You are on page 1of 48

Zaštita okoliša i urbane sredine (građevinski odsjek, P30

)

1/15

Pojmovi. Urbanizacija. Urbana ekologija. Okolinski hazard i rizik.
Edin Delić

Cilj kursa
• Definisanje pojmova u oblasti urbane ekologije, održivog razvoja i upravljanja rizikom. • Sticanje znanja iz oblasti: faktori urbane okoline, urbane biosfere, polutanti i kontaminacija. upravljanje otpadom, zaštitne mjere u očuvanju urbane okoline, rekultivacija i reklamacija. • Sticanje vještina u identifikaciji indikatora urbanog ekološkog opterećenja, energetske efikasnosti građevinskih objekata • Sticanje vještina u preliminarnoj analizi rizika i planiranju urbane okline. • Strategije urbanog opstanka ekosistema.

Svaki dio ove zemlje je svet za moj narod; / Svaka sjajna borova iglica, svaka pješčana obala. / Svaki magla u tamnoj boji drveta. / Sva čistoća svaki kukac sve je to u sjećanju moga naroda. / Sokovi koji kolaju kroz drveće nose sjećanje moga naroda. / Mirisave latice cvijeća naše su sestre. / Mi smo dio Zemlje, a Zemlja je dio nas. / Jelen, konj, veliki orao su naša braća. / Mi smo svi pripadaju istoj porodici. / Ako vam prodamo našu zemlju morate se sjetiti da je to sveto mjesto za nas. / Sjajna voda koja se kreće u potocima i rijekama nije samo voda, već krv naših ljudi. / Ako vam prodamo zemlju morate se sjetiti i učiti djecu da daju rijekama dobrotu koju dajete svojoj braći. Crveni čovjek se uvijek povlači prije napredovanja bijelog čovjeka kao magla koja teče niz planine pred jutarnjim suncem. / Bijeli čovjek ne razumije naš život. / On tretira svoje Majke, Zemlje, kao stvar koja se može kupiti i prodati. / On će proždrijeti Zemlju i ostaviti samo pustoš. / Gdje je žbunje? Nestalo. / Gdje je orao? Otišao. / Zbogom brzom poniju i lovu. / Kraj života i početak borbe za opstanak. / Za neke posebne namjene Bog dao vam vlast nad ovom zemljom. / Sudbina je misterija za nas. / Zemlja je draga Bogu. / Škoditi zemlji je isto kao i činiti štetu Stvoritelju. Ako vam prodamo našu zemlju, morate je držati svetom; / Mjesto da okusi vjetar što je zaslađen mirisom poljskog cvijeća. / Sve stvari su povezane. / Što je to život ako čovjek ne može čuti krik lijep ptice? Što je to život bez životinja? / A što je čovjek bez životinja? / Ako životinje odu, čovjek će umrijeti od velike usamljenosti duha. / Sve stvari su povezane./ Ako vam prodamo našu zemlju, naučite svoju djecu da je zemlja naša majka. Svaki dio ove zemlje je svetinja moj narod. To mi znamo:

Zemlja ne pripada čovjeku. Čovjek pripada Zemlji. /

Sve stvari povezane su kao krv koja ujedinjuje obitelj. / Mi nememamo mrežu života. / Mi smo već uhvaćeni u mrežu života. Što nam je činiti da mijenjamo sebe. / Sve stvari su povezane. / Svaki dio ove zemlje je svetinja za moj narod. Crveni čovjek voli Zemlji kako novorođenče voli serce svoje majke./ Ako vam prodamo našu zemlju, volite je onoliko kolliko smo je mi voljeli./ Brinite se za zemlju kao što smo se mi brinuli. / I svom snagom, svim svojim umom, svim srcem svojim, ga čuvajte za svoju djecu. / I volite je kako Bog voli sve nas. Jednu stvar znamo: naš Bog je isti Bog. / Mi možemo biti braća poslije svega. / Mi ćemo vidjeti. (Poglavica Seattle, 1854)

Preporučena literatura
1. 2. 3. Bilo koja knjiga iz oblasti urbane ekologije Prezentacije i drugi materijali sa predavanja i vježbi Urban Ecology, An International Perspective on the Interaction Between Humans and Nature John M. Marzluff i ostali Springer Science+Business Media, 2008 Urban Environmental Management and Technology; K.Hanaki; Springer, 2008 Ecology of Cities and Towns – a Comparative Approach, Mark J. McDonnell, Amy K. Hahs, Jurgen H. Breuste Cambridge University Press 2009 Building Ecology- First Principles for a Sustainable Built Environment; John M. Marzluff, Eric Shulenberger, Wilfried Endlicher, Marina Alberti, Gordon Bradley , Clare Ryan, Craig ZumBrunnen, Ute Simon; Springer Science+Business Media, 2008 http://www.urbanecology.org/

4. 5.

6.

7.

2. 12. 10. 16. 3. Okolina. 13. 11. 7. 8. 4. 9.definicija Zaštita okoline Održivi razvoj Biosfera Abiotski faktori života Fizički i hemijski agensi u životnoj sredini Zagađivači ekosistema Oštećenja zemljišta Gubljenje poljoprivrednog zemljišta Zagađenje u urbanim sredinama Odlaganje komunalnog otpada Deponije Mjere zaštite pri izradi sanitarnih deponije Pedosfera Pedološke karte Rekultivacija-tehnička i biološka . 14. 15.Sadržaj – teme / aktuelni program 1. 6. 5.

definicije .Okolina .

podzemne i otpadne vode) .Sfere ekosistema • • • • • • Atmosfera (vazduh) Biosfera (biljke) Pedosfera (tlo) Antroposfera (stanovništvo) Litosfera (stijene/geološka građa) Hidrosfera (površinske.

Pojmovi • Okoliš – prostor koji okružuje posmatrani objekat: prirodna okolina. obično do nivoa sela ili zaseoka. živa i neživa okolina. • Urbana sredina (područje) – područje sa većom gustinom naseljenosti i izražen uticaj prisustva ljudi na uslove koji vladaju u području: GRADOVI i NASELJA. eko-sistem. .

. CITY-TOWN.prefiks izveden iz grčkog “ΟΙΚΟΣ” . SAFETY/SECURITY. • 1866 Ernst Haeckel: Nauka o odnosu živih organizama i okoline • 1927 Charles Elton: Nauka o istoriji prirode • 1963 E.Ekologija i okoliš • ECO . • Semantički problem: ECOLOGY i ENVIRONMENTAL – isto? (INSURANCE/ASURANCE. J. što znači kuća i LOGOS (nauka).. P.) . Odum: Izučavanje strukture i funkcionisanja prirode • 1972 C. Krebs: Nauka o interakciji koja određuje distribuciju i raznolikost organizama • Ekologija je naučna disciplina koja proučava međuzavisnost između organizama i njihove (žive i nežive) okoline.

klimatologija. arhitektura. geografija. (2) • Multidisciplinarna: ekologija. (1) • Nauka koja proučava interakciju urbanih sistema i prirode. zdravstvo i druge. sociologija. • Komparacija – industrijska ekologija! .Urbana ekologija • Nauka koja proučava ekosistem u naseljenim mjestima i njegovu interakciju sa okolinom.

Ekologija urbane sredine – balans! Otpad Resursi .

Populacijska gustina i urbanizacija Antropogena okolina Suburbana sredina Ruralna sredina Urbana sredina Prirodna okolina Divljina Naseljenost (populacijska gustina) (U SAD smatra se urbanom sredinom prostor naseljen sa više od 186 stanovnika po km2) .

Transekt: Duany Plater Zyberk & Company (DPZ). .

Urbana revolucija i urbana društva • Oko 75% populacije u razvijenim industrijskim zemljama živi u velikim gradskim centrima (UN. 2004) • Ekologija u gradovima vs. Ekologija gradova .

5 2 3 5 10 13 80 170 . MJ/kg 1.Utrošak energije za proizvodnju Materijal Betonski blokovi Beton in-situ Cigle od gline Cement Drvena građa Staklo Plastika Alumunijum Utrošena energija.

Godišnj otpad u građevini i rušenju objekata Otpad u milionima tona Otpad po osobi godišnje .

Kontrola plavljenja .2 triliona .Generišu O2 i absorbuju CO2 .2 triliona 10.24 triliona 475 biliona .74 triliona 15.Bryar.Ribarstvo . 1997) Šume 6 triliona - Reguliše GHG i vodotoke Prevencija erozije Stvaranje tla Zaštita od vjetra Detoksikacija okoline Drvo kao sirovina Rekreacija i kulturno naslijeđe Redkcija erozije tla Reprodukcija biljaka Stvaranje tla Poljoprivreda Travnjaci 1.Zaštita od vjetra Kontrola kontaminacije Tretiraju otpad Štite obalni pojas od oluja Turizam Rijeke/ jezera Okeani Drugo 2.Zadržavanje vode .16 triliona Močvare Koralni grebeni 6.Procjena vrijednosti nekih faktora ekosistema Ekosistem (G.Kontrola poplava .Zadržavanje vode .Ribarstvo .

tečnih i čvrstih polutanata i otpadne toplote • Generiranje ozona i smoga. . površinsko oticanje) • Redukcija prostora za slobodna strujanja usljed izgradnje objekata i stvaranja „uličnih kanjona“ • Emisije gasovitih.Klimatski uticaj urbane sredine • Zamjena prirodnog tla vještačkim pokrovom i konstrukcijama • Smanjenje površine pokrivene vegetacijom • Promjena vodnog bilansa (evaporacija. plitka i duboka infiltracija.

Kruženje vode u urbanoj sredini .

Uticaj urbanizacije na poplave Prirodni pokrov 40% isparavanje 10% oticanje 25% plitka infiltracija 25% duboka infiltracija Do 20% prekriveno 40% evaporacija 20% oticanje 20% plitka infiltracija 20% duboka infiltracija 20-50% prekriveno 35% evaporacija 30% oticanje 20% plitka infiltracija 15% duboka infiltracija 50-100% prekriveno 30% evaporacija 55% oticanje 10% plitka infiltracija 5% duboka infiltracija .

Asocijacija? (NASA) .

2010) .Deforestrizacija tropskih šuma oko Amazona (NASA.

„milionski grad“ Megapolis – grupa megagradova Metropola – veliki grad (centar područja) Metropolis – metropola i prostor koji gravitira metropoli • Grad / Naselje / Predgrađe (suburban area) .Urbane sredine • • • • Megagrad .

polis-grad/država • U srednjem vijeku metropolitan je označavao područje pod jurisdikcijom biskupa. „Metropolitan Museum“ • U današnje vrijeme metropola je sinonim za veliki grad . odnosno „kanonski teritorij“ • Od XIX vijeka pojedine civilne službe dobijaju imena „Metropolitan Police“.Metropola (Metropolitan) • Grčki: meter-mati.

delta rijeke Tangtze (Šangaj) . London. Peking-Tianjin-Tangshan. • Svjerski megapolisi: Tokyo-Nagoya-Osaka koridor (80 miliona ljudi). delta rijeke Pearl (Hong Kong–Guangzhou).Megapolis • Grupa međusobno vezanih metropolisa • 200 miliona ili 2/3 US populacije živi u 10 megapolis područja • Neki od megapolisa u SAD: Milwaukee-Chicago-Detroit-Pittsburgh koridor (ChiPitts). Sao Paulo–Rio de Janeiro. San Francisco–San Jose–Sacramento i poluostrvo Florida. Los Angeles–San Diego–Tijuana.

US megapolisi .

• Izražena tendencija migracije stanovništva u područja oko velikih gradova.Metropolis • Obuhvaća ne samo urbano područe već i „okolinu koja gravitira“ ili koja je vezana za urbanu jezgru (metropolu). odnosno „demografska metropolizacija“ .

Mega-gradovi .

4 Buenos Aires (Argentina) 11. 5 Mexico City 18.6 Sao Paolo 20.1 Mumbai (India) 16.8 2015 (projekcija) Tokyo 35.5 New York 19.Projekcije populacije megagradova 2000 (miliona stanovnika) Tokyo 34.8 Izvor: UN .6 Shangai 17.8 Jakarta (Indonesia) 16.1 New York 17.1 New Delhi (India) 12.2 Calcuta (India) 13.8 Sao Paolo (Brazil) 17.5 Mumbai (India) 21.2 Calcuta 17.0 Dhaka (Bangladesh) 16.8 Los Angeles 11.9 New Delhi 18.1 Shangai (China) 13.9 Mexico City 21.

000 millions of joules) 80 60 Houston Phoenix Detroit United States Denver Los Angeles Chicago New York 40 Melbourne Australia and Canada Adelaide Sydney Toronto Paris London Europe Berlin Vienna 20 Asia Singapore Tokyo Hong Kong 20 40 60 80 100 300 Population density (people per hectare) Urbana sredina kao „toplotno ostrvo“ .Naseljenost i korištenje energije (1990) Energy consumption per capita (1.

Zaštita okoline i održivi razvoj 26 fe 13 .

Globalni okolinski indikatori 1. Klimatske promjene Redukcija ozonskog omotača Eutrofikacija Acidifikacija Kontaminacija Kvalitet urbane okoline Biološka raznovrsnost Otpad Atmosferski turbiditet . 4. 7. 6. 5. 9. 2. 8. 3.

Prirodni i antropogeni okolinski hazardi. 5. 7. Indikatori i metodologija utvrđivaja ekološkog opterećenja. 3. Buka i seizmički utjecaji. Kvalitet urbane okoline. Hidrološki. Termalna kontaminacija. Eutrofikacija. Gasovi sa stakleničkim i utjecajem na atmosferski ozonski sloj. aerološki i pedološki poremećaji. acidifikacija i kontaminacija. Ugrožavanje biodiverziteta. 14. Abiološki i biološki okolinski faktori. 11. 4. 10. 8. industrijska ekologija i globalni indikatori ekološkog opterećenja. 6. 9.Ključna okolinska pitanja 1. Ekološki konflikt. Uticaj industrije na ekosistem. Osnovni ekološki principi (načela zaštite okoline). vode i tla. Specifičnosti zagađenja vazduha. 2. . 13. 12.

a zadnje “udvostručenje” čovječanstva desilo se samo u zadnjih 30 godina (od 1980. vijeka trebalo je proći 1500 godina da se broj stanovnika na Zemlji udvostruči. a palio vatru da bi se ogrijao ili spremio jelo.Demografska eksplozija • Pračovjek . vijeka Zemlju nastanjivalo 500 miliona ljudi. • Do 16. godine broj stanovnika je porastao sa 4 na 8 biliona ljudi). a procjenjuje se da je na Zemlji živjelo oko 5 miliona ljudi. • Do 8000 godine pne nije bilo poljoprivredne djelatnosti. • Do nove ere je populacija porasla na 250 miliona ljudi. do 2010. .kidao plodove i lovio za ishranu. da bi do 16.

wikimedia.svg/2000pxPopulation_curve. milijardi Izvor: http://upload.Demografska eksplozija Broj stanovnika na zemlji.png .org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Population_curve.svg.

037% CO2 • Sadašnje količine antropogenih GHG u atmosferi su za oko 25% više nego prije industrijske ere. što je najviša vrijednost u zadnjih 400 hiljada godina. CO2! • Visok nivo konflikta između čovjeka i okoline sa globalnim okolinskim posljedicama. • Vulkanske aktivnosti na površini proizvode 150 . • Zemljina atmosfera sadrži oko 0. • U atmosferu se emituje oko 6 triliona tona CO2 i drugih GHG godišnje. ..300 tona CO2 godišnje.Okolinski konflikt .. što je tek 1 % od ukupnih antropogenih emisija.

kvalitet urbanog vazduha.. Demografska eksplozija sa 6 na 10 biliona ljudi samo u 21...nastavak. oštećenje ozonskog omotača. • • Eksponencijalni rast korištenja prirodnih resursa ... – nema ozbiljnog progresa niti u jednoj oblasti zaštite okoline • . kisele kiše.Okolinski konflikt . vijeku – i dalje raste broj ljudi. Degradacija ekosistema i dalji porast ekološkog opterećenja (globalno zagrijavanje. kontaminacija vode).

ugrožavanje bio-diverziteta) • Kontaminacija eko-sistema • Društvene i kulturne posljedice . direktne štete od gradnje.Globalne posljedice urbanizacije • Trošenje resursa • Fizička oštećenja okoline (gubitak zemljišta.

Globalni i regionalni uticaj CO2 Globalno NOX Trajanje Olovo Zvuk Regionalno Lokalno ČM Prostor .

Scenario raspleta ? DEGRESIVNO KONSTANTNO EPIZODNO KATASTROFALNO PROGRESIVNO CIKLIČNO .

Okolinski faktori EKONOMSKI Invenstiranje Kapital i profit Proizvodnja EKOLOŠKI Otpadne vode DRUŠTVENI Zapošljavanje Čvrsti otpad Opasni otpad Energetski intenzitet Prihvatljiv uticaj na okoliš Okolinski incidenti Javno mnjenje Prigovori/peticije Protesti/pobune Prodaja/promet Okolinska efikasnost Proizvodni troškovi Poreska politika . Okolinski uticaji Odlaganje otpada Sudski sporovi..... ..

Dimenzije urbanizacije Socijalna dimenzija: Društveno odgovorno Ekološka dimenzija: Okolinski odgovorno 2 1 3 Ekonomska dimenzija: Profit 4 1. Ekološki efikasno (održiv razvoj) 2. ali ekonomija slabi i prijeti zastoj u razvoju) . Ekološki odgovorno i ekonomično. ali ekonomski neefikasno (zaostajanje u razvoju) 3. okolina se čuva. Društveno odgovorno i ekonomično. eli ekološki neprihvatljivo (ubrzan razvoj na račun destrukcije okoline) 4. Ekološki i društveno odgovorno. ali društveno neodgovorno (bogati zadovoljni.

3 Fokus: proizvodnja Ekonomija uslovljena ekologijom Okolinska produktivnost (ekološki utjecaj u odnosu proizvodnja/ troškovi) Fokus: zaštita okoline Troškovi unaprijeđenja okoline (sanacija i prevencija) Ekologija uslovljena ekonomijom Ekološki intenzitet (specifičan okolinski utjecaj) Okolinska ekonomska efikasnost .Okolinski fokus STALI ¸5.

Linearni model .

Kvaziciklični model Ograničen otpad Odlaganje Ograničeni resursi .

Strategija upravljanja otpadom Prevencija Štednja Ponovno korištenje Recikliranje Kogeneracija energetska Odlaganje .

Ekonomska dobit Mitigacija Neodgovoran rast Optimum Okolinsko opterećenje .

Kriteriji za ocjenu ekološkog opterećenja Ekonomska dobit Efikasno Srednje efikasno Neefikasno Okolinsko opterećenje Opšte Ekološki prihvatljivo inženjering Neprihvatljivo .