Osnovi teorije organizacije i menadžmenta

I OSNOVI TEORIJE ORGANIZACIJE I MENADŽMENTA
Teorija organizacije i menadžmenta, kao i sve druge tvorevine ljudske civilizacije, jesu podložne promjenama i razvoju u skladu sa promjenama i zahtjevima svih faktora koji na njih utiču i u čijoj službi se oni nalaze. Evolucija teorije organizacije i menadžmenta koju ubrzavaju sve učestaliji i sve kompleksniji problemi poslovanja, upravljanja i projektovanja organizacionih sistema dovodi do novih teorijskih i praktičnih aspekata i potencira neke od klasičnih principa i komponenata zaodjevene u nove forme i sadržaje. Sa druge strane, javljaju se novi koncepti koji bi se uslovno mogli nazvati disciplinama za sebe - su strategijski menadžment, strategijsko planiranje, dijagnostifikovanje organizacije, upravljanje promjenama, tehnologija organizovanja itd. U takvoj situaciji nameće se pitanje kakva je uloga teorije organizacije, a kakva menadžmenta i šta je to što čini jezgra tih teorija i njihovih praktičnih implikacija. Teorija organizacije i menadžment kao teorija upravljanja razvijali su se paralelno i neodvojivo tokom ljudske istorije i praktično ih je nemoguće razdvojiti nekom fiksnom i jasnom granicom. Saznanja, principi i metode jedne i druge oblasti uzajamno su nadopunjavana i izgrađivana u međusobnoj interakciji, a i na osnovu same činjenice da su isti istraživači, naučnici i iskusni menadžeri sistematizovali i objašnjavali organizacione i upravljačke postavke, koncepte, modele ili praktične tehnike. Iako usko povezane, danas ipak egzistiraju i proučavaju se dvije zasebne discipline pod nazivom teorija organizacije i menadžment (slika 1.1). Pioniri teorije organizacije, kao i naučnici savremene epohe, bili su suočeni sa pitanjem zašto su neke organizacije efektivnije i efikasnije od drugih. U tim početnim stadijumima stvaranja teorije organizacije, koji su pripadali vremenu sporog odvijanja proizvodnih i poslovnih procesa, lakše se mogao pronaći adekvatan odgovor na to pitanje, nego što je to slučaj danas, u vrtlogu gotovo neprekidnih i sve bržih promjena.

1

Osnovi teorije organizacije i menadžmenta

TEORIJA ORGANIZACIJE

MENADŽMENT

Slika 1.1.: Odnos teorije organizacije i menadžmenta

I pored toga, teoretičare organizacije i menadžmenta iz ove dvije različite epohe spaja još uvijek mnoštvo gotovo podudarnih interesovanja, kao što su: − Kako obezbijediti efektivno komuniciranje u organizaciji? − Kako osigurati realizaciju postavljenih ciljeva? − Koliko hijerarhijskih nivoa u organizacionoj strukturi treba postaviti? Ovakva pitanja i razmatranja aktuelna su danas isto toliko koliko i početkom XIX vijeka [108].

1. Pojmovno određenje organizacije i menadžmenta
1.1 Višeznačnost pojma "ORGANIZACIJA" Pojam organizacija se često koristi u raznim oblastima ljudskog rada i djelovanja. Sreće se kako u svakodnevnom životu, tako i u profesionalnim djelatnostima, pri čemu najčešće ima sljedeća značenja [8]: ¾ Organizacija kao sistem kompozicija prirodnih ili prirodnih i tehničkih elemenata radi ostvarenja određenih ličnih ili društvenih ciljeva dejstvovanjem, tj. u dinamici tog sistema. ¾ Organizacija kao proces stvaranja organizacionog sistema, njegovog aktiviranja, održavanja u dejstvu i usmjeravanja tog dejstva ka ciljevima koji su nam postavljeni. U skladu sa ovim tumačenjem je i pojam tehnologija organizacije koji podrazumijeva skup misaono zasnovanih postupaka koji obezbijeđuju efikasno izvođenje projektovanih procesa rada i ostvarenje planiranih efekata.

2

.). Različitost u shvatanju pojma "organizacija" se očituje čak i u jezičkom smislu jer se pojavljuje kao imenica (sistem. klubu i dr. Korijen riječi "organizacija" ima svoje osnove u sljedećim izrazima: − organon (grč. ¾ Organizacija predstavlja i svaki konkretni organizacioni oblik koji je nastao kao rezultat aktivnosti ili procesa organizovanja (preduzeće. tehnike i misaone podloge. − organisatio (lat. opština. političkoj organizaciji. zatim kao glagol (proces organizovanja) i kao pridjev (karakteristika kvaliteta sistema. nivo organizovanja). naučna disciplina).Osnovi teorije organizacije i menadžmenta ¾ Organizacija kao aktivnost organizovanja ličnih i društvenih djelatnosti u raznim oblastima rada (tehnička.) sa značenjem: organ. oruđe." U osnovi.) – spajanje pojedinačnih dijelova-organa u cjelinu. Naprijed pomenute različitosti u shvatanju i razumijevanju organizacije kao pojma prenose se i na oblast istraživačkog i naučnog rada." ƒ D. kao i skupnost regulisanja kojima se oblikuje poslovanje preduzeća. klub. ekonomska." ƒ Rajter: "Organizacija je smišljeno povezivanje ljudi. Novak: "Organizacija kao opšta kategorija je svjesno udruživanje ljudi kojima je cilj da odgovarajućim sredstvima ispune određene zadatke sa najmanjim mogućim naporom na bilo kojem području društvenog života. prosvjetna. preduzeće. plansko koordiniranje ljudi i sredstava u cilju regulisanja radnog toka. Malić: "Organizacija se definiše kao misaonim procesom realizovana neodređenost. kulturna. sprava." ƒ M. država..). tako da Harold Koontz govori o "teorijskoj džungli" u oblasti organizacije [59]. Marjanović: "Organizacija je svako ljudsko udruživanje u svrhu postizanja zajedničkog cilja. naprava. Ovako shvaćena organizacija obavezno ima društveni karakter. − organizam – skup organa povezanih u cjelinu sa namjerom postizanja određenog zajedničkog cilja. Često se koriste ocjene "organizacija je na nivou" ili "organizacija je podbacila". i dr. politička organizacija. ¾ Organizacija kao kvalitetno svojstvo društvenih pojava i odnosa označava stanje reda u nekoj organizaciji – preduzeću." ƒ Melrowich: "Organizacija je sistemsko. sportska. namjera je i pokušaj sistematizacije različitosti u shvatanju i definisanju pojma "organizacija" sa stanovišta terminologije koju nudi teorija 3 . Potvrda ovakve ocjene nalazi se i u različitim pristupima u definisanju organizacije kao nauke [71]: ƒ S. alatka.

savladati. SISTEM ORGANIZACIJA kao PROJEKTOVANJE SISTEMA (proces) KARAKTERISTIKA SISTEMA (stanje) Slika 1. Riječ "menadžment" potiče od anglosaksonskog termina "management".2 Višeznačnost pojma "MENADŽMENT" Menadžment je proces planiranja. uspjeti i sl. 4 . poduhvatima ili sistemima radi efikasnog postizanja zajedničkih ciljeva. ima trojaku funkciju. koja ima prelazan i neprelazan oblik. izvršiti. 1. kao neprelazan oblik se navode sljedeća značenja: moći uraditi nešto. ali ipak sa mnogo toga zajedničkog [58]: ¾ Menadžment kao proces upravljanja određenim poslovima. odnosno jedna od KARAKTERISTIKA KVALITETA SISTEMA. odnosno pojavljuje se u tri posebna aspekta. teorijski i praktično posmatrano.2. ostaje dakle. Menadžment. da se pod pojmom ORGANIZACIJA shvati aspekt stanja sistema. Kao naučna disciplina organizacija se javlja početkom razvoja industrijskog društva u prvim radovima Taylor-a i Fayol-a.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta sistema. organizovanja i kontrolisanja rada ljudi u datim uslovima radi postizanja ciljeva [58]. Pri tome je moguće sva naprijed navedena shvatanja organizacije grupisati u tri pojma prikazana na slici 1.2: Pojam "ORGANIZACIJA" Obzirom da pojmovi "SISTEM" i "PROJEKTOVANJE SISTEMA" u teoriji sistema imaju svoja eksplicitna i jasna značenja. donekle različita. Kao mlada naučna disciplina preživljava veliki broj transformacija kroz različite teorije i pravce koje je danas gotovo nemoguće konzistentno klasifikovati. moći zavladati situacijom. Kao prelazan oblik "manage" znači: voditi.

e. uvođenje inventara. organizacije državne uprave. relativno kasno ustoličio kao naučna disciplina. Neke ideje o organizaciji. svoj razvojni put. menadžment se. koja je svoj procvat imala oko 3000. Svaka. Kako su se ljudi borili s problemima odnosa u različitim istorijskim periodima. orijentiše na međuljudske odnose. naučnog menadžmenta ili naučne organizacije rada (Scientific Menagement) F. koja se bavi istraživanjem problema upravljanja određenim poslovima. radovima pionira tzv. menadžment je dobio obilježja naučne discipline. U Mesopotamiji. a u njenoj izgradnji je bilo angažovano. poduhvatima i sistemima. Vavilonski kralj Hamurabi (2123-2081. Jedan od vrhovnih sveštenika bio je odgovoran za 5 .e. oko 100. jedan od načina je da tumačimo evoluciju teorije organizacije i menadžmenta. god.000 ljudi.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta ¾ Menadžment kao posebna grupa ljudi . čiji je posao da upravlja izvršavanjem poslova i zadataka. Nemoguće je bilo izgraditi takva monumentalna djela (piramide. p. god. pa i zapisi o njoj. pogotovo ako se zna koliko su se dugo gradili. 2. morali su postojati još kod starih Egipćana i Vavilonaca. pa i organizaciona misao. Iako su se raznovrsne upravljačke aktivnosti neprekidno koristile tokom duge ljudske istorije. irigacioni sistemi) bez određenih znanja većeg broja generacija iz oblasti organizacije. Slično je i sa izgradnjom sistema navodnjavanja u Egiptu i Vavilonu. Tako se. dao je određena pravila društvene organizacije koji se tiču popisa stanovništva. Evolucija teorije organizacije i menadžmenta Organizacija i menadžment su proizvodi istorijskog i društvenog perioda i mjesta. javnih radova.n. sistem kažnjavanja onih koji se nisu pridržavali propisanih ili običajnih normi itd. Zato se opravdano pretpostavlja da su stari Egipćani vjerovatno zapisivali svoja iskustva u izgradnji tako velikih objekata. visine zarada u naturi. navodno. komunikaciju i ponašanje u organizaciji.n. p. multidisciplinarnog karaktera. Taylora i H. jasno je da se mora posmatrati kao upravljački proces. iz raznih okolnosti. da bi se razvila u nauku. ima svoju istoriju. Nezavisno od aspekta sa kog se posmatra pojam menadžmenta. Keopsova piramida gradila oko 20 godina. Fayola.. razvio se poseban sistem upravljanja hramovima.) u svom zakoniku (282 člana). Prvi pisani dokazi o sličnim poduhvatima nalaze se u Hamurabijevom zakoniku. Nažalost. prema nekim procjenama. koje obavljaju drugi ljudi radi efikasnog ostvarivanja predviđenih. ¾ Menadžment kao posebna naučna disciplina. koja se nisu mogla prenositi samo usmenim predanjem. koji se između ostalog. duhovnim i svjetovnim stjecištima.profesija. nisu pronađeni nikakvi pisani tragovi o tim velikim poslovima i organizacionim poduhvatima. Tek krajem XIX vijeka. zajedničkih ciljeva.

koji su se pojavili u periodu dugom 150 godina. ekonomista. Period razvoja organizacija. Kod Rimljana Katon i Voron opisuju pravila pomoću kojih vlasnici i nadglednici imanja mogu efikasnije upravljati.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta religijske aktivnosti i svetkovine. organizaciona departmentalizacija (podjela na odjeljenja i odsjeke). kao što je poznato. u VI vijeku p. vage). omeđen industrijskom revolucijom koja je omogućila pojavu organizacije kao mjesta stalnog zaposlenja ljudi.. pristupa i koncepata. Takođe. opisuju kastinski sistem. dok je drugi imao administrativne funkcije. Njihov centralizovani model rukovođenja izdržao je sva iskušenja do današnjih dana. uspostavljenih na Dalekom istoku. Naime.. Početni impuls i originalna učenja dala je klasična škola krajem XIX i početkom XX vijeka. "duhovni otac" kompjutera. nadzora. U staroj Grčkoj organizacioni zahvati preduzimani su i na mnogim drugim društvenim područjima. Ogroman doprinos organizacionoj misli dao je Charles Babbage (1792-1871. definisanje činova među oficirima i utvrdio načine komunkacije pomoću signala. na daljinu preko Interneta i sl. prve tragove linijskih i štabnih odnosa. baš kao što kapitalizam kulminira sa političkim i ekonomskim organizacijama. predstavlja okvir za identifikovanje teorijskih učenja. praćenjem troškova i učinkom koji djeluje na efikasnost radnika. Imao je naučni pristup podjeli rada i specijalizaciji. feudalizam je. 6 . u izvođenju poljoprivrednih radova. koji se zasnivao na odgovarajućoj podjeli rada i efikasnosti specijalizovanih pojedinaca. Tek u kasnom feudalizmu ponovo oživljava organizaciona misao. U pojedinim gradovima prihvaćena su veoma različita rješenja u organizaciji upravljanja. kulminirao vjerskim organizacijama. a kretala su se od demokratskih do oligarhijskih sistema. Poor se intenzivno bavio istraživanjem načela organizacije. postoje dokazi da je u drevnoj Kini bila vrlo izražena i razvijena podjela i specijalizacija rada. Nakon propasti Rima dolazi do određene stagnacije. u trgovini (uveli su standarde. Tu se nalaze prvi tragovi podjele rada. koju čine učenja Henry Fayola i Max Webera. kontrole i hijerarhijskih odnosa. Platon. a za njim i Aristotel. i elektronske revolucije koja je omogućila pojavu organizacije bez mjesta (virtualna organizacija) u kojoj ljudi rade po ugovoru. i Galileo Galilej (15641642). koordinišući aktivnosti svjetovnih organizacija. kao i informacije i komunikacije. sa dva ogranka: naučni menadžment čiji je tvorac Taylor i klasična teorija organizacije.). koje je praktično uveo u željezničko preduzeće /58/. Vrijedan izvor vezan je za vojnu organizaciju. Među važnije naučnike spadaju: Leonardo da Vinči (1452-1519) koji je u svojim spisima određeni dio posvetio planiranju zadataka i mogućnosti racionalizacije rada pomoću raščlanjivanja na operacije koje označava kao simbole. u Kini. koji je izučavao prirodu umora koji smanjuje čovjekovu efikasnost. u kome je Sun Cu izvršio formacijsku podjelu armije. U Evropi se prvi zapisi nalaze kod Grka.n. koji su u ustavima svojih mnogobrojnih gradova-država (polis) nastojali da uspostave pogodne organizacione oblike upravljanja. te.e. U vrijeme feudalizma nametane su dogme sa kojima su se ljudi držali u potčinjenosti.

naglašavajući u svojim radovima više ili manje pojedine aspekte organizacije. Osnovne ideje i doprinosi Frederick Taylor-a (1856-1915) Inženjer Frederick W. To znanje prenosilo se kroz generacije u okvirima određenih struka. Bitna obilježja ovog teoretskog pravca najbolje se mogu uočiti kroz radove najeminentnijih autora. Smatrao je da treba stvoriti takve uslove rada koji će omogućiti saradnju radnika i rukovodilaca kako bi se povećala produktivnost. što ga je navelo da proučava vrijeme koje se utroši pri radu. − organizacioni sistemi. Taylor je smatrao da je takav pristup pogrešan. − situaciona teorija. Otaševiću osnovnu klasifikaciju svih pravaca moguće je izvršiti na sljedeći način [93]: • • • klasična teorija organizacije. je vrlo rano shvatio neefikasnost rada u radionicama. Pri tome nije ispuštao iz vida da. Taylor. najbolje znaju kako se obavlja rad za koji su specijalizovani. Prema V. formirali sistem viđenja organizacione problematike i stvorili pristup u rješavanju određenih pitanja . teorija međuljudskih odnosa (neoklasična teorija). Djelujući u različitim vremenskim i prostornim uslovima.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Kao naučne discipline organizacija i menadžment preživljavaju veliki broj transformacija kroz različite teorije i pravce koje je danas gotovo nemoguće konzistentno klasifikovati. Veliki je broj pripadnika ovog pravca. brigadiri i poslovođe sami. • najnoviji trendovi u razvoju organizacije i menadžmenta 2.1 Klasična škola teorije organizacije Teoretski pravac klasične škole označava prvi naučni pristup organizaciji. savremena teorija organizacije: − sistemska teorija. Na ovaj 7 . radnik mora biti stimulisan za povećanje produktivnosti. Njegove ideje se mogu sažeti u četiri osnovna principa: • Oblikovanje rada – Do Taylor-a smatralo se da radnici. Njihova zasluga je u tome što su utvrdili određena pravila i principe koja i danas imaju svoju vrijednost i služe kao polazišta izgradnje organizacione strukture. u takvom slučaju. te da se može pronaći bolji način. koji će se dobiti proučavanjem rada uz naučnu i stručnu analizu. Svojim radovima dali su smjer proučavanju. − projektni menadžment i matrična organizacija. pa takav način treba zapisati i propisati svima. razni teoretičari prilazili su problemima organizacije sa različitih strana.

• Odvajanje planiranja od izvršavanja – Svakom radu prethodi manja ili veća priprema koju treba da obave posebni kadrovi. uzimanje u obzir njegovih želja. osim novčano. njegov suvremenik. Osnovne ideje i doprinosi Frank Gilberth-a (1868 . obučavanje radnika i sl. planiranje rada. U tu pripremu spada. Taylor-ove ideje su uticale na cijelu plejadu stručnjaka koji su nastavili i proširivali započeto djelo. Taylor je takođe smatrao da radnika treba motivisati. To su npr. a time i područje teorije organizacije i upravljanja. Frank Gilberth pokušao je da pronađe najmanje "radne čestice" iz kojih se svaki konkretni zadatak sastoji. a sam poslovođa brine isključivo za radnu disciplinu u pogonu. odnosno ne isti koji izvode sam rad.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta način treba oblikovati metode rada kako bi se standardizovale i primjenjivale na sve. oblikovanje rada (definisanje tehnologije). prema ovom koneptu. Taylor je upotrebio termin "scientific management" (naučno upravljanje). • Izbor i obrazovanje radnika – Za svaki rad trebalo bi izabrati najprikladnijeg radnika. Koliko je značajno ovo otkriće najbolje pokazuje činjenica da 8 . s obzirom na to da fizičke i psihičke sposobnosti ljudi ne odgovaraju jednako svim vrstama rada. terminiranje. Taj njegov pristup organizaciji je među radnicima doživio vrlo jak otpor. Dotadašnjeg poslovođu. bolji uslovi rada. Međutim. za povećanje učinka potrebno je radniku dati materijalnu stimulaciju. kao i na napuštanje dotadašnjih metoda improvizacije. zamjenjuje osam specijalista. prema Taylor-u. gdje svaki iz svog uskog domena rada naređuje radniku kako i šta da radi. pažljivije tretiranje i sl. Iz ovoga je proizašao njegov koncept funkcionalnog tipa organizacije radionice. Potrebno je za određeni rad pronaći ljude kojima on najbolje odgovara i onda ih obučiti u skladu sa standardnom metodom rada. i drugim stimulacijama. Svojim posljednjim principom Taylor je zakoračio u područje strukturisanja organizacije. određivanje normi. Radnike koji ne mogu da ostvare standardni učinak treba premjestiti ili otpustiti. koji je bio podupiran od sindikata. Za svoj pristup proučavanju rada i principe koje je razvio. ni rukovodstvo ni poslodavci nisu prihvatili te ideje. određivanje pomoćnih sredstava za rad (alata). jer ih je to prisiljavalo na sistematski rad i analize. Uz pomoć svoje supruge Lillian otkrio je 18 elementarnih pokreta-terbilidži.1924) Dok je Taylor analizirao rad dijeleći ga na "elemente". takođe Amerikanac. bez obzira na pojavne oblike njihove manifestacije. Na istoj osnovi izrađuje se organizacija funkcija na nivou preduzeća. Uprkos njegovim iskrenim namjerama da se poveća produktivnost rada. • Motivacija radnika – Taylor je smatrao da je potrebno odrediti minimalnu nadnicu za radnike koji će rad obavljati prema standardnoj metodi i standardnom učinku.

Time je postavio osnove racionalizacije rada. Studija pokreta. jedinstvo komande. teoretski uobličen i objavljen u knjizi "Primjena studija pokreta" (1917) predstavlja dalju razradu i upotpunjavanje Taylor-ovog rada unoseći u njega kvalitetno nove i humanije elemente odnosa prema radu. stalnost osoblja i podređivanje pojedinačnih interesa [36]. čak i na najvišim nivoima. ne intenziviranjem rada. već pronalaženjem jednostavnijih i lakših postupaka. permanentnost komande. što je čovjek na višem rukovodećem položaju. Gilberth-ov rad. kontrolisanje. relativno brzo dospio do visokih rukovodećih položaja u rudarskim kompanijama. u osnovi. Svoja zapažanja uobličio je u jednu novu teoriju koja tretira zadatke rukovodilaca kao univerzalne. i da. disciplina. jedinstvo osoblja. inicijativa i odgovornost. Gilberth-ova proučavanja su također orijentisana na povećanje produktivnosti rada ali. Osnove rukovođenja sažeo je. Smatrao je da su principi fleksibilni i adaptibilni u odnosu na svaku 9 . Principe rukovođenja sažeo je u 14 tačaka: jedinstvo rukovođenja. godine u knjizi "Administration Industrielle et Generale" (Opšta i industrijska administracija). za razliku od Taylor-a. organizovanje. Sjedinjena sa Taylor-ovom studijom vremena predaje se kao posebna disciplina na mnogim univerzitetima u svijetu. udruženjima itd. koordiniranje. hijerarhija. pravičnost i blagonaklonost. u kojoj je opisao principe rukovođenja i upravljanja koja. vojsci. komandovanje. institucijama.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta se i danas koristi kao osnova raznih studija kojima se utječe na povećanje efikasnosti ljudskog rada. Osnovne ideje i doprinosi Henry Fayol-a (1841 . započeta sa Gilberth-om stalno se razvija i usavršava. bez obzira na to da li se radi o industriji. Sam Fajol je konstatovao da ove principe ne treba shvatati kruto. Naglašavao je potrebu poznavanja metoda organizacije za rukovodioce i potrebu sve boljeg poznavanja principa i metoda organizovanja. posmatra preduzeće kao jedinstvenu cjelinu. Svoja razmišljanja i sistematizovana stanovišta objavio je 1916. odnosno procesa koje sprovode rukovodioci: − − − − − predviđanje. Ispitivao je kako se izvršavanje pojedinih pokreta odražava na radnika sa stanovišta zamora i predlagao način njihovog izvođenja koji zahtijeva najmanji utrošak bioenergije. podjela rada.oni nisu apsolutni. autoritet. centralizacija.1925) Henry Fayol je kao rudarski inženjer i geolog. u sljedećih pet sekundarnih funkcija. gdje je imao prilike da uoči neefikasnost organizacije i odlučivanja. trgovini.

birokratske organizacije. Koontz-a i druge. • Autoritet – Vezan je za položaj. Osnovne ideje i doprinosi Max Weber-a (1864 . Podjela ukupne aktivnosti na funkcije. iskustvo. Njihov pristup se sastojao u tome da posmatraju organizacije. O Donnell-a. odlučivanje i mjeru. Njihova primjena je stvar znanja i umjeća koje zahtjeva inteligenciju. H. do 1932. imaju svoju vrijednost i u današnjim uslovima [93]. • Struktura – Formalna organizaciona struktura je suština birokratske organizacije i njoj je sve podređeno. impresioniran rastom i razvojem industrije u Njemačkoj razvija do krajnjih granica formalni koncept organizacije. U svom radu "Privreda i društvo" razvio je koncept tzv. kao podloga formalnoj organizacionoj strukturi. čijom bi se primjenom postigla visoka organizaciona efektivnost. posebno organizaciji funkcije rukovođenja. na 10 . Na tim odnosima precizno se definiše odgovornost i autoritet svakog pojedinca.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta posebnu situaciju i potrebu. godine grupa istraživača sa Univerziteta Harvard ispitivala je efekte koji se javljaju pod uticajem različitih fizičkih uslova rada (kao što je. Urwick-a. • Pravila i procedure – Ponašanje svakog pojedinca u organizacionoj strukturi je ne samo razrađeno i opisano u detalje. 2. koji ćese vremenom razviti i sistematizovat [108]i. Doprinos koji je Fayol dao naučnoj organizaciji rada.. Pomenuti istraživači bili su zaokupljeni idejom da pronađu skup univerzalnih principa. gdje je dao njena četiri osnovna principa: • Hijerarhija – Ogleda se u jasno definisanoj podjeli rada i nadležnosti. Vizionarski je tvrdio da navedeni principi ne predstavljaju sve moguće principe i da će iskustvo sigurno ukazati na nove.2 Škola međuljudskih odnosa i bihejvioristički pravac Od 1924. organizaciji preduzeća. njihov rad i efekte koje ostvaruju i da na bazi toga izvode smjernice ili principe koji razlučuju uspješne od neuspješnih organizacija. njegovi principi i sl. na čemu se temelje odnosi podređeni i nadređeni.1920) Max Weber. njih ima mnogo a treba istaći: H. Emerson-a. a ne za ličnost pojedinca. već i obavezno. njemački sociolog. što omogućava da se formira hijerarhijska struktura. Klasični pristup organizaciji ne iscrpljuje se imenima samo navedenih teoretičara. Gantt-a. moze se jedino uporediti sa doprinosom koji je dao Taylor u organizaciji i unapređenju radioničkog rada. atributi funkcije rukovođenja.

ponašanje. ta saznanja su još uvek 1 Suština "Hawthorn-skog eksperimenta" . odnosno rukovodioci. koja se ispoljavala kao povećanje produktivnosti uprkos uvođenju težih fizičkih uslova rada na radna mjesta. pa se mogu zajedno razmatrati. intenzitet osvjetljenja) na produktivnost radnika u dijelu kompanije Western Electric Company's Hawthorne Works. aspekte problema kojima se bavi i koje rješava škola međuljudskih odnosa [108]. koje praktično ignorišu radnika kao ličnost i organizaciju kao društveni sistem. osjećanjem pripadnosti i sigurnosti. pažljivi i prijateljski naklonjeni radnicima i lično su sa njima kontaktirali. ukratko glase: − Rad je društvena aktivnost. U svom ukupnom dotadašnjem radnom iskustvu radnici nikada nisu susreli takav odnos i uzajamni kontakt. itd. Osnovni zaključci koji se mogu izvući iz Hawthorn-skog eksperimenta vezani za način na koji ljudi rade. − Neformalne društvene grupe. Humanizacija klasičnih principa Iako postoje sasvim opravdane kritike na račun uskog shvatanja fenomena produktivnosti u okviru hawthornskog istraživanja. Dalja istraživanja i intervjui sa zaposlenima otkrili su da društveni i emotivni faktori. Njihovi rezultati istraživanja doveli su do rađanja posebne škole organizacione misli.). menadžeri. Istraživači su tokom eksperimentisanja bili iznenađeni potpuno neočekivanom pojavom. Ljudi u industrijskim i poslovnim organizacijama teže da razviju neformalne veze i odnose. Ove dvije škole imaju veliki dio zajedničkih stavova. F. a ne samo promjene u uslovima rada. uprkos težim uslovima koje je nametao eksperiment. Whitehead i ono je poznato u teoriji kao čuveni Hawthorn-ski eksperiment 1 . Ovo istraživanje provodili su Elton Mayo. pomažu u oblikovanju statusa njihovih članova i usmjeravaju njihovo ponašanje i pomažu u zadovoljavanju potreba svojih članova identifikovanjem. Ovi zaključci su u direktnoj suprotnosti sa pretpostavkama klasične škole organizacije. Te potrebe su važnije u određivanju radnog morala učesnika i njihove produktivnosti. nego fizički uslovi u radnoj sredini.Stručnjaci eksperimentatori su bili učtivi. imaju sljedeće karakteristike: stvaraju i nameću sopstvene norme i pravila ponašanja. isto kao i fizička. su počeli da sagledavaju probleme i sa aspekta ljudskih odnosa i osjećanja. Upravo pod uticajem tih novih saznanja. Roethlisberger i T. poznatijeg kao bihejvioristički pravac (behaviour na engleskom znači vladanje.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta primjer. nazvane škola međuljudskih odnosa i do jednog specifičnog teorijskog pravca nazvanog "Škola ljudskog ponašanja". unutar radne sredine. Fenomen pozitivnog odgovora subjekata eksperimenta na novu i interesantnu situaciju. 11 . zbog čega su željeli da sarađuju i da još marljivije rade. u kojoj su postali svjesni da se nalaze u fokusu pažnje. tj. nazvan je hawthorn-ski efekat. mogu značajno da utiču na varijacije u rezultatima rada.

Mada se bihejvioristički pokret više zanimao za individualne i međuljudske reakcije i međuodnose. godine (SAD). njegovo funkcionalno i prostorno širenje. 2. godine i formiran "Komitet za ljudske odnose u industriji" 1943. Koncept međuljudskih odnosa nije mogao da odgovori na potrebe sve složenijih preduzeća uz sve prisutniji naglasak na konfrontaciju organizacionih dijelova sa cjelinom preduzeća.3 Savremene teorije organizacije i menadžmenta Gigantski poduhvati ljudskog genija. To nam govori da pomenuta istraživanja nisu uključila tako značajna pitanja kao što su stepen obrazovanja i zrelost zaposlenih. Ipak. njegova potpunija integracija. Jedan od glavnih doprinosa škole međuljudskih odnosa i bihejviorističke škole sastoji se u humanizaciji principa klasične škole teorije organizacije. a ne kao bezlične dodatke mašinama i proizvodnim trakama [108]. možda bi ponovljeni eksperimenti otkrili drugačije potrebe i očekivanja zaposlenih. značajan uticaj na razmatranja strukturalnih aspekata organizacione teorije. nameću potrebu multidisciplinarnog prilaza. faktore okruženja. Ove okolnosti zahtijevale su nove pristupe u organizovanju i upravljanju. pol. stanovište međuljudskih odnosa je imalo. koji se reflektuju u sve složenijim proizvodima. Škola međuljudskih odnosa je svojim doprinosima nesimnjivo upotpunila organizacionu i menadžment nauku. Međutim. ali i potrebu efikasnijeg povezivanja njegovih dijelova. Klasičan koncept pokazao se uzak za sve širi krug pitanja i razvojnih problema. jer naglašavaju ljudski faktor kao presudan činilac radnog mjesta. nastavili su da utiču na oblikovanje svih organizacija. Od kada su publikovani rezultati hawthorn-skih istraživanja 1939. To je navelo teoretsku misao da se iznađu adekvatnija rješenja organizacije u savremenim složenim uslovima rada i poslovanja. Prilagođavanje ovim zahtjevima nameće potrebu restruktuiranja preduzeća. rasa. vjeroispovjest. principi međuljudskih odnosa utiču na razmišljanja rukovodilaca (menadžera) u smislu da radnike tretiraju kao ljude. pogotovo velikih. i još uvijek ima. kao što su: tržište radne snage. i dr. za njihovo efikasno i brzo rješavanje. nego za to kako treba strukturisati organizacije. primjene tekovina više nauka odjedanput. principa i metoda organizovanja i upravljanja razvijani su pod snažnim uticajem dvije opšte naučne teorije: teorije 12 .) i drugačijeg profila novih generacija zaposlenih. Danas u uslovima diverzifikovane radne snage (obrazovanje. zakonska regulativa. ono što se smatra trajnim doprinosom teorije međuljudskih odnosa. koji teško imaju nešto zajedničko sa svojim precima iz Western Electric-a. i sl.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta aktuelna i značajna. ali i složenije forme i postupke društvene organizacije. Klasični principi organizovanja i upravljanja formulisani u prvim dekadama prošlog vijeka. Savremene teorije i pravci razvoja koncepta. jeste ponuđeno razumijevanje organizacije kao socijalnog sistema i poruka menadžerima da je izgradnja međuljudskih odnosa važan menadžerski posao. sindikalno obrazovanje.

1 Kvantitativna teorija Kvantitativna teorija menadžmenta označila je uvođenje matematike i informatike u rješavanju problema upravljanja. što bi u prevodu značilo „upravljanje projektom“ tj. pokazala su se korisnim i za organizacije. Pokazalo se da za donošenje odluka u uslovima dinamičkog okruženja i neizvjesnosti nije dovoljna samo intuicija. Pored te dvije naučne oblasti nesumnjiv uticaj ostvarile su moderna matematika. iznjedrila je model Projektne organizacije 2 tj. projektni menadžment. Ona se usresređuje na numeričke podatke i bavi seonim aspektima organizacije koji se mogu kvantitativno iskazati. Poduhvati kao što su: razvoj novog proizvoda. Projektnog menadžmenta kao odgovor na takav izazov. proizvod na trajnoj osnovi.3. informatika. 2. Tokom vremena tehnike operacionog istraživanja su doprinijele da se kvantitativna teorija razvije u prepoznatljiv sistem upravljanja preduzećem. modeli eksploatacije trendova i simulacije događaja su od velike koristi.3 Projektna i matrična organizacija Nasuprot klasičnom pristupu koji je prožet orijentacijom na funkciju. savremena socijalna psihologija itd. uvođenje nove tehnologije. koje često nisu dostupne ili je njihovo pribavljanje skupo za organizaciju. Tokom 50-tih godina XX vijeka kvantitativni pristup je primjenjen u upravljanju preduzećem. Zato je njeno korišćenje ograničeno na one oblasti organizacije u kojima problemi i rješenja pretpostavljaju korišćenje velikog broja informacija. Sistemski pristup. Operaciona istraživanja. koja su podržana kompjuterskom tehnologijom. zasnovana na matematičkim modelima optimizacije rješenja i simulacije pojava. savremene dinamičke prilike u industrijskom svijetu karakterišu brojni poduhvati multidisciplinarni po prirodi sadržaja. U takvim slučajevima.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta sistema i situacione teorije. na „project management“.3. Kvantitativni pristup u upravljanju nastao je za potrebe rješavanja organizacionih pitanja ratovanja i vojne vještine. planiranja i predviđanja aktivnosti preduzeća. Složeni zadaci 2 Pod projektnom organizacijom misli se. kao što su matematički modeli. reorganizacija preduzeća. u procesu rješavanja problema. 13 . odnosno savremena teorija organizacije. koji uključuje niz procedura. Ljudi i ljudski odnosi u organizaciji su van domašaja ove teorije. Kvantitativna teorija je ponudila menadžerima sredstva za analizu i ocjenu rada u prošlosti i tehnike za predviđanje budućnosti. tehnike oprracionog istraživanja. 2. nov pogon. dio su svakodnevice preduzeća. zapravo.

14 . Struktura stručnosti mora biti zadovoljena. uglavnom. III nivo itd. − potrebni resursi. Po isteku angažmana na projektu izvršilac se vraća u svoju matičnu organizacionu jedinicu. − vremenski rok. Međutim. Dekomponovanjem projekta na kompleksnije i manje kompleksne zadatke dobijaju se nivoi zadataka (I. za koji su definisani: − cilj. po stručnoj opredjeljenosti. Tim se raspada kada se projekat završi. zadovoljavajuće rezultate. pa se javlja problem novog zapošljenja članova tima. U suštini projektni menadžment je prevladavanje organizacione zatvorenosti i poteškoća u komunikacijama u okviru klasične funkcionalne strukture.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta zahtijevaju izvršioce različitih profesija. a od strane "direktora" izabere se menadžer projekta. cjelovit poduhvat. resursi. poslužiće za radno angažovanje izvršilaca odgovarajućih Funkcionalnih organizacionih jedinica na određeno vrijeme. različitih organizacionih jedinica. što ima za posljedicu neracionalno korišćenje izvršilaca. Definisane kadrovske potrebe. čime je problem nemotivisanosti prevaziđen. pokazale su se i određene slabosti.). Priroda sadržaja projekta iziskuje učešće stručnjaka iz. Osnovna prednost projektnog menadžmenta je u lociranju potpune odgovornosti na menadžera projekta za poduhvat u svim elementima (rok. što doprinosi kvalitetu. 3 Pod projektom podrazumijeva se svaki složeni zadatak gdje krajnji cilj možemo definisati. Za svaki nivo određuju se odgovarajući rukovodioci koji preuzimaju odgovornost za izvršenje dijela zadataka u okviru postavljenih rokova i raspoloživih sredstava. jer svaki takav projekat 3 predstavlja zaokružen. Preovladavanje uočenih slabosti projektnog menadžmenta omogućeno je uvođenjem jedne fleksibilnije varijante poznate kao "matrična organizacija" koja u sebi sjedinjuje klasičnu podjelu na organizacione jedinice i upravljanje i rukovođenje projektom. finansijska sredstva) i u cjelini. Prema ukazanoj potrebi formira se projekat. Timski rad i otvorenost za angažovanje potrebnih izvršilaca takođe spada u prednosti projektnog menadžmenta. Primjena projektne organizacije (projektnog menadžmenta) dala je. II. kvalitet. Pokazalo se da matrična organizacija daje dobre rezultate na projektima koji kraće traju i da se resursi bolje iskorištavaju. ali vrijeme angažovanja ne može biti optimizirano.

3. u skladu sa nacionalnom kulturom. Oko brzine promjene prirode poslovanja. Sugeriše se menadžerima da je u ovim uslovima kultura kritičan faktor menadžerskog stila vođenja organizacije. Poboljšanje kvaliteta i poslovnih procesa odvijaće se mnogo brže.mogu pretvoriti u digitalni oblik pogodan za čuvanje. Suštinu teorije kulturnog sklada čini zalaganje da se poštuje različitost. kreiranje vizije i motivisanje zaposlenih." Sve te promjene će se dogoditi zbog jedne vrlo jednostavne zamisli: toka digitalnih informacija. Charles Handy upozorava da se u osnovi jedne teorije ili optimalnog rješenja nalaze pretpostavke koje imaju osnova u jednoj kulturi za koju su rješenja kreirana. a 1990-te oko reinženjeringa poslovanja. objašnjavajući menadžerima da moraju razumjeti da se način na koji se radi u jednoj zemlji. onda će se 2000-te svakako vrtjeti oko brzine. da se moraju uvažavati različitosti lokalnog ambijenta. Oko brzine kojom će pristup informacijama promijeniti način života ljudi i njihovo poimanje poslovanja. Najznačajniji uticaji potiču od procesa globalizacije poslovnih aktivnosti i procesa tranzicije socijalističkih privreda u tržišne. i za vođstvo preduzeća u tranziciji. obradu i prenošenje u svaki računar.5 Teorija kulturnog sklada Teorija kulturnog sklada je nova teorija organizacije. 2.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta 2. Teorija kulturnog sklada je nadgradnja situacione teorije. pojedini autori su nastojali da teorije organizacije vežu za antropološke i kulturološke karakteristike sredine. U informatičkom dobu nalazimo se otprilike tri decenije. Bazični stav teorije kulturnog sklada mogao bi da glasi: uspješno vođstvo organizacije je ono čije su osnovne aktivnosti. Prvi put se sve vrste informacija brojke. zvuk i slika .6 Teorija korišćenja digitalnog nervnog sistema Bill Gates /40/ govori o poslovanju: "Ako su se 1980-te vrtjele oko kvaliteta. mora razlikovati od načina na koji se radi u drugoj zemlji zbog razlika u sredini i nacionalnoj kulturi. U skladu sa promjenama koje je proizvela globalizacija i tranzicionim procesima u bivšim socijalističkim privredama. s tom razlikom što Handy načelo raznovrsnosti proširuje sa organizacionog nivoa na društveni nivo. On ima poruku za vođstvo globalnog preduzeća koje obavlja svoje aktivnosti širom svijeta. čiji je tvorac britanski autor Charles Handy [129]. Danas smo s informacijama povezani samo kad sjedimo za radnim stolom priključeni žicom na internet. Internet stvara sasvim novi sveobuhvatni prostor za distribuciju 15 .3. tekst. Oko brzine odvijanja poslovnih transakcija. Kraj XX vijeka obilježili su mnogi veliki događaji koji su imali značajne implikacije za organizaciju i menadžment. dok u drugoj kulturi mogu biti neosnovane i potpuno besmislene. pa će zbog toga i njihova primjena biti ograničena ili čak nemoguća. ali je većina informacija razmjenjivanih između preduzeća ostala u papirnom obliku. mijenja se i sama priroda poslovanja. Kad povećanje brzine poslovanja postane dovoljno veliko. kojem se sugeriše oprez i uvažavanje specifičnosti nacionalne kulture.

koji će važne informacije brzo pribaviti onima kojima su potrebne i omogućiti brzo donošenje odluka i kontaktiranje sa klijentima.brojeva. digitalna kopija ljudskog nervnog sistema. Danas postoje svi preduslovi za ispunjenje te vizije. A u sljedećoj deceniji većina ljudi će redovno koristiti računar na poslu i kod kuće. potrošnja papira nastavlja da se udvostručava svake četiri godine. čiji zadatak je usmjeravanje dobro uklopljenog toka informacija u odgovarajuće dijelove kompanije u najpogodnije vrijeme.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta podataka. 2. Povećava analitičke mogućnosti pojedinca. Preduzećima je za neometan rad i efikasnost u djelovanju potreban sistem koji će brzo reagovati na vanredna stanja i iznenada ukazane prilike. Pojaviće se i novi potrošački uređaji za obradu i rukovanje gotovo svim vrstama digitalizovanih podataka . Grafički korisnički interfejs i bolja analitička oruđa olakšavaju integraciju podataka različitih vrsta. fotografija i živih slika. suvišnog unošenja podataka. Digitalni nervni sistem lične vrline pretvara u firmine. zametnutih čekova ili zakašnjenja uzrokovanih nezavršenim spisima. glasa. Nema više zalutalih obrazaca. a sve to za dobro klijenta. jedna je od onih "neminovnih" tehnologija koje nikako da se ostvare. U budućnosti će prenosni digitalni uređaji stalno održavati kontakt sa drugim sistemima i pojedincima. razvijena je nova digitalna infrastruktura. u poređenju sa samo 1 odsto čuvanih elektronski.4 Sistemska teorija 16 . teksta. rutinski će se služiti e-mail. Umreženi PC velike snage neizbježan su dio kancelarijske sredine. sa sobom će nositi digitalne uređaje sa ličnim i poslovnim informacijama.Digitalni nervni sistem sastoji se od digitalnih procesa koji preduzeću omogućavaju zapažanje okoline i reakciju na događaje u njoj. saradnju i trgovinu. izgubljenih narudžbenica. baš kao i vještačka inteligencija. On zahtijeva kombinaciju hardware i software. baš kao što mašine to obavljaju na fizičkom nivou. Potpuno digitalizovano radno mjesto obično nazivamo "kancelarijom bez papira". Ali kancelarija bez papira. oslobađa stručnjake za obavljanje kreativnih zadataka. a od obične računarske mreže razlikuje se po tačnosti. Uprkos tome. i povezuje sposobnosti pojedinaca u organizacionu inteligenciju i jedinstvenu sposobnost djelovanja. Papir se množi brže nego što digitalna tehnologija može da ga ukloni. osjećanje konkurentskih izazova i potreba klijenata uz organizaciju pravovremenih odgovora. Digitalna tehnologija može da oslobodi zaposlene od sporih i krutih papirnih procesa. biće povezani sa internetom. a 95 odsto svih informacija u SAD i dalje se nalazi na papiru. brzini i bogatstvu informacija koje stavlja na raspolaganje radnicima. Digitalni nervni sistem ima dvije glavne uloge u razvoju poslovnog razumijevanja. Internet povezuje računare širom svijeta. Da bismo djelovali u digitalnom dobu. što je fraza koja se može pratiti najmanje od 1973. Digitalni sistem je korporacijska.

koji su opet sastavljeni od elemenata podsistema i tako redom sve do podjele na proste elemente (nedjeljive). sa njenim strukturama i interakcijama svih elemenata koji su u nju ugrađeni. podrazumijeva ukupnost međusobno povezanih podsistema koji se međusobno povezani i relativno nezavisni. a pojave i procese objašnjava pomoću multivarijacione analize. Izučavanje organizacija. Iz ovih razloga se u savremenim konceptima sve veća pažnja posvećuje razjašnjavanju sistemskog i kibernetskog pristupa u izgradnji organizacione teorije jer on u sebi sadrži dovoljan nivo teoretske podloge koji garantuje evoluaciju konzistentnih organizacionih metoda i tehnika.1 Sistemi i kibernetika Impresionirani egzaktnošću pristupa i visokim metodološkim nivoom modeliranja i objašnjavanja pojava i procesa.nalaze u interakcijskoj vezi pri čemu sistem može imati osobine koje nema niti jedan od elemenata. okruženje i multiciljevi. opšta teorija sistema (Ludvig von Bertanflay). odbacuje stereotipe. sistemski teoretičari su u ovom području počeli da izučavaju organizaciju kao cjelinu. dalo je važan doprinos organizacionoj teoriji. široko prihvaćena filozofija. Povratna sprega je 17 . pri čemu sistem može imati osobine koje nema niti jedan od elemenata koji ga sačinjavaju. zatvorenog lanca i postojanje kola povratne sprege. povezivanje radnih mjesta i druge komponente organizacije kao izolovane objekte i probleme. kao otvorenih sistema. Kategorije sistemske teorije su: sistem i podsistemi. koji su četrdesetih godina prošlog vijeka u nauku uvele kibernetika (nauka upravljanja i komunikacija kod živih bića i mašina) (Norbert Wiener) i početkom pedesetih. pošto je u stvarnosti svaka organizacija povezana sa drugim organizacijama . Svako preduzeće je jedan sistem čiju strukturu čini veći ili manj broj podsistema.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta 2. • Sistem i podsistemi – Pod sistemom opšta teorija sistema. Dok su klasične škole teorije organizacije i upravljanja posmatrale i izučavale radnika i njegov rad. Elementi u sistemu mogu biti povezani po principu otvorenog lanca. primjenjene na aplikativne naučne oblasti optimizacije u projektovanju tehnoloških procesa i proizvodnih sistema.mijenja svoje strukture i ljude koji su njeni osnovni konstitutivni elementi. a naročito šezdesetih godina. interakcije.. zatim određene matematičke discipline i teorija informacija. kao i sa promjenama u okolini koje pokreću ishodi organizacionog djelovanja. Ovu podlogu čine prije svega teorija sistema i kibernetika. koja otvata horizonte. Sistemska teorija je jedna opšta. Poseban aspekt posmatranja odnosio se na organizaciju kao otvoreni sistem. • Interakcija – Sistem sastavljen od podsistema funkcioniše tako što se podsistemi (elementi) nalaze u interakcijskoj vezi. Naučnici iz područja društvenih nauka počeli su da primjenjuju ideje iz ovih oblasti na izučavanje društvenih organizacionih sistema. jer je povezivalo funkcionisanje organizacije sa uticajem okoline.4.

Uticaj okoline na sistem vrši se posredstvom materijalnih. kao i jedinstvenost resursa. Zasniva se na principima opšte teorije sistema koji određuju sistem kao skup međuzavisnih dijelova i relacija između njih i njihovih karakteristika. na neki način. i koji je danas široko prihvaćen i primijenjen u oblastima organizacije i menadžmenta: planiranju. Sistemska teorija i situaciona teorija nalaze se u slijedećem odnosu: sistemsko mišljenje nam govori da su svi objekti koje posmatramo u međusobnoj vezi. organizovanju i vođenju. opštu sistemsku perspektivu operacionalizovati i pretočiti u konkretnu menadžersku akciju. rast i razvoj.2 Situaciona teorija 4 Situaciona teorija. već se mora izabrati skup pristupa koji obuhvataju unutrašnje faktore i spoljašnje veze organizacije. U uslovima turbulentnog okruženja menadžeri su se suočili sa nizom specifičnih problema. Trebalo je. 2. polazeći od stanovišta da ne postoje dvije identične organizacije. Posebno su značajni onielementi okruženja koji vrše uticaj na ponašanje posmatranog sistema. takođe nazvana situacioni prilaz [41]. da imaju određena svojstva i da čine određene strukture koje tvore sistem višeg reda. metoda rada i ostalih činilaca koji su vezani za svaku konkretnu organizaciju. ili pak oni na koje sistem aktivno utiče. posmatra organizaciju kao sistem međusobno povezanih komponenti. Sistemska teorija je otklonila određene slabosti ranih učenja. Kontingentni (contingency) pristup predstavlja jedan od najnovijih pristupa menadžmentu. takođe. Takav koncept je interesantan i koristan. Opstanak zahtijeva određenu stabilnost. U ovom pristupu smatra se da ne postoji jedna teorija ili jedan pristup koji može da garantuje efikasnost organizacije.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta izuzetno važna za svaki sistem. • Multiciljevi – Svrha sistema ogleda se u ostvarivanju cila zbog kojeg sistem postoji. energetsih i informacionih tokova. ljudi. a rast i razvoj promjene i dinamiku. koji se smatra konkretizacijom sistemske teorije. To je omogućio situasioni pristup. jer omogućuje uticaj i regulaciju ponašanja čime se utiče na razvoj sistema. Kad prestane potreba za ostvarivanjem cilja. • Okruženje – Pod okruženjem se podrazumijevaju elementi koji se nalaze izvan sistema.4. 18 . sistem se gasi. nego da je potrebno uzeti u obzir specifičnost okoline kojoj organizacija pripada. Prema sistemskoj teoriji preduzeće je sistem sa više ciljeva: opstanak. ali nije dovoljan za sprovođenje praktičnog projektovanja 4 Pristup nepredvidljivosti – shvatanje da menadžmentska tehnika koja najbolje vodi ka realizaciji organizacionih ciljeva može da se razlikuje u zavisnosti od situacije ili okolnosti. ali je kao jedna široka filozofska perspektiva ostala na nivou opšteg.

str. koji se odnosi na osmišljen i planiran skup postupaka kojim se uređuju intelektualne i fizičke aktivnosti formiranja i integracije osnovnih struktura organizacije (strukture dijelova. Teoriju organizacionih sistema posebno karakteriše procesni pristup koji je imanentan samoorganizujućim (self-organizing) sistemima i sistemima koji su sposobni da sami sebe razvijaju i prevazilaze– takozvanim samotranscendirajućim ili autopoietskim sistemima. Sa ovim pojmom je u tijesnoj vezi pojam "ORGANIZOVANJE ORGANIZACIJE". Organizacija i ekonomika proizvodnje. stabilnosti u radu. odnosno kojim procesima se obavljaju aktivnosti preduzeća. generalno uzevši. Samoorganizujući i samotranscendirajući (autopoietski) sistemi ne mogu se proučavati samo sa stanovišta njihovih struktura.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta konkretnih organizacija. koja teži dezorganizaciji i koju karakteriše stohastičnost svih procesa. itd. Informator.. uzećemo onu koja kaže: "Organizacioni sistem. jednostavnim strukturnim izmjenama. Zagreb. Ovako shvaćena organizacija je vještačka tvorevina. Ona objašnjava organizaciju kao mrežu poslovnih procesa kroz koje organizacija funkcioniše i ostvaruje svoje ciljeve. karakteristike učesnika u procesima rada. koja sugeriše menadžerima da je za efikasno postizanje ciljeva važno na koji način. posluju i obezbjeđuju svoj rast i progres. Situaciono razmišljanje je orijentisano na identifikovanje najuticajnijih faktora koji utiču na organizaciju koja se posmatra i na analizu zavisnosti njenog ponašanja od takvih uticaja. strukture odnosa i dinamičke strukture) [108].1989." Organizacija predstavlja složeni kibernetski sistem u kome ljudi teže da usklađeno djeluju sa sredstvima rada. Procesna teorija organizacije.3 Teorija organizacionih sistema i procesna teorija Pored niza definicija organizacionih sistema. Procesna teorija je nova teorija organizacije. 19 . Najznačajniji situacioni faktori koji se uzimaju u obzir pri analizi i projektovanju organizacija su: spoljašnje okruženje. 24. odnosno proizilazi iz sistemskog pristupa tzv. U biti situacionog pristupa je sintetičko i kritičko prisvajanje ostalih vodećih teorijskih pristupa i praktičnih saznanja. Proces se definiše kao grupa 5 V. kako bi ostvarili svrhu radi koje su se udružili. Pri tome se podrazumijeva da su njihovi međusobni odnosi. Otašević. stadijum u razvoju organizacije. tehnologija. 2. nego se prevashodno moraju uzeti u obzir interakcije između samih struktura i procesa koji se u takvim sistemima odvijaju.4. Svojstva takvih sistema i jesu svojstva preduzeća koja normalno rade. način sarađivanja i koordinisanja aktivnosti unaprijed određeni i u većoj ili manjoj mjeri precizno definisani. čini svaka kompozicija prirodnih i od njih preobličenih tehničkih sistema i čovjeka kao biološkog sistema 5 . Sa teorijom organizacionih sistema usko je povezana.

u smislu povećanja kvaliteta proizvoda i usluga. koji proizvode dodatnu vrijednost za organizaciju. i sl. interes za poslovne procese u organizacijama porastao je sa trendom transformacionih promjena. koji obuhvata skup postupaka za unapređenje funkcionisanja procesa rada i organizacije preduzeća. Na konceptima procesne teorije nastali su brojni prilagodljivi modeli organizacije. Procesna teorija je označila promjenu menadžerske doktrine. Procesna teorija je našla praktičnu primjenu kroz dva široko prihvaćena programa promjena organizacije. metoda i tehnika prema strukturi. koji na osnovama empirijskih zapažanja.4 DZ sistemski prilaz klasifikaciji organizacionih teorija Koristeći se sistemskim prilazom. Zelenović daje klasifikaciju teorija organizacije i menadžmenta. Programom TQM postiže se poboljšanje postojećih poslovnih procesa. To su: upravljanje totalnim kvalitetom (Total Quality Management . koji potpomažu osnovne procese. prirodi i ponašanju elemenata organizacionih sistema [125]: ƒ Empirijski prilaz. 2. njihovih principa. D. Razlika je u načinu kako to da se postigne. Pojačan interes za procese u organizacijama iniciran je pokretom za kvalitet i aktivnostima menadžera i konsultanata na iznalaženju adekvatnih programa za uvođenje sistema kvaliteta. a intenziviran 90-ih godina XX vijeka. u smislu novog razumijevanja organizacije kao mreže poslovnih procesa i zaokreta u vladajućem sistemu vrijednosti. Suštinska poruka procesne teorije jeste da nisu svi procesi podjednako važni za organizaciju: postoje osnovni procesi. ali su suštinski različiti. S druge strane. koji su na izgled slični.TQM) i reinženjering poslovnih procesa (Business Process Reeingenering). porasta produktivnosti rada.4. smanjenja troškova. Sličnost se ogleda u tome da osposobljavaju preduzeće da proizvodi dodatnu vrijednost za potrošače. Zadaci su samo dijelovi ukupnog posla i ni jedan zadatak sam za sebe ne može kreirati potrošačku vrijednost. postavlja osnovne prilaze u unapređenju procesa rada i zadovoljenju potreba zaposlenih. ƒ Mehanistički prilaz. a zatim kako da ih dizajniraju da bi oni zaista proizvodili profit. među kojima je najpopularnija timska struktura.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta zadataka koja kreira vrijednost za potrošača. Menadžeri najprije treba da razumiju koji su procesi kojima preduzeće ostvaruje profit. normi i vjerovanja. 20 . Program reinženjeringa poslovnih procesa predstavlja način da se procesi dizajniraju tako da se preduprijede slabosti i propusti. koji je počeo 80-ih. Način na koji preduzeća transformišu inpute u outpute predstavlja generički faktor njihove konkurentnosti. U suštini radi se o otklanjanju uočenih slabosti i propusta u obavljanju poslovnih procesa. i pomoćni. stavova. Ona je pokrenula proces transformisanja vertikalnih hijerarhijskih struktura u politike horizontalne strukture.

• Biološki pristup ili paradigma živih sistema koja je dovela do koncepta organizacije kao jednog sistema koji slijedi instrukcije drugih. ƒ Sistemski prilaz. Ovaj pogled na svijet obezbijedio je osnovu ne samo za industrijsku revoluciju već i za razvoj mašinskog modela organizacije. Jedna organizacija je sistem kojim upravlja vlasnik i nema cilj sam po sebi. mašina koja radi sa regulacijom koju opet diktira njena interna struktura i uzročni zakoni prirode. • Mehanistički pristup ili stav o svijetu koji je nastao u Francuskoj nakon renesanse smatra da je svemir.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta ƒ Humanistički prilaz. • Društveni pristup smatra organizaciju dobrovoljnim udruživanjem članova koji su odlučni. nastao je u Njemačkoj i Britaniji a zatim u SAD-u. jednostavnijeg i poznatog. međusobno zavisnih pojava i procesa u preduzeću i na relaciji preduzeće – okolina. Tri modela predstavljaju sukcesivan niz u našem razmišljanju ili razumijevanju organizacije od mehaničkog sredstva do biološkog bića i konačno do više misaone organizovane kompleksnosti". Pretpostavke i principi ovog biološkog modela organizacije su takođe jednostavni i praktični. 2. instrument za vlasnika kojeg on koristi da bi ostvario svoj cilj. motivaciji. koji obuhvata skup postupaka o potrebi izgradnje odnosa u preduzeću. orijentisan prema ciljevima i razvijen na osnovama zahtjeva međunarodnih standarda u izgradnji sistema kvaliteta ISO 9000. ƒ Integrativni prilaz razvoju organizacije koji obuhvata skup postupaka koji teže kompleksnom izučavanju uslovljenih. zasnovan na izučavanju funkcionisanja sistema čovjeka. Suština mašinskog modela organizacije je jednostavna i praktična. Organizacija se posmatra kao jedan živi sistem koji je prepušten drugima. To je sredstvo sa funkcijom koju definiše korisnik.4. imaju svoj cilj i koji sa svoje strane manifestuju izbor sredstava i način rada. ali kao ljudsko biće koje ima neki svoj cilj. univerzum. Razmišljati o nekoj kompleksnoj stvari kao što je organizacija zahtijeva modele nečeg sličnog. uslovima rada i ponašanju u procesima rada. stvaranje profita (viška vrijednosti). 21 . zadovoljenju potreba zaposlenih.5 Moderni koncept sistemskog mišljenja U savremenoj literaturi pojavljuju se novi koncepti sistematizacije teorije organizacije i menadžmenta vođeni konceptima sistemskog mišljenja. Jamshid Gharajedaghi daje sljedeći pregled [41]: "Razmišljati o nečemu zahtijeva da imamo neku sliku ili koncept toga o čemu razmišljamo.

Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Svrha jedne organizacije je da služi svrhama svojih članova.3) prikazan je dvojni prenos paradigme u konteks šest distributivnih konkurentnih prikaza. razvija i funkcioniše u određenom prostoru i vremenu prema opštepoznatim principima životnog vijeka. dok se ne iskoristi prostor između njih. poseban slučaj jedne uopštenije šeme međuzavisnosti. Sistemsko mišljenje koristi sasvim drugi pristup. Prije svega. Analiza je proces razmišljanja koji se odvija u tri koraka. Razumijevanje međuzavisnosti zahtijeva način razmišljanja koji se razlikuje od analize tj. 22 . Promjena paradigme MEHANISTIČKI MODEL BIOLOŠKI MODEL DRUŠTVENI MODEL Analitički pristup Nezavisne varijable Međusobna zamjenjivost dijelova i radne snage HENRY FORD Masovna proizvodnja Raznolikost i rast ALFRED SLOAN Strukturna podjela Participativni menadžment Samoorganizujući sistem TAVISTOCK INSTITUTE Društveno-teh. Nezavisni set varijabli jeste. prema tome. Svaka paradigma ima svoj jedinstven. Kako sistem postaje sve složeniji i složenji. tek tada se predviđeni set nezavisnih varijabli mijenja u značajan set međuzavisnih varijabli. realnost međuzavisnosti postaje sve više i više izražena. U sljedećoj matrici (slika 2.Six Competitive Games Određena teorija odnosno koncept uspostavlja se.3: Šest konkurentnih prilaza . model Sistemski pristup Međuzavisne varijable Zajednička optimizacija FORD'S WHIZ KIDS Operativno istraživanje Fleksibilnost i kontrola OHNO'S LEAN PRODUCTION Kibernetski model Dizajn ACKOFF Interaktivni menadžment Slika1. vlastiti modul organizacije [41]. Performansa svake varijable može se unaprijediti nezavisno. dok istovremeno služi i svrsi svoje okoline. zahtijeva sistemsko mišljenje. šire okoline čiji je dio i proučava ulogu koju on igra u većoj okolini. Članovi društveno-kulturne organizacije drže se zajedno na osnovu jednog ili više zajedničkih ciljeva i kolektivno prihvatljivih načina da se ti ciljevi postignu. zatim pokušava da objasni ponašanje dijelova koji su posmatrani odvojeno i na kraju pokušava da kombinuje razumijevanje o dijelovima u objašnjenju koje se tiče cjeline. On stavlja sistem u konteks jedne veće. razdvaja ono što želi da razumije.

Alfred Sloan je shvatio da je osnova za konkurenciju promjenjena od sposobnosti proizvodnje prema sposobnosti upravljanja raznovrsnošću i razvojem. Nekada jedinstvena sposobnost da se proizvodi na velikoj osnovi je izgubila prednost putem proširene imitacije. Fordova pokretna traka takođe je doprinijela smanjenju broja potrebnih vještina za većinu proizvodnih radnika. I tako je došlo do marketinške ere. E. prepuštajući većinu radnika pojednostavljenim zadacima koji se ponavljaju. Pa ipak. potrebno ga je mijenjati novim. Kvalifikovani poslovi održavanja bili su rezervisani za obučene inžinjere. Ono što je nastalo bila je okolina sa potpuno novim setom izazova. utvrdio da za rješenje socijalnih problema u preduzeću nije dovoljno razmatrati samo logiku kooperativnog socijalnog miljea već i postupke i sredstva rada koji značajno utiču 6 Promjena ovakve vrste se još u teoriji naziva "breakthrough" 23 . počevši od $5 na dan. godine. koliko je Ford isplaćivao 1914. proizvodila se sve veća količina standardizovanih proizvoda po sve nižim cijenama. Da bi zadržali radnike pod strogom kontrolom nadzornika. Znači.L. Ovaj događaj je promjenio konkurentnu igru od zabrinutosti za proizvod u zabrinutost za tržište što je zahtijevalo sposobnost da se upravlja raznovrsnošću i razvojem. na osnovu istraživanja u BRITISH TAVISTOCK INSTITUTE. Diviziona organizaciona struktura je trebala da odgovori na sva ona pitanja koja je rast i razvoj preduzeća otvarao.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta U fazi u kojoj određeni koncept postaje neefektivan i neefikasan. Kombinacija specijalizovane kapitalne opreme i detaljnog planiranja od strane menadžera i nadzornika suštinski je kod industrijske radne snage zamijenila majstorske vještine. do pregršt proizvoda trajne potrošnje tokom ekspanzivnih 1960-tih. Pitanje nije bilo više kako proizvesti. Prelaz funkcionalne u divizionu organizaciju je upravo posljedica rasta i razvija preduzeća koja su (usljed diverzifikacije proizvodnje i širenja asortimana proizvoda ) ekspanzijom na nova tržišta bila primorana da mijenjaju staru tradicionalnu funkcionalnu organizacionu strukturu. Za razliku od Forda. Uspjeh Henryja Forda da stvori sistem masovne proizvodnje efikasno je riješio proizvodni problem. jedan poznat problem vezano za proizvodnju je zamjenjen nepoznatim problemom vezanim za tržište. trebalo je isplaćivati premijske nadnice. od Fordovog T-modela. već kako prodati.Trist je postavio osnove socijalno-tehničkog sistema koji je. na monotonim poslovima koji dovode do utrnulosti i ukočenosti prilikom rada na traci. Najznačajnije je bilo kako odgovoriti na sve veću potrebu raznovrsnosti i kako upravljati rastom i kompleksnošću proizvoda. Ovaj momenat autor naziva promjenom i prenosom paradigme (shift of pharadigm) 6 koja u stvari predstavlja novi način razmišljanja koji uspostavlja novi koncept odnosa u određenom sistemu ili organizaciji.

Znanje i umijeće koji su neophodni za određene poslove – ono što je Polyani nazvao prećutno znanje je raspodijeljeno unutar organizacije. od menadžera se zahtijeva da koordiniraju velikim brojem složenih operacija. uz čest rad u dinamičnim uslovima prelazeći preko ograničenja postavljenih određenim funkcijama ili odjeljenjima. Društveni model organizacije i menadžmenta Kada se uzme u obzir današnja složenost poslova i brzina promjene. To se čak dalje širi izvan granica organizacije. povezano učešće pojedinaca unutar čitave organizacije. Da bi preživjela. samoorganizacije i izbora u konteksu društveno-kulturnih sistema. tehnologijama i tehničkim sistemima na kojima se izvodi rad. Društveni model je način razmišljanja koji vidi organizaciju kao društvo pojedinca od kojih svaki pojedinac ima svoj cilj. operativno istraživanje. kibernetika i otvoreni sistemi. Drugim riječima. Početkom XIX vijeka kada je proizvodnja dominirala ekonomijom. Ne mogu se ni nadati da bi mogli znati sve što treba da znaju. Iz ovog mehanističkog modela (tabela 1. organizacija mora biti osposobljena za brzo prilagođavanje kroz zajedničke akcije.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta na kvalitet. “Oni stvaraju red iz haosa” [41]. radila je na dvojnom problemu međusobne zavisnosti i samoorganizacija u konteksu živih sistema. Treća generacija sistemskog razmišljanja. odgovara na trostruki izazov međuzavisnosti. koji međusobno izvode zahvate predviđenih operacija rada. radilo je na problemu međusobne povezanosti mehaničkih sistema. kako su obim i 24 .5. Analitički pristup je ostao nepromijenjen gotovo četiri stotine godina. do dobavljača. u značajnoj mjeri. Društveni model podrazumijeva određeni nivo kolektivne akcije dovoljno jake da neutrališe probleme uzrokovane mnogobrojnim postavljenim ciljevima i zadacima. Druga generacija sistemskog razmišljanja. učinak i ukupnu efektivnost procesa rada. lični stavovi i ponašanja su uslovljeni. i svaki ima mogućnost da razmišlja i uči. 2. ali sistemsko razmišljanje je već prošlo kroz tri generacije promjena.1) izrasle su tehnike menadžmenta koje su se fokusirale na preciznu kontrolu tako da se odnos između ulaza i izlaza organizacije ne mijenja. Kasnije. klijenata i svih drugih koji igraju bitnu ulogu u našem poslu. To zahtijeva mudro. Socijalno-tehnički sistem vezuje dva podsistema u preduzeći učesnika u procesu rada i tehničko – tehnološke podsisteme. organizacije sastavljene od ljudi su viđene kao mašine koje funkcionišu prema zadanoj uzročno-posljedičnoj vezi. dizajn. Prva generacija sistemskog razmišljanja. U tom pogledu se razlikujemo od naših prethodnika.

Mehanistički model. Da bi se zadobilo veće povjerenje i fleksibilnost. godine do danas. Iako su ovi koncepti zbog ne postojanja tržišne orjentacije imali nedovoljnu efikasnost. funkcionalne organizacione strukture. sa višim menadžmentom (“mozgom”). do 1940.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta brzina poslovanja rasli. rukovođenje prema cilju. prisutan od 1930. kao što i tvorac auta određuje šta svaki dio auta treba da radi. standardne procedure. Tabela 1. podjelu aktivnosti između onih koji izvode radove i onih koji su zaduženi za unapređenje procedura. U nastavku se daje opis socijalno 25 . kao i finansijska mjerila. a ne na strogo kontrolisanje. kada se primjeni na više nivoe. koji daje određene slobode drugim dijelovima . Menadžment tehnike. uobičajen za period od 1800. ne tako čvrstu vezanu grupu ljudi koja radi zajedno da bi dostigla individualne i zajedničke ciljeve. detaljan opis aktivnosti. kontrola i vođenje troškova. vidi organizaciju kao ljudsko tijelo. su stavile naglasak na posmatranje i savjetovanje. Biološki model. Ovi modeli su unaprijedili neke od najtradicionalnijih područja menadžmenta: strateško planiranje. prevladao je novi pogled na organizaciju. vidi organizaciju kao društvo.ali samo unutar njihovih usko definisanih područja odgovornosti. prisutan od 1980-e i postaje sve rasprostranjeniji. neki sastavni dijelovi organizacije su dobili ograničenu slobodu donošenja odluka.1: Tri modela menadžmenta [75] Tri modela menadžmenta Tri osnovna načina razmišljanja su dominirala menadžmentom XX vijeka. Viši rukovodioci su trebali da odrede šta svaki dio organizacije treba da radi. predstavlja organizaciju kao mašinu. I zaista. Uprava je počela da gleda na organizacije kao na žive organizme. Društveni model menadžmenta i organizacije se u prošlosti i u različitim ekonomskim sistemima pojavljivao u različitim oblicima. Društveni model je pravi model za današnji menadžment. Bez detaljnije analize moglo bi se reći da su principi društvenog modela bili prisutni u centralno planskim ekonomijama (zemlje ranijeg socijalističkog lagera). nešto slično kao što srce i pluća regulišu svoje funkcije bez konsultovanja mozga. bez sumnje vodi stvaranju sistema društvenog modela. godine. neki principi čine sastavni dio novog – tržišno orjentisanog društvenog modela organizacije i menadžmenta. nastale iz biološkog modela. pristup integrisanog menadžmenta. Društveni model. kao i u samoupravnim konceptima (bivša Jugoslavija). Današnje okruženje koje je puno informacija i brzih dešavanja zahtjeva nivo organizacione inteligencije i reakcije koja se može naći samo u društvenom modelu.

5. 2. uključujući potrebu zaštite ljudskih prava u savremenim globalizacijskim procesima.1 UAQ-PK model socijalno opredjeljenog menadžmenta 26 .Osnovi teorije organizacije i menadžmenta orjentisanog biznisa čiji koncept je nastao upravo kao odgovor na tranziciju centralno planske ekonomije u tržišno orjentisanu.