You are on page 1of 3

Derivation of the word ज्ञानम् – Possiblities of using नङ् or ल्युट्

A. ज्ञा + नङ्
The pratyaya नङ् is applicable the senses of भावे and अकर्तर िर च कर्ारकर्े
Therefore नङ् can also be applied in the sense of all Karakas like ल्युट् except
कर्तर िर .
There are two difficulties in adding नङ् in भाव -अथर to ज्ञा धातु –
1) यज-याच-यत-िवच्छ-प्रच्छ-रक्षो नङ् । ३-३-९० does not include the ज्ञा धातु
2) Any word ending in the pratyaya नङ् is Masculine by the िलिङ्गानुशासन सूत नङन्तः
[पुमान्] । ३९ which will yield the form ज्ञानः (instead of ज्ञानम्)
B. ज्ञा + ल्युट्
Clean ल्युट् possibilities are in the sense of कर्रणे, अिधकर्रणे and भावे
कर्ृत्य ल्युटो बहु लिम् । ३-३-११३ makes it possible to bring ल्युट् in the sense of other
कर्ारकर्ाs like कर्मर िण and कर्तर िर also
Using ल्युट्, in the sense of नपुंसकर्े भावे the word ज्ञानम् will be readily derived. The
gender is Neuter in-keeping with the िलिङ्गानुशासन सूत –
भावे ल्युडन्तः [नपुंसकर्म्]। ११९ which will yield the form ज्ञानम् (the form we need. )
So both नङ् and ल्युट् can be used in the sense of भाव and अकर्तर िर कर्ारकर्े . Either
can be used in the sense of भाव to get the word ज्ञानम् in the desired meaning.
One difference is the possibility that ल्युट् can also be applied in कर्तर िर अथर by
taking recourse to बहु लित्वम्.

९० । । भावे अकर्तर िर च कर्ारकर्े इतित वतर ते । यज-आिदभ्यो धातुभ्यो नङ्प्रत्ययो भवित । ङकर्ारो गुण-प्रितषेध-अथर ः । यज्ञः । याच्ञा । यत्नः । । ____________________________________________________________________ #<ल्युट्च># । । PS_३.११५ । । नपुंसकर्-िलिङ्गे भावे धातोः ल्युट्प्रत्ययो भवित । हसनं छातस्य । शोभनं ।जोपनं । शयनं । आसनं । योगिवभाग उत्तराथर ः । । ____________________________________________________________________ #<कर्रण-अिधकर्रणयोश्च># । । PS_३.३.महाभाष्यम् on the word प्रयत्नम् in the सूत – तुल् यास्य प्रयत्नम् सवणर म ् । १-१-९ प्रयतनम् प्रयत्नः। प्र-पूवारत् यततेभारवसाधनो नङ् प्रत्ययः । कर्ैय्यट-प्रदीप-िटकर्ा – भावसाधन इतित । भावेऽभिभधेये नङ् प्रत्ययः िक्रियते । तेन नशब्दस्य इतह भावः साधनम् भवित । प्रदीप-उद्योत-टीकर्ा – ननु साधन शब्देन कर्रकर्िरभिधश्क्तिरिभधीयते – इतित भावस्य साधनम् अनुपपन्नम् अत आह – भावे इतित। नङ् “यज-याच-यत-िवच्छ-प्रच्छ-रक्षो नङ् । ३-३-९० इतत्यनेन॥ SUTRAS – #<यज-याच-यत-िवच्छ-प्रच्छ-रक्षो नङ्># । । PS_३.३.११७ । । कर्रणेऽभिधकर्रणे च कर्ारकर्े धातोः ल्युट्प्रत्ययो भवित । इतध्मप्रव्रश्चनः । पलिाशशातनः । अिधकर्रणे .Applying नङ् in भावे .गोदोहनी । सक्तिुधानी । । ____________________________________________________________________ .३.

११३ । । भावे.३.#<कर्ृत्य-ल्युटो बहु लिम्># । । PS_३. अकर्तर िर च कर्ारकर्े इतित िनवृतं । कर्ृत्य-सञ्ज्ञकर्ाः प्रत्ययाः ल्युट्च बहु लिम् अथेषु भविरभिधन्त । यत िविहतास्ततोऽभन्यत अिप भविरभिधन्त । भावकर्मर णोः कर्ृत्या िविहताः कर्ारकर्ान्तरेऽभिप भविरभिधन्त । स्नानीयं चूणर ।दानीयो ब्राह्मणः । कर्रण-अिधकर्रणयोः भावे च ल्युट् । अन्यत अिप भवित । अपसेचनं । अवस्रावणं । राजभोजनाः शालियः । राजाच्छादनािन वासांिस ।प्रस्कर्न्दनं । प्रपतनं । बहु लि-ग्रहणादन्येऽभिप कर्ृतः यथाप्राप्तं अिभधेयं व्यिभचरिरभिधन्त । पादाभ्यां िह्रियते पादहारकर्ः । गलिे चोप्यते गलिेचोपकर्ः । । ____________________________________________________________________ .