You are on page 1of 12

PRZEGLD ZACHODNI 2010, nr 2

IZABELA DROZDOWSKA-BROERING Pozna

LADY PRZEOMU, LADY ROZDARCIA O NAJNOWSZEJ NIEMIECKIEJ PROZIE CZASW PRZEOMU I ZJEDNOCZENIA
O STANIE BADA NAD TZW. LITERATUR CZASW PRZEOMU

Lata 2009 i 2010 zapraszaj do reeksji nad ladami przeomu politycznego w niemieckiej literaturze. Upadek muru berliskiego i zjednoczenie Niemiec stay si w oczywisty sposb tematem licznych prac naukowych z zakresu ekonomii, historii, prawa, socjologii, ale rwnie literaturoznawstwa, kulturoznawstwa czy jzykoznawstwa1. Zadania stworzenia bazy tekstw literackich obrazujcych lata przeomu i po przeomie podj si chociaby Instytut Goethego, sporzdzajc dostpn na jego stronach internetowych bibliogra2, ktra obja twrczo autorw niemieckich oraz jednej niemieckojzycznej autorki tureckiego pochodzenia3. Nakadem wydawnictwa Suhrkamp ukaza si tom zatytuowany Die Nacht, in der die Mauer el. Schriftsteller erzhlen vom 9. November 19894, w ktrym zebrano literackie wspomnienia niemieckojzycznych pisarzy pokole
Do najnowszych przyczynkw z zakresu literaturoznawstwa nale m.in. publikacje: I. S t e p h e n (red.), NachBilder der Wende, Kln 2008; K. R e i m a n n , Schreiben nach der Wende Wende im Schreiben?, Wrzburg 2008; A. L e w i s , Eine schwierige Ehe: Liebe, Geschlecht und die Geschichte der deutschen Wiedervereinigung im Spiegel der Literatur, Freiburg i. Br. 2009; B. B e l i c h , K. G r t z , O. H i l d e b r a n d (red.), Wende des Erinnerns? Geschichtskonstruktionen in der deutschen Literatur nach 1989, Berlin 2006; B. H a a s , Theater der Wende Wendetheater, Wrzburg 2004; D. S c h r t e r, Deutschland einig Vaterland: Wende und Wiedervereinigung im Spiegel der zeitgenssischen deutschen Literatur, Leipzig 2003; F. Th. G r u b , Wende und Einheit im Spiegel der deutschsprachigen Literatur: ein Handbuch, Berlin 2003; B. R. L o r o u , Erinnerung entsteht auf neue Weise: Wende und Vereinigung in der deutschen Romanliteratur, Kiel 2003; H.-J. K n o b l o c h , H. K o o p m a n n (red.), Der gesamtdeutsche Roman seit der Wiedervereinigung, Tbingen 2003; M. K a n e , Legacies and identity: East and West German literary responses to unication, Oxford 2002; S. N e u h a u s , Literatur und nationale Einheit in Deutschland, Tbingen 2002; G. F i s c h e r (red.), Schreiben nach der Wende: ein Jahrzehnt deutscher Literatur 19891999, Tbingen 2001; V. We h d e k i n g , Mentalittswandel in der deutschen Literatur zur Einheit, Berlin 2000. 2 Baza Literatur und Wende dostpna jest na stronie http://www.goethe.de/kue/lit/prj/lwe/deindex. htm. Stan z dnia 17.04.2010 r. 3 Na licie Instytutu Goethego znalaza si powie Yad Kara Salem Berlin z 2003 r. 4 R. D e c k e r t (red.), Die Nacht, in der die Mauer el. Schriftsteller erzhlen vom 9. November 1989, Frankfurt am Main 2009.
1

56

Izabela Drozdowska-Broering

powojennych o upadku muru berliskiego5. Potrzebie klasykacji reeksji nad latami transformacji i zjednoczenia Niemiec na polu literatury wyszed naprzeciw mody germanista Frank Thomas Grub, tworzc swoisty podrcznik, opierajcy si na tekstach literackich, eseistycznych i naukowych, ukazujcy podstawowe motywy i kierunki rozwoju literatury czasu przeomu i po przeomie do lat 2000-2001. Obszerny tom uzupenia rwnie rozbudowana bibliograa. Nieco mniejsze spektrum tekstw literackich, a take ich recenzji obejmuje natomiast trzecie, uzupenione wydanie bibliograi Wende-Literatur: Bibliographie und Materialien zur Literatur der Deutschen Einheit6, ktrego opracowanie czasowo zbiego si z dziesit rocznic upadku muru. Mimo dwudziestu lat obecnoci motywu zjednoczenia Niemiec w literaturze niemieckiej brak podsumowania dotychczasowej produkcji literackiej w czoowych niemieckich czasopismach germanistycznych (jak np. Zeitschrift fr Germanistik, Zeitschrift fr deutsche Philologie, Colloquia Germanica), cho poszczeglni autorzy bd literatura przeomu jako taka wielokrotnie stawaa si tematem zamieszczanych w nich przyczynkw, natomiast polskie i polsko-niemieckie czasopisma germanistyczne skupiy si raczej na temacie wymiany naukowej i dialogu ponad murem dzielcym nie tylko Niemcy, ale i wczesn Europ (Convivium), czy problematyce samego pojcia literatury czasw przeomu i jej przedstawicieli (Studia Niemcoznawcze, Orbis Linguarum). Patrzc jednak na cao reeksji naukowej i publicystycznej, lista monograi i artykuw ukazujcych si nieprzerwanie od wczesnych lat 90. wiadczy nie tylko o zainteresowaniu tym nietrccym na aktualnoci zagadnieniem, lecz rwnie o oczekiwaniu krytyki literackiej i samych czytelnikw na wielk powie lat przeomu.

LITERATURA PRZEOMU CZYLI JAKA?

I w Polsce i w Niemczech lata 1989 oraz 1990 stay si ikonami przeomu politycznego, ktry jednak nie musia jednoczenie oznacza punktu zwrotnego dla literatury. Czoowi badacze polskiej literatury spieraj si o znaczenie roku 1989 dla polskiej twrczoci literackiej z przewag gosw przeciw przenoszeniu cezury politycznej na pole literackie7. O ile dla Polakw lata te oznaczay zmian systemu, o tyle nasi zachodni ssiedzi stanli przed koniecznoci zmierzenia si z now jednoniemieck rzeczywistoci, chtnie przyzywan w tytuach licznych prac naukowych i eseistycznych. T sam miar chciano
Wyjtek stanowi tutaj przyczynki Jrgena Beckera, Volkera Brauna i Friedricha Christiana Deliusa. J. F r h l i c h , Wende-Literatur: Bibliographie und Materialien zur Literatur der deutschen Einheit, Frankfurt am Main 1999. 7 Do roku 1989 jako cezury literackiej por.: P. C z a p l i s k i , lady przeomu. O prozie polskiej 19761996, Krakw 1997; R. G r u p i s k i , I. K i e c , Niebawem spadnie boto, czyli kilka uwag o literaturze nieprzyjemnej, Pozna 1997; J. K l e j n o c k i , J. S o s n o w s k i , Chwilowe zawieszenie broni. O twrczoci tzw. pokolenia bruLionu (1986-1996), Warszawa 1996; L. S z a r u g a , Dochodzenie do siebie. Wybrane wtki literatury po 1989 roku, Sejny 1997.
5 6

O najnowszej niemieckiej prozie czasw przeomu i zjednoczenia

57

mierzy niemieckie teksty literackie, patrzc na nie przez pryzmat realizacji (bd nie) tematyki upadku muru i zjednoczenia Niemiec i czekajc na wspomnian wielk powie (lat) przeomu, przy czym samego pojcia literatury czasw przeomu bd literatury o przeomie do dzi czsto uywa si bez gbszej reeksji nad jego znaczeniem8. Jednymi z pierwszych osb, ktre podjy si zdeniowania terminu Wendeliteratur, nie wprowadzajc jednak rozrnienia pojciowego ze wzgldu na temat i czas powstania tekstu literackiego, byy w 1993 r. Astrid Herhoffer i Birgit Liebold:
Przez pojcie literatury przeomu rozumie si wic wszystkie te dziea, ktre: - tematycznie dotycz czasw przeomu, ktry jeli mona uwierzy mediom nadal jest zdecydowanie otwartym procesem na Wschodzie jak i (oby!) na Zachodzie - mogy powsta dopiero dziki zniesieniu cenzury i znikniciu autocenzury albo na drodze intensywnych bada materiaw rdowych (jak na przykad starych dokumentw czy akt Stasi)9.

Tematyczne konotacje terminu literatury przeomu le rwnie u podstaw pniejszej denicji wspomnianego tomu Wende-Literatur: Bibliographie und Materialien zur Literatur der Deutschen Einheit10. Jednoczenie kanonizacji jako typowe powieci czasu przeomu ulegaj tak rne teksty, jak Die Verteidigung der Kindheit Martina Walsera, Stille Zeile Sechs Moniki Maron czy Ich Wolfganga Hilbicha11. Rosnce z biegiem czasu niezadowolenie z powszechnie uywanego terminu w 2000 r. profesor Gerhard Sauder podsumowuje w nastpujcy sposb:
To pojcie nie jest w peni trafne, tym bardziej e odnosi si do politycznego a take niewtpliwie mentalno-historycznego faktu, nie wskazuje jednak adnego specycznego prolu estetycznego owych czasw. Pod pojciem literatury czasw przeomu naley rozumie teksty, w ktrych w jakikolwiek sposb pojawia si transformacja lat 1989/1990 jako motyw, alegoria, centralna metafora lub literacka osnowa12.

Sami autorzy odnosili si przewanie sceptycznie do oczekiwa krytyki i podczas gdy Jurek Becker w 1994 r. w wywiadzie dla tygodnika Der Spiegel okreli je mianem trujcej chmury unoszcej si w pokojach wielu pisarzy13, a Friedrich Christian Delius
8 W jzyku niemieckim funkcjonuj pojcia Wende- i Nachwendeliteratur, rwnoczenie wystpuj adekwatne pojcia Literatur der Wende oraz Literatur der Nachwende. W przypadku pierwszej pary poj wyznacznikiem jest poruszana w danym tekcie tematyka, pozostae dwa okrelenia dotycz raczej ram czasowych, w ktrych owa literatura powstaa. 9 A. H e r h o f e r, B. L i e b o l d , Schwanengesang auf ein geteiltes Land. Der Herbst 1989 und seine Folgen fr die Literatur, w: Buch und Bibliothek 45 (1993), s. 587-604, tutaj s. 587. Podkrelenie w oryginale. 10 Por. przyp. nr 6. 11 Cho dwie pierwsze wymienione powieci ukazay si w 1991 r., a ostatnia w roku 1993 r., a wic czasowo odpowiadaj pojciu literatury czasu przemian, to jednak nie wszystkie tematyzuj sam upadek muru i zjednoczenie Niemiec w powieci Hilbicha wydarzenia lat 1989 i 1990 pojawiaj si jedynie na marginesie, natomiast akcja dwch pierwszych tekstw koczy si przed rokiem 1989. 12 G. S a u d e r, Erzhlte Wende: Formen und Tendenzen der Wendeliteratur, w: Studia Niemcoznawcze XIX (2000), s. 291-305, tutaj s. 291. 13 Por. Zurck auf den Teppich! Der Schriftsteller Jurek Becker ber seine Fernsehserie, ber deutsche Dichter und die Nation [Wywiad z pisarzem przeprowadzili Martin Doerry i Volker Hage], w: Der Spiegel 48 (1994), s. 195-200, tutaj s. 197.

58

Izabela Drozdowska-Broering

dziwi si nawet istnieniu takowych oczekiwa14, Brigitte Burmeister spodziewaa si obalenia sztucznego w jej mniemaniu pojcia literatury przeomu: Mam nadziej, e stworzony przez krytyk literack termin powieci czasw przeomu niedugo zginie z braku argumentw i tym samym uwolni ze swoich obj moj ksik15. Faktycznie w pierwszym dziesicioleciu XXI w. gosy oczekujcych powieci przeomu ucichy. Zmieni si take po czci prol wydawanych tekstw, co umoliwi wikszy dystans czasowy do wydarze lat 1989 i 1990, a take krytyczna reeksja nad latami trudnej reintegracji obu niemieckich pastw. Celem dalszej czci niniejszego przyczynku jest ukazanie gwnych tendencji niemieckiej powieci pierwszej dekady XXI w. tematycznie zwizanej z latami 1989 i 1990 oraz zjednoczeniem obu niemieckich pastw.

WYSPA W RODKU BERLINA

W 2001 r. ukazaa si debiutancka powie wokalisty grupy rockowej Element of Crime Svena Regenera Pan Lehmann16. Komiczna fabua opowiadajca losy yciowego nieudacznika i berliczyka z wyboru Franza Lehmanna spotkaa si z tak dobrym przyjciem zarwno krytyki jak i czytelnikw, e nie tylko doczekaa si w 2003 r. lmowej adaptacji, ale rwnie kontynuacji perypetii sympatycznego barmana w dwch kolejnych tomach Neue Vahr Sd z 2004 r. i wydanej w 2008 r. powieci Der kleine Bruder, bdcych literackimi prequelami pierwszej powieci autora. ycie tytuowego pana Lehmanna, ktry niebawem ma skoczy trzydzieci lat, toczy si midzy barami (z ktrych jeden noszcy znaczc nazw Einfall jest jego miejscem pracy), kilkoma stacjami metra, kinem i odkrytym basenem. Nie tylko przestrzenne ograniczenie akcji (abstrahujc od wyprawy do Berlina Wschodniego i do pobliskiej dzielnicy Neuklln), ale rwnie sama topograa odgrywa niebanaln rol w powieci. Toponimi berliskiej prozy zaj si w swoim przyczynku opublikowanym w Zeitschrift fr Germanistik Jrg Dring, nanoszc na dostpne w Internecie mapy GoogleMaps terytoria akcji kilku powieci wydanych po 1989 r.17 Na przykadzie Pana Lehmanna pokaza tak typowe dla Berlina Zachodniego, ale rwnie dla dzisiejszego Berlina zamknicie i izolacj mieszkacw miasta w kwadracie kilku zaledwie przecznic. Akcja powieci rozgrywa si wprawdzie po zachodniej stronie muru, jednak rewir pocztowy Kreuzberg 36 (bo w nim zamyka si wikszo wydarze) to skrajnie wschodnia cz dzielnicy.
14 Por. F. Ch. D e l i u s , Warum ich Einheitsgewinnler bin oder Die neuen alten Erwartungen an die Literatur, w: t e n e , Die Verlockung der Wrter oder Warum ich immer noch kein Zyniker bin, Berlin 1996, s. 58-84. 15 Por. Haben Sie noch die Mauer im Kopf, Frau Burmeister?, w: Der Tagesspiegel, 9.11.1995. 16 S. R e g e n e r, Herr Lehmann. Berlin 2001. [Pan Lehmann. Prze. E. Kalinowska, Krakw 2005]. 17 Por. J. D r i n g , Distant Reading. Zur Toponymie in Berlin-Prosa seit 1989, Zeitschrift fr Germanistik, XVIII 3 (2008), Berlin 2008, s. 596-620.

O najnowszej niemieckiej prozie czasw przeomu i zjednoczenia

59

Tym bardziej dziwi izolacja gwnego bohatera, ale i brak zainteresowania wydarzeniami po drugiej stronie muru. Ju sama myl o wyprawie do innej czci wasnej dzielnicy, nie mwic o ssiadujcej z Kreuzbergiem dzielnicy Neuklln wyzwala w protagonicie poczucie strachu i niechci, jak kada podr poza granice znajomego terytorium: pan Lehmann aowa, e cigle jeszcze nie dorobi si tego urzdzenia, mia jednak wiadomo, i w tym celu musiaby si uda do domu towarowego na Hermannplatz, co w praktyce oznaczaoby wycieczk do Neuklln, a tego nienawidzi z gbi serca (s. 22), albo: Chcia jak najszybciej wyj z Kreuzberga 61, zawsze go deprymowa, a przez Neuklln ju w ogle nie chcia i, nawet tego maego kawaka Brknerstrasse (s. 257). Niemcy Wschodnie s niemal nieobecne w tekcie Regenera, przynajmniej do ostatniego rozdziau powieci. Zainteresowanie rodakami po drugiej stronie granicy nie ronie nawet w dniu symbolicznego upadku muru i nasila si dopiero pod koniec powieci, jednak jak zauwaa Tilman Spreckelsen, jest to celowe wyparcie historycznego ta zdarze ilustrujce jednoczenie nastawienie wikszej czci zachodnioniemieckiego spoeczestwa:
mamy wreszcie zdarzenie stulecia pod postaci wschodnioniemieckiej rewolucji, ktre do przedostatniego rozdziau jest tak zgrabnie pomijane, i owa luka w powieci nabiera w wiadomoci czytelnika, szczeglnie z perspektywy niemal dwunastu lat, zdecydowanej dynamiki i jednoczenie generuje pytanie, czy ten brak zainteresowania wydarzeniami poprzedzajcymi otwarcie muru, nie by czasami powszechn postaw w Niemczech Zachodnich, a przede wszystkim w Berlinie Zachodnim18.

Tylko raz Franz Lehmann wyrusza w stron Alexanderplatz we wschodniej czci Berlina, poniewa obieca swoim rodzicom przekazanie mieszkajcej tam krewnej koperty z markami zachodnimi, ale i ta wyprawa koczy si niepowodzeniem. Lehmann zostaje zatrzymany na granicy pod zarzutem wykroczenia dewizowego i w efekcie nie dociera do NRD, ale i tu nietrudno si domyle, e odkrycie zachodniej waluty przewoonej przez protagonist nie jest tylko nieszczliwym i niechcianym zrzdzeniem losu. Co znamienne, styl ycia barmana z Kreuzbergu i krgu jego znajomych nie wie si poniekd jedynie z obojtnym stosunkiem do wydarze po drugiej stronie muru berliskiego, ale z niechci opuszczania w jakimkolwiek kierunku znajomych ktw19. Jest to tym cenniejsza obserwacja, e do dzi w samym Berlinie jego rdzenni mieszkacy czsto identykuj si z poszczeglnymi dzielnicami miasta i ich czciami, przy czym istnieje widoczna tendencja podziau dzielnic na wschodnie i zachodnie, z pominiciem historycznego rdmiecia. Upadek muru nie wywouje w panu Lehmannie, podobnie jak w jego zachodnioniemieckich kolegach, adnych gwatownych emocji. Wybiera si w nocy razem ze spotkanym w barze znajomym do najbliszego przejcia granicznego Heinrich-HeineS. S p e c k l e s e n , Verwirrt, trge und verliebt, Frankfurter Allgemeine Zeitung 11.08.2001. W jzyku niemieckim, szczeglnie w berliskim argonie istnieje pojcie Kiez, oznaczajce cz danej dzielnicy, niekiedy ograniczajc si do kilkunastu przecznic, z ktr mieszkajce tam osoby czuj si w szczeglny sposb zwizane.
18 19

60

Izabela Drozdowska-Broering

Strae tylko po to, aby sprawdzi prawdziwo rozpowiadanej przez barmana wiadomoci. Otwarcie wewntrzniemieckiej granicy ukazane oczami Niemca z Zachodu odbiega jednak znacznie od obrazw znanych z telewizji i prasy: Pan Lehmann rozejrza si wok. Barman opowiada innym, nowina zataczaa coraz szersze krgi. Ale nie byo w tym wielkiego podniecenia, wszyscy zachowywali si jak do tej pory (s. 313). Mieszkacy zachodniego Berlina u Regenera przypominaj zachodnich Niemcw w powieci Thomasa Brussiga Aleja Soneczna, ktrzy podchodz do muru, aby obejrze wschodnich Niemcw niczym zwierzta w ZOO. Dlatego rozczarowuje ich widok zastany na mocie Oberbaum:
Ale kiedy dotarli na miejsce, rzeczywicie zobaczyli ludzi przekraczajcych granic. Nie byo ich wielu (...) to niemoliwe, eby mur upad, a tu przechodzi tylko kilka osb. Stanli z Heik wrd zaciekawionych mieszkacw Kreuzberga. Spokojnie, jeden za drugim, przechodzili przez granic na piechot i gdzie znikali. Prawdziwa rado to nie jest, pomyla pan Lehmann (s. 313-314).

WESSIS W OSSILANDZIE I OSSIS NA ZACHODZIE

Przed upadkiem muru berliskiego rzadko pisano o rnicach midzy Niemcami z RFN i NRD, ktre powstay na skutek podziau pastwa niemieckiego oraz miasta Berlina po II wojnie wiatowej. Paradoksalnie dopiero po 1989 r. strony wielu niemieckich powieci zaludnili Ossis i Wessis, przy czym drugie pojcie, oznaczajce pocztkowo mieszkaca RFN z perspektywy Zachodniego Berlina20, powstao wczeniej w opozycji do pejoratywnego okrelenia obywateli NRD Zonis21. Po upadku muru i zjednoczeniu Niemiec okrelenia Wessi uywano w stosunku do wszystkich Niemcw byego RFN cznie z Berlinem Zachodnim, natomiast epitet Zoni zosta ostatecznie zastpiony pojciem Ossi. Za geopolitycznym kontekstem pary Ossi Wessi kryy si narastajce szczeglnie ju po upadku muru stereotypy oraz, wynikajce czsto z braku zrozumienia i mierzenia innych wasn miar, antagonizmy. Przy tym, szczeglnie na pocztku wsplnej drogi obu niemieckich pastw, mao kto potra wskaza na typowe konkretne cechy majce charakteryzowa enerdowca czy erefenowca, co satyrycznie uj w swoim Sowniku enerdowskiego niemieckiego Nikolaus Bavarius: przez pojcie Wessi rozumie si przeciwiestwo Ossi. Owo przeciwiestwo ma jednak z biegiem czasu, daj Kohl, zmieni si w swoje przeciwiestwo22. Pewne jest jedynie poczucie wyszoci, ktre maj oba niemieckie narody:
Por. H. N u t t , Wohln Wessi, wa?, w: M. I v e r s e n (red.), Nie wieder Berlin. Berlin-Wortwechsel, Berlin 1989, s. 139-146; F. Th. G r u b , op. cit., s. 540-549. 21 L. poj.: Zoni enerdowiec; strefowiec mieszkaniec radzieckiej strefy okupacyjnej. 22 N. B a v a r i u s , DDR-deutsch. Ein frhliches Wrterbuch fr Urlauber, Spekulanten und bersiedler aus dem Westen sowie fr nostalgische Brger der 40 Jahre lang als DDR bezeichneten deutschen Provinzen. Mit Zeichnungen von Reiner Schwalme, Mnchen 1990, s. 94.
20

O najnowszej niemieckiej prozie czasw przeomu i zjednoczenia

61

Kiedy przysuchuj si moim modym przyjacioom, jak mwi kadorazowo o drugiej stronie mwi ci, wstrzsa nimi niemal dreszcz odrazy! Erefenowiec roztacza wizj swojego lufthansowskiego kosmopolityzmu. Za to enerdowiec zawsze przewysza go pod wzgldem moralnym, tak, jakby automatycznie by odporny na wszystko, co wie si z dekadencj, korupcj albo cynizmem. Jednym sowem: kady z nich czuje si szlachetniejszy od drugiego23.

Potwierdzenie tej obserwacji atwo odnale w niektrych tekstach prozatorskich i eseistycznych pierwszej dekady istnienia zjednoczonych Niemiec. Z oburzeniem wikszoci wschodnioniemieckich czytelnikw spotkay si wspomnienia Luisy Endlich zebrane w tomie NeuLand. Ganz einfache Geschichten, w ktrych ona lekarza opisuje przeprowadzk z Wuppertalu do Oststadt [wschodniego miasta], czyli w tym przypadku Frankfurtu nad Odr. Zachodni Niemk szokuj w nim zwyczaje i maniery jego mieszkacw. Delikatnych strun dotyka rwnie Thomas Roethe w swojej polemice, oddajcej zapewne przekonania czci zachodnioniemieckiego spoeczestwa, piszc:
Po zjednoczeniu obu czci Niemiec my, Niemcy lat dziewidziesitych, zostalimy nieoczekiwanie zepchnici do stanu polityczno-intelektualnego z lat 1945/49. () Sprawdzone w czasach dyktatury wyobraenia i wizje dziaania okoo 16 milionw ludzi zderzyy si z ciko wypracowan i dojrza demokracj, w ktrej yje okoo 60 milionw zachodnich Niemcw () Po roku 1989 ponownie trzeba wywalczy wolno, rwno i braterstwo. Pokojow demokracj znw trzeba podda debacie24.

W literaturze ostatnich dziesiciu lat nie brakuje jednak prb dobrowolnego przekraczania dawnej granicy midzy RFN a NRD i to w obu kierunkach. Pochodzcy z Bonn Joachim Helfer opisuje w swojej trzeciej z kolei powieci Nicht Himmel, nicht Meer25 losy zachodnioniemieckiego prawnika Erika, podejmujcego prac w maym miasteczku w Meklemburgii i pochodzcego z teje miejscowoci Silvia, ktry dziki zbiegowi okolicznoci traa do rodzinnego miasta Erika Blankensee i wdaje si w romans z jego towarzyszk ycia. Ta nieco wymuszona konstrukcja ukazuje wiele zakrawajcych na parodi kliszy26. Spojrzenie Erika przypomina kolonialne reminiscencje niemieckich osadnikw, kiedy opisuje on chociaby swj hotelowy pokj, w ktrym meble, zasony i tapety przypominaj mu raczej schronisko modzieowe, hotel ley tak daleko na wschd, e nie przycign jeszcze inwestora, gdzie oczywicie nie ma telefonw w pokojach, a technika nie zasuguje na inne okrelenie ni antyczna27. Zabudowania, ktre przypominaj mu obz pracy, okazuj si sdem
H. M. E n z e n s b e rg e r, Bhmen am Meer von Timothy Taylor, The New New Yorker 21.02.2006, w: tene: Ach Europa! Wahrnehmungen aus sieben Lndern. Mit einem Epilog aus dem Jahre 2006, Frankfurt am Main 1987, s. 449-500, tutaj s. 472. 24 Th. R o e t h e , Arbeiten wie bei Honecker, leben wie bei Kohl. Ein Pldoyer fr das Ende der Schonfrist, Frankfurt am Main 1999. 25 J. H e l f e r, Nicht Himmel, nicht Meer, Frankfurt am Main 2002. 26 Recenzent Eberthard Rathgeb pisze natomiast o rzekomej miertelnej powadze tekstu Helfera; por. E. R a t h g e b , Jugendstilbung. Alt in der Hamburger Schule: Joachim Helfers Deutschstunde, Frankfurter Allgemeine Zeitung 24.04.2002. 27 J. H e l f e r, op. cit., s. 18, 19.
23

62

Izabela Drozdowska-Broering

okrgowym, i nawet zachodnie produkty i dostpne od niedawna egzotyczne owoce nie s w stanie zmieni wraenia protagonisty, i znajduje si na Dzikim Wschodzie28. Drugi bohater powieci korzysta z urokw ycia na zotym Zachodzie. Mody Silvio poznaje dziki swoim zachodnioniemieckim opiekunkom partnerce Erika Ellen oraz jej matce Hansa, wan posta na rynku reklamy i z jego pomoc traa na plan serialu. Obdarowywany przez Hansa drogimi ubraniami oddaje si konsumpcyjnemu stylowi ycia, nie tracc jednoczenie spojrzenia z zewntrz:
Dziwio mnie jedynie, e nie tylko mam odebra wszystkie te ju zapacone rzeczy, ale jeszcze je przymierzy, rwnie dwie pary butw, ba, nawet ekskluzywn bielizn, z ktr mieli tu osobne, mae sklepy. C, dzielnie odpracowaem moj list i z kad now byszczc papierow torb czuem si bardziej jak tutejsi ludzie, ktrzy, jakkolwiek dobrze odywieni i ubrani, nieprzerwanie musieli biega od jednego sklepu do drugiego, nawet dzieci i starsi. W wiecznej gonitwie nie mieli nawet czasu na posiki i w popiechu zjadali co na stojco, a nawet po drodze, tak, e zdawali si przeuwa, gdziekolwiek stali albo dokdkolwiek szli (s. 131).

Trudno nie zgodzi si jednak z krytykiem Alexem Rhle, ktry uwaa, e posta opowiadajcego w pierwszej osobie Silvia wypada nieautentycznie, kiedy mimo swojego pochodzenia i modego wieku potra z dystansem ocenia zachodnioniemieckie postawy i zachowania29. Drog z Zachodu na Wschd przemierza te bohater powieci Alexandra Osanga Die Nachrichten30 Jan Landers, tym razem jest to jednak podr w rodzinne strony po tym, jak reporter zostaje oskarony o wspprac ze subami bezpieczestwa. Przetkany licznymi wtkami autobiogracznymi tekst wschodnioniemieckiego autora dotyczy jednak gwnie Niemiec Zachodnich, w ktrych osiedli si protagonista jego powieci. Informacja, e w aktach Stasi istnieje teczka z jego nazwiskiem, wywouje lawin skojarze i sie stereotypowych wyobrae, w ktr wpada oszoomiony reporter. Automatycznie traci prac, aby od tej pory ze strachem czeka na kolejne wydanie wiadomoci, na kolejny numer Spiegla. Jednoczenie Landers nie usiuje przeciwdziaa reakcjom otoczenia. Nawet w tej sytuacji stara si sprosta stawianym mu wymaganiom: Nigdy nie wiedzia, czy maj racj. Mik widzc ten rozsdek, ten przemony, uspakajajcy porzdek. Musisz to widzie w szerszym kontekcie (s. 215). Osang w niezwykle plastyczny sposb pokazuje ciemn stron wiata mediw oraz urzdw, krelc sylwetki pracownikw tygodnika Der Spiegel, stacji telewizyjnej ARD czy Instytutu Gaucka, wydobywajc z nich cynizm i wyrachowanie. Na planie jednostkowym czytelnikowi ukazuje si natomiast obraz wschodnioniemieckiego dziennikarza, ktry tak bardzo zajty jest dopasowywaniem si do zachod28 Tame, s. 30. Uderzajce jest tu podobiestwo do postrzegania Europy rodkowej i Wschodniej, zamykajce si czsto w podobnych stereotypach. 29 Por. A. R h l e , Im Souvenirshop. Das Leben, ein Storyboard Joachim Helfers eitle Storys, Sddeutsche Zeitung, 25.05.2002. 30 A. O s a n g , Die Nachrichten, Frankfurt am Main 2000.

O najnowszej niemieckiej prozie czasw przeomu i zjednoczenia

63

nioniemieckich standardw, e zapomina o swoich korzeniach do czasu oskarenia go o wspprac ze Stasi. Obraz ten wydaje si tym bardziej przekonujcy, i po udowodnieniu swojej niewinnoci i powrocie do pracy w telewizyjnych wiadomociach Landers wraca rwnie do swojego dawnego stylu ycia ponownie odcinajc si od NRD.

NEOOSTALGIA

Lata 90. i pocztek XXI w. obtoway w niemieckiej literaturze oraz kinie w nostalgiczne obrazy tsknoty za NRD, czyli ostalgii. Ten popularny neologizm, ktrym nazwany zosta nawet serial31, dobitnie deniuj Kerstin i Gunnar Decker: A ostalgia? Ostalgia jest zdolnoci aowania, e nie jest tak, jak wczeniej te nie byo32. Nostalgia obywateli byej NRD wyraa si przede wszystkim w przywizaniu do rodzimych marek i produktw, ktre coraz trudniej kupi lub ktre cakowicie znikny z rynku, a ktre, cho czsto niedoskonae, stay si towarzyszami i wiadkami enerdowskiej codziennoci oraz w tsknocie za rzekomymi lub faktycznymi wartociami i stylem ycia, ktre przeminy wraz z wcieleniem Republiki Demokratycznej do RFN. Przede wszystkim jest to jednak paszczyzna projekcji tsknot i wyobrae o przeszoci. Ju w 1991 r., po pocztkowej fali euforii pojawiaj si pierwsze zwiastuny ostalgii:
Ju dzisiaj, w czasach ekonomicznie nieprzychylnej sytuacji w Niemczech Wschodnich, w szerokich warstwach spoeczestwa do gosu dochodzi nieistniejce pastwo i to od swojej pozytywnej strony. Ogromne i nieznane dotd Niemcom Wschodnim problemy prowadz do mentalnej i romantyzujcej orientacji na przeszo.

W ten sposb NRD dorabia si pomiertnego mitu lub jak sformuowano to w czasopimie Der Alltag z 1996 r. dopiero teraz powstaje33. Proza pocztku XXI w. podchodzi natomiast przewanie z wikszym namysem do zjawiska tsknoty za Niemcami Wschodnimi, wykazuje wikszy dystans do spoecznego zjawiska zwanego ostalgi, dlatego trafniejszy wydaje si termin neoostalgii. Powie urodzonej w Magdeburgu pisarki Annett Grschner Moskauer Eis34 na pierwszy rzut oka moe budzi wraenie ostalgicznej: na okadce typowa dla NRD tapeta i charakterystyczne plastikowe yeczki. Do tego tytu oznaczajcy dla mieszkacw Wschodnich Niemiec jeden z niewielu dostpnych rarytasw: moskiewskie lody. Jednak debiutujca tym tomem autorka zrcznie splata motyw zamraarek i lodwek z histori rodziny Kobe (i protagonistki powieci Annji) oraz z najnowsz histori Niemiec. Celem dziadka oraz ojca gwnej bohaterki jest stworzenie rmy chodniczej.
Serial emitowaa stacja Mitteldeutscher Rundfunk (MDR). K. D e c k e r, G. D e c k e r, Gefhlsausbrche oder ewig pubertiert der Ostdeutsche. Reportagen, Polemiken, Portrts, Berlin 2000, s. 21. 33 Wie erst jetzt die DDR entsteht, Der Alltag. Die Sensationen des Gewhnlichen, nr 72 (czerwiec 1996). 34 A. G r s c h n e r, Moskauer Eis, Leipzig 2000.
31 32

64

Izabela Drozdowska-Broering

w nader miay jak na realia NRD pomys owocuje produkcj lodw i prac ojca w instytucie chodnictwa. Motyw zamraania przewija si przez ca powie, symbolizujc raz to czasy chwiejnego rozkwitu gospodarki NRD, raz zmierzch wschodnich Niemiec, wreszcie niezgod na porzdek nowych czasw. Losy NRD opowiadane i przypominane z perspektywy rodzinnych perypetii s rne jednak od peregrynacji postaci wczesnych powieci Thomasa Brssiga, gdzie jakiekolwiek prby krytyki systemu zagusza komizm sytuacji35. Autorce Moskiewskich lodw udaje si w oryginalny sposb pokaza lata transformacji, kiedy to ludzie wystawiaj na ulice niepotrzebne ju enerdowskie zamraarki i lodwki:
Dlaczego waciwie ju wczoraj nie zwrciam uwagi na to, e droga ze Wschodu na Zachd zastawiona jest starymi lodwkami? Stoj na naronikach jak smutni demonstranci, raz w pojedynk, innym razem w trjk lub w czwrk. (...) Wielu brakuje drzwi. (...) Zagldanie we wntrza lodwek ma w sobie co bezwstydnego36.

Zmienia si take enerdowska nomenklatura, ustpujc zachodnioniemieckim wyrazom (i tak oznaczajce w NRD zamraark sowo Gefrierschrank zastpuje Tiefkhlschrank). Symboliczny staje si te wreszcie wybr ojca protagonistki, ktry na znak protestu po zamkniciu jego instytutu kadzie si w jednej z zamraarek. Zamraalnik staje si wic u Grschner metafor pamici czekajcej jakoby w upieniu na lepsze czasy, ale take alegori rozprawy z przeszoci: Pi minut terapii szokowej w zamraalniku i przeszo odpada jak stara skra37. Chodziarki symbolizuj take zamknity rozdzia wschodnioniemieckiej historii, kiedy to mieszkacy byej NRD masowo pozbywaj si starego sprztu. Kocowa scena, a wic odnalezienie ojca w szuadzie zamraarki staa si jednak pewnego rodzaju puapk dla samej autorki, stronicej od bezkrytycznej nostalgii. Czyj oar jest jej ojciec, czy zdecydowa si stan pod prd biegu zdarze i ratowa za wszelk cen swoj pami o NRD i swoje o niej wyobraenia? Na te pytania nie znajdziemy odpowiedzi rwnie w usianym metaforami i anegdotami posowiu dotyczcym czasw niemieckiej transformacji, co autorce zarzucaj niektrzy krytycy38. Inaczej do tematu idylli NRD podszed Uwe Tellkamp opisujc w powieci Der Turm39 drezdesk dzielnic Weier Hirsch, przemianowan w powieci na Ostrom. Autor przedstawia z dbaoci o szczegy osiedle ocjeli byej NRD, szkicujc rwnie sylwetki mieszkajcych tam prominentw, jak Hansa Modrowa wystpujcego w powieci pod nazwiskiem Barsano czy pisarza Jrgena Kuczynskiego alias Jochen
35 Chodzi tu m.in. o powie autora Am krzeren Ende der Sonnenallee, Berlin 1999. [Prze. A. Rosenau: Aleja soneczna, Woowiec 2002]. 36 A. G r s c h n e r, op. cit., s. 213-214. 37 Tame, s. 274. 38 Por. n.p.: W. S c h n e i d e r, Vater in der Tiefkhltruhe. Beschneit: Annett Grschner holt die DDR aus dem Klteschlaf, Frankfurter Allgemeine Zeitung 10.03.2001. 39 U. Te l l k a m p , Der Turm. Geschichte aus einem versunkenen Land, Frankfurt am Main 2008.

O najnowszej niemieckiej prozie czasw przeomu i zjednoczenia

65

Londoner. Niczym postacie mannowskiej Czarodziejskiej Gry bohaterowie Tellkampa yj w odizolowanej od reszty miasta niemal bajkowej scenerii ulicy Turmstrasse. Sam autor tak tumaczy znaczenie tytuu powieci:
Wiea jest przede wszystkim okreleniem dzielnicy, w ktrej rozgrywa si akcja powieci. Nastpnie myl zwraca si w stron wiey z koci soniowej, i oczywicie spoeczestwa yjcego w wiey. Ale rwnie dobrze mona pomyle o Wiey Babel, ktra si zawala, o pomieszaniu jzykw, ktre przewaao w ostatnich latach NRD, o kakofonii40.

Niszczejce, ale nadal pikne wille z pocztku XX w. stanowi to chaotycznej mnogoci wtkw i stylw, obrazujc powoli odchodzc do przeszoci NRD. I cho dzielnica Weier Hirsch jawi si niczym niemiecka Atlantyda41 Tellkampowi daleko do idealizowania wschodnioniemieckich realiw. Kilku bohaterw myli nawet o opuszczeniu toncego statku NRD, nie wierzc jednoczenie do koca w moliwo ucieczki, poniewa NRD nie tak atwo wypuszcza obywateli ze swojego elaznego ucisku:
Wiesz, e oni faszuj mapy? Zdradzi mi to ostatnio jeden pacjent. Patrzc na nasze mapy mylisz, e jeste w Erefenie w rzeczywistoci jeste jednak nadal w NRD. Rzeki nie przebiegaj tam, gdzie powinny znajdowa si wedug mapy, w pasie przygranicznym nie zaznaczono na mapie drg (s. 292).

Powie koczy si obrazem otwarcia muru berliskiego. Inaczej ni w powieci Regenera upadek muru nie jest marginalnym wydarzeniem, lecz przypomina antyczny teatr, w ktrym nard niemiecki otrzyma kwesti Wir sind das Volk To my jestemy narodem. Ostatnia kwestia zakoczona dwukropkiem pozostaje otwarta:
...ale wtedy nagle.... zegary wybiy godzin, wybiy 9 listopada, Deutschland einig Vaterland, zakoatay w Bram Brandenbursk (s. 973).

Powieci ostatnich dziesiciu lat nie odpowiadaj co prawda przyblakym ju oczekiwaniom krytyki na wielk narracj czasw przeomu, jednak szczeglnie w porwnaniu z wczeniejsz twrczoci prozaikw wykazuj podstawowe rnice. Gos w literackiej debacie o upadku muru i zjednoczeniu Niemiec zabieraj obecnie w wikszej czci roczniki 60. i 70., podczas gdy lata 90. XX w. obtoway jeszcze w twrczo rocznikw przedwojennych. Tematem przeomu roku 1989 i zjednoczonych Niemiec zajmowali si przecie Gnter Grass i Christa Wolf, Anna Seghers, Brigitte Burmeister, Monika Maron czy Volker Braun. Sytuacja ta w oczywisty sposb generuje nieco inne spojrzenie na tematyk zjednoczenia. Do dystansu wiekowego dochodzi dystans czasowy w stosunku do przeomowych wydarze roku 1989 i 1990. Wreszcie obecne w latach 90. tendencje ulegaj modykacji, i tak ostalgia czsto staje si krytycznie
40 Am Ende herrschte Sprachverwirrung, Wywiad Volkera Hage z Uwem Tellkampem z dnia 17.10.2008. Wywiad dostpny na stronie internetowej: http://www.spiegel.de/kultur/literatur/0,1518,584785,00.html. Stan z dnia 22.04.2010. 41 Porwnanie to pada we wstpie powieci, a take w jej podtytule [Historia z zatopionego miasta]. Por.: U. Te l l k a m p , op. cit., s. 92.

66

Izabela Drozdowska-Broering

podjtym tematem, a nie rodkiem wyrazu omawianych powieci, wielo perspektyw, stylw i przeplatanie rzeczywistych, z reportersk dokadnoci oddanych wtkw z literack kcj oraz gra z czytelnikiem (jak w powieci Tellkampa) umieszcza temat upadku muru w postmodernistycznych ramach. Cho upadek muru berliskiego i poczenie obu niemieckich pastw wci stanowi wany i rnorodnie opracowywany wtek najnowszej literatury niemieckiej, literacki barometr przemian spoecznych wskazuje do jednoznacznie, e zjednoczenie Niemiec w adnym razie nie jest zamknitym procesem, a prby dotarcia na drug stron, do innego, niejednokrotnie kocz si w poowie drogi.

ABSTRACT Years 2009 and 2010 are not only an incentive to scholarly and literary critical reection on the socalled turnover-novels (Wenderomane) appearing in Germany over the two last decades, but also to a scrutiny of this often overused notion and a separation of the time-caesura from the thematic backdrop of the literature under discussion. The study presents selected German novels of the last decade, highlighting characteristic themes and the way inhabitants of the eastern and western part of united Germany perceive one another. One of the basic symptoms is the isolation of West Berliners and inhabitants of the former FRG, their lack of interest in the ongoing revolution on the other side of the wall. Even a programmatic transgression of the now nonexistent border often ends in a strengthening of stereotypes and autostereotypes which have become some kind of protecting shield. On the other hand, the phenomenon of nostalgia for the GDR, present in the literary output and lms of the 1990s acquires a new dimension in the rst decade of the 21st century the East German past is no longer idealized but viewed from a critical distance.