You are on page 1of 8

Bảng tuần hoàn nguyên tố – những điều thú vị

Những điều thú vị về các nguyên tố hóa học: Nguyên tố nào tồn tại trong quả đất, trên vũ trụ hay chỉ trong phòng thí nghiệm? Số phận của nguyên tố mới nhất 108. Vinh quang và bi kịch của những nhà săn tìm nguyên tố mới… Các phát kiến mới mẻ về các nguyên tố hoá học ở các trung tâm nghiên cứu lớn trên thế giới giúp con người mở rộng tầm nhìn, khám phá nhiều điều thú vị về thế giới tự nhiên.

PHẦN I: BỀN HAY KHÔNG BỀN – TỒN TẠI HAY KHÔNG TỒN TẠI

chúng tôi xin cung cấp đôi điều hiểu biết nhằm góp phần làm phong phú thêm kho tàng tri thức của bạn đọc. bảng THNT là một trong những công cụ tra cứu cần thiết. có nhiều tri thức thông thường tưởng là ai cũng biết mà vẫn chưa biết. Và. bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học (THNT). hẳn là một vị cố vấn ra câu hỏi lẫn đáp án) đều dễ dàng thống nhất nhau một câu trả lời mơ hồ về đặc tính rất tiêu biểu – bền hay không bền – của một số nguyên tố trong bảng THNT. Vì vậy. Trong một sõ lĩnh vực khoa học và đời sống.Ngôi sao bùng nổ. vật lý. học tập và thi cử về môn hoá học). Tất cả nguyên tố nhẹ đều bền? Để hiểu rõ một nguyên tố như thế nào là bền. hoặc không đầy đủ và đôi lúc nhầm lẫn. trong cuộc sống bộn bề bao điều phải quan tâm. Ngay cả trong một buổi truyền hình trò chơi. nơi tạo thành nguyên tố mới như Californium Trong nhà trường (giảng dạy. sinh học. công nghiệp. cả thí sinh (hẳn là một học sinh giỏi muốn chinh phục đỉnh Olympic trí tuệ). nói chung. khám phá nhiều điều thú vị về thế giới tự nhiên. dĩ nhiên. như hoá học. Tuy vậy. bắt đầu từ một chi tiết trong trò chơi truyền hình trí tuệ đã nêu. trước hết xin cùng nhắc lại một vài khái niệm căn bản về nguyên tố hoá học. các phát kiến mới mẻ về các nguyên tố hoá học ở các trung tâm nghiên cứu lớn trên thế giới cũng giúp con người mở rộng tầm nhìn. là một tài liệu cẩm nang. . MC hoạt bát (và ở phía sau.

Actinium (Ac. Tc hình thành trong một lá kim loại Molybden và được phát hiện tại phòng thí nghiệm của trường Đại học Palermo (Sicile.87). Radium (Ra. Chẳng hạn. Cả hai nguyên tố.89). Độ phổ biến và sự xuất hiện trong tự nhiên của các hạt nhân không bền nói trên cũng rất khác nhau. Không ít người nhầm rằng. đầu tiên. Francium (Fr. Polonium (Po. đó là: Technetium (ký hiệu Tc.90) và Protactinium( Pa.Một nguyên tố có thể có nhiều đồng vị (cùng một nguyên tử số Z.83). Promethium (Pm.85). có những 11 nguyên tố không bền hay nguyên tố phóng xạ. Astatine (At. Trong đó. Bismuth (Bi.88). cứ nguyên tố nào nhẹ hơn Uranium (Z=92) cũng bền. trong các nguyên tố đứng trước nguyên tố Uranium trong bảng THNT được đưa ra trong câu đố của trò chơi truyền hình dẫn ra ở trên.91). nhưng khác nhau về số khối lượng A). Thực ra. có thể có đồng vị bền (hạt nhân của nó không tự biến đổi thành hạt nhân khác).86). Thorium (Th. Còn Pm. nguyên tố không bền hay nguyên tố phóng xạ là nguyên tố mà tất cả các đồng vị của nó đều là phóng xạ. cũng tạo được trong lò phản ứng hạt nhân ở Phòng thí nghiệm . Từ đó dẫn đến các định nghĩa: Nguyên tố bền là nguyên tố có ít nhất một đồng vị bền. trường hợp nguyên tố Technetium (Tc) và nguyên tố Promethium (Pm). Radon (Rn. và đồng vị không bền (còn gọi là đồng vị phóng xạ: hạt nhân của nó có thể tự biến đổi thành những hạt nhân khác).Z=43).84).61). Và ngược lại. nước Ý) sau khi cho chiếu trên chùm hạt gia tốc của máy gia tốc Cyclotron ở phòng thí nghiệm Lawrence (Mỹ). được tạo ra bằng phương pháp nhân tạo trong phòng thí nghiệm.

mặc dù có vài nguyên tố sống rất “thọ”. Từ đây. Trụ sở Ban Giám đốc Trung tâm khoa học quốc tế Đúp-na (Việt Nam là quốc gia thành viên.2nanogam/kilog. M và N trong vũ trụ xa xôi. Nhiều thế hệ khoa học gia VN làm việc ở đây) Còn sự xuất hiện của Tc trong tự nhiên được phát hiện bởi các nhà thiên văn. “Thọ” nhất là nguyên tố . trong một mẫu quặng. nguyên tố này mới tìm thấy trên quả đất. tương ứng hàm lượng 2×10−11 % đồng vị Tc-99 trong một mẫu quặng đặc biệt nhặt từ mỏ uran ở Công gô (Phi châu). Sau đó. “Tuổi đời” của 11 nguyên tố không bền cũng rất khác nhau. họ ghi nhận dấu vết của Tc qua vạch quang phổ đặc trưng của tia sáng đến từ những ngôi sao đỏ khổng lồ S. không có đồng vị nào là “sống” vĩnh cửu. nhưng trong tất cả các nguyên tố kể trên. Nó là sản phẩm phân hạch của Uranium trong thanh nhiên liệu đã “cháy”của lò phản ứng. nhưng hàm lượng được xác định vô cùng bé. đồng vị này được xem là sản phẩm phân hạch tự phát của hạt nhân Uranium. trên vỏ quả đất chỉ tồn tại khoảng 560 gam Promethium được tích lũy từ phản ứng phân hạch tự phát U-238. người ta còn ước tính rằng. Sau đó. Pr lại được tìm thấy trong vũ trụ qua dấu vết vạch phổ nguyên tử đặc trưng của nó trong phổ ánh sáng phát ra từ một vài vì sao có tên như HR 465. Quá trình phát hiện Pm trong tự nhiên ngược lại với Tc. HD 101065 và HD 965.quốc gia Oak Ridge (Hoa Kỳ). và 12 gam từ phân rã Eu-151. trước hết. Người ta thu được một lượng vô cùng bé nhỏ 0. chỉ với hàm lượng khoảng 4×10−16 %. Pm đã được tìm thấy.

chưa tìm thấy một nguyên tố bền nào khác trong số các nguyên tố siêu uran hay siêu nặng đã biết. Th-232. tưởng là bền mà cũng không bền. các số liệu thực nghiệm thu được đều chứng tỏ: các nguyên tố siêu uran đã tìm thấy. có tất cả 11 nguyên tố không bền đứng trước Uranium. Như vậy.05 tỉ năm. mà thời gian sống của chúng bé hơn . lớn hơn U-238 và tuổi quả đất đến 3 lần. vì một đồng vị của Thorium. có chu kỳ bán rã những 14. câu trả lời sẽ là khẳng định. Cụ thể.51 tỉ năm. Trở lại với các nguyên tố siêu nặng hay siêu uran. với câu hỏi đặt ra ở trên. Cho đến nay. 4. Các nguyên tố đứng sau nguyên tố Uranium (92) có tên gọi chung là siêu uran hay siêu nặng. Cho đến nay. Uranium và Thorium – những nguyên liệu chủ yếu của lò phản ứng hạt nhân. câu trả lời là phủ định. Tuy vậy. số nguyên tố bền đứng trước Uranium chỉ dừng lại ở con số 80. suýt soát tuổi của trái đất. nằm ở ô 83 của bảng THNT: đồng vị Bi-209 của nó có chu kì bán rã những 19 Tỉ x Tỉ năm với sai số chỉ 10%! Rõ ràng. một đồng vị của Uranium là U238 có chu kỳ bán rã lớn nhất. cả hai nguyên tố nhẹ hơn. chẳng những không bền. tuổi thọ đó cũng chưa bằng nguyên tố Bismuth và cũng chưa bằng Thorium. Tất cả các nguyên tố siêu nặng đều không bền? Ở đây. Quả vậy. từ nguyên tố 93 (Neptuni) cho đến 118 (chưa đặt tên) Cũng cần nói thêm rằng. trong đó nguyên tố Bismuth là bền nhất.Bismuth.

Nhưng điều thú vị là đến nguyên tố 114. vì đến bây giờ vẫn không có nguyên tố siêu uran nào bền. Cụ thể. xem các hạt prôtôn và nơtrôn sắp xếp theo từng lớp. chờ đợi trong nhiều thập kỷ nay. Bao nhiêu nguyên tố tồn tại trong tự nhiên? Như đã nói ở trên. 116 và 118 quy luật nói trên xem như không còn duy trì : thời gian sống lại tăng lên 29 giây với nguyên tố 112 .6 giây với 114. 20-30 giây với 116 … Những số liệu về thời gian sống. cụ thể từ 10 giây xuống còn một phần vạn giây.Uranium quá nhiều. trên giả thuyết đó. chỉ có 117 ô trong bảng THNT đã có “chủ nhân”. “Đảo bền” còn đâu đó xa xăm. Họ tính đến cấu trúc phức tạp của chất hạt nhân. các tính toán lý thuyết đã đi đến một kết luận quan trọng: có khả năng tồn tại một “đảo bền” (gồm các nguyên tố bền hoặc sống khá lâu) giữa đại dương những nguyên tố rất không bền. 2. Một hòn “đảo bền” cuối bảng THNT đã được lý thuyết hạt nhân tiên đoán. từ nguyên tố 108 đến 112. Chẳng hạn. thậm chí thời gian sống của các nguyên tố này chỉ có thể tính giây. tuy còn thấp. bằng phút hoặc bé hơn. tổng số nguyên tố không bền vẫn là con số: 117 – 80 = 37. Vậy con số 80 vẫn là tổng số các nguyên tố bền đã tìm thấy. 117 nguyên tố trải . không chỉ cho vùng các hạt nhân trước nguyên tố Uranium mà cho toàn bảng THNT. thời gian sống của chúng càng giảm“. thời gian sống giảm theo quy luật “nguyên tử số càng tăng. cũng làm lóe lên tia hy vọng về một “đảo bền“. Điều đó cũng có nghĩa là trong 117 nguyên tố đã được phát hiện.

dựa trên những chứng tích khác nhau.dài từ ô thứ 1 đến ô thứ 118 đã được tìm thấy. Và tất cả 80 đều đã tồn tại trên hành tinh chúng ta từ khi nó mới hình thành. các nhà nghiên cứu ở Berkeley đã bắn một chùm hạt anpha (ion của nguyên tử Helium) có động năng gia tốc đến . trong số các nguyên tố có tên gọi là siêu uran hay siêu nặng. bản thân U và 2 nguyên tố siêu uran Np và Pu) có kiểu tồn tại trong tự nhiên những cách khác nhau. có nguyên tố nào tồn tại trong tự nhiên hay không? Câu trả lời thú vị là: Có.1) và nặng nhất là Plutonium (Pu. có 80 nguyên tố bền. Trong 94 nguyên tố nói trên. vừa được tìm thấy trong thế giới tự nhiên. Vậy phía sau ô 94. Trừ Bismuth. Với phương pháp nhân tạo. Nhẹ nhất là Hydro (H. 14 nguyên tố không bền còn lại (gồm 11 nguyên tố đứng trước U. chứ không phải là những thành phần vật chất còn lưu giữ từ thưở hồng hoang khi trái đất hình thành. các nguyên tố còn lại có chu kỳ phân rã bé hơn nhiều so với tuổi quả đất. có 94 nguyên tố vừa chế tạo được bằng phương pháp nhân tạo.98). ô thứ 117 còn để trống vì chưa tìm ra. Ở đây. chỉ xuất hiện trên hành tinh chúng ta như là sản phẩm của phản ứng phân hạch tự phát hoặc bởi sự phân rã phóng xạ trong các dãy phóng xạ tự nhiên. Tc và Pm là những ví dụ. Trong số đó. Đó là một trường hợp đặc biệt – nguyên tố Californium (Cf. Trên đây đã nói về tình trạng của các nguyên tố đứng trong 94 ô đầu tiên của bảng THNT.94).

nhưng đã có dấu vết trong vũ trụ. Khi đó. Nguyên tố Californium đã nâng tổng số các nguyên tố hóa học có thể “nhìn thấy” trên trái đất với hàm lượng khác nhau. Còn trong tự nhiên? Nguyên tố Cf không tìm thấy trên mặt đất. kết quả là một đồng vị của Californium là Cf-245 (chu kỳ bán rã 44 phút) đã được tạo thành. kèm theo quá trình phát các hạt như notron. trong một vì sao đang cháy qua vạch phổ đặc trưng ghi được của đài thiên văn.35 MeV vào bia Curium (Cm-242). từ Americium (Am. gamma v. vì vậy các nguyên tố siêu uran này còn được gọi là các nguyên tố tổng hợp. Tóm lại. hoặc có chứng tích tồn tại trong vũ trụ. anpha hay các ion nặng hơn vào lá bia gồm các nguyên tử của một nguyên tố nặng khác. Quá trình tổng hợp như sau: Bắn một chùm hạt “đạn” như proton. trong số các nguyên tố siêu nặng hay siêu uran nằm sau ô 94 trong bảng THNT. Đây là nguyên tố duy nhất cho tới bây giờ. Tất cả các nguyên tố siêu uran còn lại. được xem như có mặt trong tự nhiên. một phản ứng hạt nhân tổng hợp xảy ra. chủ yếu bằng cách tổng hợp trên máy gia tốc. proton. beta. . một hạt nhân bia và một hạt đạn kết hợp lại thành một hạt nhân mới. tổng số nguyên tố tồn tại trong tự nhiên vẫn không vượt qua con số 95. các hạt nhân siêu nặng hay siêu uran mới được tạo thành. lên đến con số 94 +1 = 95.95) đến 118 chỉ được tìm thấy bởi phương pháp nhân tạo.v… Với phản ứng tổng hợp.