Lek 9

Differen ial toolol

• Ulamjlalyn
• Zarim

todorxoïlolt

x¶lbar funk iïn ulamjlalyg olox

• Differen ialqlax
• Dawxar
• Urwuu

x¶lbar dürmüüd

funk iïn ulamjlal

funk iïn ulamjlal

• Parametrt

dürsäär ögögdsön funk iïn ulamjlal

1

Ulamjlalyn todorxoïlolt
∆S
f (t + ∆t) − f (t)
= lim
v = lim v = lim
∆t→0
∆t→0 ∆t
∆t→0
∆t

∆f (x)
lim
= lim tgϕ = tgα
ϕ→α
∆x→0 ∆x
buµu

O

∆y
tgα = lim
∆x→0 ∆x

y  

uu
uu
u
1 

u
uu
uu  

u
u  

uu
uu  

u
uu  

uuu 

u
u 
u  

uuuu
u_ _ _ _ _ _ _ _ _ _
u
uu   

uu  
u 

u 
u 
j  

u\u
u
u 

uu 
  

u
/
uu 

u 

u
uu 

uu 

y = f (x)M

O

ϕ

M

N

α
x

x
x+∆x
2

X muj däär y = f (x) funk todorxoïlogdson baïg.
X -ääs x äg awq x + ∆x ∈ X baïxaar ∆x öörqlölt
Xäräw

x

äg däärx funk iïn öörqlöltiïg argumentiïn öörqlölt

∆x → 0

xar´ uulsan xar´ aanaas
ug x¶zgaaryg

f ′(x)

ög´ë.

y = f (x)

funk iïn

∆x-d

üeiïn x¶zgaarx todorxoï or²in baïwal

x

äg däärx ulamjlal xämään närlääd

y′

buµu

gäj tämdäglänä.

∆y
f (x + ∆x) − f (x)
y = lim
= lim
.
∆x→0 ∆x
∆x→0
∆x

Thr:

y = f (x)

funk n´

x

äg däär differen ialqlagdax zaïl²güï nöx öl n´

ug funk mönxüü äg däärää tasraltgüï baïxad or²ino.

3

Zarim x¶lbar funk iïn ulamjlalyg olox
1).

y = loga x. (a > 0, a 6= 1). 

∆y = loga(x + ∆x) − loga x = loga 1 +
∆y loga 1 +
=
∆x
∆x

=⇒ 

∆y
∆x
= lim loga 1 +
lim
∆x→0 ∆x
∆x→0
x
Xärwää

a=e

bol

1 
∆x

∆x
x  

= loga 1 +

= loga lim

∆x→0

"

1
(ln x)′ = .
x

baïna.

4

∆x
x

∆x
1+
x

∆x
x 

1 
∆x
1
1 #x 
∆x
x

1
= loga e =
x ln a
1
x

2).

y = sin x

x ∈] − ∞, ∞[

=⇒

3).

=⇒

sin ∆x
∆y
lim
= lim ∆x2
∆x→0 ∆x
∆x→0
2

y = ax ∀x ∈ R 

∆x
∆x
cos x +
2
2  

∆x
· cos x +
= 1 · cos x = cos x
2

∆y = sin(x + ∆x) − sin x = 2 sin
=⇒ 

∆y = ax+∆x − ax = ax(a∆x − 1)

∆y
ax(a∆x − 1)
lim
= lim
= ax · ln a =⇒
∆x→0 ∆x
∆x→0
∆x

5

(ax)′ = ax · ln a.

Differen ialqlax x¶lbar dürmüüd
1. Togtmol funk iïn ulamjlal tägtäï tän üü baïna.
2. Tögsgölög toony differen ialqlagdax funk üüdiïn algebryn niïlbäriïn

ulamjlal n´ nämägdäxüün tus büriïn ulamjlalyn algebryn niïlbärtäï tän üü
baïna
3.

u(x), v(x)

funk üüd n´

X

olonlog däär todorxoïlogdson differen ialqlag-

dax funk üüd bol

(uv)′ = u′v + uv ′
baïna.
4.

u(x), v(x)

X olonlog däär todorxoïlogdson differen ialqlagv(x) 6= 0 bol 
u ′ u′v − uv ′
=
v
v2

funk üüd n´

dax funk üüd bögööd

6

Dawxar funk iïn ulamjlal
X

muj däär todorxoïlogdson

y = f [ϕ(x)]

y = f (u), u = ϕ(x) funk üüd
y = f [ϕ(x)] funk iïn ulamjlal n´
Xäräw

funk awq üz´e.

n´ differen ialqlagdax funk baïwal

y ′ = (f [ϕ(x)])′ = fϕ′ [ϕ(x)] · ϕ′(x) = yu′ u′x.
baïna.

Ji²ää

y = sin x2

y = f (u) = sin u,

funk iïn ulamjlalyg ol.

u = ϕ(x) = x2

yu = cos u,
Ändääs

u = 2x

yx = yuux = cos u2x = 2x cos x2
7

Urwuu funk iïn ulamjlal
Xaril an nägän utgataï buulgaltyn xuw´d tüüniï urwuu or²in baïdag. ’uud
ba urwuu funk üüdiïn xuw´d ulamjlalyn xoorond daraax xolboo or²dog.

y = f (x) n´ X däär differen ialqlagdax
x = g(y) gäsän urwuu funk or²in baïwal

Xäräw
gadna

x′y

1
= ′
yx

baïna. nöx öliïg xangana.

Ji²ää

y = arctgx

funk iïn ulamjlalyg ol.

Ögögdsön funk iïn urwuu n´

x = tgy

Iïmd

xy =

bolno.

1
cos2 y

tul urwuu funk iïn ulamjlal olox dürmäär
8

bögööd

f ′(x) 6= 0

baïxaas

yx =

Ji²ää

:

1
1
1
1
2
=
cos
y
=
=
=
1 + tg2y tg2(arctgx) 1 + x2
x′y

y = ax

funk iïn ulamjlalyg ol.

y = ax .
x′y

Ji²ää

⇐⇒ x = loga y

1
1
= · loga e =
y
y ln a

yx′ = (ax)′ =

1
y
x
=
a
=
ln a

xy loga e

y = uv . funk iïn ulamjlalyg ol.
u = u(x), v = v(x) n´ differen ialqlagdax funk üüd baïg.  


u
y ′ = (uv )′x = uv · v ′ · ln u + · v .
u
Xäräw
u = v = x bol
y ′ = (xx)′ = xx · (1 + ln x)

9

Parametrt dürsäär ögögdsön funk iïn ulamjlal
x = ϕ(t)
y = ψ(t) 

t0 ≤ t ≤ T.

,

ϕ(t), ψ(t) n´ differen ialqlagdax,
t = F (x) gäsän urwuu funk täï baïg.
yx′

x′ = ϕ′(t) 6= 0

nöx öliïg xangadag, mön

Tägwäl

ψ ′(t)
= ′ .
ϕ (t)

xälbärtäï oldlono.

Ji²ää

x = a cos t
y = b sin t
yx′ 

0≤t≤π

bol

yx′ =?

ψ ′(t) (b sin t)′
b cos t)
b
= ′ =
=
= − ctgt.
ϕ (t) (a cos t)′ a(− sin t)
a

10

I. Zärgiïn funk .
1. y = xα y ′ = α · xα−1
2. y = x y ′ = 1

1

3. y = x y = √
2 x
1
1
4. y =
y′ = − 2
x
x
III. Trigonometriïn funk .
1. y = sin x

y ′ = cos x

2. y = cos x

y ′ = − sin x

3. y = tgx
4. y = ctgx

1
cos2 x
1

y =− 2
sin x

y′ =

II. Iltgägq, logarifm funk .
1. y = ax y ′ = ax · ln a
2. y = ex y ′ = ex
1

3. y = loga x y =
x ln a
1
4. y = ln x y ′ =
x
IV. Trigonometriïn urwuu funk .
1

1. y = arcsin x y = √
1 − x2
1


2. y = arccos x y = −
1 − x2
1
3. y = arctgx y ′ =
1 + x2
1

4. y = arcctgx y = −
1 + x2

11

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful