You are on page 1of 502

YÜZYILLAR BOYUNCA ÜSKÜDAR

(‹kinci Cilt)

Yazar›
Mehmet Nermi Haskan

.....

Proje Koordinatörü
Veli Saylam
Üsküdar Belediyesi Bilgi ‹fllem Müdürü

Yay›na Haz›rl›k ve Yap›m


Marmara Reklam ve Pazarlama Ltd. fiti.
(212) 612 99 87-501 31 72

Redaksiyon
Süleyman Nevzat Özdemir

Grafik
Erkan Berrak

Foto¤raflar ve Tarihî Görsel Malzeme


Mehmet Nermi Haskan ve
Üsküdar Belediyesi Üsküdar Araflt›rmalar› Merkezi

Dialar
Tayyar As

Katk›da Bulunanlar
Gülhan Yaman - Yasemin Ufuk Yayla
Hülya Çaredar - Ahmet Zahit Emre
Kemal Ak›n - Sabri fiahin - Ömer Karc›

Renk Ay›r›m› ve Film


Sürat Görsel Sanatlar Merkezi (216) 474 08 16-17

Dijital Montaj ve Bask›


As›r Matbaac›l›k Ltd. fiti. (212) 283 84 38

Cilt
Sezgin Ciltevi (212) 516 11 63

ISBN Numaralar›
Tak›m No: ISBN 975-97606-0-6
2. Cilt No: ISBN 975-97606-2-2

.....

ÜSKÜDAR BELED‹YES‹
Üsküdar Araflt›rmalar› Merkezi Yay›n No: 3

Temmuz 2001
‹Ç‹NDEK‹LER

Üsküdar Türbeleri ...................................................................................................................... 521 KEFÇE DEDE TÜRBES‹ .................................................................................................................... 583


ABACI DEDE TÜRBES‹ ................................................................................................................... 523 KORUCU BABA TÜRBES‹ ......................................................................................................... 584
ABDURRAHMAN GAZ‹ TÜRBES‹ ................................................................................ 524 KÖSTEND‹L‹ AL‹ ALÂADD‹N EFEND‹ TÜRBES‹ .................................. 584
AHMET BEY TÜRBES‹ ..................................................................................................................... 525 LÜTF‹ BEY TÜRBES‹ ........................................................................................................................... 586
ALEMDAR AHMET BABA TÜRBES‹ ......................................................................... 526 MALATYALI ‹SMA‹L A⁄A TÜRBES‹ ...................................................................... 589
ALEMDAR BABA TÜRBES‹ ..................................................................................................... 526 M‹HR‹MAH SULTAN CAM‹‹ TÜRBES‹ ................................................................ 589
AL‹ RIZA EFEND‹ TÜRBES‹ ..................................................................................................... 528 MUSTAFA ÇELEB‹ SOFASI ...................................................................................................... 591
ASADAR BABA TÜRBES‹ .......................................................................................................... 531 NAKKAfi BABA TÜRBES‹ .......................................................................................................... 592
AT TÜRBES‹ .................................................................................................................................................... 531 Baba Nakkafl Kimdir? ...................................................................................................................... 592
AYfiE HANIM SULTAN TÜRBES‹ ................................................................................. 532 Nakkafl Baba Mevkii ........................................................................................................................ 593
AZ‹Z MAHMUD HÜDÂYÎ EFEND‹ TÜRBES‹ ................................................ 533 NALÇACI fiEYH HAL‹L EFEND‹ TÜRBES‹ ....................................................... 595
AZ‹Z MAHMUD HÜDÂYÎ EFEND‹ CAM‹‹ TÜRBELER‹ ............... 539 NASUHÎ MEHMET EFEND‹ TÜRBES‹ ...................................................................... 596
BALCI BABA TÜRBES‹ (KOVACI DEDE TÜRBES‹) .................................... 540 N‹fiANCI HAMZA PAfiA TÜRBES‹ ............................................................................. 601
BANDIRMALI fiEYH YUSUF N‹ZAMEDD‹N OSMAN BEY TÜRBES‹ .................................................................................................................... 603
EFEND‹ TÜRBES‹ ...................................................................................................................................... 541 ÖMER DEDE ve ÜÇ YATIRLAR TÜRBES‹ ......................................................... 603
BEHRAM PAfiA TÜRBES‹ .......................................................................................................... 542 RE‹SÜ’L-HATTATÎN HAMDULLAH EFEND‹ HAZÎRES‹ ........... 604
BEYAZ‹ZÂDE AHMET EFEND‹ TÜRBES‹ ............................................................ 542 RE‹SÜ’L-HULEFA MAK’AD AHMET EFEND‹ TÜRBES‹ ............... 608
CENNET EFEND‹ TÜRBES‹ ...................................................................................................... 544 REJ‹ KOM‹SER‹ MENAP‹RZÂDE NUR‹ BEY TÜRBES‹ .................... 610
EBU’D-DÜRDA TÜRBES‹ (EBU’D-DERDA TÜRBES‹) ..................... 547 RUM MEHMET PAfiA TÜRBES‹ ....................................................................................... 610
FA‹K PAfiA TÜRBES‹ ......................................................................................................................... 547 SA’DEDD‹N EFEND‹ AÇIK TÜRBES‹ ......................................................................... 614
FATMA HANIM SULTAN TÜRBES‹ ......................................................................... 548 SADRAZAM ETHEM PAfiA TÜRBES‹ ..................................................................... 616
FENÂYÎ AL‹ EFEND‹ TÜRBES‹ ............................................................................................ 550 SADRAZAM HAL‹L PAfiA TÜRBES‹ ......................................................................... 618
GAR‹P DEDE TÜRBES‹ .................................................................................................................... 551 SADRAZAM HAL‹L PAfiA’NIN GÖMÜLÜ BULUNDU⁄U TÜRBE ... 620
G‹ZL‹CE EVL‹YA TÜRBES‹ ve YER SARSAN BABA TÜRBES‹ ................ 553 SAL‹H EFEND‹ TÜRBES‹ .............................................................................................................. 621
GÜLFEM HATUN TÜRBES‹ .................................................................................................... 554 SARI KADIZÂDE fiEYH MUSTAFA DEDE EFEND‹ TÜRBES‹ . 623
GÜLNUfi EMETULLAH VAL‹DE SULTAN TÜRBES‹ ...................... 556 SÜT BABA TÜRBES‹ .......................................................................................................................... 624
HACI AHMET PAfiA TÜRBES‹ .......................................................................................... 557 fiA‹R fiEM’‹ fiEM’ULLAH EFEND‹ TÜRBES‹ .................................................... 625
HAL‹L PAfiAZÂDE MAHMUT BEY TÜRBES‹ .............................................. 561 fiEMS‹ PAfiA TÜRBES‹ .................................................................................................................... 626
HALLAÇ BABA veya GAN‹ EFEND‹ TÜRBES‹ ........................................... 563 fiER‹F AHMET B‹N GAL‹P TÜRBES‹ ......................................................................... 627
HAfi‹M BABA TÜRBES‹ ................................................................................................................. 563 fiEYH MEHMET ‹ZZÎ BEDREDD‹N EFEND‹ AÇIK TÜRBES‹ ... 628
HAYDAR BABA TÜRBES‹ ......................................................................................................... 564 fiEYH MEHMET MUHY‹DD‹N EFEND‹ TÜRBES‹ .................................... 629
H‹MMET DEDE TÜRBES‹ ............................................................................................................ 565 fiEYH MEHMET NUR‹ EFEND‹ TÜRBES‹ ............................................................ 632
‹S‹MS‹Z TÜRBE ........................................................................................................................................... 567 fiEYH MUSTAFA EFEND‹ TÜRBES‹ ............................................................................ 634
‹SKENDER BABA TÜRBES‹ ...................................................................................................... 568 fiEYH MUSTAFA EFEND‹ TÜRBES‹ ............................................................................ 634
‹VAZ FAK‹H TÜRBES‹ ..................................................................................................................... 569 fiEYH MUSTAFA EFEND‹ TÜRBES‹ ............................................................................ 636
‹ZM‹RL‹ AL‹ PAfiA TÜRBES‹ ................................................................................................. 571 fiEYH MUSTAFA EFEND‹ TÜRBES‹ ............................................................................ 637
KAPTAN-I DERYA ................................................................................................................................. 574 fiEYH OSMAN fiEMS EFEND‹ TÜRBES‹ ................................................................ 637
S‹NAN PAfiA TÜRBES‹ .................................................................................................................. 574 fiEYH SAÇLI HAL‹L DEDE (HAL‹L ÇELEB‹ TÜRBES‹) .................. 639
KARACAAHMET SULTAN TÜRBES‹ ..................................................................... 575 fiEYHÜL‹SLAM AR‹F H‹KMET BEYEFEND‹ HAZ‹RES‹ .................. 639
KAVSARA MUSTAFA BABA TÜRBES‹ ............................................................... 582 fiEYHÜL‹SLAM M‹NKÂRÎZÂDE YAHYA EFEND‹ TÜRBES‹ .644

515
‹Ç‹NDEK‹LER

TEKEL‹ MUSTAFA PAfiA TÜRBES‹ ............................................................................ 645 9. Ada - B’den A Noktas›na (Gündo¤umu Caddesi Boyunca).... 850
ÜMMÜGÜLSÜM HANIM TÜRBES‹ ............................................................................ 647 9. Ada - A Bölümü ............................................................................................................................ 863
ÜSKÜDAR MEVLEV‹HANES‹ TÜRBES‹ .............................................................. 647 10. ADA ................................................................................................................................................................... 872
ZEYNEP-KÂM‹L TÜRBES‹ ........................................................................................................... 651 TAfiÇILAR MEZARLI⁄I ................................................................................................................. 885
NAKKAfi BABA MEZARLI⁄I (BAHR‹ BABA MEZARLI⁄I) .............. 888
Üsküdar Mezarl›klar› ............................................................................................................. 653 SELÂN‹KL‹LER MEZARLI⁄I .................................................................................................... 893
ARAPLAR MEZARLI⁄I ................................................................................................................... 655
AYRILIK ÇEfiMES‹ MEZARLI⁄I ......................................................................................... 655 Üsküdar Mektepleri ................................................................................................................. 895
ÇAKALDA⁄I MEZARLI⁄I ......................................................................................................... 662 ÜSKÜDAR SIBYAN MEKTEPLER‹ ................................................................................. 897
HAYDARPAfiA ‹NG‹L‹Z MEZARLI⁄I ....................................................................... 662 ABDÜLBAK‹ EFEND‹ SIBYAN MEKTEB‹ ............................................................. 897
KARACAAHMET MEZARLI⁄I ........................................................................................... 667 AÇIKTÜRBE KIZ RÜfiD‹YES‹ ................................................................................................. 898
KARACAAHMET MEZARLI⁄INDA GERÇEKLEfiT‹R‹LEN AHMED‹YE CAM‹‹ MEKTEB‹ ................................................................................................ 898
‹ST‹MLÂKLER ................................................................................................................................................. 669 AHMED‹YE MEKTEB‹ ........................................................................................................................ 899
Duvardibi Mevkii ‹stimlâki ..................................................................................................... 669 AL‹ A⁄A SIBYAN MEKTEB‹ ................................................................................................... 899
Tunusba¤› ‹stimlâki .......................................................................................................................... 670 ALTUNÎZÂDE ‹SMA‹L ZÜHDÜ PAfiA MEKTEB‹ ................................... 900
Seyyid Ahmet Deresi ‹stimlâki .......................................................................................... 670 ALTUNÎZÂDE RÜfiD‹YE MEKTEB‹ .............................................................................. 900
Tepebafl› Mezarl›¤› ‹stimlâki .................................................................................................. 671 AT‹K VAL‹DE MÜLK‹YE RÜfiD‹YES‹ ........................................................................ 900
1. ADA ....................................................................................................................................................................... 672 AT‹K VAL‹DE SULTAN SIBYAN MEKTEB‹ .................................................... 900
1. Ada - A Bölümü ............................................................................................................................ 672 ATLAMATAfiI MÜLK‹YE RÜfiD‹YES‹ ..................................................................... 901
1. Ada - B Bölümü ............................................................................................................................. 677 AYAZMA SIBYAN MEKTEB‹ .................................................................................................. 901
1. Ada - C Bölümü ............................................................................................................................ 681 AYfiE HATUN SIBYAN MEKTEB‹ .................................................................................. 902
1. Ada - D Bölümü ............................................................................................................................ 682 AZ‹Z MAHMUD HÜDÂYÎ EFEND‹ MEKTEB‹ ............................................... 903
1. Ada - E ve F Bölümleri ......................................................................................................... 693 BAYTAR MEKTEB‹ ................................................................................................................................ 903
2. ADA ....................................................................................................................................................................... 700 CEVHER A⁄A MEKTEB‹ .............................................................................................................. 904
2 Ada - G Bölümü .............................................................................................................................. 700 CEVR‹ USTA SIBYAN MEKTEB‹ ...................................................................................... 904
2. Ada - H Bölümü ............................................................................................................................ 707 ÇAKIRCIBAfiI HASAN PAfiA MEKTEB‹ ............................................................. 904
3. ADA ....................................................................................................................................................................... 711 ÇAVUfiBAfiI MEKTEB‹ .................................................................................................................... 904
3. Ada - K Bölümü ............................................................................................................................. 711 Ç‹N‹L‹ CAM‹ SIBYAN MEKTEB‹ ...................................................................................... 905
3. Ada - L Bölümü ............................................................................................................................. 715 DEBBA⁄LAR MEKTEB‹ .................................................................................................................. 906
4. ADA ....................................................................................................................................................................... 717 DEFTERDAR MEKTEB‹ (MEHMET TAH‹R EFEND‹ MEKTEB‹) .... 906
4. Ada - M Bölümü ........................................................................................................................... 717 ESMA SULTAN MEKTEB‹ .......................................................................................................... 907
4. Ada - N Bölümü ............................................................................................................................ 724 EVL‹YA HOCA MEKTEB‹ ............................................................................................................ 907
5. ADA ....................................................................................................................................................................... 731 FATMA HANIM MEKTEB‹ ........................................................................................................ 907
5. Ada - O Bölümü ............................................................................................................................ 731 FETTAH EFEND‹ MEKTEB‹ ...................................................................................................... 908
5. Ada - Ö Bölümü ............................................................................................................................ 740 FEYZ‹YE MEKTEB‹ (EBE HAF‹ZE HANIM MEKTEB‹) .................................. 908
6. ADA ....................................................................................................................................................................... 742 FISTIKLI MEKTEB‹ (HAT‹CE SULTAN MEKTEB‹) ......................................... 908
7. ADA ....................................................................................................................................................................... 749 GEREDEL‹ MEKTEB‹ ............................................................................................................................ 910
7. Ada - A Bölümü ............................................................................................................................ 749 GÜLFEM HATUN MEKTEB‹ ................................................................................................... 910
7. Ada - B Bölümü ............................................................................................................................. 756 GÜLFEM HATUN KIZ RÜfiD‹YES‹ ................................................................................ 911
7. Ada - C Bölümü ............................................................................................................................ 760 HACE HESNA HATUN MEKTEB‹ ................................................................................. 911
7. Ada - D Bölümü ............................................................................................................................ 762 HACI AHMET PAfiA MEKTEB‹ ......................................................................................... 911
7. Ada - E Bölümü ............................................................................................................................. 765 HACI BEDEL MEKTEB‹ ................................................................................................................... 911
7. Ada - F Bölümü .............................................................................................................................. 772 HACI FA‹K EFEND‹ MEKTEB‹ .............................................................................................. 911
7. Ada - G Bölümü ............................................................................................................................ 781 HASAN BEY MEKTEB‹ .................................................................................................................... 911
7. Ada - H Bölümü ............................................................................................................................ 786 HAS ODABAfiI AHMET A⁄A MEKTEB‹ ............................................................. 912
7. Ada - ‹ Bölümü ............................................................................................................................... 788 ‹BRAH‹M A⁄A MEKTEB‹ ........................................................................................................... 912
8. ADA ..................................................................................................................................................................... 790 KALINO⁄LU AHMET A⁄A MEKTEB‹ ................................................................... 912
8. Ada - A Bölümü ............................................................................................................................ 790 KARAKADI MEKTEB‹ (‹SMA‹L A⁄A MEKTEB‹) ............................................. 912
8. Ada - B Bölümü ............................................................................................................................. 814 MAHMUT ÇAVUfi MEKTEB‹ (TAfi MEKTEP) .................................................. 912
8. Ada - C Bölümü ............................................................................................................................ 820 MALATYALI ‹SMA‹L A⁄A DARÜ’L-KURRASI ....................................... 913
8. Ada -D Bölümü .............................................................................................................................. 826 MEHMET A⁄A MEKTEB‹ (BULGURLU MESC‹T MEKTEB‹) ........... 913
8. Ada - E Bölümü ............................................................................................................................. 843 MEHMET A⁄A MEKTEB‹ ............................................................................................................ 914
8. Ada - F Bölümü .............................................................................................................................. 845 MEHMET A⁄A MEKTEB‹ (KEMER ALTI SIBYAN MEKTEB‹) ......... 914
9. ADA ....................................................................................................................................................................... 850 MEKTEB-‹ TIBB‹YE-‹ fiAHANE (HAYDARPAfiA L‹SES‹) ...................... 915

516
‹Ç‹NDEK‹LER

M‹HR‹MAH SULTAN SIBYAN MEKTEB‹ ........................................................... 918 Ç‹N‹L‹ HAMAM ......................................................................................................................................... 967
MUMCUZÂDE MEKTEB‹ (MUMCUBAfiI MEKTEB‹) ................................. 919 DA⁄ HAMAMI ............................................................................................................................................ 968
MUSTAFA A⁄A MEKTEB‹ ....................................................................................................... 919 DO⁄ANCILAR HAMAMI (HACI PAfiA HAMAMI -
MÜHEND‹SHANE-‹ BERRÎ-‹ HÜMAYUN .......................................................... 920 HACI AHMET PAfiA HAMAMI) ................................................................................................... 968
NAKKAfiTEPE ‹LKOKULU ........................................................................................................ 920 ESK‹ HAMAM (RUM MEHMET PAfiA HAMAMI) ............................................. 969
NEVF‹DAN HATUN MEKTEB‹ ........................................................................................... 921 HÜSEY‹N PAfiA HAMAMI ........................................................................................................ 971
NURBÂNU SULTAN DARÜ’L-KURRASI .......................................................... 921 ‹CAD‹YE DA⁄ HAMAMI ............................................................................................................. 971
RODOSÎ AHMET A⁄A MEKTEB‹ ................................................................................... 922 ‹SKELE HAMAMI (SULTAN HAMAMI - KULLUK HAMAMI -
RÜSTEM PAfiA SIBYAN MEKTEB‹ ............................................................................... 922 KÜÇÜK HAMAM) .......................................................................................................................................... 972
RUM MEHMET PAfiA MEKTEB‹ ....................................................................................... 923 SELÂM‹ AL‹ EFEND‹ HAMAMI (SELÂMSIZ HAMAMI) ....................... 973
SEL‹M A⁄A SIBYAN MEKTEB‹ .......................................................................................... 923 SEL‹M‹YE HAMAMI ............................................................................................................................. 973
Hac› Selim A¤a S›byan Mektebi Hakk›nda Arfliv Vesikalar› ...... 924 S‹NAN PAfiA HAMAMI ................................................................................................................ 974
SEL‹M‹YE SIBYAN MEKTEB‹ .................................................................................................. 925 VAL‹DE-‹ AT‹K HAMAMI (TOPTAfiI HAMAMI) .......................................... 974
SOLAK S‹NAN SIBYAN MEKTEB‹ ................................................................................ 926
SOLAK S‹NAN MEKTEB‹ ............................................................................................................ 926 Üsküdar Kervansaraylar› .................................................................................................977
SULTAN III. SEL‹M (SEL‹M-‹ SAL‹S) NÜMÛNE MEKTEB‹ .... 926 KÖSEM SULTAN KERVANSARAYI ........................................................................... 979
SÜLEYMAN A⁄A MEKTEB‹ ................................................................................................... 926 M‹HR‹MAH SULTAN KERVANSARAYI ............................................................. 979
SÜLEYMAN PAfiA SIBYAN MEKTEB‹ ..................................................................... 928 MUYTAB HANI - HAN-I SEB‹L ......................................................................................... 980
fiABAN EFEND‹ SIBYAN MEKTEB‹ ............................................................................. 928 VAL‹DE-‹ AT‹K KERVANSARAYI ................................................................................. 980
TAVAfi‹ HASAN A⁄A MEKTEB‹ (‹NAD‹YE MEKTEB‹) ..................... 928 ÜSKÜDAR MENZ‹LHANELER‹ ve POSTA NAK‹L ‹fiLER‹ ........ 981
TÜRK AHMET PAfiA MEKTEB‹ ........................................................................................ 928
ÜSKÜDAR AMER‹KAN KIZ KOLEJ‹ ........................................................................... 928 Üsküdar ‹marethaneleri ................................................................................................... 983
ÜSKÜDAR’DA AÇILAN ERMEN‹ OKULLARI ............................................ 929 AZ‹Z MAHMUD HÜDÂYÎ EFEND‹ ‹MARET‹ ................................................ 985
ÜSKÜDAR ASKERÎ RÜfiD‹YE OKULU (TOPTAfiI ASKERÎ RÜfiD‹YES‹) 931 DAVUT PAfiA ‹MARET‹ ............................................................................................................... 985
ÜSKÜDAR’DA AÇILAN ÖZEL OKULLAR ........................................................ 933 FAT‹H ‹MARET‹ ........................................................................................................................................ 985
ÜSKÜDAR ‹DAD‹S‹ (PAfiAKAPISI ‹DAD‹S‹ - ÜSKÜDAR GÜLFEM HATUN ‹MARET‹ .................................................................................................... 986
SULTANÎS‹ - PAfiAKAPISI SULTANÎS‹) ............................................................................. 936 KÖSEM SULTAN ‹MARET‹ ...................................................................................................... 986
ÜSKÜDAR KIZ RÜfiD‹YE MEKTEB‹ ............................................................................. 938 M‹HR‹MAH SULTAN ‹MARET‹ ....................................................................................... 986
ÜSKÜDAR M‹THAT PAfiA KIZ SANAT ENST‹TÜSÜ ................... 938 NURBÂNU VAL‹DE SULTAN ‹MARET‹ ............................................................. 987
YAKUP A⁄A MEKTEB‹ (SARAY A⁄ASI YAKUP A⁄A MEKTEB‹) 938 RUM MEHMET PAfiA ‹MARET‹ ....................................................................................... 990
YEN‹ VAL‹DE CAM‹‹ MEKTEB‹ ......................................................................................... 940 YEN‹ VAL‹DE CAM‹‹ ‹MARET‹ ......................................................................................... 991
YEN‹ VAL‹DE MEKTEB‹ (TUNUSBA⁄I SIBYAN MEKTEB‹) .............. 941
Üsküdar Namazgâhlar› ....................................................................................................... 993
Üsküdar Kütüphaneleri ......................................................................................................943 ABDÜLAZ‹Z EFEND‹ NAMAZGÂHI ........................................................................... 995
AHMED‹YE CAM‹‹ KÜTÜPHANES‹ ........................................................................... 945 ABDÜLGAN‹ A⁄A NAMAZGÂHI ............................................................................... 995
AZ‹Z MAHMUD HÜDÂYÎ EFEND‹ KÜTÜPHANES‹ .......................... 945 AD‹LE SULTAN NAMAZGÂHI (KORULUK MEVK‹‹
EFGAN‹ fiEYH AL‹ HAYDAR EFEND‹ KÜTÜPHANES‹ ................ 946 NAMAZGÂHI) .................................................................................................................................................... 995
GÜLNUfi VAL‹DE SULTAN KÜTÜPHANES‹ .............................................. 946 AD‹LE SULTAN NAMAZGÂHI ......................................................................................... 996
KEMANKEfi EM‹R HOCA KÜTÜPHANES‹ ...................................................... 946 AHMET EFEND‹ NAMAZGÂHI ......................................................................................... 996
M‹RZAZÂDE MEHMET EFEND‹ KÜTÜPHANES‹ ................................... 947 ALEMDA⁄I CADDES‹ NAMAZGÂHI (BOSTANCIBAfiI
NURBANU VAL‹DE SULTAN KÜTÜPHANES‹ ....................................... 948 NAMAZGÂHI) .................................................................................................................................................... 996
PERTEV PAfiA KÜTÜPHANES‹ ........................................................................................ 948 AT PAZARI NAMAZGÂHI ....................................................................................................... 996
SEL‹M A⁄A KÜTÜPHANES‹ ................................................................................................. 949 AYRILIK ÇEfiMES‹ NAMAZGÂHI .................................................................................. 997
fiA‹R NAB‹ KÜTÜPHANES‹ .................................................................................................... 955 AYfiE HATUN NAMAZGÂHI ............................................................................................... 998
YAKUP A⁄A KÜTÜPHANES‹ ............................................................................................. 956 BABA NAKKAfi NAMAZGÂHI .......................................................................................... 999
BÜYÜK ÇAMLICA (SUBAfiI) NAMAZGÂHI ............................................... 999
Üsküdar Hamamlar› ................................................................................................................. 957 ÇEfiM-‹ AFET KADIN NAMAZGÂHI ..................................................................... 1001
A⁄A HAMAMI ............................................................................................................................................ 960 DARÜ’S-SAÂDE A⁄ASI HAL‹D A⁄A NAMAZGÂHI ..........1001
ALTUNÎZÂDE ‹SMA‹L PAfiA HAMAMI .............................................................. 961 DARÜ’S-SAÂDE A⁄ASI MEHMET A⁄A NAMAZGÂHI .....1001
AYAZMA HAMAMI ............................................................................................................................. 961 DAYE KADIN NAMAZGÂHI (HAREM ‹SKELES‹
BULGURLU KÖYÜ HAMAMI (AZ‹Z MAHMUD HÜDÂYÎ EFEND‹ NAMAZGÂHI) .................................................................................................................................................. 1001
HAMAMI) ................................................................................................................................................................ 962 DO⁄ANCILAR NAMAZGÂHI ......................................................................................... 1002
C‹NC‹ HÜSEY‹N EFEND‹ HAMAMI ........................................................................... 964 DUVARD‹B‹ NAMAZGÂHI .................................................................................................. 1002
ÇARfiI HAMAMI (BÜYÜK HAMAM - YEfi‹L D‹REKL‹ HAMAM) ... 964 HACI MEHMET EFEND‹ (TOPHANEL‹ O⁄LU NAMAZGÂHI) .. 1002

517
‹Ç‹NDEK‹LER

HACI MUSTAFA A⁄A (SEL‹M‹YE NAMAZGÂHI) ................................... 1003 OSMAN A⁄A NAMAZGÂHI ............................................................................................ 1009
HAFIZ ‹BRAH‹M PAfiA NAMAZGÂHI ............................................................... 1003 PAfiAL‹MANI NAMAZGÂHI ............................................................................................. 1009
HARMANLIK NAMAZGÂHI .............................................................................................. 1003 PÜR-SAFA ve NEV-SAFA HATUNLAR NAMAZGÂHI ............. 1009
HARMANLIK NAMAZGÂHI .............................................................................................. 1004 SA’DEDD‹N BEY NAMAZGÂHI ..................................................................................... 1009
HÜSEY‹N HAYR‹ PAfiA NAMAZGÂHI ............................................................. 1004 SARAÇLAR ÇEfiMES‹ NAMAZGÂHI ................................................................... 1010
‹BNÜ’L-EM‹N AHMET A⁄A NAMAZGÂHI (MENZ‹LHANE SELÂM‹ AL‹ EFEND‹ NAMAZGÂHI ....................................................................... 1010
YOKUfiU NAMAZGÂHI) ..................................................................................................................... 1004 SEL‹M‹YE HASTAHANES‹ NAMAZGÂHI (HAYDARPAfiA
KAPIA⁄ASI MEVK‹‹ NAMAZGÂHI (‹BR‹KDAR HÜSEY‹N HASTAHANES‹ NAMAZGÂHI) ................................................................................................. 1011
A⁄A NAMAZGÂHI) ................................................................................................................................ 1005 SEYY‹D AHMET DERES‹ NAMAZGÂHI ........................................................... 1011
KAPIA⁄ASI YAKUP A⁄A NAMAZGÂHI ..................................................... 1006 SÜLEYMAN A⁄A NAMAZGÂHI ................................................................................ 1011
KÖFTÜNCÜ MEHMET A⁄A NAMAZGÂHI .............................................. 1006 fiEH‹TL‹K NAMAZGÂHI .......................................................................................................... 1012
KUYULU NAMAZGÂHI ............................................................................................................ 1006 fiEYHÜL‹SLÂM M‹RZAZÂDE MEHMET SA‹D EFEND‹
KÜÇÜK ÇAMLICA NAMAZGÂHI ............................................................................ 1007 NAMAZGÂHI ............................................................................................................................................ 1013
KÜÇÜK ÇAMLICA NAMAZGÂHI ............................................................................ 1007 TABAKLAR NAMAZGÂHI ................................................................................................... 1013
LÂD‹KL‹ AHMET A⁄A NAMAZGÂHI ............................................................... 1007 TAH‹R BABA NAMAZGÂHI ............................................................................................. 1013
MUHAS‹P AL‹ A⁄A ÇEfiMES‹ NAMAZGÂHI ........................................ 1008 TAYFUR A⁄A NAMAZGÂHI ........................................................................................... 1013
MUSTAFA YAVER EFEND‹ NAMAZGÂHI .................................................. 1008 YA⁄LIKÇI AYAZMA NAMAZGÂHI ....................................................................... 1014
NEVN‹HAL HATUN NAMAZGÂHI ....................................................................... 1008 YARIMCA BABA NAMAZGÂHI ve ÇEfiMES‹ ......................................... 1014

518
KISALTMALAR

Ans. : Ansiklopedi(si). r.a. : Rad›yallahu anh.


Ant. : Antoloji(si). rh.a. : Rahmetullahi ‘aleyh.
Bkz. : Bak›n›z s.a.v. : Sallallahu ‘aleyhi ve sellem.
Böl. : Bölüm(ü). Tas. : Tasnif(i).
c. : Cilt. TTK : Türk Tarih Kurumu.
DDY : Devlet Demir Yollar›. TTOK : Türkiye Turing ve Otomobil
Def. : Defter(i). Kurumu.
Der. : Dergi(si). Üni. Ktp. T. Y. : Üniversite(si) Kütüphanesi Türkçe
Do¤. : Do¤um tarihi. Yazmalar (Bölümü).
Ed. : Edebiyat. vd. : Ve devam›.
Ed. Fak. : Edebiyat Fakültesi. Yay. : Yay›nevi, yay›n›.
Ens. : Enstitü(sü).
Fas. : Fasikül.
Tarih yaz›mlar›nda geçen Hicrî ay adlar› k›saltmalar›:
Haz. : Haz›rlayan.
H. : Hicrî.
M. veya Mim. : Muharrem.
‹.Ü. : ‹stanbul Üniversitesi.
Krfl. : Karfl›laflt›r›n›z. S. veya Sad. : Safer.
k.s. : Kuddise sirruhû, Kaddesallahu Ra. : Rebiyülevvel.
esrarahû. R. : Rebiyülâhir.
Kütüp. : Kütüphane(si). Ca. veya C. evvel : Cemaziyelevvel.
M. : Milâdî. C., C.âhir veya Cim : Cemaziyelâhir.
M. N. H. : Mehmet Nermi Haskan. B. : Receb.
md. : Madde. fi. veya fi›n. : fiaban.
Md. : Müdürlük. N. veya Nun. : Ramazan.
Nefl. : Neflriyat(›). L. : fievval.
Osm. Arfl. : Baflbakanl›k Osmanl› Arflivleri. Za. : Zilka’de.
öl. : Ölüm tarihi. Z. : Zilhicce.

519
Üsküdar Türbeleri
Üsküdar Türbeleri

ABACI DEDE TÜRBES‹ hal olan bu yere gömüldü¤ü söylenir. Yine bir
halk rivayetine göre, Nevflehirli ‹brahim Pafla

T ürbe, Toptafl› Camii’nin kuzey bat› etekle-


rinde ve Abac› Dede Soka¤›’n›n Toptafl›
Meydan› Soka¤› ile birleflti¤i yerdedir.
(öl. 1730) ününü iflitti¤i bu velinin üzerine
sonradan bir türbe yapt›rm›flt›r.

Abac› Dede’nin, ‘aba’ ad› verilen kal›n, yünlü


Dört duvar› kârgir, çat›s› ahflap basit bir yap›- bir kumafltan elbise yap›p satt›¤› veya hayat›
d›r. Halk taraf›ndan yak›n tarihlerde onar›l- boyunca bir abas› oldu¤u ve hatta “Bir abam
m›flt›r. Kendi ad› ile an›lan soka¤a bakan bir var atar›m / Nerde olsa yatar›m” tekerlemesinin
penceresi, yan taraf›ndaki ç›kmaz soka¤a aç›- bu zat taraf›ndan söylendi¤i bu semtin sakinle-
lan ahflap bir kap›s› vard›r. Hiç bir yerinde ki- rince beyan edilmektedir.
tâbesi yoktur. Karfl›s›nda bir terkos muslu¤u ve
yol afl›r› yerde ve köflede ise bir bakkal bulun- Aban›n, yarad›l›fl› icab› derviflâne, alçak gö-
maktad›r. Sahibesi, türbenin bak›m›n› üzerine nüllülü¤ünü feda edemeyen kimseler taraf›n-
alm›flt›r. dan giyildi¤i de bilinmektedir.
Abac› Dede Türbesi.
Türbeye bir basamakla inilmektedir. Abac› Kaynaklar: (E. Koçu, ‹stanbul Ans. 1/2) (Gezi Notu)
Dede’nin lâhdi sonradan yap›lm›fl olup tu¤la-
dand›r. Çimento ile s›vanm›fl bulunan bu lâh-
din üzerinde ahflap bir sanduka ve onun üze-
rinde de bir pûflîde vard›r. Çok temiz bir flekil-
de bak›lan türbenin içindeki bu lâhdin bafl ta-
raf›nda Abac› Dede’nin ayr›ca bir flâhidesi bu-
lunmaktad›r. Vaktiyle bu flâhide lâhdin üzerin-
de imifl. Dört köfle ince uzun flâhidenin üzerin-
de, tepesi düz ve genifl, alt k›sm› dar, Selimî’yi
and›r›r bir kavuk bulunmaktad›r. fiâhide 1116
(1704-5) tarihlidir.

Bu tafl›n önünde, Abac› Dede’nin annesi oldu-


¤una inan›lan, 1094 (1683) tarihli, Ümmüha-
ni Hatun’un k›r›k flâhidesi vard›r.

Abac› Dede’nin, Üsküdar’›n büyük flöhret sa-


hibi, cezbeli dervifllerinden biri oldu¤u ve
1704 tarihindeki vefat› üzerine oturdu¤u ma-

523
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

ABDURRAHMAN GAZ‹ Köyün arkas›ndaki Büyükbakkalköy, Samand-


ra ve Aydos mevkileri Orhan Gazi zaman›nda,
TÜRBES‹
Abdurrahman Gazi taraf›ndan feth edildi¤ine

T ürbe, Samandra Köyü’ndedir. Dört yol a¤-


z› olan köy meydan›nda Yakac›k, Kurtköy
ve Sar›gazi taraflar›ndan gelen yollar birlefl-
göre, bu havali de, bu kahraman Türk kuman-
dan› idaresindeki atl› birliklerce ele geçirilmifl-
tir. Merdivenköy Tekkesi de bu s›rada kurul-
mektedir. Türbeye dördüncü yoldan girilir. Bu mufltur. Bektâflî inanc›na göre bu harplerde fle-
yol, Yakac›k yolunun karfl›s›nda olup sa¤ taraf- hit düflenler 40 erenlerdir ki, bunlardan biri
ta bir kasap dükkân›, sol tarafta ve set üzerin- Dâver Baba, di¤eri Bafl›büyük Köyü içinde
de ise, bir kahve vard›r. Çi¤dem Suyu Çemesi’nin karfl›s›nda son y›llar-
da kabir tafl› kaybolmufl bulunan Ahmet Ba-
Bu toprak yoldan, biraz ilerideki ‘Dede Bay›r›’ ba’d›r.
ad› ile an›lan tepeye ç›k›l›r. Tepenin etekle-
rinde ve yol kenar›nda kitâbesiz bir çoban çefl- Hammer’e göre, Orhan Gazi’nin silâh arkadafl-
mesi vard›r. Abdurrahman Gazi’nin türbesi bu lar› bulunan Akçakoca, Konuralp, Abdurrah-
tepe üzerindedir. Türbe yüksek bir yerde bu- man Gazi, Kara Cebes, kuzeyde Karadeniz, gü-
lundu¤undan Aydos ve Alemda¤› taraflar›n› neyde ‹zmit Körfezi, bat›da ‹stanbul Bo¤az› ile
gören genifl ve güzel bir manzaras› vard›r. s›n›rl› yar›madaya girdiler, ancak Bo¤aziçi k›y›-
lar›nda durdular... Bo¤aziçi k›y›lar›nda ve bi-
Aç›k türbenin etraf›n› alçak bir duvar ve de- rincisi Üsküdar’dan 4, ikincisi 3 fersah (45
mir parmakl›k çevirmifltir. Üç tafl basamakla km.) uzakl›kta bulunan Aydos ve Semendre
türbeye girilir. Burada ulu a¤açlar›n alt›nda bi- (Samandra) kalelerine do¤ru ilerlediler. Dâver
ri küçük di¤eri büyük iki kabir vard›r. Bafl ve Baba ile Ahmet Baba, Abdurrahman Gazi ku-
ayak taraflar›na k›sa, yuvarlak flâhideler dikil- mandas›ndaki küçük ordunun sadece iki cen-
mifltir. Üzerlerinde ve türbenin di¤er bir yerin- gâveri idi.
de yaz› ve tarih yoktur. Abdurrahman Gazi
kabrinin bafl taraf›nda zemini tafl döfleli bir na- Bizansl›lar Aydos’a Aetos, Samandra’ya Da-
mazgâh mahalli vard›r. Büyük bir fenerde da- matris ve Maltepe ile Dragos civar›na ise Brias
ima mum yak›lmaktad›r. ad›n› vermifllerdi. ‹mparatorlar›n Brias’ta bir

Abdurrahman Gazi
Türbesi.

524
Üsküdar Türbeleri

saray›, Samandra’da da bir av köflkü olarak ya- da büyük bir flöhret kazanan Kara Abdurrah-
p›lm›fl di¤er bir saray› vard›. Samandra’daki sa- man bu evlenmenin bir meyvesidir.
ray›n baz› k›s›mlar›n›n tavanlar› dahi yak›n za-
mana kadar duruyordu. Köylüler taraf›ndan Türbedeki ikinci kabir, Abdurrahman’›n bu
ah›r ve samanl›k olarak kullan›lmakta idi. efline ait olmal›d›r.

Anadolu Seferi’nden dönen ‹mparator, ‹z- Kaynaklar: (Hammer Tarihi, Haz. Z. Dan›flman, 1/105)
mit’te bindi¤i gemiden Fenerbahçe, Cadde- (Neflrî Tarihi, 1/137-139, 141-143) (Afl›k Pafla Tarihi,
bostan, Bostanc› veya Maltepe’de karaya ç›ka- 1000 Temel Eser, s. 36-37) (Hoca fiadüddin, Tacü’t-Teva-
rak buradaki saraylarda bir kaç gün dinlendik- rih, Haz. ‹. Parmaks›zo¤lu, s. 54-57, 61) (B. fiehsuvaro¤lu,
ten sonra ‹stanbul’a dönerdi. Poleatikon deni- Göztepe, s. 12)
len Bostanc›’da bunun için küçük bir liman ve
iskele tertibat› ile baz› yap›lar infla edilmiflti.

Bugün mevcut olmayan Samandra Kalesi ile AHMET BEY TÜRBES‹


Aydos Kalesi’nin fethini Hammer tarihinden
okuyal›m:

Samandra’y› bir müddet hiç bir baflar› eseri


K aracaahmet Mezarl›¤›’nda 9. Ada’da, Tu-
nusba¤› Caddesi ile Bakkal Bekir Soka-
¤›’n›n (fiimdi Musahipzâde Celal Sokak) bir-
göstermeden kuflatt›lar ise de, sonunda bir leflti¤i yerde ve ad› geçen soka¤›n sa¤ köflesin-
rastlant› imdada yetiflti. Samandra kumanda- dedir. Türbe, bugün mezarl›¤›n bir parças› ol-
n›n›n o¤lu ölmüfl oldu¤undan cenaze alay›n›n mufltur. Burada ve bir a¤ac›n dibindeki küçük
geçmesi için kale kap›lar› aç›ld›. Osmanl›lar flâhide üzerinde flu kitâbe yaz›l›d›r:
birdenbire cenaze alay› üzerine hücum ederek
kumandan› esir ettiler. Ancak di¤er s›n›r kale- Merhûme ve ma¤fûrunleha Hadice Sultanzâde
leri kumandanlar› hakk›nda yapt›klar› gibi bu merhûm ve ma¤fur Ahmed Beg ruhi çün el-Fati-
kumandan› da idam etmeyip kurtulufl bedeli ha. Ahmet Bey Türbesi.
karfl›l›¤›nda serbest b›rakmay› imparatora tek- Sene 1162 B. (Haziran 1749)
lif ettiler...

Aydos Da¤›’n›n do¤u taraf›nda yap›lm›fl olup,


Samandra kalesinden bir fersah uzakl›kta bulu-
nan Aydos Kalesi, Konuralp ile Gazi Abdur-
rahman taraf›ndan kuflat›ld›. E¤er flairane bir
olay kalenin kap›lar›n› açmam›fl olsayd› yüksek
duvarlar›, hücum edenlerin taarruzlar›n› belki
baflar›s›z b›rakacakt›.

Kumandan›n k›z›, surlar›n üzerinde Abdur-


rahman’› görmüfl ve ona afl›k olmufltu. Bir gece
rüyas›nda Abdurrahman’› gördü¤ünü sand›.
Nihayet dayan›lmaz bir hisse boyun e¤erek
ona, üzerinde mektup sar›l› bir tafl att›. Bu
mektupta geceleyin kaleye girilebilecek yolla-
r› anlat›yor ve kalenin zapt› hususunda yard›m
edece¤ini vaadediyordu. Hakikaten Gazi Ab-
durrahman seksen kifli ile kaleye girdi ve bir
kaç gün sonra Konuralp taraf›ndan kumanda-
n›n k›z› ile beraber Aydos’un zapt› haberini
Orhan Gazi’ye ulaflt›rmaya memur oldu. Or-
han Gazi, kalenin fethine vas›ta olan k›z›, mü-
kâfat olarak Abdurrahman’a verdi.

Sonradan kahramanl›kta babas›na rakip olup

525
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Yan›nda: ALEMDAR BABA TÜRBES‹


Sülün Sultano¤lu validesi Ümmühan Hatun
1120 (1708) ‹ smini verdi¤i Alemda¤› üzerinde ve bu da¤›n
köye bakan yamaçlar›nda ve oldukça yüksek
bir mevkidedir. Alemda¤›-fiile Yolu’nun sol
diye yaz›l› bir tafl daha vard›r. taraf›nda bulunan bu aç›k türbe, bugün askeri
bölge içinde kalm›fl bulundu¤undan çok ba-
Ahmet Bey’in annesinin, IV. Mehmet’in k›z› k›ml›d›r.
Hatice Sultan oldu¤u san›lmaktad›r. Hatice
Sultan’›n Üsküdar’da saray›, Ayvansaray’da se- Türbeye, K›flla Otobüs Dura¤›’nda indikten
bili ve çeflmesi vard›r. 1156 (1743)’te vefat et- sonra, önünüze ç›kan asfalt yoldan gidilir. Yo-
ti. Kabri, ‹stanbul Yeni Cami Türbesi’ndedir. lun iki bafl›nda birer bakkal dükkân› vard›r.
O¤lu Üsküdar Saray›’nda vefat etmifl olmal›- Takriben k›rk dakika yüründükten sonra var›-
d›r. l›r. Di¤er bir yol da, Alemda¤› Köyü içinden
geçmektedir. Alemda¤› merkezinde otobüsten
Türbenin karfl› köflesinde fieyhülislâm Meh- indikten sonra soldaki yola sap›l›r. Biraz ileri-
met Kâmil Efendi’nin aile sofas› bulunmakta- de ve solda 1972 tarihinde yap›lan yeni cami
d›r. Buradaki mezarl›k duvar›nda, hançer ka- vard›r. Daha sonra da dört yol a¤z› mevkiinde-
bartmal› bir lâhdin yan kapa¤› mevcuttur. Bu ki eski köy meydan›na var›l›r. Burada set üze-
lâhdin Ahmet Bey’e ait oldu¤u san›lmaktad›r. rinde bir kahve, Ermeni Kilisesi iken sonradan
Mezarl›k duvarlar› yap›l›rken dolgu malzemesi cami haline getirilen ve yeni cami yap›ld›ktan
olarak kullan›lm›flt›r. Hançer kabartmal› lâhit- sonra terk edilen mabetle birlikte onun yan ta-
ler pek az olup biri Üsküdar’da Mihrimah Sul- raf›nda ve yol üzerinde de kitâbesiz bir çeflme
tan Camii yan kap›s› yan›ndaki Osman Bey’e vard›r. Çeflmenin önündeki yoldan 40 dakika
aittir. kadar yüründükten sonra türbenin önüne var›-
l›r. Etraf›n› alçak bir duvar›n çevirdi¤i Alem-
dar Baba kabrinde kitâbeli bir tafl yoktur. Üze-
rinde her zaman iki Türk Bayra¤› dalgalan-
ALEMDAR AHMET BABA maktad›r.
TÜRBES‹
Alemdar Baba Kimdir?

T ürbe, Hakimiyet-i Milliye Caddesi üzerin-


deki Kara Davut Pafla Camii’nin bu cad-
deye aç›lan avlu kap›s› içinde ve ulu bir çitlen-
Türklerin Anadolu’ya yerleflmesinde büyük
eme¤i geçen Alemdar Baba, ünlü bir Türk ku-
bik a¤ac›n›n alt›ndad›r. 1958 tarihinde yap›lan mandan› olup as›l ad› Tur-Hasan Bey’dir. Bun-
istimlaklar neticesinde cadde kenar›nda kal- dan bozma olarak Turasan veya Torasan isim-
m›flt›r. Etraf›, beton duvar üzerine demir par- leriyle de an›l›r.
makl›kla çevrilmifl olan, örfî sikkeli flâhidesi
üzerindeki kitâbesi fludur: Battal Gazi Destan›’n›n bir devam› olan Danifl-
mendname’ye göre, merkezi Malatya’da bulu-
La ilâhe illallah Muhammedun resulullah nan Daniflmendliler emaretinin kurucusu ve
Alemdar Ahmed Baba Sultan Melik fiah’›n (1072-1092) ümeras› E-
sene 1091 gurre-i Ramazan (Eylül 1680) mir Daniflmend Ahmed Gazi (öl. 1104 Niksar)
“Hazreti Peygamber’in bir iflareti ile Rum
Alemdar Ahmet Baba’n›n, Sultan IV. Mu- (Anadolu) gazas›na memur olur.” Cihada bafl-
rat’›n alemdar› oldu¤u ve 1047 (1638) tarihin- lamak için Ba¤dat’a Halife’ye adam gönderip
de aç›lan Ba¤dat Seferi’nde Sanca¤-› fierifi ta- izin ister, Halife de Daniflmend Gazi’ye ve Tu-
fl›d›¤› rivayet edilmektedir. Ayn› sene Ba¤dat rasan Bey’e ferman yazar, onlara hil’at ve san-
teslim olmufltur. cak ile, Battal Gazi (öl. 740 Seyitgazi) ve Ebu
Müslim’in (öl. 755) bayraklar›n› da gönderir.
26 Temmuz 1988 tarihinde türbe, nakl-› kubur
yap›larak biraz geriye ve flimdiki yerine al›nm›fl Turasan Bey, yan›nda Ömer Bey ve di¤er baz›
ve bu s›rada camiin avlu duvarlar› da yeniden kumandanlar bulundu¤u halde ‹stanbul’a do¤-
yapt›r›lm›flt›r. ru ilerlemifl ve bu s›rada Kocaeli Yar›mada-

526
Üsküdar Türbeleri

s›’nda pek çok fütuhatta bulunduktan sonra A- Tepe) bat› taraf›nda denize ulaflan, Dragos ve-
lemda¤›’na gelmiflti. Burada bir kale yapt›ran ya Bal›kl› Ayazma Deresi isimleriyle an›lan
Turasan Bey, Selçukîler’in Daniflmendliler’in çay, Türk ve Bizans Devletleri aras›nda hudut
müflterek bayra¤› olan meflhur siyah alemlerini kabul edilmifltir.
kalenin burçlar›na dikmiflti. Bu alemlerin di-
kilmesinden ötürü halk aras›nda da¤, Alemda- Tur-Hasan Bey’e ait Anadolu’nun baflka yerle-
¤›; kendi de Alemdar Baba ünvan›yla an›lma- rinde de makamlar ve ziyâretgâhlar vard›r. A-
ya bafllanm›flt›r. lemda¤›’ndaki türbesi de ünlü bir ziyâretgâh
idi. Orta ve Bat› Anadolu’da onun ismini tafl›-
Anadolu’nun ünlü fatihi, eflsiz kahraman Ku- yan pek çok köy mevcuttur ki, bu da ne dere-
tulmuflo¤lu Süleyman fiah da (1075-1086) iflte ce yayg›n bir dinî ve millî flöhrete ve kendisi-
bu s›ralarda, 1078’de askerleriyle ilerleyerek ne mensup boylara sahip oldu¤unu gösterir.
Üsküdar’a varm›fl ve Küçük Çaml›ca Tepe-
si’nden “azameti ve servet ve sâman› bütün Merhum Prof. O. Turan Bey, Selçuklular Zama-
flarkta bir efsane haline gelmifl bulunan bu n›nda Türkiye adl› eserinde Tur-Hasan Bey’in,
meflhur flehri temafla eylemifl ve ileride açma¤› Kapodokya (Kayseri ve dolaylar›) Emiri Hasan
tasavvur etti¤i bu büyük beldeye hayretle bak- Bey oldu¤unu ileri sürmektedir. Emir Hasan
m›flt›.” Bey, I. K›l›ç Arslan’›n (1092-1107) yan›nda, I.
Haçl› Seferi (1096) s›ras›nda pek çok kahra-
Türk kuvvetlerinin Bo¤aziçi k›y›lar›ndan manl›klar göstermifl, çok flehid vermifl, kad›n
uzaklaflt›r›lmas› için, 1081’de harekete geçen ve çocuklar›n› götüremeyerek sonradan kendi
Bizans ‹mparatoru Alexis Komnenos (1081- ad› ile an›lan, Ni¤de’nin güneybat›s›ndaki Ha-
1118) baz› baflar›lar elde etmiflti. Bu baflar›y› san Da¤›’na çekilmifl ve burada yapt›¤› savafl-
kendisine kâfi gören ‹mparator “Süleyman larda kardefli Halil Bey’i de kaybetmifltir. Bu
fiah’a müracaat ederek muayyen bir vergi ver- harplerdeki üstün baflar›s›ndan ötürü kendisi-
mek mukabilinde sulh istemiflti.” Maltepe At›fl ne ‘Ebu’l-Gazi’ ünvan› verilmifl olan Hasan
Okulu civar›nda, Kaynarca Ovas›’n›n güne- Bey’in nam›na Hasan Da¤›’nda türbe ve ziya-
yindeki Davut Köy Harabeleri civar›ndaki retgâhlar yap›lm›flt›r. “Hasan Bey ad› ve türbe-
kayna¤›ndan ç›k›p, Dragos Tepesi’nin (Orhan si Ni¤de’de aynen muhafaza edildi¤i halde,

Kara Davut Pafla


Camii avlusundaki
Alemdar Baba
Türbesi.

527
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

baflka yerlerde o fleyh ve veli s›fatlar›yla Tura- AL‹ RIZA EFEND‹ TÜRBES‹
san olmufltur.”

1096 tarihinde sa¤ olan Hasan Bey’in hangi


tarihte vefat etti¤i malûm de¤ildir.
T ürbe, Sultantepe, Münir Ertegün Sokak
(eski Servili Köflk Sokak) üzerinde ve Öz-
bekler Tekkesi’nin sol taraf›ndaki mezarl›¤›n
önündedir. Karfl›s›nda, Cemile Sultan’dan
XVI. yüzy›l tarihçisi Cenâbî Mustafa Efendi sonra, Nuri Demira¤’a intikal eden koru bu-
(öl. 1590 Halep) Tarih-i Cenabî diye bilinen lunmaktad›r. Cemile Sultan, Abdülmecit’in
“El-eylemü’z-zâhir fi ahvâi’l-evail ve’l-evahir” k›z›, Mahmut Celâleddin Pafla’n›n efli olup
adl› eserinde “Sultan Torasan Kostantiniye ta- 1915’te vefat etmifltir.
raf›na gitti. Çok futühat yapt›... Daima ‹stan-
bul kafirleri ile ceng ederdi. Nihayet yard›m Türbe, y›¤ma tafltan, ahflap çat›l› olarak yap›l-
gelmedi¤i için orada flehid oldu. Hâlâ bu da¤a m›flt›r. Arka ve sa¤ cephesinde birer hâcet
ziyaret ve dua için giderler.” dedi¤ine göre penceresi vard›r. ‹çinde bir ahflap sanduka bu-
Tur-Hasan Bey’in 1100 tarihlerinde flehid ol- lunmaktad›r. Halk aras›nda, Hac› Hoca Tür-
du¤u ve kabrinin de burada bulunmas› lâz›m besi diye bilinmektedir. Oysa, Hac› Hoca Se-
geldi¤i kabul edilebilir. Fakat ad›na yap›lm›fl merkandî fieyh Abdullah Efendi’nin bu türbe
makamlar ve türbeler de vard›r. ile bir alâkas› yoktur. Abdullah Efendinin flâ-
hidesi sa¤ taraftaki tekke duvar›n›n yan›nda-
Battal Gazi kadar ünlü ve meflhur olan Tur- d›r.
Hasan Bey’in muas›r› Bizans Prensesi Anna
Komnnena (1083-1148) inzivaya çekildikten Mermer söveli, demir kap›s› üzerindeki büyük
sonra yazd›¤› tarihinde Tur-Hasan Bey’den mermer kitâbeden ö¤rendi¤imize göre türbede,
Asen ad›yla bahsetmekte ve 1. Haçl› Ordusu’- onbefl yafl›nda vefat eden Ali R›za Efendi gö-
na karfl› K›l›ç Arslan’la müttefik olarak Ere¤li mülüdür. Ali R›za Efendi’nin kim oldu¤u belli
(Konya) önünde, Daniflmendli Emir Gazi’nin de¤ildir.
yan›nda Asen adl› bir kahraman›n (satrape)
bulundu¤u ve onun bütün Kapadokya’ya (Kay- Kelime-i Tevhid’in alt›nda, dört sat›r halinde
seri ve dolaylar›) hakim oldu¤unu ve Bat› haz›rlanm›fl bulunan kitâbe fludur:
Anadolu’ya kadar da seferler yapt›¤›n› yazar.
Gitdi bir mahdûm-› civân âh âh
Alemda¤› civar›ndaki Ömerli (Ömer-ili), Hecri dili yakd› aman âh âh
Kurtdo¤mufl (Kutulmufl) ve Emirli (Emir-ili) Vechi münevver idi flu’le-feflan
köyleri bu s›rada fethedilerek ünlü Türk ku-
mandanlar›n›n isimlerini alm›fllard›r. Dense nola mâh-› cihân âh âh
Gençli¤ine doymad› t›fl idi hayf
Evliya Çelebi, Üsküdar’›n en güzel mesireleri Onbefl idi yafl› hemân âh âh
oldu¤unu söyledi¤i Alemda¤› ile Çaml›ca’da Hazreti S›ddîk’a var›r cedleri
nice “âlemler edip oradan afla¤›ya Göksu’da
zevk ve safâlar ederdik” demektedir. Nesline var has niflan âh âh
Gardeki hayyenin esrâr› kim
Kaynaklar: O. Turan, Selçuklular Zaman›nda Türkiye, s. Âhir olub bunda inan âh âh
66, 88, 89, 103, 120, 123-124, 130) H. Hüsameddin, Vâlidi sa¤ ola nedir çaresi
Amasya Tarihi II/694) (Halil Edhem, Kayseriyye fiehri, Ön-
söz ve not:4) (Albert Gabrivel, Monuments Turcs d’Anato- Hiç olam› hüznü nihân âh âh
lie, Paris 1931) (Konyal›, Ni¤de-Aksaray Tarihi, 1/253, Âh ç›kub gitdi bu târîhdir
269 ve 2/1173-1183, 2/1446 vd.) (Cenabî, Rag›p Pafla Kü- Ali R›za câyi cinân âh âh - 1245
tüp. no. 983 s. 440/a) (M. H. Yinanç, Türkiye Tarihi, Sel- 1245 (1829)
çuklular Dev. 1944, s. 109, 127) (Raflid Erer, Haçl› Sefer-
leri, 1948) (Gezi Notu) (‹çiflleri Bakanl›¤› Yay. Köylerimiz, Kitâbeden, Ali R›za Efendi’nin neslinin Hz.
‹stanbul 1933, s. 192) (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›fl- Ebu Bekir’e kadar uzand›¤› görülmektedir. Ki-
man Türkçesi, 2/163-185 ve 6/44) (‹stanbul Ans. Alemda- tâbede belirtilen niflan›n ayaklar›nda oldu¤u
¤›, Alemda¤› Korusu, 2/590) rivayet olunmaktad›r. Hazreti Muhammed,
da¤da namaz k›larken bir y›lan onu sokmak is-

528
Üsküdar Türbeleri

temifl, Hazreti Ebubekir de aya¤› ile üzerine


basm›flt›. Bu s›rada, zehirsiz olan y›lan, onu
›s›rm›fl ve yara kapand›ktan sonra da izi kal-
m›flt›. Sonradan, neslinden gelenlerde hep bu
iz görülmüfltür. Özbekler Tekkesi’nde oturan-
lar›n ifadesine göre, Ali R›za Efendi’nin baba-
s› Kazan Türkleri göçmenlerinden imifl.

Kap›s›n›n sol taraf›nda flu kitâbe vard›r:

Irk-› Bâ-bekr oldu¤un fevtinde Hakk idüb ayân


Hayyenin âsâr›n› pâyinde itdi rû-nümâ
Harf-i cevherdâr ile Leylâ didi târîhini
Genç iken k›ld› Ali R›za Efendi Adn’i câ
1245
Bâis-i ümrân-› âlem hâdim-i beytü’l-harem
fiaire Leyla Han›m, Kazasker Moral›zâde Ha- Hazreti Sultan Hamîd Hân flehriyâr-› adl ü dâd Özbekler Tekkesi
mit Efendinin k›z› olup 1264 (1848)’de vefat Sâye-i adl-i flehinflâhide hâlis bendesi Türbesi kap›s›
etti. Kabri Galata Mevlevîhânesi hazîresinde- Avni Paflazâde Mîr Ahmet âli nijâd üstündeki kitabe.
dir. Tafl› vard›r. Nesl-i S›ddîkiyye’den Mir R›za’n›n türbesin
Bî-bedel ta’mîr idüb rûh-› flerîfin k›ld› flâd
Türbe kap›s›n›n sa¤ taraf›nda ise, dört sat›r ha- Düfldü bâ-avn-i Hüdâ Re’fet bu târîh-i latîf Özbekler Tekkesi
linde haz›rlanm›fl flu tamir kitâbesi vard›r: Eyledi i’mâr bu akdes türbeyi Ahmed Fuad Türbesi.
1309 (1891)

529
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Bunun alt›na da;

“‹flbu merkad-i flerif Hüseyin Avni Pafla Hazretle-


ri’nin mahdumu Ahmed Fuad Beyefendi taraf›n-
dan müceddeden ihya olunmufltur”

diye yaz›lm›flt›r.

Fuat Beyefendi’nin böyle hay›r eserlerini tamir


ettirdi¤i anlafl›lmaktad›r. (May›s 1985 gezi no-
tu)

Kitâbenin manzumesi fiair Refet Efendi tara-


f›ndan yaz›lm›flt›r. Kendisi 14 Cemaziyelâhir-
1321 (7 Eylül 1903)’te vefat ederek Karacaah-
Ahmet Fuat Bey, Sadrazam Hüseyin Avni Pa- met Mezarl›¤›’na gömülmüfltür. Yap›lan ara-
Özbekler Tekkesi fla’n›n o¤lu olup 1325 (1907) tarihinde vefat mada tafl›na raslanmad›. Mirzazâde Camii için-
Türbesi’nde kap›n›n etti. Kabri, Karacaahmet Mezarl›¤›’nda, 9. deki levhay› da yazm›flt›r.
solunda yer alan Ada’da, Gündo¤umu Caddesi üzerinde ve
kitabe. Yüksekkald›r›m mevkiindedir. Tafl›nda; Türbenin sa¤ taraf›ndaki hâcet penceresi üze-
rinde flu kitâbe vard›r:
“Sadr-› esbak Hüseyin Avni Paflazâde Fuad Ge-
lendosi” Olmad› hiç kimseye bâkî bu mihmân-hâne
Âh itdi bir mahdûm-› pâk-i âlî-neseb azm-i beka
diye yaz›l›d›r. Türbeyi tamir ettirdi¤i s›rada,
Paflaliman›’ndaki babadan kalma sahilhane- Arapça olan son sat›r bir ayet-i kerimedir. Ki-
sinde oturmakta idi. ‹zmir’de, Bahri Baba Me- tâbenin tarihi yoktur. Türbe 1994 senesinde
zarl›¤› ismi ile de an›lan Namazgâh Mezarl›- onar›lm›flt›r.
¤›’nda, tarihsiz bir kitâbe tafl› vard›r. Üzerinde
bir sat›r halinde haz›rlanm›fl flu kitâbe yaz›l›d›r: Kaynaklar: (‹nal, Son As›r Türk fiairleri, s. 1382) (M. Ta-
hir, Osmanl› Müellifleri, 2/213) (‹stanbul Ans.10/5221)
Merhum ve ma¤fur Bahri Dede Efendi Hazretle- (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/354)
rinin ruhuna.

Özbekler Tekkesi
Türbesi’nde kap›n›n
sa¤›nda yer alan
kitabe.

530
Üsküdar Türbeleri

ASADAR BABA TÜRBES‹ m›flt›r. Sanc›l› atlar, flifa bulur ümidiyle bu me-
zar›n etraf›nda üçer defa dolaflt›r›l›rd›.

B u aç›k türbe, Bülbüldere semtinde ve Fey-


ziye Camii’nin avlusu yan›nda ve Selânik-
liler Soka¤›’n›n sol taraf›nda ve iki çatall› ulu
Bir bahçe içinde bulunan kabir tafl›, hasta atla-
r›n ziyaretlerini kolaylaflt›rmak kast›yle yerin-
bir ç›nar a¤ac›n›n yan›ndad›r. den sökülerek bahçe duvar›na dayanm›flt›. Bu-
nu haber alan Müze Müdürü Halil Edhem Bey
Türbede Celvetî sikkeli bir flâhide bulunmak- (1861-1938), (müdürlük dönemi: 1910-1931)
tad›r. Üzerinde flu kitâbe vard›r: kaybolur düflüncesi ile tafl› 1930 senesinde
Topkap› Saray› Müzesi’ne getirtmifltir.
Asadar Baba Pir Aziz Mahmud Hüdâyî Hazretle-
ri’nin Asadar›. Lillâhi’l-Fatiha Saltanat Arabalar› Dairesi’nde, aynal› arabala-
Sene 1038 (1628-29) r›n hemen yan› bafl›ndaki duvara yerlefltirilen,
fakat ismi ‘Süslü K›r’ fleklinde yaz›lan kitâbe
Türbenin etraf›n› beton bir vibet çevirmifl fludur:
olup hâlâ ziyaret edilir.
Z›ll-i Hakk Hazreti Osman Han’›n
Hüdâyî Hazretleri, 3/4 Safer 1038 (2/3 Ekim Sisli K›r nâm at› ki, an›lm›flt›r
1628) tarihinde vefat etti¤ine göre, esas ismini Emr-i ‹zid ile mevt iriflecek
bilmedi¤imiz Asadar Baba’n›n da ayn› y›lda ve- Bu makâm içre o gömülmüfltür.
fat etti¤i anlafl›lmaktad›r. 1028

Eskiden “yürümesi geç kalm›fl çocuklar getiri-


lip etraf›nda gezdirilir, bu ziyaretten sonra yü-
rüdükleri” söylenirdi.

Bu ulu ç›nar›n alt›nda 1908 tarihinden evvel


bayram yeri kurulurdu.

Kaynak: (Vâs›f Hiç, Bülbülderesi, ‹stanbul Ans.


6/3170)

AT TÜRBES‹

A t Evliyas› ismiyle de an›lan kabir, Selimi-


ye civar›nda, Harem ‹skelesi Soka¤› ile
Selimiye Hamam Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde
ve ikinci soka¤›n sol taraf›nda, yüksek bir bah-
çe içinde idi. Tam karfl›s›ndaki meydan›n orta-
s›nda, takriben 1220 (1805-6) tarihlerinde
Sultan III. Selim’in süt annesi ‘Daye Kad›n’ ta-
raf›ndan yapt›r›lan namazgâh bulunuyordu.

Sisli K›r, Sultan II. Osman’›n (1618-1622) sev-


gili at›n›n ismidir. 1028 (1619) tarihinde öl-
müfl ve Padiflah iradesiyle Üsküdar Saray›’n›n
bahçesine gömülmüfltür.

1169 (1755-56) tarihinde Üsküdar Saray›’n›n


y›k›lmas›, 1805 tarihinde Selimiye Mahalle-
si’nin yap›lmas› üzerine mezar aç›kta kalm›fl ve Asadar Baba
At Evliyas› diye flöhreti bütün ‹stanbul’u sar- flâhidesi.

531
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

‹ki sat›r halinde ve dört m›sral› kitâbe tafl›, Ahmet Pafla ile evlendirilmifl ve ondan Abdur-
96x72 cm. boyutlar›nda olup m›sra aralar› cet- rahman Bey, Mehmet Bey, fiehid Mustafa Pa-
vellidir. fla ve Osman Bey adl› dört o¤lu olmufltur. Ah-
met Pafla’n›n 988 (1580) tarihinde vefat› üze-
Emrullah Efendi, Muhitü’l-Ma’arif adl› ansik- rine, 990 (6 Nisan 1582)’de Niflanc› Feridun
lopedisinde diyorki: Bey (Pafla) ile evlenmifl ve bu eflini de ertesi y›l
kaybetmifltir. 1003 tarihinde (1594-95) o¤lu
“Sisli K›rat’› Üsküdar ‹hsaniye’de Çiçekçi ile hacca giden Ayfle Sultan, dönüflünden k›sa
Kahvesi’nin karfl›s›nda bir mahalle defn ettir- bir zaman sonra Üsküdar’daki saray›nda vefat
mifltir ki, üzerine dikilen ve bugün bir kona¤›n etmifltir. (Bu saray bahsine bak›n›z.) Kendisi-
duvar›nda okunmaz bir halde duran tafl›n üze- nin, Saliha Han›msultan’dan baflka ad› bilin-
rindeki tarih nakl olundu,” diyerek yukar›daki meyen ve Hasan Bey ile evlenmifl bir k›z› daha
kitâbeyi yazm›fl ve “bu tafla Attafl› diyorlar, bu- vard›r.
raya bazen sanc›l› hayvanlar› getirip gezdiri-
yorlar” diye ilâve etmifltir. Bir rivayete göre Ayfle Sultan, Aziz Mahmud
Hüdâyî Efendi ile de evlenmifltir. Bu izdivac›n
Kaynaklar: (Ayvansarayî Haf›z Hüseyin Efendi, Mecmua- 1590 tarihlerinde oldu¤u san›lmaktad›r. Bu
y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 369) (E. Koçu, ‹s- isimle bilinen meflhur camii, 1003 (1594-95)
tanbul Ans. 3/1321) (E. Sevgin, Hayat Tarih Mecmuas› tarihinde yapt›rm›flt›r. Kendisinin bundan bafl-
1965, Say›:9 s. 60) (Gezi Notu) (Emrullah Efendi, Muhi- ka, ‹mrahor Semti’nde kendi ismi ile an›lan
tü’l-Ma’arif 1/416) (H. Da¤l›o¤lu, ‹stanbul Mezarlar›, Yeni bir Celvetî Tekkesi, bir çeflmesi ve iki katl› bir
Türk Mec. say›: 23-24 Haziran-Temmuz 1934, s. 1850) darü’l-kurras› vard›r.
(H. Edhem, Osmanl› Tarih Encümeni Mec.)
Çok zengin bir kad›n olan Ayfle Sultan’›n bi-
rinci o¤lu Abdurrahman Bey, Ca¤alazâde Si-
nan Pafla’n›n bir k›z›yla evlenmifl ve bundan
AYfiE HANIM SULTAN ‘Civan Kap›c›bafl›’, ‘Semin’ ve ‘Sultanzâde’ la-
TÜRBES‹ kaplar›yla an›lan Mehmet Pafla dünyaya gel-
mifltir. 1005 (1596-97) tarihinde vefat eden

T ürbe, Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi Türbe-


si’nin sol taraf›nda ve ilerisindedir. Bu ta-
rafta, birbirine bitiflik ve birbirinin içinden ge-
Abdurrahman Bey Mihrimah Sultan Camii
Türbesine gömülmüfltür.

çilen dokuz türbe vard›r. Ön taraf›nda Reisü’l- Ayfle Sultan’›n di¤er o¤lu Mehmet Bey, Bosna
hulefa fieyh Ahmet Efendi Türbesi, sa¤ tara- Valisi Telli Hasan Pafla zaman›nda Hersek
f›nda Han›mefendiler Türbesi arka taraf›nda Sancak Beyli¤i’nde bulunuyordu. A¤abeyi
ise Sadrazam Halil Pafla Türbesi bulunmakta- Mustafa Pafla ise, Kilis Sancak Beyi idi. Avus-
d›r. Türbe, tekke ve zaviyelerin kapat›lmas›n- turyal›lar’la yap›lan ve tarihlere Kulpa Bozgunu
dan sonra bak›ms›z kalm›fl ve 1935-40 tarihle- ad› ile geçmifl olan savaflta, 20 Haziran 1593
ri aras›nda ahflap çat›lar› çökmüfl, sandukalar› tarihinde, Kulpa Nehri’nde bo¤ularak veya dö-
da¤›lm›flt›r. Türbenin yollar›ndaki hal›lar, san- ¤üflerek flehid olmufllard›r.
duka örtüleri, önlerindeki levhalar ve duvarla-
r›ndaki kandillikler de bu arada kaybolmufltur. Ayfle Sultan’›n dördüncü o¤lu olan Osman
Bey, 999 (1590-91) tarihinde vefat etmifl ve
Türbenin içinde flimdi beton olan dört sandu- Mihrimah Sultan Camii Türbesine gömülmüfl-
ka vard›r. Bunlardan biri Ayfle Sultan’a aittir. tür.
Yan›nda, torunu Mehmet Pafla’n›n, Hz. Hüdâ-
yî Efendi’nin k›z› Ümmü Gülsüm Han›m’›n Ayfle Sultan’›n torunu olup türbesine gömül-
(öl. 1021/1612) ve eflinin kabirleri bulunmak- müfl bulunan Civan Kapucu Mehmet Pafla,
tad›r. 1602 y›l›nda do¤mufl ve sarayda yetiflmifltir. II.
Osman’›n Hotin Seferi’nde ve henüz 19 yafl›n-
Hümâflah Ayfle Sultan ad›yla da bilinen Ayfle da iken Kapucubafl›l›k görevi ile ç›ra¤ edildi-
Sultan, Kanunî Sultan Süleyman’›n torunu, ¤inden Civan Kapucubafl› lâkab› ile flöhret
Mihrimah Sultan ile Sadrazam Rüstem Pa- bulmufltur. Bir çok vazifelerde bulunduktan
fla’n›n k›z›d›r. Ayfle Sultan, Sadrazam Semiz sonra, Kara Mustafa Pafla’n›n 31 Ocak 1644

532
Üsküdar Türbeleri

tarihindeki idam› üzerine veziriazam oldu. Sa- AZ‹Z MAHMUD HÜDÂYÎ


dareti esnas›ndaki en mühim olay 1645’ te Gi-
EFEND‹ TÜRBES‹
rit fethine bafllanmas›d›r. Fakat, sonradan bu
iflin aleyhinde bulunmufl ve bu yüzden de 17
Aral›k 1645’te azledilmifltir. Bir müddet sonra
Girit Serdarl›¤›’na tayin olundu. Fakat, bütün
T ürbe, kendi ismiyle ünlü camiinin sol tara-
f›ndad›r.

ömrünü refah içinde geçirmifl, zahmet çekme- Türbeye caml› bir bölümden girilir. Bu k›s›m
¤e al›flmam›fl, zevk ve sefa ehli, çelebi meflrep 1918 tarihinde yapt›r›lm›flt›r. 1910 veya 1911
ve fliflman bir zat olan Mehmet Pafla henüz yol- senesinde camiin minaresi, y›ld›r›m düflmesi
da iken hastalanm›fl ve 12 A¤ustos 1646’da ve- neticesinde türbenin kuyu olan orta sofas› üze-
fat etmiflti. Cenazesi ‹stanbul’a getirilerek ni- rine y›k›lm›fl ve buras›n› harap etmiflti. Beyler-
nesi Ayfle Sultan’›n yan›na gömülmüfltür. beyi’ndeki Beyaz Yal›’n›n sahibesi H›div ‹sma-
il Pafla’n›n k›z› Prenses Fatma Han›m harap
Kaynaklar: (G. Oransay, Osmanl› Devletinde Kim Kimdi, olan orta sofay› tamir ettirmifl ve bu arada da
1/126, 133, 212) (‹slâm Ans. 7/605 Mehmet Pafla Civanka- bu câmekân› yapt›rm›flt›. Zemini mermer döfle-
p›c›bafl› md.) (Daniflmend, Kronoloji, 3/127, 392 ve fihrist) li câmekân›n karfl›s›nda tonoz çat›l› türbedar Aziz Mahmud Efendi
(Naimâ Tarihi, Dan›flman Türkçesi) (Uzunçarfl›l›, Osmanl› odas› vard›r. Burada duvara çak›lm›fl bir demir ile o¤lu Evliya
Tarihi) (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›flman Türkçesi) halkaya ba¤lanan ak›l hastalar› telkin yoluyla Mehmet Efendi’nin
(Kâtip Çelebi, Tuhfe) (A. Gövsa, Meflhur Adamlar 3/1043) tedavi edilirmifl. Odan›n sol taraf›nda Aziz flebeke içindeki
(Osmanzâde Taib, Hadîkatü’l-Vüzera) (Sicill-i Osmânî, Mahmud Hüdâyî Efendi sebili bulunmaktad›r. sandukalar›.
1/49) (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/17 Yeniçeflme Mescidi) (Bu bahse bak›n›z.)

533
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Câmekândan bir kap› ile türbe sofas›na geçilir. çerçeve içinde bir kitâbe daha vard›r. Sülüs ya-
Kap›n›n üzerinde bir sat›r halinde, dört m›sra- z› ile yaz›lm›fl olan dört m›sral› levha fludur:
l› mermer bir kitâbe vard›r ki, fludur:
Hulûs-› kalb ile Kâmil yüzün sür hâk-i pâyine
Bu meflhed mecma’-› ervâh-› ecsâd-› Hudâyî’dir Teeddüble niyâz eyle makâm-› ârifânedir
Edeble gir azîzim türbe-i pâk-› Hüdâyî’dir Cenâb-› kutb-› a’zamd›r bu zât-› mükerremdir
Dilâ tahsîl idem dirsen e¤er zevk-i ‹lâhî’den Tarîk-i Celvetî pîri Aziz Mahmud Hüdâyî’dir
Nasîbini al›r elbet giren bâb-› Hüdâyî’den Ketebe Necmeddin 1373 (1954)

Talik hat ile yaz›lan bu kitâbenin alt›nda tarih Bu fliir, Selimiyeli flair, fieyh Reflid Üsküdarî
yoktur. ‹zzî Mehmet Efendi Türbesi karfl›s›nda- taraf›ndan flöylenmifltir. Melâmiyyü’l-meflreb
ki hazîrede medfun olan meflhur fiair Kâz›m bir kimse olan Reflid Efendi 1925 tarihlerinde
Pafla (öl. 1889) veya fieyh Ruflen Tevfikî Efen- vefat etmifltir. Levha, daha sonra ve 1941 tari-
di (öl. 1891) taraf›ndan haz›rlanm›fl oldu¤u sa- hinde vefat eden K›s›kl› Camii imam› Osman
n›lmaktad›r. Efendi hatt›yla yeniden yaz›lm›flt›r. fiimdi gö-
rülen yaz› ise, türbedar Say›n Mustafa Düzgün-
Bu kitâbenin alt›nda, demir kap› üzerinde bir man’›n iste¤i üzerine, amcas› büyük üstad Nec-
meddin Okyay Beyefendi taraf›ndan, 1954 se-
nesinde yeniden yaz›lm›flt›r. Eski kitâbe türbe
dahilinde mahfuzdur.

Türbe sofas›n›n sol taraf›nda bir kerevet, üze-


rinde divit ve hokka bulunan bir rahle, sa¤ ta-
rafta yukar›da ad› geçen sebil ve kuyusu vard›r.
Zarif bir bilezi¤i olan kuyunun, ç›kr›¤› ve bak›r
kovas› mevcuttur. Burada ayr›ca büyük bir sa-
at ve onun yan›nda, içinde iki sand›k dolusu
hüccet ve raflar dolusu muhasebe defterleri bu-
lunan küçük bir oda vard›r. Ahflap beflik tava-
n›n› bir Venedik avizesi süslemektedir.

Kuyu hakk›nda bir çok rivayetler vard›r ki,


halk bu söylentilere sad›kane inanmaktad›r.
Tatl› olmayan bir suyu bulunan kuyunun mu-
kaddesli¤ine inan›ld›¤› gibi, Zemzem Suyu’nun
bir kolu oldu¤unu iddia edenler de vard›r.

Bir kadife perde ile flekillendirilmifl yüksek bir


kap›dan türbeye girilir. Kap›n›n tak›nda ta’lik
hat ile yaz›lm›fl, fiair Nev’izâde Atâyi Atâullah
Efendi’nin Arapça flu kitâbesi yerlefltirilmifltir.

Kad madâ fleyhu’fl-flüyuhi’l-âfak


Hassah-Allahü Tealâ bi’l-cûd
Sirtu bi’s-sirri ve âneytu ¤adâ
Ravda lutfin ve makâm-› Mahmûd
Aziz Mahmud Hüdayî Zuyyinet Cennete Adnin ve kusûr
Türbesi’nin ilk Bi r›yâdin ve hayâdin mevrûd
mermer kitabesi. Tuvvika’l-huru buhuran bi’n-nûr
1995 Nisan›nda Misle g›lmânin lizî dârin hulûd
mezarl›k içinde Sâle’l-hât›ru an sâhibuhâ
yap›lan temizlik Hâtif kaale li-fieyh Mahmûd
s›ras›nda mahzenden Ketebehu Necmeddin 1038
ç›kar›lm›flt›r.

534
Üsküdar Türbeleri

“Li-fieyh Mahmud”, terkibi ebced hesab›na vu-


rulunca, Hz. Hüdâyî’nin vefat tarihi olan 1038
(1628-29) rakkam› ç›kmaktad›r ki, dikkat çe-
kicidir. Müstakimzâde “fieyh Mahmud Hüdâyî
1038” tarihini düflürmüfltür.

Kitâbe yazar› Atâyi’nin do¤um tarihi belli de-


¤ildir. Babas›, fiair Nev’î Efendi’dir. As›l ad›
Ataullah oldu¤u halde fliirde Atayi ismini kul-
land›¤› için böylece tan›nm›flt›r. Müderris ol-
mufl ve kad›l›klarda bulunmufltur. Taflköprülü-
zâde Ahmet Efendi’nin fiekay›k-› Numaniyye
adl› eserine, ‘Hadâîku’l-Hakây›k fi Tekmiletü’fl-
fiekây›k’ isimli kitab› ile zeyl haz›rlam›flt›r.
1044 (1634-35) tarihinde Üsküp Kad›l›-
¤›’ndan ayr›larak ‹stanbul’a geliflinden sonra
vefat etmifl ve fieyh Vefa Türbesi avlusunda
babas›n›n yan›na gömülmüfltür.

Hüdâyî Hazretleri’ne ba¤l› oldu¤u Müstakim- yükselen kubbe, dört mermer sütuna bindiril-
zâde Süleyman Efendi’nin ‘Ahvâl-i Melâmiye-i mifltir. Güzel bir Venedik avizesinin süsledi¤i Hüdayî Türbesi kap›s›
fiettariyye’ adl› eserinde yaz›l›d›r. kubbe, onüç dilimli Celvetî Tac› fleklinde üzerinde kitabe:
renkli dilimlere bölünmüfltür. “Bu meflhed mecma-›
Devrinin allâmesi ve reisü’fl-fluaras› olan baba- ervah-i ecsad-›
s› Malkaral› Nev’î Yahya Efendi 1007 (1598- Türbenin dört duvar›na ve tavan ile birleflti¤i Hüdayî’dir
99) tarihinde vefat etmifltir. yere yak›n f›rdolay› Tebareke (Mülk) Suresi Edeble gir azîzim
yaz›lm›flt›r. Çok ince bir hesaba dayanan bu türbe-i pâk-i
Minarenin y›k›lmas› s›ras›nda k›r›lan bu ilk ki- yaz›, pencere üstlerinde de devam ettikten Hüdayî’dir.”
tâbe fieyh Gülflen Efendi zaman›nda Hattat sonra nihayet bulmaktad›r. Göz karar› ile ya-
Necmeddin Hoca’ya yeniden yazd›r›lm›flt›r. z›ld›¤› söylenen bu k›ymetli hat, alt›n yald›z
K›r›k mermer kitâbe, camiin alt›ndaki mah- yap›flt›rmak suretiyle tahta üzerine yaz›lm›flt›r.
zende sakl›d›r. ‹mza yoktur. Üstad Necmeddin Okyay, bu ce-
lî sülüs yaz›n›n Mahmut Celâleddin tarz›nda
Mehmet Necmeddin Okyay, 29 Ocak 1883 ta- yaz›ld›¤›n› söylemektedir.
rihinde Üsküdar’da do¤mufltur. Kara Gazi S›b-
yan Mektebi’nde okumufl ve sonra Ravza-i Te- Türbe dahilinde onbir sanduka vard›r ki, flun-
rakki’ye devam etmifltir. Bakkal Arif Efen- lard›r:
di’den sülüs, nesih; üstad Sami Efendi’den ta’-
lik, celî ta’lik meflk etmifl ve bu arada eski Türk 1) Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi sandukas›n›n
mürekkepçili¤ini Vehbi Efendi’den; keman- etraf› alt›n yald›zl› bir flebeke ile çevrilmifltir.
keflli¤i Sultan Aziz’in okçubafl›s› Seyfeddin Sanduka levhas› yoktur. Üzerinde bir tam pû-
Bey’den ve ebru sanat›n› Üsküdar Özbekler flîde, iki flal, Kâbe örtüsü ve bir surre bayra¤›
fieyhi Hezarfen Edhem Efendi’den ö¤renmifl- örtülmüfltür. Koyu yeflil bir Celvetî tac›, ahflap
tir. Toygar Tepesi’nde, Torbal› Soka¤› ile fiair sandukay› süslemektedir. Bafl taraf›na kiraz
Ruhi Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde bulunan evi- a¤ac›ndan yap›lma fildifli sapl› asas› as›lm›flt›r.
nin bahçesinde devrinin en güzel güllerini ye-
tifltirmifltir. 5 Ocak 1976 günü vefat eden bü- 2) Hüdâyî Hazretlerinin o¤lu Mustafa Ebrar
yük üstad Necmeddin Hoca, Karacaahmet Efendi 1004 (1595-96) tarihinde vefat etmifl-
Mezarl›¤›’na defnedilmifltir. tir. Tarih levhas› olan sandukas›n›n etraf›n›
dökme demir bir flebeke çevirmifltir. Üzerinde
Türbe, 7.40 m. eninde ve 8.80 m. boyundad›r. tam pûflîde, Kâbe örtüsü, yeflil örtü, peflkir ve
Yedi pencereden ›fl›k al›r. Duvarlar› y›¤ma tafl yeflil tâc-› flerif bulunmaktad›r.
olup çat›s› ve kubbesi ahflap ve alç› s›va üstüne
nak›fll›d›r. Hz. Hüdâyî’nin sandukas› üzerinde 3) Evlatlar›ndan Ahmet S›dd›k Efendi’nin

535
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Hüdayî Türbesi kap›s›


üzerinde kitabe:
“Dilâ tahsil idem
dirsen e¤er
zevk-i ilâhîden
Nasibini al›r elbet
giren bâb-›
Hüdayî’den”

sandukas›. Levhas›ndaki vefat tarihi 1034 nan bir kapak aç›larak topra¤›, türbedarlar ta-
(1624-25)’tir. Üzerinde tam pûflîde, Kâbe örtü- raf›ndan hastalara flifa niyetiyle da¤›t›ld›¤› bi-
sü ve tâc-› flerif vard›r. linmektedir.

4) Evlatlar›ndan Abdülvâhid Efendi. Levha- 8) Evlad›ndan Rukiye Han›m. Levhas›ndaki


s›nda vefat tarihi 1020 (1611-12)’dir. Üzerin- vefat tarihi 1052 (1642-43)’tür. Üzerinde tam
de tam pûflîde ve tâc-› flerif vard›r. pûflîde ve bir örtü vard›r.

5) Evlâd›ndan Aifle Han›m. Levhas›nda vefat 9) Evlad›ndan Fatma Zehra Han›m. Levhas›n-
tarihi olarak 1009 (1600-1) rakam› yaz›l›d›r. da 1004 (1595) tarihinde vefat etti¤i yaz›l›d›r.
Üzerinde tam pûflîde ve çevre vard›r. Üzerinde tam pûflîde vard›r.

6) Evlâd›ndan Ali Murtaza Efendi. Levhas›na 10) Fatma Zehra Han›m. Levhas›nda 1086
göre 1010 (1601-2)’de vefat etmifltir. Üzerinde (1675-76) tarihinde vefat etti¤i kay›tl›d›r. Hü-
tam pûflîde ve tâc-› flerif vard›r. dâyî hazretleri daha evvel vefat eden k›z› Fat-
ma Zehra Han›m’›n ad›n› bu k›z›na vermifltir.
7) Evliya Mehmet Muhtar Efendi. Sandukas› Üzerinde tam pûflîde vard›r.
önündeki levhada 1004 (1595-96) tarihinde
vefat etti¤i yaz›l›d›r. Etraf› dökme demir bir fle- 11) Evlatlar›ndan Zeynep Han›m. Levhas›n-
beke ile çevrilmifltir. Üzerinde, tam pûflîde, flal, daki vefat tarihi 1052 (1642-43)’tür. Üzerinde
peflkir, çevre ve tâc-› flerif vard›r. Kendisi, Hü- tam pûflîde vard›r.
dâyî Hazretlerinin en sevgili evlâd› imifl, yedi,
sekiz yafllar›nda kerametleri görüldü¤ü rivayet Sanduka levhalar›n›n ekserisi Muhzinzâde
olunur. Bundan dolay› kendisine ‘Evliya Meh- Abdullah Bey hatt› ile yaz›lm›flt›r. Abdullah
met’ denmifl ve küçük yaflta vefât etti¤i halde Bey (1832-1899), Sadrazam Abdullah Pa-
sandukas› büyük yapt›r›lm›fl. Çok sevdi¤i mek- fla’n›n o¤lu Sadrazam Damat Mehmet Pafla ah-
tep arkadafl›n›n ölümü üzerine, elinden tutarak fad›ndan, II. Sultan Mahmut’un ›stabl-› âmire
aya¤a kald›rd›¤› söylenir. Sandukas›nda bulu- müdürü Mehmet Bey’in o¤ludur. Kabri, Eyüp

536
Üsküdar Türbeleri

Sultan Türbesi’nin sol taraf›ndaki büyükbaba- âlem-i âhirette yapaca¤›z, buras› bize yeter.
s›n›n aç›k türbesi yan›ndad›r. E¤er böyle bir arzun varsa, Hazreti Hüdâyî
Dergâh› yand›ktan sonra dedegân dört senedir
Hüdâyî Hazretleri Türbesi’nde baz› k›ymetli mukabeleyi türbede yap›yorlar. Oray› yapt›r›r-
eflya vard›r ki, flunlard›r: san çok memnun olurum, diyor.

‹çinde Kur’an-› Kerimler bulunan dolap flek- ‹ki y›l süren inflaat tamamlan›yor. Resm-i kü-
linde kütüphane, devrinden kald›¤› san›lan flad için Padiflah ve fieyh Nuri Efendi davet
demir kasa, muhtelif boyda flamdanlar, levha- ediliyor. Cuma namaz› kalabal›k bir cemaatle
lar, hal›lar ve seccâdeler, içi vakfiyeler, hüc- k›l›nd›ktan sonra, fieyh Nuri Efendi’nin bir
cetler, mülknameler ve tezhibli beratlarla dolu koluna Abdülmecit, di¤er koluna Hüdâyî
iki sand›k, bir rahle, bir sehpa, gü¤üm, sar› yal- Postniflîni fieyh Ruflen Efendi girerek hünkâr
d›zl› tafllar, dört karpuz ve dört billur ask› ve mahfiline ç›k›l›yor. Mukabeleden ve mevlid-
pencerelerinde istorlu bordo renkli perdeler den sonra Nuri Efendi’nin yafll›l›¤›na binaen
vard›r. Bunlardan baflka, sand›k içinde Hazreti duay› fieyh Nuri Efendi’nin zâkirbafl›s› F›nd›k
Pir’in yeflil renkli, uzun etekli ve önden dü¤- Haf›z yapm›flt›r.
meli bir latas› ve at›n›n eyeri bulunmaktad›r. Aziz Mahmud Hüdayî
Türbenin ziyareti s›ras›nda, Padiflah; Efendi Türbesi
Hüdâyî Hazretleri’nin sandukas›n›n bafl tara- sahanl›¤›.
f›nda flamdana bitiflik deliksiz mermer bir yalak – fieyhim çok güzel ve metin olmufl, diyor.
vard›r. Bunun üzerine üç ayakl› bir sacaya¤› ve
musluklu bak›r su gü¤ümü oturtulmufltur. Üze-
ri yaz›l› sar› taslarla hastalara gü¤ümdeki su fli-
fa niyeti ile içirilirmifl. Bir muhafaza içinde
saklanan kiraz a¤ac›ndan yap›lm›fl, fil difli sap-
l› asas›, sandukas›n›n bafl taraf›ndad›r.

Türbede bulunan bak›r tepside, her gece, Cel-


vetîli¤in simgesi olan onüç mum yak›l›rm›fl.
Evliya Mehmet Efendi sandukas›n›n üzerinde
biri siyah, di¤eri kirli a¤aç renginde iki adet
tesbih vard›r. Nöbetçi türbedar efendi, arzu
eden ziyaretçileri bu tesbihlerden geçirirmifl.
Orta taraftaki sandukalar üzerinde 99’luk,
500’lük ve 1000’lik tesbihler bulunmaktad›r.
360 taneli abanoz ve 918 taneli yüzsürü tesbih-
leri kütüphane dolab›ndad›r.

Türbe, cami ve müfltemilât› gibi 1266 (1849-


50) tarihinde yanm›fl ve 1272 (1855-56) tari-
hinde de Sultan Abdülmecit taraf›ndan flimdi-
ki flekliyle yeniden yap›lm›flt›r.

Üsküdar Çarflamba Rufaî Tekkesi postniflîni


fieyh Nuri Efendi’nin müridi olan Abdülme-
cit’in halas› Esma Sultan’›n, bir ziyaret s›ras›n-
da Padiflah’› da bu tekkeye götürmesi, Hüdâyî
Aziz Mahmud Efendi türbe ve camiinin yap›l-
mas›na vesile olmufltu:

Bu ziyaret s›ras›nda Padiflah, Rufaî Dergâh›’n›


tamir ettirmek istiyor. Fakat Nuri Baba;

– Evlat buras› bizi eskitir, biz art›k dergâh›

537
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Aziz Mahmud Hüdayî


Efendi Türbesi
ilk kitabesinin
temizlendikten
sonraki hali.

Haz›r cevap, nüktedan ve her yönden mükem- kasa, Ramazan ve Kurban bayramlar›nda aç›la-
mel bir insan olan Ruflen Efendi flu güzel ve rak içindeki Hüdâyî Efendi’nin onüç dilimli
manal› karfl›l›¤› vermifltir: ‘Tâc-› fierif’i ç›kar›l›rd›. Bir sehpa üzerine ko-
nulan Celvetî tâc›, dedegân ve mühibban tara-
– Padiflah›m, inflallah tamirine de muvaffak f›ndan tazim ile ziyaret edildikten sonra, Kur-
olursunuz. ban Bayram›’n›n dördüncü günü ikindi vakti,
Ramazan Bayram›’n›n ise üçüncü günü ikindi
Bu notlar›, fieyh Nuri Efendi’nin torunu ve vakti tekrar yerine konurdu.
Çarflamba Tekkesi son fleyhi Hayrullah Taced-
din Efendi, Hüdâyî Türbesi’nin k›ymetli bak›- Türbede bir de gece merasimleri yap›l›rd›. Cu-
c›s› Mustafa Düzgünman’a vermifl ve o da bana ma ve Pazartesi geceleri dergâhta mukabele
vermek lûtfunda bulunmufltur. okunduktan sonra, fleyh efendi önde olmak
üzere gelinirdi. Kelime-i Tevhid’den sonra sa-
fieyh Nuri Efendi, bundan sonra pek fazla ya- lât ü selâm› müteakib dergâh›n imamlar› tara-
flamayarak 17 Muharrem 1273 (17 Eylül 1856) f›ndan Tebareke (Mülk) Suresi okunurdu. Da-
tarihinde vefat etmifltir. ha sonra fleyh efendi dua eder ve tazimle orta
sofaya ç›k›l›rd›. Burada ‘Ab-Kefl’ yani nöbetçi
Hazreti Hüdâyî Türbesi’nde ananevî flu mera- türbedar dede kuyudan çekti¤i suyu, küçük ka-
simler yap›l›rd›: layl› maflrapa ile evvela fleyh efendiye verirdi.
fieyh bir kaç yudum içtikten sonra su, dedegân
Türbede eskiden beri bulunmakta olan demir ve haz›r olanlara da¤›t›l›rd›.

Aziz Mahmud Hüdayî


Efendi Türbesi
yerleflim krokisi.

538
Üsküdar Türbeleri

Bu merasim s›ras›nda, türbedeki flamdanlar, 14 no: Efendi Hazretleri.


küçük masa üstündeki bak›r tepsinin ortas›n-
daki buhurdanl›kta o zaman Mekke’den getir- 15 no: Efendi Hazretleri.
tilen Kurs yak›l›rd›.
16 no: Sadrazam Halil Pafla (öl. 1039/1629).
Türbenin yedi türbedar› olup hergün iki kifli
nöbet tutard›. (Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi 17 no: Sadrazam Halil Pafla’n›n han›m›.
Camii ve Tekkesi bahislerini bak›n›z.)
18 no: Hazretleri Hüdâyî’nin ilk zevcesi.
Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih s. 109/a) (Tür-
bedar Mustafa Düzgünman’›n notlar›) (M. Tahir, Osmanl› Mü- 19-20-21-22 no: Han›mefendi Hazretleri.
ellifleri, 3/20) (Mecmua-y› Efl’ar, ‹stanbul Üni. Tb. No: 3427
Türkçe Yazma, Halis Efendi Ktp.) (Müstakimzâde, Ahval-i 23-24 no: ............ (Bilinmiyor)
Melâmiye-i fiettariye) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/325)
25 no: fieyh Mustafa Efendi (öl. 1188/1774-75).

26-27 no: ............ (Bilinmiyor)


AZ‹Z MAHMUD HÜDÂYÎ
EFEND‹ CAM‹‹ TÜRBELER‹ 28-29 no: Han›mefendi Hazretleri.

Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi Camii Türbele- 30 no: Hüdâyî Hazretlerinin k›z› Ümmügül-
rinde gömülü olanlar: süm Han›m (öl. 1051/1641-42).

12 no: fieyh Mesud Efendi (öl. 1067/1656-57). 31 no: Han›mefendi Hazretleri.

13 no: fieyh Mustafa Efendi (öl. 1038/1628- 32 no: fieyh fiahabeddin Efendi (öl.1234/
29). 1818-19).

Aziz Mahmud Hüdayî


Efendi Türbesi.

539
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Aziz Mahmud Hüdayî


Efendi Camii türbeleri
yerleflim krokisi.

33 no: fieyh Abdülhay Efendi (öl. 1056/1646). 47 no: Efendi Hazretleri.

34-35-36 no: Han›mefendi Hazretleri. 48 no: Efendi Hazretleri.

37 no: fieyh Abdurrahman Nesib Efendi (öl. 49 no: Han›mefendi Hazretleri.


1258/1842).
50 no: fieyh Mehmet Efendi (öl. 1053/643-44).
38 no: fieyh Ruflen Tevfikî Efendi (öl.
1309/1891-92). 51 no: fieyh Mehmet Gülflen Efendi (öl.
1339/1920-21).
39 no: Hüdâyî Hazretlerinin k›z› Ümmügül-
süm Han›m (öl. 1021/1612).

40 no: Mihrimah Sultan’›n k›z›, Kanunî’nin BALCI BABA TÜRBES‹


torunu Ayfle Sultan. (KOVACI DEDE TÜRBES‹)
41 no: Han›mefendi Hazretleri.

42 no: Ayfle Sultan’›n torunu Mehmet Pafla


T ürbe, Tabaklar Camii civar›nda ve Balc›
Yokuflu Soka¤› üzerindedir. Etraf›nda bir
çok tarihi eser vard›r. Bugün, Balc› Baba diye
(öl. 1056/1646). bilinen ve soka¤a ad›n› vermifl olan zat›n as›l
ismi Hac› Ahmet Dede’dir. Kendisi, Himmet-
43 no: Reisü’l-hulefa fieyh Ahmet Efendi (öl. zâde Tekkesi olarak bilinen dergâh›n fleyhi idi.
1049/1639-40). 1140 (1728) tarihinde vefat etmifltir. Tekke,
Mecmua-y› Tekaya’da kay›tl› de¤ildir.
44 no: fieyh Mahmut Gafurî Efendi (öl.
1078/1667-68). Ahflap olan türbe, sonradan y›k›lm›fl ve kabir
moloz y›¤›nlar› aras›nda kalm›flt›r. 1970 tari-
45 no: fieyh Saburî Dede Çelebi Mehmed hinde, türbe ve tekkenin yerine apartmanlar
Efendi (öl. 1130/1718). yap›lm›flt›r. Bu yüzden Ahmet Dede’nin kabri
üzerine infla olunan apartman›n odas› alt›nda
46 no: Müneccimbafl› fieyh Sadullah Efendi kalm›flt›r. Fakat sokaktan görülmektedir. fiâhi-
(öl. 1265/1848-49). desi yoktur. Kovac› Dede ismiyle de maruftur.

540
Üsküdar Türbeleri

BANDIRMALI fiEYH YUSUF yapt›r›lan Ac›badem Tekkesi fleyhi Ömer


Efendi ve Sadrazam Koca Yusuf Pafla’n›n (öl.
N‹ZAMEDD‹N EFEND‹
Medine 1800) torunu ve ulemadan Mahmut
TÜRBES‹ Bey’in o¤lu olup 1300 (1882) tarihinde vefat
eden, Mollabey lâkab›yla ünlü bulunan fieyhü-

H alk aras›nda “Yedi Emirler Türbesi”


ad›yla da bilinen türbe, ‹nadiye semtinde
ve meflhur ‹nadiye Tekkesi’nin ön taraf›nda,
lislâm Mir Ahmet Muhtar Beyefendi’nin ve
Muhsin Bey’in sandukalar› vard›r.

Gündo¤umu Caddesi ile ‹nadiye Mezarl›k So- fieyhülislâm Ahmet Muhtar Beyefendi, o¤ul-
ka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve soka¤›n sol köflesi- lar›ndan birine bu tekkenin fleyhi Haflim Ba-
ne yak›n bir yerde idi. Tam köflede ise Haflim ba’n›n, di¤erine de Ali Haydar’›n ismini ver-
Baba’n›n türbesi vard›r. mifltir. fieyhülislâm Ahmet Muhtar Beyefen-
di’nin o¤lu, Mustafa Haflim Beyefendi, medre-
Hadîka yazar› bu türbe hakk›nda flu bilgiyi ver- se e¤itimi gördü¤ü halde sonradan ilmiye rüt-
mektedir: “fieyh Yusuf Efendi, 1166 (1752) se- besini mülkiyeye çevirerek vezir yani pafla ve
nesi vefat etmifl ve Band›rmal› Tekkesi Türbe- 21 Temmuz 1908’de de, Küçük Said Pafla kabi-
si’nde medfundur. Türbesi kadim (eskiden kal- nesinde Maarif Naz›r› olmufltur.
ma) olup içinde medfun bulunanlardan biri, ‹s-
tanbul’un fethinde ilk defa cuma namaz› k›l›p 1920 tarihinde vefat etmifl ve bu türbeye gö-
hutbe okuyan zatt›r. Ve etraf›nda medfun olan- mülmüfltür. Üsküdar’da, Salacak Semti’ndeki
lar dahi o zat›n akraba ve müteallikas›ndand›r.” köflkünde vefat etti¤i söylenir.

Hüseyin Efendi’nin bu aç›klamas›ndan türbe- Haflim Pafla, 17 Rebiyülevvel 1298 (17 fiubat
nin, ‹stanbul’un fetih y›l› olan 1453 tarihin- 1881)’de, Temyiz Mahkemesi Ceza dairesi aza-
den bir müddet sonra yap›lm›fl oldu¤u ve Üs- s› oldu¤undan, Mithat Pafla’n›n Y›ld›z Mahke-
küdar’›n en eski türbelerinden bulundu¤unu mesi s›ras›nda bu görevde bulunmufltur.
anlamaktay›z.
Band›rmal›zâde Muhsin Mehmet Bey bu tek- Balc› Yokuflu’nda
Fetih günü, ilk defa cuma namaz› k›l›p hutbe kede do¤mufl olup tahsilini tamamlad›ktan ismi bilinmeyen
okuyan bu zat›n ad›, Hadîka yazar›’n›n di¤er sonra uzun müddet Osmanl› Devleti’nin M›s›r Balc› Baba
eseri Mecmua-y› Tevarih’e göre ‹brahim Efen- Fevkalade Komiseri olan Gazi Ahmet Muhtar Türbesi.
di’dir. Kendisi, Hatibzâde ailesinin bafl› idi. Pafla’n›n (öl. 1918) yan›nda birinci kâtip ola-

Ahflap olan türbe, fieyh Yusuf Efendi hayatta


iken, Kâmil Ahmet Pafla taraf›ndan “bina ve
ihya” edilmifl ve bu arada da mescit olarak kul-
lan›lan “Zaviye-i refias›n› tamir ve tevsi” ettir-
mifltir. Bu tamir s›ras›nda türbe içinde bulunan
“Meflayih-i sairenin sandukalar› da” elden ge-
çirilmifltir.

Kâmil Ahmet Pafla, muhtelif valiliklerde hiz-


met görmüfl, reisü’l-küttab, bafldefterdar ve sa-
daret kethüdal›¤› gibi yüksek görevlerde bu-
lunmufl de¤erli bir devlet adam› idi. 1177 sene-
si Cemaziyelevvelinde (Kas›m 1763) vazife ile
bulundu¤u Girit Adas›’ndaki Hanya Kale-
si’nde vefat etmifltir. ‹smi cismine mutab›k, fu-
karaya merhametli idi.

1930 tarihlerinde harap olan ve bugün yeri ar-


sa halinde bulunan türbede, Hatipzâdeler’den
ve fieyh Yusuf Efendi’den baflka, Yusuf Efen-
di’nin büyük o¤lu ve Selâmi Ali Efendi ad›na

541
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

rak bulunmufl ve sonra ‹stanbul’a gelerek Tev- Eyaleti tevcih edildi. Daha sonra Anadolu
ki-i Dîvân-› Hümâyun memuriyetine ve sonra Beylerbeyi olmufl ve 1570’te K›br›s Seferi’ne
fiura-y› Devlet azal›¤›na tayin olunmufltur. kat›lm›flt›r. Bir müddet sonra Erzurum Beyler-
1324 (1906) tarihinde vefat etmifl olan Muh- beyi olmufl ve Lala Kara Mustafa Pafla’n›n ya-
sin Bey’in co¤rafyaya ve tarihe ait k›ymetli n›nda 5 Nisan 1578 tarihinde ‹ran Seferi’ne ifl-
eserleri vard›r. tirak etmifltir.

Türbede gömülü olanlardan biride, Mecmua-y› Aral›k 1578’de Diyarbekir Beylerbeyi olan
Tekaya adl› eserin yazar› Band›rmal›zâde Üs- Behram Pafla, camiinin yap›m›na kap›s› üzerin-
küdarl› Ahmet Münib Efendi idi. Kendisi, bu deki kitâbesine göre 972 (1564-65) y›l›nda bafl-
tekkenin fleyhi Yusuf Nizameddin Efendi’nin lam›fl ve 980 (1572) tarihinde tamamlam›flt›r.
o¤lu idi. Vefat› 1900 tarihinden sonrad›r.
Evliya Çelebi’ye göre, Behram Pafla aslen Gaz-
Ayr›ca, türbe ile bugün mevcut olmayan ‹na- zeli olup “Arabistan’da gördü¤ü gibi bir sanat-
diye Hamam› aras›nda, avluda ve K›rklar Me- l› hamam ve kurflunlu bir cami” infla ettirmifl-
zarl›¤› denilen yerde bir çok Bektâflî Babas›’n›n tir. Kendisinin Sokollu Mehmet Pafla ahfad›n-
flâhidesi bulunuyordu. Bunlar sonradan Selim dan oldu¤u da söylenir. Türbenin hangi tarih-
Baba kabrinin etraf›na nakledilmifltir. te yok oldu¤u belli de¤ildir. Tavafli Hasan A¤a
Camii civar›nda ve Gündo¤umu Caddesi üze-
Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/211) (M. rinde bulundu¤u san›lmaktad›r. Bu cadde üze-
Aktepe, fiem’danizâde Tarihi 2/7, 58, 62) (Ay- rinde etraf› muntazam kesmetafl sofalar ve E-
vansarayî, Vefeyât, Haz. F. Derin, s. 90) (M. yüp Niflancas›’nda Murat Molla Tekkesi hazî-
Tahir, Osmanl› Müellifleri, 3/104) (Sicill-i Osmâ- resinde oldu¤u gibi etraf› kesme tafl parmakl›k
nî, 4/351 Ahmet Muhtar; 2/281 Hatib) (S. Ün- ile çevrili hazîreler vard›r. Bunlardan ikincisi-
ver, Mutlu Askerler, s. 57) (Band›rmal›zâde Ah- nin üzerine bir apartman yap›lm›fl olup harpufl-
met Münib, Mir’at-i Turuk, ‹stanbul 1306, s. 47) tal› parmakl›klar elan görülmektedir. Bunlar-
(Uzuncarfl›l›, Mithat Pafla ve Y›ld›z Mahkemesi, s. dan birinin veya ikisinin birer türbeye ait ol-
355) du¤u yap›lan araflt›rma neticesinde anlafl›lm›fl-
t›r. Burada, ters oldu¤u için okunamayan iki
flâhide vard›r.

BEHRAM PAfiA TÜRBES‹ Kaynaklar: (Peçevî Tarihi, Uras Türkçesi, 1/21, 253-254)
(Daniflmend, Kronoloji, 2/463) (M. Meriç, Mimar Sinan, s.
Türbenin Üsküdar’da bulundu¤unu Tuhfetül- 27) (Sicill-i Osmânî, 2/32) (C. Baltac›, Osmanl› Medresele-
Mi’marîn adl› eserden ö¤reniyoruz. Bugün ri, s. 120) (M. Sözen, Diyarbak›r’da Türk Mimarîsi, s. 86)
mevcut olmayan bu türbenin yeri dahi belli (B. Konyar, Diyarbekir Y›ll›¤›, III/197) (F. K›rz›o¤lu, Os-
de¤ildir. Yine ayn› esere göre, Behram Pa- manl›lar’›n Kafkas Ellerini Fethi, endeks, Behram Pafla md.)
fla’n›n Diyarbekir’de bir camii vard›r. Her ikisi
de Mimar Sinan yap›s›d›r.

Bunlardan baflka, Yemen’de Behramiye ad›yla BEYAZ‹ZÂDE AHMET EFEND‹


an›lan bir flehir kurmufl ve burada saray, cami, TÜRBES‹
imaretler, medrese, urban fleyhlerinin ve maiy-
yetlerinin bar›nmalar› için evler ve binalar
yapt›rm›flt›r. T ürbe, fieyh Camii avlusunda ve camiin
cümle kap›s› karfl›s›ndaki Devatç› fieyh
Mustafa Efendi Türbesi’nin yan›nda idi. Bu-
Behram Pafla, eski Yemen Valilerinden Kara gün mevcut olmayan bu türbeden, Hadîka ya-
fiahin Mustafa Pafla’n›n o¤lu olup, yine ayn› zar› flöyle bahseder:
vilâyetin eski valilerinden R›dvan Pafla’n›n
kardeflidir. Her ikisi de II. Selim (1566-1574) “Bu türbenin ittisalinde vaki müstakil bir ha-
devri ricâlindendir. rap türbede, Beyâzîzâde Ahmet Efendi med-
fundur. Kendisi, 1091 Muharreminde (fiubat
Yemen harekat› s›ras›nda Gazze’de mirliva 1680) Hamid Efendi üzerine Sadr›rum olup
olan Behram Pafla’ya 976 (1568)’de Yemen 1094 Rebiyülâhirinde (Nisan 1683) azlolun-

542
Üsküdar Türbeleri

mufltur. Kazasker oldu¤u sene Muharreminin orada bulunan ve faciay› bizzat gören Müverrih
üçüncü günü (4 fiubat 1680) bunlar›n hüccet F›nd›kl›l› Ahmet A¤a tarihinde: “Üsküdar Sa-
ve ilâm›yla meydan-› azepte (Sultanahmet ray›’nda bulunan Padiflah dördüncü Mehmet,
Meydan›) bir haffaf zevcesi recm olundu. ben de göreyim, diyerek, dokuz çifte saltanat
kay›¤› ile Sarayburnu’na geçmifl ve Atmeyda-
Ahmet Efendi’nin vefat› “Tarîk-i izzet 1098” n›’ndaki ‹brahim Pafla Saray›’na gelmiflti.
(1686-87) senesindedir. Babas›, Beyâzî Bosna-
vî Hasan Efendi dahi bu türbede gömülüdür. Vaktin fieyhülislâm› olan Çatalcal› Ali Efen-
Hasan Efendi, ‹stanbul kazas›ndan 1062 (Ra- di, flahidler ifli büyüterek anlatt›klar› için, Al-
mazan›n›n 22. günü (27 A¤ustos 1652) azlo- lah’tan korkarak fetva vermekten çekinmiflti.
lundukta, ‹stanbul Kad›l›¤› ‹smeti Efendi’ye Beyâzîzâde Ahmet Efendi, ilmindeki derin bil-
verildi.” gisi ile ma¤rur olup, gayet asabî idi. ‹frat dere-
cesinde olan fliddeti ile halk›n nefretini kazan-
Türbenin 1655-60 tarihlerinde yap›ld›¤› san›l- m›flt›. Azlinden sonra, Kanl›ca’da yapt›rm›fl ol-
maktad›r. du¤u yal›ya çekilmifl ve orada ölmüfltü.

Osmanl› Tarihi’nde ilk ve son defa vuku bul- Bundan baflka da baz› kimselerin kan›na giren
mufl recm (tafla tutularak idam) olay› fludur: Ahmet Efendi, servet sahibi iken “yokluk ku-
yusuna” düflmüfl “y›llardan beri Kanl›ca civa-
Aksaray semtinde, Kavaf Abdullah Çelebi r›nda bina etti¤i yal› ve bahçesi tamamen y›-
ad›nda bir kimsenin kar›s›, bir kumaflç› Yahudi k›lm›fl ve a¤açlar, çiniler ve tafllar› pulluk pul-
ile uygunsuz durumda yakalanm›flt›. fieriatte luk sat›lm›fl, o yüksek bina harap olarak, sema-
recmi icap ettiren zina fiilinin göz ile görülme- ya yükselen yap› ve duvarlar› y›k›l›p, yere y›¤›l-
si flartt›. Beyâzîzâde, bu gibi hallerde suçun göz m›flt›r.”
ile görülmesinin imkâns›z oldu¤unu söyleyerek,
bask›n› zinan›n vukuuna kanaat için kâfî telak- Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/233) (M. Tahir, Os-
ki etti. Erke¤in idam›na, kad›n›n tafla tutulma- manl› Müellifleri, 1/289) (E. Koçu, ‹stanbul Ans. 1/354)
s›na hükmetti. Abdullah Çelebi’nin hatunu, (S. ‹skit, Resimli Tarih Mec. 1/345) (Tuhfe-i Hattatîn, s.
Sultan Ahmet Meydan›’ndaki Burmal› Sütun 642) (Silâhtar Tarihi 2/2) (Sicill-i Osmânî, 1/224) (Defter-
dibinde gö¤süne kadar topra¤a gömülerek, bü- dar Sar› Mehmed Pafla, Zübde-i Vekayiat, 1/165, 169-181)
yük flehrin tutucu halk› taraf›ndan taflla ‘keflkek’ (fieyhî, Vekayiü’l-füdalâ, Süleymaniye Kütüp. Hac› Beflir
(linç) edildi. Bu olayda, ilk defa tafl atan›n ka- A¤a Bölümü, No: 479, s. 424) (Osm. Arfl. Evkaf Defteri
d›n›n kardefli oldu¤u rivayet edilir. Vak’a günü IV, No: 31683, 3 R. 1181 tarihli arzuhal)

‹nadiye’de
Behram Pafla
Türbesi.

543
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Cennet Efendi
Türbesi kitabesi.

CENNET EFEND‹ TÜRBES‹ Bey ayn› yere gömüldü¤ünden sandukalar› bir-


di. Bu sandukalar bir lâhit kaidesi üzerine otur-

T ürbe, Aziz Mahmut Efendi Soka¤› üzerin-


de ve Hüdâyî Külliyesi’nin karfl›s›ndad›r.
Ahflap olan bu türbe sonradan yanm›flt›r. So-
tulmufltu. Ayr›ca bu pirinç k›s›mda befl adet
bofl sanduka daha vard›. Rabia Han›m ile o¤ul-
lar›n›n bunlar›n yerine gömüldü¤ü söylenir.
ka¤a bakan cephesinde 18 nolu bir kap› ve befl
büyük penceresi vard›. Kap› üzerinde ta’lik ya- Sandukalar›n sol taraf›ndaki ahflap bir merdi-
z› ile yaz›lm›fl, Mehmet M›srî imzal›, sekiz m›s- venden türbedar odas›na ç›k›l›rd›. Buras›n›n,
ral› mermer bir kitâbe vard›r ki, o da fludur: Cennet Efendi zaman›nda zaviye olarak kulla-
n›ld›¤› rivayet olunmaktad›r. Sicill-i Osmânî de
Rabi’a Han›m olub sahibe-i hayr-ü kerem bu rivayeti do¤rulamaktad›r.
Eyledi Hakk yoluna cûd ü semâhat icrâ
Ya’ni bu Cennet Efendi’nin idüb türbesini Türbe, ortadan iki k›sma ayr›lm›flt›r. Ortadaki
Sarf-› nakd ile bina k›ld› mezar›n ihyâ kap›dan ikinci k›sma geçilmekte idi. Kap›n›n
K›l ziyâret geh gelüb ravza-y› Cennet’dir bu iki yan›nda ikifler pencere vard›. Buras› Cen-
fiemme-i hak ›t›rnâki virir kalbe safâ net Efendi Türbesi’dir. ‹çinde yedi adet sandu-
Mevlevî nezri ile fiemsî didim târîhin ka mevcuttu. Befl tanesinin levhalar› fieyh
Rabi’a Cennet’e yapd›rd› makâm-› ulyâ Gülflen Efendi zaman›nda (öl. 1921) K›s›kl›
Nemeka Mehmed M›srî 1287 Camii imam› Osman Efendi taraf›ndan yaz›l-
m›flt›r.
Kitâbe, meflhur Osman fiems Efendi taraf›n-
dan haz›rlanm›fl ve Hattat M›s›rl› Mehmet Üç sanduka pencereler önünde olup di¤er dör-
Efendi taraf›ndan da yaz›lm›flt›r. (fieyh Osman dü arkadad›r. Ön s›rada, ortada Cennet Efendi
fiems Efendi Türbesi bahsine bak›n›z.) medfundur. Cennet Efendi sandukas›n›n so-
lunda efli gömülüdür. Fakat ismi malum de¤il-
Türbenin boyu 12.80 m, eni 7.5 m, ve yüksek- dir. Sa¤ taraf›ndaki sanduka, ismi belli olma-
li¤i ise 4 m’dir. D›fl kap›dan birinci bölmeye gi- yan hulefas›ndan bir zata aittir.
rilir. Burada, pirinç parmakl›k içinde türbenin
bâniyesi Rabia Adviye Han›m’›n ve iki o¤lu- Arka k›s›mdaki sandukalardan ikisinin levha-
nun sandukalar› vard›r. Rabia Han›m, 1295 lar› yoktur. Evvelce, Han›mefendi diye levha-
(1878)’de, birinci o¤lu Üsküdar Baflkomiseri lar varm›fl. Cennet Efendi’nin k›zlar›na veya
Burunsuz Vehbi Bey 1306 (1888)’de ve ikinci han›mlar›na ait oldu¤u söylenir. Di¤er iki san-
o¤lu Miralay Tevfik Bey ise 1325 (1907) sene- dukadan biri, Âsitâne’nin fleyhlerinden Meh-
sinde vefat etmifllerdir. met Ruflen Tevfikî Efendi’nin efli Fatma Ha-
n›m’a aittir. 1288 (1871-72)’de vefat etmifltir.
Tevfik Bey’den baflka, di¤er iki sandukan›n Di¤er sandukan›n alt›nda iki kad›n ve bir ço-
önünde levhalar› vard›. Vehbi Bey ile Tevfik cuk gömülüdür. Bunlardan biri, Mehmet Ru-

544
Üsküdar Türbeleri

flen Tevfikî Efendi’nin k›z› fierife Hanife Mü- halen ifllemekte olan büyük saat Cennet Efen-
nibe Han›m, di¤erleri ise, fieyh Mehmet Gül- di Türbesi’nden getirilmiflti. Saatin bizzat Ra-
flen Efendi’nin annesi ile fiey Abid Efendi’nin bia Han›m taraf›ndan verildi¤ini torunu ‹rfan
Han›mannesi’dir. Kendisi, 1299 (1881-82) se- Kapman Han›m, Hazreti Hüdâyî Türbesinin
nesinde vefat etmifltir. Sandukas› önünde lev- emektar, k›ymetli ve yeri asla doldurulamaya-
has› vard›. ‹kincisi, fierife Lebbe Han›m’d›r. cak olan türbedar› Mustafa Düzgünman Bey’e
Hafize Münibe Han›m’›n k›z› fieyh Gülflen söylemifltir. ‹rfan Han›m, Cennet Efendi Tür-
Efendi’nin k›z kardefli, Âsitâne’nin son fleyhi besi’nde, K›rat Ali Pafla’n›n da gömülü oldu¤u-
Abid Efendi’nin annesidir. Levhas› yoktur. nu ve sanduka levhas› dahi bulundu¤unu ›srar-
O¤lu Abid Efendi’nin kendi ‘Kelâm-› Ka- la beyan etmifltir. Ali Pafla’n›n 1320 tarihli ta-
dim’inin kab›na yazd›¤›na göre Lebbe Han›m fl› Halil Pafla Türbesi hazîresine at›lm›fl durum-
26 Nisan 1336 (May›s 1918)’de vefat etmifltir. dad›r.
Ayn› lâhitte yatan, iki yafl›nda oldu¤u halde
1301 (1883)’te vefat eden Lebbe Han›m’›n o¤- Cennet Efendi’nin as›l ismi Mehmet Fenâ-
lu ve fieyh Âbid Efendi’nin a¤abeyi ‹brahim yî’dir. Tophaneli Kâtip ‹shak Çelebi’nin o¤lu-
Zahid’dir. dur. Kendi dahi kâtip olup “bir saik-i manevî
ile Hazreti Hüdâyî’ye” ba¤lanm›fl ve onun “ir-
Cennet Efendi Türbesi’nin harab olan çat› ve fan ve aflk mektebine” kaydolmufltur. Herfleyi-
arka k›s›mlar› Müzeler ‹daresi taraf›ndan tamir ni feda eden Fenâyî Efendi, dergâh›n helâlar›-
edilmiflti. Fakat, 17 fiubat 1961 cuma günü ö¤- n›n temizli¤ine memur edilmifl ve bir zaman
leden sonra, türbenin yan›ndaki ahflap evden hizmetten sonra bu vazifeden al›narak “Hazreti
ç›kan yang›n neticesinde k›smen yanm›fl ve Hüdâyî’nin taht-› terbiyesinde seyr-i süluk ile
daha sonra da y›k›lm›flt›r. Eflyalar› Hüdâyî Haz- tertib-i merâtib” ederek hulefâdan olmufltur. Cennet Efendi
retleri Türbesi’ne nakledildi. Bunlar aras›nda Türbesi’nin
antika olmayan levhalar da vard›. Hüdâyî Ca- Cennet mahlas›n›n (takma ad›) fieyhi taraf›n- eski hali.
mii mihrab›n›n iki yan›ndaki sar› flamdanlar ve dan verildi¤i söylenir. Rivayete göre, Cennet

545
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Efendi, helâlar›n temizli¤inde uzun süre çal›fl- olmufl ve 17 sene hizmet ederek irflada mezuni-
t›ktan sonra birgün “yeter art›k bitsin bu çile” yet alm›fl ve fleyhi taraf›ndan irflad vazifesiyle
diye feryat etti¤i bir s›rada arkas›nda bulunan Simav’a gönderilmifl ve orada bir müddet kal-
Hazreti Hüdâyî, “Cennetlik art›k bu iflten kur- d›ktan sonra 1038 (1628-29)’da ‹stanbul’a
tuldunuz” diyerek onun bundan sonra Cennet dönmüfltür.
ismiyle an›lmas›na vesile olmufltur.
XVII. yüzy›l›n ilk yar›s›n›n ünlü çiçekçilerin-
“Bir aral›k sema ve zaviyesine fleyh” olan Cen- den biri olan Ahmet Sofi, Cennet Efendi’nin
net Efendi, “fieyhinin ölümünde Tophane’de kap›s›ndan yetiflmifltir. Rumi lâlelerden ‘Sofu
münzevi olmufl” ve 1067 (1656-57)’de vefat Kaba¤›’ yahut ‘Dede Kaba¤›’ denilen lâlenin bu
eden Mes’ud Efendi’nin yerine fleyh olarak zat taraf›ndan yetifltirildi¤i söylenir.
Âsitâne’nin üçüncü postniflîni olmufltur. Haz-
reti Hüdâyî’nin asadar› oldu¤u da söylenir. Mir’at-i ‹stanbul adl› eserde flu bilgi vard›r:
Meflîhati 8 senedir. Doksanl›k bir pir oldu¤u
halde, 23 Cemaziyelâhir 1075 (11 Ocak 1665) “Mirliva Mahmut Pafla’n›n kardefli Ali Rat›b
tarihinde vefat etmifl ve vasiyeti gere¤ince, y›l- Pafla, 1295 (1878)’de jandarma teflkilât› reisli-
larca hizmet etti¤i helâlar›n karfl›s›ndaki zavi- ¤ine tayin edilmifl ve 1303 (1885) senesi elli iki
yesinin alt›na gömülmüfltür. yafl›nda oldu¤u halde vefat etmifltir. Kabri, Aziz
Mahmud Hüdâyî Efendi Türbesi civar›nda
Kendisinin Üsküdar’da Selim A¤a Kütüpha- merhum Cennet Efendi’nin türbesi içindedir.”
nesi’nde Hazreti Hüdâyî fihristi 77. sayfada
1262 noda kay›tl› divan› vard›r. 92 sayfad›r. Kardefli Mahmut Pafla da 1295 (1878) tarihin-
Esrâr-› Tevhid’e vâk›f, ârif-i billah bir zat idi. de vefat ederek Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi
fiiirlerini Fenâyî mahlas› ile yazm›flt›r. fiair Camii hazîresine gömülmüfltür.
Nailî Mehmet Efendi vefat›na flu tarihleri dü-
flürmüfltür: Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/198) (Mir’at-i ‹stanbul,
s. 160) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-
Ehl-i Cennet old› buyin Cennet’in 1075 V. Çabuk, s. 87) (Ayvansarayî, Vefeyât, Süleymaniye Kü-
Cennet Efendi Cennet Efendi’ye ola dâr-› cinân mekân 1075 tüp. Es’ad Efendi Bölümü, No: 1375, s.18/a) (Mir’at-i ‹s-
Türbesi tanbul, s. 65) (Sicill-i Osmânî, 2/88) (M. Tahir, Osmanl›
yerleflim plân›. Kardefli Ahmet Çelebi’nin delâletiyle Hüdâyî Müellifleri, 1/82) (Türkçe Yazma Divanlar Katalo¤u, 1/408)
Hazretlerine ba¤lanan Cennet Efendi, dervifl (‹stanbul Ans. 1/467) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/340)

1- Türbenin baniyesi
Râbia Adviye
Han›m. H.1295
2- Râbia Han›m’›n
o¤lu Vehbi Bey.
H.1306
3- a) Rûflen Efendi’nin
k›z› Hanife Münibe
Han›m. H.1299
b) ‹brahim Zahid.
H.1301
c) fierife Lebbe
Han›m. H.1336
4- Rûflen Efendi’nin
efli Fatma Han›m.
H. 1288
5, 6- Han›m Efendiler
7- Cennet Efendi’nin
efli.
8- Cennet Efendi.
9- Cennet Efendi’nin
efli. H.1075

546
Üsküdar Türbeleri

EBU’D-DÜRDA TÜRBES‹
(EBU’D-DERDA TÜRBES‹)

K aracaahmet Türbesi’nin sol taraf›nda ve al-


t› direkli Niflanc› Hamza Pafla aç›k türbesi-
nin önündedir. Kendisi sahabeden olup burada-
ki türbesi makam›d›r. Kabri, Eyüp’te Zal Pafla
Caddesi’nde ve Zal Pafla Camii ile Cezerî Kas›m
Pafla Camii aras›nda ve yol kenar›ndad›r.

‹. Hakk› Bey, Merâk›d-› Mutebere-i Üsküdar ad-


l› eserinde flöyle der:

“Bezm-i Âlem Valide Hazretleri (öl. 1853) ta-


raf›ndan hurmeten ve lütfen bu makam› ihya
buyurduklar› anlafl›lmaktad›r. Kabri etraf›na
mükemmel bir de flebeke ve kandil konmas› ve
yak›lmas› için Karacaahmet Hazretleri türbe-
dar›na zeytin ya¤› verilerek bu hizmet görül-
mekte iken senede Zilhicce arifesinde Valide-
i Atik Vakf›ndan kurbanlar ve kandil yak›lma-
s› için zeytin ya¤lar› verilerek Karacaahmet
Hazretleri türbedar› yak›n zamana kadar bu va-
zifeyi ifa eyledikleri...”
Kavak Köyü’nde asar› bulunmaktad›r. Türbesi
Türbenin flebeke demirleri ve kandillikleri yok de bu köydedir. Uzunköprü’nün 8 km. güney- Ebu’d-Dürdâ (Derdâ)
oldu¤u gibi, yak›n tarihe kadar etraf›nda mev- do¤usunda olan bu köyün etraf›nda, babas› gi- Türbesi.
cut olan sadaka tafllar›ndan da sadece iki tane- bi ak›nc› beylerinden olup 1489 tarihinde ve-
si kalm›flt›r. Civar› tam bir periflanl›k içindedir. fat eden o¤lu Ömer Bey’e ait ve halen onun is-
mi ile an›lan iki köy vard›r. Ömer Bey’in o¤ul-
Kaynaklar: (S. Ünver, Sahabe Kabirleri, s. 25) (‹. Hakk›, lar›ndan ‹dris Mahvî Bey alim, flair de¤erli bir
Merâk›d, s. 59) zât idi.

Faik Pafla, mal tahsildar› iken, “Mora yar›ma-


das›ndan gelüb, Nasuh Pafla cenginde hizmeti
FA‹K PAfiA TÜRBES‹ görülmüfl ve sadrazam›n iltifat›na mazhar ola-
rak Rumeli Beylerbeyi olmufltu. Sofya’da yap-

T ürbe, Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi Camii


hazîresinde idi. Bugün mevcut de¤ildir.
t›¤› zulüm, haddi afl›p, orada alt› ay kadar kal-
d›. Bir kaç herifi, fler’î izin olmadan as›p, Sofya
kad›s› Sencârî Mehmet Efendi –ki, Muizzüd-
Hadîka yazar› Vefeyât-› Selâtîn ve Meflâhîr-i din denmekle tan›n›r– adam› öldürdükten
Ricâl adl› eserinde Faik Pafla için, sonra ondan huccet (vesika) isteyip ›srar ve
cefa edince, kad› alt› günde ›lgar ile ‹stanbul’a
“Turhan Bey evlâd›ndand›r. Rumeli Valisi gelüb, Divan-› Hümayun’da feryat etti.” Sofya-
iken ‹stanbul’a ihzar ‘Azimet-i vuslat-sene dan getirilen Faik Pafla kad› ile yüzlefltirildik-
1053’ tarihinde katl olunup Hüdâyî Mahmud ten sonra, Yal› Köflkü’nde, Cinci Hoca’n›n da
Efendi Türbesi Mezar›stan›’nda medfundur. etkisi ile 10 Zilhicce 1053 (19 fiubat 1644) ta-
T›rhala’da asar-› hayriyyesi vard›r.” demekte- rihinde bo¤durularak öldürüldü.
dir.
Kaynaklar: (Ayvansarayî, Vefeyât, s. 42) (Naimâ Tarihi,
Gazi Turhan Bey, II. Murat devrinde, Arna- Dan›flman Türkçesi, 4/1584 vd.) (Daniflmend, Kronoloji,
vutluk ve Mora fatihi olarak bilinen ünlü bir 1/189) (Uzunçarfl›l›, Osmanl› Tarihi, 1/576 vd.) (E. H.
Türk ak›nc› beyidir. Kendisinin, Mora Yenifle- Ayverdi, Osmanl› Mimarîsinde Çelebi ve II. Sultan Murad
hiri’nde, T›rhala’da, güneydo¤u Bosna’da, K›rk devri II, s. 548, 558, 573) (Sicill-i Osmânî, 4/3)

547
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

FATMA HANIM SULTAN Türbede, Kaya Sultan’›n 1140 (1727-28) tari-


hinde vefat eden k›z› Fatma Sultan medfun-
TÜRBES‹
dur.

B u muhteflem aç›k türbe, Hüdâyî Aziz Mah-


mud Efendi Camii’nin sa¤ taraf›nda ve
kesme tafl bir kaide üzerindedir.
Fatma Han›m Sultan’›n annesi Kaya Sultan,
IV. Murat’›n k›z›d›r. 1632’de dünyaya gelmifl
ve henüz 14 yafl›n›n içinde iken 1646’da Me-
Devrinin güzel bir örne¤i olan türbe, kare lek Ahmet Pafla ile evlendirilmifltir. ‹lk çocu¤u
plânl› ve sekiz poligonal mermer sütunludur. Afife Han›m Sultan’› 1649’da dünyaya getir-
Sütun bafll›klar› baklaval›d›r. Sütunlar›n aras› mifltir. 1064 (1653-54) tarihinde küçük yaflta
güzel desenli pirinç flebekedir. fiebekelerin vefat eden Afife Han›m Sultan, fiehzadebafl›
üzerinde sütunlara bindirilmifl mermer ayna Camii hazîresine gömülmüfltür.
tafllar› vard›r. Bu tafllar›n üzerinde ve köflelere
yak›n yerde kabartma rozetler bulunmaktad›r. Kocas› ile çok mesut bir hayat süren Kaya Sul-
Buraya bir de günefl saati yerlefltirilmifltir. Tür- tan, fazla heyecandan 1655 tarihinde Üskü-
benin üzeri demir kafestir. Hiç bir yerinde ki- dar’da Paflaliman› mevkiindeki muhteflem sa-
tâbesi yoktur. Mezarl›k taraf›na aç›lan kap›s› ray›nda 7 ayl›k çocu¤unu düflürmüfl ve bu dü-
yine pirinçtendir. 1894 zelzelesinde türbenin flük çocuk Mihrimah Sultan Camii avlusunda-
tafllar› yerinden oynam›fl ve bu yüzden sütun ki türbeye gömülmüfltür. (Mihrimah Sultan
bafllar› hizas›nda demir bir kuflak geçirilmifltir. Camii Türbesi bahsine bak›n›z.)

Türbenin sa¤ taraf›nda, ‹zzi Efendi’nin küçük 15 fiubat 1659 tarihinde Eyüp’teki yal›s›nda
aç›k türbesi ile Sadrazam Rusçuklu Hasan Pa- Fatma Han›m Sultan’› do¤ururken, son kalma-
fla’n›n kabri vard›r. s› neticesinde, cahil ebelerin elinde feci suret-
te can vermifl ve Eyüp’ten kay›k ile getirilen
cenazesi “Ayasofya türbelerinden, kilisenin es-
Fatma Han›m Sultan ki vaftizhanesi olan ve sonradan cami ya¤ha-
flâhidesi. nesi halinde kullan›lan kubbeli binaya, Sultan
I. Mustafa (öl. 1639) ve Sultan ‹brahim’in
(1640-1648) yan›na gömülmüfltür. Yan›nda,
Üsküdar’da bir saray› bulunan Bayram Pa-
fla’n›n efli Hanzâde Sultan’›n sandukas› vard›r.

Fatma Han›m Sultan, 68 yafl›nda oldu¤u hal-


de, annesinden intikal eden saray›nda vefat
ederek bu türbeye gömülmüfltür. Sicill-i Osmâ-
nî’de ve di¤er kaynaklarda ad› yaz›l› de¤ildir.
Hayat› hakk›nda da bir bilgimiz yoktur.

Kaya Sultan’›n 1657-1661 tarihlerinde vefat


etti¤i ileri sürülmüfltür ki, yanl›flt›r.

Evliya Çelebi eserinde, Melek Ahmet Pafla’n›n


Kaya Sultan’›n vefat›ndan 20 gün sonra Padi-
flah taraf›ndan Bosna Eyaleti’yle ‹stanbul’dan
uzaklaflt›r›ld›¤›n› ve bir hafta Topçular’daki sa-
ray›nda oturduktan ve gereken haz›rl›klar›
yapt›ktan sonra 20 Cemaziyelâhir 1069 (15
Mart 1659)’da hareket ettiklerini yazmaktad›r.

Melek Ahmet Pafla, Kaya Sultan’dan sonra,


dört kocadan dul kalan I. Ahmet’in k›z› Fatma
Sultan ile evlenmifltir. Çelebi, daha sonra,
“1072 senesi fiaban ay›n›n ikinci haftas› (4 Ni-

548
Üsküdar Türbeleri

san 1662) cumaertesi günü büyük alay ile ‹s- ma Sultan Türbesi’nde Hace Ayfle Sultan vak-
tanbul’a geldik... Ramazan›n onuncu günü (30 f›ndan meflrut vazife ile türbedarl›k cihetinin
Nisan 1662) zifaf dü¤ünü oldu. Zifaf gecesi bü- tevcihi yap›lm›flt›r.
tün Ahmet Paflal›lar Fatma Sultan’›n Eyüb En-
sarî kap›s›ndaki Saray›’nda sabaha kadar can Fatma Han›m Sultan’›n, tavuskuflu kuyruklu
sohbetleri ettik” demektedir. flâhidesi üzerindeki kitâbesi fludur:

Melek Ahmet Pafla, 1662 senesinin sonlar›nda Yine bir ma’bedin cûd u keremi hayfâ kim
vefat etmifl ve vasiyeti gere¤ince, Eyüp’te fiah Eyledi dest-i ecel hâk-› siyâh ecre nihân
Sultan Camii karfl›s›nda velinimeti Keçi Meh- Eylemifl idi an›n zât›n› Hallâk-› ezel
met Efendi Hazretleri’nin ayak ucuna gömül- Gül-i gülzâr-› kerem sâhibu’l-hayr ü hasen
müfltür. Vefat› s›ras›nda o¤lu ‹brahim ile o s›- Ya’ni kim gevher derya-y› âfâk ü ismet
rada 4 yafl›nda olan Fatma Han›m Sultan’a Kaya Sultan K›z› Fât›ma Han›m Sultân
onarbin alt›n lira verilmesini istemifltir. Aya- Bir idi dîde-i ikbâline seng ü.......
sofya Camii’nde k›l›nan namazdan sonra Cevher itmifldi ibâdetle vücûdin Yezdân
“Bahçe ‹skelesi’nde tabutu kay›¤a konarak Ola Firdevs-i berin içre enîsi Zehra
Eyüp kap›s›ndan Fatma Sultan Yal›s›’n›n ‹de Cennet’de Hüdâ kasr› lâl-i mercân
önünden geçirip, Ebâ Eyüb civar›nda, Kaya R›hletin gûfl idicek Feyzî didi târîhin Fatma Han›m Sultan
Sultan Yal›s› yak›n›nda üstad› Keçi Mehmet Azm-i celved-i beka eyledi Han›m sultan Türbesi.
Efendi’nin ayak ucuna gömüldü.” Çelebi’nin 1140 (1727)
bildirdi¤ine göre, Melek Ahmet Pafla’n›n F›n-
d›kl›, Befliktafl, Ortaköy, Üsküdar ve Eyüp’te
yal›lar› vard›r.

‹. Parmaks›zo¤lu’nun günümüz türkçesine ka-


zand›rd›¤› Nusretname adl› eserde, Moral› Da-
mat Hasan Pafla’n›n 17 Kas›m 1703’te sad›-
azam olmas›n› anlat›rken;

“Hasan Pafla, o gün efli Hatice Sultan’la birlik-


te Bâb-› Hümâyun karfl›s›nda Kaya Sultan’›n
k›z› Fatma Sultan’›n evinde misafir bulunuyor-
du” diyerek Fatma Sultan’›n, Ayasofya Camii
k›blesi yönünde bir evi bulundu¤unu iflaret et-
mifltir. Ayr›ca, Manast›r fiehri ile Kesriye Ka-
lesi, Fatma Sultan’›n haslar› idi.

Arfliv vesakalar›nda, zengin bir evkafa malik


olan Fatma Han›m Sultan evkaf›ndan baz› ci-
hetlerin tevcih edildi¤ine flahit oluyoruz:

11103 Nolu ve 23 N. 1209 (13 Mart 1795) ta-


rihli bir ‘Takrir’de “Esma (ismi) han Kaya Sul-
tan k›z› Fatma Han›m Sultan Türbesi vakf›n-
dan” Hüdâyî Mahmud Efendi Camii’ne bir ci-
hetin tevcih edildi¤ini görmekteyiz.

14714 Nolu ve 1218 (1803) tarihli bir arfliv


vesikas›nda da “Üsküdar’da ‹smihan Sultan k›-
z› Fatma Han›m Sultan Türbesi vakf›ndan
meflrut vezife ile Hüdâyî Âsitânesi’nde, cüzhan
cihetinin tevcihi” istendi¤i yaz›l›d›r.

1207 (1792) tarihli bir ‘‹nha’da (Atama), Fat-

549
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Türbedeki di¤er flâhideler flunlard›r: 1250 (1834). Ehl-i tarîk-i Celvetî / Talib-i
Seyyid Aziz-i ârifîn / Didi Ziver cevherin
1212 Cemaziyelevvel (Ekim 1797). Kitâbesi tarihini / Oldu Fitnat Han›m’a me’va
aynen fludur: mekân.

Matla’-› flems-i Hüdâ menba’-› Hudâ 1330-Cemaziyelevvel (Nisan 1912). Tekkenin


Mürflid-i râh s›rat› kutb-› da’ire son fleyhlerinden fiehabeddin Efendi. 28
‹rflâd-› Aziz Mahmud Hüdâyî k.s. odal› fleyh evini yapt›rm›flt›r.
Hazretleri’nin evlâd-› kiram›ndan
Vakf-› flerife sab›ka mütevelli olan 1334 (1915). Âsitâne-i Hazreti seccade-niflîn
‹ffetlu fierife Fat›ma Han›m merhûm efl-fleyh Rûflen Efendi Hazretle-
Ruhi çün el-Fatiha. 1212 Ca. rinin ahfad›ndan fierife Nazime Han›m
bint-i efl-fleyh Abdurrahman Aziz Efendi.
1230 (1815). Mektûbi-i Hazreti veli’ün-niam
Sadrüddinzâde Mehmed Ataullah Efen- Kaynaklar: (G. Oransay, Osmanl› Devleti’nde Kim Kimdi,
di’nin Mahdumlar› müderrisîn-i kirâm- s. 170, 199, 218) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve
dan Mir Mehmed Sadrüddin Efendi (Si- K›zlar›, s. 51-52, 55) (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›fl-
cill-i Osmânî, 3/473) man Türkçesi, 2/16; 6/39, 41-42, 44, 76, 83, 85-86, 90;
8/70, 89, 111-112, 114-116, 119, 121-123, 125; 9/114,
1236 (1820). Hazreti Hüdâyî es-seyyid Mah- 117, 244-247, 250, 255) (Sicill-î Osmânî, 1/60-64) (Nus-
Fenayî Ali Efendi mud Efendi (k.s.) Hazretleri’nin bende- retname, 1/205) (H. fiehsuvaro¤lu, As›rlar boyunca ‹stan-
Türbesi. lerinden Mîr-i mîrân tekaüd es-seyyid bul, s. 153-159) (Elif Naci, Kaya Sultan ile Melek Ahmet
Mehmet Arif Pafla. Pafla, Cumhuriyet, 14 Haziran 1964) (Adnan Giz, Osman-
l› Prensesleri, Yay›nlanmam›fl doktora tezi) (C. Erksan, Ka-
ya Sultan’›n Rüyas›, Tarih Dünyas› 1950, say›:1, s. 75)
(Gezi Notu) (Hadîkatü’l-Cevâmi, 1/256) (Baflbakanl›k
Osmanl› Arfl. Evkaf Defteri II ve III, No: 20826)

FENÂYÎ AL‹ EFEND‹ TÜRBES‹

T ürbe, Çavuflbafl› Semtinde ve Boybeyi So-


kak üzerindeki Fenâyî Tekkesi Mescidi
avlusundad›r. 1281 (1864) tarihinde, Sadra-
zam Yusuf Kâmil Pafla’n›n efli M›s›rl› Zeynep
Han›m taraf›ndan bir sene evvel vefat edip bu
tekkenin hazîresine gömülen, annesinin ruhu
için, cami ile beraber ihya etmifltir.

Türbe ve camiin tamirine annesi taraf›ndan


baflland›¤› fakat onun ani vefat› üzerine Zey-
nep Han›m taraf›ndan tamamland›¤› rivayet
edilmektedir.

Dikdörtgen fleklindeki türbe, sekiz köflelidir.


Duvarlar› kârgir, çat›s› ahflap olup içten hafif
kubbelidir. ‹çinde 1158 (1745) tarihinde vefat
eden fieyh Fenâyî Ali Efendi’nin ahflap sandu-
kas› bulunmaktad›r. Pek harap durumda iken,
1990 senesinde mükemmel surette yeniden ya-
p›lm›fl ve sandukas› önüne de 16 m›sral› bir
manzume yerlefltirilmifltir.(Bu manzume için
Fenâyî Tekkesi Mescidi bahsine bak›n›z.)

550
Üsküdar Türbeleri

Fenâyî Ali Efendi 1123 (1711)’de Sadrazam olup, flehir merkezinden oldukça uzakt›r. ‹zmir
Baltac› Mehmet Pafla idaresindeki Osmanl› Caddesi ile Koparan Soka¤›’n›n birleflti¤i yer-
Ordusuna müridleriyle beraber kat›larak Prut de iken 1961’de yeniden yap›lm›fl ve eski flirin
Seferi’ne ifltirak etmifltir. Bu Osmanl›-Rus sa- durumu ile bir alâkas› kalmam›flt›r. Kitâbesi ve
vafl› s›ras›nda kendisinin ve dedegân›n tafl›d›¤› hazîresi yoktur. Önünde, kitâbesi bulunmayan,
bayraklardan biri vefat›ndan sonra sandukas› Yaylasuyu Çeflmesi mevcuttur. Suyu, karfl›s›n-
üzerine serilmifltir. Bu bayrak ve gönderleri bu- daki da¤›n Seyiryeri’nden gelmektedir. Buras›,
gün de türbesindedir. Bursa’n›n Bakacak’› gibidir.

Türbenin sol taraf›ndaki duvar üzerine 1062 Cami civar›nda Ç›narl›kuyu K›rkahvesi bu-
(1652) tarihli ve kitâbeli Kâbe-i Muazza- lunmaktad›r.
ma’n›n, bir büyük çini üzerine yap›lm›fl resmi
yerlefltirilmifltir. Bunun ve tavan› süsleyen 10
kollu avizenin Zeynep Han›m taraf›ndan hedi-
ye edildi¤i söylenmektedir. Bunlardan ayr› ola- GAR‹P DEDE TÜRBES‹
rak Ali Efendi’nin kulland›¤› el de¤irmeni de
bir sepet içinde muhafaza edilmektedir.

Fenâyî Ali Efendi, Hüseyin adl› bir zat›n o¤lu


T ürbe, Sultançiftli¤i Köyü’ndedir. Dudullu-
Alemda¤ Yolu’ndan ayr›lan bir yol, bir
km. sonra bizi köyün meydan›ndaki aç›k tür-
idi. Manisa’ya hicretinde Hâki Baba Mahalle- benin önüne getirir. Yokufl olan bu yolun sol
si’ndeki bir evde oturmufl ve bu mahallede bir taraf›nda ve köflede Alemda¤ Orman Bölge
de cami yapt›rm›flt›. Vakf›n›n ilk mütevellisi fiefli¤i binas› bulunmaktad›r. Köy yolunda
Ahmet o¤lu Mehmet nam›nda biri idi. Onun mevcut olan ve vaktiyle Sultançifli¤i fieker
vefat›ndan sonra, Üsküdar’daki tekkenin fleyh- Suyu’nun akt›¤› dört çeflme de bugün kurudur.
lerinin vakf›n mütevellisi olmalar› flart› vard›.
Vakfiye, 15 fiaban 1120 (30 Ekim 1708) tarih- Ulu bir a¤ac›n gölgesinde bulunan aç›k türbe-
lidir. nin etraf› alçak bir duvar ve demir parmakl›k
ile çevrilmifltir. fiâhidesi yoktur. Toprak mak-
Manisa’daki Fenâyî Camii bugün de mevcut beresinin üzerine dört m›sral› flu mermer kitâ-

Sultançiftli¤i Köyü
Meydan›’ndaki
Garip Dede Türbesi.

551
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Sultançiftli¤i Köyü
Meydan›’ndaki
çeflme.

Garip Dede Türbesi


kitabesi.

be konmufltur: Kitâbeye göre türbe, 6 Eylül 1910 tarihinde


Hac› Ahmet Lütfi isimli bir hay›r sever tara-
Gönlü Garib Dede’nin ruhuna Fatiha f›ndan flimdiki flekliyle tamir edilmifltir.
Yâ Kadir yâ Kadir yâ Kadir yâ Kadir
Kerem k›l kulundur Hac› Ahmed Lütfi fâkîr Köy ileri gelenlerinin beyan›na göre Garip De-
Sultançiftli¤i Köyü Müceddeden inflâ idüb kabrini tenvîr de, çok eski bir mücahittir. Bunlar yedi kardefl
Meydan›’ndaki cami. Dareynde mes’ûd buyursun an› Cenâb-› Kadir olup yedisi de bu civarda medfundur. Bunlar-
fî Ramazan-1328 Re’fet dan biri Alemda¤›’nda bir kale infla edip son-
radan flehid olan Alemdar Baba’d›r. Di¤er biri
de Samandra Köyü’nde medfundur. Di¤er iki-
sinin kabri ise bugün de mevcut olup Said Ha-
lim Pafla Çiftli¤i hudutlar› içinde, Sultan Mu-
rat veya Sultan Aziz Kasr› civar›ndad›r. Di¤er
üçünün kabirleri meçhuldür.

Bu ifade do¤ru ise Garip Dede, Tur-Hasan


Bey’in kardeflidir ve burada flehit olmufl-
tur.(Alemdar Baba Türbesi bahsine bak›n›z.)

Türbenin karfl›s›nda kuru bir çeflme ve köyün


camii bulunmaktad›r. Çeflmenin ayna tafl›n-
dan daha evvelki bir tarihte yap›ld›¤› anlafl›l-
maktad›r. fiimdiki çeflme 1955 tarihlerinde ya-
p›lm›flt›r.

Cami ise y›¤ma tafltan infla edilmifl olup ahflap


çat›l›d›r. Hiç bir yerinde kitâbesi yoktur. Mih-
rab› duvar içine gömülüdür. Minberi ahflapt›r.
Abdest musluklar›ndan fieker Suyu akmakta-
d›r. Sa¤daki minaresi tafltand›r.

552
Üsküdar Türbeleri

Sultançiftli¤i Köyü, Toptafl› Camii yap›mc›s› G‹ZL‹CE EVL‹YA TÜRBES‹ VE


Nurbânu Valide Sultan’›n vak›flar›ndan oldu-
YER SARSAN BABA TÜRBES‹
¤undan ‘Sultançiftli¤i’ ad›yla an›l›r. 990 (1582)
tarihli bir vakfiyeye göre, Sultançifli¤i, Taflde-
len ve Alemda¤ ve buradaki su membalar› Sul-
tan III. Murat’›n annesi Nurbânu Sultan’a ait
T ürbe, Aç›ktürbe Yokuflu üzerinde ve Üs-
küdar Postanesi’nin arka taraf›ndad›r. Bu
aç›k türbenin hemen yan›nda, Yer Sarsan Ba-
imifl. ba ad›yla an›lan ve bugün mevcut olmayan bir
aç›k türbe daha vard›. Türbenin gerisinde ise,
Alemda¤› civar›ndaki Sultançiftli¤i sonradan yeri hâlâ arsa halinde olan ve ismini türbeden
Damat Mahmut Pafla’n›n tasarrufuna geçmifl- alan, Gizlice Evliya Celvetî Tekkesi bulunu-
tir. 10 Muharrem 1301 (10 Ekim 1885) tarih- yordu.
li bir vekâletnameye göre, Sultançiftli¤i, ‹r-
va’da Yazla Çiftli¤i, Beykoz’da Elmal› Çiftli¤i, Gizlice Evliya’n›n kimli¤i belli de¤ildir.(Daha
Davut Pafla yak›n›nda Kafl›kç› Çiftli¤i.... ve genifl bilgi için bu isimle bilinen tekkesi bahsi-
Kuzguncuk’ta sahilhane arkas›ndaki arazinin ne bak›n›z.) Vak›f kay›tlar›nda fi›h Hüseyin
(Fethi Pafla Korusu)... bütün iflleri ile u¤raflma- Efendi kabri diye kay›tl›d›r. Tapu sicilinde de
s› için k›zkardefli Saliha Yegâne Han›m’› vekil yeri 395 ada, 4-5 parsel diye yaz›l›d›r.
tayin etmifltir.
Gizlice Evliya Türbesi günümüze kadar gele-
Mahmut Pafla, Fethi Ahmet Pafla’n›n o¤lu, Ce- bilmifl ve 1967 tarihlerinde flimdiki flekli ile
mile Sultan’›n kocas›d›r. (Ahmet Fethi Pafla onar›lm›flt›r. Türbenin eskiden sebile benze-
Camii bahsine bak›n›z.) yen bir durumu vard›. Yol seviyesinden yüksek
oldu¤undan, sol taraf›ndaki bir merdivenden
Kaynaklar: (N. Nirven, ‹stanbul Sular›, s. 232) (Gezi No- türbenin avlusuna ç›k›l›rd›. Merdiven ve tür- Gizlice Evliya
tu) (Uzunçarfl›l›, Mithat Pafla ve Taif Mahkumlar›, s. 46- benin yan duvarlar› kesme tafltan yap›lm›fl Türbesi.
129) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar›, s. 154-156) olup, etraf› bir demir parmakl›k ile çevrilmiflti.

553
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Gizlice Evliya Türbesi


ve çevresi.

Her taraf›n› a¤açlar ve sarmafl›klar kaplam›flt›. dukça genifl bir alan› kapl›yordu. 1928 tarihle-
rinde kald›r›larak yerine Belediye Tahsil fiube-
Türbede, Gizlice Baba’ya ait oldu¤u söylenen si ve PTT binalar› yap›lm›flt›r. Mezarl›¤›n kal-
Gülfem Hatun Türbesi kitâbesiz, yuvarlak bir tafl ile etraf›ndaki me- d›r›lmas› s›ras›nda türbenin yan taraf›nda bu-
bu ç›nar›n zarl›ktan getirilip konulan bir kaç flâhide vard›. lunan türbedar meflrutas› da yok olmufltur. Bu-
dibinde iken 1940 radaki flâhideler aras›nda en eski tarihlisi 1192
tarihlerinde kendi Bu iki türbenin ve tekkenin etraf›n› saran, A- (1778) rakkaml›s› olup ayr›ca 13 dilimli Cel-
ismiyle an›lan ¤a Camii ve Devatîzâde Mehmet Talib Efendi vetî sikkeleri de vard›r.
camiinin k›ble taraf›na Camii Mezarl›¤›, bugünkü flehir plân›na göre
nakledilmifltir. Ahmediye Meydan›, Halk Caddesi, Türbe Ka- Yaln›z, PTT binas›n›n yerinde, Göztepe Sem-
p›s› Soka¤› ve Aç›k Türbe Soka¤› ile çevrili ol- ti’nin kurucusu ve cami sahibi serduhani (bafl-
tütüncü) Mehmet Efendi’nin büyük bir han›
vard›.

Kaynaklar: (Gezi Notu) (B. fiehsuvaro¤lu, Göztepe, s. 60)


(Mir’at, s. 131)

GÜLFEM HATUN TÜRBES‹

H adîka yazar›n›n: “Cami-i mezbure karîb


flahraha nâz›r türbesi ve ittisâlinde mek-
tebi dahi vard›r” dedi¤i türbe, eski ismi Kara-
caahmet Caddesi olan, Hakimiyet-i Milliye
Caddesi üzerinde idi.

Tezkiretü’l-Ebniye’de Gülfem Hatun Medrese-


si’nin Mimar Sinan taraf›ndan yap›ld›¤› yaz›l›
oldu¤u halde cami, mektep ve türbesinin isim-
leri yaz›l› de¤ildir. Fakat bu eserlerin de Mimar
Sinan taraf›ndan yap›ld›¤› muhakkakt›r.

Aç›k veya kapal› oldu¤unu bilmedi¤imiz türbe,


1266 (1850) tarihinde zuhur eden bir yang›n-
da cami, medrese, türbe ve mektep ile bütün
bir semt olarak yanm›flt›. Bu yang›ndan 19 se-
ne sonra 1285 (1868-69) tarihinde, cami ve
mektep halk taraf›ndan onar›lm›fl fakat medre-

554
Üsküdar Türbeleri

se ile türbe tamir edilmemiflti. Bu uzun zaman Kabir son olarak, 1940 tarihlerinde ç›nar›n di-
s›ras›nda da kabir tafl› kaybolmufltu. binden kald›r›larak flimdiki yerine yani, cami-
inin k›ble taraf›na nakledilmifltir.
Gülfem Hatun taraf›ndan dikildi¤i söylenen
flimdiki ulu ç›nar a¤ac›n›n yan›na, bugün ca- Nakiller aras›nda flu tafllar vard›r:
miinin k›ble taraf›na nakledilmifl bulunan flâ-
hide dikildi. Üzerine, Gülfem Hatun’un ölüm 1050 (1640). Hüdâyî Hazretleri’nin mukabe-
tarihi unutuldu¤u için yanl›fl olarak 1069 lecisi Mehmed Efendi’nin ruhuna el-Fa-
(1658-59) tarihi yaz›lm›flt›r. Kitâbesi fludur: tiha.

“Küllu men aleyhâ fân” 1047 - 1045. Hüdâyî Hazretlerinin mukabele-


Kad intekalet ilâ rahmetillâhi cisi Mehmed Efendi’nin zevcesi Gülsüm
Teâlâ el-merhume ve kerimesi Zeyneb Hatunlar›n ruhlar›-
El-ma¤firetu’s-sa’îdetu’fl-flehîde na el-Fatiha.
El-muhtâcetu’l- merhame
Gülfem Hatun Mehmet Efendi Hüdâyî Tekkesi’nin ge-
bint-i Abdullah. lir ve giderini kontrol ederdi. Bu görevi
Sene 1069 yapana mukabeleci denirdi.

Gerçekte ise, Gülfem Hatun, 969 (1561-62) Cadde üzerindeki türbesinin önü, vaktiyle ar-
tarihinde Kanunî Sultan Süleyman taraf›ndan zuhalcilerin istek sahiplerinin arzular›n› dile
öldürtülünce bu yere gömülmüfl ve sonra üzeri- getirmeleri için topland›klar› bir mahaldi. Üs-
ne bir türbe yap›lm›flt›. Hadîka yazar› Ayvansa- küdar fier’iye Mahkemesi bu türbenin biraz ile-
rayî Haf›z Hüseyin Efendi, bu türbeyi ve kabir risinde bulunuyordu. Bu durum eski mahke-
tafl›n› görmüfltü. Kaydetti¤i kitâbesi fludur: menin buradan kald›r›lmas›na kadar devam et-
mifltir.
Sâhibetü’l-hayrat sa’îde flehîde Gülfem Hatun
fî sene tis’a ve sittîn ve tis’a mie (Gülfem Hatun Camii bahsine bak›n›z.)
969

Gülfem Hatun
Türbesi.

555
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

GÜLNUfi EMETULLAH VAL‹DE


SULTAN TÜRBES‹

T ürbe, Hakimiyet-i Milliye Caddesi üzerin-


dedir. Yeni Cami Külliyesi ile beraber
1708-1711 tarihleri aras›nda yapt›r›lm›flt›r. Bâ-
nisi, Sultan III. Ahmet’in annesi Gülnûfl Eme-
tullah Valide Sultan’d›r. Lâle Devri baflmima-
r› Mehmet A¤a taraf›ndan yap›lm›flt›r.

Türbenin sa¤ taraf›nda sebil, sol taraf›nda mu-


vakkithane ve hazîre, arkas›nda hünkâr mahfi-
li ve cami, karfl›s›nda ise Zincirli Kuyu Tekke-
si ismiyle de bilinen Halim Gülüm Dergâh›
bulunuyordu.

Türbe, sekiz yüzlü olarak tamamen mermerden


yap›lm›flt›r. Köflelerine yerlefltirilen sekiz mer-
mer sütunun aras›, pirinç flebekedir. Sütun bafl-
l›klar› istalaktitlidir. Genifl, aln› düz, kemer iç-
leri dilimli, yekpare bir mermer kirifl veya ke-
mer sütunlar› birbirine ba¤lar. Bu sütun ve ki-
Gülnufl Emetullah rifllerin üzerine, türbeyi daha görkemli göster-
Valide Sultan mesi için kesme mermerden ikinci bir kemer
flâhidesi. daha yap›lm›flt›r. Bu kafl kemerlerin iç taraflar›
yine pirinç flebekedir. Bu flebekeler, gerek dö-
küm ve gerekse motifleri bak›m›ndan, Türk bir tel kafes örtmektedir.
dökme sanat›n›n en güzel örnekleridir.
Kubbe ete¤ini, çepeçevre istalaktitli bir silme
Bu aç›k türbeyi, lame demirler aras›na gerilen çevirmektedir. Bu silmenin örneklerini, cami
külliyesinin çeflme, sebil, flad›rvan ve cümle
kap›s›n›n etraf›nda gördü¤ümüz gibi, iskele
meydan›ndaki III. Ahmet Çeflmesi’nde ve K›-
s›kl› Çeflmesi’nde de müflahade etmekteyiz.
Kubbe ete¤inin iç taraf›nda nefis bir hat ile
Ayet-el Kürsi yaz›l›d›r.

fiebekeler çiçek, yaprak ve geometrik flekiller-


le bezenmifltir.

Pirinç flebeke bir kap›dan türbeye girilir. Bu efl-


siz flaheser türbenin içinde, Valide Sultan’›n
yüksek, ihtiflaml› kabir tafllar›n› havi mezar›
bulunmaktad›r.

Bafl ve ayak tafllar›nda, istiridye kabu¤u fleklin-


de mihrapç›klar ve kabartma flekiller vard›r.
‹kisinin de arka taraflar›na zarif, uzun servi ka-
bartmalar› yap›lm›flt›r.

Ayak tafl›, çeflme ve flad›rvan›nda oldu¤u gibi,


vazo içinde çiçek motifleri ile bezenmifltir. Her
Gülnufl Emetullah iki tafl›n üst taraf›na yap›lan sorguçlar, çeflme-
Valide Sultan Türbesi. sindekinin ayn›d›r.

556
Üsküdar Türbeleri

Bafl tafl›nda ta’lik yaz› ile yaz›lm›fl 11 sat›r ha- yats› vakti, Valide Sultan’›n cenazesi Davut
linde, Arapça bir kitâbesi vard›r. Alt›nda 1127 Pafla Saray›’na getirilmifl ve ‹stanbul Kaymaka-
tarihi yaz›l›d›r. m› Vezir Kürt Mehmet Pafla ile flehrin ileri ge-
len kiflileri taraf›ndan, orada karfl›lanm›fl ve sa-
Türbenin ve camiin kitâbeleri, Hezârfen Meh- baha kadar bafl ucunda Kur’an okunmufltu. Er-
met Efendi taraf›ndan yaz›lm›flt›r. ‹mzas›n›, fla- tesi mübarek cuma günü, ‹stanbul’daki vezir-
d›rvan avlusuna aç›lan sol yan kap›s› üzerinde- ler, ulema ve fleyh efendiler cenazeyi oradan
ki ayetin alt›nda görmek mümkündür. ald›lar. Topkap›’dan flehre girerek So¤ukçeflme
Kap›s›’ndan (Gülhane Park›’na girilen kap›)
Valide Sultan Edirne’de vefat etmifltir. Hasbahçe’ye, oradan da Yal› Köflkü’ne (Sirke-
ci araba vapurlar›n›n az ilerisinde idi.) getirdi-
Afla¤›daki sat›rlar, F›nd›kl›l› Mehmet A¤a’n›n ler. Padiflah›n emri üzerine bir saltanat kay›¤›-
Nusretname adl› eserinden al›nm›flt›r: na koyarak Üsküdar’a geçirdiler ve an›lan yere
defnettiler. Mezar›n›n bafl ve ayak uçlar›na bi-
“Padiflah›m›z›n annesi Gülnûfl Valide Sultan, rer mermer tafl diktiler.” (Yeni Valide Camii
bir süreden beri yata¤a düflmüfl hasta yat›yor- bahsine bak›n›z.)
du. Nihayet bu sal› gecesi (7/8 Zilkade 1127,
4/5 Kas›m 1715), saat 9 sular›nda, 75 yafl›nda
oldu¤u halde, ruhunu teslim etmiflti. Cenazesi
bütün vezirlerin, ulema ve fleyh efendilerle ile- HACI AHMET PAfiA TÜRBES‹
ri gelen memurlar›n kat›ld›klar› bir törenle
Darü’s-saâde’de, Alay Köflkü’nden kald›r›ld›,
bir arabaya konularak vasiyeti üzerine ‹stan-
bul’da, Üsküdar’da yapt›rd›¤› cami bahçesin-
T ürbe, Do¤anc›lar Meydan›’ndaki Çak›rc›-
bafl› Hasan Pafla Camii’nin kuzeyindedir.
Ramazano¤lu Soka¤›’na aç›lan avlu kap›s›ndan
deki üstü aç›k türbeye defnedilmek üzere, ikin- girilir. Mimar Sinan taraf›ndan yap›lm›flt›r.
ci vezir Kürt Mehmet Pafla’ya teslim edildi.
Tezkiretü’l-Ebniye’de “Üsküdar’da Hac› Pafla
Ertesi Perflembe günü (7 Kas›m 1715), akflam Türbesi” ad› ile kay›tl›d›r.

Hac› Ahmet Pafla


Türbesi.

557
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Evliya Çelebi’nin meflhur Seyahatname’sinde Ahmet Pafla’n›n hicrî 1001’de vefat etti¤ini
“Hac› Pafla Darü’l-kurrâs› ve Türbesi” diye ismi belirtmifltir.
geçer. Ayr›ca bu yerde bir de “Hac› Pafla Sara-
y›”n›n bulundu¤unu belirtmifltir. Çelebi’nin, Sicill-i Osmânî’de ise 996 (1588)’de vefat etti¤i
Hac› Pafla Darü’l-kurrâs› dedi¤i binaya, Hadîka yaz›l›d›r.
yazar›, Çak›rc›bafl› Hasan Mektebi diyor.
Esas türbe kap›s› önünde ikinci bir türbe daha
Evliya Çelebi, Hac› Ahmet Pafla’n›n bir de vard›. Bu türbe ile bir ba¤lant›s› bulunmayan
mescidi oldu¤unu söylüyor ve “Üsküdar mes- bu yap›n›n oval biçimdeki kubbesi dört köfle,
citlerinden Hac› Pafla Mescidi en seçkinidir” alt› mermer sütun üzerine oturtulmufltu. ‹ç alt
diyor. Tuhfetü’l-Mimarîn’de Mimar Sinan’›n duvarlar› kesme tafl ile kapl› bulundu¤u halde,
yapm›fl oldu¤u mescidler say›l›rken “Üskü- d›fl yüzü ve kubbesi mermer ile örtülmüfl idi.
dar’da bina olunan Hac› Pafla Mescidi” diye
ad› geçti¤i halde darü’l-kurrâs›’ndan bahis yok- Bu ikinci türbe, 1310 (1892) tarihinde Hüse-
tur. Hadîka yazar› da bu isimle bir mescit yaz- yin R›za Pafla taraf›ndan, 12 May›s 1890 / 6
mam›flt›r. Kas›m 1895 tarihleri aras›ndaki Adliye Naz›r-
Adliye Naz›r› Hüseyin l›¤› zaman›nda yapt›r›lm›flt›r. Sonradan y›k›lan
R›za Pafla’n›n, Haf›z Hüseyin Efendi “Hac› Ahmet Pafla, tür- türbenin tafllar›, etrafa da¤›lm›fl olarak dur-
Hac› Ahmet Pafla be-i mahsûsas›nda medfundur. Çak›rc›bafl› Ca- maktad›r.
Türbesi önündeki mii karfl›s›ndaki hamam› 993 (1585) tarihinde
y›k›k türbesi. bina olunup, bânisi bundan bir kaç sene sonra Türbenin yap›m› s›ras›nda kap›s› üzerine yer-
Yan›nda o¤lu vefat etmifltir.” diyor. Burada vefat tarihini lefltirilen H. 1310 tarihli kitâbe, türbe y›k›ld›-
fiehremini ‹smet yazmad›¤› halde Vefeyât adl› eserinde: “Vüze- ¤› s›rada ‹zmirli Ali Pafla Türbesi’nin kap›s›
Bey’in kabri vard›r. radan iken hil’at, sene 1001 (1592-93) tari- karfl›s›na nakledilmifltir. Kitâbe, esas türbe ki-
hinde hulle-pûfl-› na’îm olmufltur.” diyerek tâbesinin bir efli olup Hattat Sami Bey taraf›n-

558
Üsküdar Türbeleri

dan yaz›lm›flt›r. Bu s›rada esas türbe de onar›l- Bilmek istersen an› fiemsî didi târîhin
m›flt›r. Derler idi Hac› Ahmet Pafla an›n ad›n Ahmet Pafla Türbesi
kitabesi.
Burada, Ramazano¤ullar›’ndan fiehremini ‹s- Kitâbede tarih yoktur. Yaln›z son tarih m›sra› Do¤anc›lar Camii
met Bey ile babas› Hüseyin R›za Pafla gömülü- ebced hesab›na vurulunca 984 (1576-77) tari- hazîresinde ve
dür. Bu iki kabrin bugün yaln›z kaideleri kal- hi ç›kar ki, bu, türbenin yap›ld›¤› tarihtir. Ha- yerdedir.
m›flt›r. ‹smet Bey, 1913’te ‹stanbul milletveki- c› Pafla “Kendi destiyle kodu türbesinin bünya-
li olmufl ve bir sene sonra da ‹stanbul Vali Ve- d›n” m›sra›ndan da anlafl›laca¤› üzere, türbesi-
killi¤i ile ‹stanbul fiehreminli¤i’ne atanm›fl, fa- ni hayatta iken yapt›rm›flt›r.
kat 1917 y›l›nda bir kazaya u¤rayarak denize
düflmüfltür. Bir hafta sonra denizde bulunan Kitâbe, Hac› Ahmet Pafla’n›n akrabas› ve cami
cesedi babas›n›n yan›na gömülmüfltür. Camiin sahibi fiemsi Ahmet Pafla taraf›ndan yaz›lm›fl-
üzerinde bulundu¤u yan sokak hâlâ, Ramaza- t›r. (fiemsi Pafla Camii bahsine bak›n›z.)
no¤lu Soka¤› ad›n› tafl›maktad›r.
Türbenin içinde dört kabir vard›r. Bunlar›n
Hüseyin R›za Pafla, 1838’de ‹stanbul’da do¤- ikisi ahflap sanduka fleklinde olup di¤er ikisi
mufl, valiliklerde, Adliye ve Evkaf Naz›rl›kla- mermer lâhittir. O devrin simgesi olan ince,
r›nda bulunmufl ve kitap merakl›s› olarak ta- dört köfle flâhideler üzerinde örfî destarlar bu-
n›nm›fl de¤erli vezirlerdendi. Türkçe, Arapça lunmaktad›r. Lâhitler küçüktür. Hiç birinin
ve Farsça fliirleri ve kitaplar› vard›r. 1322 üzerinde yaz› ve tarih yoktur. Bunlar Ahmet
(1904) tarihinde vefat ederek yukar›da aç›kla- Pafla’n›n çocuklar›na ait olmal›d›r. Sanduka-
nan yere gömülmüfltür. lardan biri, Ahmet Pafla’ya aittir.

Hüseyin R›za Pafla’n›n babas› ‹smet Pafla, Rama- Tamamen kesme tafltan yap›lan türbe, tek
zano¤ullar›ndan Necip Bey’in o¤lu olup Ende- kubbeli olup sa¤›rd›r. Sekiz yüzlüdür. Her yü-
run’dan yetiflmifltir. Bir çok valiliklerde bulun- zünde, üstte olanlar› kemerli, altta olanlar› düz
mufl ve 1282 (1865) senesinde vefat etmifltir. kiriflli pencereleri vard›r. Kubbe, ayr›ca sekiz
yüzlü bir kasna¤a oturtulmufltur.
Türbe kap›s›n›n kemeri, beyaz ve k›rm›z› renk-
li mermerle örülmüfltür. Kap› söveleri mermer- Türbenin duvarlar›ndaki kandillikler hâlâ dur-
dir. Kap›n›n üzerinde iki sat›r üzerinde dört maktad›r. Yaln›z döflemeler çürümüfltür. Kap›-
m›sral› flu kitâbe bulunmaktad›r: n›n iki taraf›nda kitap dolaplar› vard›r.

fiam Beglerbe¤isi olan o nesl-i Halid Türbenin etraf› mezarl›kt›r. Buradaki en eski
Kendi destiyle kodu türbesinin bünyad›n tarihli kabir tafl›, Mustafa Bey’e ait olup 1010

559
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

(1601-2) tarihlidir. Bir kaç lâhit da¤›lm›fl du- vard›.


rumdad›r. Camiin k›ble taraf›ndaki mezarl›k,
türbenin etraf›na nakledilmifltir. R›za Pafla’n›n kerimesi, Fatma Han›m’›n k›z›
Nafia Han›m, Meflhur Tunuslu Ahmed Bin
Hac› Ahmet Pafla, ‹sfendiyaro¤ullar›’ndan Ayad’›n o¤lu Reflid Bin Ayad ile evlendirilmifl
olup K›z›l Ahmet Pafla ahfad›ndand›r. fiemsi ve bu izdivactan Mehide adl› bir k›zlar› olmufl-
Ahmet Pafla’n›n amcas›d›r. Enderun’dan yetifl- tur. (Tunuslu Mahmud Ayad Pafla Köflkü bah-
mifl sonra s›ra ile Büyük Emirahur, iki defa sine bak›n›z.)
Konya valisi, Rumeli Beylerbeyi ve fiam valisi
olmufltur. Sultan II. Selim’in ve Sultan III. Kaynaklar: (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›flman Türk-
Murat’›n has nedimi idi. Vefat›nda yafl›n›n çesi, 2/173 ve 5/69) (M. Meriç, Mimar Sinan’›n Hayat›)
100’ü geçti¤i rivayet olunur. fiemsi Pafla gibi (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/230) (M. Tahir, Osmanl› Müellifle-
bu da padiflah ile beraber ava giderdi. ri, 2/333) (‹slâm Ans. 9/612) (A. Gövsa, Türk Meflhurla-
r›, s. 195-329) (A. Gövsa, Meflhur adamlar, 4/1364) (Ay-
Ramazano¤ullar›, Adana bölgesinde hüküm vansarayî, Vefeyât, s. 43) (R. Ziyao¤lu, ‹stanbul Kad›lar›
sürmüfl olan bir Türk hânedan›d›r. Üç Ok fiehreminleri, s. 206) (M. Pakal›n, Maliye Naz›rlar›, c. 1)
Türkmenleri’ne mensuplard›. Bu Türkmen- (Gezi Notu) (Sicill-i Osmânî, 1/204; 3/204 ve 3/473 ‹smet
ler’den bir k›sm› Üsküdar’a yerleflmiflti. Pafla- Mehmet Pafla) (V. R. Zorlu, O Günden Bu Güne, s. 50)
kap›s›, Jandarma Kumandanl›k binas›n›n sa¤ (‹nal, Son Sadrazamlar, s. 1517) (Naimâ Tarihi, Dan›flman
taraf›ndaki park›n yerinde yak›n tarihe kadar Türkçesi, 5/2217) (‹nal, Evkaf-› Hümayun Nezaretinin Ku-
bir Türkmen Mezarl›¤› vard›. ruluflu, Haz. N. Öztürk, Vak›flar Der. 19/66) (Abdullah
Kuran, Mimar Sinan, s. 323) (Beyhan Erça¤, Mimar Si-
Hac› Ahmet Pafla’n›n Kayseri’de Mimar Sinan nan’›n ‹nfla Etti¤i Türbeler, VI. Vak›f Haftas›. s. 229)
yap›s› bir camii ve mektebi, ayr›ca Düzce’de (Osm. Arfl. Evkaf Defteri II, No:12939-18380) (Osm.
dahi bir cami ve mektebi, babas› ‹sfendiyaro¤- Arfl. Evkaf ‹dareleri Katalo¤u, i/2) (Y. Öztuna, Devletler ve
lu Mahmut Bey’in de Dimetoka da bir tekkesi Hanedanlar s. 825)

Halil Pafla Türbesi.

560
Üsküdar Türbeleri

HAL‹L PAfiAZÂDE MAHMUT Soka¤a nazaran fevkânî olan Mahmut Bey


Türbesi’ne avluya aç›lan mermer söveli ve ke-
BEY TÜRBES‹
merli bir kap›dan girilir. Söveleri geometrik

A ç›ktürbe Soka¤› ile Aziz Mahmut Efendi


Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve Halil Pafla
Türbesi’nin sa¤ taraf›ndad›r.
flekilli olup Halil Pafla Türbesi kap›s›ndan ayr›
özelliktedir. Kitâbesi yoktur. Kap› önünde kes-
metafl alçak bir duvar vard›r. Bunun y›k›lm›fl
bulunan revak›n sütun kaidesi oldu¤u san›l-
Mahmut Bey, Sadrazam Halil Pafla’n›n iki o¤- maktad›r.
lundan biridir. Di¤er o¤lu Ebubekir Bey’in, ba-
bas›n›n türbesinde gömülü oldu¤u rivayet edi- Kap›n›n sa¤ taraf›ndaki cephede altta iki göm-
lir. me dolap, cephede alt üst üçer; sa¤ taraf›ndaki
cephede altta iki gömme dolap, üstte iki pen-
Mahmut Bey Türbesi’nde de Halil Pafla Türbe- cere; sol taraf›ndaki cephede -ki bu asl›nda
si’nde oldu¤u gibi üç lâhit vard›r. Biri, hangi Halil Pafla Türbesi’nin cephesidir- üstte üç,
tarihte vefat etti¤i bilinmeyen Mahmut Bey’e, altta bir pencere vard›r. Alt pencereler mer-
di¤eri Hüdâyî Tekkesi fleyhlerinden olan Ab- mer söveli ve klâsik demir parmakl›kl› olup
dülhay Efendi’ye, üçüncüsü ise Abdülhay dikdörtgen fleklindedir. Üst pencereler ise siv-
Efendi’nin o¤luna aittir. Bu üç lâhdin üzerin- ri kemerlidir.
deki sandukalar yok olmufltur.
Türbenin zeminine alt›gen tu¤la döflenmifltir.
Abdülhay Efendi’nin vefât›na flu tarih düflürül-
müfltür: Tek sa¤›r kubbesi sekiz yüzlü bir kasna¤a, kas-
nak da karfl›l›kl› iki ana duvar ve iki tu¤la ke-
“K›la Abdülhay sana Hakk rahmeti-1117” mer üzerine oturtulmufltur. Dört taraf›nda düz
(1705-6) tromplu küçük yar›m kubbecikleri vard›r. Mer-
mer alemi k›r›lm›flt›r.

Halil Pafla Türbesi


ve sebili.

561
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Halil Pafla Türbesi.

Türbenin sokak taraf›ndaki cephesi tamamen Gösterdi¤i mimarî özelliklerden de anlafl›laca¤›


kesme tafl ile kaplanm›fl olup iki köflesine birer üzere türbe, Halil Pafla Türbesi’nden sonra ya-
kabartma sütun yap›lm›flt›r. Üst iki köflesinde- p›lm›flt›r. Bunu do¤rulayan kan›tlar flunlard›r:
ki kufl evleri k›r›lm›flt›r. Türbenin alt kaidesi
soka¤›n kavsine uyduruldu¤undan, üstte bulu- a) Halil Pafla Türbesi tamamen kesme tafltan
nan türbe, iki taraftan k›sa konsollarla d›fla ta- yap›ld›¤› halde, Mahmut Bey Türbesi’nin yal-
fl›r›lm›flt›r. n›z sokak taraf› kesme tafl ile kaplanm›flt›r.

Halil Pafla ve Mahmut Türbenin arka cephesi ve kubbe kasna¤› ise, b) Mahmut Bey Türbesi, Halil Pafla Türbesi’ne
Bey türbeleri. iki s›ra tu¤la ve bir s›ra kesme tafltan yap›lm›fl- yaslanm›fl olup, tafl ba¤lant›s› yoktur.
t›r.
c) Halil Pafla Türbesi’nin Mahmut Bey Türbe-
si’ne bakan cephesinde bir çerçeve içinde bü-
yük bir pencere vard›r. Bu çerçevenin üst k›s-
m›, Mahmut Bey Türbesi’nin kubbesi üzerine
oturdu¤u kemeri alt›nda kalm›flt›r.

Mahmut Bey Türbesi’nin alt kaidesinin Halil


Pafla Türbesi ile beraber yap›lm›fl oldu¤unu tafl
ba¤lant›lar›ndan anl›yoruz. (Sadrazam Halil
Pafla Türbesi bahsine bak›n›z.)

Üsküdar’da do¤an ve yaflayan fieyh Abdülhay


Efendi’nin torunu Üsküdarî Molla Mehmet
Efendi’nin de bu türbede gömülü bulundu¤u sa-
n›lmaktad›r. Mehmet Efendi, büyük kad›l›klar-
da bulunmufl olup iyi bir hânende ve bestekâr
idi. 1730 tarihlerinde vefat etmifltir. Musikiyi,
ilâhî besteleri ve fliirleri bulunan büyük babas›
Abdülhay Efendi’den ö¤rendi¤i söylenir.

562
Üsküdar Türbeleri

HALLAÇ BABA VEYA GAN‹ Harap ve çat›s› çökmüfl olan bu türbede ayr›ca,
iki fener, bir 99’luk tesbih ve bir kaç levha gö-
EFEND‹ TÜRBES‹
ze çarp›yordu.

T ürbe, Toptafl› Caddesi’ne aç›lan, K›zlar


A¤as› Ç›kmaz› üzerinde ve Hallaç Baba
Sa’diyye Tekkesi’nin avlu kap›s› yan›nda idi.
Bugün, türbe, tekke ve ç›kmaz sokak mevcut HAfi‹M BABA TÜRBES‹
de¤ildir. 1972 tarihinde, yeni aç›lan Toptafl›
Bulvar› sebebi ile y›kt›r›ld›. (Bu tekke bahsine
bkz.) T ürbe, ‹nadiye Semti’nde ve bu isimle bili-
nen meflhur tekkesinin alt›nda ve Gündo-
¤umu Caddesi ile ‹nadiye Mezarl›k Soka¤›’n›n
Türbede, Hallaç Gani Efendi’nin; birleflti¤i yerde idi.

1901 tarihinde vefat eden, bu tekkenin fleyhle- Yeri, bugün arsa halinde bulunan türbede,
rinden Ali Efendi’nin; 1197 (1783) tarihinde vefat eden Bektâflî fley-
hi Haflim Baba medfundur.
Vefat tarihi bilinmeyen, Mehmet Emin Efen-
di’nin; Haflim Baba, Celvetîlik’ten ayr›l›p Bektâflî ba-
bas› oldu¤u için babas› fieyh Yusuf Nizamed-
May›s 1326 (1908) tarihinde vefat eden Ah- din Efendi’nin türbesine gömülmemifltir. Haflim Baba Türbesi
met Ferit Efendi’nin; ve solundaki
Fevkânî olan ve semahane olarak kullan›lan çeflme harabesi.
Vefat tarihi bilinmeyen, ‹brahim Zihni Efen- tekke mescidinin alt›ndaki bir oda türbe hali- Çeflme ayn› zamanda
di’nin ve kim oldu¤u bilinmeyen bir ne getirilerek buraya defnedilmifltir. (Haflim tekkenin abdest
kimsenin sandukalar› vard›. Baba’n›n öz geçmifli için Band›rmal› Tekkesi mahalli idi.
Camii bahsine bak›n›z.)

563
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

HAYDAR BABA TÜRBES‹


Haydar Baba Türbesi.

T ürbe, eski Haydarpafla Mesiresi’nde ve


flimdiki Haydarpafla tren istasyonunun he-
men arkas›nda demir yollar› aras›ndad›r.

Bu aç›k türbe, halk aras›nda, Haydar Baba


Türbesi ad›yla bilinmesine ra¤men, türbede
medfun olan kifli, Abdullah isimli bir zatt›r.
Türbe yak›flt›rma ad›n›, Haydar Pafla’n›n (öl.
Karfl› sayfada 1595) Kanunî devrinde (1520-1566) yapt›rm›fl
Haydar Baba Türbesi oldu¤u ve sonra kendi ad› ile an›lan ‘Hadâik-i
içinde Halit A¤a Sultaniye’ den alm›flt›r.
kitabesi.
Bu padiflah bahçesinin ortas›nda, ad›n› yine
bahçeyi yapt›ran›n isminden alan, Mehmet
Efendi’nin, Haydar Pafla Camii ismiyle an›lan
bir camii vard›. Türbe iflte bu camiin yan›nda
idi. Gayet bak›ml› olan ve üzeri bir demir ka-
fes ile örtülü bulunan türbenin girifl kap›s› üze-
rinde yeni yaz› ile;

“Bismillâhirrahmânirrahîm. Burada yatmakta bu-


lunan Abdullah Baba’n›n ve Haydar Baba Haz-
retlerinin ruhuna Fatiha”

Haydar Baba Türbesi.

Karfl› sayfada
Haydar Baba Türbesi
içinde Abdullah Baba
flâhidesi.

564
Üsküdar Türbeleri

diye yaz›l›d›r.

Kap›n›n yan›ndaki mermer kitâbede ve iki sa-


t›r halinde:

“Sâhibu’l-hayrat darü’s-saâdetü’fl-flerife a¤as›


Hazreti Halid A¤a. 1211 (1796)”

diye yaz›l›d›r.

Halid A¤a’n›n, bu cami yak›n›nda bir çeflmesi


ve namazgâh› ve ayr›ca Kad›köy’de Halit A¤a
Soka¤› üzerinde 1209 (1794-95) tarihli güzel
bir çeflmesi vard›r. (A¤a için, Abdülmecit Han
Çeflmesi bahsine bak›n›z.)
le maruf bir zat, kendi için vefat›ndan önce ha-
Türbenin ortas›nda beton bir sanduka ve bu z›r eyledi¤i kabrinde medfundur. Haflimî, vefa-
sandukan›n ayak taraf›ndaki yuvarlak mezar t›na bu tarihi demifltir:
tafl› üzerinde de;

Yâ Hû merhûm ve ma¤fûrleh lâ-mevtî Abdullah


Baba’n›n ruhuna / el-Fatiha 1282 (1865)

diye yaz›l›d›r. Sandukan›n üzerine de 13 dilim-


li bir tarikat sikkesi konmufltur.

Türbe, gayet harap bir durumda iken, 1955 ta-


rihinde flimdiki flekliyle onar›lm›flt›r. (Haydar
Baba’n›n kimli¤i için Haydar Dede Mescidi
bahsine bak›n›z.)

Merhum Konyal›, Haydar Baba Türbesi ile


Haydar Dede Mescidi bahislerini biribirine ka-
r›flt›rm›flt›r. Buradaki kitâbeler de yanl›flt›r.

Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/241) (Gezi Notu)


(Konyal›, Üsküdar Tarihi 1/358.

H‹MMET DEDE TÜRBES‹

T ürbe, Karacaahmet Camii yerinde bulu-


nan, eski Taflç›lar Camii k›blesi yönünde
ve köfleye yak›n bir yerde bulunan, Hoca Mi-
kail bin Mahmud fiirvanî adl› zat›n kabri kar-
fl›s›nda idi. Hoca Mikail’in mermer sandukas›
bugün de mevcut olup yar›ya yak›n topra¤a gö-
mülmüfltür.

Hadîkatü’l-Cevâmi adl› eserinde Hüseyin Efen-


di flu bilgiyi vermektedir:

“Bu camiin karfl›s›nda Himmet Dede denmek-

565
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Kudve-i ehl-i safa Hazreti Himmet Dede kim Himmet Dede Hazretleri’nin kabridir. Sene 1052
‹tdirüb lah-i hayat›nda mezar›n› bina (1642). Nakli 24 Muharrem 1336 (9 Kas›m
Hâflimî dâî didi merkadinin târîhin 1917)
Can ile meflhed-i Himmet Dede’ye eyle du’a
1041 (1631) ‹. Hakk› Bey, Merâk›d adl› eserinde diyorki:

Himmet Dede Hazretleri, Valide-i Atik Camii “fiehidlik Mescidi civar›nda, fiehidlik Türbe-
Dergâh›’nda oturur iken vefat etmifltir. Selim- dar› ünvaniyle müstahdem iken vefat eden Ba-
zâde Emnî Çelebi flu tarihi söylemifltir: labanî du’â-gû-y› flehir fieyh Hasan Hüsnü
Efendi ‹bn-i Ali Pafla medfundur. 1347 (1928).
“Himmet Efendi oldu dâr-› bekaya âzim” Nam›na mezar tafl› vard›r.” Bu tafl bugün mev-
cut de¤ildir.
1336 (1917) tarihinde, Kad›köy-K›s›kl› Tram-
vay yolu yap›l›rken, mevcut yolu geniflletmek Himmet Dede kabrinin yan›nda, demir par-
icap etmifl ve bu aç›k türbe büyük bir merasim- makl›k içinde, “Yanya eflraf›ndan Koca Arslan
le, Karacaahmet Mezarl›¤› fiehitlik Camii’nin Pafla sülâlesinden Murtaza Bey’in 1339
sol taraf›na ve 30 ad›m ilerisine nakledilmifltir. (1920)” tarihli kabri vard›r.
Etraf›, demir parmakl›k ile çevrilmifltir. Yuka-
r›da yaz›lan kitâbe bugün mevcut de¤ildir. Es- Hadîka yazar›n›n verdi¤i 1041 tarihi yanl›fl ol-
kiden mermer bir levha halinde demir par- mal›d›r. Ba¤dat Seferi, 8 Nisan 1638 tarihinde
makl›¤›n üzerinde idi. Sultan Murat’›n Üsküdar’a geçmesi ile baflla-
m›fl ve 24 Aral›k 1638 tarihinde de son bul-
1917 tarihinde dikilen sütun fleklindeki flâhi- mufltur.
desi üzerinde flu yaz› vard›r:
Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/223) (‹. Hakk›, Merâ-
Yâ Latîf. Fâtih-i Ba¤dad Sultan Murad Han-› râ- k›d-› Mu’tebere-i Üsküdar, s. 53-54) (Evliya Çelebi Seyahat-
bi’nin Alemdar› kutbü’l-ârifîn fleyhü’l-mücahidîn namesi, Dan›flman Türkçesi, 2/177-178)

Himmet Dede
Türbesi.

566
Üsküdar Türbeleri

‹S‹MS‹Z TÜRBE ait oldu¤u belli de¤ildir.

E skiden Ahmediye Meydan›’nda ve tahmi-


nen Üsküdar Postahanesi’nin sol taraf›nda
bulunan türbe, bilinmeyen bir tarihte Ahme-
Bu nakil s›ras›nda, flimdi Üsküdar Pasaj›’n›n
bulundu¤u yerde mevcut olan fieyh Mehmet
Tâlib Efendi Camii karfl›s›nda, yani Halk Cad-
diye Camii önüne nakledilmifltir. hemen ya- desi’ nin sol köflesinde bulunan hazîresi de bu
n›ndaki mermer Pirinççi Çeflmesi de nakildir. ‹simsiz Türbe’nin arkas›na nakledilmifltir ki,
resimde de görülmektedir.
Aç›k türbe içindeki mücevvezeli lâhdin kime

‹simsiz Türbe.

‹simsiz Türbe önüne


yap›lan nakil
fieyh Mehmet Talip
Efendi Camii
hazîresidir.

‹simsiz Türbe.

567
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

‹SKENDER BABA TÜRBES‹ evvel var oldu¤u san›lmaktad›r. Türbenin ka-


p›s› önünde evvelce bir türbe daha vard›. Etra-

T ürbe, A¤ahamam› ad›yla bilinen semtte,


Dönmedolap Sokak ile Gündo¤umu Cad-
desi’nin birleflti¤i yerde ve meflhur Kaymakç›
f›n›n kesmetafl bir duvar ile çevrili oldu¤u ve
bu duvar üzerinde kemerli bir kap›s›n›n ve
mermer söveli klâsik topuzlu demir parmakl›k-
Tekkesi’nin k›blesi taraf›ndad›r. Sa¤ taraf›nda l› bir hâcet penceresinin bulundu¤u kal›nt›lar-
A¤a Hamam› ve sol taraf›nda ise A¤a Camii dan anlafl›lmaktad›r. Üzeri de ahflap bir çat› ile
bulunmaktad›r. Semtin en eski yap›s› olup on- örtülü imifl.
dan evvel, bu yol üzerinde, ‹stanbul’un Fet-
hi’nde ilk hutbeyi okuyan ve ilk Cum’a nama- Y›k›lm›fl bulunan duvar›n artan bakiyeleri ve
z›n› k›ld›ran ‹brahim Efendi’nin ve çocuklar›- mermer söveler ve bu söveler üzerindeki demir
n›n medfun bulundu¤u Hatibzâdeler Türbesi parmakl›k yuvalar› bugün de görülmektedir.
ile ünlü ‘menzilhane’ bulunuyordu. Bunlar üst üste yerlefltirilmek suretiyle bir du-
var oluflturulmufltur. Bu birinci türbede iki ka-
Türbe kap›s› yan›ndaki 1141 (1728-29) tarih- bir vard›r. Biri fieyh Abdurrahman Efendi’ye
li, Sadrazam Damat ‹brahim Pafla Çeflmesi’nin ait olup ayak tafl› üzerindeki kitâbesi fludur:
bugün yaln›z haznesi kalm›flt›r. Mermer yüzü,
1945 tarihlerinde Topkap› Saray› Ortakap›- Meflayih-i tarikat-i Halvetiyye’den
s›’n›n sol taraf›na nakledilerek monte edilmifl- Merhûm ve ma¤furunleh Kaymakç›zâde
tir. Efl-fleyh el-hâc Abdurrahman Efendi ibn-i
Efl-fleyh Mehmet Efendi ruhuna Fatiha
Hadîkatü’l-Cevâmî yazar› ‹skender Baba için flu 1124
bilgiyi vermektedir:
Bafl tafl›ndaki kitâbesi ise fludur:
“Kaymakç› Tekkesi bânisi, Yeniçeri Efendisi
‹skender Baba Mehmet Efendi’dir ki, 955 (1548)’de vefat Hankâh-› âlemin bir fleyh-i kâmil-i ârif-i
Türbesi hazîresinde edip orada medfundur. Yan›nda meflâyih-i su- Can gibi gözden nihân oldu cihândan çekdi pâyi
Kaymakç› Tekkesi fiyeden (tasavvuf ehli fleyh) ‹skender Baba Heb fi’llah olub mazhar o mahbûbü’l-kulûb
fleyhlerine ait medfundur.” Cem ide Piri Hüdâyî ile Cennet’de Hudâyî
flâhideler. Bunda ârâm eylemek itmez tasavvuf-› âflikân
‹skender Baba Türbesi’nin 1548 tarihinden Bu güzergâh-› fenâdan geçmede flâh ü gedâyî
Nâ-bergâh kurb-i Rabbani’ye buldukda vusûl
Tekye-gâh-› asr›nda kalmad› hiç hûy ü hây
Gûfl›na erdikde emr-i “‹rciî” bin can ile
Asitan-› Hazreti Mevlâ’ya oldu hem-sâye
Didi bir yâr-› s›ddîk› fevtine târîh içün
Eyliye Kaymakç›zâde gülistân-› kabrini cây
1224 (1809)

Silindir fleklindeki di¤er kabrin flâhidesinde


yaz› ve tarih yoktur. Bunun, Kaymakç› fieyh’in
o¤lu ve fieyh Abdurrahman Efendi’nin babas›
olup 1183 (1769) tarihinde vefat eden Celve-
tî fieyhi Mehmet Efendi’ye ait oldu¤u bilin-
mektedir.

Demir bir kap›dan ‹skender Baba Türbesi’ne


girilir. Kitâbesi yoktur. ‹çeride üç ahflap sandu-
ka vard›r. Öndeki çok büyük olup ‹skender Ba-
ba’ya, di¤eri, 1262 (1848) tarihinde vefat eden
fieyh Mehmet Sad›k Efendi’ye aittir. Üçüncü
sanduka mazanneden fieyh Abdurrahman
Efendi’nin dervifllerinden olup k›rk sene inzi-
vaya çekilip 1205 (1790) tarihinde vefat eden

568
Üsküdar Türbeleri

Hasan Efendi’ye aittir.

XX. yüzy›l›n bafllar›nda flimdiki flekliyle tamir


ettirilen türbe y›¤ma moloz tafl›ndan yap›lm›fl
olup, ahflap çat›s› kiremit döflelidir. Dört pen-
cereden ›fl›k al›r. Dikdörtgen biçiminde oldu-
¤undan çat›s›n› kal›n, ahflap bir direk tafl›mak-
tad›r. Türbe de, tekke ile beraber daha evvel
Sefazâde Hac› Mehmet Efendi taraf›ndan 1800
tarihlerinde tamir edilmifltir.

Türbede yak›n zamana kadar pek çok etnogra-


fik eflya vard›. Bugün azalm›flt›r.
‹skender Baba
Kaynaklar: (Gezi Notu) (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/214) (Si- Türbesi yerleflim
cill-i Osmânî, 4/276 Kaymakzâde el-hac Mehmet Efendi) krokisi.
(Mir’at-i ‹stanbul, s. 89-90) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Te-
kaya) (Zakir fiükrü Efendi, ‹stanbul Tekkeleri, Haz. fi. Ak- Uttafl-› alem içün k›ld› hafr ile inflâ
batu, ‹slâm Medeniyeti Mec. 1/79) (Sad›k Vicdani, Tomar-› Ziya Efendi bu mahalde pür-safâ
Turuk-› Aliyye) (1256 ve 1294 tarihli Âsitânei Aliyye ve fieyh Efendi kalemden su gibi bir târ
Bilâd› Selasede Kain Elan Mevcut ve Muhterik Olmufl Tek- Zihî bu bi’r-i latîf oldu hayrü’l-ehibbâ
keler) (Hüseyin Vassaf Bey, Silsile, yazma) 1277 (1860-61)

Bugün k›r kahvesinin arkas›nda kalan türbe-


nin flâhidesine tafllar yap›flt›r›lmakta ve hâlâ zi-
‹VAZ FAK‹H TÜRBES‹ yaret edilmektedir. Kuyu ise, bir niyet kuyusu
haline gelmifltir. Dilek sahipleri dileklerinin
Türbe, Büyük Çaml›ca’n›n en yüksek yeri olan yerine gelmesi için buraya tafllar atmaktad›r.
Sefa Tepesi’ndedir. Etraf›n› alçak bir duvar ile
demir parmakl›¤›n çevirdi¤i bu aç›k türbenin Evliya Çelebi, meflhur Seyahatname’sinde;
bafl ve ayak uçlar›nda birer servi a¤ac› bulun-
maktad›r. Bafl tafl›na yeni yaz› ile: “Büyük Çaml›ca mesiresi, göklere bafl kald›rm›fl
bir da¤›n tâ tepesinde yüce bir tekke idi.”
Hüve’l-Bâkî
Hicrî 735’te vefat eden demektedir. Evliya Çelebi’nin ismini vermedi-
mazanneden ‹vaz Fakih ¤i bu tekke bir Bektâflî Dergâh› idi.
kuddise s›rruhunun
1944’te Bay Zeynel Alantor Evliya Çelebi, 1630 y›llar›nda bu yerden bir
taraf›ndan kabri yapt›r›ld›. tekke olarak bahsetti¤i halde, Hadîka yazar›
hiç söz etmemifltir. Hadîka’n›n müellifi Hüse-
Ayak tafl›nda ise: yin Efendi’nin eserini yazd›¤› 1770 tarihlerin-
de bu tekke art›k mevcut de¤ildi. Tekkenin
“1957 y›l›nda Belediyece onar›lm›flt›r.” yan›ndaki ahflap türbe ve türbedar odas› 1935
tarihlerinde y›k›lm›flt›r. Son türbedar ise, Bek-
diye yaz›l›d›r. tâflî fieyhi, Hasan Tahsin Baba idi.

(Bu tarihte, Belediye bir tak›m türbeleri tamir Türbeyi ziyaret eden büyük flair Abdülhak Ha-
ettirmifl ve bu arada Çaml›ca’daki Selâmi Ali mid Tarhan (1852-1937) Çaml›ca’da Bir Türbe
Efendi Türbesi’ni de yapt›rm›flt›.) adl› fliirinde bu türbeden bahseder:

Türbenin yan›ndaki tekke binas› ile küçük tür- Yer semaya, vakt ise flâma yakin
bedar evi yok olmufltur. Ayak ucundaki kitâ- Bir hava-yi sünbülî, manzar hazin.
beli, mermer bilezikli kuyusu elan bakidir. fiehrin en yüksek civar›nda idim.
Üzerine hak edilen kitâbe fludur: Bundan eflâke yak›n bir yer didim.

569
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Arz›n üstünde, cihânda müfltehir, muharebeleri esnas›nda flehid düflenlerin yol


fiehrimizin ulviyet-i mevkice bir kenarlar›na gömülmesi bu yüzdendir.
fiehrimizde Çaml›ca en hofl tepe,
Gezdi¤im yer onda en son mertebe. 730 (1329) tarihinde kazan›lan muharebe ne-
Kim onun da dahilinde üç ç›nar, ticesi, Türk öncü kuvvetleri Çaml›ca Tepele-
Bir de bâb-› adem, yani mezar. ri’ne kadar gelmifllerdi. Bu s›ralarda Orhan
Kimse medfun olmam›fl bir makbere, Gazi, Çaml›ca havalisini de içine alan, fakat
Makber olmakt›r mukadder her yere. gerçek hudutlar› bilinmeyen genifl bir bölgeyi
Türbe yok, mevcut lâkin türbedar Do¤anc›lar›na t›mar olarak vermiflti. T›mar,
En güzel mevkide sakin türbedar. Akflahin ve Akdo¤an isimlerinin karfl›l›¤› olan
Dahilinde âlem-i mehtaplar, Laçin ismini tafl›yordu.
Hem-dem olmufl mestler, hem-hâblar.
Bûseler, âgûfllar, cûfl-u hurûfl Laçin T›mar›, sonradan gelen padiflahlar tara-
Handelerle, naralarla ayfl-ü nûfl f›ndan da kabul edilmifl ve yenilenmifltir.
Dahilen dîvân-› iflret pür cünûn,
Haricen dîvâr-› hayret pür-sükûn. Bu hükmün, Y›ld›r›m Bayezid (791-804)
(1389-1402) taraf›ndan verildi¤i ve o¤lu ‹sa
Bu fliirden, türbenin 1880 tarihlerinde bulun- Çelebi zaman›nda ve 805 (1402-3) tarihinde
mad›¤›n› ve 1935 tarihinde y›k›lan yap›n›n ise yenilendi¤i de ileri sürülmektedir.
sonradan infla oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Kitabeye
göre ‹vaz Fakih, Osmanl› Devleti’nin ikinci hü- Büyük tarih yazar› ‹brahim Hakk› Konyal›, bir
kümdar›, Sultan Orhan devrinde (1324-1360) mecmuaya yazd›¤› yaz›da Laçin T›mar›’n›n an-
ve 735 (1334-35) tarihinde vefat etmifltir. lam›n› anlatmakta ve bu arada da;

Orhan Gazi zaman›nda Hereke, Tavflanc›l, “Y›ld›r›m Bayezid do¤anc›lar›na tahsis etti¤i
Gebze, Dar›ca, Tuzla, Pendik, Kartal ve Malte- Üsküdar’›n do¤usundaki yerlerden Çaml›-
pe kaleleri, 730 (1329) tarihinde, flimdiki ca’daki bir çiftli¤i, ‹vaz Fakih isminde bir âli-
Gebze’nin güneybat›s›nda bulunan Pelekonon me vermifl ve onu her çeflit vergiden muaf tut-
Ovas›’nda yap›lan savafl sonucu zaptedilmifl ve mufltu. O¤lu ‹sa Çelebi de hicrî 805 tarihli bir
Türk Ordusu Merdiven Köyü’ne kadar ilerle- hükümle babas›n›n emrini teyid etmifltir....”
miflti. Buradaki ‹mparator Av Köflkü, Orhan demektedir.
Gazi taraf›ndan bir Ahi Dergâh› haline getiril-
miflti. Ayn› yaz›da, eski Ayasofya mütevellisi Dervifl
Çelebi taraf›ndan yap›lan Kocaeli’nin Gebze
Bir fütüvvet (gönüllü yi¤itlik, fedaîlik) yolu, Kazas›’na ba¤l› bir köy oldu¤u kaydedildikten
terbiyevî bir esnaf kuruluflu olan Ahiler o ça¤- sonra, “..... bu köyün Çelebi Sultan Mehmet
larda Osmanl›lar’›n beflinci kolu, gizli bir örgü- taraf›ndan ‹vaz Fakih’e verildi¤i ve onun da
tü idi. Bunlar yabanc› ülkelerden haber sa¤lar- tevliyeti (vak›f ifllerinin idaresi, mütevelli) ev-
lar ve düflman› gözetlerlerdi. Bu dergâh›n fleyh- lâd›na geçmek flart›yla vakfetti¤i, ‹vaz Fa-
lerine de resmen Bizans’› gözetlemek vazifesi kih’ten sonra buras›n›n o¤lu Ali’ye, daha son-
verilmiflti. Bunlar, Gözcü Baba, Gül Baba, Ali ra bunun o¤ullar› Ahmet, Mahmut ve H›z›r’a
Baba, Balc› Baba, Mah Baba, Eren Baba, fiah- geçti¤i ve tahrir zaman›nda buras›n›n H›z›r’›n
kulu Baba, Yörük Baba, Sancaktar Baba, Man- o¤ullar›ndan Mahmut’un tasarrufunda bulun-
sur Baba, Semerci Baba, Garipçe Baba, Buhur du¤u....” kaydedilmifltir.
Baba, Kartal Baba ve Çaml›ca Baba gibi kim-
selerdi. Sayg›yla an›lmas› lâz›m gelen bu zatlar, Bu aç›klamalara göre, ‹vaz Fakih’in sonradan
Bektâflî inançlar›na göre, k›rk erenlerdir. Bun- konulan flâhidesi üzerindeki vefat tarihinin
lar›n büyük bir k›sm›, sonradan siyasi durumun do¤ru olmamas› icap eder. Çelebi Sultan Meh-
de¤iflmesi neticesinde flehid olmufllar ve bulun- met zaman›nda ve 822 (1419) tarihinde sa¤ ol-
duklar› yerlere gömülmüfllerdi. Bir f›k›h bilgini du¤u görülen ‹vaz Fakih’in flâhidesindeki 735
olan ‹vaz Fakih’in bunlardan biri oldu¤u san›l- (1334-35) tarihi aras›nda 87 senelik bir fark
maktad›r. fiehid olan kimsenin bulundu¤u ye- vard›r.
re gömülmesi eski bir âdettir. Süleyman fiah’›n
Bolay›r’da; ‹stanbul’un fethi s›ras›nda ve sokak Vak›flar Genel Müdürlü¤ü’nde bulunan bir

570
Üsküdar Türbeleri

vakfiyeye göre, Çelebi Sultan Mehmet (1413- arzuhalden Ba¤larbafl› Rum ve Ermeni mezar-
1421) kendi fleyhi olan ‹vaz Fakih’e iki Çaml›- l›klar› sahalar›n›n da ‹vaz Fakih Vakf›’ndan ol-
ca aras›n› temlik (mülk olarak verme) etmifltir. du¤unu ve burada ilk önce Rum Mezarl›¤›’n›n
‹vaz Fakih de bu yerleri vakfetmifltir. K›s›kl› tesis edildi¤ini ve sonradan da bir k›sm›n›n Er-
Çeflmesi’nin ilk bânisinin de bu zat oldu¤u söy- meni Mezarl›¤› haline getirildi¤ini ö¤reniyo-
lenir. ruz.

Mehmed Hafid Efendi, Mehahü’l-miyah (güzel 3 Muharrem 1245 (5 Temmuz 1829) tarihli bir
sular) adl› eserinde, takrirden de, Beyo¤lu, Galata ve Bo¤aziçi’ne
gelip yerleflen Ermeniler’in vilâyetlerine ve
“K›s›kl› ve havalisi, Laçin T›mar› namiyla ‹vaz Üsküdar’a nakledildi¤ini ö¤reniyoruz.
Fakih ad›nda, büyüklü¤ü gerçek bir fleyhe ve-
rildikte, fleyh bu büyük araziyi vakf edip, evlât- fievval 1255 (Aral›k 1839) tarihlerinde, ‹vaz
lar› da mütevelli olmufllard›r. Bu mütevellilik Fakih Vakf› mütevellisi fierife Hidayetullah
1212 (1797) tarihinde bile yürürlükte idi. fiey- Han›m idi.
he verilen (temlik olunan) arazi Tophanelio¤-
lu Çeflmesi’ne kadar uzan›yordu. Evlad› elinde ‹stanbul Ansiklopedisi’ndeki Çaml›ca Bektâflî
Çelebi Sultan Mehmed Han tu¤ras›yla gördü- Tekkesi adl› yaz›da, “‹stanbul fethinden bir
¤ümüz berat›n suretidir. Burada, Laçin T›ma- as›r kadar evvel Çaml›ca Baba ad›nda bir der-
r›’na mutasarr›f ‘kudvetü’l-meflayih’ ‹vaz Fa- vifl taraf›ndan kuruldu¤unu tahmin ediyoruz.
kih’in elinde oldu¤u ve hiç bir kimsenin bu t›- Yani bu tekke ismini kuruldu¤u tepeden alma-
mara müdahale etmemesi lâz›m geldi¤i yaz›l›- m›fl, tepe, tekkeye ve bânisine nisbetle isim-
d›r. Bu berat, 822 (1419) tarihinde ‘Meflta-y› lendirilmifltir” denilmektedir.
Nerdibanl›’ da yani flimdiki Merdivenköy’ünde
verilmifltir” diyor. ‹stanbul’da Yata¤an Mescidi bânisi ‹lyas
A¤a’n›n 901 Saferi bafllar›nda (Ekim 1495) va-
Baflbakanl›k Osmanl› Arflivi’ndeki tarihsiz bir ki olmufl vakfiyesinde, ‹vaz Fakih Köyü’nde bir
de¤irmenin vakfedildi¤ini görüyoruz.

Türbenin son türbedarlar›ndan olan Hasan


Tahsin Baba, Büyük Çaml›ca Tahir Baba Bek-
tâflî Tekkesi’nin fleyhi idi.

Kaynaklar: (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›flman Türk-


çesi, 2/176) (‹stanbul Ans. 7/3713-3717) (B. fiehsuvaro¤lu,
Göztepe, s. 9 vd.) (E. Ayverdi, Fatih Devri, 4/612) (Meh-
med Hafid, Mehah-› Miyah) (Barkan-Ayverdi, ‹stanbul Va-
k›flar› Tahrir Def. s. 424) (Konyal›, Üsküdar Tarihi 1/360)
(Osmanl› Arfl. Evkaf Defteri III, No: 20132-24553)

‹ZM‹RL‹ AL‹ PAfiA TÜRBES‹

T ürbe, Do¤anc›lar’da Çak›rc›bafl› Hasan


Pafla Cami’inin kuzey taraf›nda olup, ca-
miin son cemaat yerine bitifliktir. Ön taraf›n-
da, 1703 tarihli çeflmesi, sol taraf›nda ise Hac›
Ahmet Pafla Türbesi vard›r.

Bu aç›k türbenin Çak›rc› Hasan Pafla Camii ile


beraber 1558 tarihinde yap›lm›fl oldu¤u, son
cemaat yeri ile olan kesme tafl ba¤lant›lar›n- Büyükçaml›ca’da
dan anlafl›lmaktad›r. ‹vaz Fakih Türbesi.

571
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Evliya Çelebi, Hac› Pafla’n›n bir de darü’l-kur- gönderilmiflti. Mehmet A¤a, Ali Pafla’y› bura-
ras›n›n bulundu¤unu bildirmektedir. Bu mek- daki Yusuf Kulesi’ne hapsederek mal ve eflyas›-
tebin, Ali Pafla Türbesi’nin yerinde veya üze- na el konmufl ve sonra da padiflah ferman› ile
rinde oldu¤u san›lmaktad›r. Çelebi, bu darü’l- Azepler Odabafl›s› Acem ‹brahim A¤a ile bera-
kurradan dolay› Çak›rc›bafl› Camii’ne “Hac› ber idam edilerek kesik bafllar› 29 Cemaziye-
Pafla Mescidi” demektedir. levvel 1133 (29 Mart 1721) tarihinde ‹stan-
bul’a getirilmifltir.
Ali Pafla’n›n 1133 (1721) tarihinde gömülme-
si ile buras›n›n türbe haline getirildi¤i, kendi- Ali Pafla’n›n hamzavî flâhidesi üzerindeki kitâ-
sinden evvel bu yere hiç bir kimsenin gömül- be fludur:
memesi ile sabittir. 1721 tarihinden evvel
mektebin y›k›lm›fl olabilece¤i de akla gelebilir. Diriga olmufldu M›sr’a mustahf›z Ali Pafla
Eyleyüb cam-› flehadet oldu âhir zehr ü ukbâ
Türbenin, son cemaat yerine bakan yüzünde Vezir-i muhterem hatem-i fliyem bir zat idi hayfâ
üç, Hac› Pafla Türbesi’ne bakan cephesinde Gülistan-› cinâne uçdu ruhu andelib âsâ
dört, iki yanda ise sa¤da üç, solda iki pencere- Salâh ü iffet üzre geçmifl idi cümle evkât›
si vard›r. Pencereler dökme demir flebekelidir. Olub ma¤fûr ola yâ Rab mekân› Cennet-i a’lâ
Tamamen kesme tafltan yap›lan duvarlar›n›n Vefat›n gûfl idince söyledi tarihini hatîf
üzeri harpufltal›d›r. Türbe taraf›ndaki yüzüne fiehid oldu Ali Pafla mahallin Adn ide Mevlâ
bir kufl evi yap›lm›flt›r. 1133

Dellak lâkab› ile an›lan Ali Pafla, 1114 (1702) Ali Pafla 29 Cemaziyevvel 1133 (28 Mart
tarihinde sipahiler a¤as› olmufl ve sonra sada- 1721) tarihinde vefat etmifltir.
ret kethüdal›¤› görevine getirilmifltir. Vezirlik-
le yeniçeri a¤as› olan Ali Pafla, Belgrad, T›mafl- Yan›nda ayn› taflç›n›n elinden ç›kma flu flâhide
var ve Rumeli valiliklerinde bulunmufl ve da- vard›r:
ha sonra da M›s›r, Erzurum ve Azak’a memur
edilmifltir. Hayf sad hayf ü diriga Ahmed A¤a’n›n rûzgâh
Eyledi gülberk ömrün ziver hâk-i siyâh
Kandiye Muhaf›zl›¤›’ndan tekrar M›s›r Valisi Eyleyüb devr-i menas›b kesb-i enva-› fleref
olmuflsa da 20 A¤ustos 1720’de Boflnak Recep Nice y›llar olmufldu umde-i eshab-› câh
Pafla’n›n M›s›r Valili¤i’ne atanmas› üzerine ‹yd-i ashadan mukaddem can›n› kurban idüb
‹zmirli Ali Pafla aç›kta kalm›flt›r. Bu s›rada, Ali Pafla’n›n üze- Rûh-› pâki iyd-gâh-› Cennet’i k›ld› penâh
Türbesi. rinde kalan beylik alacaklar›n›n tahsili için Ma¤firet k›l afv idüb cümle kusur ü cürmünü
Kapucubafl› H›s›m Mehmet A¤a Kahire’ye Medfenin nûr ve makam›n Cennet eyle yâ ‹lâh
Kabrine kim gelse der tarih-i sâl-i fevtini
Ruh-› Ahmed Cennetü’l-me’vay› k›lsun cilve-gâh
Fî 1136 (1723)

Hazîrede bunlardan baflka;

1170 (1756) tarihli olarak Kandiye muhaf›z›


ve Defterdar-› Sab›k Mehmed Pafla’n›n
k›z› Fatma Han›m’›n,

1210 (1795) tarihli olarak Hatice Han›m’›n,

1278 fiaban 11 (11 fiubat 1862) tarihli olarak


Üsküdar’da Do¤anc›lar’da Sinan Pafla
Mahallesi’nde oturan Silâhfloran-› Has-
sa’dan fiakir Beyzâde, Enderun-› hümâ-
yundan mütekaid tarikat-i aliyye-i Nak-
flibendiyye bendegân›ndan Osman Nuri
Bey’in,

572
Üsküdar Türbeleri

‹zmirli Ali Pafla


Türbesi’nin
yandan görünüflü.

1283 Zilhicce 10 (15 Nisan 1867) tarihini ta- (Vak’a-i Cedîd, Yayla ‹mam› Tarihi, Haz. Y. Se-
fl›yan, Osman Beyzâde Ahmed Bey’in meno¤lu, 1001 Temel Eser, s. 154) (Sicill-i Os-
o¤lu Tarikat-i aliyye-i Halvetiyye ben- mânî, 3/125) (Cevdet Tarihi, Üçdal Nefl. 8/192-
degân›ndan es-seyyid Mustafa fievki 193, 204, 206-207) (G. O¤ulukyan’›n Ruzna-
Bey’in kabirleri vard›r. Mustafa fievki mesi, Haz. H. Andreasyan, ‹stanbul 1972, s. 2,
Bey’in kitâbesi M›srî imzal›d›r. 4, 8-9)

1188’de vezareti kald›r›lan Çeteci Abdullah Türbede medfun olanlardan biri de Kazasker
Pafla’n›n torunu ve Mir-i Miran’dan Ahmet Mehmet Mecdi Efendi idi. Kendisi, ‹stanbullu
Pafla’n›n o¤lu olan fiakir Hasan Bey, babas›n›n bir kad›n›n o¤ludur. Müderris ve Edirne Mol-
vefat›nda yetim kald›¤› için Enderun’a al›nm›fl las› oldu. 1115 (1703)’te Mekke Mollas›, 1116
ve özel hasekiler aras›na girmiflti. Saray›n ileri (1704)’te ‹stanbul Payeli oldu. O sene fiaba-
gelenlerine kendisini sevdirip Bab-› Âlî’de ka- n›nda Anadolu Kazaskeri olup 12. günü merdi-
rakulak ve yoluyla haseki a¤a olduktan sonra venden düflüp hasta olunca azl olundu. 1120
çok geçmeden 1221 Recebinin üçünde (16 Ey- Zilkadesinde (Ocak 1709) ikinci defa Anado-
lül 1806) bostanc›bafl› oldu. lu Kazaskeri oldu ve 1128 Rebiyülâhirinin do-
kuzunda (2 Nisan 1716) vefat etti. Kendisi fa-
Bu vazifede dokuz ay kald›ktan sonra Sultan z›l, fleriat ilminin üstâd, flair, ahlâk sahibi ve
III. Selim yanl›s› ve Nizam-› Cedîd taraftar› ol- mütevaz› idi. fiiirleri vard›r. Emir Buharî fleyhi
du¤u için, Kabakç› ‹syan›’nda askerlerin iste¤i ve fiekaik Zeyli haz›rlay›c›s› meflhur fieyhî
üzerine, 17 Rebiyülevvel 1222 (25 May›s Efendi bunun ye¤enidir. (Sicill-i Osmânî, 4/96-
1807)’de bo¤ularak öldürüldü ve kesik bafl› 97; Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.
Aksaray Etmeydan›’ndaki asilere gönderildi. Derin-V. Çabuk, s. 101)

Sonra cesedi ve e¤er asilerden para karfl›l›¤› ‹zmirli Ali Pafla Çeflmesi bahsine bak›n›z.
al›nm›flsa bafl›, 996 (1588)’de vefat eden ve
Do¤anc›lar’da Camii yan›ndaki türbesinde Kaynaklar: (Sicill-i Osmânî, 1/245 el-hac Ahmed A¤a;
medfun olan Hac› Ahmet Pafla’n›n torunu 1/239 Ahmed A¤a; 3/530 Ali Pafla Dellak) (Nusretname, ‹.
olup 1192 (1778)’de vefat eden Hac› Mehmet Parmaks›zo¤lu Türkçesi, 2/441 Ahmet A¤a ‹zmirli; 2/443
Bey’in bu türbedeki kabrine defn olundu. Bu- Ali A¤a Tellak md. fihrist) (Ayvansarayî, Vefeyât, Haz. F.
gün bu kabir mevcut de¤ildir. Hac› Mehmet Derin s. 43) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.
Bey, fiakir Bey’in a¤abeyi olmal›d›r. Derin- V. Çabuk, s. 61)

573
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Kaptan-› Derya Sinan


Pafla Türbesi.

KAPTAN-I DERYA Bu üçgen kaidenin sa¤ omuzu üzerine “Küllu


men aleyhâ fân” (Dünya üzerindeki herkes fani-
S‹NAN PAfiA TÜRBES‹ dir) ayeti, sol omuz üzerine ise “Küllu nefsun
zâikatü’l-mevt” (Her nefis ölümü tad›c›d›r.)

Ü sküdar ‹skele Meydan›’ndaki Mihrimah


Sultan Camii’nin mihrab› önündedir.
Türbe kapal› olmay›p muhteflem bir lâhit flek-
ayet-i kerimesi yaz›lm›flt›r.

Yuvarlak, mermer ayak tafl›n›n d›fl yüzüne, alt


lindedir. Kaide k›sm›, yeflil somakidendir. K›sa alta iki kartufl içine flu kitâbeler yaz›lm›flt›r:
bafl tafl› üzerine kaptan-› deryalar›n giydi¤i bir
kavuk yerlefltirilmifltir. Bu serpuflun üzerine Kim bu merhumu du’a ile ana
oturdu¤u üçgen fleklindeki mermer kaidenin Hakk teâlâ rahmet eylesün ana
üzerine “Lâ ilâhe illallah Muhammed Resulul- Bunun alt›nda ise;
lah” kelime-i tevhidi, bunun alt›na ve üç kar- Yusuf-i sâni idi ahbaba
tufl içine ise flu kitâbe yaz›lm›flt›r: Görünürdü adû gözüne Sinan
Sihri’yâ gel du’a-i hayr idelim
Sa¤daki kartufl içine; Ruh-› pâkin flâd ide Sübhan
Hâtif-i gayb didi tarihini
“El-merhum el-ma¤fur Kapudan Sinan Pafla” Dald› rahmet denizine Kapudan
Fî seneti ihda ve sittîn ve tis’a mie-961
ortadaki kartufl içine;
Kitabelerin alt›na tarih rakkam› yaz›lmam›flt›r.
“Senetü ihda ve sittîn ve tis’a mie”
Kitabe, K›z Memi nam›yla an›lan Sihri Çelebi
sol taraftaki kartufl içine ise; taraf›ndan haz›rlanm›flt›r. ‹stanbul’lu olan Sih-
ri, Sirozlu Hasan Çelebi flehremini iken ona
“‹lâ rahmeti‘llâhi teâlâ. Ruhuna Fatiha” kâtip olmufl ve daha sonra da Halep defterdar›
olarak beraber gitmifl ve Sultan III. Murat dev-
yaz›lm›flt›r. Ortadaki kartufl içindeki m›sra, 961 ri (1574-1595)’nde vefat etmifltir.
(1553) tarihini göstermektedir.

574
Üsküdar Türbeleri

Sinanüddin Yusuf Pafla, sadrazam Rüstem Pa- Türkçesi, s. 88-91-207) (Daniflmend, Kronoloji 2/438) (Pe-
fla’n›n kardeflidir. Enderun’dan yetiflmifl ve 957 çevî Tarihi, Uras Türkçesi, 1/28) (Fuad Car›m, Kanunî Dev-
(1550)’de kaptan-› derya olmufl ve bu görevde ri’nde ‹stanbul, s. 9-54 aras›) (Ayvansarayî, Vefeyât, Haz.
takriben 4 sene kalm›flt›r. Trablusgarb (Libya) F. Derin, s. 41) (T. Öz, ‹stanbul Camileri, 1/122) (E. Ay-
bunun zaman›nda feth edilmifltir. Peçevî, tari- verdi 19. As›rda ‹stanbul Haritas›, Pafta D-4) (Gezi Notu)
hinde “dert dinlemeyen gazapl› bir hakim idi.
So¤uk yüzlü, büyüklük taslayan bir adamd›”
dedi¤i halde bir ‹spanyol yazar› “dev yap›l›,
cidden yak›fl›kl› ve pek yi¤it bir adamd› ve o KARACAAHMET SULTAN
denli de iyi bir insand›” demektedir. TÜRBES‹
Bu ‹spanyol yazara göre Sinan Pafla, 1553 tari-
hinde Sultanahmet Meydan›’nda yapt›rd›¤›
büyük ve muhteflem konakta 15 Muharrem
Ü sküdar’da en çok ziyaret edilen türbeler-
den biridir. Nuhkuyusu Caddesi ile Gün-
do¤umu Caddesi’nin birleflti¤i köflededir. Kar-
961 (21 Aral›k 1553)’te vefat etmifltir. Büyük fl›s›nda Fethi Ahmet Pafla Camii, sol taraf›nda
bir merasimle, –Befliktafl ‹skelesi civar›nda 1154 (1741) tarihli Sa’deddin Efendi sebil,
yapt›rmakta oldu¤u kendi camii tamamlanma- çeflme ve aç›k türbesi, sol gerisinde halk›n yan-
d›¤› için– Mihrimah Sultan Camii hazîresine l›fl olarak Karacaahmet Sultan’›n at›n›n meza-
gömülmüfltür. ‹ki k›z› ve bir o¤lu bulundu¤u r› dedi¤i, alt› sütunlu ve tek kubbeli, Rum
halde büyük serveti, hayatta iken vasi tayin et- Mehmet Paflazâde Niflanc› Hamza Pafla’n›n
ti¤i Mihrimah Sultan’a intikal etmifltir. aç›k türbesi vard›r.

Sinan Pafla’n›n Befliktafl’taki camiinden baflka, Türbeye Gündo¤umu Caddesi’ne aç›lan demir
Guraba Hastahanesi civar›nda, eski Lütfi Pafla bir kap›dan girilir. Kap› üzerinde, dört m›sral›
Mahallesi’nde, Yenibahçe tabir olunan mahal- flu kitâbe vard›r:
de, 1915 tarihinde yanarak yok olan ve Kaptan
Pafla ismiyle bilinen bir mescidi daha vard›. Ravza-i feyz-i fütûh-› Karacaahmed’dir
Gel erenler oku bir Fatiha k›l istimdad
Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 1/127 ve 2/90) (Sicill-i Eyledi zevcesi Fehmiyye Han›m ruhi-çün Karacaahmet Sultan
Osmânî, 3/106-109 ve 2/120 Sinan Pafla, Sihri Çelebi ve Ha- Matbah-› âmire memuru Ziya Bey bünyâd Türbesi.
san Çelebi) (Kâtip Çelebi, Tuhfetü’l-Kibar, O. fi. Gökyay 1283 (1866-67)

575
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Karacaahmet Sultan
Türbesi d›fl kap›
kitabesi.

Kitâbeden de anlafl›laca¤› üzere türbe, Saray ki ikinci kabir tafl› üzerinde flunlar yaz›l›d›r:
matbah› memuru Ziya Bey taraf›ndan kar›s›n›n
ruhu için yapt›r›lm›flt›r. Dervifl Halil’in ci¤erkûflesi
Merhum ve ma¤fur Selim Dede
Kap›n›n sol taraf›nda Ziya Bey’in ayn› tarihte Ruhi-çün el-Fatiha
infla ettirmifl oldu¤u sebil vard›r. 1156 (1743)

Kap›dan uzunca bir avluya girilir. Sa¤ tarafta, Üçüncü kabrin kitâbesi de fludur:
mezarl›¤a aç›lan bir kap› ve pencereler bulun-
maktad›r. Sol tarafta ise, sebil odas› ve onun Merhum ve ma¤fur
arkas›nda üç kabir mevcuttur. Çimentodan ya- Tekye-niflîn fieyh Halil
p›lm›fl bir sandukan›n ayak ucuna üç kabir ta- Ruhi-çün Fatiha
fl› yerlefltirilmifltir ki, en eski tarihli olan›n 1173 (1759)
kitabesi fludur:
Son iki tafl baba o¤ula ait olup baba, o¤lu Se-
Karacaahmed Sultan ki, kutbü’l-ârifîn idi lim Dede’den 16-17 sene sonra ölmüfltür. Her
Niyaz ile gelüb her subh ü flâm efli¤ine yüz sür ikisinin üzerinde tarikat sikkeleri vard›r.
Keramet ehlidir evlâd› hem sahib-i nazard›r
Ziyaret ile tazim et huzurunda aya¤›n dür Bu üç kabir tafl›n›n arkas›nda dikdörtgen, mer-
Berat gicesi öldü fieyh Mehemmed didiler tarih mer bir kitâbe bulunmaktad›r. Türbenin ilk
Bu köhne tekkeden el çekdi hem göçdü Mehem- defa yap›ld›¤› s›rada kap›s› üzerine konulan bu
med Dede kitâbe, 1866 tarihindeki onar›m esnas›nda ye-
................ rinden al›narak buraya yerlefltirilmifltir. Dört
Karacaahmet Sultan ................ sat›r halinde haz›rlanm›fl olan onalt› m›sral› ki-
Türbesi iç kap›s› Sene 1050 (1640-41) tâbe fludur:
üzerindeki kitabe.
Etraf› demir parmakl›kla çevrili olan bu yerde- Dürretü’t-tâc-› sâhibetü’l-izz ü atâ
Hazreti Valide Sultan o hayrü’n-nisvân
Karacaahmed gibi sultan-› veliyyullah›n
Merkad-i pâkini ihyâ k›lub itdi bünyâd
Eyledi divar-› cenab›na açub hûb bâb-› flerif
Rûh-› pâkinden erifle ana her dem feyzâ
Cezbesi çekdi flehinflâh-› cihân› götürüb
Üstüne haz›r ide himmetin an›n Rahman
Bundad›r üçler ve k›rklar yediler rical-i gayb
Yeridir bunda kabul oluna du’alar her an
Ravzas›n her ki, ziyared ide hayriyle du’a
‹de hem Padiflehe sâhibetü’l-hayra du’a
Didi itmam›na Asârî dahi tarih
Pâk-› câ tekyegâh-› Karacaahmed Sultan

576
Üsküdar Türbeleri

Son m›sra›n iki taraf›na: Mu’cizât-› a’zam›n inkar olunmaz çün Ali
Türbe-i himmet nümâyâna giren ba¤lar eli
“Fî seneti erba’a ve elf temme” diye yaz›lm›flt›r Sen heman riyaz-› Adn’in en mukaddes bir gülü
ki, 1004 (1595-96) senesinde tamam oldu an- Kubbe-i hazretini eyler tavaf can bülbülü
lam›na gelir. Yürüden cans›z duvar› Hac› Bektafl-› Veli
Bindin arslana gazanfer Karaca Ahmed Veli
fiair Asârî’nin yazm›fl oldu¤u bu kitâbede Vali- * * *
de Sultan’›n ismi zikredilmemifltir. Türbenin Bu keramet-i ekberi ›zhar eden Sultanl›¤›n
etraf›na duvar çekip, güzel bir kap› açt›ran Sa- Üsküdar’›n zulmetin rûz eyleyen lem’anl›¤›n
fiye Sultan’d›r. Sultan III. Mehmet’in annesi H›fzeder bunca enam› flol senin fliranl›¤›n
olan Safiye Sultan, Sultan III. Murat’›n baflka- fiûle-yâb eyler kararm›fl kalbleri nuranl›¤›n
d›n›d›r. Kendisi, 10 Kas›m 1605 tarihinde vefat Yürüden cans›z duvar› Hac› Bektafl-› Veli
ederek Ayasofya Camii önündeki III. Murat Bindin arslana gazanfer Karaca Ahmed Veli
Türbesi’ne gömülmüfltür. O¤lunun, 27 Ocak * * *
1595 tarihinde tahta ç›kmas› ile Valide Sultan Ehl-i hâcet âlî kat›nda olur nâil-i meram
olmufltu. Zümre-i derd hem sütun-› sengine etmifl ihtimam
Haflre dek çeksem kalem evsaf›n olmaz kim temam
Cümle kap›s›n›n karfl›s›ndaki kap›dan türbeye Akibet tesrir olur dilerse dilek telhikam
girilir. Burada orta yerde, etraf› bir parmakl›k- Yürüden cans›z duvar› Hac› Bektafl-› Veli
la çevrilmifl olan büyük bir sanduka vard›r. Bindin arslana gazanfer Karaca Ahmed Veli
Üzerinde bir tarikat sikkesi, iri tesbihler ve bafl * * *
taraf›nda muhtelif boy pirinç flamdanlar ve 24 Men cihat-› kurbünün eskun flair-i müslim
m›sral› bir levha bulunmaktad›r. Duvardaki Sen Veli-i Müstakim ezkar-› tevhid ehlim
camekânda ise Karacaahmet Sultan’›n h›rkas›, ‹flbu nazm›m k›l kabul gayet günahkâr-› kelim
tesbihleri ve takkesi muhafaza edilmektedir. Piflgâh-› zâkirim herba derûn-› neslim
Çat›s› içten kubbelidir. Yürüden cans›z duvar› Hac› Bektafl-› Veli
Bindin arslana gazanfer Karaca Ahmed Veli
Karacaahmet için yaz›lm›fl olan medhiye fludur: Sene 1318 (1900)

Karacaahmet Sultan
Türbesi iç kap›s›
yan›ndaki flâhideler.

577
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

kap› yoktur. Dar saçakl›, alaturka kiremit döfle-


li bu küçük yap›, ihtimal Safiye Sultan Türbe-
si’nin çat›l› halidir.

Karacaahmet Sultan makam›, 946 (1539) tari-


hinde gördü¤ü bir rüya üzerine, Gülfem Hatun
taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r. Kendisi, Manisa Sa-
ray›’nda bulundu¤u s›rada s›k s›k Horoz Kö-
yü’ne giderek Karacaahmet’in Türbesi’ni ziya-
ret ediyordu.

Karacaahmet’in Hac› Bektafl-› Veli zaman›nda


yaflad›¤› ve onunla birlikte bir çok menkibele-
re ad› kar›flt›¤› bilinmektedir. Kendisi Horasan
Türk Beyleri’nden biri olup, Mo¤ol istilâs›n-
dan sonra artan bask›lara tahammül edemeye-
rek göç etmifl ve Manisa’ya yerleflmifltir.

Saruhan O¤ullar› zaman›nda ve 773 Muharre-


minin ilk günü (Temmuz / A¤ustos 1371) Sa-
ruhan O¤ullar›’n›n son hükümdar›, ilim ve sa-
nat afl›¤› ‹shak Çelebi’nin Manisa’da, fieyh Re-
Karacaahmet Sultan vak Sultan’a vakfetti¤i arazi için tanzim ettir-
Türbesi’ndeki di¤i vakfiyede, flahidler aras›nda “Süleyman
Hicrî 1318 tarihli Horosânî o¤lu Karacaahmet” diye imzas› var-
methiye. d›r.

Kitâbe, ‹hsan Bey taraf›ndan yaz›lm›fl olup Kendisinin hangi tarihte vefat etti¤i malum
kendisinin bir levhas› da duvarda as›l›d›r. de¤ildir. Fakat, 800 (1397) tarihlerinde hayat-
ta olmad›¤›n›, M. Ça¤atay Uluçay’›n Saruhan
Türbe, flimdiki fleklini 1866 tarihinde alm›flt›r. O¤ullar› ve Eserlerine Dair Vesikalar adl› kita-
Ondan evvelki durumunu kitâbeden az çok b›ndaki flu kay›tdan anl›yoruz:
anlamaktay›z. 1595 tarihine kadar üzerinde sa-
dece bir makam tafl›n›n bulundu¤u san›lan “‹shak Çelebi’nin vezirlerinden Murtaza Be-
kabrin etraf› bir duvarla çevrilmifl ve bir de ka- yo¤lu Hofl Kadem Pafla’n›n 800 hicri y›l›nda
p› aç›lm›flt›r. Çat›s› bulunmayan bu aç›k türbe- tanzim ettirdi¤i vakfiyesinde..... Gökçea¤aç de-
nin kap›s›, Nuhkuyusu Caddesi’ne bak›yordu. nilen iki k›t’a arazinin cem’isinden gelen has›lat,
Çünkü, türbenin sa¤ taraf›ndaki mezarl›k, Efl-fleyh ârif-i billah Karacaahmet Tekyesi’nin mi-
1273 (1856) tarihinde, Mehmet Rüfldü Pa- safirleriyle, tekyenin sakinlerine, orada yap›lm›fl
fla’n›n annesi Fatma Zehra Han›m’›n buraya merkad ve türbesine gelenlere, merkadin hizmetçi-
gömülmesi ile bir kabristan haline gelmifltir. leriyle, gelen-gidenlerin, halin iktizas›na göre,
it’am›na sarf edilecek.”
Türbe son olarak Avni Pafla’n›n o¤lu Ahmed
Fuat Bey taraf›ndan tamir ettirilmifltir. Karacaahmet Sultan’›n gerçek türbesi, Mani-
sa’n›n 5 km kuzey bat›s›ndaki Horoz Kö-
Frans›z ressam› ve seyyah› F. W. Topham’›n yü’ndedir. Manisa-Menemen Yolu, bu köyün
XIX. yüzy›l bafllar›nda Gündo¤umu Cadde- yan›ndan geçer. Ayr›ca, demir yolu üzerindeki
si’nden bakarak yapt›¤› gravürde bu mezarl›k Horozköy ‹stasyonu’na bir km mesafededir.
yoktur. Resimde, 1154 (1741) tarihli Sa’aded- Kendisinin Üsküdar’daki makam›ndan baflka,
din Efendi sebil, çeflme ve aç›k türbesi, karfl›- Afyon’un 36 km kuzeyinde, Afyon-Kütahya
s›nda taflç›lara ait oldu¤u san›lan ahflap ifl yer- demir yolu ve karayollar› aras›nda ve kara yo-
leri ve Karacaahmet Türbesi’nin eski hali aç›k- luna 7 km mesafedeki Karacaahmet Köyü’nde
ça görülmektedir. Fazla yüksek olmayan türbe- ve Akhisar-S›nd›rg› yolu üzerinde ve Akhi-
nin bu caddeye bakan cephesinde pencere ve sar’›n 15 km kuzey do¤usundaki Karaköy’de bi-

578
Üsküdar Türbeleri

rer makam› daha vard›r. Bunlardan ayr› olarak maniye, Mir’atü’l-Kainat ve Künhü’l-Ahbar adl›
Eflme’nin Karacaahmet Köyü’nde de bir maka- eserlerde k›sa bilgiler vard›r.
m› bulunmaktad›r. Bu köy, Uflak-Eflme karayo-
lu civar›nda olup, Eflme’ye 20 km mesafededir. Âfl›k Paflazâde tarihinde:
Burada, o¤lu Eflref Sultan medfundur.
“Orhan zaman›nda, ulemadan Davud-i Kayse-
Afyon’un Karacaahmet Köyü’nde türbesi ve rî ve Taceddin-i Kürdî var idi. Ve Kara Hocay
zaviyesi vard›r. Ad›na kurulan bu türbeye ak›l idi. Ve fukaradan Geyiklü Baba ve Afl›k Paflam
hastalar› gelir ve en çok 40 gün içinde gerçek ve Karacaahmet ve Ahi Evren. Bunlar cem’i
sa¤l›¤a kavuflurlar. Devrinin kudretli bir heki- du’alar› müstecab azizler idi.” diye yaz›l›d›r.
mi olan Karacaahmet, tedavi s›rlar›n› o¤lu Efl-
ref Sultan’a, o da onun torunlar›na ö¤retmek Yukar›daki aç›klamalardan kendisinin müca-
suretiyle günümüze kadar gelmifltir. 1963 y›l›n- hid evliyalar ordusuna mensup oldu¤u anlafl›l-
da, ‹stanbul ve Ankara T›p Fakülteleri profe- maktad›r. Silâh arkadafllar› aras›nda Hakk› Ba-
sörlerinden oluflan on kiflilik bir heyet bu köye ba, Revak Sultan, K›rt›k Baba, Gözcü Baba,
gelerek bu tedavi yöntemini incelemifller ve Gül Baba, Hayran Bal›, Kaymak Dede gibi
hastalar üzerindeki müsbet tesirini gözleriyle kimseler vard›r.
görmüfllerdir. ‹flte Karacaahmet’in kerameti Karacaahmet Sultan
budur. Karacaahmet Sultan Tekkesi mensup- Ali Efendi, Künhü’l-Ahbar (Gerçek haberler) sandukas›.
lar› bu görevi yüzy›llar boyunca, hiç bir menfa- adl› eserinde:
at gözetmeden s›rf insanlara hizmet gayesiyle
devam ettirmifllerdir.

Halk aras›nda hâlâ söylenen bir ilâhî vaktiyle


her sabah ezan›nda, Ramazan gecelerinde ve
kandil günlerinde Karacaahmet Camii’nin mi-
naresinden okunurdu:

Karacaahmet ulu Veli


Ak›llan›r gelen deli
Karfl›s›nda hayran Bali
Sultan Karacaahmet Sultan
O¤lu Eflref kâmil insan
.........
Dervifller giyer aba
Dolafl›rlar tekke türbe
Karfl›s›nda Gözcü Baba
Sultan Karacaahmet Sultan
O¤lu Eflref kâmil insan

Karaca Ahmet Sultan’›n ve kendisinden sonra


gelen ahfad›n›n insanl›¤a yapt›klar› bu hizmet-
lerden ve “Muhammed Mustafa (s.a.v.) Efen-
dimiz Hazretleri’nin manevî emr-i irfladlar› ile
Âl-i Osman evlâd›ndan Orhan Gazi” ye Bur-
sa’n›n ve daha sonra Üsküdar’›n fethi s›ras›n-
da, pek çok hizmetleri geçti¤inden, son Os-
manl› Padiflah›’na kadar bu yüce sülâleden hiç
bir vergi al›nmam›flt›r.

Türbede, Karacaahmet Sultan’›n annesi Sul-


tan Ana ve 33 yak›n› medfundur.

Karacaahmet Sultan hakk›nda fiekay›k-› Nu-

579
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

diye du’a etmiflti. Bunun için bir çok yerde ma-


kam› vard›r.

Karacaahmet Sultan’›n, Dar›ca ile Eskihisar


aras›ndaki Pelekonon Ovas›’nda, 1330 tari-
hinde, Bizans ‹mparatoru III. Andronikos ile
Osmanl› Hükümdar› Orhan Gazi aras›nda ya-
p›lan savaflta bulundu¤u rivayet edilir. Bu, yu-
kar›da da zikredildi¤i gibi, türbesinin duvar›na
as›lan bir levhada yaz›l›d›r.

Yaral› vaziyette kaçan imparatorun arkas›ndan


Türk ordusunun ve bu arada Mücahid Evliya-
lar ile Karacaahmet’in Üsküdar’a kadar geldi¤i
söylenmektedir. Kendisinin bir müddet durdu-
¤u veya dinlendi¤i yer sonradan makam haline
getirilmifl olmal›d›r.

Ayvansarayî Hüseyin Efendi Mecmua-y› Teva-


rih’inde:
Karacaahmet Sultan’a
ait oldu¤u söylenen “Karacaahmed, Horasan fiah›’n›n evlâd›d›r.
h›rka. Ve sadat-› kiramdand›r. Tarik-i meflayihe ra¤-
bet edip Nakflibendiyye tarikatine girip ve
“Ol tarihde Rum-erenleri’nin kutb-› nâm-dâri Anadolu’da seyahat ederek 40 kadar mahalde
Karacaahmet Sultan idi. Sivrihisar’da sakin makam yap›p çera¤ uyand›rm›flt›r. Ve herbi-
Seyyid Nureddin nâm umde-i vâs›lîn terbiye- rinde nice çile-i ibadet ve ta’at ç›kar›p birer te-
siyle seccade-niflîn olmufltu, asr›nda elliyedi berrük (hediye) vaz edip anlardan biri dahi
bin mürid-i hidayet-nüvid, Karacaahmet Sul- Üsküdar haricinde ma’ruf mahaldir ki, orada
tan’›n taht-› hükmünde idi.” demektedir. h›rkalar›n› hediye olarak duvara asm›flt›r,” de-
mektedir.
Karacaahmet Sultan, Hac› Bektafl-i Veli’nin
vefat› s›ras›nda yan›nda bulunmufl ve büyük Bu s›rada, Merdiven Köyü’ndeki ‹mparatorluk
Karacaahmet Sultan veli kendisine: Av Köflkü de Mücahid Evliyar’›n karargâh› ha-
Türbesi yerleflim line getirilmifl ve bu yerden bafllayarak Üskü-
krokisi. “Karacam, bir yerde mekân›n olsun dar’da Do¤anc›lar’a kadar uzanan gözetleme
K›rk yerde çera¤›n yans›n...” yerleri tesis edilmifltir. Gözcü Baba ve Gül Ba-
ba bunlardan ikisidir.

Evliya Çelebi, Seyahatname’sinde “fianl›, gönlü


yaral› tekke dervifllerinin vas›flar›” n› anlat›r-
ken “Karacaahmet Sultan Tekkesi mezarl›k
içindedir.” demektedir. Türbenin yan›nda ve-
ya civar›nda 1630 tarihlerinde bir tekkenin
bulundu¤u anlafl›lmaktad›r. Bu tekkenin mev-
cudiyeti fiaban 1095 (Ocak 1684) tarihli Mah-
mut A¤a Vakfiyesi’nden de anlafl›lmaktad›r.
Mektebi bahsine bak›n›z.

‹lk kitâbenin yazar› Asârî, XVII. yüzy›l›n ilk ya-


r›s›nda yetiflen de¤erli bir flair olup hayat› hak-
k›nda tezkirelerde hiç bir bilgi yoktur. Yaln›z
Kafzâde Faizî (1590-1631 Zincirlikuyu), onun
1029 (1620)’de öldü¤ünü haber vermektedir.

580
Üsküdar Türbeleri

fiairin bir tarihini gören Emrullah Efendi var›nda idi. Bugün mevcut de¤ildir. Çorlu’da-
(1858-1914 Fatih Camii) mükemmel bir suret- ki ise arsa halinde olup burada bir de makam› Karacahmet Türbesi
te yazma¤a bafllad›¤› Muhitü’l-Maarif adl› an- vard›r ki, yol ortas›nda kalm›flt›r. ve çevresi.
siklopedisinde: “fiuarâ-y› Osmaniye’den fliirde Türbenin yan›na
maharet sahibi idi. Vefat› 1030 hududundad›r. Kaynaklar: (F. Köprülü, ‹lk Mutasavv›flar, s. 44, 94, kadar sokulan
Muhtelif mevkilerde tarihleri yaz›l›d›r.” de- 220, 224) (fiekay›k-› Numaniye, 1/33) (Mir’atü’l-Kainat, mezarl›k sonradan
mektedir. Darü’s-saâdetü’fl-flerîfe a¤as› el-hac 2/299) (Mustafa Ali, Künhü’l-Ahbar, 5 S 55) (N. Ats›z, istimlâk edilmifltir.
Mehmet A¤a’n›n 993 (1585)’te Mimar Davud Afl›k Paflazâde Tarihi, s. 235) (‹. Hakk›, Merâk›d, s. 1, Nuhkuyusu
A¤a’ya yapt›rd›¤› camiin kap›s› üzerindeki ta- 60) (A. Gövsa, Meflhur Adamlar, 3/864) (Evliya Çelebi Caddesi’nin dirsek
rih onundur. Seyahatnamesi, Dan›flman Türkçesi, 2/173; 3/40; 4/197; yapt›¤› yerde Fethi
5/183; 13/45, 56) (H. Bayr›, ‹stanbul Folkloru, s. 172) Ahmet Pafla-Rodosî
Evliya Çelebi’nin bildirdi¤ine göre Çorlu’da, (F. Yaz›c›o¤lu, Afyon Evliyalar› ve ‹lim Adamlar›, s. 162 Çeflmesi’nin haznesi
Karacaahmet Sultan ad›na kurulmufl bir tekke vd.) (M. Raif, Mir’at-i ‹stanbul, s. 116) (N. Araz, Ana- görülmektedir.
vard›r. dolu Evliyalar›, s. 411 vd.) (Ç. Uluçay, Saruhan O¤ullar›
ve Eserlerine Dair Vesikalar, s. 19-30) (Ç. Uluçay, Mani-
Yine ayn› yazara göre, Üsküdar’da en çok ziya- sa Ünlüleri, s. 51) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s.
ret edilen evliyalardan ikisi, Mahmud Hüdâyî 400) (fiemseddin Sami, Kamusü’l-Alam 5/3623) (S. N.
Efendi ile Karacaahmet Efendi Hazretleridir. Ergun, Türk fiairleri, 1/103, Asârî md.) (Sicill-i Osmânî,
2/386) (Barkan-Ayverdi, ‹stanbul vak›flar› Tahrir Def. No:
Karacaahmet’in ad›na yap›lm›fl Çorlu ve ‹stan- 157) (‹brahim Gökçen, 16 ve 17. As›rlarda Saruhan Zavi-
bul’da birer tekke vard›. ‹stanbul’daki tekke, ye ve Yat›rlar›, s. 28) (Osm. Arfl. Evkaf Defteri III, No:
Saraçhanebafl›’nda, ‹brahim Pafla Hamam› ci- 23082 ve s. 2211)

581
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

KAVSARA MUSTAFA BABA Dâr-› dünyada ikamet gayr-i mümkün oldu¤un


Fehm idince canib-i ukbâya itdi azm-i tâm
TÜRBES‹
Merhum ve ma¤fur Kavsara Mustafa

T ürbe, Çavufldere Caddesi ile Kartal Baba


Caddesi’nin birleflti¤i yerde ve bugün
mevcut olmayan Kavsara Tekkesi Mescidi’nin
Baba’n›n ruhi-çün el-Fatiha
Sene 1167

sol taraf›ndad›r. fiâhidede Mustafa Baba’n›n 1167 (1753-54)


tarihinde vefat etti¤i yaz›l›d›r. Oysa, torunu-
Türbede, sepet yapt›¤› için kavsara lâkab› ile nun yazd›rd›¤› levhada 1067’de vefat etti¤i be-
an›lan Mustafa Baba medfundur. Kendisinin lirtilmifltir. 1167 tarihinin yanl›fll›¤› yine bu
“Bin hem altm›fl yedide (1656-57)” vefat etti- levhadaki;
¤ini bugün mevcut olmayan fakat Hadîka’da
yaz›l› bulunan bir levhadan ö¤reniyoruz. Bin yüz yirmi beflte bir veledi
‹tti tamir ceddi pek uludur
Dikdörtgen fleklindeki beton türbenin caddeye
bakan, parmakl›kl› bir hâcet penceresi, yan ta- m›sralar›ndan anlafl›lmaktad›r. 1125 tarihli lev-
raftaki küçük avluya aç›lan basit, tahta bir ka- hada Mustafa Baba’n›n 1067’de vefat etti¤i be-
p›s› vard›r. Hiç bir yerinde kitâbe yoktur. lirtildi¤ine göre, 1167’de öldü¤ü düflünülemez.

Mustafa Baba’n›n Halvetî Tac› ile süslü flâhi- Türbe ve mabedin geçirdi¤i bir yang›ndan son-
desinin üzerinde flunlar yaz›l›d›r: ra, levha kaybolmufl oldu¤undan, Mustafa Ba-
ba’n›n yeniden yaz›lan kabir tafl›nda 100 y›ll›k
Can ü gönliyle muhibb-i Hazreti Âl-i Aba bir hata yap›lm›flt›r. Ayn› hata Gülfem Hatun
Kavsara Baba Ruhu flâd ola zîhî Kavsara Mustafa Baba Türbesi’nde de meydana gelmifltir. Bu türbe
Türbesi. ‹derken vadiyy-i s›hhat serada tavr-› asâyifl bahsine bak›n›z.
Niday-i”‹rc›î’ emrin iflitdi ya’ni ma’nada
Hadîka yazar› eserini 1768 tarihinde tamamla-
d›¤›na göre bu yang›n felaketi bu tarihten son-
ra meydana gelmifl olmal›d›r.

Kavsara Mustafa Baba Tekkesi Mescidi 1930


tarihlerinde y›k›lm›fl bulundu¤undan, 3-4 par-
çaya ayr›lan büyük kitâbesi ve ayr›ca mihrab
üzerinde bulunan ayet kitâbesi türbe dahiline
yerlefltirilmifltir.

Türbe tamamen ahflap iken, 60 y›ldan fazla


türbe karfl›s›ndaki tahta evde oturan Hamdi
Erengülü Bey’in gayreti ile flimdiki fleklini al-
m›flt›r.

Kavsara Mustafa Baba Camii bahsine bak›n›z.

Türbede bir mihrab ayeti vard›r. Bu, vaktiyle


mescidin mihrab› üzerinde idi. Mabet y›k›l›n-
ca, tafl buraya konmufltur.

“Külle mâ dehale aleyhâ Zekeriyye’l-mihrab”

Bu güzel yaz›, Hattat Abdüllâtif Efendi taraf›n-


dan haz›rlanm›flt›r. (Tuhfe, s. 293)

Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/220) (Sicill-i Osmânî,


4/416 Kavsara md.

582
Üsküdar Türbeleri

KEFÇE DEDE TÜRBES‹

T ürbe, Ahmediye Camii’nin mihrab duvar›


önündedir. 947 (1540) y›l›nda vefat eden
ve Ahmediye Camii yerindeki ilk mabedin bâ-
nisi olan Kefçe Dede’nin kabri üzerine 1722
tarihinde yapt›r›lm›flt›r.

Alt› mermer sütun üzerine oturtulmufl bir kub-


beden oluflan bu aç›k türbedeki Kefçe De-
de’nin kabir tafl›nda:

Sâhibu’l-hayrat
Merhum Kefçe Dede
Ruhuna Fatiha
Sene 947

yaz›s› okunmaktad›r.

Bir halk söylentisine göre, flimdiki Ahmediye


Camii’nin bânisi Tersane Emini Ahmet A¤a,
kendisine bir türbe yapt›rmak istemifl fakat
gördü¤ü bir rüya üzerine bundan vazgeçerek
Kefçe Dede nam›yla flöhret bulan Mehmet De-
de’nin kabri üzerine görülen bu türbeyi yapt›r-
m›flt›r. (Kefçe Dede Mescidi bahsine bak›n›z.) Ahmediye Camii
hazîresinde
Kaynaklar: (‹stanbul Ans. 1/380) Kefçe Dede flâhidesi.

Kefçe Dede Türbesi.

583
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

KORUCU BABA TÜRBES‹ Etraf› bir duvarla çevrili olan türbenin duvar›-
na, yeni yaz› ile yaz›lm›fl flu mermer kitâbe kon-

B ugün mevcut olmayan türbe, eski ad› Kara-


caahmet Caddesi olan flimdiki Gündo¤u-
mu Caddesi ile Halk Caddesi’nin birleflti¤i yer-
mufltur:

“Tarikat-i Halvetiye’den, hatemü’l müctehidin


de ve Sultan I. Mahmut Cami’inin sol taraf›n- Piri, Muhammed Nureddin-i Cerrahî Hazretle-
da idi. Camiin yerinde bugün Üsküdar iflhan› ri’nin mürflid-i azizi, Köstendil Müfti-yi kibar›, ri-
vard›r. calullahtan Hazreti fieyh Ali Alâaddin-i Halvetî
kuddise s›rruhu’l-bâkî 1143 (1730-31) ile haremi
Ahmediye Meydan›’na bakan bu aç›k türbe- Havva Bac› Hatun (k.s.) 1167 (1761-62) ruh-i
nin etraf›, alçak bir duvar ve parmakl›k ile çev- flerifleri için el Fatiha”
rilmiflti. 1930 tarihinde yol geniflletilirken kal-
d›r›lm›fl ve kemikleri Gizlice Baba Türbesi’ne Ali Alaaddin Efendi’nin kabri ayr›ca demir bir
nakledilmifltir. parmakl›k içine al›nm›flt›r. Kendisinin ve o¤-
lunun flâhideleri Halvetî sikkelidir. Türbenin
Gerçek ismi unutulmufl olan Korucu Baba’n›n önünde, çok periflan durumda 30 kabir tafl›
kimli¤i hakk›nda bugün için bir bilgimiz yok- vard›r. Burada bir de sütun ve kaidesi, küp flek-
tur. linde bir yalak ve yaz›s› olmayan bir kuyu bile-
zi¤i bulunmaktad›r. Bu sütun ve kaidesinin,
Kaynaklar: (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/59 ve s. 52’deki Selâmi Ali Efendi Camii önündeki revaka ait
resim) oldu¤u san›lmaktad›r.

Nureddin Cerrahî, day›s› devlet ricalinden


KÖSTEND‹L‹ AL‹ ALÂADD‹N Hüseyin Efendi’nin Üsküdar’daki kona¤›nda
bulunurken bir gün, Selâmi Dergâh›’na gitmifl
EFEND‹ TÜRBES‹ ve oradaki odalardan birinde oturmakta olan
Ali Alaaddin Efendi ile görüflmüfltü. fieyhin

B u aç›k türbe, Selâms›z semtinde ve bu isim-


le bilinen tepe üzerinde eski ad› Tekke ‹çi,
flimdiki ismi Kâtibim Aziz Efendi Soka¤› olan
etkisinde kalan Nureddin-i Cerrahî, mesle¤i
olan kad›l›¤› (yarg›ç) b›rakarak onun müridi
olmufltu. Bir müddet sonra Halvetîli¤in ünlü
sokak ile Ethem A¤a Soka¤›’n›n birleflti¤i yer- Cerrahiye flubesini kurmufl ve 1133 (1720-21)
dedir. Tam karfl›s›nda Selâmi Ali Efendi (öl. tarihinde de vefat etmifltir. Sülûkunu H. 1115
1692) tekkesinin harabesi ve hazîresi bulun- tarihinde tamamlam›flt›r.
maktad›r. Soka¤a ismi verilmifl olan Edhem
A¤a, XIX. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda yaflam›fl Köstendilî Ali Efendi, Pir Hazreti Nureddin-i
bestekârlardan olup, Selâmi Ali Efendi Tekke- Cerrahî’nin mürflidi oldu¤u gibi, Pir Seyyid
Köstendili Ali Efendi si’nin de zâkirbafl›s› idi. Kabri, küçük hazîrede Ahmet Raufî El-Üsküdarî’nin de mürflididir.
Türbesi. iken sonradan kaybolmufltur. Kemanî Edhem
A¤a, 1272 (1855) tarihinde vefat etmifltir. Nureddin Efendi, çok genç denebilecek bir
ça¤da, 1101 (1689-90) tarihinde M›s›r Mevle-
viyetine naib oldu¤una göre, Ali Alaaddin
Efendi ile olan görüflmesi de bu tarihte olmufl-
tur. Sülukunu tamamlad›ktan sonra fleyhinin
emriyle Karagümrük’te Kethüda Canfeda Ha-
tun Camii’nde tarikati yaymaya bafllad›.

Köstendilî Ali Efendi’nin di¤er o¤lu Seyyid


Muhyiddin Efendi, Salk›msö¤üt Tekkesi de
denilen Sirkeci’deki Ayd›no¤lu Tekkesi’ne ve
Mehmed Garib Efendi’nin yerine fleyh olmufl-
tur. 1174 (1760-61)’de vefat eden Muhyiddin
Efendi tekkenin hazîresine gömülmüfltür.
Ocak 1984’te yapt›¤›m araflt›rmada tafl›na tesa-
düf etmedim.

584
Üsküdar Türbeleri

Köstendili Ali Efendi


Türbesi ve hazîresi.

fieyh Ali Efendi’nin, büyük tacl› ve baflka bir 1216 (1801). Kutbü’l-ârifîn efl-fleyh Selâmi
flâhidenin yaz›s› silinerek arka yüzüne yaz›lm›fl Ali Efendi Hazretlerinin astâne-i celil-
gibi görünen flâhidesi üzerindeki kitâbesi fludur: eleri seccade-niflîni meflîhat umde-i er-
bab-› feyz-yâb malik-i k›raat kutbü’l-âri-
Hadimü’l-fukara / Efl-fleyh Ali / Halvetî el-ma’ruf / fîn efl-fleyh Haf›z Mehmet Efendi.
Köstendilî / ruhu çün el-Fatiha / Sene 1143 (1730)
1227 (1812). Sikkeli flâhide. Hazreti Hüdâyî
Yan›ndaki flâhideler flunlard›r: (k.s.) hulefalar›ndan Filibeli fieyh ‹sma-
il Efendi evlâtlar›ndan Hazreti Selâmi
Köstendilî Ali Efendi’nin / zevcesi olan Havva fieyhi ‹smail Efendi.
Hatun’un / ruhu çün Fatiha. / 6 Zilkade 1167
(25 A¤ustos 1754). Tarih k›sm› gömülü flâhide. fiab›ka Rumeli Ka-
d›askeri merhum Mollac›kzâde Ataullah
Ayn› biçim sikkeli: Efendi’nin k›z›..... (Sicill-i Osmânî,
3/478) Ataullah Efendi 1227 Saferinde
Hadimü’l-fukara / el-hac fieyh / Ömer Efendi-i / (fiubat 1812) vefat etmifl ve Rumelihisa-
Halvetî ruhu çün Fatiha. 1175 (1761) r› Mezarl›¤›’na gömülmüfltür.

Köstendilî Ali Efendi Faz›l Ali Efendi’nin di- Tarih k›sm› gömülü. Fesli tafl› iki parçad›r.
¤er halifesi Seyyid Abdülaziz Efendi’nin dama- “Sâhibu’l-hayrattan Hac› Hüseyin....
d› idi. fieyh Abdülaziz Efendi 1120 (1708) ta-
rihinde vefat ederek Üsküdar’da gömülmüfltür. Kaynaklar: (M. Pakal›n, Tarih Deyimleri, s. 183) (Hadî-
katü’l-Cevâmi, 1/30-31, 183) (S. N. Ergun, Türk Musikisi
Türbe D›fl›ndaki fiahideler fiunlard›r: Ant. s. 573) (Y. Öztuna, Türk Musikisi Ans. 1/180) (‹s-
tanbul Ans. 9/4905) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s.
1212 (1797). Mektubî-i Hazreti Veliü’n-naim 255) (‹stanbul Kültür ve Sanat Ans. 2/639) (R. Ulunay, ‹s-
Mehmet Ataullah Efendi’nin validesi tanbul Evliyalar›, Milliyet Gazetesi, 28 Nisan 1957) (Vas-
Emetullah Hatun. Ra. 27 (Sicill-i Osmânî, saf, Sefine-i Evliya, Süleymaniye Kütüp. Yazma Ba¤›fllar,
3/478 Sadrüddinzâde Atâullah Efendi) No: 2309, Cilt:5/24)

585
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

LÜTF‹ BEY TÜRBES‹ tarafta türbe, sa¤ tarafta ise, 1915 tarihinde kü-
tüphane olan türbedar odas› bulunmaktad›r.

A ziz Mahmud Hüdâyî Efendi Camii avlu-


sundad›r. Hadîka yazar›n›n ifadesine göre
burada, vaktiyle bir flad›rvan ve etraf›nda de-
Türbede Lütfi Bey, efli ve çocu¤unun ahflap
sandukalar› mevcuttur. Ayn› tonoz çat› alt›n-
da bulunan kütüphane ile türbe aras›na tavana
degân hücreleri varm›fl. kadar yükselen demir parmakl›k yerlefltirilmifl-
tir. Her iki taraf›n duvarlar› kalem ifli desenler-
Türbe dikdörtgen fleklindedir. Dört befl mer- le süslenmifltir.
mer basamakla ç›k›l›r. Bu merdivenin sol tara-
f›nda yedi kabirli bir hazîre bulunmaktad›r. Ön Türbenin çat›s› hizas›nda ve mermer bir kor-
cephede ortada girifl kap›s› ve onun iki yan›n- kuluk üzerine, sa¤ yan ve ön cephede ve bir sa-
da yuvarlak kemerli, yüksek birer pencere, sa¤ t›r halinde devam eden ve Lütfi Bey’in vefat
yan cephesinde ise ayn› biçimde iki pencere tarihini belirten flu kitâbe yaz›lm›flt›r:
bulunmaktad›r. Kap›n›n iki yan›na ve ayr›ca
binan›n köflelerine ‹yonik sütun ve bafll›kl› ka- Hüda birdir bu mir’at gûna-gûn ta’yindir
bartmalar yap›lm›flt›r. Kap›n›n sol taraf›ndaki Bûy-› s›rr-› ârif ol ibret ile k›l âlemi seyran
türbe k›sm› topra¤a, sa¤ taraf› ise bir kaide üze- Musahib Lütfi Bey mülk-i fenay› terk idüb gitdi
rine oturtulmufltur. Bekaya yâ ‹lâhî cây olsun ravza-i r›dvan
Makam-› kurb-i Mahmud’a çün oldu türbeyi infla
Türbe buradaki baz› kabirlerin kald›r›lmas› ile T›raz-› ma’nevidir ana feyz-i rahmet-i rahman
meydana gelen arsaya yap›lm›flt›r. Kald›r›lan O yatt›kca ‹lâhî necl-i pâkin halidaniyle
bu flâhideler bugün üst hazîrede ve duvara da- Mu’ammer eyle devletle Hakk Sure-i Furkan
yal› vaziyettedir. Türbenin bu flekilde yap›lma- Du’a ile didim tarih-i tamm›n Hakk›’yâ bende
s› ile iki kabir, yap›n›n arkas›nda kalm›flt›r. Na’im-i huldi mesken eyle Lütfi Bey’e Sübhan
Fî Muharrem 17 Sene 1317 (28 May›s 1899)
Türbe kap›s›ndan küçük bir antreye girilir. Sol

Lütfi A¤a / Bey


Türbesi
ve kütüphanesi.

586
Üsküdar Türbeleri

Kitâbe Burhaneddin Efendi taraf›ndan yaz›l-


m›flt›r.

Türbe, 1991 senesi sonunda mükemmel bir su-


rette onar›lm›flt›r.

Lütfi Bey, II. Abdülhamit’in musahiplerinden


ve kurenadan (padiflah›n yak›nlar›) Faik
Bey’in babas›d›r. Sultan Abdülhamit’in son
Mabeyn Baflkâtibi Ali Cevat Bey, Fezleke’sin-
de Faik Bey için, “Mahmut Nedim Pafla hade-
mesinden olup onun vefat› (1300/1883) üzeri-
ne hizmet-i flahaneye al›nan Lütfi A¤a’n›n o¤-
lu olup babas›n›n istidad› üzerine hizmet-i fla-
haneye kabul buyurulan kurenadan Faik Bey”
demekte ve; Lütfi Bey Türbesi
yerleflim krokisi.
“Y›ld›z Saray›’nda Baflkâtiplik Dairesi’nde her
gece nöbet tutulurdu. Bizim nöbetin bafl›nda al›nan ve Ayfle Sultan’a tahsis edilen Be-
Ali Cevdet Bey, öbür nöbette Faik Bey bulu- bek’deki yal›n›n bedelinin düflük verildi¤inden
nurdu” diye devam etmektedir. flikâyetle veliy-yi nimeti ve sebeb-i saâdeti
olan Hakan› mahlu aleyhinde dava açm›flt›r.”
‹kinci Meflrutiyet’in ilân›ndan sonra Faik Bey, demektedir.
6 A¤ustos 1908’de bu görevden azledilmifltir.
Faik Bey’in, fiaml› ‹zzet Holo Pafla’n›n “en
Tamburî Refik Fersan Bey, teyzezâdesi olan emin bendelerinden” biri oldu¤u bilinmekte-
Faik Bey’in kona¤›nda büyümüfltür. dir.

‹nal, Hofl Sada adl› eserinde “Refik Bey teyze- ‹stanbul’un say›l› zenginlerinden olan Faik
zâdesi olan kurenadan Faik Bey’in yal›s›nda Bey’in Hekimbafl› Yal›s› saz, söz ve e¤lence ye-
büyümüfl, cariyelere ders vermek üzere yal›ya ri idi. Haftan›n belirli günlerinde burada fas›l-
gelen meflhur Tanburî Cemil Bey’i dinleye lar icra ediliyordu.
dinleye musikiye olan alâkas› artm›fl...” de-
mektedir. Bu yal›, “ba-irade-i seniyye” Sultan II. Abdül-
hamit’in sevgili k›z›, Ayfle Sultan’a dü¤ün he-
Sultan Abdülhamit’in harem a¤alar›ndan olup diyesi için sat›n al›nm›flt›r. Bunun üzerine Faik
‹stanbul’da ilk kez Harem A¤alar› Yard›m Ce- Bey, bir suikaste kurban giden R›dvan Pafla’n›n
miyeti’ni kuran Arap, Had›m Elmas Lütfi Göztepe’deki muhteflem köflkünü 1906’da sa-
A¤a’y› bu Lütfi A¤a ile kar›flt›rmamak lâz›m- t›n alm›fl ve ailece buraya yerleflilmifltir.
d›r. Elmas Lütfi A¤a’n›n kardefli için Mahbub
A¤a Çeflmesi bahsine bak›n›z. 1908 Meflrutiyeti’nde ‹ttihat ve Terakki Parti-
si’nin memleket idaresini ele almas› ve 31
Bebek’teki muhteflem Hekimbafl› Abdülhak Mart Olay›’n›n zuhuru üzerine ülkesini terk et-
Molla Yal›s›, Sadrazam Rüfldi ve meflhur Cev- mek zorunda kalan Faik Bey, bir gece gizlice
det Pafla’ya intikal ettikten sonra Lütfi A¤azâ- bindirildi¤i H›diviye Vapuru ile M›s›r’a gitti ve
de kurenadan Faik Bey’in mülkiyetine geçmifl- ailesini sonradan yan›na ald›rd›. Fakat 1326
ti. Fakat bir müddet sonra Sultan Abdülhamit (1910)’da Göztepe’deki R›dvan Pafla Köflkü’ne
k›z› Ayfle Sultan için bu yal›y› sat›n alm›fl ve avdet edildi.
yenisini yapt›rmak üzere y›kt›rm›flt›.
Hemen hemen bütün servetini Rus ve Alman
Sultan Abdülhamit’in 1909’da tahtan indiril- paras›na çevirmifl olan Faik Bey, Almanya’n›n
mesi üzerine velinimeti hakk›nda ileri geri ko- I. Dünya Harbi’nde yenilip iflas etmesi, Çarl›k
nufltu¤u söylenir. Merhum ‹nal, Son Sadrazam- Rusyas›’n›n da Ekim 1917 Devrimi’nde y›k›l-
lar adl› eserinde; “Faik Bey kendinden sat›n mas› üzerine zaruret içinde kalm›flt›r.

587
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Afla¤›daki sat›rlar ‹stanbul Ansiklopedisi’nden Faik Bey’in k›z› Faize Han›m bir müzisyen idi.
al›nm›flt›r: 1894’de ‹stanbul’da do¤du. Maarif Müfettiflle-
ri’nden musikiflinas Ruhi Bey’le evlendi. Tam-
“Mabeyinci Faik Bey, ‹kinci Sultan Abdülha- burî Cemil, Muallim ‹smail Hakk› ve Enderu-
mid devrinin seçkin saray adamlar›ndan ve nî Haf›z Hüsnü Beyler’den ders ald›. ‹çli flark›-
devrin hafiyelik ve jurnalc›l›k ile kirlenmemifl lar› vard›r. Çok zengin bir baban›n k›z› olan ve
simalar›ndan; kona¤› ve yal›s› bir sanat ve ede- soyad› kanununda Ergin ad›n› alan Tamburî
biyat mahfili olmufl bir zat, ça¤dafl musikimizin Faize Han›m yokluk içinde, 21. 2. 1954’te ve-
pek de¤erli iki sanatkâr›n›n, Tamburî Faize ve fat etti.
Kemençeci Fahire Han›mlar›n babas›, 1870’te
‹stanbul’da do¤du. Bolulu Lütfi A¤a ile saray- Kime halim diyeyim kime flekva edeyim
dan yetiflmifl o devrin kibar muhitinde afl›r› gü- Severim her güzeli senden eserdir diyerek
zelli¤i ile tan›nm›fl bir Çerkes k›z› olan Hüsnü-
melek Han›m’›n o¤ludur. Galatasaray Sultanî- ve
si’nde okudu, mezun olduktan sonra Hariciye
Nezareti’ne intisab etti ve pek sonra da saraya K›z sen geldin Çerkes’ten
al›nd›. 1909’da Sultan Abdülhamit’in tahttan Pek güzelsin herkesten...
indirildi¤i tarihe kadar sarayda kald›. Bir müd-
det M›s›r’da, dokuz y›l kadar da ‹sviçre ile Av- flark›lar› onundur.”
rupa’n›n di¤er memleketlerinde bulundu,
Cumhuriyetin ilk y›llar›nda ‹stanbul’a döne- Kaynaklar: (Murat Bardakç›, Refik Bey, s. 21-24, 96) (E.
rek Niflantafl›’ndaki kona¤a yerleflti ve 1937’de Koçu, ‹stanbul Ans. 10/5494 Faik Bey) (A. Rasim, Muhar-
orada 66 yafllar›nda vefat etti. Feriköy Kabris- rir Bu ya, Haz. H. Dizdaro¤lu, Ankara 1969 s. 357 vd.) (Y.
tan›’na defnedildi.” Öztuna, Türk Musikisi ans. 1/194; 1/220) (‹nal, Hofl Sada,
s. 244) (‹nal, Son Sadrazamlar, fihrist Lütfi A¤a ve Faik Bey
Uzun boylu, siyah saçl› ve gözlü pek yak›fl›kl›, md.) (Ali Cevat Bey, II. Meflrutiyetin ‹lân› ve 31 Mart Ha-
gayet nazik bir zat idi. Kendisi, 1323 (1905) ta- disesi, fihrist Faik Bey ve Lütfi A¤a md.) (Ali R›za-Mehmet
rihinde babas›n›n ruhu için, Küçük Bebek Galip, 13. Asr-› Hicrîde Osmanl› Ricali, Tercüman Yay.
Caddesi üzerinde bir çeflme yapt›rm›flt›r ki, bu- 1/123) (S. M. Alus, ‹stanbul Yaz›lar›, s. 107)
gün de mevcuttur.

Lütfi Bey’in o¤lu


Mabeyinci Faik Bey’in
Beylerbeyi’ndeki
Yal›s›.

588
Üsküdar Türbeleri

MALATYALI ‹SMA‹L A⁄A Cami, 954 Zilhiccesi’nde (Ocak 1548) tari-


hinde Mimar Sinan (öl. 996/1588) taraf›ndan
TÜRBES‹
yap›lm›flt›r.

T ürbe, A¤ahamam› mevkiindeki A¤a Ca-


mii minaresi kaidesinin içindedir. Tipik
bir mimarî özellik gösteren bu türbe bugün ar-
Sinan’›n eserlerinden bahseden Tuhfetü’l-
Mi’marîn ve Tezkiretü’l-Ebniye’de bu türbe ka-
diye olarak kullan›lmaktad›r. Tamamen kesme y›tl› de¤ildir. Fakat onun taraf›ndan yap›ld›¤›
tafltan yap›lm›fl olup avluya bakan klâsik de- san›lmaktad›r. Yap›l›fl tarihi belli de¤ildir.
mirli bir penceresi ile cami sahn›na aç›lan bir
kap›s› vard›r. Minare, bu türbe odas›n›n üzeri- Sicill-i Osmânî yazar›, Mihrimah Sultan’›n ha-
ne oturtulmufltur. yat›n› anlat›rken;

Malatyal› ‹smail A¤a, Rodos Adas›’nda vefat “K›z›, Ayfle Han›m Sultan olup yirmifler-otuzar
etti¤i için türbe bofltur. Kabri oradad›r. Cami yafl›na kadar yaflam›fl iki o¤lu oldu ki, Üskü-
hazîresine bir makam tafl› dikilmifltir. dar’da, camiinde medfundur,” demekte ve ko-
cas› Rüstem Pafla’n›n hayat›n› anlat›rken de;
Hadîka yazar›n›n, A¤a’n›n Malatya’da gömülü
oldu¤unu söylemesi do¤ru de¤ildir. “Mihrimah Sultan’dan dahi Rüstem Pafla’n›n bü-
yük iki o¤lu olup ad› geçen camide gömülüdür.
Tafllarda isimleri yaz›lmam›flt›r.” demektedir.

M‹HR‹MAH SULTAN CAM‹‹ Mihrimah Sultan (1522-1578), 1539’da henüz


TÜRBES‹ 17 yafl›nda bulundu¤u halde Rüstem Pafla ile
evlendirilmifltir. Camiini de 1548’de yapt›r-

‹ skele Meydan›’ndaki Mihrimah Sultan Ca-


mii avlusundad›r. Türbenin ön taraf›nda
onalt› hücreli ve bir dershaneli Mihrimah Sul-
m›flt›r. Sicill-i Osmânî yazar›n›n dedi¤i gibi
o¤ullar› 20-30 yafllar›nda vefat etti¤ine göre
türbe, 1560 tarihlerinde yap›lm›fl demektir.
tan Medresesi, sol taraf›nda Sadrazam Ethem
Pafla Türbesi ve arka taraf›nda ise camiin flad›r- Mihrimah Sultan’›n k›z› Ayfle Sultan, 1570 ta-
van› bulunmaktad›r. rihinde Sadrazam Semiz Ahmet Pafla (öl.

Mihrimah Sultan
Camii’nde
Kaya Sultan Türbesi.

589
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

988/1580) ile evli bulunuyordu. Kocas›ndan ca’daki Has Saray’da bir hafta geçirdikten son-
Osman Bey (öl. 999/1590), Abdurrahman Bey ra “büyük alay ile Topçular mahallindeki (E-
(öl. 1005/1596), Mehmet Bey ve Mustafa Pafla yüp s›rtlar›) Kaya Sultan Saray›’na” gelmiflti.
adl› dört o¤lu ve ölüm tarihi bilinmeyen Sali- Bir müddet sonra ve ‹bflir Mustafa Pafla’n›n sa-
ha Han›m Sultan isimli bir k›z çocu¤u oldu. dareti s›ras›nda ve 1655 senesi bafllar›nda Me-
lek Ahmet Pafla’ya Van Eyaleti verilerek ‹stan-
Bunlardan Mehmet Bey ile Mustafa Pafla 1001 bul’dan uzaklaflt›r›lmak istenmiflti. “Saraybur-
(1593)’te Almanya ile savafl›rken flehit düfl- nu’nda Bostanc›bafl› Kay›¤›’na binip Bismillah
müfllerdir. Geriye kalan Osman Bey ile Abdur- ile ilk menzil olarak Üsküdar’da Kaya Sultan
rahman Beyler’den birinin ve Saliha Han›m Saray›’nda kald›.”
Sultan’›n da bu türbede gömülü oldu¤u san›l-
maktad›r. Türbenin Ayfle Sultan Türbesi diye “Me¤er Kaya Sultan 7 ayl›k hamile imifl.”
an›lmas› Abdurrahman Bey’in buraya gömül- Müddeti tamam olmadan, Pafla’y› katlediyorlar
mesindendir. diye korkusundan arabaya binip, nazl› vücudu-
na titreme gelerek, Üsküdar’a gelince çocuk
Mehmet Süreyya Bey, Mihrimah Sultan’›n iki düflmüfl, hemen saray içinde bir vaveyla gökle-
o¤lundan söz etti¤i halde A. D. Anderson onun ri tuttu... Güzel Kaya Sultan dert ve mihnet
Ayfle Han›m Sultan’dan baflka yaln›z Osman çekip kan› kesilmedi... O an düflü¤ü y›kay›p
Bey adl› bir çocu¤u oldu¤unu ileri sürmektedir. Üsküdar’a gömdüler...”

Bu durumda Rüstem Pafla ailesinin Osman ad- Kaya Sultan Saray›, Paflaliman› yolunda ve
l› iki çocuklar› ve bir torunlar› var demektir: flimdiki Tekel tütün depolar›n›n bulundu¤u
yerin civar›nda idi.
1) Rüstem Pafla’n›n, Mihrimah Sultan’dan
baflka bir kad›ndan olan ve genç yafl›nda 984 Kare plânl› türbe tamamen kesme tafltan yap›l-
(1576-77)’de vefat ederek türbenin d›fl›na ca- m›flt›r. Kuzeye aç›lan mermer kemerli ve söve-
miin yan kap›s› yan›na gömülen Osman Bey, li kap›s›n›n önünde iki sütunun tafl›d›¤› iki
kubbecikli bir revak vard›r. Sütun bafll›klar›
2) Mihrimah Sultan’dan olma Osman Bey, baklaval›d›r. Sol kubbecik, sütun yerine pen-
cereli avlu duvar› üzerine oturtulmufltur. Kap›-
3) Ayfle Sultan’›n o¤lu Osman Bey. s› üzerinde kitâbe yoktur.

Rüstem Pafla, 1561’de vefat etti¤ine ve o¤lu Os- Tek sa¤›r kubbesi, tromplar üzerindeki sekiz
man da babas›ndan 15 y›l sonra vefat etti¤ine yüzlü bir kasna¤a bindirilmifltir. Üzerinde tafl
göre bu ailenin ayn› anda Osman adl› iki o¤ul- bir alem vard›r. Kap› taraf› hariç üç cephesin-
lar› var demektir ki, imkâns›z görülmektedir. deki alt üst dörder pencereden ›fl›k al›r. Üst
pencereler sivri kemerlidir. Pencere kapaklar›
Türbenin Kaya Sultan’a ait oldu¤u da söylen- harap olmufltur. Arka cephesinde iki köflesine
mektedir. Fakat bu rivayet, Kaya Sultan’›n dü- yap›lan istalaktitli pahlar yap›ya ayr› bir zerafet
flük çocu¤unun buraya gömülmesinden kay- vermektedir.
naklanmaktad›r. Kaya Sultan, IV. Murat’›n k›-
z› olup Esmihan Kaya Sultan ismiyle bilinmek- Kap›dan girildi¤inde dört mermer lâhit görü-
tedir. 1058 fiaban›nda (Eylül 1648)’de Melek lür. Sa¤daki birinci lâhit, di¤erlerine nazaran
Ahmet Pafla (öl. 1073/1662) ile evlendirilmifl küçüktür. Yan yüzleri vazo içinde kabartma çi-
ve bir sene sonra da Afife Han›m Sultan’› dün- çek motifleri ile bezenmifl ve aralar›na rozetler
yaya getirmifltir. 1633 tarihinde do¤an Kaya yerlefltirilmifltir. Bafl tafl›, dört köfle ince bir sü-
Sultan, 1659 y›l›nda Fatma Han›m Sultan’› tun üzerine yerlefltirilen burmal› bir kavuktan
do¤ururken vefat etmifltir. ibarettir. Ayak tafl› poligonal flekillidir. Di¤er-
lerinde oldu¤u gibi üzerinde herhangi bir yaz›
Bu s›rada Kaya Sultan Saray›’nda bulunan Ev- yoktur.
liya Çelebi, bu çocuk düflürme olay›n› flöyle
anlat›r: ‹kinci büyük lâhit ise, örfî destarl›d›r. Dört kö-
fle bir sütun üzerine oturtulmufltur. Ayak tafl›
Melek Ahmet Pafla, efli Kaya Sultan ile Çatal- yuvarlakt›r. Yan yüzleri gayet güzel kabartma

590
Üsküdar Türbeleri

motiflerle süslenmifltir. MUSTAFA ÇELEB‹ SOFASI


Üçüncü lâhit bir kad›na aittir. Bafl ve ayak tafl-
lar› düz ve yass›d›r. Yan yüzleri rozet kabartma-
l›d›r.
‹ nadiye’de, Gündo¤umu Caddesi üzerinde,
Karacaahmet Sultan Türbesi’ne giderken
sa¤ tarafta, Tavaflî Hasan A¤a Camii’nin biraz
ilerisinde, ‹nadiye Meydan› yak›n›nda ve set
Dördüncü lâhit ise, dört köfle sütunlu ve mü- üzerindedir. Eskiden, etraf›nda baflka kabirle-
cevveze kavukludur. Bu kavu¤un benzerine rin de bulundu¤unu sofadaki kal›nt›lardan an-
Üsküdar ve ‹stanbul’da pek raslanmaz. Ayak l›yoruz. Sol taraf›nda, bir sarmafl›¤›n saklad›¤›
tafl› poligonal flekillidir. Lâhdin yan yüzleri ro- kitâbesiz, muhteflem bir lâhit vard›r. Bu lâhdin
zet kabartmal›d›r. bir kaç efli, evlerin bahçe duvarlar›nda dolgu
malzemesi olarak kullan›lm›flt›r.
Türbede, kap› taraf›nda ayr›ca iki dolap yeri
vard›r. Sofan›n iki yan› merdivenli olup set duvarlar›
ve merdivenler muntazam kesme tafltand›r.
Kaya Sultan’›n k›z› Fatma Sultan’n›n türbesi Burada bugün iki mermer lâhit vard›r. Birinin
Hüdâyî Hazretleri Camii’nin avlusundad›r. kitâbesi fludur:

Kaynaklar: (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›flman Türk- Ayasofya-i Kebir


çesi, 2/168; 6/39, 41-42, 76, 83-86, 90; 8/70, 89, 111- Camii fierifi’nin
112, 114-115, 116, 119, 121, 123) (Naimâ Tarihi, Dan›fl- Harem ve musluklar›n›
man Türkçesi, 5/2478 Kaya Sultan md.) (G. Oransay, Os- Ba ü ta’mir eden mütevelli
manl› Devleti’nde Kim Kimdi, 1/133, 199, 222, 246, 257) Merhum Mustafa
(Sicill-i Osmânî, 1/49, 64, 83; 2/378; 3/416) (M. Meriç, Çelebi ruhi çün Fatiha
Mimar Sinan’›n Hayat›) (Y. Öztuna, Mimar Sinan’›n Hat›- 1043 (1633)
ralar›, Hayat Tarih Mecmuas› 1966, Say›: 5, s. 4; Say›: 6,
s. 42; Say›: 7, s. 49) (Gezi Notu) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Di¤eri ise “Kâbe yolundan gelirken” genç yafl›n- Mustafa Çelebi
Kad›nlar› ve K›zlar›, s. 38-39, 43, 54-55, 62) (A. D. Ander- da vefat eden Mehmed’e aittir. Kitabesi fiair Sofas›.
son, The Structure of the Ottoman Dynasty, Oxford, 1956) Haflimî Efendi’nin olup 1034 (1624) tarihlidir.

591
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

NAKKAfi BABA TÜRBES‹ an›lan ve fieyh Bayezid’in o¤lu olan Meh-


med’dir.

T ürbe, Nakkafl Baba Mezarl›¤›’n›n caddeye


aç›lan üç kap›s›ndan, Beylerbeyi taraf›n-
daki merdivenli kap›dan girildi¤inde, merdi-
Yine ayn› vakfiyeye göre Fatih, ‘Kutlubey’ de-
nen ve Çatalca yak›nlar›nda bulunan bir köyü
venler bitmeden sol tarafta as›rdîde bir servi- arpal›k olarak 870 (1465-66) tarihinde bu zata
nin gölgesindedir. Bu aç›k türbenin etraf›n› al- vermifltir. Bundan on sene sonra Baba Nakkafl
çak bir duvar çevirmifltir. ‹nce, silindir fleklin- bu köye bir cami yapt›rarak buras›n› vakfetmifl
deki bafl ve ayak flâhidelerinde yaz› yoktur. Bafl ve köy bundan sonra onun ad› ile an›lmaya
tafl› üzerine alt› parçal› bir sikke yerlefltirilmifl- bafllam›flt›r. Bu köy bugün de mevcut olup Bü-
tir ki, bu tip serpufl baflka hiç bir yerde mevcut yük Çekmece Gölü ile Terkos Gölü aras›nda
de¤ildir. ve Had›mköy’ün kuzey bat›s›ndad›r.

Duvar üzerindeki demir korkulu¤a: Peçevî ‹brahim Efendi (1574-1650), tarihin-


de:
“Yavuz Sultan Selim ricalinden Nakkafl Baba
‹stanbul Belediyesi 1953” “Dervifl Mehmed, fieyh Baba Nakkafl’›n o¤lu
idi. Ve bölük ulûfesine mutasarr›f idi. Babas›
diye bir levha as›lm›flt›r. Bu tarihte yol geniflle- nam›na olan karyede ziraat ve harasetle mefl-
tilmifl ve merdivenler yap›ld›¤› gibi mezarl›k gul olurdu, merhum ve ma¤furün-leh Sultan
duvar› da geri al›nm›flt›r. Süleyman Han sayd ü flikâr bahanesiyle ol
semtlerde seyran ettikçe Baba Taam› diyu ma-
Mir’at-i ‹stanbul adl› eserin sahibi Mehmet Ra- hazar ihsar iderdi. Saadetlu padiflah kendüde
if Bey: kabiliyyet müflahede itme¤le riyasete nasbedüb
ba’dehu Defter Emini oldu....” demektedir.
“Bu mevkiin bu nam ile an›lmas›na sebeb üst
taraf›ndaki makberede ‘Nakkafl Baba’ nam›n- Bu aç›klamadan Baba Nakkafl’›n Dervifl Meh-
daki bir zat›n türbesi bulundu¤undan ileri gel- met ismindeki bir o¤lunun Kanunî devrinde
mifltir.” demekte ve “Nakkafl Baba, Cennetme- (1520-1566) defterdar oldu¤unu ö¤reniyoruz.
kân Sultan Selim Han-› Kadîm’in Çald›ran Dervifl Mehmet Çelebi ismiyle bilinen bu zat
muzafferiyetini müteakib Tebriz flehrini feth 1561-62 tarihleri aras›nda ve 1569-1573 tarih-
ve istilâ ile Dersaâdet’e avdet buyurduklar› es- leri aras›nda olmak üzere iki kere bafl defter-
nada Tebriz ahalisinden Dersaâdet’e getirdik- darl›k görevinde bulunmufltur.
leri erbab-› san’at ve maarif aras›nda fieyh
Nakkafl Baba dahi mevcut idi. Vakfiyeye göre Mehmet Baba Nakkafl’›n o¤lu
“Mahmudü’l-Defterî”dir. Bunun o¤lu “‹bn Ba-
O as›rda meflhur bulunan Habib-i Karama- ba Nakkafl” nam›yla maruf Defterdar-› esbak
nî’den inabet birle kesbi kemalet ederek ismi- Dervifl Mehmet Çelebi’dir. ‹flte Sultan Süley-
ne mensup köyde z›raatla meflgul olurdu.” de- man’a ‘Baba taam›’ ikram eden bu zatt›r.
mektedir. Bugün Cemil Molla ismiyle yad edi-
len eski Nakkafl Baba mevkii hiç bir zaman bir Dervifl Mehmet Çelebi’nin ‘fieyh Mustafa’ adl›
köy olmad›¤›na göre bu köyü baflka yerde ara- bir kardefli vard›r. Her ikisi de Baba Nakkafl di-
mak icap eder. ye ünlü idi. fieyh Mustafa dedesi gibi nakkafl
olup “eski saray kap›s› üzerinde o sihr-asar mü-
Baba Nakkafl Kimdir? nakkafl saça¤› ve Saray-› Cedîd’de Divanhane-
i Bayezid Han’›n kubbelerini” ifllemifltir. “Nu-
Üstünde Fatih Sultan Mehmet’in alt›nl› ve et- kûfl-› bukalemun sanat ve halini Diyar-›
raf› yaz›l› tu¤ras› olan Safer 880 (Haziran Rum’da ilk defa kendileri flâyi etmifltir.”
1475) tarihli Arapça bir vakfiyeden ö¤rendi¤i-
mize göre, Baba Nakkafl, Fatih devri (1446- Evliya Çelebi’ye göre, fieyh Mustafa Baba
1481) sanatkarlar›ndan bir zat olup “üstad-› Nakkafl “Bayezid-i Velî musahibidir. Özbekiy-
muazzam, Hazreti padiflah›n yak›nlar›ndan” yü’l-asl olub ilm-i nakflda gûya Mani ve Bihzad
idi. ‹smi, “Mehemmed ibni fieyh Bayezidü’fl- imifl.”
flehir bi-Baba Nakkafl” yani Baba Nakkafl diye

592
Üsküdar Türbeleri

Mehmet Baba Nakkafl, o¤lu Mahmut, Baba lu kap›s›n›n sol taraf›ndad›r. Pafla, Sultan I.
Nakkafl fieyh Mustafa ve Defterdar Mahmut Ahmet (1603-1617) vüzaras›ndan olup “Ku-
Çelebi’nin kabirleri bugün Baba Nakkafl Kö- yucu Murat Pafla sadaretinde kaim-makam da-
yü’ndedir. hi olmufltur.” Nakkafl Hasan Pafla’n›n di¤er bir
yal›s› da Ortaköy sahillerini süslemekte idi.
Görüldü¤ü gibi Baba Nakkafl’›n Nakkafl Baba
mevkii ile bir alâkas› yoktur. Osmanl› tarihin- Es-s›ratü’l-müstakîm terkibinin delâlet etti¤i
de bir de Nakkafl Pafla vard›r. ‹flte semte ismini sene 1031 Ramazan›nda (Temmuz-A¤ustos
veren bu zatt›r. 1622) vefat etmifltir.

Evliya Çelebi ‹stavroz Kasabas› (Beylerbeyi) ni Nakkafl Pafla Yal›s›, III. Selim zaman›nda da
anlatt›ktan sonra “Burada Nakkafl Pafla Bahçe- mevcuttu. S›r kâtibi Ahmed Efendi’nin Rûz-
si’ni geçip” Üsküdar’a gelinmektedir demekte- namesi’ne göre Padiflah, Çaml›ca’ya ç›kaca¤›
dir. zaman bu yal›ya gelir ve buradan hareketle
Çaml›ca’ya giderdi. Nitekim 25 Safer 1211 (30
XIX. yüzy›l bafllar›nda tutulan bir Bostanc›bafl› A¤ustos 1796) tarihinde de böyle olmufltur.
defterinde ise sadece “Nakkafl tabir olunan
mahaldir” diye ismi geçmektedir. Nakkafl Baba Mevkii

18. As›rda ‹stanbul adl› eserin sahibi ‹nciciyan Kuzguncuk ile Beylerbeyi Saray› aras›nda bulu-
(1758-1833); nan bu mevki derin bir vadi olup, Bo¤aziçi ta-
raf› hariç, etraf› yüksek tepelerle çevrilmifltir.
“‹stavroz’un yan›nda, sahilde, Türk ileri gelen- Kuzguncuk Çarfl› Caddesi’nden ayr›l›p Nakkafl
lerine ait S›ra Yal›lar diye an›lan bir s›ra evler veya Firenk Tepesi ismiyle bilinen yüksek plat-
vard›r. Bundan sonra, Nakkafl Burnu denilen forma kadar yükselen yol, bugün hâlâ Baba
yer gelir. Bu ad, Murad III ve Mehmed III ile Nakkafl Soka¤› ad›n› tafl›maktad›r.
muas›r olup, orada yal›s› bulunan Nakkafl Ha-
san Pafla’ya izafeten verilmifltir.” demektedir. Burada son halife Abdülmecit ad›na 1901 tari-
hinde yapt›r›lan büyük bir köflk, bugün Nak-
Nakkafl Hasan Pafla’n›n muhteflem ve eflsiz tür- kafltepe ‹lkö¤retim Okulu olarak kullan›lan ve
besi Eyüp’te Zal Pafla Caddesi üzerinde ve Zal Abdülmecit taraf›ndan 1258 (1842)’de infla
Mahmut Pafla Camii’nin bu caddeye aç›lan av- edilen Nakkafltepe Karakolu ve önünde 1321

Nakkafl Baba
Türbesi.
1995 senesi
Nisan›nda
Üsküdar
Belediyesi’nce
restore edilmifltir.

593
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

len bu binan›n arka taraf›nda ve yolun karfl›-


s›nda Ahmet Efendi’nin 1239 (1823-24) tari-
hinde yapt›rm›fl oldu¤u iki taraf› mihrapl› kes-
me tafltan muhteflem çeflmesi maalesef bugün
mevcut de¤ildir. Ahflap camiin yerinde veya
biraz ilerisinde meflhur Sadrazam Gazi Hasan
Pafla’n›n (öl. 1790) yal›s› bulunuyordu.

fieyhülislâm At›fzâde Ömer Hüsameddin


Efendi’nin (1799-1871) yal›s› da Nakkafl sahil-
lerinde idi. Kendisi bu yal›da vefat ederek Mis-
kinler Tekkesi civar›ndaki aile sofas›na gömül-
müfltür. Yan›nda 1155 (1742) tarihinde vefat
eden Defterdar At›f Efendi’nin de kabri vard›r.

Küçük Selimiye Camii tamir kitâbelerini yaz-


m›fl olan fiair Pertev Pafla’n›n yal›s› da yine bu-
rada idi. Hatta 19 May›s 1832 günü II. Mah-
Kas›mpafla mut yan›nda fiehzade Abdülmecit oldu¤u hal-
Tersaneard› de yal›ya gelmifl ve geceyi orada geçirmiflti.
Mezarl›¤›’nda
Cezayirli Gazi Hasan Bunlardan baflka, Sultan II. Mahmut’un ikballe-
Pafla’n›n makam tafl›. rinden ve Sultan Abdülaziz’in süt annesi mefl-
hur Tiryal Han›m’›n yal›s› ile Uryanîzâde Ah-
(1903) tarihli Mahbub A¤a Çeflmesi ile Emine met Es’ad Efendi’nin dört katl›, ön cephesi sü-
Sultan’›n flimdi mevcut olmayan saray› vard›. tunlu, ahflap köflkü ve arkas›nda Nakkafltepe’ye
Bunlardan ayr› olarak 1853 K›r›m Harbi’nde kadar uzanan korusu da yine bu mevkide idi.
ölen Frans›z askerlerinin gömüldü¤ü bir mezar-
l›k da burada idi. 2 Cemaziyelâhir 1289 (7 Temmuz 1872) tari-
hinde Kuzguncuk ‹skelesi yan›ndaki bir yal›da
Karakolun yan›ndaki toprak yoldan Nakkaflte- ç›kan yang›n, Nakkafltepe Karakolu’na kadar
pe’ye gidilir. Buraya, bir çok turist gelip Bo¤a- genifllemifl ve bölgenin en nadide yal›lar›n› ve
ziçi’ni bütün ihtiflamiyle seyrettikleri için, Fi- köflklerini “harabezâr”a çevirmifltir. Bu feci
renk Tepesi ad›yla da an›l›r. Vaktiyle mevcut yang›nda alt› yüzden fazla ev ve yal›n›n yok ol-
olan kademeli k›r kahvesi bugün mevcut de¤il- du¤u söylenir.
dir.
1988 y›l›na kadar ‘Fen ‹flleri Müdürlü¤ü Anado-
Nakkafl Baba Vadisi’nin do¤u taraf› dökülen lu Yakas› Yap›m ve Onar›m Amirli¤i’ olarak kul-
moloz y›¤›nlar›yla doldurulmufltur. Bu derin lan›lan eski karakolhanenin önünde iki mer-
vadide, Kuzguncuk Gazhanesi’nin harabesi, mer sütunun tafl›d›¤› bir revak vard›. Al›nl›-
bir domuz haras› ve kaya dibinde bir p›nar› ¤›ndaki kitâbe yerine sonradan düz bir mermer
vard›r. Orta k›sm›nda ise genifl bir bostan bu- yerlefltirilmiflti. Mehmet Raif Bey bu kitâbeyi
lunmaktad›r. Nakkafl Baba Mezarl›¤› bu vadi- kaydetmedi¤ine göre manzume 1885-90 tarih-
nin Beylerbeyi taraf›ndaki s›rtlar› üzerindedir. lerinde düflmüfl olmal›d›r. Bu binan›n yeri flim-
Bu mezarl›¤a Bahri Baba Mezarl›¤› da denir. di parkt›r.

Vadinin deniz taraf›nda ve sahilde fieyhülislâm Cezayirli Gazi Hasan Pafla, muhteflem yal›s›n›n
Uryanîzâde Ahmet Es’ad Efendi’nin (öl. mülkiyetini efendisi Hac› Osman A¤a’n›n k›z›
1306/1889) 1860’da yapt›rd›¤› ahflap camii ve Emine Han›m’a verdi¤inden ölümünde hazi-
“topçu ve piyade askerinin ikametine mahsus bir nece müsadere edilmifltir. Pafla’n›n bir de, Ka-
karakolhane” vard›. Bu karakolun yan›nda “Cü- s›mpafla’da kona¤› vard›. Bütün servetini bu
lûs-› hümayun ile bayramlarda” befler top at›l›rd›. kona¤›n alt›ndaki tafl mahzende saklad›¤› riva-
yet edilir. ‹stanbul’da ve muhtelif yerlerde bir
Bugün de mevcut olan ve çöpçülere tahsis edi- çok eseri vard›r. Küçükten büyüttü¤ü bir arsla-

594
Üsküdar Türbeleri

n› daima yan›nda gezdiren Hasan Pafla, devle-


te sad›k, çok verimkâr, cesur, gayret ve azim
sahibi bir devlet adam› idi. Deniz cenklerinde
flan alm›fl ve III. Selim zaman›nda sadrazam ol-
mufl olan bu de¤erli insan, 14 Recep 1204 (30
Mart 1790)’da vefat ederek Bulgaristan’da,
fiumnu flehrinde yapt›rm›fl oldu¤u Bektâflî
Tekkesi’ne gömülmüfltür.

Yal›n›n ismi, 1815 tarihli Bostanc›bafl› Defte-


rinde geçmektedir.

Yal›lardan biri de Sultan III. Ahmet’in sadra-


zam› fiehit Ali Pafla’ya ait idi. Yal›s›, “bir taraf-
tan Nakkafl Pafla Yal›s› ve bir taraftan ana cad-
de ve bir taraftan Dilsiz Bahçesi ve bir taraftan
leb-i derya ile çevrili” idi. Ali Pafla bu yal›da
ayr›ca bir de küçük kütüphane tesis etmifltir.
Vakfiyesi 1127 (1715) tarihlidir. (A. R›za, 13. Asr-› Hicrîde Osmanl› Ricali, Tercüman Yay.
1/48, 91)(Y. Öztuna, Türk Musikisi Ans. 2/285) (Mir’at, Cezayirli Gazi Hasan
Baba Nakkafl kabrine, semtin eskileri Bahri s. 189-190) (T. Öz, Türbeler Aç›l›rken, Tarih Dünyas› Pafla Aile Sofas›.
Baba derlerdi. Biz dahi böyle bilirdik. ‹zmir’de 1950, Say›: 2, s. 47-48) (‹slâm Ans. 5/1, s. 319) (Hadîka- Soldaki flâhide,
de bir Bahri Baba Mezarl›¤› vard›r. ‹zmir’deki tü’l-Cevâmi, I/255; II/29) (Sicill-i Osmânî, 4/113 Baba Pafla’n›n zevcesi
mezarl›kta kabrine rastlan›lmad›. Mezarl›¤a ve Nakkafl) (Cevdet Tarihi, Üçdal Nefl. 10/148) (‹. Erünsal, Emine Han›m’a;
kabre Nakkafl Baba denmesinin sebebi, belki Türk Kütüphaneleri Tarihi 2/71-72) (Ahmet Efendi Ruzna- sa¤daki, Pafla’n›n
de semtin bu isimle an›lmas›d›r. mesi, Haz. S. Ar›kan, s. 175, 228) kay›n validesi Saliha
Kad›nefendi’ye aittir.
Nakkafltepe, K›r›m Harbi’nden sonra Firenk
Tepesi ad› ile de an›lmaya bafllam›flt›r. Frans›z-
lar, K›r›m’da ölen askerleri için evvela Büyük NALÇACI fiEYH HAL‹L EFEND‹
Çaml›ca Tepesi’ni kabristan yapmak için iste- TÜRBES‹
mifller, fakat Padiflah’›n orada meflhur ‹vaz Fa-
kih kabrinin bulundu¤unu ileri sürmesi üzeri-
ne Nakkafltepe’de, Mecid Efendi Köflkü’nün
arkas›ndaki bir yer verilmifltir. Bu yer Bo¤az’a
T ürbe, Nalçac› fieyh Halil fiabanî Tekke-
si’nin sol taraf›nda idi. Bu isimle bilinen
cami bahsine bak›n›z.
naz›r olup, Bo¤aziçi Köprüsü çevre yolundan
da görülmektedir. Kabristan burada 66 sene fieyh Halil Efendi’nin “Hatim-1040” (1630)
durduktan sonra 1920 tarihinde kendileri tara- senesi vefat etti¤i mezar tafl›nda yaz›l›d›r. Kab-
f›ndan kald›r›lm›fl ve kemikleri Fransa’ya götü- ri, tekkenin hazîresindedir.
rülmüfltür.
Ayvansarayî Hüseyin Efendi, “Kabir hazîrede-
Tepede bir Frans›z Mezarl›¤›’n›n bulunmas› ve dir” dedi¤ine göre türbe, Hadîkatü’l-Cevâ-
buran›n s›k s›k ziyareti tepenin Firenk Tepesi mi’nin yaz›ld›¤› 1770 tarihinden sonra yap›lm›fl
ismi ele an›lmas›na sebep olmufltur. Bu kabris- demektir. Bilinen, kârgir duvarl› ve ahflap ça-
tan tesis edilirken buraya bir de karakol binas› t›l› türbenin, sonradan Serasker Nam›k Pa-
yap›lm›flt›r ki, bugün de mevcuttur. fla’n›n o¤lu Cemil Pafla taraf›ndan 1291 (1874)
tarihinde yapt›r›ld›¤›d›r. Gerek türbe ve tekke
Kaynaklar: (Peçevî Tarihi, Uras Türkçesi, s. 447) (‹stan- ve gerekse Halil Efendi’nin flâhidesi bugün
bul Fethi Der. 11/7-12, 1954, Süheyl Ünver, s. 169-180) mevcut de¤ildir. Türbe, 1920, mabet ise, 1946
(Halil Edhem, Elvah-› Nakfliye, Milliyet Yay. s. 27) (Ataî, tarihlerinde y›k›lm›flt›r.
Zeyl-i Sekayik, 1/204) (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›fl-
man Türkçesi, 2/168 ve 9/255-256) (E. Koçu, ‹stanbul Türbede flu flahsiyetler medfun idi:
Ans. 6/2994) (Dan›flmend, Kronoloji, 2/446-447; 4/242)
(Ayvansarayî, Vefeyât, s. 90) (‹. Hakk›, Merâk›d, s. 26) 1040 (1630). Nalçac› fieyh Halil Efendi

595
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1082 (1671). ‹plikci fieyh Ebubekir Efendi Risaletü’l-Velediyye adl› eserine flerhi vard›r.
(Bkz. Sad›k Vicdani, Tomar-› Turuk-› Aliyye 3.
1170 (1756). fieyh Mehmet Tuluî Efendi. ‹. kitap, Halvetiyye Silsilenamesi, 1340-1342, s.
Hakk› Bey, Merâk›d-› Mu’tebere-i Üskü- 68-69; Mehmet Tahir Bey, Osmanl› Müellifleri,
dar adl› eserinde fieyh Mehmet Tuluî Meral Yay. 1/166)
Efendi’yi bu türbede medfun gösterdi¤i
halde, Nüshet Ergun Bey, Türk Musikisi fieyh Zekâi Efendi. Topkap› civar›nda, Ümmi
Antolojisi isimli kitab›nda, memleketi Sinan Tekkesi fleyhi idi. Meflayih-i fiabaniy-
olan Mudurnu’da vefat etti¤ini ve dama- ye’den olup 1227 (1812) tarihinde vefat etti.
d› fieyh ‹brahim Efendi’nin bir tafl dik- Üsküdar Mevlevîhânesi fleyhi Ahmed Remzi
tirdi¤ini beyan etmifltir ki, do¤rusu da (Akyürek) Dede Efendi bu beyti tahmis etmifl-
budur. Müstakimzâde de Tuhfe’sinde tir.
böyle yazm›flt›r.
Türbenin büyük hâcet penceresi, cami sahn›-
1198 (1783). fieyh Hüseyin Efendi. na bakmaktad›r. Zarif bir flebeke demirinin
süsledi¤i bu pencere üzerinde, Nasuhî Efen-
1232 (1816). fieyh Mehmet Rüfldü Efendi di’yi öven bir dörtlük bulunmaktad›r. Pencere
karfl›s›ndaki demir flebekeli sanduka Nasuhî
1280 (1863). fieyh Ahmet Reflit Efendi Efendi’ye ait olup di¤erleri flunlard›r:

1326 (1908). fieyh Tayyar Efendi 1168 (1754). Kutbü’l-ârifîn ve sertacü’l-kâmi-


lîn Nasuhîzâde fieyh Alaeddin Hazretle-
Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/215) (‹. Hakk›, Merâ- ri. Sanduka önünde bu levha vard›r.
k›d, s. 57) (S. N. Ergun Türk Musikisi Ant. s. 160)
1218 (1803). Mürflid-i kâmil ü âgâh ve arif-i
hakikat sahib-i intibah Nasuhîzâde fieyh
Fazlullah Efendi Hazretleri.
NASUHÎ MEHMET EFEND‹
TÜRBES‹ 1249 (1833). fieyh fiemseddin Efendi. Kitabe-
si fludur:

T ürbe, Do¤anc›lar’da, Nasuhî Tekkesi Ca-


mii’nin sol taraf›ndad›r. fiimdiki fleklini,
1280 (1863) tarihindeki onar›m s›ras›nda alan
fieyh fiemseddin Efendi kutb / iken eyledi bekaya
irtihal / Didi fevtine bir tarih Ziver / Eyledi fiems
türbe, ilk yap›ld›¤› zaman cami gibi, ahflap idi. Efendi irtihal.
Nasuhî Efendi 1130 (1718) tarihinde vefat et-
ti¤ine göre, bu s›rada yap›lm›fl olmal›d›r. 1282 (1865). Tekkenin ikinci bânisi Bekir
Rüstem Pafla. Sandukas›n›n bafl taraf›n-
Dikdörtgen biçimindeki türbe, y›¤ma tafltan, daki levhada flunlar yaz›l› idi:
ahflap çat›l› olarak infla edilmifltir. Dört pence-
reden ›fl›k al›r. Evvelce mabedin sahn›na aç›- “‹flbu türbe-i flerif ile ittisalindeki dergâh-› feyzin
lan türbe kap›s›, sonradan minarenin yan›na penah-› vaz’-› esas-› himmetle bâni-i sâni ve delil-
al›nm›flt›r. i hüsn-i kabul olarak civar-› Hazreti Pir’e mülaze-
met-i flerife ile defn-i flayeste-i iltifat-› Rabbani
Minare taraf›na bakan pencere üzerinde, he- olan Rüstem Pafla’n›n ruhuna el-Fatiha. 1282 se-
men hemen bütün tekke türbelerinin kap› ve ne”
pencere üzerlerine yaz›lan flu klâsik beyit bu-
lunmaktad›r: 1289 (1872). ‹zzet Pafla. Sandukas› önünde
Kâz›m Pafla’n›n söyledi¤i 24 m›sral› bir
Makam-› evliyad›r menba-› feyz-i fütûhidir manzume vard›r ki, tarih beyti fludur:
Edeble dahil ol sûfî bu dergâh-› Nasuhî’dir
Huld-› tarih-i güher-pâfl›n› Kâz›m tahririn
Bu beyt, fieyh Zekâi Efendi taraf›ndan söylen- Gülflen-i Adn’i makam eyledi ‹zzet Pafla
mifltir. Zekâi Efendi’nin, fieyh Nasuhî Efen-
di’nin o¤lu Alaaddin Ali Efendi ad›na yazd›¤› (Bkz. Sicill-i Osmânî, 3/461)

596
Üsküdar Türbeleri

1315 Zilkade 29 (21 Nisan 1898). Kutbü’l-âri-


fîn Pirzâde es-seyyid efl-fleyh Çelebi
Mehmed Muhyiddin Efendi Hazretleri-
nin kabr-i âlileridir.

“Tarih-i veladet: fî 24 fievval 1245 (18 Nisan


1830). Yevm-i Pazar.
Tevcih-i meflîhat: fî 15 fievval 1253 (12 Ocak
1838)
Tarih-i irtihal: fî 29 Zilkade 1315. Yevm-i Sal›.
Müddet-i meflîhat: Yevm: 14, Mah: 1, Sene: 62”

1317 fiaban 18 (22 Aral›k 1899) Cum’a. Pir-


zâde es-seyyid efl-fleyh Çelebi Mehmed ölümünden önce di¤er bir han›ma “Beni
Muhyiddin Efendi Hazretlerinin zevce-i yaln›z b›rakma” diye yalvarm›fl olmas› Nasuhî mehmet
âlileri zahidetü’n-nisa Esma ‹fakat Ha- üzerine ölümü flüpheli görülmüfl ve yap›- Efendi Türbesi
n›m. lan muayenede bo¤az›nda bo¤uldu¤unu Kitabesi.
gösteren ip yaras›, bafl›nda bir kaç bere,
1319 (1901). Muhyiddin Efendi’nin o¤lu ellerinin üstünde, yüzünde ve burnunda
fieyh Mehmet Cemaleddin Efendi. Ay- y›rt›klar, çürükler görülmüfltü. Saçlar›-
r›ca iki kitâbesiz sanduka daha vard›r. n›n örgüsü çözülmemifl, nafl› gasledilme-
miflti. Hatta kefeni bile yoktu. Adi bir
Türbenin hazîresine gömülenler flunlard›r: yatak çarflaf›na sar›lm›flt›.

1103 (1691). fiabanî sikkeli dört köfle flâhide. Bu durum karfl›s›nda fieyh Ma’nevî
Karabafl Efendi / Hazretlerinin / halifelerin- Efendi zindana at›lm›fl ve burada k›sa bir
den / Arifü’fl-fleyh / Ömer Efendi. müddet sonra 1114 Cemaziyelâhirinde
(Ekim 1702) vefat etmifltir. (Raflid Tari-
1114 (1702). fiabanî sikkeli dört köfle flâhide. hi, 1114 Vak’alar›; Sicill-i Osmânî, 3/517
Karabafl Ali Efendi ve 4/413; E. Koçu, ‹s-
Hâzâ kabr-i / Efl-fieyh Ma’nevî / ‹bn-i’fl-fleyh Ali tanbul Ans. 8/4301; Sefine-i Evliya,
Efendi. 4/1921)

Mustafa Ma’nevî Efendi fieyh Karabafl 1115 (1703). Turhan Sultan’›n (öl. 1683) ket-
Ali Efendi’nin o¤ludur. “Maarif-i ilmiye hüdas› Mustafa Efendi.
ile meflhur muhaddis ve sanayi-i Arabiy-
yeye vâk›f flair” idi. Raflid Efendi tarihin- 1130 (1718). Nasuhî Efendi’nin o¤lu Zuhurî
de diyor ki: Efendi. Tafl›ndaki kitâbe fludur:

Ma’nevî Efendi Kad›rga Liman›’nda So- Haza kabr-i fieyh Zuhurî bin Mehmed Nasuhî.
kollu Mehmet Pafla Tekkesi fleyhiydi. II. 1130
Ahmet zaman›nda Hünkâr fieyhi olmufl,
güzel konuflmas› ile meflhur, vaaz ve zi- 1140 (1728). fieyh ‹brahim Efendi.
kirde efli az bulunur âbid, zahid bir zat
idi. Davutpafla ‹skelesi’nde surlara bitiflik 1145 (1732). De¤erli bestekârlar›m›zdan ‹bra-
bahçeli bir evde oturuyordu. 1114’te Ye- him A¤a. fieyh Nasuhî Efendi’nin müri-
dikule Dizdar› olan zat ölmüfl, fevkalâde di olup onun güftelerini bestelemifl ve
güzelli¤i ve zenginli¤i ile ‹stanbullular’›n 1732 tarihinde vefat etmifltir. (S. N. Er-
dillerine destan olan kar›s›n› da fieyh gun, Türk Mus›kisi Antolojisi, s.156)
Ma’nevî Efendi alm›flt›. Bu meflhur han›- Kabri, bu tekke hazîresinde olup flâhide-
mefendi, üç dört ay kadar fieyh Efen- sindeki kitâbesi fludur:
di’nin nikah›nda yaflad›ktan sonra bir
gece ans›z›n ölmüfl ve Topkap› Mezarl›- Fezâ-y› aflkda Mevlâ’ya can idüb teslim
¤›’na gömülmek istenmiflti. Han›m’›n Ümid-i lutf ile bu câde oldu abd-i mukim

597
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Nisab-› mâye-i irflada oldu hâk-i kadem di’nin efli, Safiye Sultan ç›raklar›ndan
Ki râh-› vuslate isâl ide o zat-› kerîm Hibetullah Han›m.
Du’a idüb didi fevtine Nevcivan tarih
Makarrin eyle Rahîmâ makam-› ‹brahim 1211 Rebiyülevvel 15(Eylül 1796). Reisü’l-
1145 et›bba Mustafa Behçet Efendi’nin k›z›,
Hâcegân-› Divan-› Hümayun kalemi
1146 (1733). Kâtibî sikkeli ve çok uzun kitâ- mümeyyizlerinden Mehmet Emin fiükû-
beli. Mehmet Efendi hî Efendi’nin efli Nefise Han›m.

1153 Cemaziyelevvel (Temmuz 1740). Büyük 1212 fiaban 26 (A¤ustos 1797). Tarikat sikke-
sar›kl›. Bolevizâde Seyyid fierif Efendi. li. Efl-fleyh Ömer Efendi
Müderris. (Sicill-i Osmânî, 3/142)
1215 fiaban 11(Temmuz 1800). Lâhit, sar›kl›.
1157 (1744). Tarikat sikkeli. Çiçekçibafl› Sa- Sab›ka ‹stanbul payesi ile / Reisü’l-et›bba-i
lih Efendi hazreti flehriyarî / Merhum ve ma¤furleh /
Mehmet Sad›k Efendi (Sicill-i Osmânî,
1164 (1750). Dervifl Abdullah. 3/192)

1167 (1753). Büyük tarikat sikkeli, nefis hat. 1216 R. evvel 20 (Temmuz 1801). Nasuhîzâ-
Dervifl Abdülkadir Efendi de Fazlullah Efendi’nin o¤lu Mehmet
Atâullah Efendi
1174 fiaban 18(25 Mart 1761). Taçl›, Nasuhî-
zâde fieyh Ahmet Efendi. fiâhidesi tamir 1217 (1802). Dervifl Mehmet Baba.
görmüfltür.
1223 fievval 21(Aral›k 1808). Tarikat sikkeli.
1187 (1773). Habbazlar (ekmekçiler) kethü- Nasuhîzâde Fazlullah Efendi’nin o¤lu efl-
das› Dervifl ‹brahim. fleyh Alaeddin Efendi. Üçüncü Alaed-
din Efendi diye bilinir. (Sefine-i Evliya
1208 Cemaziyelevvel 18(Ocak 1794). Tarikat 4/31-55) Tafl›ndaki yaz› fludur:
sikkeli. Ayazma’da muvakkit fieyh Yah-
ya Muhyiddin Efendi Kutbü’l-ârifîn Hazreti Nasuhîzâde Fazlullah
Efendi Hazretlerinin mahdum-› mükerremleri
1209 (1794). Sultan Selim’in s›r kâtibi hâce- merhum efl-fleyh Alaeddin Efendi’nin ruhuna el-
gândan Sar›kç›bafl›. Sahib-i fünûn-› câh. Fatiha.
Tarih m›sra› fludur: 1223

Hakk Mustafa Efendi’ye huldi ide penah 1229 R. evvel 27 (Mart 1814). Müneccim Ba-
fl› kethüdas› Mahmut Efendi
(Bkz. Sicill-i Osmânî, 4/453)
1229 Ramazan 9 (4 Eylül 1814). Reisü’l-et›b-
1210 (1796). Lâhit, büyük sar›kl›. Hayrullah ba Hayrullah Efendi’nin di¤er efli Fatma
Efendi. Kitabesi fludur: Han›m

Sab›ka Rumeli Kad›askeri / Reis-i et›bba-i hazreti 1231 Ra. (fiubat 1816) De¤iflik sikkeli. Hase-
flehriyarî / Merhum ve ma¤furleh Haf›z / el-hac ki Halil A¤azâde Rumeli kuzat›ndan
Hayrullah Efendi / Ruhiçün / El-Fatiha. (kad›lar›ndan) Mustafa Nazif Bey.

Hayrullah Efendi 1210 Ramazan›nda (30 Mart 1240 (1824) Mimar A¤a kethüdas› Hac› Ali
1796) Küçükpazar yak›n›nda attan düfle- Efendi’nin efli Emine Han›m.
rek vefat etmifltir. (Sicill-i Osmânî,
2/318) 1240 Zilkade.23 (Temmuz 1824) Tarikat sik-
keli. Mekke-i Mükerreme’de vefat eden
1210 Zilhicce 3(9 Haziran 1796). Reisü’l- kutbü’lârifîn Hazreti Nasuhîzâde efl-fleyh
et›bba-i flehriyarî Haf›z Hayrullah Efen- el-hac Mehmet Mes’ud Efendi. Ad›na

598
Üsküdar Türbeleri

tafl dikilmifl olup Üsküdar’da Safvetî Pa- 1253 (1837). Nasuhî Efendi bendegân›ndan
fla Tekkesi fleyhi idi. Karinabadî Kurua¤a Mustafa Efendi

1241 (1825). Müneccimbafl› kethüdas› Mah- 1257 fiaban 15 (Ekim 1841). Rumeli Kad›as-
mut Efendi’nin efli Emine Han›m. keri Alizâde Mehmet Nureddin Efen-
di’nin kethüdas› eflraf-› kuzattan ve Hal-
1242 Gurre-i Receb (29 Ocak 1827). Büyük vetiyye’den el-hac Mahmud Efendi
sar›kl› lâhit. M›s›r Kahire kazas› Vardarî
fieyhzâde Yahya Kâmil Efendi. (Sicill-i 1259 Ramazan 17 (Ekim 1843). Sultan Sey-
Osmânî, 4/68) yid Ahmed er-Rufaî Hazretlerinin post-
niflîni Hamdi Efendi’nin halifesi mektu-
1243 gurre-i fi. (17 fiubat 1828) Dergâh-› ali bî hülefas›ndan efl-fleyh Abdülhamid
kap›c›bafl›lar›ndan ‹brahim Pafla kethü- Bey.
das› Mehmet A¤a ‹bn-i ‹brahim A¤a.
1264 Za. (Ekim 1848). Sab›ka ser etibba-y›
1249 Zilkade 19 (30 Mart, 1834). Lâhit. Kü- hazreti flehriyarî Mustafa Behçet Efen-
çük molla sar›kl›. Sab›ka Rumeli / Kad›- di’nin damatlar› Enderun-› Hümayun
askeri reis-i / et›bba-i hazreti flehriyarî / Seferli Kethüdal›¤›’ndan mahrec Ah-
Merhum ve ma¤fur el-hac / Mustafa med Efendi’nin k›z› Safiyye Han›m.
Behçet Efendi’nin / ve Cem-i Ümmet-i
Muhammed / ruh-› flerifleri çün Fatiha. 1267 fiaban 21 (21 Haziran 1851). Dört di-
(Sicill-i Osmânî, 2/31; F. N. Uzluk, He- limli tac. Nakflibendiyye’den Hasan Ba-
kimbafl› Yal›s›, Vak›flar Der. 9/251) ba.

1251 fievval 20 (fiubat 1836). Hâlâ Kad›-› 1272 Ramazan 9 (14 May›s 1856). Tarikat
fler’iat kâtibi Mekke-i Mükerreme payeli sikkeli, etraf› parmakl›kl›. Ayasofya-i
Nasuhîzâde torunu ‹brahim ‹ffet Efendi Kebir ‹mareti karfl›s›nda hankâh›n›n
(Sicill-i Osmânî, 1/156) postniflîni Kütahyevî es-seyyid fieyh Ah-
met Nazikî Efendi. Ayn› parmakl›k için-
1252 (1836). Efl-fleyh Mehmed fiemseddin de fesli bir flâhide, tarih k›sm› gömülü-
Efendi’nin o¤lu Mehmet Nureddin Efendi dür:

Nasuhî Mehmet
Efendi Tekkesi Camii
Haziresi.

599
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

“Nesl-i pak-i Hazreti fieyh Nasuhî’den bir edib-i “‹stanbul payeli 1. Ordu-y› Hümayun müftüsü
zî-mekârim Nazikîzâde cenab-› Mir Es’ad Efendi” ‹lyas Efendi.”

Ayn› parmakl›k içinde: Tarih-i Enderun, Letaif-i Enderun adl›


eserlerin yazar› H›z›r ‹lyas Efendi. Ken-
1331 Rebiyülevvel 29 (Mart 1913). Tarikat-i disi, Hekimbafl› Behçet Efendi’nin kü-
Aliyye-i fiabaniyye’den Nazikî Dergâh-› çük kardeflidir. Bir baflka a¤a beyi de
fierifi seccade-niflîni... Nezaret-i kudema- meflhur saray hekimi Abdülhak Mol-
y› mümeyyizan›ndan Nazikîzâde efl-fleyh la’d›r. fiair Abdülhak Hamit Tarhan’›n
es-seyyid Hüseyin Hüsnü Efendi. da büyük amcas›d›r. (Sicill-i Osmânî,
1/399)
1274 (1857). Reisü’l-et›bba Mustafa Behçet
Efendi’nin damad› Ahmet Efendi 1284 C. âhir 26 (Ekim 1867). Tarik sikkeli.
Kutbü’l-ârifîn Nasuhîzâde el-hac efl-fleyh
1279 (1862). Hassa Askeri kola¤as› Hasan Mehmet Mes’ud Efendi’nin o¤lu sahib-i
Efendi ahlâk el-hac efl-fleyh Abdurrahim fiükrü
Efendi.
1280 fiaban 23 (2 fiubat 1864). Maliye Naz›-
r› Ahmet Muhtar Pafla. Muhtar Pa- 1284 Ramazan 29 (Ocak 1868). Hassa Müfliri
fla’n›n, Do¤anc›lar Camii yan›nda ve Mehmet Reflid Pafla. Bu kabir tam köfle-
Ramazano¤lu Soka¤›’n›n sa¤ köflesinde de olup ayak tafl›ndaki yaz› caddeye, bafl
büyük bir kona¤› vard›. Konak, Do¤an- tafl›ndaki yaz› da ç›kmaz cami avlusuna
c›lar Yang›n›’nda yanm›flt›r. (Sicill-i Os- dönüktür. Bu da, mezarl›k duvar›n›n
mânî, 4/349-350) Ramazano¤ullar›’n- sonradan yükseltildi¤ini göstermektedir.
dan idi. Ahmet Muhtar ‹’tisami pafla, Ayn› kabirde 1294 (1877) tarihinde ve-
Bo¤aziçi’nde Boyac›köy’deki yal›s›nda fat eden o¤lu Asâkir-i fiahâne kaimme-
vefat etti. Kendisi, fiabaniye Tarikati’ne kam› Galib Bey’in flâhidesi vard›r. (Sicill-i
ba¤l› olup Geredeli Halil Efendi’nin Osmânî, 2/396)
müridlerinden idi. Gerede’de baz› evka-
f› vard›r. Sonra, Safranbolulu fieyh Ha- 1284 (1867). Ser kurena-y› flehriyarî-i esbak
c› Emin Efendi’ye ba¤lanm›fl ve kendisi- merhum Saim Efendi Hazretlerinin ket-
ne 500 kurufl maafl tahsis etmifltir. Bura- hüdalar› Hâcegân-› Divan-› Hümayun-
da, bu fleyh Efendi’ye, Muhtar Pafla Tek- dan Hac› Raflid Efendi.
kesi ad›yla an›lan bir de tekke yapt›r-
m›flt›r. 1285 fievval 15 (29 Ocak 1869). El-hac Meh-
med Sa’id bin hace ‹brahim.
Ahmet Muhtar Pafla’n›n flâhidesi “Kete-
behu Malik” imzal›d›r. 1286 (1869). Enderun hazinesi kethüdas› Ab-
dullah fieref Efendi (Sicill-i Osmânî,
Torunu Ahmet Muhtar Bey, o¤lu ise, 3/139)
Amedi Hülefas›’ndan Vahid Bey’dir. (M.
Pakal›n, Tanzimat Maliye Naz›rlar›, I/10; Y. 1288 (1872). Damat Mehmet Said Pafla. Sul-
Öztuna, Devletler ve Hanedanlar, s. 819) tan II. Mahmut’un k›z› Mihrimah Sul-
tan’›n efli idi. (Sicill-i Osmânî, 3/47;
1280 (1863). Enderun-› Hazine-i Hümayun Mir’at-i ‹stanbul, s. 164; ‹sfendiyaro¤lu,
a¤as›, Halvetiyye bendegân›ndan el-hac Galatasaray Tarihi, s. 503; Ata Tarihi,
Mehmet Mes’ud A¤a. 2/198) Beylerbeyi’ndeki yal›s›nda vefat
etti. Mihrab önündeki flâhidesi 9 Zilka-
1281 (1863). Halil Efendi. Uzun kitâbesi fiair de-1288 (20 Ocak 1872) tarihlidir.
Senih Efendi’nindir. Önünde ayr›ca mermer bir kitâbe levha-
s› vard›r.
1281 Muharrem 15 (21 Haziran 1864). Lâhit
fleklinde. Kitabesi M›srî imzal›d›r. 1290 Rebiyülvvel 11 (May›s 1873). Lâhit. Bafl-
tafl› üç yüzlü olup bir efli dahi yoktur. Her

600
Üsküdar Türbeleri

yüzünde de kitâbe vard›r. Abdülmecid el-hac Mustafa Vehbi Pafla.


Han-› Gazi Hazretlerinin eser kurenalar›
Selim Efendi’nin efli Hatice La’linab Ha- 1319 (1901). Nasuhîzâde fieyh Muhyiddin
n›m. Efendi’nin o¤lu fieyh Mehmet Cemaled-
din Efendi.
1290 (1873). Nasuhî Tekkesi postniflîni efl-
fleyh Muhyiddin Efendi’nin hemfliresi 1321 Zilkade 16 (fiubat 1904). Hankâh-›
Ümmühan Han›m. Aliyye’de seccadeniflîn es-seyyid efl-fleyh
Mehmet Muhyiddin Efendi’nin o¤lu ve
1291 (1874). Lâhit. fieyhülharem Emin Pafla. meclis-i maarif kalemi mümeyyizi Çele-
(Sicill-i Osmânî, 1/436) bi es-seyyid efl-fleyh Mehmet Selahüddin
Efendi.
1292 (1875). Muhtar Pafla’n›n efli Emine Zeh-
ra Han›m. 1321 Ramazan 8 (Kas›m 1903). Nasuhîzâde
torunu Meclis-i kebir maarif reisi Ali
1295 Zilhicce 22 (Aral›k 1878). Nasuhî sülâ- Haydar Molla. (‹nal, Son As›r Türk fiair-
lesinden Safvetî Efendi Dergâh› fleyhi leri, s. 586; M. Tahir, Osmanl› Müellifle-
Abdürrahim Efendi’nin o¤lu es-seyyid ri, 1/281)
Mes’ud Efendi. (Burada ismi geçen Saf-
vetî Efendi, Safvetî Pafla’d›r.) 1324 (1906). Meclis-i kebir-i maarif reisi ve
fiarkî Rumeli Cemiyet-i ‹slâmiyesi mü-
1297 (1880). Abdülaziz Efendi. dürü Ali Haydar Efendi’nin efli Emine
Han›m.
1298 (1881). Feshane rûznamecisi Mustafa
Reflit Efendi 1325 (1907). Nasuhîzâde torunu Es’ad Efendi.

1299 (1882). R›za Bey. 1327 (1909). Misafireten bulundu¤u s›rada


vefat eden fiabaniyye’den fieyh Halil
12?? Son iki rakam kaz›nmam›flt›r. Rumeli Hulusi Efendi.
Kad›asker-i esbak› Vardarî fieyhzâde el-
hac Mehmed Efendi’nin k›z› Hibetullah 1337 (1918). K›l›ç kabartmal›. Sivas Ordu
Muhsine Han›m. (Sicill-i Osmânî, 4/235 Kumandan› Ali Pafla’n›n o¤lu Askeri ko-
Mehmed Efendi) misyon azas› mirliva Mustafa Nazmi Pa-
fla. 29 Safer.
1305 (1887). Muhtar Pafla torunu Fatma Feri-
de Han›m. Tarih k›sm› gömülü. Nesl-i pâk-i Hazreti Na-
suhî’den bir edib-i zî mekârîm Nazikîzâ-
1310 (1892). Ahmet Muhtar Pafla’n›n o¤lu de cenab-› Mir Es’ad...
Vahit Bey.

1310 (1892). Vahit Bey’in efli Fatma Faika


Han›m. N‹fiANCI HAMZA PAfiA
TÜRBES‹
1314 (1896). El-hac Çürüksulu Ramiz Pafla ve
haremi Fatma Adile Han›m. Kitâbe lev-
had›r. Kabirleri yok olmufltur. B u aç›k türbe, Gündo¤umu Caddesi üzerin-
deki Karacaahmet Türbesi’nin sol taraf›n-
da ve geridedir. Hemen önünde, Sahabeden E-
1314 gurre-i Rebiyülevvel. Cenab-› Pir Nasu- bu’d-Dürda’n›n (Derda) makam tafl› vard›r.
hî (k.s.) müteallikat›ndan Hassa Ordu-y› (Bu bahse bak›n›z.)
Hümayun erkân› harbiye 2. tahrirat mü-
meyyizi Hüseyin Faik Bey. K›z›, 1324 Türbe, alt› granit sütun ve ince tu¤ladan yap›l-
Ayfle Han›m. m›fl alt› kemer üzerine oturtulmufl bir kubbe-
den ibarettir. Kubbe, alt› yüzlü bir kasnak üze-
1316 (1898). Hac› Emin Pafla’n›n o¤lu ferik rindedir. Sütunlar aras›nda demir flebeke ve

601
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

kap›s› yoktur. Kitâbe mevcut de¤ildir. Vak›flar Pafla, reisülküttapl›ktan niflanc›l›¤a nakledil-
idaresince 1972 tarihinde onar›lm›flt›r. mifl ve bu makam› 8 A¤ustos 1580, 15 Tem-
muz 1592, Haziran 1595 ve 2 A¤ustos 1601 ta-
Halk aras›nda, Karacaahmet Sultan at›n›n tür- rihlerinde olmak üzere dört defa iflgal etmifltir.
besi olarak ünlü olmas›na ra¤men, bu rivayet
do¤ru de¤ildir. ‹lk niflanc›l›¤›ndan fiubat/Mart 1591 tarihinde
azledilmifl ve sonra Köstendil Sancak Beyli-
Zemini toprak olan türbenin ortas›nda flâhidele- ¤i’ne atanm›flsa da kabul etmemifltir. Sultan
ri k›r›lm›fl bir mezar kaidesi vard›r. Burada “Rum III. Mehmet’in tahta geçmesi üzerine Anadolu
Paflazâde Niflanc› Hamza Pafla” gömülüdür. Beylerbeyi payesiyle taltif edilerek pafla ünva-
n›n› alm›flt›r. ‹kinci niflanc›l›¤› takriben dört
Merâk›d-› Mu’tebere-i Üsküdar adl› eserin yaza- y›l sürmüfl, fakat Bafldefterdar Hac› ‹brahim
r› ‹smail Hakk› el-Üsküdarî flunlar› söylemek- Pafla ile protokol meselesinden dolay› geçine-
tedir: medi¤inden, E¤ri Seferi s›ras›nda III. Mehmet
taraf›ndan onunla beraber azledilmifltir. So-
“Hamza Pafla, Sultan III. Murat’›n niflanc›s› ol- nuncu niflanc›l›¤›ndan ise, Sultan I. Ahmet ta-
du¤u ve Karacal› fieyh Ahmet Hazretlerinin raf›ndan ve 1013 (1604-5) tarihinde azledil-
türbe ve zaviyesinin ve medfun bulunduklar› mifltir. Azlinden bir sene sonra, vefat etti¤i ri-
mahallerin ve Kütahya’da arazi ve de¤irmenle- vayet olundu¤una göre, Merâk›d’in verdi¤i H.
rin vâk›f› olup sene 999 (1590-91) tarihinde 1000 tarihi yanl›flt›r. Hamza Pafla’n›n 1010
mülga Üsküdar Mahkemesi sicillat›nda vakfi- (1601) recebi bafllar›nda tanzim ettirdi¤i vak-
yesi kay›tl› oldu¤una nazaran Hamza Pafla’n›n fiyesine göre, ‹stanbul’da Emin Sinan Mahal-
1000 (1591-92) tarihinde vefat› ve o tarihler- lesi’ndeki emlâkinin vefat›ndan sonra, kira be-
de mezar tafllar›na tarih ve isim yaz›lmamas›, dellerinin Medine fukaras›na, di¤er emlâkinin
di¤er kabir tafllar›na göre anlafl›lmas› ve türbe de efline verilmesini istemifltir.
yan›nda Ebu’d-Derda (r.a.) Hazretlerinin ismi-
ne yaz›l› tafl mevcut ise de Bezmialem Valide Niflanc› Hamza Pafla 1014 (1605) tarihinde
Sultan taraf›ndan hürmeten ve lütfen onun vefat etmifltir. (Fehmi Karatay, Topkap› Saray›
makam›n› ihya buyurduklar› anlafl›lmaktad›r.” Müzesi Kütüp. Türkçe Yazmalar Katalo¤u, ‹s-
tanbul 196, Cilt: I, s. 111-112, No: 331; Selâ-
Hamza Çelebi veya Bey adlar›yla da bilinen nikî Tarihi, Haz. M. ‹pflirli, ‹stanbul 1989, s.

Niflanc› Hamza Pafla


Türbesi.

602
Üsküdar Türbeleri

948 Fihrist Hamza Pafla md.) milâdî takvimde 1576-77 senesine eflittir. Rüs-
tem Pafla’n›n o¤lu, babas›n›n 28 fievval 968
Yak›n tarihe kadar yürüyemeyen çocuklar bu (12 Temmuz 1561) tarihindeki vefat›ndan 15-
türbeye getirilir ve ayaklar› aras›na arpa serpi- 16 y›l sonra ölmüfltür.
lerek yürütülme¤e çal›fl›l›rd›. Üç cuma, bu usûl
icra edildikten sonra çocuklar›n yürüdü¤üne Osman Bey, Rüstem Pafla’n›n Mihrimah Sul-
inan›l›r. tan ile evlenmeden evvel olan o¤ludur. Mihri-
mah Sultan evlendi¤i zaman 15 veya 17, Rüs-
Hamza Pafla’n›n ‹stanbul’da, Sultanahmet tem Pafla ise 39-40 yafllar›nda idi.
Meydan› civar›nda ve Peykhane Caddesi üze-
rinde, kendi ad› ile an›lan bir mescidi vard›. Pafla’n›n Mihrimah Sultan’dan olan ve Sul-
Bugün mevcut de¤ildir. tanzâde diye bilinen iki o¤lu da yine bu cami-
in ve son cemaat yerinin sol taraf›ndaki Mimar
Kaynaklar: (‹. Hakk›, Merâk›d, s. 59) (Daniflmend, Kronoloji, Sinan yap›s› ve halk›n ‘Kaya Sultan Türbesi’
3 Niflanc›lar md.) (Gezi Notu) (Sicill-i Osmânî, 2/252) (Resmi diye adland›rd›¤› türbede medfunlard›r. (Bu
Ahmet Efendi, Sefinetü’r-Rüesa, Hamza Bey Efendi) (Hadîka- türbe bahsine bak›n›z.)
tü’l-Cevâmi, 1/95) (M. Ziya, ‹stanbul ve Bo¤aziçi, 1/366) (fi.
Akbatu, Tahta Minare Camii, Vak›flar Der. 21/130) Kaynaklar: (Gezi Notu) (Sicill-i Osmânî, 3/416 Osman Bey)

OSMAN BEY TÜRBES‹ ÖMER DEDE VE ÜÇ YATIRLAR


TÜRBES‹
Türbe, ‹skele Meydan›’ndaki Mihrimah Sul-
tan Camii’nin avlusunda ve bu mabedin avlu- Türbe, Boy Beyi Soka¤› ile Köprülü Faz›l Pafla
ya aç›lan yan kap›s›n›n sol taraf›ndad›r. Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve ikinci yolun sol
köflesindedir.
Etraf› demir parmakl›kla çevrilmifl olan bu
aç›k türbede bir mermer lâhit vard›r. Bu lâh- Civar›nda Alaca Minare Mescidi, Hac› Dede
din cami kap›s› taraf›na bakan yan yüzünde bir Nakflibendî Tekkesi, Fenâyî Ali Efendi Celve-
hançer kabartmas› bulunmaktad›r. fiehid edi- tî Tekkesi Camii, Türk Ahmet Pafla Mektebi
len kimselerin kabrine kaz›nd›¤› hakk›nda bir ve çeflmesi ile bir çarfl› bulunmaktad›r.
söylenti vard›r.
Ömer Dede’nin kimli¤i belli de¤ildir. Mir’at-i
Lâhdin bafl flâhidesinin üzerinde bir örfî bafll›k ‹stanbul adl› eserin sahibi M. Raif Bey:
ve onun alt›ndaki, devrinde çok kullan›lan in- Ömer Baba Türbesi.
ce dört köfle sütunda kelime-i tevhid ve “Köfle bafl›nda bir türbe içinde Ömer Dede na-

“Okuyal›m ruhu için Fatiha”

yaz›s› vard›r.

Yuvarlak ayak tafl›nda da flu beyit yer alm›flt›r:

Mir-i pâkize neseb Hazreti Osman Bey’in


Mürg-i ruhu idecek ba¤-› cinâne tayran
Eyleyüb s›dk ile ruhuna du’alar Hükmî
Didi tarih cinân ola makam-› Osman
984

fiair Hükmî Mehmet Çelebi’nin haz›rlad›¤› bu


tarih beytinin alt›nda 984 tarihi yaz›l› de¤ildir.
Tarih m›sra›n›n son dört kelimesi ebced hesa-
b›na vuruldu¤unda bu rakkam bulunur. Bu

603
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

m›nda bir zat medfundur. Mezar Tafl›nda flu büyük üstad›d›r. ‘Yakut Musta’s›mî’nin hatt›na
beyit yaz›l›d›r: yeni bir düzen, Arap harflerine yeni güzellik
veren fieyh Hamdullah befl as›r boyunca Türk
Alâmetden murad bir duad›r hat sanat›n›n en büyü¤ü olarak tan›nm›fl, ken-
Bugün bana ise yar›n sanad›r disi tereddütsüz ‘hattatlar›n k›blesi’ say›lm›fl, befl
910 as›r boyunca gelmifl geçmifl hattatlar hep yaz›-
lar›n› onun yaz›s›na benzetmeye çal›flm›fllar ve
M. Raif Bey’in görmüfl oldu¤u bu tafl bugün de onun yaz›s›na benzettikleri, ona yak›n yazd›k-
mevcuttur. Fakat tarihi 910 (1504-5) de¤il lar› ölçüde büyük ve güçlü say›lm›fllard›r. Hat
1133 (1720-21)’dir. sanat›n›n Arap âleminin d›fl›nda Türklere
mahsus bir edâ kazanmas› fieyh Hamdullah sa-
Türbeden eser kalmam›flt›r. Bir set üzerinde yesinde olmufltur.
bulunan ve bir kaç kabirden oluflan küçük ha-
zîrenin duvar› üzerine: fieyh Hamdullah Amasya’da do¤du. Babas›
Mustafa Dede Buhara’dan Amasya’ya hicret
Ömer Dede ve üç yat›rlar - 1133 edip orada yerleflmifl, Sühreverdiye tarikatin-
den oldu¤u için de ‘fieyh Efendi’ diye tan›nm›fl
kitâbesi ile yukar›daki kitâbenin yeni yaz› ile faziletli ve bilgili bir zat idi. Babas›n›n fleyhli¤i
yaz›lm›fl mermer bir kopyas› yerlefltirilmifltir. dolay›s› ile Hamdullah’a fleyhin o¤lu manas›na
‘‹bni fieyh’ veya ‘‹bni Mustafa Dede’ denirdi.
1924 tarihli gayri menkul vak›flar listesinde 840 (1436) tarihinde do¤du.
“Ömer Pafla Türbesi, Toprak Sokak, Meçhul,
Mamur” olarak gösterilmifltir. Yaz›y› Yakut Musta’s›mî’nin talebesi Abdullah
Sayrafî’den ö¤renmifl olan Hayreddin Mara-
Kaynaklar: (Mir’at s. 133) (Gezi Notu) (Konyal›, Üskü- flî’den ders ald›. Sayrafî’nin, Cemaleddin Ya-
dar Tarihi, 1/67) kut’un yaz›lar›n› toplayarak meflk ede ede ol-
gunlaflmaya çal›fl›yordu ki, bu devrede yaz›y›
elindeki örneklerde oldu¤undan daha güzel bir
hale getirmek gayreti içindeydi. fieyhin geçir-
RE‹SÜ’L-HATTATÎN di¤i bu s›k›nt›l› günlerinden birinde kendisine
HAMDULLAH EFEND‹ H›z›r’›n (a.s.) göründü¤ünü, ona baz› nasihat-
larde bulundu¤unu ve baz› fleyler ö¤retti¤ini, o
HAZÎRES‹ sayede hayalinde kurdu¤u yaz› tarz›n› elde etti-
¤ini, Müstakimzâde söylüyor.

T unusba¤› Çeflmesi önünden, Karacaahmet


Sultan Türbesi’ne giden Tunusba¤› Cad-
desi üzerinde, sol tarafta ve türbeye oldukça
Sultan II. Bayezid tahta ç›kmadan evvel A-
masya valisi idi. Hamdullah’› burada tan›d›.
yak›n bir mesafede ve Hattatlar Mezarl›¤› veya Bayezid, Hamdullah Efendi’den ders ve icazet
fieyh Sofas› ad›yla bilinen yerdedir. Silindirik alm›fl ve birbirlerini çok sevmifllerdi. Bayezid
ayak tafl› üzerinde flu kitâbe bulunmaktad›r: tahta ç›k›nca onu ‹stanbul’a davet etti. Ona
Topkap› saray›nda Harem-i Hümayun’da bir
Reisü’l-hattatîn Hamdullah meflk odas› vererek daima beraber olmak, yaz-
El-ma’ruf bi-‹bnü’fl-fleyh rahmetullahi aleyh d›klar›n› görmek istemiflti. fieyh Hamdullah
927 (1521) ‹stanbul’a geldi¤inde ilk defa Kad›asker Hama-
m› civar›ndaki bir evde oturmufl ve buradan
Bafl taraf›na sonradan flu flâhide konmufltur: saraya al›nm›flt›r.

fieyh hattatîn k›z› fieyh Hamdullah Efendi ayn› zamanda usta bir
O¤lu Mehmed Çavufl’un ruhiçün Fatiha ok at›c› idi. Okmeydan›’nda bilinen ilk menzil
tafllar›ndan biri ona ait olup 911 (1505) tarih-
Rakam yaz›l› de¤ildir. 1001 (1592) tarihinde lidir. Bu tafl elan mevcuttur. Kendisi ayn› za-
vefat etmifltir. manda Okmeydan›’ndaki Okçular Tekkesi’nin
fleyhi idi. ‘fieyh’ ünvan› da oradan gelmektedir.
fieyh Hamdullah Efendi Türk hat sanat›n›n en Kendisi ayn› zamanda ünlü bir flahin avc›s› idi.

604
Üsküdar Türbeleri

Çok iyi yüzüyordu. Rivayete göre, ara s›ra po- ¤a teflebbüs etmiflse de vasiyeti oldu¤u için te-
turu ile gömle¤ini bafl›na sarar, Cüz kesesini reddüde düflmüfl, sonunda meflhur hattat fiahin
a¤z›na alarak Üsküdar’dan denize girer, suda A¤a cesaret göstererek mezar tafl›na ad›n› yaz-
adeta ba¤dafl kurarak kendini ak›nt›ya b›rak›r, m›flsada bir hafta geçmeden 1113 (1701)’de öl-
Sarayburnu’na ç›kar, orada giyinip ders ver- müfl oldu¤u söylenir. Bu durumda flâhidedeki
mek üzere Topkap› Saray›’na gidermifl. Bir de kitâbe 1690-1700 tarihlerinde yaz›lm›fl olmal›-
terzilikte mahareti varm›fl. II. Bayezid’e dikti¤i d›r.
bir kaftan›n dikifl yerlerini kimse bulamam›fl
derler. Hamdullah Efendi bir çok talebe yetifltirmifltir.
Eyüp’te Defterdar Camii’ni yaparak bu semte
fieyhin ayr›ca tasavvufa meyli fazla idi. Bafllan- ismi verilen, 953 (1546) tarihinde vefat eden
g›çta babas› gibi Sühreverdiye tarikatinden Bafldefterdar Nazl› Mahmud Çelebi, fieyh
iken sonra Nakflibendiye tarikatine girmiflti. Hamdullah Efendi’nin talebesi idi. Hamdullah
Gerçek bir dindard›. Asla gurura kap›lmam›flt›. Efendi’nin o¤lu Mustafa Dede ve damad› fiük-
Yaz›lar›n›n alt›na ketebe olarak ad›n› ‘Türlü rullah Halife de kendisinin talebelerindendi.
belaya müptela Hamdullah’ veya ‘Kendi küçük
günah› büyük Hamdullah’ diye yazm›flt›r. Ömrü- Yak›n tarihe kadar yaz›ya yeni bafllayanlar›n
nü hep yazmakla geçirmifltir. Çok eseri vard›r. kalemleri büyük hattat›n kabir topra¤›na gö-
47 Kur’an-› Kerim yazm›fl, En’am, Evrad, cüz mülür ve bir hafta sonra buradan ç›kar›larak
olarak yazd›klar› bini geçmifltir. ‹stanbul Baye- kullan›l›rd›.
zid Camii’nin mihrab›nda, orta kap›s›nda, Da-
vutpafla, Firuz A¤a ve Edirne’deki Bayezid Ca- Kendisi hem bir ok at›c› pehlivan ve hem de
mii’nin kap›lar›nda bulunan kitâbeler onun- ok ve yay yap›c› bir usta idi. Okmeydan›’nda
dur. Edirnekap›s› üzerindeki Kelime-i Tevhid flirimerd (delikli kaya) menzilinden y›ld›z hava-
onun eseridir. s›yla 1105 gez atm›fl ve bir abide dikilmifltir.
Bugün hâlâ Tekke Kap›s›n›n önünde bulunan
Büyük bir sanatkâr olan fieyh Hamdullah bu rekor tafl›n›n üzerinde flu ibare yaz›l›d›r:
Efendi o kadar alçak gönüllü idi ki, mezar tafl›-
na ad›n›n yaz›lmas›n› bile istememifl, meflhur Sâhibu’l-menzil Hamdullah ibnü’fl-fleyh
hattat Haf›z Osman hiç olmazsa ruhuna Fati- Reisü’l-hattatîn fleyhü’r-râmiyân
ha okunabilmek için mezar tafl›na ad›n› yazma- Sene 911 (1505)

Reisü’l-hattatîn
Hamdullah Efendi’nin
flâhidesi.

605
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

terkibi tarih düflürülmüfltür. Silindirik


flâhidesi Hamdullah Efendi’nin bafl tara-
f›na konulmufltur. Nakil olmal›d›r. Ta-
fl›ndaki kitâbe yukar›da yaz›lm›flt›r.

Bunun o¤lu Kâtibî Ahmet Efendi Sultan


I. Ahmet (1603-1617) zaman›nda vefat
etmifltir. Kabri babas›n›n yan›nda idi.
(Tuhfe, s. 415) Mustakimzâde, Pir Meh-
met bin fiükrullah’›n 988 (1580) tari-
hinde vefat etti¤ini beyan etmifltir. (Ra-
do, s. 80)
fieyh Hamdullah
Efendi’nin bafl tafl› 1023 (1614). Hattat Hamza Efendi’nin o¤lu
yerine konan flâhide: Hasan Çelebi. Kabri, Karacaahmet Tür-
“fieyh Hattatîn k›z› besi karfl›s›ndaki köflede ve set üzerinde
o¤lu Mehmet iken 1917 tarihinde ve yolun geniflletil-
Çavufl”un ruhi çün mesi s›ras›nda, Çiçekçi Camii hazîresine
Fatiha” diye yaz›l›d›r. nakledilmifltir.

Sultan Bayezid’in yak›n arkadafl› ve musahibi Hamdullah Efendi’nin üçüncü kuflakta,


olan Hamdullah Efendi, Yavuz Sultan Se- aile fleceresinden fiükrullahzâde Meh-
lim’in tahta geçmesi üzerine Alemda¤› civa- met Efendi’nin akrabas› idi. Hamdullah
r›ndaki, Sar›gazi Köyü’ne inzivaya çekilmifl ve Efendi’nin torunu Mehmet Çelebi’den
ancak Kanunî’nin Padiflah olmas› üzerine Üs- yaz› dersi ve icazet alm›flt›r. Üsküdar Va-
küdar’daki evine dönmüfl ve k›sa bir müddet lide-i Atik Camii’nin celî yaz›lar› onun-
sonra da vefat etmifltir. dur.

Hamdullah Efendi’nin muas›r› olup 963 Mezar tafl›n›n yazar› Bursal› Haflim Efen-
(1555-56) y›l›nda vefat eden Hattat Ahmet di’nin flâhidesi, Edirnekap›s› d›fl›nda bu-
Karahisarî’ye yazd›r›lan bir Kur’an-› Kerim’in gün mevcut olmayan, Emir Buharî Ca-
k⤛d›, mürekkebi, altunu ve boyas› için sarfe- mii karfl›s›nda ‹bn-i Kemal Türbesi civa-
dilen para, hattat›na verilen hariç, 20417 akçe r›nda, caddeye naz›r bir yerde idi.
ve 40 filori altun idi.
Hattat Hasan Çelebi’nin mezar kitâbesi
Hamdullah Efendi’nin etraf›na gömülü bulu- alt› m›sra halinde haz›rlanm›fl olup tarih
nan hattatlar: m›sra› fludur:

945 (1538). fieyh Hamdullah Efendi’nin o¤- Üsküdarî Hasan’›n yâ Rab ola yeri cinân
lu fieyhzâde Hattat Mustafa Dede. Kabir 1023
tafl› mevcut de¤ildir. (Tuhfetü’l-Hattatîn,
s. 528; fi. Rado, Türk Hattatlar›, s.65) Kitâbe, Haflim Efendi’nin “flakirdân›n-
dan Halid Efendi” hatt› ile yaz›lm›flt›.
950 (1543). fieyh Hamdullah Efendi’nin da-
mad› Hattat fiükrullah Çelebi. Kabir ta- fiâhidesinin Çiçekçi Camii hazîresine
fl› mevcut de¤ildir. (Tuhfe, s. 226; Rado, nakledildi¤ini fievket Rado, eserinde
s. 66) yazm›flt›r. Fakat, bizim yapt›¤›m›z arama-
da tafla tesadüf edilmemifltir. (fievket Ra-
1001 (1592). fieyh Hamdullah Efendi’nin k›- do, Türk Hattatlar› s. 86; Tuhfe, s. 157)
z›n›n o¤lu ve fiehla Dervifl Mehmet
Efendi diye an›lan Pir Mehmet Efendi. 1080 (1669). Hattat fieyh Ahmet Efendi.
Vefat›na; Kabri, fieyh Hamdullah Efendi kabrinin
önündedir. Kitâbesi fludur:
“Hattat-› Kur’an-1592”

606
Üsküdar Türbeleri

Merhum Cündi Mehmed Haflimi / k›z› o¤lu efl-


fleyh Ahmed Efendi / Ruhiçün Fatiha / 1080

1166 Ca. 4(9 Mart 1753). Fahrü’l-müderrisîn


fiekerzâde el-hac Mehmet Efendi. fiâhi-
desi sütun fleklinde olup mezarl›k duvar›-
n›n hemen arkas›ndad›r. Meflhur Hattat
idi. (Tuhfe, s. 419; fi. Rado, s. 152; Sicill-
i Osmânî, 4/240)

1178 (1764). Hamdullah Efendi civar›nda.


Saray-› Hümayun hocas› Hattat ‹brahim
Efendi.

1180 fiaban 13(14 Ocak 1767). El-Hattat ve


el-müderrisîn ve ser-et›bba-i Saray-› Ga-
lata el-hac Hüseyin Carullah el-maruf.

1181 (1767). Hattat ‹brahim Afif Efendi.

1197 (1783). Nakflibendî Hattat el-hac Ah-


met Efendi.

1210 (1795). fieyhü’l-hattatîn-i Nakflibend Nakflibendî Hattat


Abdülkadir el-Hamdi Efendi. el-hac Ahmet
Efendi’nin flâhidesi.
1220 (1805). Hattat Abdurrahman Hilmi
Efendi. 1227 (1812). Hattat Hasan Efendi el-maruf
el-hac Haf›z Hattat Hasan Efendi.
1220 (1805). Hattat ‹brahim Afif Efendi’nin
damad› Hattat Osman Efendi. (‹nal, Son 1240 Receb 15 (4 Mart 1825). Kâtibî serpufl-
Hattatlar, s. 250) lu. Hamdullah Efendi arkas›nda, Gün-
do¤umu Caddesi üzerinde ve fieyh Os-
man fiems Efendi aç›k türbesinin 60
ad›m ilerisinde ve mezarl›k duvar›n›n
hemen arkas›nda:

fieyhü’l-hattatîn Trabzonî Ömerü’l-Vasfî


Efendi. Kitâbesi, Hakkakzâde Mustafa
Hilmi Efendi (öl. 1852) taraf›ndan yaz›l-
m›flt›r. (‹nal, Son Hattatlar, s. 217, 263;
Merâk›d, s. 52)

1250 fievval 15 (14 fiubat 1835). Ömer Vasfî


Efendi yan›.

“fieyhü’l-hattatîn-i zeman Laz Ömer Efendizâde


Hattat Osman Efendi”

1253 (1837). Enderun-› Hümâyun hocas› “Merhum cündî


Hattat Ali el-Vasfî Efendi (‹nal, Son Mehmed Haflimî / k›z›
Hattatlar, s. 44) o¤lu efl-fieyh Ahmet
Efendi / ruhi çün
1255 (1839). Hattat Süleyman Efendi. Fatiha / 1800”.

607
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1264 (1848). Fesli. Hattat es-seyyid Mehmet k›d, s. 73) (fi. Sami, Kamusü’l-Alam) (O. Hançerlio¤lu,
Celali Efendi. fieyh Murat Efendi Toru- ‹nanç Sözlü¤ü, s. 349, 588, 713) (A. Gövsa, Meflhur
nu. Adamla,r 2/673) (Uzunçarfl›l›, Osmanl› Tarihi 2/612-615)
(Tarih Vesikalar› Der. 1949, Say› 15, 3/16-25 At›c›lar Tez-
1266 gurre-i Safer (Adal›k 1849). Kastamoni- kiresi) (H. B. Kunter, Eski Türk Sporlar› Üzerine Araflt›r-
li Hattat ‹smail Efendi. malar 1938, Say›: 13-15) (N. A. Bano¤lu, Tarih ve Efsane-
leri ile ‹stanbul, s. 77) (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›fl-
1267 (1850). Hattat ‹brahim Rüfldi Efendi. man Türkçesi, 1/146) (Daniflmend, Kronoloji, 2/445) (Türk
Ans. 18/435) (Kemal Ç›¤, Osmanl›-Türk Hattatlar›, Tarih
1269 (1852). Fesli. Hattat Hasan Efendi. Dünyas› 1950, 1/168-169, 255) (fi. Rado, Türk Hattatlar›,
s. 49, 62, 65-66, 77-80) (Ayvansarayî, Hadîkatü’l-Cevâ-
1290 (1873). Ayazma Mektebi muallimi Hat- mi, I/104, 156, 286; II/28, 62)
tat Ahmet Hulusi Efendi.

1306 (1888). Hattat ‹brahim Rüfldi Efendizâ-


de Hattat Mehmet Arif Efendi. RE‹SÜ’L-HULEFA MAK’AD
AHMET EFEND‹ TÜRBES‹
1319 (1901). Tarik sikke kabartmal›, on m›s-
ral› sütun flâhide. Kitâbesi;

Kalbi ahsen cümle ahlâk› hüsn ismi Hüseyin


T ürbe, Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi Türbe-
si’nin sol taraf›ndaki fieyhler Mezarl›-
¤›’ndad›r. Arka taraf›nda Ayfle Sultan Türbesi,
Muhlis-i el-hac “Hüsnü” kendisi ehl-i nazar sa¤ taraf›ndan fieyh Mustafa Efendi Türbesi,
Zikr-i Hakk’dan lezzet alm›fl sahib-i takva idi ön taraf›nda ise fieyh Mehmet Efendi Türbesi
vard›r.
diye bafllamaktad›r.
Merdivenli, cami avlusuna aç›lan bir kap›dan
Kaynaklar: (Tuhfetü’l-Hattatîn s. 185-187, 301, 414) (E. evvela bir koridora ve buradan da türbeye girilir.
Ayverdi, Fatih Devri Hattatlar›, 1953) (S. Ünver, Amasya- Buradaki dokuz türbe gibi, ahflap çat›s› çökmüfl-
l› Hamdullah Efendi, 1953) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Te- tür. Bu dokuz türbe, Aziz Mahmud Hüdâyî Efen-
varih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 352) (‹. Hakk›, Merâ- di Türbesi ile beraber Sultan Abdülmecit tara-

Fesli flâhide,
fieyh Murat Efendi’nin
torunu Mehmet Celâli
Efendi’ye;
molla sar›kl› olan
Hattat Ali el-Vasfî
Efendi’ye aittir.

608
Üsküdar Türbeleri

f›ndan 1272 (1855-56) tarihinde yenilenmiflti. “Vefat› 1140 (1727-28)’de vaki olmufltur. Bu
dahi Mak’ad Ahmet Efendi Türbesi’nde Dede
Türbe içinde Ahmet Efendi’den baflka, fieyh Çelebi yan›nda medfundur.” demektedir. Bu
Mahmut Gafurî Efendi’nin ve fieyh Saburî Çe- do¤ru oldu¤u taktirde, türbeye dört fleyh efen-
lebi Mehmet Efendi’nin beton sandukalar› di gömülmüfl demektir.
vard›r.
Mehmed Süreyya Bey, Mak’ad Ahmet Efendi
fieyh Ahmet Efendi, Hüdâyî Hazretlerinden için “Hüdâyî Mahmud Efendi müridlerinden
sonra ilk fleyh oldu¤u için ‘Reisü’l-Hulefa’ de- olup Bulgurlu’ya (Çilehane) halife ve fleyh ol-
nir. 1628’den 1639 tarihine kadar onbir sene du. Sonra Bursa zaviyesine gönderildi. Hüdâyî
fleyhlik yapm›flt›r. Dizdarzâde Ahmet Efendi Hazretlerinin vefat› günü birdenbire gelip fiey-
diye de an›lan bu zat için Hadîka yazar› flu ma- h’in iflareti vechile boflalan meflîhate tayin
lumat› vermektedir: olundu.” demektedir.

“Hazreti Pir’den sonra ad› geçen tekke halife- Dizdarzâde’ye neden dolay› ‘Mak’ad’ dendi¤i
lerinden Bal›kesirli Mak’ad Ahmet Efendi belli de¤ildir. Mak’ad, arapça oturulacak yer
fieyh olup ‘Mülakadü’l-mevt-1049’ senesinde manas›na olup minder üzerine örtülen ön tara-
vefat ederek Aziz Hüdâyî Hazretlerinin türbe- f› saçakl› örtünün de ad› idi. Küçük ve alçak
i flerifi kurbünde vaki türbe-i mahsusas›nda sedirlere de bu ad verilirdi. Bir rivayete göre
medfundur.” Vefat›na; de, Hüdâyî Hazretlerinin vefat› günü birdenbi-
re gelip hiç beklenmedik bir anda meflîhat ma-
“Cennet-i a’laya vas›l oldu ruh-› pâk-› din” kam›na oturmas› kendisine bu s›fat›n verilme-
sine vesile olmufltur.
tarihi düflürülmüfltür.
Mak’ad Ahmet Efendi ad›na Edirne’de bir
Türbedeki ikinci sanduka, fieyh Mahmut Ga- Celvetî zaviyesi yap›lm›flt›r. Tekkenin o s›ra-
furî Efendi’ye aittir. Hadîka yazar› bu zat için daki fleyhi Üç fierefeli Cami hatibi Ahmed
flöyle demektedir: Efendi idi. Ocak 1639’da orada vefat etmifltir.

“Gelibolu’dand›r. ‹nabet ve hilâfeti fieyh Ah- fieyh Mak’ad Ahmed Efendi, bir ara Bursa’da-
met Efendi’dendir. Gelibolu’da bulunan Sul-
tan Camii flerifinin cum’a vaizi iken Âsitâneye
(tekkeye) naklolunmufltur. Vefat›na fiair Nailî
Mehmet Efendi bu tarihi demifltir:

‘Aç›n›z Mahmut Efendi ruhuna el-Fatiha-1078’

Bu dahi Mak’ad Efendi Türbesi’nde medfun-


dur. fiiirleri vard›r.”

1667 tarihinde vefat eden Gafûrî Efendi tek-


kenin dördüncü fleyhidir. Aziz Mahmud Hüdâ-
yî Efendi Tekkesi bahsine bak›n›z.

Türbedeki üçüncü sanduka ise fieyh Saburî


Çelebi Mehmet Efendi’ye aittir. Dede Meh-
met ismiyle de bilinen bu zat, 1130 (1718) ta-
rihinde vefat etmifltir. Ölümüne Nahifî Süley-
man Efendi flu tarihi demifltir:
Hattat Haf›z Mehmet
“Ola Dede Çelebi kami bin kurb-i Hüda” Arif Efendi’nin
flâhidesi.
Ayvansarayî Hüseyin Efendi, Atpazarî Osman Tafl› iki parça olarak
Efendi hakk›nda bilgi verirken; yerdedir.

609
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

ki Celvetî Tekkesi’ne gönderilmifl ve Âsitâ- Edip, flair ve musikiflinas Nuri Bey, Esad Muh-
ne’deki görevi, kaimmakam olarak efl-fieyh lis Pafla’n›n silâhflorlu¤undan yetiflen Yusuf Pa-
Abdurrahman el-Celvetî taraf›ndan yürütül- fla’n›n o¤ludur.
müfltür. 15 Zilhicce 1054 (12. 2. 1645)’te vefat
etti. A¤abeyi Faz›l Bey’in efli, Sultan I. Abdülme-
cit’in kad›n› Perestev Kad›nefendi’nin k›z kar-
Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/199-219) (Silsilename- defli Mihri Han›m idi. Bunlar›n çocuklar› Hay-
i Celvetiyye) (Sicill-i Osmânî, 1/214) (T. Gökbilgin, Edirne ri Pafla, ‹zzet Pafla ve Es’ad Pafla’d›r. Es’ad Pafla,
Hakk›nda Yaz›lm›fl Tarihler, Edirne Arma¤an›, s. 93) (M. göz hekimi ve ‹ttihatç› olmakla meflhurdur.
Pakal›n, Tarih Deyimleri, 2/393) (‹. Hakk›, Karasi Meflahi- Hasan Esad Ifl›k’›n babas›d›r.
ri 1342, s. 65) (fieyhî, Vekayiü’l-Fudalâ, Süleymaniye Kü-
tüp. Hac› Beflir A¤a Bölümü, No: 479, s. 119-122) Nuri Bey, 16 Temmuz 1906 tarihinde Yaka-
c›k’taki köflkünde vefat etti. Vasiyeti gere¤in-
ce “on sene evvel vefat eden kendisini enva-i
eleme giriftar eden” üçüncü eflinin yan›na gö-
REJ‹ KOM‹SER‹ MENAP‹RZÂDE müldü. Türbenin sa¤ taraf›ndaki genifl arazide,
NUR‹ BEY TÜRBES‹ Nuri Bey’in baflka bir köflkü vard›. Eflinin bura-
da vefat› üzerine, köflkü terk etmifltir.

K ›s›kl›’da Selâmi Ali Efendi Türbesi hazîre-


sinde ve cadde üzerindedir. Aç›k türbe
olup etraf› demir parmakl›k ile çevrilmifltir.
Kaynaklar: (Ebuzziya Tevfik, Yeni Osmanl› Tarihi I-II-III fih-
rist, Nuri Bey Menapirzâde) (Y. Öztuna, Türk Musikisi Ans.
‹çinde iki kabir vard›r. Biri lâhit olup sütun II, 1. k›s›m, s. 107) (‹nal, Son As›r Türk fiairleri, s.1243) (M.
fleklindeki bafl tafl›nda flu kitâbe bulunmakta- C. Kutay, Nam›k Kemal) (Bkz. Karacaahmet Mezarl›¤› 7.
d›r: Ada, D Bölümü) (Sicill-i Osmânî, 4/674 Yusuf Pafla)

Ah yamand›r felek / Hasm-› nihand›r felek


Bak flu melek haslete / Düflman-› can oldu hayf
Sahib-i kalb-i selim / Malik-i tab’-› kerim RUM MEHMET PAfiA TÜRBES‹
Nuri-i âl-i cenab / Gitdi ziyan oldu hayf
Has›l› yarân›na / Ekser ihvân›na
Fart-› te’sir ile / Verir zeban oldu hayf
Eyliye Rabb-i Gafur / Cay-gehin gark-› nur
T ürbe, Rum Mehmet Pafla Camii’nin k›ble-
si yönünde, y›k›lm›fl bulunan medresesi-
nin önündedir.
Dinse seza nuruna / Her okuyan oldu hayf
Fevtine bir söylenir / Cevher tarihdir Sekiz yüzlü türbe, tamamen kesme tafltan ya-
Söndü ç›ra¤-› kerem / Nuri nihan oldu hayf p›lm›fl olup alt üst pencerelerden ›fl›k al›r. Üst
1324 (1906) pencereler sivri kemerli, alt pencereler ise,
dikdörtgen fleklinde ve klâsik parmakl›kl›d›r.
Bunun alt›nda:
Tek sa¤›r kubbesi kal›n türbe duvarlar› üzerine
“Bu kabr-i münevverede inziva güzin-i rahmet oturtulmufltur. Ayr›ca bir kasna¤› yoktur.
Olan Reji Komiseri Nuri Bey’in ruhi çün Fatiha”
Cami ile türbenin ayr› ayr› malzemelerden ya-
diye yaz›l›d›r. Arkas›ndaki flâhide üzerinde flu p›lm›fl olmas›, türbenin daha sonraki bir za-
kitâbe vard›r: manda yap›lm›fl olabilece¤ini akla getirmekte-
dir. fiimdiki haliyle, kap›s›n›n önünde bir re-
Vüzera-y› izâmdan merhum vak›n bulunup bulunmad›¤› belli de¤ildir. Yu-
Yusuf Paflazâde mabeyn-i varlak kemerli kap›s›n›n iki yan› mermer söve-
Hümayun cenab-› mülûkane lidir. Eskiden mevcut oldu¤u san›lan kitâbe
Kâtiblerinden Nuri Beyefendi bofllu¤una son tamiri s›ras›nda düz bir mermer
Hazretlerinin harem-i muhteremeleri yerlefltirilmifltir.
Aliyyün makam Fat›ma fierife
Han›mefendi’nin Türbenin içinde ahflap bir sanduka vard›r. Bu-
Kabri flerifleridir. nun etraf› yine ahflap bir parmakl›k ile çevril-
1314 (1896) mifltir. Önüne sonradan konulan ve içinde bir

610
Üsküdar Türbeleri

çok yanl›fllar› bulunan levha kitâbe okunmaz Kazaskeri Karaçelebizâde Hüsameddin Efendi
hale gelmifltir. Hadîka yazar›n›n belirtti¤i gibi Rum Mehmet Pafla Camii mütevellisi idi. ‹ki
“Sandukas› örf ile müzeyyendir.” Fakat bu ku- kere Sadrazam olmufl olan ‹zzet Mehmet Pa-
mafltan yap›lm›fl olan serpufl, türbenin içi gibi, fla’da Rum Mehmet Pafla’n›n ahfad›ndan olup
periflan durumdad›r. 1198 Rebiyülevvelinin 13’ünde (5 fiubat
1784) Belgrad’da vefat etmifltir. ‹stanbul’da
Türbe duvarlar›n› ve kubbesini süsleyen kalem Bal›kpazar› Kap›s› d›fl›nda, Haliç k›y›s›nda bu-
ifli bezemeler yer yer bozuldu¤undan üzerine gün mevcut olmayan bir camii vard›.
beyaz bir badana çekilerek sevimsiz bir hale ge-
tirilmifltir. Bezemelerin yaln›z kap› üzerinde Türbenin sa¤ ve solunda kabirler bulunmakta-
olan› bir nümûne olur düflüncesi ile b›rak›lm›fl- d›r. Soldaki hazîrede Mehmet Pafla’n›n baz›
t›r. ahfad› gömülüdür. Bunlardan biri, Aynülhayat
isimli k›z›d›r.
Türbe pencereleri içten kapakl›d›r.
Türbenin hemen yan›nda bulunan kabrinin
Rum Mehmet Pafla “fiehr-i Safer sene 875 ta- bafl tafl› yerinde bulundu¤u halde ayak tafl›, bir
rihi Saferü’l-hayr›nda” vefat etmifltir ki, bu a¤ac›n dibindedir. Mermer mezar kaidesi ay-
Hicri tarih, A¤ustos 1470 Milâdi tarihinin nen durmaktad›r. Rumîlerle süslü bafl tafl›nda
karfl›l›¤›d›r. Pafla’n›n hayat› için camii bahsine flu kitâbe yaz›l›d›r:
bak›n›z.
‹ntekale min dâri’l-fenâ
Rum Mehmet Pafla’n›n, Osmanl› Devleti’nin ‹lâ dari’l-beka el-merhume
33. fieyhülislâm› Karaçelebizâde Abdülaziz El-ma¤furetü’s-sa’ide Rum Mehmet Pafla
Efendi’nin büyük amcas› oldu¤u söylenir. Ab- Es-sâhibetü’l-muhtâceh Türbesi.
dülaziz Efendi’nin (1591-1657) babas› Rumeli ‹lâ rahmetillah-i teâlâ

611
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Ayak tafl›n›n iç yüzünde ise flu kitâbe yaz›l›d›r: ‹lâ


rahmetillâhi
Teâlâ Aynü’l-hayat bint-i Teâlâ ve ceal
Mehmed Pafla fî evâhir Cennet-i müflvah.
fiehr-i Zilka’de Fi’l-yevmi’s-sâlis
Tarih-i sene selâse aflr ü tis’a mie
Ayak tafl›n›n iç yüzünde:
Arkas› rûmîlerle süslü bu kitâbeden Aynülha-
yat Han›m’›n H. 913 senesi Zilkadesinde vefat Ve’l-aflrîn
etti¤i anlafl›lmaktad›r ki, bu da Mart 1508 tari- Yevmu’l-isneyn
hinin karfl›l›¤›d›r. Rebiyulevvel senete

Bu tafl›n sol taraf›nda Bali A¤a o¤lu Kurd D›fl yüzünde ise flu kitâbe yaz›l›d›r:
A¤a’n›n kabri vard›r. Bafl ve ayak tafllar› rûmî-
lerle bezeli bir mihrab› and›rmaktad›r. fiâhide- Erbaa aflr ü
nin iki kenar›na kabartma burma sütuncuklar Tis’a mie
yap›lm›flt›r. Befl sat›r halinde haz›rlanm›fl olan En-nebeviyyeh
bafl tafl›n›n son sat›r› ayr› bir kartufl içine yaz›l-
m›flt›r. Kitâbe fludur: Kitâbeden de anlafl›laca¤› üzere Bali A¤a o¤lu
Kurd A¤a, 914 senesi Rebiyülevvelinin 22. gü-
Kad intekale nü (9 Temmuz 1508) vefat etmifltir.
Min dâri’l-fenâ
‹lâ dâri’l-beka Aynülhayat’›n sa¤ taraf›nda Rum Mehmet Pa-
El-merhum Kurd fla’n›n di¤er k›z› Na¤menaz Han›m’›n kabri
‹bn-i Bali A¤a vard›r. Ayak tafl› sa¤lam olup bafl tafl› birkaç
parçaya bölünmüfl bir halde türbenin içinde-
Bafl tafl›n›n d›fl yüzünde: dir. Üzerinde flu kitâbe bulunmaktad›r:

Na¤menaz bint-i Mehmed


Pafla ¤aferallahu leha
Fî flehri evahir Zilka’de
Fî tarih sene 970

Na¤menaz Han›m 1563 senesi Temmuzunda


vefat etmifltir.

Hazîrede bunlardan baflka flu flâhideler vard›r:

1066 (1655). Fahri Sultan’›n kethüdas› Bay-


dar Bula. (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›n-
lar›, s. 46 Fahri Sultan)

1082 (1671). Devletlu Fahri Sultan Kethüda-


s› Ferse Hatun.

1111 (1699). Ayfle Kad›n.

1124 (1712). Dört köfle flâhide. Kitâbesi fludur:

Odabafl› Ali Pafla-y› sadr-› sab›k›n


Rum Mehmet Saf meflreb nik haslet ya’ni kim Yusuf A¤a
Pafla’n›n k›z› Çün aflr-› evveli idi rebiyü’l evvelin
Aynülhayat Han›m’›n Yusuf’un afv ü afüvv oldu hesab-› kâmili
flâhidesi. 107 107 107

612
Üsküdar Türbeleri

Bu dâr-› imtidâ ola afüvv ü rahmet-i Hakk’a sezâ Mehmed Pafla’n›n hazine bafl› Siyahî ‹z-
Hakk-teâlâ menzilin firdevs-i a’lâ eyliye mirli Mustafa A¤a.
Rûz-› mahfler ola mahflur ceyb-i Kibriya
Sal fevtine Nahifî bu du’a tarihidir Bu fanide bulmad›m hiç rahat›
Menzilin Yusuf ola Adn-i canfezâ ‹htiyar etdim an›n-çün rihleti
1124 Kimse gülmez kimse dahi gülmiye
Zevkine de¤mez cihân›n mihneti
Çorlulu Ali Pafla, ayn› tarihte vefat etti.
Kabri, Çarfl›kap›’daki camii hazîresinde- (Sicill-î Osmanî, 4/277 ‹zmirli Mehmed Pafla.)
dir. (Sicill-î Osmanî, 3/526; Türk Dili ve
Ed. Ans. 6/498, Nahifî Süleyman Efendi) 1229 (1814). Enderun-› Hümayun hassa a¤a-
lar›ndan Yeniçeri Mustafa A¤a. (Sicill-i
Bu flekilde rakaml› flâhide ‹stanbul’un hiç bir Osmânî, 4/461 Vanl› Mustafa A¤a)
mezarl›¤›nda yoktur. Orijinaldir.
Tarih k›sm› gömülü. Yeniçeri Mustafa A¤a’n›n
1124 (1712). Mihrapl› tafl. Merhum Rikabdar efli Münevver Kad›n.
Mustafa A¤a’n›n k›z› merhum Yusuf
A¤a’n›n efli Hadice Han›m. 1230 (1815). fiemseddin Beyefendi’nin kâtibi
Mehmed Efendi.
1125 (1713). Yusuf A¤a’n›n k›z› Havva Ha-
n›m. 1234 (1818). Üsküdar Mevlevîhânesi fleyhi
Abdullah Necib Efendi’nin efli Fatma
1126 (1714). Küçük lâhit. Sab›ka vezir-i azam Nazter Han›m.
Süleyman Paflazâde Mustafa Bey. (Sicill-î
Osmanî, 3/73) Süleyman Pafla’n›n Di- 1235 Muharrem. 11 (30 Ekim 1819). Mevlevî
vanyolu’nda bir mektebi ve bir han› var- sikkeli. Üsküdar Mevlevîhânesi fieyhi
d›. 1127 fievvalinde öldü. Seyyid Abdullah Necib Efendi’nin o¤lu

1127 (1714). Sab›ka vezir-i azam Süleyman


Paflazâde Abdullah Bey. Kabri lâhit flek-
linde olup sikkesi yok olmufltur.

1127 (1714). ‹brahim Efendi. “Nice y›l Ende-


run’da hizmet eden”

1128 (1715). “Kap›c›bafl› Ali A¤a-y› zîflanzâde”


Yahya Bey. Yan yaz›lm›fl kitâbesi on m›s-
rad›r.

1179 (1765). Sultan ‹brahim hatibi Abdülaziz


Efendi.

1187 (1773). Tavukçuzâde ye¤eni Haf›z Meh-


med Sad›k Bey. (Sicill-î Osmanî. 4/696
Tavukçu Reiszâde)

Tarih yok. Dört köfle kefeki tafl: Rum Mehmed


Pafla’n›n nesli Naz›r Paflazâde Mehmed
Efendi. Ayn› tafl altta:
Rum Mehmet Pafla
“Merhum Paflazâde’nin...... k›z› naz›r Hançerli Camii hazîresinde
Ayfle Han›m.” mihrapl› bir flâhide.
Arapça kitabede tarih
1228 (1813). Kapudan Pafla-y› esbak el-hac yaz›l›d›r.

613
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

efl-fleyh es-seyyid Mehmet Efendi. 1310 Zilhicce 9 (Haziran 1893). Haf›z Meh-
med Veys Efendi’nin efli Emine Melek
1235 (1819). Es-seyyid Mehmed A¤a’n›n efli Han›m ve di¤er efli Fatma Han›m (Fat-
Ümmü Habibe Kad›n. ma Han›m’a ait tafl›n tarih k›sm› gömü-
lüdür).
1250 (1834). Manast›rl› kola¤as› Arslan Ah-
med A¤a bin seyyid Zaim Ali. 1311 (1893). Rûmî Mehmed Pafla Cami-i fle-
rifi imam ve hatibi Haf›z Mehmed Veys
1251 fievval. 5(Ocak 1836). Saray-› atik-i Efendi.
mamûre pazar bafl›l›¤› ile ç›ra¤ olan Yu-
suf A¤a. Hazîrede mermer bir sanduka vard›r. Üzerine
Kelime-i Tevhid hak edilmifltir. Bafl tafl› dola-
1266 fiaban (Haziran 1850). Filibe Naz›r-› es- ma sikkeli olup bunun alt›na da bir ayet-i keri-
bak hac› Mustafa A¤azâde el-hac ‹zzet me, ayak tafl›nda ise:
Bey’in gulam› Bilâl A¤a.
“Yevm-i hamsin 17 Cemaziyelâhir 983 (23 Eylül
1274 (1857). Müderrisîn-i kiramdan münec- 1575)” diye yaz›lm›flt›r. ‹sim mevcut de¤ildir.
cim-i sâni-i hazreti flehriyarî ‹zmirî Meh- Sanduka tamir görmüfltür.
med Emin Efendi.
1292 (1875) y›l›nda vefat eden Rum Mehmet
1278 (1861). Eski Hamam’da Lâle Ahmed Pafla Camii imam› Mehmet Veysel Efen-
A¤a’n›n k›z› ve Topkap›’da bekçi Ab- di’nin o¤lu Fahreddin Efendi.
dullah A¤a’n›n efli Fatma Han›m.
Bunlardan baflka topra¤a gömülü vaziyette bir
1279 Rebiyülevvel (Eylül 1862). Rûmî Meh- kaç kabir daha vard›r.
med Pafla Camii flerifi imam ve hatibi
Haf›z Mehmed Veys Efendi’nin validesi
seyyide Hadice Han›m.
SA’DEDD‹N EFEND‹
Sa’deddin Efendi’nin 1279 Ramazan (fiubat 1863). Haf›z Mehmed AÇIK TÜRBES‹
k›z› Zübeyde Veys Efendi’nin efli fierife Münire Ha-
Han›m’›n lâhdi.
Sebil ve çeflmesini
bu k›z›n›n ruhu
n›m.

1292 Cemaziyelevvel (Haziran 1875). Haf›z


T ürbe, Karacaahmet Türbesi’nin sol tara-
f›ndaki mezarl›¤›n yan›nda ve Gündo¤u-
mu Caddesi üzerindedir. Türbenin sol taraf›n-
için yapt›rm›flt›r. Mehmed Veys Efendi’nin o¤lu mevali- da Sa’deddin Efendi’nin 1154 (1741) tarihin-
den Haf›z ‹smail Hakk› Efendi. de yapt›rm›fl oldu¤u çeflme ve sebili bulunmak-
tad›r.

Bu aç›k türbe, yol seviyesine göre yüksekte ve


kesmetafl bir kaide üzerindedir. Caddeye bakan
cephesinde, üzerindeki yar›m daire kemerleri
tafl›yan befl mermer sütunu vard›r. Sütun bafl-
l›klar› istalaktitlidir. Aralar›nda klâsik topuzlu
demir parmakl›kl› dört penceresi vard›r.

Türbedeki flâhideler flunlard›r:

1154 (1741). Sa’deddin Efendi’nin k›z› Zü-


beyde Han›m. Lâhdi da¤›lm›flt›r. Bafltafl›,
tavus kuyru¤u ve flekillerle süslüdür. ‹ki
yan›nda ince kabartma kum saatleri bu-
lunmaktad›r. Ayak tafl› servi ve asma ka-
bartmal›d›r. Yan kapaklar› rozet ve flekil-
lerle bezelidir. Nefis bir taflç›l›k flaheseri-

614
Üsküdar Türbeleri

dir. Çeflme ve sebil ruhu için yapt›r›lm›fl- Mehmet Sa’deddin Efendi. Kitâbesi flu-
t›r. Kitâbesi fludur: dur:

Nagihan itdi veda’ nazl› Zübeydem hayfa fieyhülislâm Hace Sa’deddin


Sal›na sal›na azm itdi kuzum Firdevse Efendi’nin sülâle-i tahirelerinden
Uçma¤a yüz tutacak fevtine didim tarih Olub bin iki yüz on üç (1798)
Kafes-i kabre konub uçdu tutum firdevse Tarihinde kadem-nihade-i alem flühud
1154 Ve iflbu bin iki yüz seksen üç
Senesi flehr-i rebiü’l evvelinin
Kitâbe babas› taraf›ndan haz›rlanm›flt›r. Yigirmi üçüncü günü azim-i dârü’l-hulud
Olan fleyhülislâm-› sab›k
1173 (1759). Sa’deddin Efendi. fiâhidesi mol- Es-seyyid Mehmed Sa’deddin Efendi
la sar›kl›d›r. Kitâbesi fludur: Ruhi çün ve kaffe-i ehl-i iman ervah› çün
el-Fatiha
Merhum Feyzullah Efendizâde / Merhum ve ma¤-
furle / sab›ka ‹slâmbol Kad›s› / Sa’deddin Efendi. 5 A¤ustos 1866 tarihinde vefat etmifltir.
Sa’deddin Efendi uzun zamandan beri
Sa’deddin Efendi meflhur fieyhülislâm Baltaliman›’ndaki yal›s›nda hasta yat›-
Feyzullah Efendi’nin torunudur. yordu. Çaml›ca’daki köflküne tebdil ha-
va için getirilmifl fakat faydas› olmayarak
1259 Recep 5(A¤ustos 1843). “Sa’deddin burada vefat etmifltir. Cenazesi ‹stan-
Efendi’nin hafidîzâdesi” “Duhter-› pâki- bul’a nakl olunarak Fatih Cami’inde ce-
zesi zî-k›ymeti” “Ay›n ondördü gibiy- naze namaz› k›l›nm›fl ve oradan Unkapa-
ken” Ondokuz yafl›nda vefat etmifltir. n› iskelesine ve buradan da Üsküdar’a
Uzun kitâbesinin tarih beyti fludur: getirilmifltir.

Yazd› tarihin kalem eflk-i niyaz ile oku 1294 Za. 29 (5 Aral›k 1877). Bir mihrab› an-
Câygâh olsun Hadice ‹ffet’e dâr-› cinân d›ran bu lâhdin flâhidesi tafl iflçili¤inin
5 Recep 1259 güzel bir numunesidir. fiâhidenin ortas›
oyularak bir sütun haline getirilmifl, üze-
1283 (1866). Muhteflem lâhit. fieyhülislâm rine kitâbesi kaz›nm›fl ve üst k›sm›na da

Sa’deddin Efendi Aç›k


Türbesi.

615
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

fieyhülislâm Sa’deddin Efendi’nin damad› ve


Meclis-i Maarif azas› Kâmil Beyzâde Mehmet
Reflat Bey 29 Zilkade 1293 (16 Aral›k
1876)’da vefat ederek Sa’deddin Efendi Sebi-
li’nin karfl›s›ndaki Karacaahmet Mezarl›¤›’n›n
8. Ada’s›na ve bu adan›n takriben orta yerine
gömülmüfltür. Sütun fleklindeki flâhidesinin
üzerine gömme bir Mevlevî sikkesi yerlefltiril-
mifltir. Etraf› kesme tafl bir istinat duvar› ile
çevrili bir yüksek sofa üzerinde bulunan bu
kabrin yan›nda 10 Zilkade 1291’de vefat eden
Mehmet Pafla ye¤eni Abdülkerimzâde Mustafa
Kâmil Bey’in, yine ayn› tarz flâhidesi ve bunun
yan›nda ise fieyhülislâm Sa’deddin Efendi’nin
torunu ve M›s›rl›zâde fiekib Bey’in efli Mevle-
vî tarikatinden Hadice Han›m’›n muhteflem
lâhdi vard›r. Lâhdin yan›na bir ayet yaz›lm›fl
olup kendisi 1300 Cemaziyelevvel gurresinde
vefat etmifltir.
Sebil ve çeflme sahibi
‹stanbul kad›s› Sa’deddin Efendi’nin di¤er bir damad› da Ab-
Sa’deddin Efendi’nin dülkerim Beyzâde Mustafa Kâmil Bey’in o¤lu
flâhidesi. Mehmed Rüfldi Pafla’d›r. Maarif Meclisi azas›
iken 19 Zilkade 1295 (14 Kas›m 1878)’de ve-
yine kabartma bir Mevlevî sikkesi yap›l- fat ederek Karacaahmet Türbesi’nin sa¤ tara-
m›flt›r. Bunun iki yan›nda ise kandilcik- f›nda köflede, etraf› demir parmakl›kla çevrili
ler bulunmaktad›r. Kitâbesi fludur: hazîreye gömülmüfltür. Rüfldi Pafla’n›n 1273
(1856) tarihinde vefat eden annesi Fatma
fieyhülislâm-› esbak Sa’deddin Zehra Han›m’›n lâhdi de buradad›r. Bunu be-
Efendi merhumun mahdumu olub lirten kitâbe demir parmakl›klar üzerine as›l-
‹cra cem’iyyeti flu’besi reisi iken m›flt›r.
Azim-i âlem-i lâhût olan
Kudema-y› ecille-i rical-i Devlet-i Aliyye’den Kaynaklar: (‹. Hakk›, Merâk›d, s. 60) (Sicill-i Osmânî,
Ve hulefa-y› Mevleviyye’den es-seyyid 3/19-21 Sa’deddin Efendiler; 2/382 Alaeddin Reflad Bey;
Mehemmed Alaeddin Reflad Bey 2/386 Rüfldü Pafla) (Daniflmend, Kronoloji, 4/552) (Ahmet
Efendi’nin ruh içün ve kaffe-i ehl-i Lütfi, Tarih-i Lütfi, II/17) (‹nal, Son Hattatlar, s. 619)
‹man ervah› çün Fatiha.
Tarih-i vefat›
1294 Zilkade 29
Tarih-i veladeti 1247 C. âhir (Kas›m 1831) SADRAZAM ETHEM PAfiA
TÜRBES‹
1308 (1890). fieyhülislâm Sa’deddin Efendi-
zâde Havale cem’iyyeti reisi Reflad
Bey’in o¤lu ‹’lamat-› fler’iye icra memur-
lar›ndan Biçare Said Bey.
T ürbe, ‹skele Meydan›’ndaki Mihrimah
Sultan Camii Mezarl›¤›’ndad›r. Sa¤ tara-
f›nda Ayfle Sultan veya Kaya Sultan Türbesi,
arka taraf›nda Mihrimah Sultan Camii ve son
Türbenin kap›s› arkada olup üzerine Ke- cemaat yeri, ön taraf›nda ise, Mihrimah Sultan
lime-i Tevhid yaz›lm›flt›r. Bu kap›n›n Medresesi ve bugün mevcut olmayan Kad›lar
karfl›s›ndaki bir tafl üzerinde ise flu kitâbe Mezarl›¤› bulunmaktad›r.
bulunmaktad›r:
Türbenin mermer kemerli kap›s› üzerinde bir
fieyhülislâm Sa’deddin Efendi’nin vekilharc› Os- sat›r halinde ve 1310 (1892-93) tarihli “Küllu
man Bey nefsun zâikatü’l-mevt” ayeti yaz›l›d›r. Nefis yaz›
15 R. evvel 1289 (May›s 1872) Mahmud imzal›d›r. Bu kap›n›n önünde, dört

616
Üsküdar Türbeleri

köfle kal›n mermer kaideler üzerine oturtulmufl mazan 1320 (Aral›k 1903)’te vefat eden fieri-
istalaktit bafll›kl›, ince mermer sütunlar›n tafl›- fe Fatma Han›m, büyük pencere önünde ise
d›¤› ahflap çat›l› bir revak bulunmaktad›r. Ethem Pafla’n›n o¤lu 1313 (1895-96)’da ölen
Girit Vilâyeti Müflaviri ‹smail Galip Bey, bu-
Kesme tafltan yapt›r›lan türbenin üzerini nun sa¤›nda Ethem Pafla’n›n o¤lu Mustafa
tromplar üzerine oturtulmufl sa¤›r bir kubbe Bey’in 1325 (1907) y›l›nda ölen o¤lu Ali Sami
örtmektedir. Tromplara ve kubbe göbe¤ine Bey, Galip Bey’in solunda ise Mustafa Bey’in
kûfî yaz› ile Muhammed, Ebubekir, Ömer, Os- k›z› Fethiye Han›m gömülüdür.
man ve Ali adlar› yaz›lm›flt›r. Fakat bu yaz›lar
bak›ms›zl›ktan yok olmak üzeredir. Bu yaz›la- Ethem Pafla, 1818’de Sak›z Adas›’nda ve fakir
r›n etraf› ve yan duvarlar› kalem ifli renkli na- bir bal›kç›n›n o¤lu olarak dünyaya gelmifl ve
k›fllarla bezenmifltir. adan›n isyan› üzerine buraya gönderilen Kap-
tan-› Derya Nasuhzâde Ali Pafla taraf›ndan ve
Türbenin iki yan duvar›nda küçük, camiye ba- dört yafl›nda oldu¤u halde ‹stanbul’a getiril-
kan ve cephesini tamamen kaplayan büyük bi- mifltir. Sadrazam Hüsrev Pafla onu yetifltirmek
rer penceresi vard›r. Büyük pencere mermer- üzere sat›n alm›flt›r. Hüsrev Pafla, masraf›n›
den yap›lm›flt›r. Her pencerenin yanlar›nda kendi görmek üzere Ethem Pafla ve üç çocu¤u
ikifler kabartma sütun bulunmaktad›r. Paris’e tahsile göndermifltir.

Türbede sekiz sanduka vard›r. Üzerindeki yeflil Bu dört ö¤rencinin bir arada çekilmifl resimle-
çuhalar eskimifl, yak›n tarihe kadar duran isim rini baz› tarih kitaplar›nda görmek mümkün-
levhalar› yok olmufltur. Bunlardan ö¤rendi¤i- dür.
mize göre, ortada 2 Ramazan 1310 (19 Mart
1893) tarihinde vefat eden Sadrazam Ethem Ethem Pafla, Paris’te s›n›f›n›n birincisi olarak Mihrimah Sultan
Pafla, sa¤›nda kaimbiraderi ve fiefika Fatma diploma alm›fl çal›flkan bir kimse idi. Fakat gö- Camii’nde Sadrazam
Han›m’›n kardefli, Bahriye Müsteflar› olup rülmemifl derecede asabi idi. Namuslu, dürüst ‹brahim Ethem Pafla
1313 (1895-96)’da ölen Mehmet ‹smet Efendi, bir insan olan Pafla, Frans›zca, Rumca ve biraz Türbesi.
sol taraf›nda Ethem Pafla’n›n efli olup 13 Ra- Almanca bilirdi.

617
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Tahsili tamamlad›ktan sonra ‹stanbul’a dönen l›kta bu aileye mensup kimselerin kabirleri
Ethem Pafla, bir çok görevlerde bulunduktan vard›r. Bunlar türbenin yap›m›ndan evvel bu-
sonra, Sultan II. Abdülhamit devrinde 5 fiubat raya gömülmüfllerdir. Bunlar, ‹smail Galip
1876’da Mithat Pafla’n›n azli üzerine sadaret Bey’in o¤lu ve babas›ndan evvel 1296
makam›na getirilmifltir. ‹lk Meclis-i Mebusan (1879)’da vefat eden Hasan Mübahi, Halil Et-
onun devrinde aç›lm›fl ve yine bu dönemde hem Bey’in kardefli ve 1280 (1863-64)’te vefat
Osmanl›-Rus savafl› bafllam›flt›. 11 Ocak eden Abdullah Saadettin ve Halil Ethem
1878’de azledildi. Sonra Viyana Elçisi, Dahili- Bey’in di¤er kardefli olup 1271 (1854)’te vefat
ye Naz›r› oldu. eden Mehmet ‹lyas Bey’dir.

Ethem Pafla’n›n dört o¤lundan üçü, ‹smail Ga- Kaynaklar: (Gezi Notu) (E. Koçu, ‹stanbul Ans. 9/4994
lip Bey, Osman Hamdi Bey ve Halil Ethem El- ve 11/5962) (‹nal, Son Sadrazamlar, 2/600 vd.) (R. Ziyao¤-
dem Bey Türk ilmine, irfan›na ve sanat›na bü- lu, ‹stanbul Kad›lar› fiehreminleri, s. 172) (Y. Öztuna, Dev-
yük hizmetlerde bulunmufl kimselerdir. letler ve Hanedanlar, s. 638) (Konyal› Üsküdar Tarihi,
1/347) (‹nal, Son Hattatlar, s. 199)
Galip Bey, derin bir nümizmatik (eski paralar
ilmi) bilgisi olup alim ve tarih bilgini idi.
1848’de ‹stanbul’da do¤du. Frans›zca ve Rum-
ca’y› pek mükemmel bildi¤i için 1894’te Girit SADRAZAM HAL‹L PAfiA
Valisi Aleksandr Kara Todori Pafla’n›n mu- TÜRBES‹
avinli¤ine atand›. Fakat hastalanarak ‹stan-
bul’a döndü. Takvim-i Meskukat-› Osmaniye,
Takvim-i Meskukat-› Selçukiye adl› eserlerinden
baflka kitaplar› da vard›r.
T amamen kesme tafltan infla olunan bu
muhteflem türbe, Aziz Mahmut Efendi So-
ka¤› ile Aç›k Türbe Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde
ve Aziz Mahmut Efendi Soka¤›’n›n sol köfle-
Halil Edhem Bey, 1861’de ‹stanbul’da do¤du. sindedir.
Tahsilini tamamlad›ktan sonra bir tak›m gö-
revlerde bulundu. 1892’de Müzeler Müdürü Meyilli bir arazi üzerinde bulundu¤undan alt›-
olan a¤abeyi Osman Hamdi Bey’e muavin ta- na, bir çeflme ve sebil yapt›r›lm›flt›r.
yin edildi. 1901’de ‹stanbul Belediye Baflkan›
oldu. Osman Hamdi Bey’in vefat› üzerine Mü- Aziz Mahmut Efendi Soka¤›’na aç›lan kesme
zeler Müdürlü¤ü’ne atand›. Bu görevde 22 sene tafl, kemerli bir kap›dan zemini toprak avluya
kald›. 16 Kas›m 1938’de fiiflli’de Osmanbey’de- girilir. Etraf›n›, bir k›sm› y›k›lm›fl, yüksek, pen-
ki evinde vefat etti. Kabri Edirnekap› fiehitli- cereli bir duvar çevirmifltir.
¤i’nde 4. Ada’daki aile mezarl›¤›ndad›r.
Avlunun sa¤ taraf›ndaki küçük hazîrede bugün
‹stanbul Arkeoloji Müzesi yan›ndaki Sanayi-i ancak alt› kabir kalm›flt›r. fiâhideleri yok ol-
Nefise Mektebi (Güzel Sanatlar Akademisi) mufltur. Yaln›z alt kaideleri mevcuttur. Mah-
binas›nda fiark Eserleri Müzesi onun taraf›ndan mut Bey Türbesi’nin kap›s› yan›ndaki pencere
kurulmufl ve bu s›rada Topkap› Saray› da müze önünde, bir kaç kabir tafl› yerde durmaktad›r.
haline getirilmifltir. Meskukat-› Osmaniye Kata-
lo¤u, Sivas ve Divri¤i fiehirlerinin ‹slâmî Kitâbele- Hazîrenin önündeki, Halil Pafla Medresesi’nden
ri, Düveli ‹slâmiye Tarihi, Topkap› Saray›, Yedi- eser kalmam›flt›r. Bu medrese tipindeki yap›,
kule Hisar› ve Camilerimiz adl› eserleri vard›r. ‘Kap›c› Tekkesi’ ad› ile bilinen, Celvetî Dergâh›
için yapt›r›lm›flt›. Bundan dolay›, yan taraf›nda-
Osman Hamdi Bey, Türk ressam›, bilim ada- ki soka¤a “Kap›c› Ç›kmaz› Soka¤›” ismi veril-
m› ve Türk Müzecili¤inin babas›d›r. 1842’de mifltir. (Bu tekke bahsine bak›n›z.)
‹stanbul’da do¤du. 1910 senesinde vefat ede-
rek Eskihisar’daki evinin arkas›ndaki tepeye Avlunun karfl›s›nda biri büyük, di¤eri küçük
gömüldü. Bu pek de¤erli insan için Mustafa iki türbe vard›r. Sol köfledeki büyük türbe Sad-
Cezar Bey’in “Sanatta Bat›’ya Aç›l›fl ve Osman razam Halil Pafla’ya, di¤eri ise o¤lu Mahmut
Hamdi” adl› k›ymetli kitab›na bak›n›z. Bey’e aittir.

Ethem Pafla Türbesi’nin sol taraf›ndaki mezar- Kare plânl› olan Halil Pafla Türbesi’nin önün-

618
Üsküdar Türbeleri

de bafll›klar› istalaktitli üç mermer sütunun ta- oldu¤u belli de¤ildir.


fl›d›¤›, üç küçük kubbeli bir revak bulunmakta-
d›r. Devrinin en güzel çinileri ile kapl› oldu¤u bili-
nen türbe, bugün çok harap durumdad›r. Çini-
Mermer söveli ve kemerli kap›s› üzerinde, leri yok olmufl, pencereleri k›r›lm›fl, s›valar›
1214 (1799-1800) tarihinde konmufl, “‹flleri- dökülmüfl, revak sütunlar› çatlam›fl, maksure-
nizde flafl›rd›¤›n›z zaman kabir sahiplerinden leri da¤›lm›fl ve sütunlar›n istalaktitleri k›r›l-
(kabir ehlinden) yard›m isteyiniz” anlam›na m›flt›r.
gelen;
Fevkânî olan bu türbenin, çeflmenin ve sebilin
“‹za tehayyertüm fi’l-umuri festeînu min ehli’l-kubur” kitâbeleri yoktur. Fakat, iki yan›nda üçer pen-
cere bulunan, merdivenli avlu kap›s›n›n üze-
hadisi bulunmaktad›r. rindeki kitâbe yeri bofllu¤una, sonradan bir
mermer levha yerlefltirildi¤ine göre, burada bir
Kap›n›n iki yan›nda iki, üstte üç; karfl›s›nda ve kitâbe vard›.
sol taraf›ndaki cephelerde alt üst üçer; sa¤ ta-
raftaki cephede ise, üstte üç, altta ortada bir Türbe ve Kap›c› Tekkesi, 1266 (1849-50) tari-
pencere vard›r. Bu tek pencerenin iki yan›nda hinde, Hüdâyî Âsitânesi ve semt ile beraber
birer gömme dolap yer alm›flt›r. yanm›fl ve bir daha tamir edilmemifltir.

Alt pencereler dikdörtgen, mermer söveli ve Halil Pafla, Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi zama-
klâsik demir parmakl›kl›d›r. Üst pencereler ise n›nda yetiflmifl ve onun müridi olmufl bir kim-
alç› süslemeli ve sivri kemerlidir. sedir. Hadîka yazar›, kendisi hakk›nda flu bilgi-
yi vermektedir:
Tek sa¤›r kubbesi, sekiz yüzlü bir kasna¤a otur-
tulmufltur. Dört köflesinde küçük yar›m kubbe- “fieyh Hazretleri’nin dervifllerinden Halil Pafla
cikler vard›r. Tromplar› istalaktitlidir. Mermer .......... ibtida padiflah›n hareminde Çak›rc›ba-
alemi k›r›lm›flt›r. fl›l›k ile ç›k›p sonra 1016 (1607-8) tarihinde
Maryol Hüseyin A¤a’n›n üzerine yeniçeri a¤a-
Türbenin içinde yaln›z mermer kaideleri kal- s› ve 1018 (1609-10) senesinde Haf›z Ahmet
m›fl üç kabir bulunmaktad›r. Bunlar›n kime ait Pafla (Kabri, Karacaahmet Mezarl›¤›’nda, Yük-

Sadrazam
Halil Pafla Türbesi.
Sa¤ tarafta görülen
o¤lu Mahmut Bey’in
türbesidir.

619
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

sek Kald›r›m mevkiindedir) üzerine kaptan-› lerbeyi Mehmet Pafla, Halil Pafla’n›n a¤abeyi
derya olup ayn› sene donanma ile Akdeniz’e idi. 2 Nisan 1589 tarihinde öldürülen Mehmet
ç›k›p Sak›z Adas›’na vard›kta K›br›s önlerinde Pafla için Eyüp’te, bugün hâlâ ziyaret edilen bir
Kara Cehennem nam harbî kaptan ile befl kal- türbe, bir çeflme bir sebil ve bir mektep yapt›r-
yon haber al›p kemali sürat ile üzerlerine var- m›fl oldu¤unu vakfiyesinden ö¤reniyoruz. Bey-
d›kta iki gün cengi azim olup sonra cümlesini lerbeyi Mehmet Pafla’n›n sahilhanesi, bugünkü
zapt ve 500’den ziyade esir al›nm›flt›r. 1039 Beylerbeyi mevkiinde bulundu¤u için, bu semt
(1629-30) tarih-i vefat›d›r.” hâlâ Beylerbeyi ad›yla meflhurdur.

Halil Pafla, 17 Kas›m 1616 tarihinde sadrazam Halil Pafla’n›n, Mimar Bafl› Sedefkar Mehmet
olmufl fakat ‹ran Seferi’ni iyi idare edemedi¤i A¤a’ya yapt›rd›¤› bu türbeyi, Aziz Mahmud
için 18 Ocak 1619 tarihinde azlolunmufl ve Hüdâyî Efendi için infla ettirdi¤i rivayet olu-
gizlice gelerek, Hüdâyî Dergâh›’na s›¤›nm›flt›. nur. Fakat bu muhterem zat›n vefat›nda, ken-
Padiflah Genç Osman kendisini öldürtmek di camii yan›na gömülmeyi arzu etmesi üzerine
maksad›yla, tekkeden istemifl fakat, Hazreti Halil Pafla da, Hüdâyî Hazretlerinin Türbe-
Pir’in araya girmesi ile idamdan kurtulmufltu. si’ne nazaran çok büyük ve muhteflem olan bu
türbeye gömülmeyi sayg›s›zl›k sayd›¤›ndan ve-
Halil Pafla, daha sonra, muhtelif y›llarda dört fat›ndan sonra Hüdâyî Efendi Türbesi’nin ya-
defa kaptan-› derya olmufl ve 1 Aral›k 1626’da n›ndaki küçük türbeye defnedilmesini vasiyet
ikinci defa sadaret mevkiine getirilmiflti. Asi etmifltir.
Abaza Pafla, Halil Pafla’n›n yetifltirmesi oldu¤u
için, velinimetinin nasihati ile yola gelebilir
ümidiyle bu mesnete getirilmiflti. Bu ikinci
fiark Seferi’ne ç›karken, kendisine manevî güç SADRAZAM HAL‹L PAfiA’NIN
vermesi için Hazreti Pir’in h›rkas›n› giydi¤i, fa- GÖMÜLÜ BULUNDU⁄U
kat Pir’in bu sefer için r›zas› olmad›¤› söylenir.
Halil Pafla, bu görevden 6 Nisan 1628 tarihin- TÜRBE
Sadrazam den azledilmifltir.
Halil Pafla Türbesi
vaziyet krokisi. Sultan III. Murat devrinde, Beylerbeyi Vaka-
s›’nda, yeniçerilerin parçalad›¤›, Rumeli Bey-
A ziz Mahmud Hüdâyî Efendi Türbesi’nin
sol ilerisindedir. Ahflap tavan› çökmüfl,
dört duvar› kalm›flt›r. Türbenin arkas›ndaki
fieyh Mes’ut Efendi Türbesi’ne, yan taraftaki
Ayfle Sultan Türbesi’ne ve hazîreye aç›lan üç
kap›s› vard›r.

Mezarl›¤a aç›lan kap›n›n sol taraf›nda, küçük


türbedar odas› bulunuyordu. Bunun iki pence-
resi ve türbeye aç›lan bir kap›s› vard›.

Türbenin zemini, klâsik k›rm›z› tu¤la kapl›d›r.


‹ki tafl basamakla Ayfle Sultan Türbesi’ne geçi-
lir. Plân› için Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi
Türbesi bahsine bak›n›z.

Bugün Arkeoloji Müzesi yazmalar› aras›nda


bulunan Halil Pafla Vakfiyesi’ne göre, türbe ve
tekke, 1626 Kas›m›ndan evvel yap›lm›flt›r.
Vakfiyenin tanziminden k›sa bir zaman sonra,
evkaf›n›n mütevellisi (gelirinin yöneticisi)
olan Süleyman A¤a ile ihtilâfa düflülmüfl ve
Pafla, evkaf›n› geri alarak vakfiyesinin iptalini
istemifltir. Üsküdar mahkemesinde yap›lan
murafaa (yüzleflerek yap›lan duruflma) netice-
sinde Halil Pafla davay› kaybederek, vakf›n es-

620
Üsküdar Türbeleri

kisi gibi b›rak›lmas›na karar verilmiflti. rine bak›n›z.

Halil Pafla’n›n bu külliyesinden baflka Fatih’te, Osmanl› Müellifleri adl› eserde, Hüdâyî Âsitâ-
flimdi Millet Kütüphanesi olarak kullan›lan, nesi fleyhlerinden Gafurî Mehmet Efendi’nin
Feyzullah Efendi Medresesi karfl›s›nda ve eski 1078 (1667-68) tarihinde vefat ederek Halil
ad› Halil Pafla Camii Soka¤› olan bugünkü Pafla Türbesi’ne gömüldü¤ü yaz›l›d›r. Hüdâyî
Feyzullah Efendi Soka¤› üzerinde, birinci defa Tekkesi’nin son fleyhlerinden olan Ruflen
sadaret mevkiini iflgal etti¤i 8 Zilkade 1025 / 1 Efendi’nin 1916 y›l›nda yapm›fl oldu¤u bir
Safer 1028 (17 Kas›m 1616 / 18 Ocak 1619) plânda ise, Gafurî Efendi’nin kabri, Hüdâyî
tarihleri aras›nda, 1026 (1617) y›l›nda yapt›r- Efendi Türbesi’nin yan›ndaki fieyhler Mezarl›-
d›¤› cami ve bu camiin yan›nda bir çeflme ve ¤›’nda gösterilmifltir.
camiden “r›z›klanmak” için mesken ve menzil-
ler infla ettirmifltir. Mahmut Bey Türbesi bahsine bak›n›z.

Bunlardan baflka, Kahramanmarafl’›n 35 km Vefeyât’a göre Halil Pafla “el-Gaza-1039” tari-


kuzeyinde bulunan Zeytun (flimdi Süleymanl›) hi Muharreminin yirminci günü (9 Eylül
nahiyesinde, kendi do¤um yeri oldu¤u için, bi- 1629) vefat etmifltir.
ri kendi ve di¤eri a¤abeyi Mehmet Pafla’n›n ru-
hu için iki büyük han ve bir köprü, Üsküdar’da Kaynaklar: (‹slâm Ans. 5/160) (Kâtip Çelebi, Fezleke,
bugün için yeri bilinmeyen bir köprü ve Balta- II/137) (Osmanzâde Taib, Hadîkatü’l-Vüzera, s. 62) (Ar-
liman›’nda keza bir köprü, ‹stanbul civar›nda keoloji Müzesi, No: 1132) (Gazaname-i Halil Pafla) (Hadî-
Haznedar Köyü’ndeki çiftli¤inde bir çeflme katü’l-Cevâmi, 1/97 ve 2/190) (E. Ayverdi, 19. As›rda ‹s-
yapt›rm›flt›r. tanbul Haritas›) (Sicill-i Osmanî, 2/286) (Naimâ Tarihi,
Dan›flman Türkçesi, II/583, 686-687, 689, 694, 702, 712,
Kendisi ve efli Hadice Hatun binti Abdullah 718, 721, 733, 802-803, 823, 857, 859, 888, 963-964,
için hac›lara ve Haremeyn fukaras›na sarf 966-967, 974, 981, 983, 1001) (Peçevî Tarihi, Uras Türk-
olunmak üzere surre tayin etmifltir. çesi, II/343, 368, 408, 449, 457, 477) (Türk Ans. 18/385)
(Tarih-i G›lmani, Kâmil Su Türkçesi, s. 10-11) (Danifl-
“Befl kere yüzbin akçe nakid ile K›s›kl›’da bir mend, Kronoloji, 3/501-504) (Ayvansarayî, Vefeyât, s. 25-
menzil, Fatih Camii civar›nda dört menzil ve 41) (M. Sözen, Türk Mimarîsinin Geliflimi, s. 265-267)
onbir dükkân, ‹zmit mülhakat›ndan dört köy (Osmanl› Müellifleri, M. Tahir, I/100) (Gezi Notu) (Hadî-
ve mezra, do¤um yeri olan Zeytun civar›nda katü’l-Cevâmi, 1/89) (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›fl-
Fernos Köyü, Kilidbahir’de on oda, bir mah- man Türkçesi, 1/273) (Ata Tarihi, ‹stanbul 1292, s. 52-53)
zen, iki bahçe ve niceleri” türbesinin vak›fla- (Mehmet Çay›rda¤ Kayseri’de Vak›f Kütüphaneleri, Vak›flar
r›ndand›r. Der. 20/271) (Kâz›m Özdo¤an, Kayseri Tarihi, s. 107-108)

Mahkeme zapt›n›n bir yerinde (vakfiye 43-a)


Pafla’n›n 1035 Receb-i gurresinde (29 Mart
1626) Hüdâyî Efendi Zaviyesi için tahsis etti¤i SAL‹H EFEND‹ TÜRBES‹
mebla¤› (paray›), tevzi edilmek üzere, fieyh A-
ziz Mahmud Hüdâyî Efendi’ye teslim etti¤i ve
1036 Recebinin bafl›ndan itibaren evkaf› mü-
tevellisinin, tayin etti¤i paray› zaviye fleyhine
T ürbe, Küçükihsaniye semtinde, eski ad›
‹hsaniye Soka¤› olan flimdiki Neyzenbafl›
Halil Can Soka¤›’n›n sol köflesinde olup çok
teslim etmesini flart kofltu¤u kaydedilmifltir. eski, harap ve iki katl› bir evin bahçesi içinde-
dir.
Halil Pafla, Kayseri’nin merkez Tavlusan (Ay-
d›nlar) köyünde 1026 (1618) tarihinde bir ca- Türbenin hemen arkas›nda Mabeyinci Haf›z
mi, bir mektep, bir çeflme ve bir kütüphane Mehmet Bey’in ‘Köprülü Konak’ ad›yla ünlü
yapt›rm›flsa da bugün mevcut de¤ildir. iki kârgir kona¤› bulunmaktad›r.

Halil Pafla’n›n itidalli ve adaletperver bir dev- 1955 tarihinde flimdiki fleklini alan dört köfle,
let adam› oldu¤u söylenir. tafl türbenin Neyzenbafl› Halil Can Soka¤›’na
bakan bir hâcet penceresi ve yan taraf›nda ka-
Sadrazam Halil Pafla Çeflmesi ve sebili bahisle- p›s› vard›r. Çat›s› bulunmayan bu türbede ulu

621
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

bir servi a¤ac› ve iki lâhit vard›r. Biri, efl-fleyh zel mezar yapt›r›p) “Halifetullah-1186” (1772)
el-hac Salih Efendi’ye, di¤eri ise, Müderris Ha- tarihinde rihlet-i beka ve lâhd-i mezburda mü-
f›z ‹brahim Efendi’ye aittir. terakkib rûz-› lika oldu.

Salih Efendi’nin hayat› Mecmua-y› Tevarih ad- Türbesi hizmetine kendi hâdimi Dervifl Yu-
l› kitapta flu flekilde anlat›lm›flt›r. suf’u tayin eylemifltir.”

“Diyar-› ma¤ribden ba’de’l-bulu¤ mezheb-i fiâhidesi üzerindeki kitâbe fludur:


Malikiye üzere seyahate ç›k›p ulûm-› külliye ve
ma’arif-i cüz’iyye sa’yiyle Arap ve Acem ve Kad intekale min dâri’l-fenâ
Kafiristan ve Rum ve sa’ir diyar› seyr iderek ‹lâ dâri’l-beka. Âlim el-merhum el-ma¤fur
tahsil-i kemal ve hacc-› flerif edas› esnas›nda ol El-Merakeflî efl-fleyh Salih ibn-i
diyar›n ehl-i derûn olan kimseleriyle ülfet ve Yahya bin Yusuf el-Abbasî el-Kureyflî
Medine-i Münevvere’yi ziyaret edib anda sa- El-Merakeflî el-ma¤ribî ahsen-Allahu
kin olan fieyh Mehmed Hayat’dan ahz-› tari- Bi-lûtfihi. Sene sitte ve semanîn ve mie ve elf
kat-› Bayramiyye-i Nakflibendiyye idüb Kudüs- fiaban 10
i fierif’de dahi fiazeliyye ve Bedeviyye ve sair
ricalullah cümlesinden istifade idüb hatta ilm- Salih Efendi 10 fiaban 1186 (6 Kas›m 1772)
i ‘T›bb-› ebdan’ ve ‘Edyan’ da dahi kemal-i tah- tarihinde vefat etmifltir.
sil itdikten sonra Üsküdar’a gelip Sultan Os-
man-› Salis (1745-1757) müceddeden ihya ey- fiam kad›s› iken vefat eden Haf›z ‹brahim
ledi¤i ‹hsaniye nam mahalde ikamet esnas›nda Efendi’nin flâhidesi 1212 (1797) tarihlidir.
Sultan Mustafa Han-› Salis (1757- 1774) an›n
celâlet-i flan›na vâk›f olup ikram murad olun- Zilkade 1216 (Mart 1802) tarihli bir istidadan
dukta kabul etmeyip bir menzil ifltira (sat›n al- fieyh Salih Efendi Türbesi vak›flar›na müte-
ma) ve anda inziva üzere iken ömr-i tabi’isi velli tayini istendi¤i anlafl›lmaktad›r.
âhir oldu¤un idrak idüb ol mahalli zaviye ol-
mak üzere vakf ü flart idüb Müderris Haf›z ‹b- Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 312)
rahim Efendi’ye tevliyetini havale ve kendine (Gezi Notu) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/381) (Osm. Arfl.
bir laht-i tabnak bina idüb (lâhit fleklinde gü- M. Cevdet Tas. Evkaf Defteri III, No: 20491)

Salih Efendi Türbesi


ve ahflap türbedar evi.
Yokuflun üstünde
görülen yap› Kemal
Muhtar Bey’in
kona¤›d›r.

622
Üsküdar Türbeleri

SARI KADIZÂDE fiEYH sandukas› ve üzerinde ‘destarl› külah’› vard›r.


Sandukas›n›n önüne dokuz sat›r halinde haz›r-
MUSTAFA DEDE EFEND‹
lanm›fl, 18 m›sral› bir levha konmufltur. Bura-
TÜRBES‹ da Mustafa Dede’nin fleceresi anlat›lmakta ve
H. 887 tarihinde vefat etti¤i belirtilmektedir.

T ürbe, Sar›gazi Köyü’nde ve bu isimle bili-


nen camiin sa¤ taraf›ndad›r.
Türbenin bat›ya bakan cephesinde iki hâcet
penceresi vard›r.

Mustafa Dede, Sar› Kad› Mehmed Dede Efen- Türbenin do¤u taraf›nda “halile-i muhtereme-
di’nin o¤lu olup babas› ile beraber ‹stanbul’un si ve evlâd-› kiram› medfundur. Ve onlara ya-
fethinde bulunmufltur. 1453 tarihlerinde bu k›n hariçte bir ulu a¤aç yan›n›nda vaki meza-
köye yerleflen Mustafa Dede, 887 (1482) tari- ristanda fieyh Mustafa Efendi’nin kardefli ‹sa
hinde vefat ederek Hadîka yazar›n›n da (öl. Dede Efendi gömülüdür.”
1787) belirtti¤i gibi “türbe-i mahsusa”s›na def-
nedilmifltir. fieyh Mustafa Dede’nin efline ve çocuklar›na
ait kabirlerin yaln›z da¤›lm›fl kaideleri günü-
Sar›gazi Köyü Camii bahsine bak›n›z. müze kadar gelebilmifltir.

Türbe, y›¤ma tafltan yap›lm›fl olup ahflap çat›- Türbenin biraz gerisinde ve çocuk bak›m evi-
l›d›r. Kuzeye aç›lan kap›s› önünde, dört ahflap nin önünde dört ulu servi a¤ac›n›n aras›nda ‹sa
sütunun tafl›d›¤› bir revak, kap›s› üzerinde de Dede’nin kabri vard›r. Fakat tafl›nda yaz› yok-
dört sat›r halinde haz›rlanm›fl dört m›sral› bir tur. Önünde Mihriflah Valide Sultan Çeflmesi
kitâbe vard›r. Kitâbeden ö¤rendi¤imize göre, bulunmaktad›r.
türbe, 1208 (1793) tarihinde tamir edilmifltir.
Kitâbe fludur: Burada bulunan mezarl›ktan da eser kalmam›fl-
t›r. Hicrî 12. yüzy›la ait iki kabir tafl› görülmek-
Mâder-i Sultan Selim Han ibn-i Sultan Mustafa tedir.
Mihriflah Sultan vâlâ himmet-i re’fet-meâb
Kesb-i ruhaniyyet-i ervâh-› ehlullah içün fieyhü’l-hattatîn, meflhur Amasyal› Hamdul-
Eyledi türbe-i ra’nây› ta’mire flitâb lah Efendi, “Sar› Kad›zâde fieyh Mustafa Efen-
1208 di’den irflad ve icazet (diploma) alm›flt›r.” Sul-
tan II. Bayezid (1481-1512) Amasya Valisi
Türbenin içinde Mustafa Dede’nin tek ahflap iken Hamdullah Efendi’den yaz› dersi alm›fl ve

Sar› Kad›zâde
fieyh Mustafa Efendi
Türbesi.

623
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

tilerek öldürülmesi üzerine, çok müteessir olan


Hattat Hamdullah Efendi, fleyhi Mustafa De-
de’nin vefat›ndan 30 sene sonra Sar›gazi’deki
tekkesine gelerek inzivaya çekilmiflti.

Sühreverdîli¤in bir kolu olan bu Zeyniyye Tek-


kesi’nde uzun müddet kalan Hamdullah Efen-
di çok sevdi¤i fleyhi Mustafa Dede’nin ismini
o¤luna (öl. 945/1538) vermifl ve sonradan yer-
leflti¤i Üsküdar’da vefat ederek Karacaahmet
Mezarl›¤›’na gömülmüfltür.

Kaynaklar: (Gezi Notu) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/382)


(Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/261) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Te-
vârîh, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 176)

SÜT BABA TÜRBES‹

T ürbe, Kap›a¤as› semtinde, Karacaahmet


Sultan Türbesi’nin arkas›nda, Nuhkuyusu
Caddesi üzerinde ve Mehmet Çavufl Soka¤› ile
Arakiyeci Soka¤› aras›ndad›r. Tam karfl›s›nda
fieyh ‹sa Dede’nin 1206 (1791-92) tarihinde yapt›r›lan Mihriflah
medfun bulundu¤u Valide Sultan Çeflmesi ve eskiden semtin Ku-
mahal. yubafl› ismiyle an›lmas›na vesile olan mermer
bilezikli kuyu ve ayr›ca 15 m yüksekli¤inde bir
padiflah olunca da onu ‹stanbul’a getirterek su terazisi bulunmaktad›r.
Okmeydan›’ndaki Okçular Tekkesi’nin fleyhi
yapm›flt›r. Türbe Nuhkuyusu Caddesi’ne aç›lan bir ç›k-
Süt Baba Türbesi ve maz sokak üzerinde ve bu soka¤›n sol taraf›n-
çevresi. Hamisi ve flakirdi Sultan Bayezid’in, Yavuz dad›r. Sa¤ taraf›nda ise ‹brikdar Hüseyin
Sultan Selim (1512-1520) taraf›ndan zehirle- A¤a’n›n 1206 (1791-92) tarihinde yapt›rm›fl
oldu¤u ve kendisinin de medfun bulundu¤u bir
namazgâh bulunmaktad›r. Bu ç›kmaz yoldan,
bugün yerinde bir taflç›n›n bulundu¤u ahflap
fieyh Haf›z ‹smail Efendi Tekkesi’ne gidilirdi.

Set üzerindeki bu aç›k türbenin içinde Selim


Sultan Dede ile Nenesi Dede’ye ait iki kabir
vard›r. Dört köfle ince flâhidelerinin üzerine
elifî sikkeler yerlefltirilmifltir. Her ikisinin de
tarihi yoktur. Birinin üzerinde:

Kutbü’l-ârifîn Nenesi Dede ruhuna Fatiha

Di¤erinde ise:

Kutbü’l-ârifîn Selim Dede Sultan ruhuna Fatiha

diye yaz›l›d›r.

Süt Baba’n›n güya buraya çocukken gelen Ka-

624
Üsküdar Türbeleri

Süt Baba Türbesi.

racaahmet Sultan’a süt temin etti¤i veya yafll› Rûflen etsin hane-i kalbin Hudâ
bir kimsenin çocu¤una gösterdi¤i flefkat için fiem’i’nin rûhuna kim k›la du’â-1000
bu isimlerle an›ld›¤› söylenmektedir. (Karaca-
ahmet Sultan’›n hayat› için türbesi bahsine XVI. yüzy›l mutasavv›f flairlerinden olan
bak›n›z.) fiem’i, bugün Yugoslavya hudutlar› içinde bu-
lunan Prizren flehrinde do¤mufltur. Buradaki
Kaynaklar: (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›flman Türk- mekteplerde ilâhiyat dersleri verirdi. Sonradan
çesi, 2/173-174) (M. Raif, Mir’at, s. 116) (‹. Hakk›, Me- Konya’ya giderek Mevlâna Celâleddin-i Rûmî
râk›d-› Mutebere-i Üsküdar, s. 39) Âsitânesine yüz sürmüfl, hâl ehli olmufl ve ni-
hayet ‹stanbul’a gelerek fieyh Vefa Hankâh›’n-
da inzivaya çekilmifltir. Burada, fieyh Vefa
Hazretlerinin halifesi Ali Dede’den tarikate
fiA‹R fiEM’‹ fiEM’ULLAH sülûk (girme) etmifl ve onun halifesi olmufltur. fiair fiem’î Efendi
Türbesi’nin kitabesi.
EFEND‹ TÜRBES‹
Ali Dede’den hilâfet alan fiem’i Efendi, Edir-

T ürbe, Rum Mehmet Pafla Camii k›ble tara-


f›nda, eski ad› Medrese Soka¤› olan bu-
günkü Eflref Saat Soka¤› ile, Çeflme-i Cedid
Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde bulunan 1141
(1728-29) tarihli Ümmügülsüm Sultan Çefl-
mesi’nin hemen arkas›nda ve Solak Sinan’›n
955 (1548) tarihinde yapt›rm›fl oldu¤u mekte-
bin bahçesindedir. (Çeflme ve binas›ndan eser
kalmayan mektep bahislerine bak›n›z.)

Türbenin eskiden ne flekilde oldu¤u hakk›nda


bir bilgimiz yoktur. Bugün, betondan yap›lm›fl
bir oda fleklindedir. Kabrin üzerine iri bir kaya
yerlefltirilmifltir.

Parmakl›ks›z hâcet penceresi üzerinde 1000


(1591-92) tarihli mermer bir kitâbe vard›r. ‹ki
m›sra halinde haz›rlanan kitâbe fludur:

625
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

ne’de Debba¤lar içinde, fieyh Muslihiddin-i Kaynaklar: (K›nal›zâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’fl-fiuara)
Sofî Tekkesi’ne fleyh olarak atanm›flt›r. Orada, (Sehi Tezkiresi, s. 16) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri,
irfladla meflgul iken ilâhî aflkla fluurunu kaybet- 2/394) (Gezi Notu)
mifl ve kendisini harâbâtîlik (harabeler-meyha-
neler) âlemine terk etmifltir.

Bu halde iken fiem’i’nin ‹stanbul’a, oradan da fiEMS‹ PAfiA TÜRBES‹


Üsküdar’a geldi¤i san›lmaktad›r. Burada, muh-
temelen Rum Mehmet Pafla Medresesi civar›n-
daki bir hücreye yerleflen fiem’i, ölece¤ini an-
lad›¤›ndan, fevkalade karanl›k bir gecede,
T ürbe, fiemsi Pafla semtinde ve bu isimle bi-
linen camiin sol taraf›ndad›r. Cami ve
medrese ile beraber 988 (1580) tarihinde Mi-
dostlar›n› ve oda komflular›n› ça¤›rarak: mar Sinan taraf›ndan yap›lm›flt›r.

– Bu gece fiem’i’nin flebistan› (gece ibadeti Deniz k›y›s›ndaki bu kare plânl› türbe, cami ile
odas›) var. Sizler zikr ile meflgul olun, ben bi- ba¤lant›l› düflünüldü¤ünden özel bir durum
raz istirahat edeyim, demifl ve bir köfleye çekil- gösterir. Alt üst pencereli olup üzeri sivri tonoz
mifltir. Zikr bitti¤i zaman, fiem’i’nin Hakk›n ile örtülmüfltür. Alt pencereleri dikdörtgen
rahmetine kavuflmufl oldu¤u görülmüfltür. fleklinde, üst pencereleri ise kemerlidir.

fiem’i’nin baz› eserlere yazm›fl oldu¤u flerhleri Kemerli kap›s›, cami kap›s›n›n sol taraf›ndad›r.
ve Tuhfetü’l-Afl›kîn isimli bir eseri vard›r. 986 Üzerinde bulunan iki sat›r halinde dört m›sra-
(1578) tarihinde yaz›lm›fl olan bu eser, ahlâk l› kitâbesi son tamirde yerine konmam›flt›r. Bu
ve tasavvuftan bahseder. kitâbe, bugün camiin k›ble taraf›nda, türbe du-
var›na dayanm›fl vaziyette durmaktad›r. Türbe
fiiirleri içli, süslü ve parlak “elfaz› temiz ve me- kap›s›n›n y›k›lmas› neticesinde yere düflerek üç
sel-âmizdir.” parçaya ayr›lm›flt›. Kitâbe fludur:

Beyitlerinden bir örnek: Yâ ‹lâhî son nefesinde fiemsî-i bî-çarenin


Cürmine k›lma nazar bir a’mâl yüzünden dahi
Dost medhinden ne hâs›l, zemm-i düflmenden ne gam
Fâri¤ ü âzâdeyim, birdir yan›mda medh ü zemm Kitâbenin alt›nda tarih rakam› yoktur. Yaz›l›fl

fiair fiem’î Efendi


Türbesi.

626
Üsküdar Türbeleri

flekline bak›l›rsa, bunun kendisi de flair olan


fiemsi Pafla taraf›ndan vefat›ndan önce söyle-
ndi¤i anlafl›l›r.

Hadîka yazar›, kap› üzerindeki kitâbeyi yazma-


y›p “Türbede olan tarih dahi budur” diyerek
türbe içindeki bir kitâbeyi kitab›na kaydetmifl-
tir. Hüseyin Efendi, di¤er bütün eserlerin kitâ-
belerini yazarken “Tâk-› dergâh›nda olan tarih
budur” ibaresini kulland›¤› halde, burada aç›k-
ça “Türbede olan tarih” sözcü¤ünü kullanarak,
türbe içindeki bir kitâbeyi yazd›¤›n› ima etmifl-
tir. Kitâbe fludur:

Türbesini kenâr-› deryâda


fiemsi an›n içün eyledi bünyâd
Geçerken bu kenâr-› deryâdan
Aflinalar du’a ile ide yâd
Yâ ‹lâhî bi-hakk-› nûr-› Nebi
Nârdan eyle ol kulun âzâd

“Cami bina olundu¤u esnada irtihâl-i dâr-›


beka eyleyen” fiemsi Pafla’n›n inflaat bitmeden
988 (1580) tarihinde vefat etti¤ini cami kitâ-
besinin ikinci m›sra›ndan da anl›yoruz:

Umar›z kim ola merhûmun yeri Darü’s-selâm.

fiemsi Pafla’n›n vefat›na:

“Bugün gözden tolundu fiemsi Pafla-988” ve fiER‹F AHMET B‹N GAL‹P


“Küsûf-› fiemsü’l ma’ârif-988” fiemsi Ahmet Pafla
TÜRBES‹ Türbesi.
tarihleri düflürülmüfltür.

Türbenin cami sahn›na bakan büyük, kemerli


penceresi flebeke demirlidir. ‹çindeki fiemsi
A fla¤›daki sat›rlar Ayvansarayî Haf›z Hüse-
yin Efendi’nin Mecmua-y› Tevarih adl›
kitab›ndan aynen al›nm›flt›r:
Pafla’n›n ahflap sandukas› 1984 senesinde ya-
p›lm›flt›r. 1310 (1892)’de de esasl› bir onar›m “Beni Fütade’den Haseniyyü’n-neseb Galib
görmüfltür. Hasib bir zât-› flerîf olup Mekke-i Mükerre-
me’de nice eyyâm hizmet-i flerâfetden sonra bu
Türbe, muhtemelen 1894 tarihindeki büyük tarihte hal olunup Âsitâne-i Devlet-i Aliy-
‹stanbul zelzelesinde harap olmufl olmal›d›r. ye’ye gelip Üsküdar’da sâkin iken “Hilâfet-
1940 tarihinde Vak›flar Umum Müdürlü¤ü 1111” tarihinde rihlet ve kendine mahsûs fie-
asl›na uygun olarak restore edilmifltir. (fiemsi rif Kuyusu dimekle maruf mahalde medfundur
Pafla’n›n flahsiyeti için camii bahsine bak›- ki, Miskinler kurbündedir. Ve etraf› Nuh Efen-
n›z.) dizâde Sadr-› esbak Ali Pafla’n›n etba›na mah-
sûs mezaristand›r. Hatta sadr-› mezbûrun etbâ-
Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/191) (Gezi Notu) ›ndan olan Abaza Gazi Mehmet Pafla dahi ga-
(Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/285-386) (Abdullah Kuran, zadan sonra Sinap’da mazhar-› kahr-› kahra-
Mimar Sinan, s. 196, 333) (Hüsrev Tayla, Mimar Sinan manî olup ser-i maktuu Âsitâne-i Aliyye’ye
Dönemi Türk Mimarl›¤› ve Sanat›, s. 302) (Faz›l Ayano¤lu, geldikte bu mahalle defn ve seng-i niflan vaz
Tarihî Makbereler, Vak›flar Der. Say›: II, Resim 57, s. 402) olunup ism ü tarihi kayd olundu¤u “‹zzet-i be-
(Evkaf ‹dareleri Katalo¤u, 1/5) hiflt-1184” tarihindedir.”

627
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

fierif Anmet Bin Galib, ‹stanbul’a geldikten bir çekilen suyun sebil olarak kullan›lmas› için
ay sonra vefat etmifltir. Gömülü oldu¤u mahal- Sultan Abdülmecit’in annesi Bezmialem Vali-
lin civar›ndaki bir kuyu sonradan fierif Kuyusu de Sultan’›n Bafla¤as› Abdülgani A¤a 1261
ad› ile an›l›r olmufltur. Bu kuyu bugün mevcut (1845) tarihinde mermer bir havuz yapt›rm›fl-
de¤ildir. Selimiye semtindeki bir sokak hâlâ t›. Bu havuz, yak›n tarihlerde Davut Pafla Ca-
fierif Kuyusu Soka¤› ad›n› tafl›maktad›r. mii avlusuna getirilmifl kuyu da kapat›lm›flt›r.

“Nuh Efendizâde Sadr-› esbak Ali Pafla’n›n et- XIX. yüzy›lda yap›lan ‹stanbul haritas›nda
bâ›na mahsûs mezaristan”dan da eser kalma- mevcut oldu¤u görülen Nuh Çelebi Mektebi,
m›flt›r. Yaln›z, 1187 (1773) tarihinde vefat günümüze intikal etmemifltir. Oysa, Nuh Çele-
eden Nuh Efendizâde Mehmet Bey’in kafesî bi’nin örf ile müzeyyen muhteflem lâhdi elan
destarl› flâhidesi mevcuttur. (Karacaahmet bakidir.
Mezarl›¤› 5. Ada, O Bölümü’ne bak›n›z.)
Abaza Mehmet Pafla, Cemaziyelevvel 1185
Yukar›da ad› geçen Hekimbafl› Nuh Efendi, (A¤ustos 1771) tarihinde idam edilmifltir.
Sadrazam Hekimo¤lu Ali Pafla’n›n (1689-
1758) babas›d›r. Nuh Efendi aslen Venedikli Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 400)
olup “fennî t›bda mahareti olmakla diyâr›ndan (Ayvansarayî, Vefeyât, s. 51, 116) (Hadîkatü’l-Cevâmi,
‹stanbul’a hicret ve fleref-i ‹slâm ile müflerref 1/81, 85) (fiem’danizâde Tarihi, M. Aktepe Türkçesi 1/126)
olduktan sonra 1086 (1675) tarihinde vaki (Osmanl› Müellifleri, 3/73) (‹slâm Ans. 1/333) (Nusretna-
sûr-u Hümâyun’da flehzadegân hizmetleriyle me, ‹. Parmaks›zo¤lu Türkçesi 1/4-6 ve 2/188, 238) (Gezi
flöhret bulup 1105 Rebiyülevvelinde (Kas›m Notu) (Silâhtar Tarihi, 2/378-530) (Sicill-i Osmânî, 1/232)
1639) Cerrahbafl›l›k kendisine verilip... 1106 (Uzunçarfl›l›, Mekke-i Mükerreme Emirleri, s. 92)
Cemaziyelevvelde (Aral›k/Ocak 1695) cülûs-›
Mustafa Hân-› Sani’de Müneccimbafl› Azmizâ-
de Mehmet Efendi yerine Ser-etibba oldu¤un-
dan baflka Rumeli Kazaskerli¤i payesi ile Tek- fiEYH MEHMET ‹ZZÎ
furda¤›, Mürtezaabad ve Keflan kazalar›na ar- BEDREDD‹N EFEND‹ AÇIK
pal›k tayin olundu. Bade, Sultan Ahmet Han-
› Salis devrinde 1119 fiaban›n›n sekizinci günü TÜRBES‹
(5 Kas›m 1707) vefat edip Koca Mustafa Pafla
kurbinde vaki haneleri civar›na defnolundu. O
mahal hâlâ vezirin türbesidir.” A ziz Mahmud Hüdâyî Efendi Camii avlu-
sunda ve mabedin sa¤ taraf›nda ve Kaya
Sultan k›z› Fatma Sultan’›n aç›k türbesinin ya-
Yukar›ki aç›klama Hadîkatü’l-Cevâmi adl› k›y- n›ndad›r. Kendisi, Salk›msö¤üt veya Ayd›no¤-
metlî eserden al›nm›flt›r. Fakat buradaki Ara- lu isimleriyle bilinen Kadirî Tekkesi’nin fleyhi
l›k/Ocak 1695 tarihi sehven yaz›lm›fl olmal›- idi.
d›r. Nuh Çelebi ismiyle de bilinen Cerrahbafl›,
26 Cemaziyelâhir 1106 (10 fiubat 1695) tari- Mehmet ‹zzî Efendi Ni¤de eflraf›ndan Karban-
hinde hekimbafl› olmufltur. zâde Hac› ‹smail Efendi’nin o¤ludur.
1295(1879) tarihinde, büyük mutasavv›f ve
Nusretname yazar›n›n verdi¤i ölüm tarihi de fiair Osman fiems Efendi’ye intisâb etmiflti.
de¤iflik olup esere göre Nuh Çelebi, 29 Recep fiehremâneti Meclis-i ‹dare bafl kâtipli¤inden
1119 (26 Ekim 1707) tarihinde vefat edip Ko- emeklili¤ini istiyerek Tabaklar Mahallesi’nde-
ca Mustafa Pafla Camii yöresinde yapt›rd›¤› ki evinde telifat ile meflgul olmufllard›. Ayd›-
medresenin bahçesine gömülmüfltür. no¤lu Tekkesi fleyhli¤ine, bu s›rada fieyhülis-
lâm olan Cemaleddin Efendi’nin israr› üzerine
Karacaahmet-Ba¤larbafl› aras›nda uzanan cad- gelmiflti. Damad›, Bahriye kaymakam› fiükrü
de, Nuh Çelebi’inin açt›rm›fl oldu¤u bir kuyu- Bey, Menâkib-i Azîzan adl› yazma eserinde bu
dan dolay› Nuhkuyusu Caddesi ismi ile yad hususta bilgi vermifltir.
edilmektedir. Bu kuyu, bugün Üsküdar Asker-
lik fiubesi olarak kullan›lan eski Nuhkuyusu Mefl’um, 1918 Mütarekesi bafllang›c›nda, ‹zzî
Karakolu’nun sa¤ taraf›nda ve Seyit Ahmet Efendi’nin o¤lu Kurmay Albay Süleyman Fet-
Deresi’ne giden yolun bafl›nda idi. Bu kuyudan hi Bey, ‹zmir Askerlik Dairesi reisi idi. 15 Ma-

628
Üsküdar Türbeleri

y›s 1919 tarihinde Yunanl›lar ‹zmir’i iflgal et-


tikleri s›rada, bu kahraman askeri “Zito Venize-
los” diye ba¤›rmad›¤› ve ba¤›rtamad›klar› için
vahflice süngülemifllerdi. Fethi Bey, 23 May›s
1919’da Yunan hastahanesinde vefat etti.

Nafl›, Emir Sultan Tekkesi hazîresine defnedil-


mifltir. Fesli flâhidesi üzerinde on sat›r halinde
haz›rlanm›fl bir kitâbe vard›r. “Ecille-i ricâl-i
Kadirîyye’den Ayd›no¤lu dergâh-› flerîfi post-
niflîni fieyh ‹zzî Efendi Hazretlerinin necl-i ne-
cîbi” diye devam eden yaz› 23 May›s 1919 ta-
rihlidir. 24-12-1338 (1919)’da k›ymetli efli La-
tife Han›mefendi’ye maafl ba¤lanm›flt›r.

Albay Süleyman Fethi Bey’in süngülendi¤i


gün ve saatte fieyh Mehmet ‹zzî Efendi’nin
huzurlar›nda çok sevdi¤i, emniyet ve itimad›-
n› kazanm›fl yegâne halifeleri, Kuleli Askeri Kaynaklar: (‹stanbul Ans. 3/1523) (‹nal Son As›r Tür fia-
Lisesi Müdürü, Kaymakam, Ressam ‹brahim irleri, s. 1761) (Celal Bayar, Ben de Yazd›m 6/1799) Aziz Mahmud Hüdayî
Bey, ömrünü ve bütün var›n› yo¤unu dergâha Efendi Camii
vakfeden damatlar› Bahriye kaymakam› fiük- Haziresi’nde fieyh
rü Bey ve mümtaz dervifllerden Trabzon me- Mehmet ‹zzî Efendi
busu Servet Bey otururlar iken, fieyh Efendi fiEYH MEHMET MUHY‹DD‹N flâhidesi.
bu üç güzide dervifli hayrete düflüren ac› bir EFEND‹ TÜRBES‹
gülüfl ile,

– Fethi’yi kaybediyoruz, dedi (Baz›lar›na göre


bu söz flöyledir: fiimdi, Fethi’me flehadet vaki ol-
T ürbe, fieyh Muhyiddin Efendi’nin 1020
(1611) tarihinden evvel yapt›rm›fl oldu¤u
tekkesinin Sal› Soka¤›’na aç›lan cümle kap›s›-
du) n›n sa¤ taraf›nda idi. (Muhyi Efendi Tekkesi
bahsine bak›n›z.)
‹brahim Bey, birgün evvel Fethi Bey’in elyaz›-
s› ile kendisine yollad›¤› mektubu gösterdi. ‹z- 1930 tarihlerinde harap olan ahflap türbede
zî Efendi, ayn› endifleyi iflaret ile milletin baka onbir ahflap sanduka vard›. Bunlardan bilinen
ve selâmetine dua etti. Aradan çok geçmeden üç tanesi flu zevata aittir:
‹stanbul gazeteleri, ‹zmir iflgalini ve bu flehadet
olay›n› yazd›lar. 1020 (1611) tarihinde vefat eden Halvetî ta-
rikatinin büyüklerinden Bezcizâde fieyh
‹zzî Efendi, 6 fiubat 1336 (19 fiubat 1920) Pa- Mehmed Muhyiddin Efendi.
zar gecesi, 79 yafl›nda vefat etti. Vaziyeti gere-
¤ince bu aç›k türbeye gömülmüfltür. 1095 (1684) tarihinde vefat eden, Bayrami-
ye’den Hazreti Pir Himmet Efendi.
Sütun fleklindeki bafl flâhidesinde flu yaz› vard›r:
1122 (1710)’da vefat eden Himmetzâde fieyh
Ecille-i rical-i Kadiriyye ve evliyadan es-seyyid efl- Abdullah Efendi.
fleyh Mehmed ‹zzî Bedreddin Efendi kuddise sirru-
hu Hazretleri. Türbe kap›s› üzerinde, güzel bir hat ile yaz›lm›fl,
Tarih-i velâdetleri: 8 R. evvel 1259 Pazartesi gi- iki bafl› yar›m daire fleklinde ve üç s›ra halinde
cesi haz›rlanm›fl flu mermer kitâbe bulunuyordu:
Tarih-i irtihâlleri: 16 C. evvel 1338.
Sinn-i flerifleri: 79 Kutb-› âlem Bezcizâde r›hlet itdi dünyeden
K›ld› câ mülk-i bekada rahmet-ullahi aleyh
Ortada, “Otuzbefl sene mesned-niflîn-i irflad ol- Hakk Teâlâ dilerim seyrini takdîs eyliye
mufllard›r.” diye yaz›l›d›r. Diyelim subh ü mesâda rahmet-ullahi aleyh

629
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Kendisi Nakflibendiyye’ye mensuptu. Sonra se-


sinin güzelli¤inden dolay› padiflah›n imam› ol-
du. Sultan I. Ahmet’in emriyle Hoca Sa’ded-
din Efendi’nin Tacü’t-Tevarih adl› eserine Züb-
detü’t-Tevarih (Tarihin özü) adl› iki ciltlik bir
zeyl yazd›. Baflka eserleri de vard›r.

Türbenin yan›na sonradan ahflap bir bölüm


daha ilâve edilmifltir. Burada dokuz ahflap san-
fieyh Mehmet duka bulunuyordu. Nakil s›ras›nda yerleri be-
Muhyiddin Efendi ton pehlelerle gösterilmifltir. Bunlar flunlard›r:
Türbesi krokisi.
1150 (1738)’de vefat eden Himmetzâde fieyh
Kald› âsâr› cevâmi’de avîze tevhîdle Abdüssamed Efendi.
Penc-vakt farz› edâda rahmet-ullahi aleyh
Hiç kesi yok nâm›n› yâd idüb itmeye du’â 1180 (1766)’da vefat eden Himmetzâde fieyh
Cümle yâd ü âflinâda rahmet-ullahi aleyh Nureddin Efendi.
Zikr ü tevhîd oldu¤u yerde el açub tâlibân
Yâd idüb dirler du’âda rahmet-ullahi aleyh Yine ayn› tarihte vefat eden Behçetzâde fieyh
Ol fenâ-fillah azizin Safî tarihin didi Abdüflflekur Efendi.
Fani-i Hu Bezcizâde rahmet-ullahi aleyh
1020 Vefat tarihi bilinmeyen Himmetzâde fieyh
Abdülgafur Efendi.
Bu kitâbe, türbe ve içindekilerin Çiçekçi Ca-
mii avlusuna nakli s›ras›nda, avlu kap›s›n›n sa¤ 1180 (1766)’da vefat eden Himmetzâde fieyh
taraf›ndaki ikinci pencere ile üçüncü pencere Mehmed Nurullah Efendi.
aras›ndaki duvara yerlefltirilmifl ve önüne de
türbede medfun olanlar›n kemikleri, mermer 1220 (1805)’te vefat eden Himmetzâde fieyh
pehleleri alt›na gömülmüfltür. Mehmed Nurullah Efen’dinin o¤lu fieyh
Bahaeddin Efendi.
Kitâbe yazar› fiair Safi Mustafa Efendi, tarihçi
olup Aral›k 1616’da ‹stanbul’da vefat etti. Vefat tarihi bilinmeyen Himmetzâde fieyh

fieyh Mehmet
Muhyiddin Efendi
Türbesi’nin
Üsküdar Çiçekçi
Camii’ne
nakledildikten
sonraki hali.

630
Üsküdar Türbeleri

Mehmed Ali Efendi.

1275 (1858)’de ölen Himmetzâde fieyh Ab-


dülhayy Efendi.

1303 (1885)’te vefat eden Himmetzâde fieyh


Abdüflflekur Mahfi Efendi.

Sefine-i Evliya yazar›, Hüseyin Vassaf Bey, fieyh


Himmet Efendi için flu bilgiyi vermifltir: “Him-
met Efendi, Bolu’da, 1018 (1609) tarihinde
Dökmeciler Mahallesi’nde do¤du. ‹stanbul’a
gelerek tahsilini tamamlad› ve Zeyrekzâde Yu-
nus Efendi’den icâzet ald›. Daha sonra Halvetî
büyüklerinden Hüseyin Hüsameddin Efen-
di’den feyz ald›. Tarikat silsilesi Yi¤itbafl› Ah-
med Efendi’ye kadar uzan›r.

Himmet Efendi fleyhinden ald›¤› izin üzerine


memleketine gitti. Fakat ald›¤› tarikat neflesin- buras› muhabbet ehlinin bir toplant› yeri ol-
den daha ilerisine varmak derdine düflüp Bo- mufl idi. Ulûm-› akliye ve nakliyede (müsbet fieyh Mehmet
lu’da meflahir-i meflayih-i Bayramiye’den Bolu- ilimler ve din bilgisi, hadis, f›k›h) yed-i tûlâs› Muhyiddin Efendi
lu Ahmed Efendi’ye mülaki olduklar›nda ma- vard›. Kendisini her gören meftun oluyordu. Türbesi’nin kap›s›
nevî sevk ile ona dahi inabet (bir fleyhe ba¤- Edib, haluk ve güzel konuflan bir zat idi. Bu s›- üzerinde bulunan
lanma) edip hayli uzun zaman Ahmed Efen- rada kendisine kürsi fleyhli¤i tevcih olunmufl- kitabe bugün, Çiçekçi
di’nin hizmetinde bulunmufl ve Bayramiye tur. Hatta Kas›mpafla Camii vaizli¤inde bulun- Camii avlu duvar›
usulü üzerine tekmil-i meratib-i süluk ederek mufltur. Bu görevi, 1080 (1669) tarihinde o¤lu üzerindedir.
ondan da hilâfet alm›flt›r. fieyh Abdullah Efendi’ye devr etmifl fakat
1090 (1679) senesinde halk›n iste¤i üzerine
Hadaik-i tarikte (tarikat bahçesi) esrar›n› cem tekrar vaiz olmufltur. O¤luna da Fatih’te Halil
ile dolu oldu¤u ve bafl›nda Bayramî tac› bulun- Pafla Camii vaizli¤i tevcih olundu. Bu s›rada
du¤u halde ‹stanbul’a geldi. Tesadüfen ilk fley- Hüseyin Hüsameddin Efendi vefat etti. Med-
hi Hüseyin Hüsam Efendi ile bulufltular. Baflka fen-i mahsûsas› vard›r.
fleyhe intisab etmifl ve kalbi rencide olmas›n
diye Himmet Efendi yan›ndaki abdest havlu- Üsküdar’da Divitçiler’de kain tekkenin fleyhi
sunun içine tac›n› koyup dört ucunu bir araya olan Hüseyin Hüsameddin Efendi’nin fleyhi
getirip tac›n› örtmüfltür. Halbuki Hüsam Efen- Bezcizâde Muhyiddin Efendi idi. Bezcizâde’nin
di hakikate vak›f bir fleyh-i ziflan oldu¤undan vefat›nda Hüsam Efendi ve bu zat›n da 1090
Himmet Efendi’de tecelli eden envar-› mari- /1679 tarihindeki vefat› üzerine Himmet Efen-
fet-i Rabbanîyi görüp: di fleyh oldu.

“O¤lum Himmet, Bayramiye tarikinde bu da Himmet Efendi, o¤lu Abdullah Efendi’yi ‹s-
senin ictihad›n olsun,” demifltir. Himmetî ko- tanbul’daki tekkesine oturtarak kendisi Üskü-
lunda tac üzerinde dört k›s›m bundan kalm›fl- dar’a nakl-i hane edip bu tekkenin meflîhatine
t›r. Bu suretle Himmet Kolu tesis edilmifl oldu. revnak-efzâ (güzelli¤ini artt›rma) olmufltur.
Bu kol, fiabaniye ile Bayramiye’nin birlefltiril- Burada gerek Halvetî ve gerek Bayramî tarik-
mesinden meydana gelmiflse de daha çok Bay- lerinin ayinini icraya bafllay›p irflad-› talibîn ile
ramiye unsuru a¤›r basar. Son devir Himmetî- meflgul olmufltur.”
lerinin baz›lar› ise Melâmîli¤e meyletmifllerdir.
Düz beyaz keçeden tac giyerlerdi. Bu pek fazla Ayvansarayî Hüseyin Efendi, Vefeyât’›nda,
yayg›n de¤ildir. Himmet Efendi’nin do¤umunu 1000 (1591)
olarak göstermifl ve flöyle devam etmifltir:
Himmet Efendi’nin evi ‹stanbul’da Yüksek
Kald›r›m (F›nd›kzade) civar›nda oldu¤undan “Dervifl Himmet Efendi, Bayramiye tarikinden

631
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

hilâfetle ‹stanbul’a gelip ahalisiyle hüsn-ü ülfet Eyliye Hakk afv ü gufrâne meded
üzere iken Defterdar ‹brahim Pafla kendisine Eyleyüb a’mâlini ihlâse karîn
Nakkafl Pafla Saray› civar›nda bir zaviye bina Kabrini pür-nûr ide Rabb-› ahad
edip sonra Kas›mpafla ve Halil Pafla Camile- ‹ntikâl itdikde levh-i hât›ra
ri’nde vaiz iken, ‘Hatime-i Evliya-1095 (1684)’ Düfldü bir tarih fieyh Abdüssamed
senesinde vefat edip Üsküdar’da Abdüfl-fiekûr 1151
Efendi’nin zaviyesinde medfundur. Tekkesi,
o¤lu Abdullah Efendi’ye tevcih olunmufltur.” Gerek Ayvansarayî Hüseyin Efendi’nin ve ge-
rekse Hüseyin Vassaf Bey’in aç›klamalar›na
Sandukas› önündeki levhada flunlar yaz›l› idi: göre türbede, tekkenin ikinci fleyhi olan Hüse-
yin Hüsameddin Efendi’nin de kabri vard›r.
Hayf ki, kutb-u rahmân eyledi azm-i beka (Muhyi Efendi Tekkesi bahsine bak›n›z.)
S›rr›n› takdîs ide Hazreti Bârî Hüda
Gitdi sefer eyleyüb bendesin itdi garîb Osmanl› Arflivi’ndeki 13 Muharrem 1233 (Ka-
Merkad-› hâkin idem çeflm-i tere tûtiyâ s›m-1817) tarihli bir arzuhalde, fieyh Himmet
Pir idi her vechile mürflid-i âgâh idi Efendi Türbesi’nde Miraciye okutmak ve tami-
Tâlibe her nazra-i pâke idi kîmyâ rat ve tenvirat›na tayin edilen Seyyid Halil
Nice efgân itsem hicr-i cihân sözden Efendi Vakf› tevliyetinin, vak›f Halil Efen-
Hâlime rahm eyleyüb dostlar a¤lasun di’nin azatl› cariyelerinden Ayfle Han›m’a ve-
Didi biri yeisle nale-i hankâh idüb rilmesi, yaz›l›d›r.
Fevtine târîhdir ‘Hatime-i Evliya’
Kaynaklar: (H. Vassaf, Sefine-i Evliya, Süleymaniye Kü-
fieyh Abdullah Efendi’nin sandukas› önünde tüp. Yazma Ba¤›fllar No: 2306, s.341-345, 347-348, 350-
dostlar›ndan Hac› ‹smet Efendi’nin flu fliiri bu- 351) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri, I/130) (Türk Dili ve
lunuyordu: Ed. Ans. 4/238) (Ayvansarayî, Vefeyât, ‹stanbul Üni. Kü-
tüp. Tarih Yazmalar›, No: 2464, s. 38) (Müstakimzâde,
Kâflif-i s›rr-› hakîkat vâk›f-› ilm-i ledun Tuhfetü’l-Hattatîn, s. 286-287 fieyh Abdullah) (Konyal›,
fieyh Himmetzâde Abdullah Efendi ol hümâm Üsküdar Tarihi, I/380) (‹. Hakk›, Merâk›d-› Mu’tebere-i
Mürg-i rûhu lâne-sâz-› gülflen-i Adn itdi tâ Üsküdar, Haz. B. fiehsuvaro¤lu, s. 56) (Hadîkatü’l-Cevâ-
‹de ervâh-› safâ menusi ile zevk-i müdâm mi, 2/218) (Türk Dili ve Ed. Ans. 7/413) (Kas›m1987 gezi
Gûfl idince ‹smetâ k›ld›m târîh içün notu) (Osm. Arfl. Evkaf Defteri II, No: 11547)
‹de Himmetzâde yâ Rab Adn-i a’lây› makâm
1122

fieyh Abdüssamed Efendi’nin sandukas› önün- fiEYH MEHMET NUR‹ EFEND‹


de yirmidört m›sral› bir kitâbe vard›. TÜRBES‹
Kutb-› asr zümre-i Bayramiyân
fieyh Himmetzâde ol âlî neseb T ürbe, Kurban Nasuh Camii avlusunun sa¤
taraf›nda, Büyük Selim Pafla Caddesi üze-
rindedir. (Kurban Nasuh Camii ve fieyh Nuri
diye bafllayan manzume: Efendi Tekkesi bahsine bak›n›z.)

Feyzi bahflây› dervifl silkine Kare plânl› olan türbenin çat›s› son tamirde
Çare-sâz-› hât›r erbâb-› verd kurflun ile kaplanm›flt›r. Caddeye bakan büyük
Bulkayub bânûy› dehrin ismetini hâcet penceresinden baflka, cami avlusuna ba-
Kurb-i Hakk’a k›ld› aksa-y› emr kan iki penceresi daha vard›r. Hiçbir yerinde
“‹rc›î” emrine itdi imtisâl kitâbesi bulunmayan yap›n›n kap›s› arka taraf-
ta olup, sa¤ taraf›nda ve set üzerinde Recep
diye devam ediyor ve flu m›sralarla son bulu- 1308 (fiubat 1891) tarihinde vefat eden Hac›
yordu: Mehmet Hulusi Efendi’nin ve fievval 1323
(Kas›m 1905) tarihinde vefat eden ‹brahim
Eyliye ol vâ’iz-i gevher-nisâr Edhem Surûrî Efendi’nin kabirleri vard›r. Av-
Kürsi-i Adn üzre bülbül-vefl numzed luya bakan pencerelerin önünde ise, 995
Cedd-i pâki Himmet-i kudsisine (1587) tarihinde vefat eden Kurban Nasuh’un,

632
Üsküdar Türbeleri

yine set üzerinde kabri bulunmaktad›r.

Türbe, 1974 tarihinde Dr. Sabahaddin Tonguç


Bey taraf›ndan tamir ettirilmifl ve bu arada da,
dört cephesi kesme tafl ile kaplanm›flt›r.

Türbe içinde üç sanduka vard›r. Biri, 29 Mu-


harrem 1273 (1 Eylül 1856) y›l›nda vefat eden
fieyh Mehmet Nuri Efendi’ye; ikincisi 12 Mu-
harrem 1317 (23 May›s 1899) tarihinde vefat
eden fieyh Tevfik Efendi’ye; üçüncüsü ise, Hi-
dayetullah ismiyle de an›lan fieyh Nuri Efen-
di’nin k›z› Hediye Sultan Han›m’a aittir.

Türbede ayr›ca duvarlarda as›l› vaziyette, Ru-


faîli¤e mahsus çeflitli boyda flifller, i¤neler dur-
makta idi. Son tamirde bunlar kald›r›lm›flt›r.

Türbe, fieyh Nuri Efendi’nin vefat›ndan sonra,


1856 y›l› sonlar›nda yap›lm›flt›r. Üçüncü sanduka üzerinde ise:
fieyh Mehmet Nuri
fieyh Nuri Efendi’nin sandukas› üzerindeki Hediye Sultan Han›mefendi Hazretleri. fieyh Nu- Efendi Türbesi.
levhada, güzel bir hat ile flu yaz› yaz›lm›flt›r: ri Efendi Hazretleri’nin kerimesidir,

“Yâ Hazreti fieyh Mevlâna Seyyid Nuri’ er-R›faî diye yaz›l›d›r. Vefat tarihi yoktur.
el-Hüseynî el-Üsküdarî. Tarih-i vefatlar›, 29
Muharrem 1273 Yevm-i Sal›.” Türbe kap›s› yan›ndaki sofada yanyana iki ka-
bir vard›r. Etraf› demir parmakl›kl›d›r. Bu par-
Di¤er bir levha üzerindeki kitâbe ise fludur: makl›k üzerindeki mermer levhada flunlar yaz›-
l›d›r:
Ârif-i billah dânâ-i mürflid-i dil-âgâh fieyh Mehmet Nuri
Mazhar-› s›rr-› R›fâî fieyh Nûri kâm-rân Kudvetü’l-ârifîn efl-fleyh es-seyyid Mehmed Nuri Efendi Türbesi’nin
Evvelâ bu dergeh-i vâlây› bünyâd eyledi er-R›faî Kuddise / Sirruhu’l-Hâdi Hazretleri’nin avludan görünüflü.
Anda otuz sene olmufld› mukim ü sâlikân hâfidi efl-fleyh es-seyyid el-hac Mehmed / Hulûsî fiâhide Kurba¤›
Mazhar-› s›rr-› Hüdâ aflinay› ma’rifet Efendi’nin rûh-› flerifiçün el-Fatiha Nasuh Baba’ya aittir.
Post-niflîn ehl-i vahdet vâk›f-› s›rr-› nihan Fî 7 fievval 1323 (5-Aral›k -1905)
Menba’-› feyz-i âmim k›lm›fld› Mevlâ zat›n›
Nice y›llar flâd old› ser-efraz-› cihan
Pîflvây› râh-› Hakk hem râh-nümây› âflikîn
Tekye-gâh-› himmetin bakar an›n üftâde-gân
Hankâh-› ilm-i fânîden itdi rihleti
Eyleyüb teslîm-i rûhun Firdevsi âfliyân
Nokta-i tevhîd-i Hakk tarih-i kerimi fevtine
fieyh Mehmed Nuri bula kasr-› ukbâda mekân
1273

‹kinci sanduka üzerinde:

“Es-seyyid fieyh Tevfik Efendi Hazretleri. Vefat›,


1317. Es-Seyyid Mehmed Nuri Efendi Hazretle-
ri’nin mahdumu ve cami-i flerifin son imam-hatibi
ve fleyhi. Es-Seyyid Mehmed Hayrullah Taceddin
Yal›m’›n pederidir.”

633
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Bunun yan›ndaki di¤er bir levha üzerinde ise cimbafl› fieyh Sadullah Efendi’ye aittir. 1265
flunlar yaz›l›d›r: (1848-49) tarihinde vefat etmifltir. 50 nolu
sanduka ise, 1053 (1643-44)’te vefat eden
Ser-tâcü’l-ârifîn efl-fleyh Mehmed Nûri er-R›faî fieyh Mehmed Efendi’nindir. (Türbelerin plâ-
k.s. / el-celî Hazretlerinin bendesi Bahriye Neza- n› için Reisü’l-hulefâ Mak’ad Ahmed Efendi
ret-i celilesi / Muhasebecisi ecille-i ricâl-i saltanat-› Türbesi bahsine bak›n›z.)
Seniyyeden / Es-seyyid ‹brahim Edhem Sürûrî
Efendi merhûmun rûh-› flerifleriçün
El-Fatiha. Fî l9 fiubat 1307. fî. 13 Recebü’l-ferd
1308 fiEYH MUSTAFA EFEND‹
TÜRBES‹
Her ikisinde de flâhide yoktur.

Kaynaklar: (M. Raif, Mir’at-i ‹stanbul, s. 123) (Konyal›,


Üsküdar Tarihi 1/200)
T ürbe, fieyh Camii cümle kap›s›n›n önün-
dedir. Yerinin durumuna göre alt› yüzlü
yapt›r›lan türbe, y›¤ma tafltan ahflap çat›l› ola-
rak infla edilmifltir. ‹çinde sekiz sanduka vard›r.
Çat›s› flekillidir. Kandilleri ve levhalar› yok ol-
mufltur. Sol taraf›ndaki Beyazî Ahmet Efendi
fiEYH MUSTAFA EFEND‹ Türbesi’nden eser kalmam›flt›r. Arka taraf› ha-
TÜRBES‹ zîredir.

H üdâyî Aziz Mahmud Efendi Türbesi ya-


n›ndaki türbeler toplulu¤u içindedir.
Türbenin avluya bakan iki penceresi vard›r.
Türbenin ön yüzünde üç kitâbe vard›r. Kap›
üzerindeki kitâbe iki sat›r halinde haz›rlanm›fl
olup alt›ndaki kitâbenin methiyesidir:
Avludan dar bir koridora ve buradan da türbe-
ye girilir. Kap›n›n sa¤›nda, koridora bakan iki Sultan Hamid Han’›n ahd ü hilâfetinde
pencere, solunda ise Mak’ad Ahmed Efen- Hayr ile yâd olunsun nâm-› celîli dâim
di’nin Türbesi’nin kap›s› bulunmaktad›r. Tür- Bu türbe-i mu’allâ tecdîden oldu bünyâd
bede 46-47-48-49 ve 50 numara ile gösterilmifl S›hhatle ömrü olsun flevketle flan› müzdad
sandukalar vard›r. Bunlardan 47-48-49 numa-
ral› olanlar isimleri bilinmeyen efendilerle ha- ‹kinci k›s›m yedi sat›r halinde, ondört m›sral›
n›mefendilere aittir. 46 nolu sanduka Münec- olarak haz›rlanm›flt›r:

fieyh Mustafa Efendi


(fieyh Camii) Türbesi.

634
Üsküdar Türbeleri

Pir Mahmud Hüdâyî hulefas›ndan idi


Mustafa fieyh Devâtî kim odur mürflid-i râh
Pek harab olmufldu türbesinin her taraf›
‹tdi tecdîd ile imâr an› bir âlî-câh
‹tdi bir sâhibetü’l-hayr hulûs ile an›n
Medfen-i pâkini yapdurmak içün atf-› nigâh
Zevci an›n idi merhûm Hüseyin Hâkî
Evvel olmufldu an›n meskeni de hak-› siyah
O hayr sahibesi Fatma Zehra Han›m
Gitdi ukbâya bu sâl içre o dahi eyvâh
fiimdi bu türbede medfûnedir ol merhûme
Seyyiatiyle zünubun ide ma¤fur ‹lâh
Câr-› yar ola flefi’i an›n ukbâda Celâl
Mesken itsün ana firdevs ü na’imi Allah

Harab olan türbe, Hüseyin Hâkî Bey’in efli


Fatma Zehra Han›m taraf›ndan tamir edilmifl-
tir. Kitâbe de, 1896 tarihindeki vefat›ndan
sonra konmufltur. (Hüseyin Hâki Bey için Fe-
nâyî Ali Efendi Türbesi bahsine bak›n›z.)

Türbe kap›s›n›n sa¤ taraf›ndaki iki pencere


üzerine 1067 senesi flevvalinde vefat eden Di-
vitçi fieyh Mustafa Efendi için yaz›lm›fl ondört
m›sral› bir kitâbe yerlefltirilmifltir. Sa¤ köflede-
ki pencere üzerine sekiz, bunun solundaki pen-
cere üzerine de alt› m›sra yaz›lm›flt›r. Manzu-
me, cetvelli (kartufllu) olarak haz›rlanm›fl olup
her cetvel aras›na iki m›sra hak edilmifltir. Ta- zar›, Mustafa Efendi’nin 1070 (1659-60)’da
rih beyti cetvelleri aras›nda ise birer m›sra var- vefat etti¤ini söylemektedir. Bunun yanl›fll›¤› fieyh Camii Türbesi
d›r. Mustafa Efendi’nin o¤lu fiair fieyh Meh- ortadad›r. Ayvansarayî Hüseyin Efendi, bu ca- kitabeleri.
met Talib Efendi taraf›ndan yaz›lm›fl oldu¤u miin hazîresinde medfun olan Tekeli Mustafa
san›lan kitâbe fludur: Pafla’n›n da vefat tarihinde yanl›fll›k yapm›flt›r.
Hadîkatü’l-Cevâmi’de Pafla’n›n ölüm tarihi H.
Âlem-i kudse gidüb fieyh Mustafa 1080 olarak gösterildi¤i halde, ayn› yazar›n Ve-
Merkadinde oldu envâr-› layiha feyât-› Selatin ve Meflahir-i Rical adl› eserinde H.
Zâkir-i Mevlâ olan mürd-ü lâ-cerem 1051 tarihi beyan edilmifltir. Oysa, bugün hâlâ
Gülflen-i Cennet’den alur rayiha mevcut olan ve devrini simgeleyen muhteflem
Rûh-i rûhaniyyet zikri an›n flâhidesinde 1083 (1672-73) tarihi yaz›l›d›r.
Olm›ya m› misl-i anber fayiha
S›rr-› Hak’dan bî-haber bilmez an› Türbe kap›s›n›n sol taraf›ndaki pencere üzerin-
Sor an› sen âleme ve saliha de iki sat›rl›k flu kitâbe vard›r:
A¤lamakdan yazamaz medhin kalem
Düfldü ye’s ü matemi her madiha fieyh Hasib reh-nüma-y› tâlibân-› râh-› Hakk
Ah ya fieyh Mustafa hu diyerek Ruh› Adne gitdi cismin itdi bunda ihtifa
Eyledi efl’ar-› tarih nayiha Gidüb ard›nca necîbe zevcesi birlefldiler
Fevtine tarih olur dindikce âh Fatiha-hân olsun sevenler cümlesine dâ’imâ
Rûh-i pâk-i Mustafa’ya Fatiha 10 Zilkade 1314
Fî fievval sene 1067
fieyh Hasib Efendi 12 Nisan 1897’de vefat
Bu kitâbe kap› üzerinde iken, son tamiri s›ra- ederek türbeye gömülmüfl ve ayn› sene içinde
s›nda flimdiki yerine konulmufltur. Manzume- efli dahi vefat ederek yan›na defn olunmufltur.
den fieyh Mustafa Efendi’nin Temmuz 1657
tarihinde vefat etti¤ini ö¤reniyoruz. Hadîka ya- Türbede sekiz ahflap sanduka olup bunlardan

635
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

alt›s›n›n ismi bellidir. Üç sanduka birleflik ola-


rak yap›lm›flt›r. Bundan efllerinin de yanlar›n-
da gömülü oldu¤u anlafl›lmaktad›r. ‹simleri
belli olanlar flunlard›r:

1067 fievval (Temmuz 1657). Devâtî fieyh


Mustafa Efendi.

1090 (1679). fieyh Devâtî Mustafa Efendi’nin


o¤lu fieyh Mehmet Talib Efendi.

1097 (1685). Devâtî fieyh Mustafa Efendi’nin


torunu Devâtîzâde fieyh Mustafa Efendi.

1314 (1897). fieyh Hasib Efendi.

1314 (1897). fieyh Hasib Efendi’nin efli. Ad›


belli de¤ildir. Necibe olabilir.

1325 (1907). Hüseyin Hâkî Bey’in efli Fatma


Zehra Han›m. Türbe içindeki bir mer-
fieyh Mustafa Devatî mer levhada flunlar yaz›l›d›r:
Efendi sandukas›.
“fiirket-i Hayriye Müdürü Hüseyin Hâki Efendi
Hazretleri’nin zevce-i muhteremesi sâhibu’l-hay- sarayî, Vefeyât, Süleymaniye Kütüp. Es’ad Efendi Bölümü,
rat ve’l-hasenat Fatma Zehra Han›mefendi’nin No: 1375, s. 30/b Divitçizâde md.) (Ayvansarayî, Vefeyât-
ruhuna Fatiha / 1325” › Selatin ve Meflahir-i Rical, Haz. F. Derin, s. 41) (M. Ra-
if, Mir’at-i ‹stanbul s. 138) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri,
1337 (1918). fieyh Hasib Efendi’nin o¤lu 3/297) (A. Gövsa, Meflhur Adamlar, 4/1498) (Sicill-i Os-
fieyh Talib Efendi. mânî, 4/183 Divitcizâde; 4/222-223 Mehmed Said Münir
Efendi; 4/415 Mustafa Efendi) (Gezi Notu) (Konyal›, Üs-
(fieyh Camii, Tekeli Mustafa Pafla Türbesi, küdar Tarihi, 1/344)
fieyh Camii Çeflmesi, Divitçizâde fieyh Meh-
met Talib Efendi Camii ve Bayezidzâde Ah-
fieyh Camii Türbesi met Efendi Türbesi bahislerine bak›n›z.)
iç mekân›. fiEYH MUSTAFA EFEND‹
Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/198-199-233) (Ayvan-
TÜRBES‹

T ürbe, Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi Türbe-


si’nin sol taraf›ndad›r. Çat›s› çökmüfltür.
‹çinde dört beton sanduka ve iki mermer flâhi-
de vard›r. Dört sandukan›n kime ait oldu¤u
belli de¤ildir. Beflinci ise, fieyh Mustafa Efen-
di’ye aittir. fiâhidesi Celvetî sikkelidir.

Mustafa Efendi Bursal› olup babas› Niksarl›


fieyh Pir Mehmet Efendi’nin vefat› üzerine,
F›st›kl› Tekkesi ismiyle de bilinen K›s›kl›’daki
Selâmi Ali Efendi Celvetî Tekkesi’ne ve sonra
da Hüdâyî Efendi Tekkesi’ne fleyh olmufl ve 29
y›l bu makamda kalm›flt›r. 1188 (1774-75) ta-
rihinde vefat etmifltir. fiâhidesindeki kitâbesi
için Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi Tekkesi Ca-
mii bahsine bak›n›z.

636
Üsküdar Türbeleri

Mermer flâhide ise fieyh Mehmet Gülflen Seyyid Osman fiems Efendi, Esham kalemi hu-
Efendi’ye ait olup 1339 (1920-21) tarihinde lefas›ndan ve Nakflibendî tarikatinden Münze-
vefat etmifltir. Vefat›ndan bir y›l evvel Hazre- vi Seyyid Mehmet Emin Efendi’nin o¤ludur.
ti Hüdâyî’nin külliyat›n› bast›rm›flt›r. Meh- Babas›, 23 sene inziva ile 83 yafl›nda bulundu-
met Efendi, dini musikiye ehemmiyet verdi¤i ¤u halde, 1277 (1860-61)’de vefat etti. O¤lu-
için isminin yan›na Gülflen lâkab› ilâve edil- nun yan›ndaki kabir tafl› üzerinde flöyle yazar:
mifltir.
Validim Seyyid Muhammed müfltehir Hace Emin
Gülflenilik veya Gülfleniye, musikiye önem ve- ‹nzivada göçdü oldu cây-› firdevs-i berîn
ren bir Türk tarikat›n›n ismidir. ‘Rufleniye’ de Geldi nüh-tak-› felekden fevtine târîh-i fiems
denen bu tarikat, Halvetili¤in bir koludur. Münteha-yi sidre oldu menzil-i rûh-› Emin
fieyh ‹brahim Gülflenî (Diyarbak›r 1423/Kahi-
re 1534) taraf›ndan kurulmufltur. Esham kalemi hulefas›ndan ve tarik-i Nakflibendi-
ye ricalinden Dervifl Osman fiems Efendi’nin pe-
deri Münzevi Emin Efendi merhumun rûh-› flerifi
içün el Fatiha 1277.
fiEYH MUSTAFA EFEND‹
TÜRBES‹ Osman fiems Efendi, 1229 (1814)’te ‹stan-
bul’da Hocapafla’da dünyaya geldi. Nakfliben-

fi eyh Ruflen Efendi’nin yapm›fl oldu¤u plâna


göre, türbe içinde 12-13-14-15 numaral›
sandukalar vard›r. Aziz Mahmud Hüdâyî Efen-
diye’den, Halvetiye’den ve Kadiriye’den icazet
ald›. 1883’te Bursa’ya gitti. Dönüflünde fieyh
Mehmet ‹zzi Efendi’nin (türbesi bahsine bak›-
di Türbesi’nin hemen arkas›ndad›r. Ön tara- n›z.) Üsküdar’da Debba¤lar Mahallesi’ndeki
f›ndaki Halil Pafla Türbesi’nden geçilerek bu- evinde bir müddet kald›. Kadirî tarikinde ‘En-
raya girilir. Arazi meyilli oldu¤undan, di¤er verî’ nam›yla tesis etti¤i flubenin ikinci piri idi.
türbelere göre çukurda kalm›flt›r. Mezarl›¤a ba- Fakat tekke fleyhi de¤ildi. Tekkesi yoktu. Ta-
kan yüzünde üç, Halil Pafla Türbesi’ne bakan baklar Camii karfl›s›nda ve Tabaklar Ç›kmaz›
yüzünde bir penceresi vard›r. Çat›s› çökmüfl- Soka¤›’ndaki küçük evinde “erbab-› istidad› ir-
tür. flad ederdi.” Bu evin bir kap›s› da fiair Zati So-
ka¤›’na aç›l›yordu. (fiair Zatî, öl. Üsküdar
fieyh Mustafa Efendi 1038 (1628) tarihinde 1546) Sonradan Tunusba¤› civar›ndaki bir eve
vefat etmifltir. tafl›nan fiems Efendi 18 Cemaziyelâhir 1311
(27 Aral›k 1893) tarihinde vefat etmifltir.
12 numara ile gösterilen sanduka fieyh Mes’ud
Efendiye aittir. Kendisi bu tekkenin ikinci fley- Silindir fleklindeki yüksek, muhteflem bafl flâ- Osman fiems Efendi
hi idi. 1067 (1656) senesi vefat etmifltir. 14 ve hidesi üzerinde Mevlevî sikkesini and›ran bir aç›k türbesi.
15 numaral› sandukalar›n kime ait oldu¤u bel- Kadirî serpuflu kabartmas› ve bunun alt›nda da
li de¤ildir. (Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi Tür-
besi bahsine bak›n›z.)

fiEYH OSMAN fiEMS EFEND‹


TÜRBES‹

B u aç›k türbe, ‹nadiye Çeflmesi önünden,


Karacaahmet Türbesi’ne do¤ru yüründü-
¤ünde sa¤ tarafta ve Yüksek Kald›r›m tabir olu-
nan mevkiin ilerisindedir. Karfl›s›nda ve yol
afl›r› yerde, Niflanc› Hamza Pafla’n›n kubbeli
türbesi ile 19 Recep 1041 (10 fiubat 1632)’de
parçalanarak öldürülen Veziriazam Müezzinzâ-
de Haf›z Ahmet Pafla’n›n da¤›lmak üzere bulu-
nan muhteflem lâhdi vard›r.

637
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

nefis bir hat ile yaz›lm›fl flu kitâbe bulunmak- Said Efendi’nin kabri vard›r.
tad›r:
K›z› Fatma Servet Han›m, do¤um esnas›nda
Ecille-i rical-i Kadiriyye vefat etmifl ve bu feci hadiseden çok müteessir
Ve Üveysiyye’den es-seyyid olan fiems Efendi ‘Döne Döne’ redifli meflhur
Efl-fleyh Osman Nureddin manzumeyi yazm›flt›r. Bir cilt teflkil eden ese-
fiems Efendi Kuddise S›rruh rin bir nüshas› “halife-i mükerremi” ‹zzî Efen-
Hazretleri’nin kabri flerifleridir. di’dedir.
Sinn-i flerifleri 82, tarih-i veladetleri gurre-i Rebi-
ussâni 1229 Çarflamba. Garip bir tesadüf olarak, evinin bulundu¤u so-
Tarih-i irtihalleri 18 Cümadelâhire 1311 Çarflamba. ka¤a ismi verilen fiair Zatî’nin de ‘Döne Döne’
redifli meflhur bir gazeli vard›r.
Kitâbenin en üstünde “Yâ Hû” ibaresi vard›r.
Osman fiems Efendi aç›k türbesinin sol tara-
Vasiyeti gere¤ince kendi yazd›¤› 14 m›sral› bir f›nda Bekir S›tk› Ateflli Efendi’nin kabri vard›r.
fliir türbesinin demir parmakl›klar›na as›lm›flt›. 1862-1942 tarihleri aras›nda yaflam›flt›r. Os-
Büyük bir f›rt›nada düflüp k›r›ld›¤›ndan yok ol- man fiems Efendi’nin halifelerinden ve Ayd›-
mufltur. Bafl flâhidesi üzerinde Mevlevî sikkesi- no¤lu Tekkesi’nin son fleyhlerinden idi.
ne benziyen bir Kadirî sikkesi vard›r. Odas›n-
daki kavuklukta da bu biçim sikkenin bulun- Bunun bafl taraf›nda Eflrefzâde fieyh S›rr› Efen-
du¤u ve vefat›nda tabutunun üzerine yerleflti- di’nin kabri vard›r. 1853-1905 tarihleri aras›n-
rildi¤i rivayet olunur. da yaflam›flt›r. Kitâbesi fludur:

Türbenin önünde Osman fiems Efendi’nin aile “Eflrefzâde-i Rûmî Hazretlerinin evlâd-› kirâm›n-
kabristan› vard›r. Etraf›, alçak bir duvarla çev- dan Bursa’da Ahmed Gazi Dergâh-› fierifi post-
rili olan bu hazîrede 14 kabir mevcuttur. Bun- niflîni olub Ayd›nzâde Dergâh›’nda esna-yi zikrde
lar aras›nda, 1276 (1859)’da vefat eden “Darp- ismihu tilâvetiyle teslim-i rûh eden fieyh S›rr›
hane-i Âmire aray›c›bafl›s› Dervifl Osman fiems Efendi’nin kabr-i flerifleridir. Ruhiçün el-Fatiha.
Efendi’nin k›z› ve Bab-› seraskeri ruznamesi ke- 1322-1320.
tebesinden Ömer Lütfi Efendi’nin efli Fatma
Servet Han›m’›n; 20 Muharrem 1280 (Tem- Kitâbe, Mehmet Nuri Efendi hatt› ile yaz›lm›fl-
muz 1863)’te vefat eden Osman fiems Efen- t›r. Osman fiems Efendi’nin sa¤ taraf›nda:
di’nin di¤er k›z› Enise Han›m’›n; 1291
(1847)’de vefat eden Osman fiems Efendi’nin Ecille-i rical-i Kadiriyye ve Üveysiyye’den
annesi, Münzevi Mehmed Emin Efendi’nin efli fieyhü’fl-flüyûh efl-fleyh es-seyyid Osman Nu-
fierife Fatma Han›m’›n; 1307-1368 (1889- reddin fiems Efendi Hazretlerinin halifesi ve
1948) tarihleri aras›nda yaflayan Osman fiems ahlâk-› kudsiyye-i mürflidanelerinin mazhar-›
Efendi’nin manevî evlâd›, fieyh Mehmed ‹zzî tamm› efl-fleyh es-seyyid Mehmed fiükrü fiaha-
Efendi’nin k›z› Ayfle Nuriye Han›m’›n; 1297 büddin Efendi’nin 26 Rebiyülevvel 1324 (Ma-
(1879)’da vefat eden Osman fiems Efendi’nin y›s 1906) tarihli kabri vard›r.
torunu Mustafa Efendi’nin ve yine ayn› sene
vefat eden Osman fiems Efendi’nin ikinci efli Kaynaklar: (‹nal, Son As›r Türk fiairleri cüz:10 s.1761-
Ayfle Han›m’›n kabirleri vard›r. 1767) (‹. Hakk›, Merâk›d-› Mu’tebere-i Üsküdar, s. 51)

Türbenin sa¤ arka köflesine yak›n yerde bir kabir


vard›r. Nefis bir hatla yaz›lm›fl kitâbesi fludur:
fiEYH RUfiEN EFEND‹ TÜRBES‹
Sab›ka Emir-i Mekke-i Mükerreme Devletlu mer-
hum fierif Abdulmuttalib Hazretleri’nin hafîdi Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi Türbesi’nin sol
fiura-y› Devlet Tanzimat Dairesi muavinlerinden taraf›ndaki ilk türbedir. Burada bir türbeler
fierif Mesud Beyefendi. toplulu¤u bulunmaktad›r. Birbiri içinden geçi-
len bu türbelerin çat›s› ahflap iken bugün mev-
Yan›nda, Osman fiems Efendi’nin mürflidi cut de¤ildir. (Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi
olup 1308 (1890)’da vefat eden fieyh Mehmed Türbesi bahsine bak›n›z.)

638
Üsküdar Türbeleri

Ruflen Efendi’nin sandukas› sa¤dan sola do¤ru


ikinci sanduka olup eskiden önünde flu levha
bulunuyordu:

Hazreti Pir Mevlâna (k.s.) sülâle-i tahirelerinden


olup Hazreti Pir Hüdâyî kuddise sirruh asitane-i
refiü’fl-flân-› pirânelerinde seccâde-niflîn iken Cel-
vethane-i Cenab-› Hayy ü Bâkî’ye intikal eden es-
seyyid efl-fleyh Mehmed Ruflen Efendi kuddise sir-
ruh Hazretleri ibni’fl-fieyh Abdurrahman Nesib
Efendi ibni’fl-fieyh Mehmed fiahabeddin Efendi
ibni’fl-fieyh Mehmed Ruflen Efendi ibni’fl-fieyh
Abdurrahman Efendi ibni’fl-fieyh Mustafa Efendi
ibn-i ‹brahim Pafla kuddise sirruh.

Veladetleri: 1225 (1810)


Meflîhatleri: 1258 Rebiyülâhir (May›s 1842)
Müddet-i Meflîhat: 52
‹rtihalleri: 1309 22 R. âhir Sal› (25. 11. 1891) ve soka¤›n sa¤ köflesine yak›n bir mevkidedir.
Saçl› fieyh Halil
Babas› ve dedesinin kabirleri de buradad›r. Bugün bir evin bahçesinde kalm›fl bulunan ah- Efendi Türbesi.
flap türbeden eser kalmam›flt›r. 1930 tarihle-
Kaynaklar: (Sefine-i Evliya, 3/63) rinde y›k›lm›flt›r. fiâhidesi yoktur. Kendisi bir
tekke sahibidir. 1199 (1784) tarihli tekkeler
listesinde ad› geçmektedir. Vefat tarihi belli
de¤ildir.
fiEYH SAÇLI HAL‹L DEDE
Kaynaklar: (Gezi Notu) (A. Çetin, ‹stanbul’daki Tekke,
(HAL‹L ÇELEB‹ TÜRBES‹)
Zaviye ve Hankâhlar Hakk›nda, Vak›flar Der. 13/590)

T ürbe, Atpazar› civar›nda ve Toptafl› Cad-


desi ile Sansar Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde

fiEYHÜL‹SLÂM AR‹F H‹KMET


BEYEFEND‹ HAZ‹RES‹

N uhkuyusu Caddesi ile Kartal Baba Cadde-


si’nin birleflti¤i yerde ve ikinci caddenin
sol köflesindedir. Karfl› köflede ise, Kartal Baba
Camii bulunmaktad›r. Hazîrenin sa¤ köflesin-
de, Arif Hikmet Beyefendi Çeflmesi, sol taraf-
ta ise sebili bulunmaktad›r. Her ikisinin de ki-
tâbesi yoktur. Hazîrenin arka taraf›nda, sebil
ve çeflmeye ait, büyük bir su haznesi mevcut-
tur. Hazîrenin etraf› demir parmakl›k ile çev-
rilmifltir. Oldukça büyüktür. Cadde seviyesi
düflürüldü¤ünden yüksekte kalm›flt›r.

Hazîrede gömülü olanlar flunlard›r:

1188 (1774). Hâlâ Reisü’l-küttab olan ‹smail


Raif Beyefendi Hazretlerinin validesi
Hadice Hatun.
Saçl› fieyh Halil
1193 (1779). Büyük molla sar›kl›. Hâlâ Vali-i Efendi Türbesi.

639
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

“13 Mart 1785 (H. 25 Cemaziyelevvel


1199) günü, fieyhülislâm bulunan Dürri-
zâde es-seyyid Mehmet Ataullah Efendi
de azl edilerek sahilhanesinde oturmak
emrini ald›.... Yine o gün A¤r›iboz mu-
haf›z› Raif ‹smail Pafla’n›n vezareti kald›-
r›larak Lefkofle’ye sürgün edilip cezalan-
d›r›ld›. Yan›nda bulunan mallar›yla efl-
yalar›n›n ele geçirilmesi için Dergâh-›
âlî kapucubafl›lar›ndan Genç Osman
A¤a ve sürgün yerine getirmesi için ge-
diklilerden Feyzi A¤a tayin edildi. Ayni
gün içinde d›flar› gönderildiklerinden
baflka ‹stanbul’da olan evi ile Kuzgun-
cuk’taki yal›s› mühürlenip.... Fakat bir-
kaç gün sonra evlât ve ailesine ac›narak
konak ve yal›da olan mallar›yla eflyas›
sadaka ve ihsan olundu.... Kendisi güzel
ahlâk ve davran›fll› olup herkes taraf›n-
fieyhülislâm Arif dan do¤ru bilinirdi.”
Hikmet Beyefendi’nin
ceddi, çeflme sahibi Mart 1785’te idam edilip kesilen bafl›,
Raif ‹smail Pafla’n›n Topkap› Saray›’n›n ‹bret Tafl›’nda teflhir
kallâvîli flâhidesi. edildikten sonra Arif Hikmet Beyefendi
Sebili’nin hazîresine gömülmüfltür. Tek
M›s›r Raif ‹smail Paflazâde Halil Galib flâhidesinin üzerinde, vezirlere mahsus
Beyefendi. Müderris idi. (Sicill-i Osmânî, büyük bir kallâvî kavuk bulunmaktad›r.
3/615) Raif Pafla’n›n Lefkofle’de idam edildi¤i
rivayet edilmesine ra¤men, torunu fiey-
1194 Rebiyülevvel 8 (14 Mart 1780). Küçük hülislâm Arif Hikmet Beyefendi’deki bir
flâhide. Raif ‹smail Paflazâde ‹brahim ‹s- mecmuada, kendi eli ile yazd›¤› bir yaz›-
met Beyefendi’nin k›z› Hadice Han›m. ya göre, Rumeli’de Siroz’a 14 saat mesa-
fede Petriç Kasabas›’nda flehit edildi¤i ve
1199 Cemaziyelâhir (Nisan 1785). Kallâvîli cesedinin bu kasabadaki bir cami hazîre-
bafltafl›. Sab›ka Belgrad muhaf›z› Raif ‹s- sine defn edildi¤i kay›tl›d›r.
mail Pafla.
Sefinetü’r-Rüesa’da da bu flekilde belirtil-
Raif ‹smail Pafla, Malatyal› ‹brahim Pa- mifltir.
fla’n›n o¤ludur. Rikab-› Hümayun riyase-
tinden asaleten A¤ustos 1774 tarihinde ‹stanbul’da, Bahçekap›’da, Sultan I. Ab-
reisü’l-küttab olmufl ve a¤ostos 1776 dülhamit ‹mareti, ‹smail Raif Pafla’n›n
(Hicrî Cemaziyelâhir 1190)’da azledil- evinin arsas› üzerine yap›lm›flt›r. (M. Zi-
mifltir. Bundan sonra vezaret payasiyle ya, ‹stanbul ve Bo¤aziçi, I/389; Danifl-
M›s›r, Girit ve Mora valiliklerinde ve mend, Kronoloji, 4/638; Cevdet Tarihi,
babas› gibi Belgrad Muhaf›zl›¤›’nda bu- Sabah Gazetesi Yay. 3/184; Sicill-i Osmâ-
lunmufltur. 1199 (1785)’te Sultan I. Ab- nî, 1/370-371)
dülhamit’i tahttan indirerek fiehzade
Selim’i tahta ç›karma¤a teflebbüs suçuy- 1199 fievval (A¤ustos 1785). Müderrisîn-i ki-
la Sadrazam Halil Hamid Pafla Bozca- ramdan Hatmanzâde Hasan Efendi’nin
ada’ya, Raif ‹smail Pafla’da Lefkofle’ye sü- o¤lu Mehmet Raif Efendi.
rüldü ve orada idam edildiler.
1200 Zilhicce 21 (Ekim 1786). Hatmanzâde
Celvetî Tarihi’nin 3. cildinin 184. sahife- Hasan Efendi’nin k›z› fierife Sa’ide Ha-
sinde flu aç›klama vard›r: n›m.

640
Üsküdar Türbeleri

1203 (1788). Hasan Efendi’nin k›z› Zehra Han›m. Ebubekir Efendi.

1205 (1790). Müderrisîn-i kiramdan Hasan 1219 Receb 8 (13 Ekim 1804). Molla sar›kl›.
Efendi’nin k›z› Ratiba Han›m. Sab›ka Rumeli Kazaskeri Raif ‹smail Pa-
flazâde ‹brahim ‹smet Beyefendi’nin o¤lu
1206 Zilhicce 22 (11 A¤ustos 1792). Kitâbesi müderrisîn-i kirâmdan Mustafa Ataul-
aynen fludur: lah Beyefendi.

Bu ba¤-› gülflende bir gonca iken 1219 Muharrem 21 (2 May›s 1804). Tu¤ral›
Bâd-› ecel beni eyledi hazân flâhide, büyük kafesî sikke. Hâcegân-›
Bir gül-i zîbada nazenîn iken Dîvân-› hümâyundan süvari mukabele-
Eyledi Hakk beni hak ile yeksan cisi Ebubekir Rak›m Efendi (Sicill-i Os-
Hatmanzâde Hasan Efendi’nin kerimesi merhû- mânî, 2/365).
me ve ma¤fûrun-leha fierife Sa’ide Han›m.
1220 Zilkade (Ocak 1806). Sab›ka Amedî el-
1209 (1794). Reisü’l-küttab-› esbak Raif ‹s- hac Ebubekir Rak›m Efendi’nin o¤lu
mail Pafla’n›n torunu ve sab›ka Amedî Nu’man Burhaneddin Beyefendi.
el-hac Ebubekir Rak›m Efendi’nin k›z›
fierife S›d›ka Ayfle Han›m. 1220 Ramazan 26 (18 Aral›k 1805). Nefis
hat, Halil imzal›. Sab›ka Sadr-› Rumeli
1210 (1795). Reisü’l-küttab Raif ‹smail Pafla ‹smet Beyefendizâde Ahmed Arif Beye-
merhûmun torunu ve sab›ka Amedî el- fendi’nin efli Nüzhet Kad›n.
hac Ebubekir Rak›m Efendi’nin o¤lu
Ahmed Faz›l Bey. 1222 Muharrem 17 (27 Mart 1807). Çok yük-
sek ve büyük molla sar›kl› flâhide. Naki-
1213 (1798). Müderrisîn-i kirâmdan Hatman- bü’l-eflraf reisü’l-ulema Raif ‹smail Pafla-
zâde Hasan Efendi. Muhteflem sar›kl›d›r. zâde ‹brahim ‹smet Efendi. (Sicill-i Os-
mânî, 3/472)
1213 Muharrem 21 (Temmuz 1798). Kafesî
destarl›. Dîvân-› hümâyun hocalar›ndan 1223 (1808). Mehmet Seyyit Nihat Bey. Kitâ-

fieyhülislâm Arif
Hikmet Beyefendi
hazîresi ve çeflmesi.

641
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

besi fludur: Abdülhamid Efendi’nin efli fierife Sa’ide


Han›mefendi.
Müyesser olmad› görmek bana çün bu fenâ dâr›
Ana rahminde göz yumdum böyle emr eylemifl Bârî 1233 (1817). ‹smet Beyefendizâde Ahmed
Nasib eyliye bir han›m Cennet içinde g›lmanî Arif Beyefendi’nin mu’tekalar›ndan Ma-
Umar›m rahmet eyliye göçenlere keremkâr› hinur.
‹smet Beyefendi’nin kerimesinin mahdumu mer-
hum Mehmed Seyyid Nihad Bey. 1234 Muharrem 27 (26 Kas›m 1818). ‹smet
Beyefendizâde es-seyyid Ahmed Arif Be-
1226 Rebiyülevvel (Mart 1811). Merhum yefendi’nin valide-i muhteremeleri el-
Kürt ‹brahim Pafla’n›n k›z› Saliha Ha- veliyyetü’s-saliha Behcet Kad›n.
n›m.
1239 Cemaziyelevvel 5 (7 Ocak 1824). ‹smet
1227 Rebiyülâhir 19 (2 May›s 1812). ‹smet Beyefendi’nin k›z› fierife Havva Nesibe
Beyzâde Ahmed Arif Hikmet Beyefen- Han›mefendi.
di’nin k›z› fierife Fatma Han›mefendi.
Arif Hikmet Beyefendi k›z› Fatma Ha- 1239 Ramazan 9 (8 May›s 1824). ‹smet Beye-
n›m’›n vefat›na flu tarihi düflürmüfltür fendi’nin k›z› Havva Nesibe Han›m’›n
(Arif Hikmet Beyefendi, Divan s. 231): cariyesi Niyaz Kalfa.

Alub a¤ufla ecel söyledi Hikmet tarih 1256 (1840). ‹smet Beyzâde Ahmed Arif Be-
Fat›ma Han›m’a mesken ide Adn’i Yezdan yefendi’nin k›z› fierife Havva Han›m.
1227
1256 (1840). ‹smet Beyzâde Ahmed Arif Hik-
1227 Zilhicce (Aral›k 1812). Raif ‹smail Pa- met Beyefendi’nin efli umdetü’l-muhad-
fla’n›n efli fierife Sa’ide Han›m. derat k›dvetü’s-salihat Fat›ma Dilniflîn
Kad›n. “Ketebehu Malik” imzal›d›r.
1229 (1813). Büyük flâhide. ‹smet Bey ç›rakla-
r›ndan Selim A¤a’n›n efli Ruyefl Hadice 1256 (1840). ‹smet Beyzâde Ahmed Arif Be-
Hatun. yefendi’nin o¤lu Mehmed Ataullah Bey.

1232 fiaban 7 (22 Haziran 1817). ‹smet Beye- 1258 Safer 13 (26 Mart 1842). Molla sar›kl›
fendi’nin k›z› Müderrisîn-i kirâmdan büyük flâhide. Sadr-› Rumili ‹smet Beye-

fieyhülislâm Arif
Hikmet Beyefendi
hazîresinin kap›s› ve
su haznesi.

642
Üsküdar Türbeleri

fendizâde mevâlî-i izâmdan Abdullah 1281 Muharrem 19 (24 Haziran 1864) Yevm-i
Re’fet Beyefendi’nin o¤lu müderrisîn-i Cum’a. Yeflil boyal› sütun. Kutbü’l-ârifîn
kiramdan Mehmed ‹ffet Bey. Mevlâna Halid kuddise sirruhü’l-vahid
Hazretlerinin hulefas›ndan Ba¤dâdî efl-
1258 Cemaziyelevvel 15 (24 Haziran 1842). fleyh Abdü’l-fettah Efendi’nin ruh-› pür-
‹smet beyefendizâde mevâlî-i izâmdan fütûhlari çün el-Fatiha.
Abdullah Re’fet Bey’in o¤lu Mehmed ‹f-
fet Bey’in k›z› fierife Hadice Han›m. F›k›h alimi ve takva sahibi olan Abdül-
fettah Efendi’nin evi bu civarda bulun-
1265 Safer 10 (5 Ocak 1849) Cum’a. Molla du¤u için buraya defnedilmifltir. (Hoca-
sar›kl›. ‹smet Beyzâde fieyhülislâm Ah- o¤lu, ‹stanbuldaki Sahabe Kabirleri, s.
med Arif Hikmet Beyefendi’nin mahdu- 182) (‹rfan Gündüz, Gümüflhanevî, s.
mu Mekke-i Mükerreme payesiyle sab›- 42)
ka Yeniflehir Fener kazas›, es-seyyid
Mehmed Muti’ Beyefendi. (Sicill-i Os- 1282 Zilhicce 21 (7 May›s 1866). Küçük sa-
mânî, 4/498) r›kl› flâhide. Sudûr-› azamdan müteveffa
‹smet Beyefendizâde Sadr-› Rumeli-i es-
1268 Ramazan 20 (8 Temmuz 1852). Küçük bak el-hac Abdullah Re’fet Beyefendi.
flâhide. ‹stanbul payelilerinden ‹smet (Sicill-i Osmânî, 3/398)
Beyzâde Abdullah Re’fet Efendi’nin k›z›
Mekkiye fierife Uluiyye Han›m. 1282 Rebiyülevvel 17 (10 A¤ustos 1865).
fieyhülislâm-› esbak Arif Hikmet Be-
1275 fiaban 15 (20 mart 1859). Molla sar›kl› yefendi’nin o¤lu Mehmed Muti’ Beye-
lâhit. fieyhülislâm Ahmed Arif Hikmet fendi’nin efli fierife Zekiye Han›mefen-
Beyefendi. Kitâbesi aynen fludur: di.

“Küllu men aleyhâ fân” 1284 Cemaziyelâhir 29 (Ekim 1868). Molla


Reisü’l-ulema merhûm ‹smet Beyzâde Sab›ka fiey- sar›kl›. fieyhülislâm-› esbak Ahmed Arif
hü’l-‹slâm ve müfti’l-enâm merhum ve ma¤furun- Hikmet Beyefendi’nin torunu müderri-
leh es-seyyid el-hac Ahmed Arif Hikmet Beyefen- sîn-i kirâmdan ‹brahim ‹smet Beyefendi.
di’nin ruhiyçün ve kaffe-i ehl-i iman ervahiyçün Rakam yok. Reisü’l-ulema ‹smet Beye-
el-Fatiha. Fî 15 fiaban sene 1275 fendi’nin efli fahrü’l-muhadderat Dilha-
(‹smail Hakk›, Merâk›d, s. 77; Sicill-i Osmânî, 3/274) yat Kad›nefendi.

fieyhülislâm Arif
Hikmet Beyefendi’nin
lâhdi.

643
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

(fieyhülislâm Arif Hikmet Beyefendi için; Son münasebetle kendisine ve evlâd›na meflrut ol-
As›r Türk fiairleri kitab›n›n 636. sayfas›na ba- mak üzere Süleymaniye Muvakkitli¤i ve ayn›
k›n›z.) zamanda Süleymaniye Camii’ninDökmeciler
taraf›na bakan merdivenin üzerindeki ev ihsan
Hazîreye flimdiki fleklini, Arif Hikmet Beye- buyuruldu. Orada oldukça mühim olan kütüp-
fendi, 10 Safer 1265 (5 Ocak 1849) tarihinde hanesinin içinde ve bir çok rasathane aletleri
vefat ederek buraya gömülen o¤lu, Yeniflehir aras›nda uzun seneler ikamet ettikten sonra
Fener Kad›s› Mehmed Muti’ Beyefendi’nin ve- vefat etmifl ve kendi talebesi olan fieyhülislâm
fat›ndan hemen sonra vermifltir. O s›rada ken- Arif Hikmet Bey’in Nuhkuyusu’nda bulunan
disi fleyhülislâm idi. Burada daha evvel ayn› ai- türbesinin avlusuna defn olunmufltur.
leye mahsus bir hazîre vard›.
Yafl› doksan› mütecaviz idi. Mezar tafl›nda o¤lu
Arif Hikmet Beyefendi’nin lâhdi önünde, ha- Süleymaniye Muvakkiti Hattat Mustafa Efen-
zîre parmakl›klar› arkas›nda, caddeye naz›r, di’nin imzas› ile flu kitâbe kaz›nm›flt›r:
mermer bir levha bulunuyordu. Demir çerçeve
içindeki bu kitâbe bugün mevcut de¤ildir. “Hâzâ kabru el-hac Mahmud ibni el-hac Hasan
Üzerinde flu yaz› vard›: en-Nafli el-Muvakkitu bi-camii’s-Sultan Süley-
man Han aleyhi’r-rahmetü ve’l-gufran. El-müte-
“Belgrad Muhaf›z› Raif ‹smail Paflazâde Reisü’l- veffa fî 20 Rebiyulâhir 1223 (15 Haziran 1808).
ulema ‹brahim ‹smet Efendi merhumun necl-i (Osmanl› Müellifleri, 3/266)
mükerremleri fieyhülislâm ve müfti’l-enâm ve flu-
ara-y› be-nâmdan el-merhûm el-mebrûr es-seyyid
Ahmet Arif Hikmet Beyefendi Hazretleri kaddes
Allahu ruhahu ve nevvere darihahu el-Fatiha. Se- fiEYHÜL‹SLÂM M‹NKARÎZÂDE
ne 1275. YAHYA EFEND‹ TÜRBES‹
Arif Hikmet Beyefendi’nin Kuzguncuk’ta ba-
bas›ndan kalma bir sahilhanesi ile Rumelihisa-
r›nda, Sultan Abdülmecit’in ihsan› bir yal›s›
T ürbe, Aç›ktürbe Soka¤› ile Sümbülzâde
Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve ikinci soka-
¤›n sol köflesinde idi. Tam karfl›s›nda Ahmet
vard›. Medine’de bir kütüphane tesis etmifltir. Çelebi Camii bulunmaktad›r.
Kuzguncuk Da¤ Hamam› bu kütüphanenin
akar›d›r. Kütüphane bugün de mevcuttur. Soka¤a ismini veren bu aç›k türbe, Minkarîzâ-
de Medresesi’nin köflesinde idi.
Arif Hikmet Beyefendi’nin küçük dul efli, Ay-
fle Sakibe Han›m, hacca gitti¤i s›rada, Çardak- Oldukça büyük olan türbenin 1780 tarihinden
l›zâde, 1825 do¤umlu, Osman Bey ile tan›flarak sonra y›k›ld›¤›n› Hadîka yazar›n›n “Ahmet
evlenmifltir. Bundan dolay› Osman Bey, Arif Çelebi Mescidi’nin karfl›s›nda Yahya Efen-
Hikmet Beyefendi’nin bu kütüphanesine mü- di’nin türbesi vard›r” diye yapt›¤› aç›klamadan
dür olmufl ve bu ifli vefat›na kadar devam ettir- anl›yoruz. Medresesini örten iki metre kal›nl›-
mifltir. (Ali R›za Atasoy-M. Celâlettin Atasoy, ¤›ndaki topra¤a bakarak 11 Cemaziyelâhir
Sadrazam Seyyid Hasan Pafla, ‹stanbul 1990, s. 1271 (1 Mart 1855) günü zuhur eden fliddetli
311) yer sars›nt›s› s›ras›nda y›k›lm›fl olabilece¤i söy-
lenebilir.
Osmanl› Müellifleri adl› eserin yazar› Mehmet
Tahir Bey’in verdi¤i bilgiye göre hazîrede, Bugün arsas› ve temel bakiyeleri mevcuttur.
1223 (1808) tarihinde vefat eden, meflhur Bunlara bakarak türbenin dört kal›n ayak üze-
Türk astronom ve matematikçisi ve Arif Hik- rine oturtulmufl bir kubbeden ibaret oldu¤u
met Beyefendi’nin hocas›, Hac› Mahmud ileri sürülebilir. Ayaklar aras›ndaki ince tu¤la-
Efendi’nin de kabri vard›r. dan yap›lm›fl kemer bakiyeleri arsas›ndad›r.
Medrese kap›s› yan›na ve avluya aç›lan kap›la-
Hac› Mahmud Efendi tahsilini M›s›r/Kahi- r› bulundu¤u, kaz› s›ras›nda meydana ç›kan ba-
re’de tamamlam›fl ve “Sultan I. Abdülhamit samaklardan anlafl›lmaktad›r.
saltanat›n›n sonlar›na do¤ru ‹stanbul’a gelmifl
ve Padiflah’›n iltifat›na mazhar olmufltur. Bu Yahya Efendi ile ailesi efrad›n›n kemikleri 1885

644
Üsküdar Türbeleri

Hüdayi Mahmut
Soka¤›’nda
fieyhülislâm
Yahya Efendi
aç›k türbesinin
bulundu¤u mahal.
(Türbenin tam yeri
otomobilin durdu¤u
aland›r.).

tarihinde bu aileden geldi¤i söylenen Ali Sü- mufltur. 1154 Zilkadesinde (Ocak 1742) vefat
ruri Pafla taraf›ndan bir sand›k içine koyduru- eden Ahmet Efendi babas›n›n medresesini
larak, Ayfle Sultan’›n Hüdâyî Hazretleri ad›na fieyh Murad Efendi ad›na tekkeye çevirmifl ve
yapt›rd›¤› dergâh›n hazîresine nakledilmifltir. vefat›nda babas›n›n yan›na gömülmüfltür. Ah-
Sultan II. Abdülhamit’in vezirlerinden ve met Efendi’nin o¤lu Damadzâde fieyhülislâm
meflhur Y›ld›z Mahkemesi baflkan› olan Süruri Feyzullah Efendi’dir.
Pafla, 1890’da ‹zmir’de ölmüfltür. Y›ld›z Mah-
kemesi hizmetlerinden dolay› kabri üzerine Pa- Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/215) (E. Koçu, ‹stan-
diflah taraf›ndan bir türbe yapt›r›lm›flt›r. bul Ans. 1/348) (Osmanl› Müellifleri, M. Tahir, 1/466)
(Daniflmend, Kronoloji, 3/537) (Uzunçarfl›l›, Mithat Pafla ve
Minkârîzâde Yahya Efendi, Osmanl› Devle- Y›ld›z Mahkemesi, s. 343) (A. Gövsa, Türk Meflhurlar›, s.
ti’nin 42. fieyhülislâm›d›r. Minkâr, kufl gagas› 362) (Gezi Notu) (Mir’at-i ‹stanbul s. 63) (Sicill-i Osmânî,
fleklinde tafl yontma¤a yar›yan bir aletin ad›d›r. 1/168 ve 4/36, 403, 637)
21 Kas›m 1662’de fieyhülislâm olan Yahya
Efendi, 21 fiubat 1674 tarihinde ayda 1000 ak-
çe ayl›k ile tekaüt edilmifltir. Onbir y›ldan faz-
la süren meflîhati vard›r. Eserleri bulunmakta- TEKEL‹ MUSTAFA PAfiA
d›r. ‹lmî ve ahlâkî meziyetleriyle maruf olan bu TÜRBES‹
k›ymetli zat, 1088 (Ocak 1678) tarihinde Üs-
küdar’daki evinde vefat ederek bu türbeye gö-
mülmüfltü. B u aç›k türbe fieyh Camii avlusundaki hazî-
rededir. Kabir som mermerden yap›lm›fl
olup lâhit fleklindedir. Yan yüzleri yok olmufl-
Türbe ile beraber yapt›r›lan medresenin 1665- tur. Bugün yaln›z poligonal sütun biçimindeki
1670 tarihleri aras›nda infla olundu¤u san›l- bafl tafl› mevcuttur. Üzerinde:
maktad›r.
Mustafa
Yahya Efendi’nin o¤lu Müderris Abdullah merhum Teke’li Pafla
Efendi, damad› ise Mustafa Efendi’dir. Musta- ruhi çün Fatiha
fa Efendi’nin ahfad›na Damadzâdeler denirdi. sene 1083
Kendisi Rumeli payesine kadar yükselmifl ve
1095 Rebiyülevvelinde (fiubat 1684)’te de ve- diye yaz›l›d›r.
fat etmifltir. Kabri, Eyüp Niflanc›’da yapt›rd›¤›
medresenin hazîresindedir. Bunun o¤lu Da- Tekeli (Antalyal›) olan Mustafa Pafla, Hasah›r
madzâde Ebu’l-Hayr Ahmet Efendi olup 27 kethüdal›¤›ndan yetiflmifl ve mahir bir binici
fiaban 1144 (fiubat 1732)’de fieyhülislâm ol- idi. IV. Murat’›n (1623-1640) gözüne girerek

645
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

yükselmifltir. Süratli at sürmede padiflaha an- Tekeli Mustafa A¤a ki, odur
cak onun yetiflebildi¤i söylenir. 1048 (1638- ‹zzü rif’atle dâver-i dergâh
39)’da Mirahur-› evvel, 1051 Cemaziyelevve- K›ld› bu kasr-› dilküflây› binâ
linde (A¤ustos 1641) yeniçeri a¤as› ve o sene ‹de ma’mûr haflre dek Allah
Zilkadesinde (fiubat 1642) Erzurum Beylerbe- Didi Cevrî bu vasf ile târîh
yi oldu. 1053 (1643)’te ve Sultan ‹brahim za- Kasr-› dil-cû latîf-i nüzhet-gâh
man›nda (1640-1648) Anadolu ve ertesi sene 1050
Marafl ve bir müddet sonra Anadolu valisi olup
1056 (1646)’da üçüncü vezir oldu. 1057 Evliya Çelebi’ye göre ilk yap› 1034 (1624-25)
(1647)’de Bosna ve ertesi sene Rumeli valisi tarihinde yap›lm›flt›r.
ve 1059 Recebinde (Temmuz 1649) kaptan-›
derya olmufltur. Mustafa Pafla’n›n Bo¤aziçi’nde, Ortaköy Ha-
mam› karfl›s›nda ve cadde üzerinde bugün de
1062 Rebiyülevvelinde (fiubat 1652) ve IV. mevcut olan ve a¤al›¤› zaman›nda yapt›rm›fl
Mehmet devrinde (1648-1687) Sivas ve sonra oldu¤u bir çeflme vard›r ki, tarih beyti fludur:
Bosna valisi ve 1071 (1660-61) ve 1073 sene-
lerinde iki defa fiam Valisi ve 1074 (1663- Didi tarihini an›n Cevrî
64)’te Diyarbekir Valisi olup sonra emekli ol- Can-fezâ çeflme-i sevâb oldu
du. 1083 (1672-73) tarihinde vefat etmifltir. 1050
Dirayetli, mutedil bir devlet adam› idi.
Mustafa Pafla’n›n Erzurum valili¤i s›ras›nda
Süleymaniye Camii civar›nda, Mimar Sinan yapt›rd›¤› bir köflk daha vard›r ki, tarih m›sra›
Türbesi karfl›s›nda, flimdiki ‹stanbul Müftülü- fludur:
¤ü’nün bulundu¤u yerde, eski A¤a Kap›s› nam
mevkide Tekeli Köflkü denmekle maruf köflkü “Tâk üzre tâk-› tumt›rak”
1050 (1640-41) tarihinde yapt›rm›flt›r. Bugün
mevcut olmayan bu meflhur köflkün tamam- Pafla’n›n bunlardan baflka Antalya’da “üstü
lanmas›nda fiair Cevrî flu tarihi manzumeyi kurflunlu ve sanatl› bir camii ve ünlü bir bah-
söylemifltir: çesi” daha vard›r.

Teâlallah zehi devlet-sarây-› menzil-i zîba Ayvansarayî Hüseyin Efendi’nin Vefeyât’›na


Ki ancak Cennet-i alâda vard›r böyle bir eyvân göre Tekeli Mustafa Pafla H. 1051, Hadîka’s›na
O denlu tarh ü vaz› dilkefl ü nüzhet-fezad›r kim göre de 1080 tarihinde vefat etmifltir. Oysa ka-
Olur seyr eyleyenler san’at-› mi’mâr›na hayrân bir tafl›ndaki tarih ise H. 1083’tür.
Felek sakf-› bülendinden ider sermaye-i rif’at
Melâik-i tare-i bam›nda eylerse nevle cevelân Mustafa Pafla, Bosna Valisi bulundu¤u s›rada, 8
Bulup kafli’leri ezhâr-› gûnâgûn ile ziynet fiaban 1057 (8 Eylül 1647) tarihinde, Dalmaç-
Yaz›ld› safha-i dîvâr›na gûyâ bahâristân ya sahillerindeki fiebanik (Sebenico) kalesini
Firâz-› manzar›nda her müdevver câm-› billûr› kuflatm›flsa da almaya muvaffak olamam›fl ve
Seherde mühr-i âlem-tâbd›r flebdeme tâbân çekildi¤i Donilova sahras›nda da Venedikliler’e
Mübarek ide Mevlâ sahibine yemin ü devletle yenilmiflti. Üstün düflman kuvvetleriyle yap›-
Bu menzilde mukim oldukça mesrur eyleye devrân lan bu flavaflta “22 bin Müslüman’›n flehid düfl-
Dua ile didi tamirinin tarihini Cevrî dü¤ü” söylenir. Evliya Çelebi “o u¤ursuz cenkte
Ola bu beyt-i âlî dâimâ ma’mûr ü âbâdân Yeniçeri Oca¤›’yla beraber” bulunuyordu. Bir
1050 çok ganâyim elde eden düflman, bu arada Teke-
li Pafla’n›n muhteflem ota¤›n› da ele geçirmiflti.
Köflk 1826 tarihinden sonra yok olmufltur.
Kaynaklar: (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›flman Türkçe-
Evliya Çelebi’ye göre Tekeli Mustafa Pafla’n›n si, 1/288, 189; 2/25, 151; 3/202-206, 9/7, 12-13, 20, 22-23;
bu köflkden baflka fiehzade Camii karfl›s›nda, 13/172) (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/233) (Ayvansarâyî, Vefeyât,
Eski Odalar yak›n›nda bir saray› vard›r ki, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 41) (Naimâ Tarihi,Dan›flman
1050 (1640-41) tarihinde yap›lm›flt›r. Ona da Türkçesi, 3/1243) (Sicill-i Osmânî, 4/399-400) (Daniflmend,
Cevrî flu tarihi düflürmüfltür: Kronoloji, 3/403) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/24-25)

646
Üsküdar Türbeleri

ÜMMÜGÜLSÜM HANIM ÜSKÜDAR MEVLEV‹HANES‹


TÜRBES‹ TÜRBES‹

A ziz Mahmud Hüdâyî Efendi Türbesi’nin


solunda ve ona bitiflik olarak yap›lm›flt›r.
Çat›s› çökmüfltür.
N uman Halil Dede Türbesi de denir. Tür-
be, Üsküdar Mevlevihanesi’nde ve sema-
hane olarak kullan›lan mescidin alt›ndad›r.
Mevlevihane Mescidi bahsine bak›n›z.
Türbenin arka taraf›ndaki bir kap›dan fieyh
Mustafa Efendi Türbesi’ne, üç basamak ile de Dikdörtgen fleklindeki türbeye, avluya aç›lan
sol taraf›ndaki fieyh Mehmed Efendi Türbe- merdivenli bir kap›dan girilir. Üç cephesinde
si’ne geçilir. Cami avlusuna bakan cephesin- bulunan pencerelerden ›fl›k al›r. Türbede gö-
deki yüksek iki pencereden biri, sonradan kap› mülü olanlar flunlard›r:
haline getirilmifltir. Hüdâyî Efendi Türbesi’nin
ve türbe sofas›n›n birer penceresi bu türbeye 1213 Receb 27 (4 Ocak 1799). Tekkenin ku-
makmaktad›r. (Plana bak›n›z.) rucusu Numan Halil Dede Efendi. (Eski
bir silâhflör olan Halil Dede için mescidi
Türbe içinde 28-29-30-31-32-33-34-35-36- bahsine bak›n›z.)
37-38 nolu beton sandukalar vard›r. 28 ve 29
nolu sandukalar, isimleri bilinmeyen Han›me- 1214 (1799). Haf›z fieyda Abdürrahim Dede
fendilere aittir. 30 nolu kabir, Hüdâyî Hazret- Efendi. Sandukas›ndaki kitâbede:
lerinin k›z› Ümmügülsüm Han›m’a aittir. Ken-
disi, 1051 (1641-42) tarihinde vefat etmifltir. Üsküdar ve Galata ve Yenikap› ve Befliktafl Mev-
Hüdâyî Hazretlerinin bu isimle bilinen ikinci levîhâneleri ser-kudümi efl-fleyh es-seyyid fieyda
k›z›d›r. Birincisi, 1021 (1612) tarihinde ve ba- Haf›z Dede Efendi. Rihleti 27 Muharrem 1215
bas›ndan evvel vefat ederek Ayfle Sultan Tür- (20 Haziran 1800)
besi’ne gömülmüfltür.
diye yaz›l›d›r. Birçok eserde vefat tarihi
31-34-35-36 nolu kabirler isimleri bilinmeyen 1214 olarak gösterilmifltir. (Ergun, Türk
Han›mefendilere aittir. Musikisi Ant. s. 168)

33 nolu sanduka 1056 (1646) tarihinde vefat Haf›z fieyda Abdürrahim Dede Efendi
eden fieyh Abdülhay Efendi’ye aittir. Bu isim- 18. yüzy›l›n son yar›s›nda yetiflen de¤erli
le bilinen di¤er bir fieyh Abdülhay Efendi musikiflinaslardan birisidir. Kendisi, ‹s-
1117 (1705-6) tarihinde vefat ederek Halil Pa- tanbullu bir Halvetî derviflinin o¤ludur.
fla Türbesi yan›ndaki Mahmut Bey Türbesi’nde Genç yafl›nda gözlerini kaybetti. Buna
gömülüdür. ra¤men musikiye büyük bir gayretle ça-
l›flt›. Çok güzel ney çalard›. Galata Mev-
32 nolu sanduka fieyh fiahabeddin Efendi’ye levîhânesi fleyhi Selim Dede’den Mevle-
aittir. 1234 (1818-19) tarihinde vefat etmifltir. vî sikkesi giydi. Vefat›na Nebil Bey flu
Büyük Ruflen Efendi’nin o¤lu olup tekkenin tarihi demifltir.
22. fleyhidir. Selimiye K›fllas›’n›n temel atma
merasiminde ilk duay› bu efendi yapm›flt›r. Fevt-i tarihi ‘segâh’ ile karar etti Nebil
Gitti fieyda Dede yâ Hû diyerek ukbâya
37 nolu sandukada fieyh Abdurrahman Nesib 1214
Efendi medfundur. 1258 (1842)’de vefat et-
mifltir. fieyh Sahabeddin Efendi’nin o¤ludur. 1216 (1801). fieyh Seyyid Mehmed Hüsa-
Meflîhati 22 senedir. meddin Dede Efendi. Tevcih-i meflîhat
1213 (1798). Müddet 3. ‹rtihali 1216
38 nolu sanduka ise, fieyh Ruflen Tevfikî Efen-
di’ye aittir, 1309 (1891-92) tarihinde vefat et- 1217 (1802). Efl-fleyh el-hac Ali Dede Efendi
mifltir. (Hac› Dede). Tevcih-i Meflîhat 1216.
Müddet-i meflîhat: 1. ‹rtihali 1217
(Daha genifl bilgi için, Aziz Mahmud Hüdâyî
Efendi Tekkesi bahsine bak›n›z.) 1219 (1804). fieyh ‹smail Hulusi Dede Efendi.

647
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Tevcih-i meflîhat: 1218 / Müddet-i meflî-


hat: 2 / ‹rtihali: 1219

1227 (1812). Efl-fleyh es-seyyid el-hac Meh-


med Emin Dede Efendi. Tevcih-i meflî-
hat 1219. Müddet-i meflîhat 8. ‹rtihali
1227. ‹smi Mehmed Emin Hasib Dede
Efendi’dir.

1252 (1836). Türbede, kap›dan giriflte sol ta-


rafta kime ait oldu¤u bilinmeyen bir san-
duka vard›r. Bu, fieyh Abdullah Necip
Dede Efendiye ait olmal›d›r.

1267 Zilkade 15 (11 Eylül 1851). fieyh Ab-


dülkadir Kadri Dede Efendi. Befliktafl
Mevlevîhânesi fleyhi iken vefat›nda ora-
daki türbeye gömülmüfltür. Fakat, 1284
(1867)’de mevlevihanenin Maçka’ya
kald›r›lmas› üzerine, fieyh Arif Himmetî
Dede Efendi’nin arz› ile bu türbeye nak-
fiehy Abdülkadir ledilmifltir. Mevlevî sikkeli flâhidesinde-
Efendi’nin flâhidesi. ki kitâbe fludur:

fieyh Abdülkadir ibn-i pir-i pâk-i Ermenak Mehmed Dede Efendi’ye ba¤lanarak,
Azm idüb dâr-› sütude itdi terk-i gamhâre mevlevî oldu. Ayn› zamanda hat dersle-
Post-› dergâh-› Befliktafl’› otuzüç y›l temâm ri ald›. Sonra ‹stanbul’a gelerek Fetvaha-
Cilvegâh itmifldi Mevlânâ bu âlî mesnede ne’de ta’lik ö¤retmeni oldu. 1873’de Üs-
Misli yok bir ehl-i takva ârif-i Billah idi küdar Mevlevîhânesi’ne fleyh tayin edil-
Her reviflde iktifâ eylerdi eser Ahmed’e di. fiiirleri vard›r.
Nây-› “‹rc›î”den idince tekye-i Adn’i makâm
K›ld› cümle bî-nevâ uflflâk›n› matem-zede Sandukas› önündeki flu kitâbe, flair Üs-
Rûh-› pâki eylesün miran ü salâtda semâ küdarl› Senih Efendi’nindir:
Aflk ile döndükce ârifler bu fani tekyede
fieyh Kadri güçdü tarih oldu fevti çün temâm Bende-i s›dk ifltimali Hazreti Mollâ-y› Rûm
Olsa da flayeste tahrir seng-i merkade Merd-i rûflen-dil Burusavî Zekiyy-i Mevlevî
Sarf-› makdur itdim ey Safvet bu tarihe dahi fieyh bir kaç sene bunda okutdu flevk ile
Göçdü hayfa kadirdan bir pir idi Kadri Dede Yevm-i mahsûsunda her hafta kitâb-› Mesnevî
1267 “‹rc›î” emri gelince çaresizdir imtisâl
Çünkü olmaz kimseye cây-› beka dünya evi
1290 Rebiyülevvel 17 (15 May›s 1873). “Haz- Mazhar-› ihsân olur âhir emek-dâr-› tarîk
reti fieyh es-seyyid Haf›z Ahmed Arif ‹rtihâlinde zuhûr itdi rümûz-› manevî
Himmetî Dede Efendi. Veladet: 1218 Terk-i fani eyledi târîhini söyle Senih
(1803). Tevcih-i meflîhat: 1252. Müd- Tekye-i bakiye nakl itdi Zeki-i Mevlevî
det-i meflîhat: 39 Müddet-i ömr: 73. ‹rti- 1299
hal: 17 Rebiyülevvel 1290-23 Nisan
1291 katebe M›srîzâde Üsküdarî Ali. 1304 (1886). Efl-fleyh Mehmed Hasib Dede
Efendi.
1299 (1881). Efl-fleyh Haf›z Mehmet Zeki De-
de Efendi. El-hac Zeki Dede Efendi Bur- 1320 (1902). Efl-fleyh Mehmed Halid Dede
sa’da askeri kassam, Manisal› Mehmed Efendi.
Refik Efendi’nin o¤ludur. 1237 (1821)’
de Bursa’da do¤du. Tahsilini tamamla- Oldu Halid Dede’ye huld makam
d›ktan sonra, Bursa Mevlevîhânesi fleyhi 1320

648
Üsküdar Türbeleri

1328 (1910). Ahmet Vesim Pafla. Mermer


lâhdi üzerindeki yaz› fludur:

“Kudema-y› vükela-y› Devlet-i Aliyye’den fleyhü’l-


vüzera kapudan-› derya hulefa-y› Mevleviyye’den
Hac› Ahmed Vesim Dede Pafla’n›n kabridir. Vela-
deti: 1240 (1824). Vefat›: 1328. Ketebe Lutfi.

Ahmet Vesim Pafla, Osmanl› Devle-


ti’nin son kaptan-› deryas› olup takriben
1824’te do¤mufltur. Tersane Emini Meh-
met Reflid Efendi’nin o¤lu ve Enderunlu
Hüseyin Efendi’nin torunudur. Denizci-
lik Okulu’nu bitirdikten sonra 1867’de
Girit ayaklanmas›n› bast›rmada ve kara-
ya asker ç›karmada gösterdi¤i baflar› ile
Çengelo¤lu Tahir Pafla’n›n dikkatini Kayseri Mevlevîhânesi post-niflîni Süleyman
çekti. Sonra iki y›l ‹ngiliz Bahriye oku- Ataullah Dede Efendi’nin o¤lu Mehmed Kaptan-› Derya
lunda okudu. K›r›m Harbi’nde Sivasto- fiemseddin Dede Efendi ve Ahmet Vesim
pol Savafl›’ndaki hizmeti be¤enilerek Pafla’n›n lâhdi.
Frans›z ve ‹ngiliz bahriyeleri taraf›ndan fieyh Ma’sum Ali Nailî Çelebi’nin o¤lu Sad-
takdirname verildi. 21 Ocak 1865’te reddin Çelebi.
kaptan-› derya oldu. Çok yaflad›¤› için
en eski müflir s›fat›yla ‘fieyhü’l-Vüzera’ Mevlevîhâne avlusunda, semahaneye ç›k›lan
ünvan›n› alm›flt›. merdivenin sa¤ taraf›nda ve ahflap iki katl›
fleyh evinin solundaki hazîrede onbir kabir
Sultan Aziz devrinde donanmay› ‹ngiliz vard›r. Bunlardan befl tanesinin flâhidesi mev-
donanmas›ndan sonra dünyada ikinci cuttur.
duruma getiren Ahmet Vesim Pafla’d›r.
Do¤ru sözlü, tok gözlü ve inand›¤›n› söy- Bunlar flunlard›r:
lemekten çekinmeyen bir kimse olmakla
meflhurdu. 1878 Temmuzunda Bahriye 1274 Recep 21 (6 Mart 1858). Mermer lâhit.
Nezareti görevine atanm›fl fakat, donan- Sar›m Bey. fiâhidesindeki kitâbe fludur:
man›n silâhs›zland›r›lmas› teklifini ka-
bul etmemesi üzerine azledilmiflti. Ç›kd› Pazarbafl›l›kla Enderun’dan ibtida
Kethüda-y› Bâb olub pek çok müflir-i ekreme
Ahmet Vesim Pafla, 1867 Girit ‹htilâli’n- Buldu bu hidmet ile ilm-i azîzi intihâ
de, asilere harp levaz›mat› götüren Arka- Yetmifle yetmifldi sinni mülke itmifldi güzâr
di ad›ndaki bir vapuru Gams›z Hasan’›n Vasf›na pir-i ricâl-i saltanat dense sezâ
yard›m› ile zaptetmiflti. Bu tekne uzun za- Oldu bir veche vasiyyet medfeni bî-tekyegâh
man Fuat Vapuru ismi ile hizmet etmifltir. Hazreti Mollâ-y› Rûm’un bendesiydi bî-riyâ
Son derece namuslu, alicenap bir insan Zümre-i ebrâd ile zât-› kerîmi haflr ola
olan Pafla, yaz› merakl›s› idi. Hattat dene- Rûz-› mahflerde flefaat eyleyüb âl-i abâ
cek kadar güzel yaz› yazard›. Sekiz nüsha Yazd› Safvet fevti târîhin oku ihlas ile
Kur’an-› Kerim yazm›flt›r. Üsküdar’da A- Pir idi Sar›m Bey itdi can› cânâne fedâ
yazma sahilindeki yal›s›nda otururdu. 21 Recep 1274

1335 (1916). Bursa Mevlevîhânesi seccade- 1284 (1867). 15 Safer. Üsküdar Mevlevîhâne-
niflîni fieyh fiemseddin Dede Efendi’nin si Postniflîni refladetlu Ahmed Arif Efen-
o¤lu Fasih Dede Beyefendi. di Hazretlerinin kerimesi ve Haf›z Süley-
man Efendi’nin halilesi fierife Saliha
Bunlardan baflka vefat tarihleri bilinmeyen ve Han›m. “Nemeka M›srî” imzal›.
sandukalar› da olmayan iki kifli daha medfun-
dur ki, flunlard›r: 1287 fiaban 13 (Kas›m 1870). Devletlu Mus-

649
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

tafa Faz›l Pafla Hazretlerinin harem ket- Mevlevî dergehleri ser-neyzeni iken dirî¤
hüdas› tarik-i Mevleviyye bendelerin- Âlem-i lahute pervâz itdi bu cân-› Azîz
den Dervifle Raibe Han›m. Her dem eylerdi dil-i yârâna taksim-i safâ
‘Biflnev ez ney’ ders-i pür feyzinden olmufldu mu’ciz
1285 Zilkade 3 (fiubat 1869). Üsküdar Mevle- Firkatiyle flerha flerha oldu flimdi sînemiz
vîhânesi’nin meydanc›s› Mustafa Dede. Çeflm-i cân-› ehl-i ma’na hasretiyle eflk-rîz
Menzili ola tarab-gâh-› makam-› sermedî
1323 Zilkade 29 (Ocak 1906). Mevlevî sikke- Kimseye cây-› karar olmufl mu çerh-i pür sitiz
li. Dervifl Aziz Efendi. Kemterîn-i Mevlevî ‹smet dedi tarihini
Göçdü yâ Hû aflk-› Mevlâna ile Dervifl Aziz
Aziz Dede, son asr›n büyük Türk beste- 1323
kâr› ve neyzeni idi. 1835’te Üsküdar’da
Do¤anc›lar Park›’ndan Ahmediye’ye Hazîrede bunlardan baflka, fieyh Arif Himme-
inen Halk Caddesi’nin sa¤›ndaki bir ev- tî Dede Efendi’nin o¤lu Mustafa Ruhi Dede
de do¤du. Gelibolu Mevlevîhânesinden Efendi’nin de kabri vard›r. Fakat flâhidesi yok
yetiflmifltir. Galata ve Üsküdar Mevlevî- oldu¤undan vefat tarihi belli de¤ildir.
hânesinin neyzenbafl›s› idi. Kendisini
Prens Abbas Halim Pafla himaye ederdi. fiâhidesi yok olanlardan biri de, Mehmed
Üsküdar’da bir ev alm›fl, evlendirmifl ve fiemseddin Efendi’dir. Kendisi, Üsküdar Mev-
ayr›ca on alt›n lira ayl›k ba¤lam›flt›. Ah- levîhânesi’nin son fleyhi Ahmed Remzi (Ak-
mediye semtindeki aktar dükkân›, bir yürek) Efendi’nin kardeflidir. 7 Rebiyülevvel
çok müzik sevenlerle dolup boflal›rd›. 7 1340 (8 Kas›m 1921) tarihinde vefat etti. Ve-
Mart 1905 sal› günü sabah namaz›ndan fat›na kardeflinin söyledi¤i tarih fludur:
sonra vefat etti.
Düfldü tarih-i vefat›yla iki gözden cihan
Kabir tafl›ndaki kitâbeyi, Dîvân-› Hümâ- Ah fiemseddin Efendi genç iken itdi üfûl
yun dairesi müdür muavinlerinden, 1340
emekli, Mevlevî ‹smet Bey yazm›flt›r:

Üsküdar
Mevlevihanesi.
Alt kat türbe
üst kat ise
semâhanedir.

650
Üsküdar Türbeleri

fiemseddin Efendi flair olup vefat tarihinde 44 Zeynep Han›m’›n vefat›ndan sonra hastahane
yafl›nda idi. bak›m›n› üzerine alm›flt›r.

Hüseyin Vassaf Bey’e göre, 1326 (1908)’de ve- Ortadaki sanduka önünde 40 m›sral›, uzun bir
fat eden Arif Dede’nin ve 1338 (1919)’da ve- manzumeyi havi bir levha bulunmaktad›r.
fat eden Ferruhî Çelebi’nin kabirleri de “Tür- 1294 (1877) tarihli bu fliir, Pafla’n›n vefat› do-
be-i flerif haricinde matbah ve Semahane pen- lay›s›yla, eski ve vefal› arkadafl› Sami Pafla ta-
cereleri önünde” idi. raf›ndan yaz›lm›flt›r, ki fludur:

Kaynaklar: (‹. Hakk›, Merâk›d-› Mutebere-i Üsküdar, Yûsuf-› Kâmil idim âlem-i fânîde benâm
s.89) (S. N. Ergun, Türk Musikisi Ant. s.505, 664) (‹nal, Sinni seb’ine varub buldu hayat›m encâm
Son As›r Türk fiairleri, s. 217, 1770) (‹nal, Son Hattatlar, ‹nkilâbât-› cihân üzre geçerdi ömrün
s.639) (‹nal, Hofl Sada, s.93) (‹stanbul Ans. 1/334, 487; Gâh flâd ü gehi azürde-i renc ü âlâm
3/1702) (Y. Öztuna, Türk Musikisi Ans. s. 6, 90) (M. Ro- Sene bin iki yüz ellide idüb M›sra sefer
na, Türk Musikisi, s.8) (Hüseyin Vassaf, Sefine-i Evliya, Bir zaman eyledim ol buk’a› cay-› ârâm
Süleymaniye Kütüp. Yazma Ba¤›fllar, No: 2309 Cilt: 5/233) Daver-i M›sr, Muhammed Ali devrinde idi
O ferah-nak zemanlar o münevver hengâm
Saye-i at›fetinde hemen âlem hurrem
Nazar› mekrimetinde dil-i kâmil ber-gam
ZEYNEP-KÂM‹L TÜRBES‹ Gün begün mazhar-› efzayifl-i lutf eyleyerek
‹tdi âhir beni damadl›k ile neyl-i merâm

T ürbe, eski Zeynep-Kâmil Hastahanesi


önünde ve Sal› Soka¤›’na aç›lan bahçe ka-
p›s›n›n sa¤ taraf›ndad›r.
Bade ma rahmet-i Hakka gidicek ol server
Kalmad› rûy-i safa çünki de¤ifldi ahkâm
Ehl-i dil gadr ü sitem dide vü rencûr oldu
Cümle erbâb-› hüner buldu s›fat-› eytâm
‹lk nazarda dört yüzlü gibi görülen türbe, köfle Her biri hair ü gamnak ü mihen-âlûde
k›rmalar›n›n da say›lmas› ile sekiz yüzlüdür. Her biri kufle-i hayretde enîn ü na-gam
Bâ-husûs bende-i bî-kes dahi ol esnada
Kurflun kapl› tek sa¤›r kubbesi, bu yüzlere uy- Habs ü menfade idim mevki-i katlü i’dam
duruldu¤undan, parçal›d›r. Tepesine pirinç bir Aks idüb bu haberim padifleh-i devrâne
alem yerlefltirilen kubbe, mermer kapl› bir kas- ‹tdi ihzar›ma fermân o hudavend-i enam
nak üzerine oturtulmufltur. Bu kasna¤›n alt›n- O flehinflah-i melek-siyret o Sultan Mecid
da mermer bir silme, türbeyi çepeçevre dolafl›r. Celb edüb bendesini dergehine etdi gulam
Türbenin köfle ba¤lant›lar›, pencere, kap› sö- Haremin kalm›fl idi pençe-i gurbetde hazîn
veleri ve bafll›klar›, pencere altlar› tamamen An› da dest-i kerâmet ile çekdi o hümâm
mermerdir. Türbe, üç pencereden ve tek kap›- Giderek devr-i menâs›b ile buldum rif’at
dan ›fl›k al›r. Sadr› da etmifl idim bir dem-i ferhunde makâm
Akibet geldi ecel, gitdi emel dünyadan
Kap›n›n sol taraf›ndaki duvara yeni yaz› ile: Bir avuç topra¤a girdim görün ahbab-› kirâm
Zindelik sand›¤›m›z gaflet-i mahz imifl
“Zeynep Kâmil Hastahanesi’nin bânisi Prenses fiimdi bildim ne imifl manii ennâs-› benam
Zeynep Han›m ve Kâmil Pafla burada medfundur.” Hasbihâlim okuyub ibret ala züvvâr›m
Masivallah bütün z›ll ü hayal ü evhâm
diye yaz›l› mermer bir kitâbe as›lm›flt›r. Umar›m merkadime gelse gerek Sami-i pîr
O benim hemdem ü hem-hâlim olan yar-› müdâm
Ahflap bir kap›dan do¤rudan do¤ruya türbeye Yanarak yak›larak âh-› tehassür çekerek
girilir. Burada üç sanduka vard›r. Sol tarafta, Afv›ma lutf-› ‹lâhîden eder istirham
üzerinde fes bulunan ahflap sanduka Sadrazam Göricek cevheri tarihimi kalmaz elemi
Yusuf Kâmil Pafla’ya (1808-1876) onun yan›n- K›ld› hak Huld-› berin türbemi hem-dâr-› selâm
da üstü flal ile örtülü sanduka da Zeynep Han›-
mefendi’ye aittir. Sa¤ bafltaki ise, Zeynep Ha- Kitabenin flairi Sami Pafla için Sami Pafla Köfl-
n›m ile Kâmil Pafla’n›n manevî evlâd›, M›s›rl› kü bahsine bak›n›z.
Said Halim Pafla’n›n (1863-1921) k›zkardefli-
nin k›z› Zehra Han›m’a aittir. Zehra Han›m, Zeynep Han›m, eflinden befl sene sonra 1299

651
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Zeynep - Kâmil
Türbesi.

Zeynep - Kâmil
Türbesi
ön cephesi.

(1881-82) tarihinde vefat etmifltir. Telemak yazar› olarak flöhret bulan Kâmil Pafla
22 Ramazan 1293 (11 Ekim 1876) günü Be-
Türbede çok k›ymetli gümüfl flamdanlar, lev- bek’teki muhteflem sahilhanesinde vefat ede-
halar ve bu aileye ait zati eflyalar vard›r. Bun- rek cenazesi “Üsküdar’a nakl olundu. Meflayih,
lar câmekânlar içine yerlefltirilmifltir. derviflan, asakir-i nizâmiyye ve zabtiyye, kavas-
lar, bir çok ehali ile fukaras› ve ihsan-dideleri
Yusuf Kâmil Pafla, Arapkirlidir. Tahsilini ta- haz›r bulundu¤u halde Valide Camii’nde cena-
mamlad›ktan sonra 1829’da Divan-› Hümayun ze namaz› eda edildi.”
Kalemi’ne girmifl ve bu s›rada gördü¤ü bir rüya
üzerine, 1833 tarihinde amcas› Osman Pa- Kâmil Pafla’n›n Yakac›k’ta bir çok hayrat› vard›r.
fla’n›n Üsküdar’da Ayazma sahilindeki yal›s›n-
dan K›zkulesi’ne geçerek bir yelkenliyle M›- (Zeynep Kâmil Hastahanesi bahsine bak›n›z.)
s›r’a gitmifltir. Burada, M›s›r Valisi Mehmet
Ali Pafla’n›n üçüncü k›z› Zeynep Han›m ile ev- Kaynaklar: (‹nal, Son Sadrazamlar, 1/227 vd.) (Cemaled-
lenen Kâmil Pafla bir çok maceralardan sonra din Bildik, Akflam Gazetesi, 1949 Ocak) (Gezi Notu) (Ali
‹stanbul’a gelmifl ve 5 Ocak 1863’te sadrazam R›za, XIII. Asr-› Hicride Osmanl› Ricali, Tercüman Yay.
olmufltur. 1/78) (Konyal›, Üsküdar Tarihi 1/391)

652
Üsküdar Mezarl›klar›
Üsküdar Mezarl›klar›

ARAPLAR MEZARLI⁄I demir parmakl›k ile kapat›larak korumaya


al›nm›flt›r.

B u mezarl›k, namazgâh› ile birlikte ‹brahi-


ma¤a civar›nda, Sarayard› Sokak üzerinde
Ayr›l›k Çeflmesi Mezarl›¤›’n›n karfl›s›nda idi.
Mezarl›ktaki Sofalar ve flâhideler flunlard›r:

Gerek mezarl›k ve gerekse namazgâhtan eser 1192 (1778). Darphane-i Âmire kâtiplerin-
kalmam›fl olup gecekondu ile kaplanm›flt›r. den Davud ‹smail Efendizâde Kefçe Na-
z›r› Emin Efendi.
Yaln›z, 1997-1998 y›llar›nda buradaki gece-
kondular›n y›kt›r›lmas› s›ras›nda toprak alt›n- ‹brahim Hilmi Bey Sofas›:
dan üç flâhide ç›km›flt›r ki, flunlard›r:
Sarayard› Soka¤›’n›n sa¤ köflesinde olup etraf›
1183 R. 15 (18 A¤ustos 1769). ‹mam-› evvel- demir parmakl›k ile çevrilmifltir.
i hazreti flehriyarî Efendi’nin valid-i ma-
cidi dergâh-› âlî çavufllar›ndan Salih 1228 (1813). Haf›z Veliyüddin Pafla. Sofan›n
A¤a. Bu flâhidenin hatt› nefistir. hemen yan›nda olup flâhidesi kallavîli-
dir. Meflhur, Cabbarzâdelerin damad› ve
1220 (1805) Kuflcubafl› merhum Süleyman Köse Mustafa Pafla’n›n o¤lu idi. (Sicill-î
A¤a’n›n ye¤eni A¤a kuflcusu Nevflehirli Osmanî, 4/615)
Yusuf A¤a.
1244 fiaban 5 (10 fiubat 1829). ‹brahim Hil-
Gömülü: Hâcegân-› Divan-› Hümâyundan es- mi Beyefendi, kabri lâhit fleklinde olup
bak Nur-i Osmaniye Mütevellisi mer- kâtibî sikkelidir. Lâhdin yan kapaklar›
hum es-seyyid el-hac Mehmed Emin kabartmalarla bezelidir. Çok güzeldir.
Efendi’nin kerimesi....... Kitâbesi fludur:

Dergâh-› âlî kapuc› bafl›lar› mütehayyizân›ndan


Sadr-› esbak devletlu
AYRILIK ÇEfiMES‹ MEZARLI⁄I Mehmed Dervifl Pafla
Hazretlerinin kethüdalar›

M ezarl›k ‹brahima¤a Camii civar›nda ve


Sarayard› Sokak üzerindedir. Ad›n› bu-
radaki çeflmeden alm›flt›r.
merhum ve ma¤furunleh
el-hac ‹brahim Hilmi Bey
Efendi’nin ruhi çün
r›zaenlillah Fatiha.
1970 tarihinde Türkiye Turing ve Otomobil (Sicill-i Osmânî, 1/157 el-hac ‹. Hilmi; 2/332
Kurumu taraf›ndan temizlenmifl ve ön taraf› Dervifl Pafla)

655
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1248 (1832). Fat›ma Han›m. Kitabesi fludur: 1308 Zilkade 17 (Temmuz 1891). Mülkiye ta-
biblerinden ‹rfan Pafla mensuban›ndan
Sadr-› esbak Dervifl Pafla kethüdas› ‹brahim Bey. fiâhidesi, üzüm salk›ml› ve
Dergâh-› âlî kap›c›bafl›lar›ndan ayy›ld›z kabartmal›d›r.
merhum el-hac ‹brahim Bey
Efendi’nin validesi E¤inli 1316 Receb 13 (Kas›m 1898). ‹rfan Pafla’n›n
Genc A¤azâde Galata Voyvodas› efli Ayfle Dilber Han›m.
esbak merhum Turunc Mustafa
A¤a’n›n zevcesi Teflrifatî ‹zzî Efendi Sofas›:
el-hace Fat›ma Han›m.
1276 (1859). Teflrifatî Ahmed ‹zzî Efendi’nin
Mustafa A¤a’n›n kabri, Karacaahmet efli Hadice Han›m.
Mezarl›¤›’ndad›r.
1278 (1861). Bendegân-› Hazreti Nakflibendî
1248 (1832). ‹brahim Bey’in k›z› Münire Ha- ve muhibb-i fukara-i Kadirî, Teflrifat-›
n›m. Yaz›s› çok silinmifltir. Hümâyun mülûkan› el-hac Ahmet R›fat
‹zzî Efendi. (Sicill-i Osmânî, 3/367) Ha-
1249 (1833). ‹brahim Bey’in annesinin ümm-i lim-Gülüm Tekkesi’ne hayrat yapm›flt›r.
veled cariyesi hace Ayfle Dilsim Kad›n.
1287 (1870). Rifaiyye bendegân›ndan Teflri-
1257 (1841). At›f Efendi hemseri (kad›n ar- fatî-i Dîvân-› Hümayun serhalifesi el-
kadafl›) Nazife Han›m. hac Ahmed R›fat ‹zzî Efendi’nin o¤lu
Mehmed ‹zzet Bey.
1269 Rebiyülevvel 15 (Aral›k 1852). ‹brahim
Bey’in efli el-hace Abide Han›m. * * *

1283 (1866). Kudema-y› rical-i Devlet-i Aliy- 1150 (1737). Sultan I. Mahmut’un berberba-
ye’den Genç Halil A¤azâde merhum el- fl›s› Osman A¤a.
hac ‹brahim Hilmi Bey Efendi’nin mah-
dumu Mehmed ‹zzet Bey. 1168 (1754). Silâhflor-› flehriyarî Cerrah-bafl›-
zâde el-hac Mustafa Bey.
‹rfan Pafla Sofas›:
1180 (1766). Kap›c›bafl› Benli Mustafa A¤a.
Sofa, 9x12 ad›m geniflli¤inde olup Ayr›l›kçefl- Yan›nda, 1187 tarihli o¤lu Süleyman
me taraf›ndaki mezarl›k duvar› köflesinden 80 A¤a ve di¤er ricalden Ali A¤a gömülü-
ad›m ileride ve set üzerindedir. dür.

1239 Cemaziyelevvel 27 (29 Ocak 1824). Ka- 1189 Safer 20 (Nisan 1775). Yusuf Paflazâde
fesî destarl› ve tu¤ra kabartmal›. Hâce- miftah a¤as› silâhflor-› evvel........
gân-› Divan-› Hümayun’dan sab›ka def-
terdar-› fl›kk-› evvel mektupçusu Haf›z 1192 (1778). Kalyonlar bafl halifesi el-hac
Halil Efendi (Sicill-î Osmanî, 2/304) ‹r- Ömer Efendi’nin k›z› Fatma Han›m. Ö-
fan Pafla’n›n babas› idi. mer Efendi çeflme ve namazgâh sahibi-
dir.
1264 fievval (Eylül 1848). Demirkap›’da mek-
tep hocas› Mehmed Sad›k Efendi’nin 1192 (1778). Darbhane-i Âmire kâtiplerin-
damad› M›s›rl› Hüseyin Kavas A¤a. Bir den Daver ‹smail Efendizâde Kefçe Naz›-
de, 1205 (1790) tarihli Haf›z Mehmed r› Emin Efendi
Efendi.
1192 (1778). Üsküb Naz›r›zâde Mehmed
1306 Rebiyülevvel 19 (23 Kas›m 1888). Kude- Es’ad Efendi. (Sicill-i Osmânî, 1/335) fia-
ma-y› vüzera-y› saltanat-› seniyye’den Si- ir idi.
cill-î Ahval Komisyonu reis-i sab›k› Meh-
med ‹rfan Pafla. (Sicill-î Osmanî, 3/404) 1194 Rebiyülevvel 12 (18 Mart 1780). Oriji-

656
Üsküdar Mezarl›klar›

nal poligonal tafl› üzerinde yaln›z “Ah- 1226 (1811). Hâcegân-› Dîvân-› Hümâ-
med Hamid Efendi” yaz›s› vard›r. Hâce- yun’dan Lâleli el-hac Mustafa Efen-
gândand›r. Evi ile beraber ailesinden 19 di’nin ye¤eni el-hac Mehmed Nazif
kifli yanarak vefat etmifltir. (Sicill-i Os- Efendi. (Sicill-i Osmânî, 4/454-455)
mânî, 2/256)
1231 (1816). Sab›ka Niflanc› Pafla hazinedar›
1197 Rebiyülâhir 21 (26 Mart 1783). Molla Ali A¤a.
sar›kl›. Bâ-paye-i Mekke-i Mükerreme
sab›ka Halebü’fl-flehba kazas› Kethüdazâ- 1233 Safer (Aral›k 1817). Enderun A¤ala-
de Mustafa Sad›k Efendi. (Sicill-i Osmâ- r›’ndan Ali A¤a.
nî, 3/190)
1234 gurre-i Ramazan (Haziran 1819). Kafesî
1201 (1786). Kafesî destarl›. Sadrazam Halil destarl› ve tu¤ra kabartmal›. Hâcegân-›
Hamid Pafla’n›n telhisçisi Hâcegân-› Dî- Dîvân-› Hümâyun’dan Mengeneci, ha-
vân-› Hümâyun’dan Abdullah Beyefen- remeyn-kisedar› Said Efendi
di.
1234 Rebiyülâhir 5 (fiubat 1819). Saray-›
1206 (1791). Hâcegân-› Dîvân-› Hümâ- atik-i mamure aflç›bafl›s› Nevflehir Zileli
yun’dan Darbhane-i Âmire Naz›r› Meh- Uzun Ebubekir A¤a.
med Efendi’nin efli Hatem Hace.
1237 (1821). Haseki a¤al›¤›ndan ç›kma hare-
1211 Rebiyülevvel 25 (Eylül 1796). Ah›shavî meynü’fl-flerifeyn mütevellisi Mustafa
Uzun Mehmed A¤a. A¤a.

1212 gurre-i fievval (19 Mart 1798). Çaresiz 1238 gurre-i Muharrem (18 Eylül 1822). Tefl-
dertden vefat eden Zeyneb Hatun. Oriji- rifatî Ahmed Reflid Beyefendi’nin efli
nal, emsalsiz ayak tafl› görülmeye lay›k- Ayfle Mansure Kad›n.
t›r.
1242 (1826). Sadr-› esbak Yusuf Ziya Pafla ha-
1213 (1798). Rakka Valisi el-hac Abdürrez- zinedar› Mehmed Efendi’nin kerimesi
zak Bahir Paflazâde Mehmed fiemseddin fierife Zübeyde Han›m.
Bey’in k›z› Nefise Han›m. (Sicill-i Osmâ-
nî, 3/335-336) 1243 Rebiyülevvel 5 (Eylül 1827). Kuzattan
Nakibzâde el-hac Ali Efendi.
1218 (1803). Kâtibî sikkeli flâhidesi tu¤ra ka-
bartmal›d›r. Kereste naz›r› Ali A¤a. 1248 (1832). Fesli. Rikabdâr-› flehriyarî Ab-
durrahman A¤a. (Sicill-i Osmânî, 3/326)
1220 gurre-i Recep (Ekim 1805). Lâhit. Kâti-
bî sikkeli. Tatarpazarc›kl› Boflnakzâde 1251 Rebiyülevvel 5 (Temmuz 1835). Hâce-
el-hac Mehmed A¤a. gân-› Dîvân-› Hümâyun’dan Mehmed
Münif Efendi’nin efli Safiyye Hadice Ha-
1220 (1805). Nevflehirli masraf-› sâni-i hazre- n›m. (Sicill-i Osmânî, 4/519)
ti flehriyarî el-hac Haf›z Mehmed Efendi.
Yan›nda, 1222 fievval 14 (Aral›k 1807) 1252 (1836). Sar›kl›. Hac› Mehmed Efendi.
cariyesi Taye Emine Hatun ve 1227 Mu-
harrem 10 (Ocak 1812) efli, Esma Kad›n 1253 (1837). Mevali-i azamdan Bursa kad›s›
ve 1229 Receb 17 (Haziran 1814), hem- Mehmed Efendizâde ‹brahim Edhem
fliresi fierife Ayfle Kad›n’›n flâhideleri Efendi.
vard›r.
1253 Zilkade 3 (29 Ocak 1838). Limni Voy-
1224 (1809). Sadr-› Anadolu, Köstendilî vodas› Mustafa Bey. Kitâbesindeki beyit:
Mehmed Tahir Efendi’nin efli Akile Ka-
d›n. N. 19. (Sicill-i Osmânî, 3/244-245) Böyle buldum bu cihan› sanki bir z›ll-i hayal
Ol sebebden kimse halimden benim itmez su’al

657
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1257 Ramazan 11 (27 Ekim 1841). Hâcegân-› 1297 fiaban 3 (Temmuz 1880). Sudûr-› azam-
Dîvân-› Hümâyun’dan dahiliye kalemi dan reisü’l-ayan azas› kiram›ndan el-hac
ikinci halifesi Ketanizâde Ahmed Nazif Ahmed Tahir Efendi. (Sicill-i Osmânî,
Efendi (Sicill-i Osmânî, 4/564) 3/250)

1259 (1843). Fesi çok püsküllüdür. Kilâr-› 1297 (1880). Emir-i azam Abdülmüttalib
Hassa kethüdalar›ndan Süleyman A¤a. Hazretlerinin o¤lu fierif Cabir Efendi.

1259 (1843). Mevlevî sikkeli. Saray-› Hümâ-


yun teberdarl›¤›ndan mahreç, tarik-i
Nakflibendiyye’den Tophaneli efl-fleyh Uzun Haf›z Sofas›:
Mehmed Han ç›raklar›ndan el-hac Hat-
tat Mehmed Rasih Efendi (Sicill-i Osmâ- 1248 Ramazan 18 (fiubat 1833). El-hac Ali
nî, 2/348) A¤a.

1267 Safer 2 (Aral›k 1850). Mütehayyizan-› 1275 fievval 7 (10 May›s 1859). Bendegân-›
rical-i Devlet-i Aliyye’den esbak Edirne Saltanat-› Seniyye’den el-hac Uzun ha-
eyaleti defterdar› Mehmed Said Efendi. f›zzâde, rütbe-i salis eshab›ndan mektubî
Kabri lâhit fleklinde olup kitâbesi nefis- maliye telhisi müdürü Mehmed Afif
tir. (Sicill-i Osmânî, 3/44) Bey.

1269 (1852). Meclis-i muhasebe-i maliye hü- 1320 Ramazan 18 (19 Aral›k 1902). Maliye
lefas›ndan Duhan gümrük emini Meh- nezaret-i celilesi Mektûbî Kalemi hesâ-
med Hidayetzâde Mustafa Tevfik Bey’in bât-› umumiye mukabelecisi Uzun Ha-
efli Sarayl› Fatma Han›m. Rebiyülevvel f›zzâde Ahmed Cemil Beyefendi.
27
Yelde¤irmeni’nden Kad›köy r›ht›m›na uzanan
1276 (1859). Duhan gümrü¤ü emini Mehmed bir yola Uzun Haf›z Soka¤› ad› verilmifltir.
Hidayet A¤a’n›n k›z› Fatma Esma Ha-
n›m. Yaz›c› Sofas›:

1278 (1861). Efahim-i rical-i Devlet-i Aliy- Set üzerindedir.


ye’den maliye müsteflar› Ahmed Muhtar
Beyefendi. (Sicill-i Osmânî, 4/350) 1227 (1812). Yaz›c› (kâtib) lâkab›yla ünlü
Mehmed Münif Efendi. Kitâbesi meflhur
1280 (1863). Duhan gümrü¤ü emini Hidayet Hattat Mustafa Rak›m Efendi’nindir.
A¤a’n›n efli Fatma Hoflnigâh Han›m. Rak›m Efendiyi Sultan III. Selim’e tan›-
tan bu zatt›r. Sarayda nüfuzlu idi. (Tarih
1280 Rebiyülâhir 17 (Kas›m 1863). Rical-i Dünyas› 1950, Say›: 7, s. 272) (Sicill-i
Devlet-i Aliyye’den Darphane-i Âmire Osmânî, 4/519 Münif) Tafl› 1970’li y›l-
mektubcusu Arif Efendi’nin efli ve fiem- larda müzeye kald›r›lm›flt›r.
seddin Bey’in k›z› Âsiye Han›m.
Kafesî destarl› muhteflem flâhidesi, Sa-
1283 (1866). Hazine-i âmire defterdar› esbak raçhanebafl›’nda, Amcazâde Hüseyin Pa-
Tahir Efendi’nin o¤lu fiükrü Efendi. fla Medresesi’ndedir. 5 Rebiyülevvel
1227 tarihlidir. Yan›nda, yine ayn› ta-
1286 (1869). Sab›ka Evkaf-› Hümâyun mek- rihte vefat eden o¤lu Hüseyin Hamid
tubcusu Macid Efendi’nin efli Fatma Dü- Efendi’nin büyük molla sar›kl› flâhidesi
riye Han›m. vard›r.

1286 Ramazan 23 (Aral›k 1869). Parmakl›k 1237 (1821). Mehmed Münif Efendizâde Ya-
içinde. Ömer Pafla. (Sicill-i Osmânî, z›c› Mehmed ‹zzet Efendi.
3/602) Do¤umu: 1826. Kocabafl = Yüce-
bafl Ailesinin büyü¤ü. 1238 Safer 21 (Kas›m 1822). Yaz›c›-i esbak

658
Üsküdar Mezarl›klar›

Mehmed Münif Efendi’nin o¤lu Müder- 1280 (1863). Rical-i Devlet-i Aliyye’den Dî-
risîn-i kiramdan Hüseyin Hamid Efen- vân-› Deâvî Naflir Efendi’nin efli el-hac
di’nin k›z› Hafize Süreyya Han›m. Es’ad A¤a’n›n k›z› Cemile Han›m.

1251 Rebiyülevvel 5 (Temmuz 1835). Hâce- 1288 (1871). Seyyid Mehmed Naflir ibn-i el-
gân-› Dîvân-› Hümâyun’dan Mehmed hac es-seyyid Ahmed Niyazi. (Sicill-i Os-
Münif Efendi’nin efli Safiye Hadîce Ha- mânî, 4/33)
n›m.
* * *
1259 Safer 12 (14 Mart 1843). Mütehayyizan-›
rical-i Devlet-i Aliyye’den yaz›c›-i esbak 1248 gurre-i Muharrem (May›s 1832). Teflri-
merhum Mehmed Münif Efendi’nin efli fatî Ahmed Reflid Beyefendi’nin efli Ay-
ve Rüûs-› hümâyun kalemi kisedar› mü- fle Mansure Kad›nefendi.
teveffa fiakir Efendizâde Mehmed Nebil
Bey’in annesi Zeliha Kad›nefendi. 1309 Ramazan 16 (Nisan 1892). Hazreti fleh-
riyarî Ser Çavuflan Ali Nâz›m Bey.
1281 Zilkade 16 (Nisan 1865). fiakir Efendi-
zâde Rumeli Beylerbeyi payeli Kütahya 1310 Zilkade 12 (May›s 1893).
Kaimmakam› Mehmed Nebil Pafla (Si-
cill-i Osmânî, 4/541) “Cenab-› Mir Mehmed Cemil sahib-i câh”

1303 (1885). Vükela-y› Saltanat-› Seniy- 1311 (1893). Sancak flâhide, ç›pa kabartmal›-
ye’den ‹flkodra Valisi Devletlu Mustafa d›r. Sefâin-i bahriye kaptanlar›ndan
As›m Pafla’n›n o¤lu merhum Nebil Pa- Mehmed Vâs›f Efendi
fla’n›n torunu Mehmed Rüfldi Bey. (Si-
cill-i Osmânî, 3/283 As›m Pafla) Gömülü bir tafl: Sab›ka Edirne Bostanc›bafl›s›
olan dergâh-› âlî kap›c›lar›ndan Mira-
1237 (1821). Yaz›c›-i esbak Mehmed Münif hur........
Efendi’nin o¤lu rüus kalemi hülefas›n-
dan olup 18 yafl›nda vefat eden ‹zzet 1185 (1771). Kafesî destarl›. Dîvân-› Hümâ-
Mehmed Efendi. yun Hâcegân›’ndan sab›ka Yeniçeri
Efendisi ‹mam Hasan Efendi. (Sicill-i Os-
1252 (1836). fiâhidesi molla sar›kl›. Bursa ka- mânî, 2/156)
d›s› Yaz›c› Mehmed Efendizâde ‹brahim
Edhem Efendi. (Sicill-i Osmânî, 1/157) 1196 (1782). fiâhidesi büyük molla sar›kl›.
‹mam-› flehinflahî es-seyyid el-hac Os-
1313 (1895). Müflîrân-› azamdan Mustafa man Efendi. (Sicill-i Osmânî, 3/434)
As›m Pafla’n›n k›z› Sadiye Han›m. Kitâ-
besi on m›srad›r. 1210 (1795). Hekimo¤lu Ali Pafla (..... k›r›k)
pakinden olan
“Âh Sadiyyem senin içün validen kan a¤las›n”
“Ah o mahdûm-› flehid Mehmed Bey
Naflir Efendi Sofas›: Henüz açmad› bir gonca iken vefat etti.”

1238 (1822). Kâtibî sikkeli. Es’ad A¤a. Kâtibî flâhidesindeki kitâbesi 14 m›sra-
d›r.
1254 (1838). Es-seyyid Mehmed Naflir Efen-
di’nin efli ve el-hac Es’ad A¤a’n›n k›z› 1210 (1795). Sab›ka A¤a-y› çukadar-i hazreti
olup genç yafl›nda vefat eden Fat›matü’z- flehriyarî Lâdikli Ahmed A¤a’n›n cariye-
Zehra Han›m. lerinden Mahbûbe Kad›n.

1268 (1851). Kad›köy’de sakin müteveffa el- 1211 Zilhicce 5 (1 Haziran 1797). Kâtibî sik-
hac Es’ad A¤a’n›n efli Fatma Niyazi Ka- keli. Lâdikli Ahmed A¤a. Kitâbesi flu-
d›n. dur:

659
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Bir mübarek zat›n 1212 (1797). A¤a-y› Çukadar-› esbak Ladikli


Meskeni olmufldur bu mezar Ahmed A¤a’n›n cariyesi Mahflere Ha-
Eylemifl nazik tenin tun.
Haki yeksar›n ruzgâr
Merhum ve ma¤fur A¤a-y› 1216 (1801). Kafesî destarl›. Reis Rat›b Efen-
Çukadar-› Hazreti flehri di’nin o¤lu ‹skender Mehmed Beyefen-
yârî-i esbak Ladikli Ahmed di. (Sicill-i Osmânî, 2/346 Rat›b Ebubekir
A¤a ruhiçün Fatiha. Efendi, öl. 1214)

Çeflme ve namazgâh› vard›r. Ayr›l›k 1222 (1807). Mektûbî defteri hulefas›ndan


Çeflmesi yak›n›ndaki mezarl›k duvar› kö- Antakyal› Mustafa Efendi.
flesinden, caddeyi takiben 173 ad›m iler-
lersek flâhidesinin önüne geliriz. Ayak 1227 (1812). Esad A¤azâde mektubî-i Defteri
tafl› servi kabartmal›d›r. hulefas›ndan Ali ‹zzet Efendi.

1218 Zilkade 14 (fiubat 1804). Kâtibî sikkeli. 1228 Receb 15 (Haziran 1813). Valide Sultan
Çukadar-› flehriyarî Enderun-› Hümâyun kethüdas› Yusuf A¤a etba›ndan sab›ka
A¤alar›’ndan fiehabüddin mütevellisi ‹z- Sikke Naz›r› el-hac Mehmed A¤a. (Si-
nikli Ahmed A¤a. (Sicill-i Osmânî, cill-i Osmânî, 4/668 Yusuf A¤a)
1/277)
1228 (1813). ‹rad-› Cedid-i Hümâyun defter-
1236 (1820). K›r›k bir tafl. Halil A¤a. dar› el-hac ‹brahim Efendi’nin mirahuru
Mehmed A¤a’n›n ye¤eni Mustafa A¤a.
1240 Rebiyülevvel 17 (Kas›m 1824). Kassab
Bafl› Hasan Pafla’n›n k›z› fierife Ayfle Ha- 1231 (1816). Sab›ka Sikke Naz›r› Mehmed
n›m. (Sicill-i Osmânî, 2/167 Hasan Pafla) A¤a’n›n efli fierife Ümmügülsüm Han›m.

1185 (1771). Dergâh-› âlî kap›c›bafl›lar›ndan 1236 Cemaziyelevvel 22 (fiubat 1821). Saray-
Osman A¤a. › Atik-i mamure teberdarlar›ndan Yahya
Efendi’nin efli Emine Han›m.
1188 (1774). Haf›z Feyzullah Efendi.
1245 (1829). Sultan Ahmed kâtibi el-hac ‹b-
1188 (1774). Silâhdar çavufl Hac› Hasan A¤a. rahim Efendi’nin efli Habibe Han›m.

1191 (1777). Kaimmakam-› esbak Abdullah 1254 (1838). Mukataa Müfliri Devletlu Ab-
Pafla’n›n silâhdar› el-hac Genc Ömer durrahman Nafiz Pafla tevabiinden Kara
A¤a. (Sicill-i Osmânî, 3/392 Abdullah Pa- Mehmed A¤a. (Sicill-i Osmânî, 4/535
fla, öl. 1215) Nafiz Pafla)

1192 (1778). Kâtibî sikkeli. Sab›ka Serçuka- 1255 (1839). Saray-› Atik-i Mamure teber-
dar-› Hazreti Cihandârî dergâh-› mualla darlard›ndan Yahya Efendi.
kap›c›bafl›lar›ndan Çay›rzâde ‹brahim
A¤a’n›n biraderi Enderun-› Hümâyun 1270 (1853). Sab›ka Silâhdar Kaimmakam
seferli a¤alar›ndan Ali A¤a. (Sicill-i Os- Mustafa Pafla’n›n hazinedar› Osman
mânî, 1/145, 4/687) Ahfad›n›n kabirleri Efendi.
Kocamustafapafla Camii hazîresindedir.
1278 gurre-i Muharrem (Temmuz 1861). Sul-
1197 (1783). Niflanc› Ali Paflazâde Halil Be- tan Mustafa Han silâhdar› Ahmed
yefendi’nin efli Esma Kad›n. (Sicill-i Os- Bey’in teberdar› Kad›köylü Zaim Ahmed
mânî, 3/538 B›y›kl› Ali Pafla) A¤a. (Sicill-i Osmânî, 1/256 Ahmed Bey)

1211 (1796). Hâcegândan ‹smail Efendizâde 1287 (1870). Hassa Topcu Mirlivas› esbak
Abdülvehhâb Efendi. Hüseyin Pafla’n›n harîm-i pâki Fatma
Mahdûme Han›m.

660
Üsküdar Mezarl›klar›

1306 (1888). Dahiliye Nezaret-i celîlesi evrak 1207 (1792). Mektubî-i sadr-› âlî Sad›k Efen-
kalemi hulefas›ndan Ârif Efendi. di’nin efli Sarayl› Letâfet Fatma Han›m.

1313 fievval 13 (Mart 1896). Müflîrân-› azam- 1226 Muharrem (Ocak 1811). Merhum Vali-
dan merhûm Mustafa As›m Pafla’n›n k›- de Sultan kethüdas› Yusuf A¤a’n›n kap›
z› Sadiyye Han›m. (Sicill-i Osmânî, çukadar› Osman Efendi.
3/283)
1227 (1812). Saray-› atik teberdarlar›ndan ‹s-
Salih Efendi Sofas›: mail A¤a.

1272 Safer 21 (Ekim 1855). Rütbe-i salise ri- 1249 (1833). Zeynep Sultan Camii flerifinde
calinden Maliye hazinesinde mektubî-i mekteb hacesi ve Ayasofya-i Kebir’de
Maliye Odas› telhis mümeyyizi Mehmed devirhanbafl› el-hac Haf›z Ali Efendi.
Salih Efendi.
1260 (1844). Sarayl› Nefise Hatun.
1292 (1875). Salih Efendi’nin efli fierife Hadi-
ce Han›m. 1262 (1845). Hasodadan Edhem A¤a’n›n an-
nesi Ayfle S›dd›ka Han›m.
1308 (1890). Salih Efendi’nin o¤lu Maliye
Nezareti mümeyyizi Ali Haydar Bey. 1268 (1851). Kuflhane-i Hass Osman A¤a.

1312 (1894). Maliye kâtibî odas› mümeyyizi 1303 (1885). Nesl-i pâk-i Hazreti Peygambe-
Ali Haydar Bey’in o¤lu Hazine-i fiahane rîden ve sadad-› azamdan Amasya San-
memuru Mehmed Safvet Bey. ca¤› Ladik’de defin-i hâk kutbü’l-ârifîn
gavsü’l-vâs›lîn Seyyid Ahmed-i Kebir sa-
1326 Ramazan (Ekim 1908). Maliye Nezareti hib-i hal Hazretlerinin ahfad›ndan Si-
Muhasebat-› Atika Tahrirat Kalemi hu- lâhdar-› hazreti flehriyarî es-seyyid Ab-
lefas›ndan merhum telhis mümeyyizi Sa- dullah A¤azâde Mekke-i Mükerreme ka-
lih Efendi’nin o¤lu Ahmed Rag›b Bey. zas› es-seyyid Ahmed ‹zzet Beyefendi’nin
o¤lu Rüsûmât Naz›r-› esbak› Mehmed
‹smail Efendi Sofas›: Hakk› Beyzâde Topcu Mektebi’nden
mahrec Ahmed Mümtaz Bey.
1196 (1782). Ayasofya-i kebir kâtibi ‹smail
Efendi etba› Abdullah A¤a. 1144 (1731). Sab›ka mevkufat baflhalifesi el-
hac ‹smail Efendi ve k›z› 1140 Hadice
1197 Zilkade (Ekim 1783). Ayasofya-i Kebir Kad›n.
kâtibi ‹smail Efendi’ye tabi ‹smail A¤a.
1169 (1755). Kafesî destarl›. Hâcegân-› Dî-
1199 fiaban. (Haziran 1785). Ayasofya-i Ke- vândan Ârifî Hüseyin Efendi.
bir kâtibi ‹smail Efendi’nin efli Mahbube
Kad›n. 1205 (1790). Sikkeli. Saray Hocas› Erzurumî
el-hac Abdullah Efendi.
1206 (1791). Ayasofya-i Kebir kâtibi ‹smail
Efendi’nin cariyesi Ruhsar Kad›n. 1227 Rebiyülevvel (Mart 1812). Devletlu 4.
Kad›n Hazretlerinin kalfalar›ndan fiev-
1217 (1802). Ayasofya-i kebir kâtibi el-hac kimana Hatun.
‹smail Efendi’nin efli Emine Han›m.
1233 (1817). Teberdar Mustafa A¤a.
1165 (1751). Saracbafl›zâde Mustafa Bey’in efli
Ümmühan Hatun. 1248 (1832). Esma Sultan cariyelerinden “bir
gonce-i zîba” iken hastal›ktan vefat eden
1172 (1758). Ürgüblü el-hac› Ahmedzâde Miyale Hatun. Kitâbesi 16 m›sra olup
Ömer. tarih beyti fludur:

661
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

‹hlâsla târîh didi Fatiha-gûyân “Çar erkân cihandan ç›kd› fücceten itdi Mehmed
Miyale’yi rahmet ile flad eyliye Mevlâ Mercan”
1248

Tarih k›sm› gömülü. Acemiyan çorbac›s› Mu-


rad Memifl A¤a. HAYDARPAfiA ‹NG‹L‹Z
MEZARLI⁄I

ÇAKALDA⁄I MEZARLI⁄I M ezarl›k, Haydarpafla Askeri Hastahane-


si’nin arka taraf›nda ve bu hastahane ile
Marmara Denizi aras›nda bulunan yüksek yar

Ü mraniye ile K›s›kl› aras›nda ve Alemda¤


Caddesi üzerindedir.
üzerindedir. Burada, K›r›m Harbi (1853-1855)
s›ras›nda, Selimiye K›fllas› ile Haydarpafla As-
keri Hastahanesi’nde ölen ‹ngiliz asker ve su-
1185 (1771). Kafesî destarl›. Divan-› Hüma- baylar› ile di¤er baz› devletlerin askerleri gö-
yun Hacagân›ndan sab›ka yeniçeri efen- mülüdür.
disi ‹mam Hasan Efendi. (Sicill-i Osmâ-
nî, 2/156) Kanunî devrinde (1520-1566) tanzim edilen
Has Bahçe’nin bir parças› olan bu yere iki yol-
1196 (1782) Büyük molla sar›kl› flâhide. dan gidilir:
‹mam-› fiehinflâhî, es-seyyid el- hac Os-
man Efendi. 1) Haydarpafla Lisesi ile Haydarpafla Askeri
Hastahanesi aras›nda uzanan ve ismi bulunma-
1284 (1867). Bende-i âl-i abâ vak›f-› esrar, ni- yan asfalt bir yoldan.
zamiye evrak müdürü fievket Baba.
2) Haydarpafla gar›n›n arka taraf›ndaki bir yo-
1320 (1902). Evkâf-› Hümâyun Örümcek Mü- kufl yoldan.
dürü (aynen böyle yaz›l›!-M.N.H) Hüse-
yin Efendi’nin efli Emine Han›m. Mezarl›¤›n as›l kap›s› birinci yol üzerinde iken
sonradan ikinci yol taraf›na al›nm›flt›r. Muha-
1321 (1903). Hazine-i Hümâyun 3. kâtibi fia- f›zl›k kap›s› as›l kap› yan›nda hâlâ durmakta-
ir fievki Bey (‹nal, Son As›r Türk fiairle- d›r.
ri, s. 1795)
Tu¤amiral Adulphus Slade’nin (Müflavir Pafla)
1937 fieyhü’l-vüzera Mustafa Nuri Pafla’n›n k›- hat›ralar›na göre “güzel bir servilik isteyen bu
z› Tayye (Atiyye olmal›) Han›m’›n efli k›ymetli mevkiin” etraf› bir duvar ve parmak-
Halid Bey. l›k ile çevrilmifltir.

1969. “Kalbi her zaman vatan aflk› ile dolu” olan Mezarl›k, iki üçgen fleklinde bir toprak parça-
Yusuf Kemal Tengirflek. Kabri, mezarl›k s›ndan ibaret olup boyu 700 m. kadar, geniflli-
kulübesinin arkas›ndaki büyük aile sofa- ¤i ise de¤ifliktir. Hepsinin otuz dönüm oldu¤u
s›ndad›r. Türk devlet adam›. (Meydan bilinmektedir. Orta k›s›m dar oldu¤undan ölü-
Larus, 12/55) Do¤. 1877 ler iki uca, yani Kavak ‹skelesi ile Haydarpafla
taraf›na bakan genifl k›s›mlara gömülmüfltür.
1980. Nazl› Tengirflek. Do¤. 1891.
Miralay Tabip Mehmet fiakir ‹brahim Bey’in
1986. Spor gazetecili¤inin öncüsü Nam›k Sevik. (1851-1897), Haydarpafla Askeri Hastahanesi
adl› yazma eserinde, as›l kap› taraf›na K›r›m
Tarihi olmayan fesli bir flâhide, mezarl›k kulü- Harbi s›ras›nda ölen askerlerin gömülmüfl ol-
besi karfl›s›ndad›r. “Moravî fieyh Ahmed du¤u belirtilmifltir. Yine bu esere göre, Haydar-
Necib Efendizâde saâdetlu Mehmed pafla taraf›ndaki k›s›m, sahipli oldu¤undan
Hayrullah Pafla Hazretlerinin harem 1855 tarihinde Osmanl› Hükümeti taraf›ndan
a¤alar›ndan Mehmed Mercan A¤a’n›n sat›n al›narak ‹ngilizler’e hediye edilmifltir.
tarih-i irtihalleridir: Buras› koleradan ölenler ile 1867’den sonra si-

662
Üsküdar Mezarl›klar›

vil ‹ngiliz ölülerine tahsis edilmifltir. Lyne’dir. Kendisi K›r›m Harbi muhariplerin-
den olup 54 y›l ailesiyle beraber muhaf›zl›k bi-
Sivil ve askeri k›s›mlar aras›na I. ve II. Dünya nas›nda oturmufltur. Kabri, bu evin önündedir.
Harpleri s›ras›nda ölen ‹ngiliz askerleri gömül- Koruyuculuk görevi için ayda 25 alt›n al›yordu.
müfltür. Buraya, I. Dünya Harbi’nde 378 kifli,
II. Dünya Harbi’nde ise 39 kifli defnedilmifltir. Mezarl›kta bir çok ünlü kimseler de gömülü-
dür. Bunlar aras›nda, dünya çap›nda ünlü ‹ngi-
K›r›m Harbi s›ras›nda Selimiye K›fllas› ile Hay- liz Türkolo¤u Sir Deison Ros ve eflinin 1946 ta-
darpafla Askeri Hastahanesinde kimi gün 50- rihli kabirleri de vard›r. Ayr›ca ‹ngiltere Kral-
60 kifli ölüyordu. Bunlar› teker teker gömme¤e l›¤›’n› Osmanl› ‹mparatorlu¤u nezdinde temsil
imkân olmad›¤›ndan her akflam saat dört sula- eden elçisi Nikolaus Rodesieus Conot’in 19
r›nda, aç›lan umumi çukurlara kitle halinde Mart 1908 tarihli, bodrum katl› muhteflem tür-
gömülüyordu. Subay cenazeleri ise denize ya- besi de buradad›r. Bunlardan ayr› olarak “sizin- Ingiliz Mezarl›¤›’nda
k›n k›s›mlara teker teker defnedilerek bafllar›- dir, bizimdir” kavgas›na sebep olan Hurflit Pafla Melekler Âbidesi.
na birer tahta plaka dikiliyordu. da burada medfundur.

Mezarl›kta bu yüzden tek mezar azd›r. Bir mer-


mer lâhit üzerinde flunlar yaz›l›d›r:

“Burada 63. Alay Te¤menlerinden Thomas Kyd


Morgan yatmaktad›r. Kendisi ‹skoçya’dan Edin-
burg flehrinde James Morgan’›n ikinci o¤ludur. ‹n-
kemann Muharebesi’nde ald›¤› yaralar›n tesiriyle
19 yafl›nda iken 2 Ekim 1854’te Üsküdar’da öl-
müfltür. Bu lâhit müflfik bir ana taraf›ndan çok
sevgili bir o¤lun hat›rlanmas› için yapt›r›lm›flt›r.”

As›l askerî k›s›mda, K›r›m Harbi s›ras›nda öl-


müfl 5500 er ve 80 subay gömülüdür. Bunlar-
dan 2162’si ‹ngiliz, geri kalan› da ‹talyan, Ma-
car ve Leh (Polonya) askerleridir.

Padiflah iradesiyle bu harbe kat›lm›fl olan M›s›r


ve Tunus askerleri Müslüman Mezarl›¤›’na gö-
mülmüflken sonradan kemikleri bulunduklar›
yerden ç›kart›larak bu yere defnedilmifllerdir.
Bunlar 45-50 kadard›r. Bu nakil s›ras›nda Ta-
rabya’daki mezarl›kta bulunan 250 kadar de-
niz; Beykoz’da Selvi Burnu’nda ve Sokoni Gaz
Depolar›’n›n arkas›nda, Dikimevi civar›ndaki
‹ngiliz Mezarl›¤›’nda bulunan 400 kadar piya-
de askerinin kemikleri dokuz adet abidemsi
mezar tafl› ile birlikte Haydarpafla ‹ngiliz Me-
zarl›¤›’na nakledilmifltir. Bu arada Taksim’de
Topçu K›fllas› (‹stanbul Teknik Üniversitesi)
yan›nda bulunan Latin Mezarl›¤›’na gömülmüfl
bulunan 20 kadar bafl› bozuk asker kemikleri
de buraya getirilerek gömülmüfltür.

Haydarpafla ‹ngiliz Mezarl›¤› flimdi ‹stanbul’da


ölen ‹ngilizlerin kabristan› olmufltur. Para mu-
kabilinde buraya gömülürler.

Mezarl›¤›n ilk muhaf›z› Mr. William Henry

663
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Ingiliz Mezarl›¤›’nda
Melekler Âbidesi
figürleri.

Hurflit Pafla, ‹ngiltere donanmas›nda kalyon Abidesi’dir. K›r›m’da ölen askerlerin hat›ras›n›
kaptan› Guyon’un o¤ludur. Asil bir Macar ka- yad etmek için 1857’de ‹ngiltere Kraliçesi Vik-
d›n› ile evlenip Macar tebaas›ndan olmufl ve torya’n›n emriyle dikilmifltir. “Baron Marochet-
Macaristan ‹htilâline kar›flarak 1849’da daha ti taraf›ndan resmi yap›lan” bu granit sütun yek-
baflka bir çok Macar büyükleriyle Türkiye’ye pare görenmesine ra¤men küçük tafllardan ya-
iltica etmiflti. Osmanl› Hükümeti kendisine p›lm›flt›r. Yerden yüksekli¤i 28 metredir.
Macar Ordusunda tafl›d›¤› tu¤general rütbesini
verdi. Bozdo¤an Kemeri’nde bir konakta Türk Abide iki k›s›md›r. Altta kaide vazifesi gören
hayat›n› geçirdi¤inden öldü¤ü vakit herkes 2,5 metre geniflli¤inde, 7 metre yüksekli¤inde-
Müslüman san›yordu. Kontes Guyon, Hurflit ki k›sm›n dört köflesine, ellerinde birer tüy ka-
Pafla’n›n bir hiristiyan olarak öldü¤ünü söyle- lem bulunan, kanatl› zafer melekleri rölyefleri
mesi üzerine merasimle götürülüp ‹ngiliz Me- yap›lm›flt›r. Bu kabartma heykellerin aras›na
zarl›¤›’na gömüldü. ‹ki o¤lu ‹mparator III. Na- ve her yüzüne ‹ngilizce, Frans›zca, ‹talyanca ve
polyon’un emriyle IV. Henri kolejine konul- Arapça flu kitâbe yaz›lm›flt›r:
du. Mezar tafl› üzerine sonradan flu kitâbe yaz›l-
m›flt›r: “1854, 1855 ve 1856 senelerinde Rusya’ya karfl›
yap›lan harpte vatanlar› u¤runa ölen ‹ngiliz ordu
“‹stiklal mücahidi Guyon Richard’›n 100. y›ldö- ve bahriyesine mensup subay ve erlerin hat›ras›na
nümünü hat›rlamak için Macar Halk Cumhuriye- dikilen bu sütun 1857 senesinde Kraliçe Victoria
ti taraf›ndan vaz edilmifltir. 1856-1956” ve milleti taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r.”

Mezarl›¤›n en görkemli yap›s› Kraliçe Viktorya Bu meleklerin ve kitâbelerin üzerine de diz ba-

664
Üsküdar Mezarl›klar›

¤› niflan› hak edilmifltir. önüne gelinir. Kap› üzerinde kitâbe yoktur.

Kaidenin alt taraf›na sonradan flu plaket yer- ‹çeri girildi¤inde sol tarafta, 1855 tarihinde öl-
lefltirilmifltir: müfl olanlar için dikilen bir kaç kabir görülür.
Bunlardan biri -büyük bir ihtimalle- Haydar-
“Bir as›r önce bu mezarl›k yak›nlar›ndaki çal›flma- pafla Camii Mezarl›¤›’ndan al›nm›flt›r. Üzerin-
lar›yla pek çok insan›n ›st›rab›n› dindiren ve hem- deki motiflerden bir kad›na ait oldu¤u anlafl›-
flirelik mesle¤inin temelini atan Florence Nightin- lan bu flâhidenin yaz›lar› silinerek ‹ngilizce ya-
gale’in hat›r›s›na. 1854-1954. Bu plak Türki- z›lm›flt›r.
ye’deki ‹ngiliz Cemaati taraf›ndan Kraliçe II. Eli-
zabeth’in tac giyme y›l›nda onu tebcilen konul- Biraz ileride ve sa¤ tarafta, 1867 tarihinden
mufltur.” sonra ölen ‹ngilizler’e ait çok bak›ml› ve abi-
demsi tafllarla süslü mezarl›k bulunmaktad›r.
Bu kaidenin üzerine dört köfle, alt kaideye gö- Burada, mütareke devrinde, 1920 tarihlerinde
re daha ince, 21 metre yüksekli¤inde bir sütun vefat eden müslüman askerler de gömülüdür.
yap›lm›flt›r. Bunlar Maslak’tan nakl-i kubûr yolu ile getiril-
mifltir. Bunu belirten büyük bir kitâbe tafl›, gö-
Haydarpafla Köprüsü’nün Üsküdar yönündeki mülenlerin isimlerini havi olarak dikilmifltir.
aya¤› bafl›nda, eski Ticaret Lisesi’nin ve Sultan
Abdülmecit Çeflmesi’nin karfl›s›ndaki yoldan Mezarl›¤›n bu birinci k›sm› yar›m daire fleklin-
‹ngiliz Mezarl›¤›’na gidilir. Bu yokufl yol gar bi- de olup deniz taraf› demir bir parmakl›kla, ar-
nas›n›n eski yolu olup sonradan kapat›lm›flt›r. ka taraf› ise Askerî Hastahane’nin alçak duva-
Kap›n›n yan›ndaki bir levhada “‹ngiliz Mezarl›- r› ile çevrilmifltir.
¤›’n› ziyaret edecekler bu kap›dan geçebilir” diye
yaz›l›d›r. Bu yar›m daire fleklindeki k›sm›n yan›ndaki
dar bir berzahtan ikinci k›sma geçilir. Buras›
Yolun biraz ilerisinde ve sa¤ taraftaki beton bir da yar›m daire fleklindedir. Dar berzah›n he- Ingiliz Mezarl›¤›.
geçitten, mezarl›¤›n sonradan aç›lan kap›s› men yan›nda, yukar›da ad› geçen, mermer tür-

665
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Ingiliz Mezarl›¤›
vaziyet krokisi.

be yer alm›flt›r. Türbenin önünde ‹yonik bafl- Türk Ordusu’nda vazife ile bulunmufl ve bu es-
l›kl› dört sütunun tafl›d›¤› bir revak vard›r. nada yakaland›¤› tifodan vefat etmifltir.

‹kinci k›s›mda ve Viktorya Abidesi’nin önün- As›rl›k pek çok çam a¤ac› bu bak›ml› mezarl›-
de bir çok kabir bulunmaktad›r. Bunlar, 1855- ¤› gölgelemektedir.
1856 tarihinde K›r›m Harbi s›ras›nda ölen as-
kerlere aittir. Aralar›nda sonradan gömülen- Kaynaklar: (Miralay Dr. Mehmet fiakir Bey, Haydarpafla
lerde mevcuttur. 1877 tarihli olan›, ‹stan- Askeri Hastahanesi, Muallim Cevdet Yazmalar›) (A. Slade,
bul’daki ‹ngiliz sefareti ataflesi Julian Hardi La- Türkiye ve K›r›m Harbi, s. 221) (B. fiehsuvaro¤lu, K›r›m
yand’a aittir. Bu zat, fiipka Geçidi Muharebele- Harbinde ‹stanbul Hastahaneleri, Hayat Tarih Mec. 1965,
ri s›ras›nda, Süleyman Pafla kumandas›ndaki Say›: 10 s. 19) (Gezi Notu)

666
Üsküdar Mezarl›klar›

KARACAAHMET MEZARLI⁄I Kap›s›, Harmanl›k Kap›s›, fiehitler Kap›s›,


Körkap›, Yan›k Ömer Kap›s› ve F›st›kl› Kap›s›-

‹ stanbul’un de¤il, Türkiye’nin bile en büyük


mezarl›¤›d›r. Üsküdar’›n yüksek bir mevkiin-
de bulunup, meyilli bir arazide tesis edilmifltir.
isimlerini tafl›yan kap›lar› vard›r. Bu kap›lar›n
yan›nda, kap›lar› aç›p kapayan mezarl›k bekçi-
lerinin küçük evleri bulunuyordu.
Etraf›, Nuhkuyusu Caddesi, T›bbiye Caddesi,
‹nadiye Mescidi Sokak, Büyük Selim Pafla Karacaahmet Mezarl›¤›’n›n ayr›ca bölge isim-
Caddesi ve ‹nadiye Camii Soka¤› ile çevrilmifl- leri vard› ki, flunlard›r:
tir. Arazinin en alçak noktas›n›, Seyyid Ah-
met Deresi vadisi teflkil etmektedir. 1. ‹nadiye Mezarl›¤›,
2. Menzilhane Mezarl›¤›,
Ad›n› Karaca Ahmet Sultan’dan alan mezarl›- 3. Tunusba¤› Mezarl›¤›,
¤›n tesisi çok eski tarihlere dayanmaktad›r. 4. Yüksekkald›r›m Mezarl›¤›,
Ayvansarayî Haf›z Hüseyin Efendi Vefeyât ad- 5. Aflç›bafl› Mezarl›¤›,
l› eserinde, Üsküdar’da Miskinler Tekkesi ci- 6. Karacaahmet Türbe Mezarl›¤›,
var›nda, bir mezarda bulunan kitabeden bah- 7. Çiçekçi veya Havuzbafl› Mezarl›¤›,
seder, kitabe Abdullah es-Selâhi Efendi tara- 8. Duvardibi veya Çay›rbafl› Mezarl›¤›,
f›ndan: Ahmed’in pederi Bayezid-550 tarihinde, 9. Harmanl›k Kap›s› Mezarl›¤›,
Ebû Yezid zaman-› saltanat›nda Konstantiniyye 10. Seyyid Ahmet Mezarl›¤›,
feth olundu, fleklinde okunmufltur. 11. ‹ranl›lar Mezarl›¤›,
12. fiehitlik Mezarl›¤›,
‹stanbul’un Araplar taraf›ndan muhasaras› s›- 13. Kuyubafl› Mezarl›¤›,
ras›nda flehid olan askerlerin buraya gömüldü- 14. Miskinler Tekkesi (Dedeler Kuyusu Mezarl›¤›) Karacaahmet
¤ü san›lmaktad›r. Mezarl›kta hiç bir zaman bir 15. Haydarpafla Mezarl›¤›, Mezarl›¤›,
Roma veya Bizans lâhdine rastlanmam›flt›r. 16. Araplar Mezarl›¤›, Duvardibi mevkii.
17. fierif Kuyusu Mezarl›¤›, Buras› ayn› zamanda
750 dönümlük bir araziyi kaplayan mezarl›¤›n, 18. F›st›kl› Mezarl›¤›, Bayram yeri idi.
Seyyid Ahmet veya ‹ranîler Kap›s›, Namazgâh 19. Taflç›lar Mezarl›¤›.

667
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

küdar R›faî Tekkesi Âsitânesi, Behram Pafla


Türbesi, Ayasofyal›lar Sofas›, ‹nadiye Çeflmesi
ve Hamam›, fieyh Nizameddin Efendi Tekke-
si, Yediemirler Türbesi, Büyük Selim Pafla So-
fas›, Yüksek Kald›r›m Mezarl›¤›, Sadrazam fie-
hid Haf›z Ahmet Pafla Sofas›, fieyh Osman
fiems Efendi Sofas›, Sadeddin Efendi Sebil,
Çeflme ve Hazîresi, Karacaahmet Türbe ve Se-
bili, Rodosî Ahmet Fethi Pafla Camii ve çefl-
mesi, Hüseyin Pafla Sebili, kütüphane sahibi
Ât›fzâdeler Sofas›, Tepebafl› Mezarl›¤›, F›st›kl›
Mezarl›¤›, ‹brahim A¤a Camii, Çeflmesi ve Ka-
rakolu, Ayr›l›k Çeflmesi ve Araplar Mezarl›¤›
ile Namazgâh› bulunmaktad›r.

Gündo¤umu Caddesi üzerinden Roma, Bizans


ve Osmanl› Ordular› geçerek Anadolu’ya ulafl-
m›fllard›r. Surre Alay› da kafile ile buradan Ay-
r›l›k Çeflmesi’ne gelmifltir.

Mezarl›¤›n di¤er bir yolu ise, T›bbiye Caddesi


idi. Bu tali yol say›l›rd›. Üsküdar vapur iskele-
sinden Do¤anc›lar’a gelen bir kimse, Hüdâyî
Aziz Mahmud Efendi Hazretleri’ni ziyaretten
sonra, Çak›rc›bafl› Hasan Pafla Camii, Nasuhî
Mehmet Efendi Tekkesi, Sadrazam Hasan Pa-
fla Çeflmesi, Türkmen Mezarl›¤›, Paflakap›s›,
Beflir A¤a Çeflmesi, Süleyman Pafla Menzil
Çeflmesi ve Çiçekçi Camii ile Sultan III. Selim
Çeflmesi önünden geçerek Duvardibi’nde, Ça-
y›rbafl› mevkiinde Gündo¤umu Caddesi’ne
ulafl›yordu.

Bugün 13. Ada’s› teflkil edilen Karacaahmet


Mezarl›¤›’n›n birden 10. Ada’s›na kadar (10.
Ada dahil) olan k›s›mlar›, tarihi flâhidelerle
Mezarl›¤›n belkemi¤i, eski Menzilhane Yokuflu bezelidir. Bu adalarda Fatih Devri’ne ait bir
Karacaahmet Caddesi olan flimdiki, Gündo¤umu Caddesi’dir. tek tafl mevcut de¤ildir. Hicri 10. yüzy›la ait üç
Mezarl›¤›’n›n bir Mezarl›k burada, ‹nadiye’den bafllayarak, ‹bra- flâhide günümüze kadar gelebilmifltir ki, bunlar
bölümünü him A¤a’ya kadar uzan›r. Bundan evvel, Ah- 926 (1520) tarihinde vefat eden Reisü’l-hatta-
gösterir flehir plân› mediye Meydan›’nda (Yeniçeflme Meydan›) bu- tîn fieyh Hamdullah Efendi, 962 (1555)’de ve-
paftas›. lunup da, flimdi mevcut olmayan Mehmet A¤a fat eden “fiaban-› ber-murad” ve 999
veya Gizlice Baba Mezarl›¤›’n› sayacak olursak, (1590)’da vefat eden Sipahi Ali A¤a’ya aittir.
Karacaahmet Mezarl›¤›, Ahmediye Meyda- 11. yüzy›la ait ise 45 flâhide mevcuttur. Bunla-
n›’ndan bafllayarak Sö¤ütlüçeflme, Mahmut Ba- r›n en eskileri 1006 (1597)’de vefat eden cami
ba Mezarl›¤› ile K›z›ltoprak’a kadar uzan›r. sahibi Bâli Çavufl ve 1012 (1603)’de vefat eden
Handan Sultan tayesi Âmine Hatun’a aittir. 12
Gündo¤umu Caddesi üzerinde; Ahmediye Ca- ve 13. yüzy›la ait pek çok flâhide vard›r.
mii, Sadiyyeden Fethi Efendi Tekkesi, A¤a
Camii ve Hamam›, ‹skender Baba veya Kay- Mezarl›¤›n çevresinde ve içinde bir çok tarihi
makç› Tekkesi, Nevflehirli ‹brahim Pafla’n›n eser mevcuttur ki, bunlar cami, Cüzzam Hasta-
muhteflem çeflmesi, Tavafli Hasan A¤a Camii hanesi, çeflme, sebil, su terazisi, kuyu, tekke ve
ve Mektebi, ‹bnü’l-emin Ahmet A¤a Çeflmesi namazgâhlard›r. Bunlar bahislerinde genifl bir
ve Namazgâh›, bunun karfl›s›nda bulunan Üs- flekilde kaydedilmifltir.

668
Üsküdar Mezarl›klar›

Mezarl›klar eskiden Mezarl›k Kethüdas› tara- Ada’da, Harmanl›k Kap›s› ile fiehitlik Camii
f›ndan idare ediliyordu ki, flimdiki Mezarl›klar aras›nda ve Nakflî fleyhi olup 1116 (1704)’te
Müdürlü¤ü’ne eflitti. Bu kethüdalardan biri vefat eden fieyh Mehmed Niyazi Efendi yan›n-
olan Hâf›z Hasan Efendi’nin 1219 (1809) ta- daki Kad›zadeler Sofas›’nda iken 1990 senesin-
rihli flâhidesi Ahmet Fethi Pafla Camii yan›nda de yok olmufltur.
iken 1997 senesi yaz›nda yerinden ç›kart›larak
buradaki trafo merkezinin arkas›na at›lm›flt›r. Üsküdar’da gömülü olanlardan 142 kifliyi
‘Mir’at-i ‹stanbul’ adl› eserine kaydeden Meh-
Karacaahmet Mezarl›¤›’n›n önemini bilen ve met Raif Bey, bu flâhideleri aray›p bulmas›n-
bu hususta eserler veren; Sicill-i Osmânî yazar› dan ziyade, Sicill-i Osmânî’den alarak kitab›na
Mehmet Süreyya Beyefendi’yi, ‘fiekaik-i Nu- geçirmifltir.
maniye’ye zeyl haz›rlayan F›nd›kl›l› ‹smet Be-
yefendi’yi ve ‘Merâkid-i Mu’tebere-i Üsküdar’ KARACAAHMET MEZARLI⁄IN-
adl› k›ymetli kitab› yazan Üsküdarî ‹smail DA GERÇEKLEfiT‹R‹LEN ‹ST‹M-
Hakk› Beyefendi’yi burada rahmetle an›yo- LÂKLER:
rum. Ne kadar ac›d›r ki bu eserleri bize veren
bu de¤erli insanlar›n kabirleri bugün mevcut Duvardibi Mevkii ‹stimlâki: Karacaahmet
de¤ildir. Mezarl›¤›’n›
1917, 1940, 1956 ve 1974 tarihlerinde olmak gösterir
‹smail Hakk› Beyefendi’nin kabri, topra¤a gö- üzere dört defa istimlâk edilmifltir. 1917’te flehir plân› paftas›.
mülü olarak, Karacaahmet Mezarl›¤›’nda, 2. tramvay yolu için yap›lan istimlâkte pek az bir

669
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

bölüm ortadan kalkm›fl ve Ahmet Fethi Pafla zâde Avukat Alaeddin Bey taraf›ndan yap›ld›¤›
Camii alt›ndaki çeflme, Nuhkuyusu Cadde- s›rada, Çiçekçi Camii hazîresine nakledilmifl-
si’nin sa¤ köflesine nakledilmifltir. Bu s›rada tir.
Mimar Kâs›m A¤a’n›n muhteflem lâhdi, fiehit-
lik Kap›s›’n›n hemen sol taraf›na, Himmet Ba- Seyyid Ahmet Deresi ‹stimlâki:
ba Türbesi, fiehitlik Camii sol ilerisine ve Mi-
kail Hoca Türbesi y›k›ld›ktan sonra da flimdiki Karacaahmet Mezarl›¤› bu nakilden sonra
trafo merkezinin sol taraf›na nakledilmiflse de, 1956-57 y›llar›nda ve bilhassa 1974’te Kara-
1985 tarihinde yok edilmifltir. Burada bulunan yollar›’n›n tahribat›na u¤rad› ve Seyyid Ah-
Alo Pafla’n›n kallâvîli flâhidesi de, Miskinler met Deresi taraf›ndaki flâhideler ile Ankara
Tekkesi Çeflmesi’nin arka taraf›na, 1. Ada’ya Asfalt› Köprüsü’nün yap›m› s›ras›nda 6. Ada
götürülmüfltür. karfl›s›ndaki mezarl›k tamamen imha edildi.

Yine bu civarda bulunan Serasker Nam›k Pafla Süheyl Ünver Bey, 13 Aral›k 1918’de henüz
aile sofas› geriye nakledilmifltir. Bu nakil s›ra- t›bbiye ö¤rencisi iken bu semt hakk›nda flu bil-
s›nda sofadaki flâhideler yere düflürüldü¤ü için giyi vermifltir:
parçalanm›fl ve çimento ile birlefltirilmifltir.
Hazîrenin nakledildi¤i yerdeki flâhideler de he- “‹brahim A¤a Mahallesi’nden Üsküdar’a giden
men yan tarafa yerlefltirilmifltir. bir yol var. Yolun her iki taraf› da mezarl›kt›r.
Sa¤ tarafta Karacaahmet Mezarl›¤› vard›r ki,
1956-57’de yap›lan istimlâklerde, Ahmet Fet- evvelce duvar› yoktu. fiüheda kabristan› yap›l-
hi Pafla Camii arkas›ndan geçen dar yol kapa- d›ktan sonra merkez kumandanl›¤›n›n emri ile
t›lm›fl ve Pafla’n›n çoban çeflmesini and›ran k›ymetli ve k›ymetsiz bir tak›m tafllar parçala-
ampir çeflmesi de parçalanarak sökülmüfltür. narak duvar yap›lm›fl ve tafllar› ile dolu olan ve
servileri ile meflhur olan buralar› birer toprak
Bu tarihe kadar Nuhkuyusu Caddesi’nin, Ka- y›¤›n›na döndürülmüfltür.
raca Ahmet Sultan Türbesi’ne kadar uzakl›¤›,
yani yolun geniflli¤i ancak 6-7 metre kadard›. Mekteb-i T›bbiye-i fiahane’den Üsküdar’a gi-
Burada yap›lan istimlâkler caddenin sa¤ tara- den flose aras›nda da yani yolun solunda tali bir
f›nda devam ettirilerek Harmanl›k Kap›s›’na kabristan vard›r ki, etraf› duvar ile çevrili de-
kadar uzat›lm›fl ve flâhideler de set üzerine bir ¤ildir. Ve buralarda evvelce tahmin ve hesab›-
s›ra halinde dizilmifltir. ma göre 45’e yak›n servi a¤ac› mevcuttu. Ve
‹brahim A¤a’da maruf büyük bir akar çeflme
Nam›k Pafla Sofas›’n›n karfl›s›nda bulunan Ah- vard›r ki, üzerinde yine maruf ve güzel bir kah-
met Fethi Pafla Sofas›’na hiç dokunulmad›¤› ve mevcuttu. Bu da flüheda kabristan› duvar›-
halde, yolun ilerisindeki 90 derecelik köfle ke- n›n yan›ndad›r. Civar ahalisi flu mezar karfl›s›n-
silerek yuvarlat›m›fl ve flimdiki hale getirilmifl- da olan bu çeflmede, çamafl›rlar›n› y›kayarak
tir. Himmet Baba ve Mikail Hoca Türbeleri bu askerlere odunluk vazifesi gören bu a¤açlar ke-
köflede idi. sile kesile evkaf memurlar›n›n gözü önünde bu
hali buldu. Yol ile birinci k›s›mda 54’e yak›n
Tunusba¤› ‹stimlâki: servi a¤ac› yerine bugün yak›lmak üzere dipleri
kesilen tam dört tane servi a¤ac› vard›r. ‹flaret-
Buradaki istimlâk 1940 tarihinde yap›lm›fl ve li k›s›ma bugünlerde Avusturya askerleri çad›r-
T›bbiye Caddesi’nin her iki köflesi flimdiki ha- lar›n› kurdu. A¤açlar› bir taraftan da onlar tah-
le getirilmifltir. O tarihte mezarl›k duvar›n›n rip ediyorlard›. Bugün, bu s›ra mezarl›kta görü-
üzerinde bulunan fieyhülislâm Mirzâzâde fieyh len 8-10 kadar a¤açtan yar›n bir fley kalmaya-
Mehmet Efendi ile o¤lu Neylî Ahmet Efen- ca¤› flüphesizdir. Bu zavall› memlekete yaz›k.
di’nin flâhideleri mezarl›¤›n içine ve flimdiki Ölülerimiz bile rahat yüzü görmüyor... Mukad-
yerine nakledilmifltir. desata hürmet etmeyen millet adam olamaz...

Tunusba¤› mevkiinde çok eski tarihli flâhideler Merkez kumandan› Sâbihi Cevat Bey zâhiren
ve sofalar bulunuyordu. Bunlar, mezarl›k du- çok dindar bir adamm›fl. Madem ki öyledir, ni-
varlar›n›n, 1938-40 tarihleri aras›nda, flimdi çin flimdiye kadar, o can›m k›ymetli tafllar›
görülen flekliyle ve büyük bir özveri ile Nasuhî- tahrip etmektedir?”

670
Üsküdar Mezarl›klar›

Tepebafl› Mezarl›¤› ‹stimlâki: dir. Bu yaln›z bize has muhteflem bir sanatt›r.
Bunlar›n tahribine art›k izin verilmemelidir.
Mezarl›k, Karacaahmet Türbesi ile ‹brahim
A¤a Camii aras›nda, Hüseyin Pafla Sebili’nin Kaynaklar: (Ayvansarayî, Vefeyât, Süleymaniye Kütüp.
bulundu¤u yerde ve Miskinler Tekkesi Çeflme- Esad Efendi Bölümü No: 1375 s. 107/b) (Konyal›, Üsküdar
si’nin karfl›s›nda olup burada çok k›ymetli tafl- Tarihi, 2/ 481) (H. T. Da¤l›o¤lu, Sanat Bak›m›ndan Mezar-
lar vard›. Bu semtin, ‹stanbul Belediyesi Asfalt lar ve Mezartafllar› ve Karacaahmet Mezarl›¤›, Milletleraras›
fiefli¤i’ne verilmesinden sonra, mezarl›k büyük 1. Türk Sanatlar› Kongresi’ne Sunulan Tebli¤ler, Ankara
bir tahribata u¤ram›flt›r. Yaln›z burada bulu- 1962, s. 120- 139)(H. T. Da¤l›o¤lu, ‹stanbul Mezarlar›,
nan kütüphane sahibi Ât›f Efendi aile sofas›, Yeni Türk Mec. Say›: 23-24 Haziran-Temmuz 1934) (H.
Karacaahmet Mezarl›¤›’n›n kap›lar›ndan biri T. Da¤l›o¤lu, Mezar Tafllar›, Türk Yurdu, Say›: 197- 3,
olan, F›st›kl› Kap›s›’n›n hemen sa¤ taraf›na Mart 1928 s: 48 - 49) (O. Öndefl, Karacaahmet Mezarl›¤›,
nakledilmifltir. Fakat ne yaz›k ki, Ât›f Efen- Hayat Tarih Mec. fiubat 1975) (N. Köseo¤lu, Karacaahmet
di’nin flâhidesi yok olmufltur. Mezarl›¤›, ‹stanbul Üni. Edebiyat Fak. yay›nlanmam›fl mezu-
niyet tezi, Ekim 1969) (N. Barut, Karacahmet Mezar Tafl-
‹stanbul’a gelen seyyahlar ve ressamlar Kara- lar›, ‹stanbul Üni. Edebiyat Fak. yay›nlanmam›fl mezuniyet
caahmet Mezarl›¤›’na büyük ilgi göstermifller tezi, Haziran 1969) (S. Eyice, ‹stanbul-fiam-Ba¤dat Yolu
ve bu arada da 1852-54 tarihlerinde Ernest de Üzerinde Mimarî Eserler, Tarih Der. Say›: 13, 1958, s. 81)
Caranza taraf›ndan bulunan ilk resimleri çekil- (M. Raif, Mir’at-i ‹stanbul, 1975) (S. N. Ergun, Mezar Ki-
mifltir. tabeleri, ‹stanbul 1932) (Erdem Yücel, Karacaahmet,
TTOK Belleteni, Eylül-Ekim 1975) (S. Ünver, Karacaah-
Karacaahmet Mezarl›¤›, bir aç›k hava müzesi met Facias›, Tercüman Gazetesi, 12 A¤ustos 1975) (Azade
niteli¤inde olup buradaki birbirinden de¤erli Akar, Mezar Tafllar›nda Süslemeler, Atatürk Konferanslar›,
flâhideler, gerek tarih, gerek taflç›l›k, gerek hat 1973-74, s. 73) (Hans-Peter Laqueur, Hüve’l-Bâkï, Tarih
sanat› ve gerekse bafll›klar› yönünden emsalsiz- Vakf› Yurt Yay. ‹stanbul 1997)

Karacaahmet
Mezarl›¤› bölümlerini
gösterir kroki.

671
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

ri’nin emriyle flimdiki yerine yerlefltiril-


mifltir. Poligonal bafl tafl› üzerindeki yaz›
fludur:

Hazreti Sultan Murad-› Gazi’ye


Ol ser mi’mar olan püflt-ü penâh
Ya’ni ol Kas›m A¤a ibn-i Ali
Dileriz olsun muîni ol ‹lâh
Çün bilür âhir bu mevtin cam›n›

Altta kaidede:

Nûfl ider flâh u gedâ bi-ifltibâh


S›hhatinde kabrini hafr eyledi
Umar›z ma¤fûr ola cürm ü günâh
Sanduka üst kenar›nda sa¤da:
Vehbi’yâ di merkadin tarihini
fiimdi Karacaahmet Mezarl›¤›’ndaki flahide-
Karacaahmet leri ada s›ras›na göre okuyal›m: Solda:
Mezarl›¤›
1. Ada Cennetü’l-me’va k›la ol Padiflah
fiehitlik Kap›s› 1036
kitabesi. 1. ADA
1065 (1654). ‹ço¤lan› iken vefat eden Dervifl

B üyük bir ada olan 1. Ada, Karacaahmet-‹b-


rahima¤a Yolu ile Nuhkuyusu Caddesi bo-
yunca uzan›r. Yan›k Ömer Kap›s›, Körkap›, fie-
Mehmed.

1136 (1724). Hamzavî Tafl. Tarih m›sra› flu-


hitlik Kap›s› ve Harmanl›k Kap›s› (Musalla dur:
Kap›s›) adl› dört kap›s› vard›r. Yan›k Ömer ka-
p›s› bugün kapal›d›r. Körkap› ise, 1965 tarihle- “Menzil-i Kami Efendi gülflen-i firdevs ola”
rinde aç›lm›flt›r. Evvelce geçit vermez toprak
bir yol oldu¤undan bu isimle an›lm›flt›r. fiehit- Edirne’lidir. fieyh ‹brahim Gülflenî’nin
lik Kap›s› da, 1335 (1916) tarihinde yenilen- o¤ludur. Alim, faz›l ve mahir flair idi. Ki-
mifltir. Kitâbesi âyet-i kerime olup Hattat Ke- tâbesi iki sat›r olup birincisi duad›r. Kab-
mal Bey’in eseridir. Harmanl›k Kap›s› ad›n›, ri, cadde üzerinde ve Haskan ailesi hazî-
yan taraf›ndaki Harmanl›k mevkiinden alm›fl- resi önündedir. (Sicill-i Osmânî, 4/73)
t›r. Bu tarla bugün de mevcuttur. Kap›n›n iki
yan›nda birer Bizans bafll›¤› bulunmaktad›r. 1138 (1726). Haskan ailesi solunda, sütun flâ-
Biraz ileride ise, iri granit sütunlar vard›r. hide. Kitâbesi fludur:

Alt› bölümden oluflan adada, medfun olanlar› Ser-firâz-› mevâlî-i Hazreti Selim Efendi kim
daha kolay bulabilmek için, A-B-C-D-E-F k›- Nukûd-› fazl› idi kaabil-i zî-fehme sermâye
s›mlar›na ayr›lm›flt›r. Olub Fetva Emîni mâye Mekke ile mükerrem
‹naye..... fazl›ndan idi muhtâc fetvâya
1. Ada - A Bölümü: Mülâz›m oldu çün rûhu Dürrî hakka didim târîh
‹de Hakk sadr-› Cennet’de Selîm-i Kâmile pâye
1036 (1626). Muhteflem lâhit. Mimar Kas›m 1138
A¤a. (Merâk›d s. 35; Semavi Eyice, Mi-
mar Kas›m Hakk›nda, Tarih Belleteni, Dîvân flairi idi. (Sicill-i Osmânî, 3/55-56)
Ekim 1979, Say›: 172/767) (Türk Dili ve Ed. Ans. 7/498 Kavsarazâ-
de) (Merâk›d s. 61)
Lâhit, 1957’de yollar›n tanzimi s›ras›nda
yerinden al›narak, Fatih Camii hazîresi- 1145 (1732). F›nd›kl›’da Ayaz Pafla imam›
ne nakledilmifl fakat, Bakan Tevfik ‹le- Haf›z ‹spir Ali Efendi.

672
Üsküdar Mezarl›klar›

1145 (1732). Mevâlî-i azamdan Gedosî el-hac rif kazas› Küçük Torun Efendizâde Meh-
Haf›z Mehmed Efendi’nin o¤lu müderri- med Sad›k Efendi
sîn-i kirâmdan Abdullah Mes’ud Efendi.
1235 (1819). Küçük Torun Efendizâde Meh-
1167 (1753). Edib Efendi Sofas› civar›. Diyar- med Emin Efendi’nin torunu Kitâbîzâde
bekir kazas› ulemas›ndan fiamî lâkapl› Mustafa Tevfik Efendi.
Üsküdarî Ahmet Efendi. Hat çok ince
olarak yaz›lm›fl olup enderdir. (Sicill-i 1238 (1822). Veliü’n-naim Yasincizâde Efen-
Osmânî, 1/254) di’nin bafl çukadar› Benli Ahmed A¤a.

1169 Zilhicce (Eylül 1756). Nefis yaz›. Reis 1238 (1822). Hâlâ Topkap› ustas› Ahmed
Kethüdas› ve Dergâh-› âlî kap›c›bafl›la- A¤a’n›n efli Esma Han›m.
r›ndan el-hac Mustafa A¤a.
1240 Muharrem 25 (Eylül 1824). Hüseyin Pa-
1187 Muharrem 21 (Nisan 1773). Servi ve fla dairesinde hazine kâtibi Hayri Efendi.
üzüm asmas› kabartmal› nefis tafl. Hâlâ Tarih beyti fludur:
Kandiye Valisi vezîr-i mükerrem devlet- Mimar Kas›m A¤a’n›n
lu Arabgirli ‹brahim Pafla’n›n menkûha- Sak›b didi tarihini ol sahib-i hayr›n muhteflem lâhdi.
s› (efli) Zeyneb Han›m. (Sicill-i Osmânî, el-hac Mehmed Emin ol Hayri Efendi.
1/135 El-hac ‹brahim Pafla)

1203 Receb 16 (Nisan 1789). Ayasofya-i Ke-


bir imam› Goncezâde Mehmed Arif
Efendi’nin efli Fatma Han›m.

1207 (1792). Molla Salihzâde mezarc›lar ket-


hüdas› Haf›z Hasan Efendi’nin k›z› F›n-
d›kl›’da kömürcü Hüseyin A¤a’n›n efli
flehiden ve mat’unen (vebaya yakalana-
rak) vefat eden fierife Hadice Monla.

1211 (1796). Tu¤ral› tafl. Hafidzâde’nin duh-


teri Mehmed Emin Efendi. Babas›n›n
yan›ndad›r.

1215 (1800). Ferhad Pafla’n›n halas› Selim


Bey’in efli Hafize Han›m.

1227 Rebiyülevvel 18 (Nisan 1812). Hâce-


gân-› Dîvân-› Hümâyun’dan sadr-› esbak
Said Paflazâde Mehmed Dervifl Beyefen-
di’nin k›z› Ayflenur Han›m.

1229 (1814). Büyük molla sar›kl›. Ba paye-i


Mekke-i Mükerreme sab›ka fiam-› flerif
kazas› merhum Küçük Torun Efendizâde
Mehmed Emin Efendi. Torununun kab-
ri de buradad›r.

1229 Rebiyülâhir 12 (Nisan 1814). Kâtibî sik-


keli. Dergâh-› âlî gediklilerinden Kara-
kulak za’im Ahmed A¤a.

1230 (1815). Büyük molla sar›kl›. Kudüs-i fie-

673
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1242 (1826). Kâtibî sikkeli. fiakir Ahmed Pa- 1313 (1895). Bab-› seraskerî divan-› muhase-
fla silâhdar› Mehmed Dervifl A¤a. bat 3. flube müdiri el-hac Ömer Efendi.
Yan›nda, efli Emine Han›m 1314.
1261 Rebiyülevvel 12 (Mart 1845). Ba¤dad
kaimmakam› Mehmed Bey. 1321 (1903). Rical-i Devlet-i Aliyye’den isti-
naf mahkemesi reisi Ahmed Enverî
1263 (1846). Enderundan mahreç Mehmed Efendi ‹bn-i Süleyman el-Ba¤dadî.
A¤a.
1323 (1905). Muhibb-i ehl-i beyt-i Resulullah
1265 (1848). Devletlu Kapudan Hüseyin Pa- ve tarikat-i aliyye-i R›fa’iyye’den Defter-
fla’n›n hazine kâtibi el-hac Hayri Efen- i Hakani taflra senedat 2. flube baflkâtibi
di’nin k›z› el-hac Veliyüddin A¤a’n›n efli Çil Emin Beyzâde efl-fleyh Hasan Tahsin
hace Hadice Kâmile Han›m. Bahri Efendi.

1282 (1865). Tarik sikkeli. Sahib-i ehl-i hay- 1328 (1910). fiura-y› Devlet azas›ndan Hasan
rat ve’l-hasenat Safranbolu Sanca¤› da- Vassaf Beyefendi’nin hemflirezâdesi Priz-
hilinde olan Kazal› Harmanc›k karyeli ren ceza reisi esbak fiehid-i mazlum Hüs-
tarik-i Halvetiye’den fieyh el-hac Ah- nü Efendi’nin k›z›, Lütfi Bey’in efli Nasib
med Enverî Efendi. Han›m.

1289 (1872). Paflakap›s›’nda âlî bafl çavuflu el- 1347 (1928). Etraf› demir parmakl›kl›. Bak›r-
hac ‹brahim Çavufl A¤a. köylü Mehmed fievki Pafla.

1295 (1878). Etraf› demir parmakl›kl›. fiehre- 1942-7-12. fieyh Hasan Gaybi Büyükuygur.
maneti muhasebecisi Reflad Efendi’nin Büyük bir sofada ve Sokollu Ailesi sofa-
efli ve k›z› Emine Melek Han›m. Kitâbe- s› yan›ndad›r.
leri M›srîzâde Ali R›za imzal›d›r.
1948-1880. Ord. Prof. Dr. Nefl’et Ömer (Pafla)
1308 (1890). Fes ve madalyon kabartmal›. ‹rdelp. (A. Gövsa, Türk Meflhurlar›, s. 190)
Berlin sefir-i sab›k› müteveffa Nuri Bey-
zâde Asakir-i fiahane Mirlival›¤›’ndan 1958. General Cafer Tayyar E¤ilmez Pafla. D.
mütekaid Mehmed Tevfik Bey. 1877. Üsküdar’da, Salacak sahilindeki
yal›s›nda vefat etti.

Bestekâr Yesari As›m


Ersoy’un kabri.
1. Ada’da ve
Nuhkuyusu Caddesi
üzerindedir.

674
Üsküdar Mezarl›klar›

el-hac Mehmed Efendi’nin efli Ayfle Ha-


tun.

Büyük fesli. Enderun’dan mahrec Haf›z Ali


A¤a.

Cebecibafl› Sar› Abdullah Pafla’n›n mühürdar›......


(Sicill-i Osmânî, 3/376 Abdullah Pafla)

Müderrisîn-i kirâmdan fiamizâde Mehmed


Ataullah Efendi. 1167 tarihli flâhideye
bak›n›z.

Haskan Ailesi Sofas›’n›n sol taraf›nda. Hind


Elçisi el-hac Yusuf A¤azâde Sadr-› esbak
el-hac Emin Pafla’n›n biraderi Silâhflor-›
Hassa’dan.......

Emin Pafla, 1183 (1769)’da Edirne’de


vefat etti. (Sicill-i Osmânî, 1/409)

Güzel tafl ve yaz›. Serbostaniyan-› Hassa kap›-


c›bafl› Yakub A¤a’n›n efli...... Yakub A¤a,
1173 (1759)’da vefat etti. (Sicill-i Osmâ-
nî, 4/649)
Vak’anüvis
Kap›c›bafl› Yakub A¤azâdesi Ali Bey. Edip Mehmet Emin
Efendi’nin 1216 tarihli
Vak’anüvis Edib Mehmed Emin Efendi Ha- flâhidesi.
zîresi:
1971-1909. Avni Dilligil ve Türk tiyatro ve sinema
sanatç›s› Nezahat Tanyeri (Dilligil 1916-4. Nuhkuyusu Caddesi üzerinde, Karacaahmet
12. 1986. (Sanatç›lar Ans. s. 97, 277) Mezarl›¤›’nda, 1. Ada’da, mezarl›k duvar›n›n
hemen arkas›ndaki sette ve Eski Ekmekçibafl›
1977 Bedi Nuri fiehsuvaro¤lu. Do¤. 1914. Soka¤›’n›n karfl›s›ndad›r. Edib Mehmed Emin
Eserleri vard›r. Hazîrede sekiz isim yaz›l›- Efendi’nin kabri, di¤er baz› flâhidelerle bera-
d›r. Nuhkuyusu Caddesi üzerindedir. ber, F›nd›kl› Hatuniye Tekkesi Camii hazîre-
sinden buraya getirilmifltir.
1992-1896. Yesari As›m Arsoy. (Y. Öztuna,
Türk Musikisi Ans. 1/71) Berkofçal› Edib Efendi tafl› ile etraf›ndaki flâhideler flun-
Ömer Lütfi ve Dramal› Zübeyde Ar- lard›r:
soy’un evlâtlar› Yarbay Fehmi Arman’›n
efli Emine Hamide Arman. (1895-1971) 1216 (1801). Fesli flâhide. Kitâbesi aynen fludur:
Caddesi üzerinde olup etraf› demir par-
makl›kl›d›r. Sab›ka Teflrifatî-i Dîvân-›
Hümâyun ve Vak’anüvis-i
Tarih k›sm› gömülü olanlar: saltanat-› rûz-efzun merhum
ve ma¤fur ilâ rahmeti
Hâcegân-› Dîvân-› Hümâyun’dan Sipahiler Rabbi’l-gafur
ketebesinden Mehmed H›fz› Efendi. (Si- el-hac es-seyyid Mehmed Emin Edib
cill-i Osmânî, 2/234) Vefat› 1226 Efendi ruhiçün
(1811)’den sonrad›r. El-Fatiha.

Kefeki tafl. Sultan Bayezid-i Veli bafl türbedar› (Mehmet Tahir, Osmanl› Müellifleri 3/51)

675
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Vak’anüvis
Edip Mehmet Emin
Efendi Sofas›.

1248 Cemaziyelâhir 10 (4 Kas›m 1832). Kitâ- 1158 (1745). Üsküdar Ustas› Süleyman A¤a’
besi aynen fludur: n›n k›z› Emine Hatun.

Silsile-i nesebi hazreti 1180 Cemaziyelevvel 18 (Ekim 1766). Büyük


Merkez-i Velayete ittisal ile molla sar›kl›. Yeniflehir kazas› Evliyazâde
feyz-yab ve ecille-i el-hac Ahmet Efendi. (Sicill-i Osmânî,
Rical-i Devlet-i Aliyye’den 1/260)
sab›ka Re’isü’l-küttab
merhum ve ma¤fûrun leh 1143 (1730). Cerrah el-hac Mustafa bin el-
Edib Efendi hac Ali.
zâde es-seyyid Süleyman
Necib Efendi’nin 1184 (1770). Üsküdarî ‹smail A¤a.
ruhiçün el-Fatiha. (Sicill-i Osmânî, 3/96)
1205 (1790). Ocak kethüdas› Ömer A¤a.
1306 Cemaziyelâhir 4 (5 fiubat 1889). Bafl ta-
fl›ndaki kitâbe fludur: 1227 Rebiyülevvel 18 (Nisan 1812). Onüç
yafl›nda vefat eden Hâcegân-› Dîvân-›
Re’isü’l-küttab Süleyman Necib Efendi kerimesi Hümâyun’dan sadr-› esbak Said Paflazâ-
Sadr-› esbak merhum Sar›m Pafla halilesi fierife de Mehmed Dervifl Beyefendi’nin k›z›
Fat›matü’z-Zehra Han›m ruhiçün Fatiha. 1306. Ayflenur Simnal Han›m.

Ayak tafl› üzerinde ise flu kitâbe vard›r: 1229 Rebiyülâhir 12 (Nisan 1814). Kâtibî sik-
keli. Dergâh-› ali gediklilerinden Kara-
Sak›n aldanma azizim bu cihan demine kulak Za’im Ahmed A¤a.
“‹rc›î” hükmüne münkaadd›r âhir insan
Yazd› giryan olarak Hakk› güher tarihin 1286 (1869). Rical-i Devlet-i Aliyye’den Re-
Fat›ma Han›m’a Cennet ide cây›n Rahman isü’l-Küttab Necib Efendi’nin efli Emine
1306 fî 4 Cemaziyelâhir Sal› Han›m.

Edib Mehmed Emin Efendi sofas› civar›nda Sicill-i Osmânî, 3/96’da flu bilgi vard›r:
gömülü olanlar: Necib Efendi 1248 Cemaziyelâhiresinin

676
Üsküdar Mezarl›klar›

onunda (Kas›m 1832) öldü. F›nd›kl›’ya 1205 (1790). Sab›ka Gümüflhane Emini el-
(Hatuniye Camii) babas› Midilli Naz›r› hac Mehmed Efendi’nin efli fierife Ruki-
Ali Bey ve vak’anüvis Edib Efendi’nin ye Han›m. K›z›, Nakfliyye’den fierife
yan›na gömüldü. Lâkin yolun düzeltil- Ümmügülsüm Han›m. 1228.
mesi s›ras›nda Üsküdar’a nakl edilmifl-
dir. Edib ü tahrir idi. K›z›, Sar›m Pa- 1214 Rebiyülâhir 25 (Ekim 1799). fiat›r O¤lu
fla’n›n efli Fatma Han›m 1306 Cemaziye- Salih A¤a’n›n k›z› Fatma Han›m.
lâhirinde vefatla yan›na gömülmüfltür.
1217 (1802). Halebî Sultan Mustafazâde oda-
1994. Doç. Dr. Fahri Atabey. Zeynep-Kâmil l›¤› Pesend Kad›n.
Hastahanesi’ni flimdiki flekliyle ihya
eden de¤erli ‹stanbul Belediye baflkan›. 1227 Ramazan (Ekim 1812). Sab›ka Valide
kethüdas› meflhur Yusuf A¤a’n›n gulam›
Tarih k›s›mlar› gömülü olanlar: Mehmed Arif A¤a.

Fesli, Hâcegân-› Dîvân-› Hümâyundan Zecriy- 1227 (1812). Kâtibî sikkeli. 64. Cemaat’ten
yeci-bafl› kâtibi Mehmed ‹zzet Efendi. Çolak Osman A¤a.
Bu aileye ait gömülü üç tafl daha vard›r.
1233 Receb (May›s 1818). Ahmediye Mahal-
Kâtibî sikke. Hâcegân-› Dîvân-› Hümâyun’dan lesi sakinlerinden Dervifl A¤a’n›n efli fie-
sipahiler hulefas›ndan Lala Mehmed rife Habibe Han›m. Yan›nda:
H›fz› Efendi.
1240 Ramazan 18 (May›s 1825). Dervifl A¤a’n›n
1. Ada - B Bölümü: o¤lu Mehmed R›fat Efendi. Yan›nda;

1155 Rebiyülâhir (Haziran 1742). Tavus kuy- 1242 Rebiyülevvel (Ekim 1826). Dervifl
ruklu ve sar›kl› muhteflem tafl. Mahmud A¤a’n›n k›z› Ayfle Han›m’›n 12 m›sral›,
A¤a’n›n efli Emetullah Han›m. Yan›nda; ac›kl› hayat hikâyesini havi tafl› vard›r.

1172 (1758). Sab›ka ‹slâmbol A¤as› Mahmud 1237 (1821). Enderun-› Hümâyun Teberdar-›
A¤a. Yeniçeri zabitlerinin büyüklerin- Hassa Çerkeflli el-hac Abdullah A¤a.
den idi.
1238 Ramazan 27 (Haziran 1823). Kafesî des-
1180 (1766). Sütun fleklindeki flâhidesi üze- tarl›. Hâcegân-› Dîvân-› Hümâyun kale- Doç. Dr.
rinde flu kitâbe vard›r: mi kisedar› Mustafa Mukim Efendi. (Si- Fahri Atabey’in
cill-i Osmânî, 4/507) Enderunî Vâs›f ci- kabri.
Bî-vefâ çerhin yine zahir olub güher ü lehi var›ndad›r.
Gülflen-i maksûdu itdi bâd-› serdiyle hazan
Ya’ni Üçanbarl›zâde zât-› Abdülkadir’i
Ka’be Mollas› iken itdirdi ukbâda mekân
‹zzî mahdûmu didi ah ile bir târîh-i tâm
Rûh-› Abdülkadir’e Kadir ide kân-› cinân
1180

(Sicill-i Osmânî, 3/348)

1182 (1768). Etraf› kesmetafl çevrili set sofa.


Paflal›o¤lu el-hac ‹brahim. (Aynen) Ya-
n›nda:

1204 (1789). Paflal›zâde Ahmed A¤a’n›n efli


Mahbube Han›m. Yan›nda bir bölümü
gömülü muhteflem iki kad›n flâhidesi da-
ha vard›r.

677
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1249 Ramazan 9 (Ocak 1834). Enderun’dan


mahrec Mustafa Nazif A¤a.

1269 (1852). Mektubî-i Rumeli hulefas›ndan


Senih Efendi’nin efli Hadice Han›m. Se-
nih Efendi meflhur flair olup kabri Çiçek-
çi Camii hazîresindedir. (‹nal, Son As›r
Türk fiairleri s. 1658)

1271 Rebiyülâhir 12 (Ocak 1855). Anadolu


Müfliri Abdi Pafla’n›n efli olup do¤um es-
nas›nda vefat eden Fitnat Han›m. Uzun
kitâbesi fiair Senih Efendi’nindir. Her iki
kabir Körkap› karfl›s›ndaki yamaçtad›r.

1283 Zilkade (Mart 1867). Fesli, Miralay el-


hac Eyyüb Sabri Bey.

Burada bu aileye mensup befl han›m flâ-


hidesi vard›r.

1285 (1868). Adliye Camii (Üsküdar) bafl


imam› ve Ayazma Mektebi hocas› el-hac
Edhem ‹brahim Efendi. Etraf› demir par-
makl›kl› hazîrede dört flâhide vard›r.
1240 (1824). Enderunî Vâs›f Efendi. Sikkesi
Enderunî Vâs›f düflmüfl, flâhidesi yerinden ç›kar›larak bir 1291 (1874). Etraf› parmakl›kl›. Sultan Baye-
Efendi’nin flâhidesi. a¤aca dayanm›flt›r. ‹brahim A¤a Yolu zid-i Veli türbedar› Haf›zu’l-Kur’an Ah-
üzerinde, mezarl›k duvar›n›n hemen ar- med Efendi.
kas›nda ve fiehitlik Kap›s›’ndan 76 ad›m
ileridedir. Keçecizâde ‹zzet Molla’n›n 1291 (1874). Nefis yaz› flâhide. Teflrifat-› Dî-
haz›rlad›¤› kitâbesi fludur: vân-› Hümâyun kisedar› merhum Meh-
med Emin Fikri Efendi’nin efli fiefike
Mir Vâs›f dem-i fevtinden olunca âgâh Han›m. 2 Rebiyülevvel.
Yakd› âsâr›n› da can-› ehibba gibi âh
Azm-i divan-› Huda eyleyene âsând›r 1296 Rebiyülâhir 7 (Nisan 1879). Tarikat-i
Ya’ni mecmua de¤il eylese dünyay› tebâh Kadiriyye’den Kasidecizâde Mehmed
Düflmen-i flöhret imifl elhak o dervifl-nihâd fiakir Efendi’nin o¤lu el-hac Ahmed
Bu kadar olsa olur mahv-i vücut eyvallah Nüzhet Efendi. Bu ailenin Kad›köy, Ka-
‹ki cevherden ay›rd› bizi bir günde felek zasker mevkiinde camileri vard›r.
Diyelim haflre kadar kang› birine eyvah
Baksana gülfleni efkâr›n› k›ld› sûzân 1298 (1881). Maliye evrak müdürü Tevfik
Eylemifl ba¤-› fenâdan ne kadar istikrâh Bey’in k›z› Muhibbe Han›m. Yan›nda;
Enderun’dan an› itmifldi ç›ra¤-› hass›
Hâcegân zümresine mülhak idüb flâhenflâh 1318 (1900). Tarikat-i Aliyye-i Mevleviy-
fiu’ârâ matem idüb yazd› mücevher tarih ye’den ve Rical-i Devlet-i Aliyye ûlâ esha-
Ruh-› Osman’a ide Vâs›f’› terfîk ‹lâh b›ndan Maliye evrak müdürü Tevfik Bey.
Ruhiçün El-Fatiha
1240 1318 (1900). Lazistan Sanca¤› Arhavi Nahi-
yesi eflraf›ndan tüccar Batumzâde Ali
(Sicill-i Osmânî, 3/396; Keçecizâde ‹zzet Kemal Efendi ibn Hac› Osman Efendi.
Molla Dîvân›, matbu, Tarihler k›sm›, s. 4; Yan›nda;
‹lmiye Salnamesi 1334, s. 575; S. N. Er-
gun, Mezar Kitâbeleri, s. 22) 1333 (1914). Batumzâde Ali Faik Efendi’nin

678
Üsküdar Mezarl›klar›

k›z› Makbule Han›m’›n ve, k›z› müteveffa Hüsnü Pafla’n›n efli Ayfle
Samiye Han›m.
1333 (1914). Batumzâde Ali Faik Efendi bin
Hac› Mustafa Efendi’nin kabirleri vard›r. 1333 (1914). Çok uzun kitâbe. Asakir-i fiaha-
ne baytar› Miralay Hamid Bey.
Yan taraf›nda Kefelizâdeler’in sofas› var-
d›r ki, set üzerinde olup etraf› demir par- 1912 Balkan Harbi Hadimköy cephesi müda-
makl›kl›d›r. fii Fatih F›rkas› kumandan› Mustafa
Remzi Pafla.
1320 (1902). Teftifl-i askerî komisyonu azas›
Ferik ‹shak Cevdet Pafla’n›n k›z› Vasfiye 1346 fievval (Nisan 1927). Etraf› dökme de-
Rabia Han›m. mir parmakl›kl›, çelenk kabartmal› ve
dikilitafl gibi flâhide, sandukas› som mer-
1322 (1904). fiubat 1324. Tophane-i Âmire mer olup etraf› mermer korkulukludur.
meclis azas› Mirliva Mehmed Cevdet Pafla. Bu yüksek flâhideyi ‹brahim A¤a Bulva-
r›’ndan dahi görmek mümkündür. Kitâ-
1323 (1905). Saray-› Hümâyun hattab emini besi fludur:
el-hac Yusuf Pertev Efendi’nin efli Emi-
ne Sar›m Han›m. Firdevs-afliyan Sultan Abdülhamid Han-› / sâni
Hazretlerinin dördüncü ikbali Fat›ma Han›m.
1325 (1907). Sudûr-› azamdan fiem’i Molla
torunu cinayet mahkemesi zab›t kâtibi fiiflli Etfal (Çocuk) Hastahanesi, bu
Mehmed Ferid Bey. fiem’i Molla’n›n Han›m’›n Hadice Sultan adl› k›z›n›n ve-
Aksaray’da bir camii vard›r. Kabri Üskü- fat› üzerine Sultan Abdülhamit taraf›n-
dar’da Toptafl› Camii hazîresindedir. dan yapt›r›lm›flt›r. (Ayfle Osmano¤lu, Ba-
bam Abdülhamid, s. 34-35, 234; H. fieh-
1326 (1908). Merhum Mustafa Ali Pafla’n›n suvaro¤lu, As›rlar Boyunca ‹stanbul, s.

“Sultan Abdulhamid
Han-› sâni
hazretlerinin 4. ikbali
Fat›ma Han›m. 1346
fievval / 1928 Nisan”.

679
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

ilerisinde ve fiehitlik Camii yolu üzerin-


dedir. Yan›nda, Ressam Hoca Ali R›za
Bey’in o¤lu Yüksek Mimar Mehmed Na-
s›r Çizen’in (1893-1973) kabri vard›r.

1350 (1936). Demir parmakl›kl›. Mülâz›m-› ev-


vel Kavakl› Ahmed Paflazâde Ahmed Bey.

1939 Orgeneral Yakub fievki Subafl›. ‹stiklal


Harbi kumandanlar›ndand›r. Do¤umu
1876.

1952 Mekteb-i Harbiye ders naz›rlar›ndan


Yanya Müdafii ve Çanakkale Muharebe-
leri’nde kolordu kumandan› Esat Pafla.
(Bkz. Esat Pafla’n›n Çanakkale An›lar›,
‹stanbul, 1975)

1928 A¤ustos 4. Etraf› demir parmakl›k ile


Çanakkale çevrilmifl olup Sultan Abdülhamit’in
Muharebeleri’nde dördüncü ikbali Fatma Han›m sofas›n›n
Kolordu yan›ndad›r. Burada iki kabir vard›r:
Kumandanl›¤› yapan
Esat Pafla’n›n kabri. “Vüzeradan Kütahyal› Hac› Ali Pafla kerimesi
Sadr-› esbak Abdurrahman Pafla hemfliresi, Urfa
146; Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve Mutasarr›f› Süleyman Bey’in efli Hace Havva
K›zlar›, s. 176, 182) Han›mefendi.” (Sicill-i Osmânî, 3/575 Ali Pafla.
öl. 1296 Kütahya)
1925 Lâhit. Mabeyinci Mehmet Emin Bey.
Do¤umu: 1854. 1929 Mart 27. Cennetmekân Abdülhamid
Han-› sâni Hazretlerinin Sarayl›lar›ndan
1930 Üsküdarî Ressam Ali R›za Bey (Hoca). Bicandil Kalfa.
Çarda¤› and›ran türbesi, fiehitlik Kap›s›
Bestekâr Kanunî Hac› Arif Bey O¤ullar›:

fiehitlik Kap›s›’ndan 20-25 ad›m ileride, sa¤da


ve yol kenar›ndad›r.

1964. 1. 3. Bestekâr Zeki Arif Ataergin.

1964. 4. 28. Nasuhî Ataergin.

1968. Zekâi Ataergin. Do¤umu 1310.

1969 Huriye Seniye Ataergin. Do¤umu 1316.

1971. 6. 28. Dr. Sadi Ataergin.

1984. 12. 3. ‹kbal Ataergin.

1985. 1. 4. Sabuhi Ataergin. Do¤umu 1926.


(Bkz. Y. Öztuna, Türk Musikisi Ans.
Bestekâr Kanunî Hac› 1/67 Hac› Arif Bey, 1/78 Zeki Arif Ataer-
Arif Bey o¤ullar› kabri. gin; ‹nal, Hofl Sada s. 73)

680
Üsküdar Mezarl›klar›

Ressam Üsküdarl›
Hoca Ali R›za’n›n
aç›k türbesi.

1. Ada - C Bölümü: 1282 fievval 9 (fiubat 1866). Belgrad Kalesi


topçu binbafl›s› Ali A¤a ve o¤lu 1318
1085 (1674). Dikdörtgen prizmas› fleklinde (1900) Mehmed Zihni Efendi. Do¤umu
tafl. Kitâbesi alt› s›ra halinde haz›rlanm›fl 1246.
olup oniki m›srad›r ve:
1293 (1876). Fesli ve arma kabartmal›. Muzi-
Göçüb Aflç› Ali A¤a fenâdan ka-i Hümâyun zabitan›ndan Ahmed En-
Beka’da ana Firdevs ola ihsan ver Efendi’nin damad› Arabgirî Kola¤as›
Abdülkadir Efendi.
diye bafllamaktad›r.

1170 (1756). 53. bölük mütevellisi Bekir A¤a.

1190 Safer (Mart 1776). Sarayl› Cihanflah


Hafize Kad›n.

1195 (1781). Mihriban Sultan müezzin bafl›s›


Osman Efendi.

1196 (1782). Sahhaf el-hac Mehmed Efendi.

1207 (1792). Rüstem Pafla câbîsi el-hac Mah-


mud A¤a.

1220 Zilkade 18 (fiubat 1806). Himmetî


Efendizâdeler’in dad›s› Kad›köylü Zaim
Mustafa A¤a’n›n efli Mahbube Kad›n.

1195 fiaban 11 (A¤ustos 1781). Mektubî-i 1. Ada C Bölümü’nde


sadr-› ali Osman Efendizâde Ahmed Aflc›bafl› Ali A¤a’n›n
Rüfldi Efendi. muhteflem flâhidesi.

681
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1311 (1893). Kafl›kc› fieyh Halim Efendi’nin Çeflme civar›ndad›r.


o¤lu asakir-i süvari yüzbafl›l›¤›ndan
emekli ve tarik-i R›faiyye’den fieyh Ah- 1144 (1731) Hattat ‹smail Zühdü Efendi.
med Efendi. Kabri, Miskinler Tekkesi civar›ndad›r.
fiâhidesi üzerindeki fliir, Küçük Çelebi-
1321 (1903). Toygar fleyhi Ahmed Efendi’nin zâde fieyhülislâm ‹smail As›m Efen-
efli Fatma Han›m. di’nin olup, Kâtipzâde Mustafa Efendi
hatt› ile yaz›lm›flt›r. Kitâbe fludur:
1328 Cemaziyelâhir (Haziran 1910). Etraf› par-
makl›kl›. Hazreti Hüdâyî (k.s.) postniflîni Dirigâ fenn-i hatt›n fleyhi Zühdi gitdi dünyâdan
efl-fleyh Ruflen Efendi’nin hafidesi mer- Ki ân›n rütbesine olmam›fld›r bir Dede vâs›l
hum Mustafa Ferid Bey’in k›z› Asakir-i Muhakkak sülüs ve nesihin bâm cerhe eyledi ta’lik
Osmaniyye kaimmekamlar›ndan Ahmed E¤er resm-i hurûf olduysa ol arfldan nâzil
Rak›m Bey’in efli Ayfle Binnaz Han›m. Düflüb kürsii s›hhatden nizâm-› satr-› a’zâs›
Ân›n islâh’› harf-i illeti çün oldu pek müflekkel
1329 Zilhicce 18 (Aral›k 1911). M›z›ka-i Hümâ- Siyeh câme giyüb hâme-i devât oldu dehen-beste
yun yüzbafl›s› Çerkes Mehmed Cafer Bey. Periflân oldu evrâk› gibi efkâr-› ehl-i dil
Mihâfetle olub manendei nâl kalem cismi
1348 (1929). Etraf› muhkem demir parmak- Miyân-i hâbenâ-gân kubûre olucak dâhil
l›kl›. Sütun flâhidenin yaz›s› nefistir. Bu tarihi utarid yazd› Âs›m safhai çerhe
Ola Hattat ‹smail Zühdi’ye cinân menzil
“Yâ Hû rical-i Kadiriyye ve Üveysiyye’den es-sey-
yid efl-fleyh ‹brahim Ekmeleddin Edhem Efendi Kabrinin yan›nda üstad›, Anberizâde
(k.s.) Hazretlerinin kabri flerifleridir.” ‹mam Dervifl Ali Efendi’n›n kabri vard›r
Veladetleri: 1285 (1868) ki, 1128 (1716) tarihlidir.
Sinn-i âlileri: 63
‹rtihali: 1348 Marmara sur kap›lar›ndan Ah›rkap›s› ki-
tâbesi ‹smail Zühdü Efendi’nindir.
1944 fiekerci Hasan Alptekin. Do¤umu 1892. (Müstakimzâde, Tuhfetül-Hattatîn, s.
Üsküdar’›n en meflhur flekercisi idi. 119-120, 338; Habibi, Hat ve Hattatîn, s.
99; fievket Rado, Türk Hattatlar›, s. 134)
1944 fiekerci Hasan Alptekin Efendi’nin efli
fierife Alptekin. 1160 (1747) Zaim Osman A¤a ve do¤um s›ra-
s›nda vefat eden k›z› Fatma Han›m’›n
1959-1875 fieyh Ekmeleddin Efendi’nin ayak günefl flual› ve sark›tl› flâhidesi.
taraf›nda, Kadirî ve Üveysî Tarikat›
bendelerinden Süleyman ‹zzettin Asaf 1176 (1762) Bosnevî Ali Bey.
fiengül Dede.
1178 (1764) Bosnevî Feyzullah A¤azâde Ali
1. Ada - D Bölümü: Efendi.

1012 (1603) Dergâh-› Ali Çavufllar›’ndan Hü- 1179 (1765) El-hac Ahmed A¤a.
seyin Çavufl.
1179 (1765) Miskinler Tekkesi Çeflmesi sa¤›.
1013 (1604) Hekim Hasan. Süleyman Bey’in efli Çarpasl› Hasan
A¤a’n›n k›z› Ayfle Han›m.
1033 (1623) (Okunmaz halde) Ali.
1181 Receb 26 (Aral›k 1767) Hâzâ kabri efl-
1047 (1637) Ruznameci ‹brahim Efendi (Sicill-i fleyh el-hac ‹brahim Efendi. Yan›nda, 1193
Osmânî, 1/102). ‹stanbul’da 10 adet çefl- (1779). Emr-i emir-i miran-› deryadan Lâ-
mesi vard›. (Ayvansarayî, Mecmua-y› Te- le Mehmed Paflazâde Salih Pafla’n›n dayesi
varih, Haz. F. Derin- V. Çabuk, s. 311) fieyh Kalyoncu el-hac ‹brahim Efendi’nin
efli Saliha Kad›n. (Sicill-i Osmânî, 3/209).
1129 (1717) Küçük flâhide. Miskin Dede. Atâ Efendi Sofas› arkas›ndad›r.

682
Üsküdar Mezarl›klar›

1184 Cemaziyelevvel (A¤ustos 1770). Mektu- 1192 Zilhicce 5 (Aral›k 1778) Nefis yaz›. Ha-
bî-i sadr-› âli hulefas›ndan Cizye muha- ce Hadice Hatun. Alaca Hamamc›s›. Eski ‹brahima¤a Yolu.
sebecisi fiami es-seyyid Hüseyin Efen-
di’nin ye¤eni es-seyyid Hüseyin Efendi. 1193 (1779) Kazanîzâde el-hac Mustafa A¤a.

1184 fievval 12 (Ocak 1771) Kâtibî sikkeli. 1197 (1783) Niflanc› Abdullah Efendi’nin da-
Asitane gümrü¤ü baflkâtibi, muhibb-i mad› Nakibü’l-eflraf R›za Efendizâde
ulema el-hac Salih Efendi. Müderrisîn-i kiramdan es-seyyid el-hac
Mehmed Hasib Efendi. (Sicill-i Osmânî,
1184 (1770) Dergâh-› ali Baruthane ustas› 2/397-398 R›za Efendi)
Hasan A¤a.
1197 fievval (Eylül 1783) Bafl Yemifl gümrük-
1189 Sad. 25 (27 Nisan 1775) Mezarl›k duva- cüsü E¤inli Hac› Mehmed A¤a.
r› arkas›nda. Kafesî destarl›. Niflanc› Ab-
dullah Efendi. (Sicill-i Osmânî, 3/385- 1199 (1784). Sab›ka Selânik Kazas› Monla-
386) Amedci diye ünlü idi. c›kzâde Ahmed Muhtar Efendi’nin o¤lu
Müderrisîn-i kiramdan Mehmed Mes’ud
1190 (1776) Nurufer Han›m. Uzun kitâbesin- Efendi (Sicill-i Osmânî, 4/348)
de kimin nesi oldu¤u yaz›l› de¤ildir.
1201 (1786) Kafesî destarl›, Hâcegân-› Dî-
1190 (1776) fieyh el-hac Hüseyin A¤a. vân-› Hümâyun’dan el-hac Musa Efendi
ibn-i fieyh Hüseyinzâde. (Sicill-i Osmânî,
1191 (1777) Sadr-› esbak Hekimbafl›zâde Ali 4/524)
Pafla’n›n bafl çuhadar› el-hac ‹brahim
A¤a. 22 Ramazan Saat 2. Saat yaz›l› ye- 1201 gurre-i Muharrem (24 Ekim 1786). Ba¤-
gâne taflt›r. dad kap› kethüdas› ‹brahim Efendi’nin

683
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

hemfliresi ve ‹bflir A¤a’n›n annesi Havva mânî, 1/141) Çeflme arkas›nda ve Ali
Hatun. Pafla’n›n sa¤ taraf›ndad›r. Tafl› ve hatt›
nefistir.
1202 (1787). ‹smet-penah Mihriflah Sultan
dad›s› Çeflmiafet Hatun. 1209 Safer 5 (Eylül 1794). Kafesî destarl›. Hâ-
cegân-› divan-› hümâyundan Kahveci-
1205 (1790). Halil Kapudan›n efli Hafize Ha- Bafl›zâde Tersane-i Âmire emini Ömer
tun. Sahib Efendi (Sicill-i Osmânî, 3/595).

1206 Safer (Ekim 1791). 1211 (1796). Küçük ‹brahim Efendi’nin o¤lu
Dervifl Mustafa Efendi.
Bu fânide bulmad›m hiç rahat
‹htiyar itdim an›n çün rihleti 1213 Cemaziyelevvel 10 (20 Ekim 1798).
Kimse gülmez kimse dahi gülmiye Kallavîli bafl flâhide. Alo Pafla. Kabri,
Zevkine de¤mez cihân›n mihneti. Karacaahmet Türbesi civar›nda, trafo
Sultan Abdülhamid Efendimiz’in hizas›nda ve köflede iken, 1917’de yo-
‹kinci hazinedâr-› flahâne lun düzeltilmesi s›ras›nda buraya nakle-
Ahmed Bey’in halilesi Dilnüvaz Hatun dildi. Pafla’n›n Kütahya’da güzel bir ca-
Üst yola yak›n bir yerdedir. mii vard›r. Söz dinlemez hale geldi¤in-
den serasker Küçük Hüseyin Pafla tara-
1206 Rebiyülâhir 4 (Kas›m 1791). Zerrinbafl. f›ndan tabanca ile öldürüldü. (Cevdet
Hane-i Hassa-i fiahane’den Seyyid Ah- Tarihi, Sabah Gazetesi Yay. 6/418; Sicill-
med. i Osmânî, 3/551; Uzunçarfl›l›, Anadolu
Kitâbeleri)
1207 (1792). Kuru Osman Efendi’nin efli flehi-
de Rukiye Han›m. 1215 Cemaziyelâhir (Ekim 1800). Kafesî des-
tarl›, Hâcegân-› Dîvân-› Hümâyundan
1207 Muharrem 29 (A¤ustos 1792). Kafesî Muhsinzâde Mühürdar› sab›ka Hara-
destarl›. Son vazifesi matbah eminli¤i meyn muhasebecisi el-hac Osman Naim
olan Küçük ‹brahim Efendi. (Sicill-i Os- Efendi (Sicill-i Osmânî, 3/437).

Alo Pafla’n›n
1213 (1798) tarihli
flâhidesi.

684
Üsküdar Mezarl›klar›

Reisu’l-et›bba
Mustafa Mesut Efendi
ve annesi fierife
Hadice Han›m’›n
flâhideleri.

1220 (1805). Câbîzâde Mustafa A¤a-y› zat-› ke-i Mükerreme es-seyyid Mustafa
Âliflan’›n zevcesi Ümmügülsüm Han›m. Mes’ud Efendi ve annesi,

1221 Safer 8 (27 Nisan 1806). Kapudan-› 1224 M. gurre (fiubat 1809) fierife Hadice
Derya Kaymak Mustafa Paflazâde ‹smail Han›m.
Bey’in k›z› ve sadr-› Anadolu es-seyyid
‹brahim Beyefendi’nin efli hace Rukiyye 1240 fievval 13 (May›s 1825). Erenköylü Ko-
Han›m. (Sicill-i Osmânî, 1/143 ‹brahim camano¤lu Mehmed A¤a.
Bey; 4/423 Kaymak Mustafa Pafla)
1244 (1828). fiahin Pafla’n›n ye¤eni el-hac
1222 Rebiyülevvel 3 (11 May›s 1807). Sultan Ataullah Efendi.
Mustafa Efendimiz’in ma’cuncusu el-ha-
ce R›zayî Kad›n. 1245 (1829). Tunusba¤›’nda bende-i Abdül-
kadir el-hac fieyh Halil Efendi’nin k›z›
1228 Cemaziyelâhir (Haziran 1813). Dergâh-› fierife Ümmülhayr Han›m.
Âli kap›c›bafl›lar›ndan hâlâ hassa fiahin-
cibafl› Mehmed Arif A¤a. 1249 Ramazan 7 (Ocak 1834). Esbak Rumeli
valisi Koca Hakk› Pafla’n›n annesi Emi-
1228 (1813). Efli Tuliflems Han›m. ne Hatun.

1228 (1813). Dergâh-› ali kap›c›bafl›lar›ndan 1251 (1835). Hâcegân-› Dîvân-› Hümâ-
sab›ka matbah emini Küçük ‹brahim yun’dan sab›ka Girit Defterdar› Meh-
Efendi’nin damad› ‹bifl A¤a’n›n o¤lu med Rag›b Efendi. (Sicill-i Osmânî,
Es’ad Bey. (Sicill-i Osmânî, 1/188) 2/360)

1228 Zilhicce 15 (Ekim 1813). Simkeflhane 1252 (1836). ‹smail Efendi’nin efli Cezbedil
Naz›r› Abdullah Efendizâde Mehmed Han›m.
Emin Efendi.
1271 (1854). Mehterbafl› Ali A¤a.
1236 Muharrem 13 (Ekim 1820). Lâhit ve ne-
fis yaz›. Cennetmekân Nu’man Efendi- 1282 (1865). Tarikat-i Aliyye-i Nakflibendiy-
zâde esbak reisu’l-et›bba bâ paye-i Mek- ye meflayihinden Müniba Beyefendi.

685
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1289 (1872). Telhis-i esbak-› flehir Memifl azas› Mehmed Re’fet Ma’il Bey. Do¤umu
Efendi (Sicill-i Osmânî, 4/514) Efli Hadi- 1240 (1824).
ce Han›m’›n kabri de yan›ndad›r. Kitâ-
besi 10 s›rad›r. Sadrazamlar›n istek ka- 1298 Rebiyülevvel 4 (fiubat 1881). Girid f›r-
¤›tlar›n› özetleyerek padiflaha sunan ka-i askeriyyesi kumandan› Ferik ‹bra-
kimselere Telhisî denirdi. him Edhem Pafla’n›n annesi Fatma Ha-
n›m. (Sicill-i Osmânî, 4/843 ‹brahim Ed-
1294 (1877). Fesli, Bahriye fleflhanesi kaim- hem Pafla; Y. Öztuna, Devletler ve Hane-
makam› Salih Bey. danlar, s. 774) Nefis hat Abdullah imza-
l›d›r. Serasker Nam›k Pafla Hazîresi bah-
1295 (1878). Hazine-i Hassa-i fiahane muha- sine bak›n›z.
sebecisi Ataullah Efendi’nin efli Saliha
Hesna Han›m. 1299 (1882). Telhis-i evvel el-hac Mehmed
Memifl Efendi’nin o¤lu, Devletlu Kema-
1297 (1880). Sütun flâhide. 21 yafl›nda vefat leddin Efendi Hazretlerinin lalas› Raif
eden Paflazâde Mir Kâmil Bey. Bey. Yan›nda gömülü bir tafl üzerinde,
“Mabeyn-i Hümâyun Telhisbafl› el-hac
1298 Rebiülevvel 12 (fiubat 1881). Girid Def- Hüseyin” diye yaz›l›d›r. Kemaleddin
terdar› Mehmed Rag›b Efendi’nin o¤lu Efendi Sultan Abdülmecit’in o¤lu idi.
Dîvân-› Hümâyun ve mektubî-i sadr-› (Gültekin Oransay, Osmanl› Devletinde
ali kaleminden neflet ederek fiehrema- Kim Kimdi s. 199).
neti Meclisi ve muhacirîn komisyonu
1304 (1886). “Sadr-› esbak Mehmet Ali Pa-
fla’n›n halilesi / Nurikevser Han›m’›n ruhi-
Kaptan-› derya çün Fatiha” Bu yaz›n›n üzerinde dört
Mehmet Ali Pafla’n›n m›sral› bir fliir vard›r. Muhteflem tafl
ilk efli Nurikevser üzüm salk›ml› asma kabartmal›d›r. (Si-
Han›m’›n flâhidesi. cill-i Osmânî, 4/298). Mehmet Ali Pafla,
1261 (1845)’te Adile Sultan ile evlendi-
rildi ve 1285 (1868) tarihinde de öldü.
Nurikevser Han›m’dan Edhem Pafla ile
bir k›z› olmufltur. Annesinin kabrini
yapt›rd›¤› s›rada Edhem Pafla, bu civarda
bir de kuyu açt›rm›flt›r ki, bugün de mev-
cuttur.

1306 (1888). Demir parmakl›kl›. Mamuretü’l-


Aziz’li (Elaz›¤) ve ‹mam Zeynelabidin
neslinden Seyyid Mahmud Efendi.

1310 (1892). Etraf› parmakl›kl›. Hazine-i


Hassa-i fiahane muhasebecisi Ataullah
Efendi.

1320 (1902). Merhum Ahmed Muhtar Efen-


di’nin k›z› ve Re’fet Ma’il Bey’in efli Lüt-
fiye Han›m.

1324 fievval 3 (20 Kas›m 1906). Hazine-i


Hassa-i fiahane kuyudat kalemi müdürü
rütbe-i ula ricalinden Ahmed Rag›b ibn
Ra’fet Ma’il Bey.

1326 (1908). Sütun tafl yerde. fiura-y› Bahriye

686
Üsküdar Mezarl›klar›

reisi ve Bahriye Mirlivas› Ahmed Rahmi


Beyzâde Ferik Raflid Pafla.

1330 Teflrinievvel 5 (1912). Sokollu ahfad›n-


dan merhum Hakk› Pafla’n›n k›z› Görice
Mutasarr›f› fiükrü Pafla’n›n efli Rukiye
Han›m.

1913 Musahibzâde Celal Bey’in k›z› Ganime


Vildan. Do¤umu 1324 (1906). Ayn› ka-
bir;

1959 Haziran 2. Musahibzâde Celal Bey’in efli


Sarayl› Nikteristan Han›m. D. 1290
(1873).

1959 Temmuz 20. Musahibzâde Celal Bey.


Do¤umu 1870. Tafl›n arka taraf›nda
“Musahibzâde Ailesi olarak, Bestekâr
Musahib fiakir A¤a ve di¤er baz› isimler
yaz›l›d›r. yerde. Kitâbesi 12 m›srad›r. “Müfti-i
Asr” Dürri Mehmed Efendi. (A. Altun- fieyhülislâm Dürri
1945 Mithat Cemal Kuntay’›n efli Naile Kun- su, Osmanl› fieyhülislâmlar›, s. 125) Mehmet Efendi’nin
tay. Do¤umu 1895. Yan›nda, 1149 (1736) tarihli
Miskinler Tekkesi Çeflmesi’nin sol ilerisinde flâhidesi.
1956 Mithat Cemal Kuntay. Do¤umu 1885. ve çukur bir mahalle toplanm›fl flâhideler:
Mithat Cemal; Türkün fiehnamesi (fli-
ir), Üç ‹stanbul (roman), Mehmed Akif 1210 (1795). Ayaktafl› üzüm salk›ml› asma ka-
(biyografi), Nam›k Kemal (biyografi) gi- bartmal›d›r. ‹slâmbol Kad›s› ‹shak Efen-
bi bir çok ünlü eserin yazar›d›r. dizâde Ahmed Muhtar Efendi’nin cari-
ye-i menkuhas› Hace Esma Kad›n. (Si-
“Ey yolcu, burada bir kar› koca ölümden sonra da cill-i Osmânî, 1/327 Monlac›kzâde ‹shak Miskinler Tekkesi sol
beraber yafl›yor Efendi). gerisindeki hazîre.
‹kisine bir Fatiha yeter.”

1967 Ressam Fikret Mualla. Do¤umu 1903.

1967 Gazeteci As›m Us. Do¤umu 1883.

Tarih K›sm› gömülü olanlar:

Nu’man Beyefendi’nin k›z› sadr-› esbak mer-


hum Hüseyin Paflazâde Haydar Bey’in
efli fierife Nesibe Han›m. Nu’man Bey,
Do¤anc›lar Camii’nin ikinci bânisidir.
(Bu bahse bak›n›z.)

‹stable-i Âmire Naz›r› Hac› Edhem Efendi.

1349 Muharrem (Haziran 1930). Kastamoni


eflraf ve sab›k mebuslardan Salim Efen-
dizâde Ahmed fiükrü Bey.

1149 (1736). Sütun, üst yola çok yak›n bir

687
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1242 Cemaziyelevvel 19 (19 Aral›k 1826).


Kallâvîli muhteflem flâhide. Sadr-› azam
Ali Pafla. (Sicill-i Osmânî, 3/560; Merâ-
k›d, s. 36) Kitâbesi on m›srad›r.

1244 Cemaziyelevvel 23 (Aral›k 1828). Mol-


la kavuklu. fieyhülislâm Dürrizâde Ab-
dullah Efendi. (Sicill-i Osmânî, 3/396)
Kitabesi fludur:

“Def’a-i sâniye meflîhat-i / ‹slâmiyye’den münfa-


s›len veda’i /âlem-i fani ve azm-i beka-i / câvidâni
iden Cennet-mekân / firdevs-afliyan merhum / ve
ma¤furünleh Dürrizâde / es-seyyid Abdullah
Efendi Hazretlerinin / ruh-› flerifleri çün el-Fati-
ha.”

1244 Ramazan 17 (Mart 1829). fieyhülislâm-›


esbak Dürrizâde Abdullah Efendi’nin
o¤lu Mekke-i Mükerreme kad›s› Meh-
1226 (1811). Büyük molla sar›kl›. Sadr-› Ru- med fierif Efendi’nin efli Naile Kad›n.
Rumeli Kazaskeri meli ve reisü’l-ulema Mollac›kzâde ‹shak
Ahmet Muhtar Efendi’nin o¤lu el-hac Ahmed Muhtar 1257 Rebiyülâhir 15 (Haziran 1841). fieyhü-
Efendi’nin flâhidesi. Efendi (Sicill-i Osmânî, 4/348). lislâm Dürrizâde Abdullah Efendi’nin efli
Ayfle Zîba Kad›n.
1229 gurre-i M. (24 Aral›k 1813). Kâtibî sik-
keli. Haf›z Hüseyin Efendi. 1263 Rebiyülevvel 11 (27 fiubat 1847). Sütun
flâhide. Rical-i Devlet-i Aliyye-i rütbe-i
vâlâdan hâlâ Niflanc› Ahmed Nureddin
Efendi.

‹dmanc›lar Üstad› Ali Faik Üstünidman So-


fas›:

Miskinler Tekkesi mevkiinde ve meflhur ‹sa


A¤a Çeflmesi’nin arkas›ndad›r. Faik Bey, ilk
spor ve beden e¤itimi hocas› olup bu hususta
iki eser yazm›flt›r. 1943 y›l›nda doksan yafl›nda
oldu¤u halde vefat etti. (‹stanbul Ans.
10/5494)

1289 (1872). ‹stable-i âmire bafl kâtibi Hac›


‹brahim Efendi’nin efli Cemile Han›m.

1291 (1874). Asakir-i flahane mirlivas› el-hac


siyahî Ahmed Bey.

1292 (1875). Emine Han›m. (Yaz› bu kadar-


d›r.)

Sadrazam 1294 (1877). Maliyeden Ahmed Efendi’nin


Ali Pafla’n›n efli Saray-› Hümâyun’dan ç›kma Fesler
1242 (1826) tarihli Han›m.
flâhidesi.

688
Üsküdar Mezarl›klar›

1301 (1883). ‹stable-i âmire baflkâtibi Hac› valideleri Lalidûr Han›m.


‹brahim Efendi’nin k›z› miralay siyahî
Ahmed Bey’in efli Hadice Fitnat Han›m. Sofada sekiz sütun flâhide ve üç kitâbe vard›r.

1305 (1887). ‹stable-i âmire baflkâtibi Hac› * * *


‹brahim Efendizâde Ahmet Efendi.
1231 (1816). Zerrinbafl sikkeli. Hazine-i Hü-
1318 Kanunisâni 18 (1902). Bahriye Naz›r› mâyun a¤alar›ndan Hattat Ahmed.
Moral› ‹brahim Pafla’n›n efli ve Bahriye
Ferikleri’nden Pirî Pafla’n›n k›z› Zehra 1238 Safer 5 (22 Ekim 1822). Kafesî sikkeli
Han›mefendi. (Sicill-i Osmânî, 1/165 ‹b- ve tu¤ra kabartmal›. Haremeyn muhase-
rahim Pafla) becisi Osman Naimi Efendizâde. Hâce-
gân-› Dîvân-› Hümâyun’dan ‹brahim
1331 Kanunisâni (1915). Maliyeden Ahmed Müniba Efendi. 1215 Cim. tarihine ba-
Nefl’et Efendizâde Mehmed Mes’ud Bey. k›n›z. (Sicill-i Osmânî, 4/517-518)
Ali Faik Bey’in babas› idi.
1243 (1827). Rical-i Devlet-i Aliyye’den ser
1333 (1915). Mes’ud Bey’in efli Hadice ‹sfen- çavuflan-› esbak, Kesriyelizâde Nu’man
diyar Han›m. Beyefendi’nin necl-i necibleri hâcegân-›
Dîvân-› Hümâyun mektubî-i sadr-› âli
Faik Bey’in efli, Mora Hanedan›’ndan ‹brahim hulefas›ndan es-seyyid Mehmed Es’ad
Pafla’n›n k›z› Hoççan›m. Beyefendi’nin zevcesi Fat›ma Piyale Ka-
d›n. 21 Ra. (Sicill-i Osmânî, 4/571
1943 Ali Faik Üstünidman. Nu’man Bey; Cevdet Tarihi, Sabah Gaze-
tesi Yay. 6/183)
Düyûn-› umumiye muhasebecisi Mes’ud Bey’in
haremi idmanlar üstad› Ali Faik Bey’in 1263 Rebiyülevvel 11 (27 fiubat 1847).

fieyhülislâm
Dürrizâde Abdullah
Efendi’nin flâhidesi.

689
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Hey meded bulunmad› emr-i iznin bir çaresi


Âkibet bildim tekmil imifl me¤er kim va’desi
Nice ruhanî ve cismanî tedbir etdiler
Gelse Lokman bilenin dolmufl ecel peymânesi
Lutf›n ile yâ Hüda k›l meskenim ba¤-› cinân
Dâr-› dünyada gezerken gül gibi nazik tenim
Ans›z›n ecel geldi ki, vermedi emn ü amân.
Rical-› Devlet-i Aliyye-i rütbe-i vâlâdan hâlâ
Niflanc› merhum ve ma¤furunleh Ahmed Nureddin
Efendi ruhiçün el-Fatiha.

1270 fi›n. 26 (1853). ‹ki yüzünde de yaz› olan


sütun flâhide. Kethüda kalemi hulefas›n-
dan ve Mabeyn-i Hümâyun Cenab-› fia-
hane kâtiblerinden ve Meclis-i Vâlâ-y›
Miskinler Tekkesi Ahkâm-› Adliyye âzas›ndan ‹brahim Ed-
Çeflmesi arkas›nda hem Efendi. (Sicill-i Osmânî, 1/314)
idmanc›lar üstad›
Ali Faik 1273 (1856). Alo Pafla yan›nda. Bal›kpaza-
Üstünidman’›n r›’nda ya¤c› hac› Ali A¤a. Bunun yan›nda
kabir tafl› ve civar›nda 15 kadar flâhide vard›r. Ço¤u
ve kitabesi. bakkalbafl› veya pazarc› esnaf›na aittir.

1274 (1857). Kapua¤as› Mahmud A¤a Camii 1287 (1870). Hazine-i Hassa-i fiahane muha-
imam› Hasan Efendi’nin efli Süleymani- sebecisi Ata Efendi’nin o¤lu Hazine-i
ye fieyhi Ali fiükrü Efendi’nin kay›n va- Celile ketebesinden Mehmed R›za Bey.
lidesi Zeliha Han›m.
1290 (1873). Nurifer Han›m.
1286 (1869). H›rka-i Saadet hadimlerinden
Haftan A¤as› el-hac ‹brahim Kâmil 1291 Rebiyülâhir 18 (Haziran 1874). Sikke
Efendi. kabartmal›. Tarikat-i aliyye-i Nakfliben-

‹dmanc›lar üstad›
Ali Faik Bey
Aile Sofas›.

690
Üsküdar Mezarl›klar›

diyye ve Kadiriyye fukaras›ndan Hazine-i Süleyman Hilmi Efendi (Tunahan) Türbesi:


Celile-i maliye tahsilât memuru Rical-i
Devlet-i Aliyye’den es-seyyid Mehmed Yedi mermer üzerine oturtulmufl bir kubbeden
Emin Efendi. (Sicill-i Osmânî, 1/435) ibarettir. Etraf› aç›kt›r. fiâhide yoktur. Kendisi
Silistreli olup hadis ve f›k›h alimi idi. 16 Eylül
1293 Muharrem 24 (fiubat 1876). Kudema-y› 1959 tarihinde K›s›kl›’da vefat etti. Kabri her
vükela-y› fehamdan Koca Hakk› Paflazâ- gün ziyaret edilmektedir. (S. Albayrak, Son
de Hüdavendigâr Valisi Ahmed ‹zzet Pa- Devir Osmanl› Ulemas› 4-5 s. 447)
fla. Kitâbe M›srîzâde imzal›d›r. (‹nal, Son
As›r Türk fiairleri, s. 38 Asaf Süleyman) Büyük Mermer Kitabe-1:

1303 (1885). Bir kuyu. Miskinler Tekkesi av- Mezarl›k duvar› üzerinde olup vefat edenler alt
lusunda idi. fiimdi, çeflmenin sol gerisin- alta yaz›lm›flt›r. Cadde taraf›na bakan yüzü A-
dedir. Çok kullan›ld›¤› bilezi¤indeki ip iz- tefl O¤lu Ailesi’ne, arka yüzü ise Çaylak Aile-
lerinden anlafl›lmaktad›r. Kitâbesi fiudur: si’ne aittir. Kitâbenin aln›nda:

Sâhibu’l-hayratdan esbak Kapudan “Kayseri Sanca¤›’na tabi Tavlisun Karyesi ka-


Müteveffa Devletlû Mehmed Ali Pafla’n›n dim hanedan›ndan Atefl Haf›z Mehmed Efen- Süleyman Hilmi
Mahdumu flehriyarî damad Edhem di ahfad›na mensub aile kabristan›d›r” diye ya- Tunahan Hazretleri
Pafla’n›n hayrat›d›r. 1303. z›l›d›r. Ön yüzünde yaz›l› olan 15 isimden baz›- Türbesi.
(Sicill-i Osmânî, 1/316) lar› flunlard›r:

1314 (1896). Demir parmakl›kl› büyük sofa.


Halep Rüsûmât Naz›r› Hac› Zühdi Efen-
di’nin k›z› ve Bab-› Vâlâ-y› Seraskeri
jandarma dairesinden Hüsnü Bey’in efli
Saide Han›m. Hac› Zühdi Efendi de 14
Zilhicce 1304’te vefat ederek buraya gö-
mülmüfltür.

1321 (1903). Vezir-i Pir-i mu’alla Aziz Pafla.


‹zzet Pafla’n›n o¤ludur. Üsküdar’da Sul-
tantepe’deki köflkünde vefat etti.

1325 (1907). Sokollu evlâd›ndan ‹zzet Paflazâ-


de Hakk› Pafla’n›n o¤lu Galib Bey’in efli
Ayfle S›d›ka Han›m. (Sicill-i Osmânî,
3/462 ‹zzet Ahmet Pafla, öl. 1293; Y. Öz-
tuna, Devletler ve Hanedanlar, s. 837)

1328 (1910). Görice Sanca¤› mutasarr›f› olup


devlete pek çok hizmetler veren Hüse-
yin fiükrü Pafla.

1328 (1910). Üst yola yak›n. Ferik Arif Pafla


bin Mustafa Pafla.

1332 (1913). Ayasofya Cami-i flerifi kürsü


fleyhi el-hac Ali Efendi’nin o¤lu Ziyaüd-
din Efendi.

1336 Teflrinisâni 13 (1920). Saltanat-› Seniy-


ye’nin Roma Sefiri Hüseyin Kâz›m Bey.

691
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1293 (1876). Atefl o¤lu fieyh Mehmed Efendi. Kitâbenin arka yüzünde de 15 isim yaz›l› olup
biri fludur:
1295 (1878). Ferikandan Hilmi Pafla’n›n an-
nesi Ayfle Han›m. 1284 (1867). Çaylak Ahmed A¤a.

1307 (1889). Atefl o¤lu ‹smail Efendi. Bunun üzerindeki kitâbe fludur:

1325 (1907). Ferikandan Mustafa Hilmi Pa- “Kayseri Sanca¤›’na tabi Tavlasun Karyesi kadim
fla’n›n hemfliresi Esma Han›m. hanedan›ndan Çaylak ve Uzun Mustafazâdeler’in
ahfad ve mensûbîni aile kabristan›d›r.”
1323 (1905). Mirliva Osman Pafla.
Büyük Mermer Kitabe-2
1331 (1912). Maarif Nezareti Mekâtib-i Gay-
r›müslim ve Ecnebiyye feriki dini bütün Kitâbenin aln›nda flunlar yaz›l›d›r:
Mustafa Hilmi Pafla’n›n efli Behice Ha-
n›m. “Tural hanedan-› kadiminden ve Atabey eflraf›n-
dan Menemenlizâde aile kabristan›”
1330 (1911). Atefl O¤lu ‹smail Efendi’nin o¤-
lu erkân-› harbiye mirlivas› Mehmed ‹z- Etraf› duvarla çevrili olup içine girilmez du-
zet Pafla. rumdad›r. Kitâbede 12 isim yaz›l›d›r. Baz›lar›
flunlard›r:
1331 Temmuz 13 (1915). Atefl o¤lu fieyh
Mehmed Efendi’nin o¤lu Ferik Mustafa 1232 (1816). Menemenlizâde Osman Bey.
Hilmi Pafla.
1232 (1816). Menemenlizâde Osman Bey’in
kardefli Hamid Bey.
“Siyaseten katl edilen
Tulumbac› Ali 1290 (1873). Menemenlizâde Osman Bey’in
Befle”nin di¤er kardefli Ahmed Bey’in o¤lu Meh-
flâhidesi. med Tevfik Pafla.

1306 (1888). Mehmed Tevfik Pafla’n›n efli ve


amcazâdesi Hamide Han›m.

1311 (1893). Mehmed Tevfik Pafla’n›n k›z›


Ayfle Han›m.

Bu büyük mermer kitabenin arka k›sm›nda gö-


mülü olanlar:

1320 Zilkade 15 (13 fiubat 1903). Menemen-


lizâde Mehmet Tahir Bey. fiair ve yazar.
Eserleri vard›r. (‹nal, Son As›r Türk fiair-
leri, s. 1818; M. Tahir, Osmanl› Müellif-
leri, 2/419)

1941 fiam Baflkonsolosu iken vazife bafl›nda


vefat eden Necati Menemencio¤lu’nun
ve babas› Tahir Bey merhumun kabirle-
ridir. Vefat›, Leyle-i Kadir Pazartesi ge-
cesi. Hemen yak›n›nda,

1228 (1813). Ali Befle’nin siyaseten katledil-


di¤i anlafl›lmaktad›r. Dolama kavuklu

692
Üsküdar Mezarl›klar›

flahidenin üzerinde flu kitabe yaz›l›d›r: 1. Ada - E ve F Bölümleri:

Âh kaza-y› nâgihanî götürdü bafl›m› / Rahm-› fle- fiat›rzâde Hazîresi:


faat itmedi atu’van benim genç yafl›ma / Beni ev-
lâd ü ›yal›mden ay›rd› bu felek / Yazd› hicr-i eftare Miskinler Tekkesi mevkiinde, fiair Nâbî kabri-
ki bak mezar›m tafl›na / Nev civan-› nâmurad iken nin sa¤ gerisinde ve Nasuhî Efendi hazîresinin
felek k›yd› bana / Rûz-› fleb âh eylesünler sakileyn hemen arkas›ndad›r.
yoldafl›m / Peynirci ‹bifl A¤a’n›n damad› Tulum-
bac› Ali Befle. Hazîre, 18x22 ad›m ebad›nda olup etraf›, al-
çak, kesme tafl duvar ile çevrilmifltir. ‹çinde
1912-1853 Vahid Pafla. gömülü olanlar flunlard›r:

1960-1893. Denizbank’›n kurucusu Yusuf Ziya 1200 Receb 19 (May›s 1786). Trabzonî fiat›r-
Önifl. zâde Haf›zü’l-kurra el-hac Ahmed Efen-
di (Sicill-i Osmânî, 1/269-270).
(Y. Öztuna, Devletler ve Hanedanlar, s.749)
“Ahmet Efendi ‹stanbul’a gelip genel kültür
Yine bu civarda bulunan di¤er flâhideler flun- hocas› ve müderris oldu. O¤lu müderrisînden
lard›r: Mehmed Emin Efendi sadaret müftüsü olup su-
dûrdan Ali Meflreb Efendi’ye damad olmufltur.
1309 (1891). Hademe-i Hassa-i fiahane mirli- Kabri hazîrededir.”
vas› el-hac Mehmed Pafla’n›n k›z› Fatma
Han›m. Diger k›z› 1305 Emine Han›m. 1201 (1786). Trabzonî reisü’l-kurra Semer-
kandî Hasan Efendi’nin k›z› Saliha Ha-
1319 (1901). Fesli ve niflanl› flâhide: tun’un validesi Zeyneb Han›m.

Fani dünyada saâdetle bin y›l yaflasa 1205 (1790). El-hac Ahmed A¤a.
Gidecek ahrete çaresi yok bay ü gedâ
Nitekim bunda yatan zat kesirü’l-hasenat 1217 (1802). fiat›rzâde el-hac Ahmed Efendi
Hademe Mir Livas› Hac› Mehemmed Pafla merhumun kay›n validesi Ayfle Hatun.
Çekdi dünyadan elen vermedi dü çeflmi emelin
Kald› ancak ifli Mevlâ-y› azimü’fl-flân’a 1225 Safer 7 (14 Mart 1810). fiat›rzâde Haf›-
Dâr-› ukbâya heman gitti Mehmed Pafla zü’l-kurra Ahmed Efendi’nin efli Fatma
1319 Han›m.

1325 Haziran (1909). Lâhit, fesli flâhide. Telli 1226 Receb 20 (10 A¤ustos 1811). Büyük
‹brahim Bey familyas›ndan Seyfeddin Pafla. molla kavuklu. Kibar-› müderrisîn-i ki-
ramdan sadrazam müfettifli fiat›rzâde
1330 Ramazan 2 (15 A¤ustos 1912). Parmak- Mehmed Emin Efendi. Kad›asker Ali
l›k üzerinde levha: Meflreb Efendiye damat olmufltur. O¤lu,
fieyhülislâm Arif Efendi olup, 1858’de
“fiehiden vefat eden Saray-› Hümâyun a¤alar›n- öldü. Kabri, Edirnekap› d›fl›nda ve Bahir
dan el-hac Besim A¤a. (16 A¤ustos 1328-1912)” Mustafa Pafla Tekkesi Camii hazîresin-
dedir.
1331 (1913). Demir parmakl›kta levha:
1229 Zilhicce 9 (22 Kas›m 1814). Kibar mü-
“Serasker müsteflar› merhum fierafeddin Efendi ve derrisîn-i kiram zeviü’l-ihtiramdan fia-
hazine-i hassa-i fiahane kuyûdât kalemi müdürü t›rzâde Mehmed Es’ad Efendi’nin efli Ay-
merhum Rag›b Bey’in o¤lu Ahmed Hayrüddin Bey.” fle, nam-› di¤er fiems-i Kamer Kad›n.

1339 Kanunievvel (1923). Harb-i umumide 1250 C. âhir 5 (9 Ekim 1834). Molla sar›kl›.
muharebat›n bütün safhalar›nda ve ‹stik- Merhum fiat›rzâde Mehmed Emin Efen-
lal Harbi’nde zafere kadar fedakârane pek di’nin o¤lu müderrisîn-i kiramdan Meh-
çok hizmet veren Ahmed Necati Bey. med Es’ad Efendi.

693
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Bu merkad-i ma¤firet-meflhun / Adn-i afliyan He-


kimzâde / Ali Pafla neslinden ve sab›ka / Ha’iz-i
makam inka S›dk›zâde / Ahmed Reflit Efendi hafi-
di / ve fieyhülislâm-› esbak / Arif Efendi’nin necl-
i sa’idi / olub def’a-i salise Rumeli / sadaretinde ir-
tihal-i dar-› na’im / iden Mehmed S›dd›ki Bey /
Efendi’nin kabri flerifidir. Kitâbe M›srî imzal›d›r.
(Sicill-i Osmânî, 3/227)

1312 Muharrem 22 (26 Temmuz 1894). Me-


flahir-i ulema-y› ›zamdan fieyhülislâm-›
esbak Arif Efendi’nin necl-i ekremleri
kibar sudûr-› fehamdan S›dd›ki Bey mer-
humun hafide ve kerimesi ve Darü’l-mu-
allimat me’zunlar›ndan ve üçüncü rütbe-
den fiefkat Niflan› sahibi ve Ceyb-i Hü-
mâyun kâtiplerinden Tahsin Bey’in efli
ve pek genç iken vefat eden Suad Ha-
n›m. Ayak tafl›nda alt› m›sral› bir fliir
vard›r.

1314 Muharrem 25 (Temmuz 1896). fieyhü-


lislâm-› esbak Arif Efendizâde Kazasker
Mirahur-i evvel müteveffî S›dd›ki Bey’in necl-i necibi
Çerkes Mehmet Hariciye Nezareti memurlar›ndan nü-
Beyefendi’nin efli mûne-i ahlâk ve irfan Mehmed Adnan
Mahbube Hatun’un Bey. Bu yaz›n›n üstünde sekiz m›sral› bir
nefis hatl› flâhidesi. fliir vard›r.
Tafl iflçili¤i enfestir.
Sofan›n arkas›nda:
1273 Ramazan (Nisan 1857). Molla sar›kl›.
fiat›rzâde Es’ad Efendi’nin o¤lu olub 1209 (1794). Trabzonlu tüccar-› hass Dünba-
Meflreb Efendi torunu denmekle maruf yizâde Hüseyin A¤a.
Mirahur-i evvel Mekke-i Mükerreme payeli Mehmed
Çerkes Mehmet Emin Efendi. (Sicill-i Osmânî, 1/432) fiair Nâbî Kabri ve Çevresindeki fiâhideler:
Beyefendi aile sofas›.
1295 (1878). Molla sar›kl›. Kitâbesi fludur: 1124 (1712). Meflhur fiair Nâbî Yusuf Efendi
(Sicill-i Osmânî, 4/530). Kabri son sene-
lerde yenilenmifltir. Kendisinin hayatta
iken “zikr eyledi¤i” Farsça kitâbesi fludur:

Hak Dost
Çün ruh-› kemin-i Nâbî der lücce-i nur âmed
Ez tenki ten varest ber dâr-› flürûr âmed
Tahkik flinâsân-› ma’na-y› fluhûd u gayb
Guftend pefl tarih Nâbî behûzur âmed.
Merhum Nâbî Efendi ruhiçün el-Fatiha.
Sene 1124

(Dîvân-› Nâbî, s. 117; Merâk›d, s. 36)

1240 (1824). fiair Nâbî’nin arkas›nda Ser-


bostaniyan-› hazreti flehriyarî Osman
A¤azâde Salih Sufyan Bey.

694
Üsküdar Mezarl›klar›

1301 (1883). Yahya Efendi türbedar› el-hac 1221 (1806). Güzel tafl ve yaz›. Mirahur-› ev-
Mehmed Nuri fiemseddin (k.s.) Hazret- vel-i hazreti flehriyarî Çerkes Mehmed
leri bendegân›ndan ve sahhaf esnaf›n- Bey’in efli Mahbube Hatun. K›z› Ayfle
dan el-hac Mehmed Efendi. Han›m. 1226 (1811) Za. Gurre.

1958 fiair Nâbî Efendi’nin solu. Amiral Vâs›f 1237 Receb 22 (Nisan 1822). Kâtibî. Dergâh-›
Temel. Do¤umu 1869. Üsküdar’da güzel Âli gediklilerinden Tokad Voyvodas›
bir köflkü vard›r. Ebu Bekir A¤a.

fieyh Nasuhî Efendi Hazîresi: Mirahur-› evvel Mehmed beyefendi sofas›n-


dan biraz uzakta ve Melek Baba Türbesi-
1065 (1654). Kutbü’l-ârifîn efl-fleyh Nasuhî ne giden yol üzerinde, betona gömülü
Efendi Hazretlerinin valide-i muhtere- bir taflta, “Sab›ka Mirahur-› evvel Çerkes
mesi Afife Han›m. Mehmed Beyefendi’nin ikinci kad›n›......”
diye yaz›l›d›r.
1277 (1763). fiaban-› Velî bendegân›ndan
Hazreti Nasuhî Dergâh›’nda vefat eden 1240 N. 7 (25 Nisan 1825). Mirahur-› evvel
tabib el-hac Raif Efendi’nin babas› Der- Çerkes Mehmed beyefendi sofas› önün-
vifl Mehmed Efendi. de, nefis yaz›l› ve 14 m›sral› flâhide:

1352 Zilkade 18 (Mart 1934). fieyh Nasuhî Efen- “Bilürsün kimse bâki de¤il bu dâr-› dünyada”
di evlâd›ndan efl-fleyh Ahmed Mehmed Ki-
rameddin Efendi. Do¤umu 1274 (1857). diye bafllayan kitâbe:

Mirahur-› Evvel Mehmed Bey Sofas›: Trabzonî Nakibü’l-eflraf el-hac Sad›k Efendi’nin
k›z› ve Alozâde el-hac Haflim Efendi’nin zevcesi
1202 (1787). Kâtibî sikkeli. Mirahur-› evvel Fat›ma Han›m,
Çerkes Mehmed Bey. (Sicill-i Osmânî,
4/264) diye sona ermektedir.

fiair Nâbî Efendi’nin


kabri ve flâhidesi.

695
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Nazikî Efendi Sofas›: 1138 gurre-i Ramazan (3 May›s 1726). Sikke-


li dört köfle flâhide. Kütahyal› es-seyyid
Basit krokide gösterilen 1 Nolu yerdedir. Mehmed Evliya.

1292 gurre-i Safer (9 Mart 1875). Sikke ka- 1140 (1727). Kâtibî sikkeli. Kudema-y› Yahya
bartmal›. Hâzâ kabr-i Ali R›za Efendi Efendizâde Feyzullah Efendi.
ibni’fl-fleyh Ahmed Nazikî Efendi.
1141 (1728). M›s›r kuzat›ndan Mehmed Efendi.
Nazikîzâde Hüseyin Hüsnü Efendi aile kabris-
tan›nda; 1143 (1730). Aflç›bafl› kebabc› Ali A¤a.

1304 (1886). Nazikîzâde Hüseyin Hüsnü 1154 (1741). Büyük sikkeli. Pir-i salah-› ittisaf
Efendi’nin annesi Hadice Han›m, Hasan Efendi.

1307 (1889). Nazikîzâde Hüseyin Hüsnü 1175 (1761). Silâhdar-› flehriyarî Bosnevî el-
Efendi’nin k›z› Fatma fiaziye Han›m ve hac Hüseyin A¤a.

1345 (1926). Nazikîzâde Hüseyin Hüsnü 1176 Safer 15. (Eylül 1762). Sadr-› Âli Solak
Efendi’nin efli Ayfle Aflk›niyaz Han›m’›n Ali A¤a.
kabirleri vard›r.
1178 (1764). Tatl›kuyu Camii imam› Meh-
* * * med Said Efendi.

1129 (1717). Kurban bayram›nda vefat eden 1194 fi›n 29 (30 A¤ustos 1780). Silâhflor-i
Sekbanbafl› Üsküdarî el-hac Abdullah A¤a. hazreti flehriyarî Sa’atî el-hac Ali A¤a.

1213 (1798). Cidde Valisi hac› Ahmed Pa-


fla’n›n k›z› Fatma Han›m. Yan›nda ayn›
kitâbeyi havi iki k›z›n›n tafl› daha vard›r
ki, yar›ya kadar topra¤a gömülüdür. Bu
tafllar›n karfl›s›nda fakat 2. Ada’da yol
kenar›nda;

1211 fievval gurre (30 Mart 1797). Kâtibî sik-


keli, sab›ka Bolu Voyvodas› sâniye Cid-
de valisi el-hac Ahmed Pafla’n›n ve,

1218 (1803) tarihinde vefat eden kâtibî sikke-


li, Bolu Voyvodas› el-hac Ahmed Pa-
fla’n›n hazinedar› el-hac ‹brahim
A¤a’n›n ve Ahmed Pafla’n›n bir k›z›n›n
daha kabirleri vard›r ki, 1214 (1799) ta-
rihinde vefat eden Ayfle Han›m’a aittir.
(Sicill-i Osmânî, 1/274)

1217 (1802). Sikkeli. Varo¤lu Hasan Kapu-


dan.
2. Ada
Nazikî Efendi 1231 (1816). Melek Baba Türbesi yan›, Mev-
sofas›nda levî sikkeli. Tarikat-i Kadiriyye fukara-
fieyh Ahmet Nazikî s›ndan efl-fleyh es-seyyid Ahmed Baba.
Efendi’nin o¤lu
Ali R›za Efendi’nin 1241 Muharrem 12 (A¤ustos 1825) ....... hali-
flâhidesi. fesi Mehmed fiemseddin Efendi’nin efli

696
Üsküdar Mezarl›klar›

Naile Han›m. lar›ndan Kastamonili el-hac Ahmed


Hilmi Efendi.
1352 (1933). Nasuhî Dergâh› fieyhi afl›k-›
ehl-i beyt es-seyyid efl-fleyh Ahmedî Üsküdar Mutasarr›f› Hamdi Bey Sofas›:
Mehmed Kerameddin Efendi. Tarih-i
veladetleri: 1274 (1857). Vefat›: 18 Zil- Burada bir mermer kitabe üzerine yeni yaz› ile
kade 1352 yevm-i Sal›. flunlar yaz›lm›flt›r: “Amasya Mütesellimi Hac›
Esat A¤a torunu Ahmet Bey ve efli Rukiye
1918-1894. Mustafa Mazhar Bey’in k›z› Fatma Han›m’›n mahdumlar› Üsküdar Mutasarr›f›
Hediye Han›m. Hamdi Bey ve ye¤eni Amasya eflraf›ndan
emekli Komiser Nam›k Ye¤eno¤lu. Do¤. 1895
1941-1881. fieyh Kirameddin Efendi’nin o¤lu - Vefat›: 21.2.1967”
fiemseddin Nasuhîo¤lu.
Demir parmakl›k üzerindeki bir mermer levha-
1941-1847. Emir Sultan ahfad›ndan ve Hazi- da da eski yaz› ile yaz›lm›fl flu fliir bulunmak-
ne-i Hassa müdürlerinden Mustafa Maz- tad›r:
har Bey.
Nûfl idüb câm-› kazâdan flerbeti
1955 Mustafa Mazhar Bey’in efli, Fatma Naz- Eyledi fâni cihândan âh uzleti
perver Han›m. Kalmad› vaktim vasiyyet edeyim
Verdi Hakk bana fiehadet Devleti
1973-1891. Nasuhî ahfad›ndan fieyh Keramed-
din o¤lu Nasuhîzâde Rükneddin Bey. Hamdi Bey’in neden dolay› flehit oldu¤u
ö¤renilememifltir. Üç gün sonra meydana
1974-1903. Mustafa Mazhar Bey’in k›z› Rük- gelen 31 Vak’as› ile ilgili olabilir. (Resmi için
neddin Bey’in efli Zehra Mediha Han›m. Turgut Çeviker, ‹brat Albümü, ‹stanbul 1991, s.
146)
1974-1885. fieyh Kerameddin Efendi’nin o¤lu
Alaeddin Bey. Karacaahmet Mezarl›- ‹ki sütun flâhide üzerindeki kitabeler flunlard›r:
¤›’n›n duvarlar›n› büyük bir sab›rla flim-
diki flekliyle yenilemifltir. 1327 Rebiyülevvel 6 (28 Mart 1909). Kelime-
i Tevhid’den sonra, Amasya eflraf›ndan Üsküdar mutasarr›f›
* * * Hasan Beyzâde Üsküdar mutasarr›f-› Hamdi Bey Sofas›.
sâb›k› Hamdi Bey. 13 Nisan 1325
Bu sofan›n solunda bulunanlar:

1202 Rebiyülevvel 20 (Ocak 1788). Sikkeli.


Haseki Mustafa A¤a’n›n mektebi hacesi
fieyhü’l-kurra Haf›z Çil Osman Efendi.
Mustafa A¤a mektebi Üsküdar’da idi.

* * *

1271 fiaban 19 (May›s 1855). Defterhane-i


âmire kalemi ketebesinden Ahmed Sa-
bit Efendi’nin o¤lu Dervifl Mustafa Sabit
Efendi.

1271 (1854). Gedikpafla civar›nda Esiri Ke-


mal Mahallesi imam› ve sahaflar fleyhi
Abdülhalik Efendi.

1282 (1865). Sultanahmet’te Üçler Mahallesi


sakinlerinden ve Ayasofya-i kebir hoca-

697
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Melek Baba Türbesi:

Mezarl›k fiefli¤i binas›ndan Yan›k Ömer Kap›-


s›’na giden iki yolun birleflti¤i köflede olup et-
raf› ve üstü demir parmakl›k ile çevrilmifltir.

Sikkeli bafl tafl› üzerindeki kitâbe fludur:

Sûzifl-i firâkât ile bir mürflid-i kâmil ercümend


Eyledi nây gibi da¤-› sinesin delik delik
Bahr-› vahdetde sidef saray nusret-i Hakk olub
Sebhe dürr-i ricalullaha oldu münselik
Göçdü iklim-i bekaya didi tarihin R›za
Nakflibendî Halik-i râhda Abdü’l-Melek.
Kutbü’l-ârifîn mevlâna aziz-i muhterem efl-fleyh
Abdü’l-Melek en-Nakflibendî kuddise s›rruhu’l-
Ehad Hazretleri
1117 (1705)

1330 Muharrem (Aral›k 1911). Maden muta- Bafl taraf›nda da ayn› kitâbe vard›r. Bu zaman-
Melek Baba Türbesi. sarr›f› Ahmed Muhtar Bey’in k›z› Üskü- la silindi¤inden yukar›daki kitâbe yaz›lm›flt›r.
dar Mutasarr›f-› sâb›k› merhum Hamdi Hayat› hakk›nda bir bilgimiz yoktur. Halk bu
Bey’in halilesi Emine Nafia Han›m. zata Melek Baba diyor.

1339 (1920). Tulumba ve hortum kabartmal› Türbe içine konmufl 1125 (1713) tarihli tafl,
tafl. Mabeyn-i Hümâyun Tulumbac› us- Mustafa Dede’ye aittir.
talar›ndan Hocapaflal› Kalayc› Mehmed
Usta’n›n o¤lu el-hac ‹smail Usta. Türbe d›fl›nda hamzavî tafl üzerindeki kitâbe

Mütercim As›m Efendi


sofas›.

698
Üsküdar Mezarl›klar›

fludur: Osmaniye sab›ka. Rahmet’ullahi aleyhi ilâ


Yevmi’l-beka. Li rûhihî el-Fatiha.
Kan› ol nail-i kenz-i ma’arif arif-i dânâ Sene 1235 fî Safer 9
O kan-› dürr-i s›rr-i Nakflibend ü mahzen-i ma’na
Rical-i gaybvefl çeflm-i cihandan eyledi gaybet (Sicill-i Osmânî, 3/283; Merâk›d, s. 12-13; F.
Tarik-i rah-› infa idi âhir itdi istihfa Babinger, Osmanl› Tarih Yazarlar›, s. 369; ‹nal,
Göçüb Hac› Mehmed Arif a’ni cây-› kesretden Son As›r Türk fiairleri, s. 54)
Nüzûl itdi seray-› vahdete ol vas›l-› Mevlâ
‹rifldi ravza-i ünse makam-› layemûtune 1235 Muharrem 10 (29 Ekim 1819). Müter-
Veli fevt oldu sand› halk Hakk k›ld› an› ihyâ cim As›m Efendi’nin o¤lu ‹smail Nevres.
Fedaî bu du’a ile didi tarihimi ahbab Müderris iken 18 yafl›nda vefat etmifltir.
Harim-i dergehini ide yâ Rab Hac› Arif câ. Kitâbesi fludur:
Kutbü’l-ârifîn mevlâna aziz-i muhterem efl-fleyh Hac›
Mehmed Arif en-Nakflibendî kuddise s›rruhu’l-ali “Ve hüve’l-Gafûrü’r-Rahîm”/“Ve hüve’l-Afuv-
Hazretleri vü’l-Kerîm” Kad intekale ilâ rahmeti rabbihi’r-Ra-
1145 (1732) hîm / Es-seyyid ‹smail Nevres ibnü’ / s-seyyid Ah-
med As›m gafer-Allahü leh / ve ahsene ileyhi ve
(Merâk›d, s. 18) efâda sicale rahmetihi aleyh. Âmin.

Türbenin hemen yan›nda:


Mütercim As›m
1153 (1740). Sab›k Kuflhane ustas› Halil A¤a. Efendi’nin
muhteflem flâhidesi.
1151 (1738). Hamzavî tafl. Divitçilerli Resul
Befle o¤lu el-hac Mehmed A¤a.

Mütercim As›m Efendi Aile Hazîresi:

Mezarl›k ‹stasyon fiefli¤i’nden gelindi¤ine gö-


re, buras› ile Yan›k Ömer Kap›s› aras›nda, dört
yolun birleflti¤i yerde ve fiehitlik kap›s›’na gi-
den yolun sol köflesindedir. Biraz ileride Melek
Baba’n›n aç›k türbesi bulunmaktad›r. Yan›k
Ömer Kap›s›, ‹brahim A¤a Yolu üzerindeki
üçüncü kap›d›r.

9x12 ad›m boyutlar›nda olan aile sofas›n›n et-


raf›, çok alçak bir duvar ile çevrilmifltir. Bura-
daki flâhideler flunlard›r:

1235 Safer 9 (27 Kas›m 1819). fiâhide büyük


molla sar›kl› olup Arapça kitâbesi nefis
bir hat ile yaz›lm›flt›r. Kitâbe fludur:

“Ve le ni’me dâru’l-müttekîn”


Hâzâ kabrü fâz›lu’z-zeman ü vahid
Üd-devran Mütercimu’l-Kamus
Ül-Muhît ve’l-Burhanu’l-Kat›’ve mütercim
Üs-Siyeri’l-Manzumeti’l Halebî ve flârih-i
Manzumetü’l-Emâlî ve sahibu’t-tesânif
Fi’l-fünûni’l-mütenevvia an vâlidünâ
Ve ustadunâ Ebu’l-Kemal el-hac
Es-seyyid Ahmed As›m el-Ayntabî me’mûrü
Fî tahrir-i vekayiu’d-devleti’l-Mahmudiyeti’l

699
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1258 Zilhicce 25 (27 Ocak 1843). Fesli. Kitâ- ‹nal, vefat›n›n 14 Cemaziyelâhir 1321 tarihin-
besi fludur: de oldu¤unu belirtmifltir.

Âh kim göçdü yine bir seyyid-i vâlâ neseb 1325 fievval 15 (21 Kas›m 1907). Hicrî Efen-
Ya’ni kim Hamid Efendi mazhar-› feyz-i ecel di. Kitabesi fludur:
Bi’l-kemal As›m Efendizâde idi zât-› pâk
Zahir idi s›rr› ebihi hemçu misl-i bî bedel Efaz›l-i ulemadan olup kuvve-i haf›za / ve istihra-
Taat-› Bari’de geçürmüfl idi ömrün heman c› hayret bahfl-› ukûl / ve ale’l-husus ilm-i ke-
Ravzas›n ide münevver Hazreti Hakk azze cel lâm’da / hace-i küll ü fuhul olan Süleymaniyeli /
Zühd ü takva ile mevsuf-› fazl ü kemal idi ol Hicrî Efendi’nin kabri flerifleridir.
Ra¤bet etmezdi cihana eyledi kat’i emel
Ruhunu firdevsde gör bir melek tarih didi Müflarün’ileyh kalemen dahi haiz-i / iktidar bir
‹zz-ile Hamid Efendi arfl-› rahman› mahal dürri fazilet insan idi.
Sene 1258 fî Zilhicce 25 Tarih-i veladeti: 1253 (1837).

(Sicill-i Osmânî, 2/107) Hicri Efendi, Hac› ‹brahim Refet Efendi’nin


kabrine gömülmüfltür. Refet Efendi fiairdi.
1259 Muharrem 25 (25 fiubat 1843). As›m
Efendi merhumun / halile-i muhtereme-
leri merhume / ve ma¤furun-leha Cen-
net-mekân / firdevs- afliyan / Kerime Ha- 2. ADA
n›m’›n ruhi çün / el-Fatiha. 2 Ada - G Bölümü:
1261 (1845). Hamid Efendi merhumun duh-
ter-i pakizesi, Süleyman Bey’in efli Fat- Ekmekçibafl› Hazîresi:
ma Han›m. Tarih m›sra› fludur:
Cenaze ‹stasyon fiefli¤i binas›n›n arkas›nda,
“Ol Fat›ma Han›m pek genc idi k›ld› behceti cilvegâh” Harmanl›k Kap›s›’ndan fiehitli¤e giden yol ile
Melek Baba Türbesi’nin üzerinde bulundu¤u yo-
1262 (1846). As›m Efendizâde Hamid Efen- lu, biribirine ba¤layan k›sa yol üzerinde olup pe-
di’nin efli Safiyye Han›m. 1262 N. selh riflan durumdad›r. Burada 12 flâhide bulunmak-
(22 Eylül 1846)’da vefat etmifltir. tad›r. Hemen sol taraf›nda ve yolun kenar›nda
Yemiflçi Hasan Pafla’n›n lâhdi vard›r. Lâhit
1262 Zilkade 5 (25 Ekim 1846). Hamid Efen- 1970’li y›llarda parçalanm›flt›r. Enkaz› duruyor.
di merhumun duhter-i pakizesi, hem Sü-
leyman Bey’in zevcesi. Hazîredeki flâhideler flunlard›r:

“Ah Emine Han›m pek genc idi k›ld› behceti cilvegâh” 1257 (1841). Drama Naz›r› ‹smail A¤a’n›n efli
olup genç yafl›nda vefat eden Fatma Ha-
1309 Muharrem 20 (26 A¤ustos 1891). Ay›n- n›m. Tarih beyti fludur:
tab hanedan-› kadîminden ve Rumeli
Beylerbeyi payelilerinden esbak Malatya Yazd› gözyafl›yla Lutfî cevher tarihini
Mutasarr›f› Cenanizâde Mehmed Rasim Azm-i dâr-› Adn itdi Fat›ma Han›m heman
Pafla. 1257

1319 (1901). fiuara-y› benam ve ulema-y› 1259 M. (fiubat 1843). “‹stable-i âmire payeli-
azam zevil-i ihtiramdan Bab-› ali Buharî-i lerden esbak Drama Naz›r› ‹smail A¤a”
flerif karii hace ‹brahim Re’fet Efendi.
Lâhdinin yaln›z bafl taraf› kalm›fl olup üzerinde
Merâk›d-› Mu’tebere-i Üsküdar adl› eserde, çok püsküllü fesi vard›r. Ön yüzündeki nefis
kabrinin bu sofada oldu¤u belirtilmifltir. Yap›- yaz› 10 m›srad›r ve Hattat M›srî’nin eseridir.
lan aramada tafl›na rastlanmad›. (‹nal, Son As›r Bafl tafl›n›n sa¤ yan yüzüne 1259 tarihli yukar›-
Türk fiairleri s. 1382) daki kitâbe yaz›lm›flt›r. Sol yüzüne de ayn› yaz›
yaz›lm›flt›r. Fakat tarihi 1286’d›r. Lâhdin bu ta-

700
Üsküdar Mezarl›klar›

rihte onar›ld›¤› anlafl›lm›flt›r. evvel Hazreti flehriyarî Mehmed Said


Efendi’nin kabirleri vard›r. (Sicill-i Os-
Ön yüzündeki kitâbenin tarih beyti fludur: mânî, 3/33)

Cevher âsâ söyledim târih-i zîba Haf›zâ 1130 (1718). Habib Dede.
Kasr-› firdevs olsun ‹smail A¤a’ya bezm-i gâh Tafl iflçili¤inin
Muharrem 1259 1145 (1732). fiâhidesi Kafesî destarl›d›r. Ni- nefis örneklerinden
flanc›pafla kethüdas› Haytal› Mehmed olan bu flâhidelerin
‹smail A¤a, Kavalal›’d›r. ‹lerleyerek Kap›c›ba- Efendi. Niflanc› Mehmed Pafla’n›n Tuz- özenle korunmas›
fl› ve 1246 (1830)’da Filibe Muhass›l› sonra la, Ayd›nl› Köyü’nde büyük bir camii gerekir.
Drama Naz›r› oldu. Damad›, Mekkizâde fiey- vard›r. (Sicill-i Osmânî, 4/213-214)
hülislâm Mustafa As›m Efendi’dir. O¤ullar›,
Mustafa ve As›m Beyler olup mültezim (devle-
te ait bir geliri götürü olarak üstüne al›p topla-
yan) idiler.

1260 Sad. (fiubat 1844). Çukurhanda astar


tüccar› el-hac Mehmed A¤a.

1277 (1860). Drama Naz›r› ‹smail A¤a’n›n di-


¤er damad› fierif A¤ao¤lu Ahmed Nazif
Bey.

1288 (1871). Tarikat-i aliyye-i Nakflibendiyye


bendegân›ndan Etmekciler kethüdas› el-
hac ‹brahim bin Ahmed A¤a.

1290 (1873). Ekmekcibafl› el-hac ‹brahim


A¤a’n›n k›z› Fatma Zekiye Han›m.

1300 (1882). Hâcegân-› Dîvân-› hümayundan


Mustafa A¤a.

1309 fiaban (Mart 1892). Nakflibendiyye ben-


degân›ndan Etmekciler kethüdas› el-hac
‹brahim A¤azâde, Hariciye odas› mektu-
bî-i ser halifesi Mustafa Sabit Bey.

1322 (1904). Ekmekcibafl› Merhum Hüseyin


Hüsnü Efendi’nin k›z› ve Techizat-› As-
kerî Nezareti muhasebe mümeyyizi el-
hac R›za Bey’in efli hace Emine Perver
Han›m.

Ekmekçibafl› Sofas› karfl›s›ndaki sokak, ‘Eski


Ekmekçibafl›’ ad›n› tafl›maktad›r. Burada ko-
naklar› olmal›d›r. Sofan›n sa¤ taraf›nda ve he-
men yan›nda;

1194 (1780). Hâlâ ‹mam-› evvel-i flehriyarî


Mehmed Said Efendi’nin efli Zeliha Ha-
n›m.

1195 (1781). Eyyüb-i Ensarî Kad›s› ‹mam-›

701
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1164 (1750). Kafesî destarl›. Hane-i ....... kâti- “Rah-› Hakk’a yüz çevirdi hace Hüseyin A¤a”
bi Ali Efendi (Sicill-i Osmânî, 3/537). D-
E noktalar› aras›nda. 1217 Ramazan 2(Aral›k 1802). Zerrinbafl. Hâ-
lâ Darü’s-saâdetü’fl-flerife A¤as› Halil Pa-
1168 (1754). Hamzavî tafl. Bezirgânbafl› efli flal› Bilâl A¤a (Kabri, Eyüp Mihriflah Va-
Havva Hatun. Yan›nda Bezirgânbafl› lide Sultan’›n Türbesi hazîresindedir)
Hac› Hüseyin A¤a’n›n gömülü tafl› var. gulâm› hazine-i hümayun a¤avat›ndan
çukadar-› hazreti flehriyarî ‹dris A¤a.
1176 (1762). Kâtibî. Enderun-› Hassa kilera-
¤as› Feyzullah A¤a. 1217 Rebiyülevvel 1 (Temmuz 1802). Kâtibî.
Enderun-› hümayundan hane-i hassa
1178 (1764). Hassa Odabafl›s› Hac› Ali A¤a. a¤alar›ndan Ni¤deli Osman A¤a.
Arkas› dilimli, önyüzü düz büyük bir ka-
vu¤u vard›r. 1217 Safer 1 (Nisan 1802). Büyük düz yüzlü
kavuklu. Enderundan hazinedarbafl›
1182 (1768). Kafesî destarl›. Hatti Efendi’nin Zeytunî Ömer A¤a.
ye¤eni sab›kan piyade mukabelecisi Vi-
sali Ahmed Efendi (Sicill-i Osmânî, 1217 (1802). Büyük uzun kavuklu. Babü’s-sa-
2/280 Hatti Mustafa Efendi). âde a¤alar›ndan kilercibafl› Karayakal›
Mehmed A¤a.
1189 (1775). Kâtibî. Enderun-› Hümâyun ha-
ne-i hassadan Uzun Hüseyin A¤a. 1220 Zilkade 26 (fiubat 1806). Zerrinbafl. ‹zzet
Paflal› Cündi Selim A¤a.
1195 (1780). Sultan Ahmed imaretinde aflç›-
bafl› Hac› Mustafa Efendi. 1223 Ramazan 7 (Ekim 1808). Enderun-› Hü-
mâyun’dan rikabdar-› hazreti flehriyarî
1195 Receb 7 (Haziran 1781). Kâtibî. Defter- Mehmed Enis Bey.
hane-i Âmire kisedar› Himmetî Hüseyin
Efendi. 1229 (1814). Hazine-i Hassa a¤alar›ndan
Cündi Gürcü Mustafa A¤a.
1199 (1785). Kâtibî. Hala Sultan aliyyetü’fl-
flan kethüdas› iken vefat eden Dergâh-› 1244 Muharrem 15 (Temmuz 1828). Kâtibî.
ali Kap›c›bafl›lar›’ndan el-hac Osman Sadr-› esbak Laz Ahmed Pafla’n›n ye¤eni
A¤a. Rebiyülâhir. Yan›nda babas› Meh- ser bevvabin-i dergâh-› mu’alla Ahmed
med A¤a 1170 (1756). (Sicill-i Osmânî, Beyefendi.
3/424). C-D noktalar› aras›ndad›r.
1252 Rebiyülâhir (Temmuz 1836). Fesli. Ek-
1200 B. 15 (May›s 1786). Kutbü’l-ârifîn gav- mekçi sofas› arkas› biraz afla¤›da. Silâh-
sü’l-vâs›lîn efl-fleyh es-seyyid Mahmud dar-i hazreti flehriyarî Mehmed A¤a. Efli,
Hüdâyî Efendi (k.s.) Hazretlerinin asita- Dilpezir Han›m 1260.
ne-i celilelerinde mütevelli vekili Molla
‹brahim Dede. 1329 (1911) Yanya eflraf›ndan Koca Arslan
Pafla sülâlesinden Murtaza Bey’in k›z›
1203 (1788). Muhaddisîn-i kiramdan ve mü- Faz›la Han›m.
fessirîn-i azamdan fiafiî Müftüsü Attar-
zâde es-seyyid Mehmed el-Hüsnü Efendi 1931 Prof. Dr. ‹smail Besim Pafla.
Hazretleri.
Altunizâde Sofas›:
1206 (1791). Enderun-› Hümâyundan hane-i
seferli a¤alar›ndan berber Haf›z Mustafa 1258 (1842). Emsalsiz hat. Hazreti fieyh Sul-
A¤a. Rebiyülâhir. tan Abdülkadir Geylanî neslinden Haf›-
zü’l-Kur’an el-hac es-seyyid Mahmud
1207 Muharrem 13 (A¤ustos 1797). Büyük Nakflibendî (k.s.) Rebiülevvel. Ketebe,
uzun kavuklu. Sab›ka hassa odabafl›s›: Mehmed R›f’at M›srî.

702
Üsküdar Mezarl›klar›

1275 (1858). fiehbender es-seyyid el-hac Ha-


f›z Mahmud Efendi’nin efli nesl-i Hazreti
Mevlâna’dan fierife Zekiye Han›m.

1284 fievval. 7 (fiubat 1868). fiehbender


Mahmud Nakflibendî Efendi’nin o¤lu el-
hac ‹brahim Edhem Efendi.

1287 (1870). Nakflibendiyye’den Bekir Sami


Efendi’nin annesi Ümmü Gülsüm Han›m.

1297 (1880). Nakflibendiyye’den Bekir Sami


Efendi.

1308 (1890). Tarikat-i aliyye-i Halidî meflayi-


hinden salik-i rah-› fleriat vak›f-› esrar
Mehmed Emin Vuslatî Efendi. Efli Hace
Hayriye Han›m. 1320.

1316 (1898). Üsküdar bidayet mahkemesi


azas›ndan el-hac Bekir Sami Efendi’nin
efli ‹brahim Edhem Efendi’nin k›z› Fat- 2. Ada
ma Zehra Han›m. G Bölümü’nde
Aflç›bafl›
1318 Zilhicce (Mart 1901). Kudüs vali-i esba- Ahmet A¤a’n›n
k›.......zâde Haf›z Ahmed Pafla’n›n o¤lu 1120 (1690) tarihli
Dîvân-› Hümâyun evrak memuru Mus- flâhidesi.
tafa Vâs›f Bey. Sofa burada son bulmak-
tad›r.

1935-1872. Bestekâr Ali Rif’at Ça¤atay (Y.


Öztuna, Türk Musikisi Ans. 1/135).

Kad›zâde Sofas›:

Harmanl›k Kap›s› ile fiehitlik Camii aras›nda


ve camiye giderken sa¤ tarafta ve Terkos Çefl-
mesi’nin arkas›ndad›r.

1102 (1690). Aflç›bafl› Ahmet A¤a.

1116 (1704). Etraf› demir parmakl›k ile çevri-


li türbe. fiâhidesi çok nadirdir. Kitâbesi
uzun olup tarih m›sra› fludur:

Na’il-i s›rr-› beka Seyyid Mehmed-i Nakflibendî


1116

Hâcegân-› Nakflibendiyye’den Ebu Abdullah


Mehemmed Efendi, Semerkandl› idi. (Sicill-i
Osmânî, 4/204) Nakflibendî fieyh
Mehmet Efendi’nin
1190 (1776). Babü’s-saâde a¤alar›’ndan Ser 1116 (1704) tarihli
Kilercibafl› el-hac Ahmet A¤a. flâhidesi.

703
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

zâde el-hac Abdullah Bey.

1286 Rebiyülâhir 15 (25 Temmuz 1869). Fes-


li flâhidesi Mevlevî sikke kabartmal›d›r.
Kitâbesi fludur:

Hayf kim Osman Pafla-y› mekârim meflrebin


Bende-i Molla-y› Rum itmifl idi zaten Hüdâ
Enderûn içre bulub neflv ü nemây› iktidar
S›n›f-› musikada nakl itdi olup Mirlivâ
“‹rciî” emrin teka’üdlük deminde gûfl idüb
Eyledi Mevlâ yolunda Hakk diyüb can›n fedâ
Atefl-i hasretle a¤latd› bütün ensâb›n›
Ruhunu Kevserle koldursun Cenab-› Kibriya
Katre-i rahmetle yaz tarih-i sal fevtini
Oldu rihlet eyleyüb me’va Osman Pafla
1286

1301 (1883). Üstaz-› küll Ispartal› Haf›z Hü-


seyin Sabri Efendi’nin damad› ve Seli-
miye Camii imam-› sânisi Paflakap›s› da-
hilinde Mülkiye Mektebi muallimi Haf›z
‹smail Hakk› Efendi

1305 (1887). M›z›ka-i Hümâyun mirlivas›


2. Ada G Bölümü’nde merhum Osman Pafla’n›n efli Ayfle S›d›-
Muz›ka-y› ka Han›m. Ayn› tafl›n devam›, M›z›ka-i
Hümâyun’dan Hümâyun Mirlivas› Osman Pafla’n›n k›z›
Osman Pafla. Ayfle Maide Han›m.

1191 (1777). Merhum ve ma¤fur / el-mahtac 1309 (1891). Üsküdar’da Selimiye Camii
ilâ rahmeti Rabbi’ / l-gafur Kalyonlar / imam› ve F›st›kl› Mektebi muallimi üs-
Baflhalifesi el-hac / Ömer Efendi’nin ru- taz-› küll Ispartal› es-seyyid el-hac Haf›z
hi çün / el-Fatiha / 1191. Kabir, A-C Hüseyin Sabri Efendi.
noktalar› aras›ndaki yolun takriben orta-
s›nda ve yoldan 35 ad›m içeridedir. 1315 Safer 3 (4 Temmuz 1897). Afganl› fieyh
Ömer Efendi’nin Fenerbahçe Stadyumu el-hac / Ali Haydar Efendi’nin / ruhiçün
yak›n›nda ve Ba¤dad Yolu üzerinde na- Fatiha. Küçük bir tafl olup fiehitlik Ca-
mazgâh› ve çeflmesi vard›. mii önünde iken buraya getirilmifltir.

1208 (1793). Enderun-› Hümayun’dan Lâle 1325 fievval 11 (Kas›m 1907). Emsalsiz güzel
Haf›z Osman A¤a. bir tafl ve mükemmel bir hat. Selimiye
Camii imam› Haf›z Fehmi Efendi’nin efli
1261 (1845). Kad›zâde es-seyyid Hac› Musta- fiehide Emine Afife Han›m. Yan›nda
fa Efendi’nin o¤lu Haf›z Mehmed Salih o¤lunun flâhidesi vard›r. Bu tafllar, Kad›-
Efendi. zâde sofas› yan›ndad›r.

1266 gurre-i Safer (Aral›k 1849). Rical-i Dev- 1329 (1911). Dilsizzâde el-hac Kocafesli Meh-
let-i Aliyye’den Hüseyin Hüsnü Beyzâde med Fahreddin Efendi.
Hâcegân-› Dîvân-› Hümâyun’dan Ah-
med Kâmil Beyefendi. 1323 Zilhicce 19 (fiubat 1906). Aziz-i muhte-
rem Kad›zâde es-seyyid efl-fleyh Mehmed
1267 (1850). Hâcegân-› Dîvân-› Hümâ- Nuri Behcetî en-Nakflibendî (k.s.) ibn
yun’dan mektubî-i sadr-› âli Hüsnü Bey- es-seyyid Mustafa ....... ibn Abdurrah-

704
Üsküdar Mezarl›klar›

man ‹lmi Efendi. Aliyye-i Nakflibendiyye bendegân›ndan


Hâcegân-› Dîvân-› Hümâyun’dan kal-
Tarih k›sm› gömülü. Hazinü’l-kelâmü’r-Rab- yonlar bafl halifesi Topcubafl›zâde Meh-
bani Kad›zâde aziz-i muhterem Mevlâna med Raflid Efendi (Sicill-i Osmânî,
es-seyyid efl-fleyh Mehmed Nuri Behcetî 2/355).
en-Nakflibendî kudise s›rruhu’l-Celî
Hazretlerinin damad-› mükerremleri ve 1299 (1881). Asakir-i Bahriye Mirlivas› Mus-
Basmac›lar Kethüdas› el-hac Abdi A¤a tafa Pafla’n›n annesi Hanife Han›m.
merhumun hafidi Enderun-› Hümâ-
yun’dan mahrec Mehmed Reflid Bey ibn 1300 (1882). Asakir-i bahriye Mirlivas› Mus-
Mehmed Kâmil Bey. tafa Pafla (Sicill-i Osmânî, 4/484).

Tarih k›sm› gömülü. Kad›zâde Nuri Efendi’nin ‹flin garibi burada, bu yerin sat›n al›nd›¤›n›
torunu Civan Feridun Pafla Camii imam gösteren bir levhan›n bulunmas›d›r.
ve hatibi es-seyyid ‹smail Hakk› Mahvî
en-Nakflibendî. 1300 (1882). Bahriye muhasebecisi Bahaed-
din Efendi’nin hemfliresi Hadice Han›m.
Kad›zâde Nuri Efendi’nin iki k›z›n›n ve dama- Sofa burada son bulmaktad›r.
d›n›n flâhideleri de buradad›r.
Çürüksulu Sofas›:
1942 Celal Sahir Yaz›c›.
Bu büyük sofa, Harmanl›k kap›s› ile fiehitlik
1945 Enderunlu Hasan Tahsin Bey. Camii aras›ndaki yol üzerindedir.

1931 Tam köflede ve camiin yan taraf›ndad›r. 1151 (1738). Hamzavî tafl. A-B noktalar› ara-
Etraf› demir parmakl›k ile çevrilmifltir. s›nda. Divitçilerli Remilbafl› o¤lu el-hac
Sadr-› esbak Ahmed Muhtar Paflazâde Mehmed A¤a.
Mahmud Mehmed Pafla’n›n o¤lu Halil
Muhtar Bey. 1329 Cemaziyelâhir 22 (Haziran 1911). Rize
eflraf›ndan Hac› Memifl Paflazâde Mes’ud fieyh Ali Haydar
Bu bölge Enderunlular Mezarl›¤› diye bilinir. Pafla. Efendi yan›ndaki
Kad›zâdeler’e ait
1333 Nisan 28 (1917). Mermer lâhit. Güzel 1342 (1923). Gürcistan ümeras›ndan Hac› Hü- flâhideler.
yaz› ve k›l›ç kabartmal›. Bölük kuman- seyin Beyzâde Hac› Mehmed Tursun Bey.
dan› ‹smail Hakk› Bey.

1338 Rebiyülevvel (Kas›m 1919). Tire kazas›


eflraf›ndan Alaybeyizâde el-hac Haf›z
Mehmedi Efendi.

1349 (1930). Ulema-y› muhaddisîn ve müelli-


fîn Çank›r›l› Abdullah Sabri Efendizâde
Mevlâna Sadreddin Efendi.

1380 (1960). Ahmed Cavid Pafla’n›n o¤lu De-


niz albay› Cevat Toydemir. I. Dünya
Harbi’nde Peyki fievket Kumandan›.
Do¤umu 1296 (1880)

Mustafa Pafla Sofas›:

Kad›zâde Sofas› yan›ndad›r.

1270 Zilhicce 3 (A¤ustos 1854). Tarikat-i

705
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Çürüksulu Mahmut
Pafla’n›n flâhidesi.

Çürüksulu Mahmut
Pafla’n›n k›z›, Vâlâ
Nureddin Efendi’nin
efli Fatma Meziyyet
Han›mefendi’nin
flâhidesi.

1350 Rebiyülevvel 14 (29 Temmuz 1931).


Âyândan Erkân-› Harbiye Feriki Çürük-
sulu Mahmud Pafla. Salacak’ta bugün de
mevcut olan kona¤›nda vefat etmifltir.
Kitâbesi eski yaz› ile yaz›lm›flt›r.
Bu büyük sofan›n arkas›nda, etraf› demir par-
makl›kl› bir lâhit üzerinde güzel bir yaz› ile; Hazîredeki di¤er flâhideler flunlard›r:
Son Harbiye Naz›r›
General Ziya Kut- “Erkân› Harp Feriki âyândan Çürüksulu Mah- 1931 Çürüksulu Mehmed Enver Bey. Do¤umu
nak’›n 1940 tarihli mud Pafla’n›n kerimesi ve Vâlâ Nureddin Bey’in 1325 (1908).
kabir tafl›. haremi Fat›ma Meziyyet Han›mefendi. 1939 Tefl-
rinievvel 21: 1358 Ramazan 8” diye yaz›l›d›r. 1936 Çürüksu ümeras›ndan Hac› Hüseyin Bey
Tavdgiriye o¤lu Çürüksulu Ahmed Pafla
Tavdgiriye. Do¤umu 1862.

1940 Ocak 1. Hicaz vali ve kumandan› Müflir


Osman Pafla’n›n o¤lu ve Tercüman Mü-
nir Pafla’n›n damad› ve son Harbiye Na-
z›r› Ziya Kutnak (Pafla).

Müflir Osman Pafla Çürüksulu ailesinden olup


Mithat Pafla onun kumandanl›¤› s›ras›nda Ta-
if Kalesi’nde bo¤durulmufltur. Kabri, Karaca-
ahmet Mezarl›¤›’nda, 3. Ada’da ve L Bölü-
mü’ndedir.

1943 Mes’ud Pafla’n›n o¤lu Ali Teker.


Do¤umu 1893.

1943 Mes’ud Pafla’n›n efli Zekiye Teker. Do¤u-


mu 1859.

706
Üsküdar Mezarl›klar›

1952 Çürüksulu Osman Pafla’n›n o¤lu Meh- Duhteri idi Kevakibzâde merhûmun ki, hayf
med Çürüksulu. Do¤umu 1859. Hacce bi Ayifle Monla Kad›n ismet benâm
.................................. eyledi azm-i beka
1953 Mes’ud Pafla’n›n k›z› Fatma Teker. Kabrini pür-nûr ide envâr-› rahmet subh ü flâm
Yerde yatd›kca o gülbin böyle efsirde vücud
1955 Mes’ud Pafla’n›n k›z› Çürüksulu Meh- Ola her bir goncasi s›hhatle ferhûnde müdâm
med Bey’in k›z› Nadire Çürüksulu. Söyledi Dervifl lisan bî riya tarihini
Oldu ruhun Ayifle Monla Kad›n me’vây› makam
Tarih yok. Ramiz Pafla’n›n k›z› Çürüksulu Ah- 1156
med Pafla’n›n efli Vedia Han›m.
1159 (1746). Mekke-i Mükerreme kazas› ......
2. Ada - H Bölümü: es-seyyid Ali Efendi’nin efli, Safiyye Ha-
n›m binti Kevakibizâde Veliyüddin
1052 (1642). Himmet Dede. Türbesi bahsine Efendi.
bak›n›z.
1178 Z. 10 (May›s 1765/). Kevakibizâde Ab-
1061 Ramazan 17 (3 Eylül 1651). Bir sütunu dülbaki Efendi’nin o¤lu Mehmed Veli-
uzunlamas›na keserek yar›s› bafl ve di¤er yüddin Efendi.
yar›s› da ayak tafl› olmufltur. Kabir, Him-
met Dede’nin biraz gerisindedir. Bostan- 1194 (1780). Muhteflem tafl nefis yaz›. Sab›ka
c›bafl› Ali A¤a (Sicill-i Osmânî, 3/513; Medine-i Münevvere kaz›s› olub / ‹stan-
Naimâ Tarihi, Dan›flman Türkçesi, bul pâyesini ihrâz eden / merhum ve
5/2146, 2156). Turhan Valide Sultan’›n ma¤furünleh Kara Halil / Efendizâde el-
düflmanlar›, yeniçerileri k›flk›rt›p; Sultan hac Ahmed Molla / Efendi ruhiçün / El-
IV. Mehmet’i öldürüp, Turhan Sultan’› Fatiha. (Sicill-i Osmânî, 1/266 ve 3/155
eski saraya sürmeyi, adamlar›n› katlede- fiükrullah Mustafa Efendi)
rek Sultan Mehmet’in kardefli Sultan
Süleyman’› tahta ç›karmay› kararlaflt›r-
d›lar. Bunlar›n bafl›nda bulunanlardan
biri de Bostanc›bafl Ali A¤a idi. Bir gece
Ali A¤a, saray›n bütün kap›lar›n› aç›k
b›rakarak Turhan Sultan taraftarlar›n›
yok ettirecekti. Fakat bu ifl haber al›nd›-
¤›ndan, Kösem Sultan öldürüldü. Bos-
tanc›bafl› Ali A¤a’n›n da, vezirin önün-
de boynu vuruldu.

Kevakibi Aile Sofas›:

Melek Baba Türbesi ile Yan›k Ömer Kap›s›


aras›nda, L noktas›n›n biraz ilerisinde olup pe-
riflan durumdad›r.

1140 (1727). Sütun flâhide, nefis yaz› kitâbesi


fludur:

Hâze’l-kabri’l-merhum el-muhtac ilâ rahmeti’lla-


hi’l-kayyum / Veliyüddin ibnü’l-mevali el-mer-
hum fleyh Mehemmed el-kevakibî / nevver-Allahu
merkadehüma ve fî a’la gurefi’l-cinan erkadehüma
/ bi-hurmeti’l-Fatiha. (Merâk›d s. 17; Sicill-i Os- Medine-i Münevvere
mânî, 4/612-613 ve 703 Kevakibizâde) kazas› Kara Halil
Efendizâde el-hac
1156 (1743). Servi kabartmal› güzel tafl. Ahmet Molla Efendi.

707
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1239 (1824). Kudüs-i flerif monlas› Kevakibi / 1171 (1757). Sadrazam Rag›b Pafla’n›n peflkir
zâde Mehmed Said Efendi Hazretlerinin a¤as› Abdullah A¤a.
/ halifesi merhume ma¤furünleha / Ayi-
fle Kad›n bint-i Abdullah ruhuna / el-Fa- Sofa:
tiha. 14 L. 1239 (Haziran 1824).
1165 (1751). El-hac Kethüda Mehmed A¤a.
1238 Receb 19 (20 Mart 1824).
1190 (1776). Sikkeli. Cebehane-i âmire oca-
Ba paye-i Sadr-› Anadolu ¤›ndan Ser cebe-i sab›k Bozoklu el-hac
Kad›askeri sab›ka Mustafa A¤a.
‹slâmbol Kad›s›
Merhum ve ma¤furünleh 1200 (1785). Gazi Hasan Pafla’n›n sab›k silâh-
El-Kevakibizâde Mehmed dar› olup genc yafl›nda vefat eden Gazi
Raflid Efendi ruhiçün fiehid el-hac Hüseyin A¤a.
el-Fatiha.
* * *
Sofada hamzavî bir tafl vard›r. Tarihi olmayan
bu flâhide Bekir Mehmed A¤azâde Ali 1176 (1762). Kabasakal Mahallesi sakinlerin-
A¤a’ya aittir. den Sultan Mahmud Hazretlerinin fia-
hincibafl›s› el-hac Süleyman A¤a.
Kevakib’in kelime manas› y›ld›zlard›r. Kevaki-
bizâde Kona¤› bahsine bak›n›z. 1177 (1763). Kafesî destârl› flâhide:

* * * Gitdi bir rükn-i rükunu devletin efsûs u hayf


Hazreti Feyzi Efendi umde-i erbab-› câh
1141 (1728). M›s›r kazas›ndan Mehmed Efen-
di. diye bafllayan kitâbe sekiz m›sra olup ta-
rih beyti fludur:
1145 Rebiyülâhir (Eylül-1732). Hamzavî tafl.
fieyhü’l-kurra ‹smail Efendi. Geldi bir m›sra’da menkutiyle tarihi ân›n
Eyliye Feyzi Efendi genc-i Adn’i cilvegâh
1152 (1739). Büyük sikkeli. Himmet Dede ar- 1177
kas›ndad›r. Kitâbesi fludur:
(Sicill-i Osmânî, 4/41) fiâhide Mühürdar-
Bosnevî Ahmed A¤a zâde sofas› önündedir.
Bakub çeflm-i ibret ile
Bu mezar›m tafl›na 1179 (1765). Enderun-› Hümâyun a¤alar›n-
Bilmez evvel halim benim ta dan bafl çavufllukdan ç›kma Silâhdar-›
Gelmeyince bafl›na hazreti flehriyarî el-hac Hüseyin A¤a.
Ruhiçün el-Fatiha
1152 1182 (1768). Sar›kl›. Es-seyyid Kayseri kazas›
Mustafa Efendi.
1160 (1747). Darü’s-saâde a¤as› et›bbas› Sü-
leyman A¤a. 1182 (1768). Sikkeli. El-hac fieyhzâde Burse-
vî Mehmed Efendi.
1163 (1749). Hocapafla’da de¤irmenci el-hac
Yasin. 1192 (1778). Mihrapl› güzel tafl. fiehitlik Mes-
cidi’nin hemen arkas›ndad›r. Hindistan
1164 (1750). Mekke-i Mükerreme kazas› fierif fiah› Ahmed fiah’›n validesi Saliha Ha-
Efendizâde es-seyyid Ali Monla Efen- tun. Yan›nda:
di’nin o¤lu fieyh Mehmed Said Efendi.
1198 (1783). Enderun-› Hümâyun a¤alar›n-
1171 (1757). Sikkeli. fieyh Osman Efendi. dan Mehmed fiah ibn Ahmed fiah. Bu
iki kabir, Harmanl›k kap›s› civar›nda

708
Üsküdar Mezarl›klar›

iken buraya nakledilmifllerdir. 1236 Ramazan 9 (Haziran 1821). Periflanî sik-


ke. Dergâh-› âlî Yeniçeri 44. bölü¤ün us-
1195 (1781). Hâzâ kabri el-merhum es-said tas› Kayserili Osman A¤a.
efl-flehid es-seyyid el-hac Mehmed ib-
nü’l-hac ‹brahim Seyyafzâde. Cellat ‹b- Tevfik Pafla Sofas›:
rahim’in o¤lu imifl. Kabri Feyzi Efendi
civar›ndad›r. Tevfik Pafla ressam olup kabri, L-F noktalar›
aras›nda, L den F ye do¤ru 30 ad›m gittikten
1203 (1788). Mütekaid Mustafa Pafla’n›n ha- sonra, dik olarak mezarl›k içine do¤ru 70 ad›m
zinedar› Ali A¤a’n›n efli murad›na nail yüründü¤ünde karfl›m›za gelen duvar›n üzerin-
olamayan Fatma Hatun. dedir. Tafl› fesli ve silindiriktir. Sofada befl flâ-
hide vard›r.
1206 Za. 23 (Temmuz 1792). Molla sar›kl›.
Nefis hat. L-K noktalar› aras›nda. Sab›- 1227 (1812). Divrikli Musa A¤a’n›n k›z› fieri-
ka reisü’l-küttab es-seyyid Feyzullah fe Hadice Monla.
Efendizâde müderrisîn-i kiramdan es-
seyyid Mustafa Salim Efendi (Sicill-i Os- 1241 Ramazan 4 (12 Nisan 1826). Sab›ka Ser
mânî, 3/4). Müezzin-i hazreti flehriyarî Hâcegân-›
Dîvân-› Hümâyun’dan es-seyyid Meh-
1208 (1793). Baflaflç›bafl› esbak Mehmed A¤a. med fiakir Efendi ve k›z›...... (gömülü).
fiakir Efendi Tevfik Pafla’n›n babas›d›r.
1215 (1800). Sikkeli. Ayasofya-i Kebir fleyhi
Mardinli Seyyid Halil Efendi 1282 (1865). Ressam Tevfik Pafla. Kitâbesi fludur:

1227 (1812). Hofleda Kad›n. Kitâbe bu kadard›r. Hayf kim Tevfik Pafla azm-i ukbâ eyledi
Namdafl-› Fahr-i âlem Cennet’i cây eyledi
Bahr-i ‹slâma ferik itmifldi Han Abdülmecîd
Sonra taltif ile gûsudâr-› flûra eyledi Ressam Tevfik Pafla
‹tdi bâb-› Hazreti Monla’ya âhir intisâb ve
H›rka-bûfl sikke birer terk-i dünya eyledi (sa¤da) Sermüezzin
Az vakitde çok salâh-hal kesb-i semin itdi. Mehmet fiakir Efendi
Cürm-i isyan›n tarik-i Hakk’da imha eyledi flâhideleri.
Cevher-i çeflmimle yazd›m fevtinin tarihini
fiübhesiz Tevfik Pafla Adn’i meva eyledi