Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑ΢ΣΑ΢Η ΣΗ΢ ΑΘΗΝΑΪΚΗ΢ ΔΗΜΟΚΡΑΣΙΑ΢ -ΚΡΙΣΙΚΗ ΣΗ΢ ΔΗΜΟΚΡΑΣΙΑ΢

Νίκοσ Μπιργάλιασ
Επίκουροσ κακθγθτισ αρχαίασ ιςτορίασ ςτο Ρανεπιςτιμιο Ακθνϊν

Θ ακθναϊκι δθμοκρατία εμφανίηεται πρακτικά ωσ θ εξαίρεςθ του αρχαίου ελλθνικοφ κόςμου.
Ουςιαςτικά θ πολιτικι ςυμμετοχι ιταν υπόκεςθ λίγων ανδρϊν, των οποίων τα δικαιϊματα ολοζνα
αυξάνονταν όςο θ δθμοκρατία αποκτοφςε ςτερεζσ βάςεισ. Αν και αρικμθτικά ο ακθναϊκόσ διμοσ (το
ςφνολο των πολιτϊν) αποτελοφςε μια μειοψθφία του πλθκυςμοφ τθσ Ακινασ για τα δεδομζνα τθσ
εποχισ, κεωροφνταν εξαιρετικά μεγάλοσ. Στον ξζνο δεν αναγνωρίηονταν και πολλά δικαιϊματα, όςο για
τοφσ δοφλουσ, αυτοί πρακτικά δεν είχαν κανζνα. Θ γυναίκα αντιμετωπιηόταν ωσ ςφηυγοσ. μθτζρα,
αδερφι, κόρθ και όχι ωσ ενεργόσ και ςυμμζτοχοσ πολίτθσ. Ωςτόςο οι τρεισ αυτζσ κατθγορίεσ του
πλθκυςμοφ, αν και αποκλείονταν από τθν πολιτικι ηωι, ςυνζβαλαν ςθμαντικά ςε κοινωνικό, οικονομικό,
πολιτιςτικό και πνευματικό επίπεδο και χωρίσ αυτοφσ, τουσ ςυχνά «ανϊνυμουσ» κατοίκουσ τθσ Αττικισ.
δφςκολα θ δθμοκρατικι Ακινα κα γινόταν για δυο ςχεδόν αιϊνεσ ο πόλοσ ζλξθσ του ελλθνικοφ κόςμου.
Οι Ακθναίοι λοιπόν, χωριςμζνοι ςε ειςοδθματικζσ τάξεισ ςφμφωνα με τισ οποίεσ ρυκμίηονταν και τα
πολιτικά τουσ δικαιϊματα, αιςκάνονταν ότι είναι μζλθ μιασ προνομιοφχου κοινωνικισ ομάδασ, θ οποία
κρατοφςε ςτα χζρια τθσ κάκε μορφι εξουςίασ, ενϊ μοιραηόταν με τισ άλλεσ κατθγορίεσ του πλθκυςμοφ
τισ υποχρεϊςεισ τθσ απζναντι ςτθν πόλθ.
Οι Ακθναίοι ιταν χωριςμζνοι ςε ειςοδθματικζσ τάξεισ, ςφμφωνα με τισ οποίεσ ρυκμίηονταν και τα πολιτικά τουσ
δικαιϊματα

Θ ακθναϊκι δθμοκρατία ιταν μια άμεςθ δθμοκρατία και ςτο πλαίςιο αυτισ τθσ πραγματικότθτασ θ
ενεργόσ ςυμμετοχι του πολίτθ ςτα κοινά ιταν ηωτικισ ςθμαςίασ γιατί από αυτι εξαρτιόταν θ λειτουργία
του πολιτεφματοσ. Το περιεχόμενο όμωσ αυτισ τθσ ςυμμετοχισ μεταβαλλόταν όςο θ δθμοκρατία
εξελιςςόταν.
Τα Μθδικά και ςτθ ςυνζχεια θ εξάπλωςθ τθσ Ακινασ ςτο Αιγαίο άλλαξαν τισ κοινωνικζσ βάςεισ τθσ
δθμοκρατίασ του Κλειςκζνθ, φζρνοντασ ςτο πολιτικό προςκινιο τουσ κιτεσ που κινοφςαν το ςτόλο. Ραρ'
όλο που οι διαφορζσ ανάμεςα ςτισ ειςοδθματικζσ τάξεισ ωσ προσ τα πολιτικά δικαιϊματα μειϊνονταν,
δεν ςυνζβαινε το ίδιο και ωσ προσ τισ υποχρεϊςεισ. Οι πλοφςιοι επωμίηονταν ςχεδόν όλα τα βάρθ των
φόρων και των ςτρατιωτικϊν δαπανϊν. Εξάλλου, θ ίδια θ πραγματικότθτα επζβαλλε όρια ςτθν άςκθςθ
μιασ άμεςθσ δθμοκρατίασ: πρακτικά ιταν αδφνατον να ςυμμετζχουν όλοι, δεδομζνου ότι θ Ακινα
αρικμοφςε τθν εποχι εκείνθ περίπου 30.000-40.000 πολίτεσ. Ενϊ οι διοικοφντεσ ςυνζχιηαν να

προζρχονται από τα μζλθ τθσ παλαιάσ αριςτοκρατίασ, παραδοςιακά «εκπαιδευμζνα» ςτθ διοίκθςθ του
κράτουσ, ο αςτικόσ διμοσ αςκοφςε ζνα πραγματικό μονοπϊλιο ςε βάροσ του αγροτικοφ που ηοφςε
μακριά από το κζντρο. Οι κιτεσ ιταν οι μοναδικοί που είχαν πρακτικά τθ δυνατότθτα να ςυμμετζχουν
ςτισ ολοζνα αυξανόμενεσ ςυνεδριάςεισ τθσ Εκκλθςίασ, τθσ Βουλισ και των Δικαςτθρίων. Τα μζτρα του
Εφιάλτθ και ο κεςμόσ τθσ Μιςκοφόροσ επί Ρερικλι κατζςτθςαν τθν κυριαρχία του διμου πιο
ςυγκεκριμζνθ και ιςχυρι. Ταυτόχρονα όμωσ θ άςκθςθ των πολιτικϊν δικαιωμάτων ζγινε ιςότιμθ με ζνα
«επάγγελμα» και ο ζλεγχοσ τθσ λειτουργίασ του κακεςτϊτοσ ξζφυγε από τοφσ ςθμαντικοφσ Ακθναίουσ.

Με τον Ρελοποννθςιακό πόλεμο (431-405) δθμιουργικθκε ςτθν φπαικρο και ςτθν πόλθ μια τάξθ φτωχϊν
που ενδιαφερόταν περιςςότερο για τθν κακθμερινι τθσ επιβίωςθ παρά για τον πολιτικό προοριςμό τθσ
δθμοκρατίασ. Θ αδιαφορία αυτι ςυνοδευόταν και από τον ενκουςιαςμό που εκδιλωναν για τουσ νικθτζσ
ςτρατθγοφσ. Ραράλλθλα, οι διάφοροι μιςκοί (εκκλθςιαςτικόσ, κεωρικόσ) προςζφεραν ςτουσ
φτωχότερουσ μια μικρι βοικεια, ενϊ τα πρόςτιμα, οι δθμεφςεισ περιουςιϊν, οι δίκεσ κατά των πλουςίων
που ολοζνα πολλαπλαςιάηονταν, αλλά και ο αυξανόμενοσ επαγγελματικόσ χαρακτιρασ τθσ πολιτικισ
ηωισ υπζκαλπαν τθν ελεφκερθ λειτουργία των πολιτικϊν κεςμϊν και ενζτειναν τθν πολιτικι παραίτθςθ
του διμου. Στο προςκινιο τθσ πολιτικισ εμφανίςτθκαν νζοι άντρεσ που οριςμζνοι εί­χαν αντικείμενο τουσ
να πείκουν, ενϊ άλλοι εμφανίηονταν ωσ ειδικοί ςε τεχνικά κζματα. Οι περιςςότεροι αντλοφςαν τθν
περιουςία τουσ κυρίωσ από τθν κατοχι ενόσ ι περιςςοτζρων εργαςτθρίων ι από τόκουσ δανείων.
Επιδζξιοι ςτθν τζχνθ του λόγου κατάφεραν να μεταχειρίηονται τθν Εκκλθςία ςφμφωνα με τα ςυμφζροντα
τουσ.

Με τθν εγκακίδρυςθ τθσ δθμοκρατίασ (τζλθ 6ου π.Χ. αι.) δικαίωμα Ακθναίου πολίτθ είχαν όςοι
κατάγονταν από άνδρεσ Ακθναίουσ που ιταν εγγεγραμμζνοι ςτουσ διμουσ που δθμιοφργθςε ο
Κλειςκζνθσ. Στθ νομιμοποίθςθ αυτι, από το 451, ςυμμετζχει κατ θ γυναίκα, αφοφ πολίτεσ πλζον
κεωροφνταν μόνο όςοι είχαν και τουσ δφο γονείσ Ακθναίουσ και προζρχονταν από νόμιμο γάμο. Θ πόλθ
ανζκετε ςτον πατζρα τθν εξουςία να αναδείξει ζναν πολίτθ, παρακολουκϊντασ από κοντά όλθ τθ
διαδι­καςία: δθμόςια αναγνϊριςθ του παιδιοφ, εγγραφι του ςτθ φρατρία, εγγραφι του ςε θλικία 18
ετϊν ςτα μθτρϊα του διμου του. Ο κάκε Ακθναίοσ πολίτθσ λοιπόν είναι ταυτόχρονα μζλοσ μιασ
οικογζνειασ, ενόσ γζνουσ, μιασ φρατρίασ, ενόσ διμου, μιασ φυλισ.

Στθν φπαικρο ενδιαφζρονταν περιςςότερο για τθν κακθμερινι τουσ επιβίωςθ παρά για τον πολιτικό προοριςμό τθσ
δθμοκρατίασ

Ωςτόςο, αυτό που διακρίνει τον Ακθναίο ωσ πολίτθ από κάκε άλλθ κατθγορία του πλθκυςμοφ είναι θ
ςυμμετοχι του ςτθν πολιτεία, δθλαδι ςτθν οργάνωςθ των εξουςιϊν. Θ πολιτεία ορίηει τθ λειτουργία των
κυριοτζρων οργάνων τθσ, τισ προχποκζςεισ για να ςυμμετζχει κανείσ ςε αυτά, κακϊσ και τον τρόπο
εκλογισ και ελζγχου των αρχόντων. Οι άρχοντεσ επιλζγονταν δια κλιρου. Πλεσ οι αρχζσ ιταν ςυλλογικζσ,
ενιαφςιεσ και όλοι οι αξιωματοφχοι λογοδοτοφςαν ςτο τζλοσ τθσ κθτείασ τουσ ςτο διμο. Οι άρχοντεσ δεν
διατθροφςαν προςωπικι εξουςία. Ρρακτικά ιταν δθμόςιοι λειτουργοί που ελζγχονταν ακατάπαυςτα και
απειλοφνταν ςυνεχϊσ με κακαίρεςθ.
Για οριςμζνα ωςτόςο αξιϊματα, όπωσ του ςτρατθγοφ, δεν είχαν όλοι οι πολίτεσ τα ίδια δικαιϊματα: θ
εκλογι γινόταν με ψθφοφορία και μόνο όςοι προζρχονταν από τισ πλουςιότερεσ ειςοδθματικζσ τάξεισ
μποροφςαν να εκλεγοφν. Το δικαίωμα του πολίτθ να αποφαςίηει αςκοφνταν ςτθ ςυνζλευςθ του διμου
και το δικαίωμα του να δικάηει αςκοφνταν ςτα δικαςτιρια. Νομικά, μόνο ο πολίτθσ απολάμβανε
απεριόριςτθ νομικι ικανότθτα τθν οποία ζχανε μόνο όταν ςτεροφνταν τα πολιτικά του δικαιϊματα.
Οικονομικά, είχε το δικαίωμα να κατζχει γθ και απαλλαςςόταν από κάκε ςτακερό άμεςο φόρο. Οι
εφποροι επιφορτίηονταν με πρόςκετα οικονομικά βάρθ όπωσ ιταν οι λειτουργίεσ (δθμόςιεσ δαπάνεσ) κατ
οι ειςφορζσ (φόροσ που επιβαλλόταν κυρίωσ ςε περίοδο πολζμου). Με τθν ιδιότθτα του πολίτθ
ςυνδεόταν άμεςα και θ υπθρεςία του ςτον πόλεμο είτε ωσ πολίτθ είτε ωσ ναφτθ. Ωσ πολίτθσ ιταν
υποχρεωμζνοσ να ςυμμετζχει ςτισ δθμόςιεσ εορτζσ και λατρείεσ τθσ πόλθσ του.
Θ ακθναϊκι δθμοκρατία δεν ςτθριηόταν ςτθν αρχι τθσ ιςομοιρίασ, αλλά ςτισ αρχζσ τθσ ιςονομίασ, τθσ ιςοτιμίασ και
τθσ ιςθγορίασ

Θ ακθναϊκι δθμοκρατία δεν επιδίωξε να εξαλείψει τισ κοινωνικζσ ι οικονομικζσ ανιςότθτεσ (κάτι τζτοιο
για τουσ Ακθναίουσ κα οδθγοφςε μοιραία ςε τυραννία). Ρζτυχε ωςτόςο να εγκακιδρφςει ζνα ςφςτθμα
πολιτικισ ιςότθτασ το οποίο εξαςφάλιηε τθν κοινωνικι γαλινθ και ιςορροπία και το οποίο δεν ςτθριηόταν
ςτθν αρχι των ίςων δικαιωμάτων (ιςομοιρία), αλλά ςε τρεισ άλλεσ εξίςου ςθμαντικζσ αρχζσ: τθν
ιςονομία, τθν ιςοτιμία, και τθν ιςθγορία. Θ βάςθ αυτισ τθσ πολιτικισ ιςότθτασ κατ κατ’ επζκταςθ τθσ
ακθναϊκισ δθμοκρατίασ ιταν θ κυριαρχία του διμου, θ οποία εκφραηόταν κυρίωσ δια μζςου των
ςυνελεφςεων τθσ Εκκλθςίασ του Διμου και τθσ Βουλισ, των δικαςτθρίων και των αρχόντων. Αυτό

ςθμαίνει ότι κάκε πολίτθσ ζχει δικαίωμα να διοικεί, να αποφαςίηει και να δικάηει. Αυτά είναι τα τρία
ςτοιχεία που δθλϊνουν τα πλιρθ πολιτικά δικαιϊματα.
Κανζνα από αυτά τα τρία δικαιϊματα δεν απολάμβανε θ Ακθναία. Γι’ αυτό και νομικά κεωροφνταν
«ανιλικθ» και βριςκόταν υπό τθν κθδεμονία ενόσ άνδρα (πατζρα, ςυηφγου, αδερφοφ ι γιου), χωρίσ τθ
ςυγκατάκεςθ του οποίου δεν μποροφςε να κατζχει περιουςία, να απευκυνκεί μόνθ τθσ ςε δικαςτιρια, να
ςυνάψει ςυμβόλαιο ι να παντρευτεί.

ΝΑΟΣ ΘΦΑΛΣΤΟΥ ΑΓΟ΢Α ΤΩΝ ΑΚΘΝΩΝ

Κεωρθτικά, θ Ακθναία παρζμενε «φυλακιςμζνθ» ςτο ςπίτι τθσ. Ωςτόςο, δεν πρζπει να υποτιμοφμε οφτε
να υπερεκτιμοφμε αυτόν τον «ζγκλειςτο» βίο τθσ, ο οποίοσ δεν αφορά ςε νομικά μζτρα, αλλά ςε
κοινωνικζσ πρακτικζσ. Ρράγματι, θ πλειοψθφία των γυναικϊν τθσ «μεςαίασ τάξθσ», αν και δεν ζλειπαν οι
προφάςεισ ι οι ευκαιρίεσ «διαφυγισ» από το ςπίτι τουσ (κρθςκευτικζσ εορτζσ, Ουςίεσ), τον περιςςότερο

χρόνο τουσ τον περνοφςαν μζςα ςε αυτό. Ωςτόςο, υπάρχουν πολλζσ περιπτϊςεισ και κατθγορίεσ
γυναικϊν που είχαν κάποια ελευκερία και οικονομικι ανεξαρτθςία. Θ παντρεμζνθ γυναίκα, δεδομζνου
ότι ο άντρασ ιταν απαςχολθμζνοσ με τθν εργαςία του ι με τθν τρζχουςα πολιτικι. διαχειριηόταν με
απόλυτθ εξουςία τον οίκο τθσ (θ προίκα άλλωςτε τθν αναβάκμιηε κοινωνικά), δραςτθριότθτα ιδιαίτερα
ςθμαντικι για τθ ηωι τθσ οικογζνειασ.

Πταν μάλιςτα ο ςφηυγοσ απουςίαηε ςε εκςτρατεία ζπρεπε να ςυντθρεί παιδιά και δοφλουσ, ενϊ οι χιρεσ
διαχειρίηονταν τθν περιουςία των παιδιϊν τουσ μζχρι να ενθλικιωκοφν. Οι φτωχζσ Ακθναίεσ ςυχνά ιταν
αναγκαςμζνεσ να εργάηονται (τροφοί, μεταπράτριεσ ςτα χωράφια κ.ά.). Οι πλοφςιεσ απολάμβαναν
μεγαλφτερθ ελευκερία (δφςκολα φανταηόμαςτε τθν Ελπινίκθ, αδελφι του Κίμωνα, περιοριςμζνθ ςτο
ςπίτι). Από τα τζλθ του 5ου π.Χ. αι. εξάλλου οι γυναίκεσ απζκτθςαν πιο ελεφκερεσ ςυνικειεσ και
ςυνευρίςκονταν ςυχνότερα με άντρεσ.

Αν και θ δθμοκρατικι Ακινα απζκλειε τθ γυναίκα από τισ πολιτικζσ ςυηθτιςεισ και αποφάςεισ, τθσ
απζδιδε ωςτόςο μια εξζχουςα κζςθ ςτθ διαχείριςθ του οίκου και κυρίωσ ςτθν αναπαραγωγι τθσ
πολιτικισ κοινότθτασ (από το 451 και ζπειτα). Ζτςι, θ γυναίκα «πολίτθσ» με τθν τεκνοποίθςθ γνιςιων

παιδιϊν ανικε ςτθν πόλθ και με τθ ςυμμετοχι τθσ ςτισ δθμόςιεσ λατρείεσ ενςωματωνόταν ςτθν
κοινότθτα.

ΕΥ΢ΘΜΑ ΑΡΟ ΤΘΝ ΑΓΟ΢Α ΤΩΝ ΑΚΘΝΩΝ

Αντίκετα ο ξζνοσ που εγκακίςτατο ςτθν Ακινα (μζτοικοσ) παρζμενε ζξω από τθν κοινότθτα των Ακθναίων.
Εγγραφόταν ςτουσ καταλόγουσ του διμου ςτον οποίο κατοικοφςε, κατζβαλλε ετιςιο τακτικό φόρο, το
μετοίκιον (12 δραχμζσ οι άνδρεσ και 6 οι γυναίκεσ) και είχε τισ ίδιεσ ςτρατιωτικζσ και οικονομικζσ
υποχρεϊςεισ με τον πολίτθ. Οι πλουςιότεροι ςυμμετείχαν ςτισ ειςφορζσ και αναλάμβαναν οριςμζνεσ
λειτουργίεσ, υπθρετοφςαν ωσ οπλίτεσ, ενϊ οι υπόλοιποι ςτο ελαφρφ πεηικό ι ςτο ςτόλο. Πλοι
απολάμβαναν τθν προςταςία των δικαςτθρίων τθσ Ακινασ, ςτα οποία (τον 5ο τουλάχιςτον αιϊνα) ζπρεπε
να αντιπροςωπεφονται από ζναν πολίτθ Ακθναίο. Οι μζτοικοι δεν είχαν δικαίωμα να είναι ιδιοκτιτεσ γθσ
ςτθν Αττικι, γι' αυτό ςυγκζντρωναν τισ προςπάκειεσ τουσ ςτθ βιοτεχνία, ςτο εμπόριο, ςτθν οικονομία.
Ωςτόςο, υπιρχαν και οι «διανοοφμενοι» που τουσ προςείλκυε θ φιμθ των φιλοςοφικϊν ςχολϊν, όπωσ
υπιρχαν και οι πολιτικοί πρόςφυγεσ. Αν και θ ςυμμετοχι τουσ ςτθ ηωι τθσ πόλθσ ςυνεχϊσ αυξανόταν
ακόμθ και μζχρι τα τζλθ του 4ου αι., το δικαίωμα του πολίτθ δινόταν ςε ζνα μζτοικο με εξαιρετικι φειδϊ.
Και παρ’ όλο που θ ςχζςθ τουσ με τουσ πολίτεσ ιταν ιδιαίτερα ςτενι, ανάμεςα τουσ υπιρχε το
αξεπζραςτο εμπόδιο των πολιτικϊν δικαιωμάτων. Οι Ακθναίοι άλλωςτε δεν παρζλειπαν ποτζ να τουσ
υπενκυμίηουν τθν ξενικι τουσ καταγωγι.
Θ Ακθναία βριςκόταν υπό τθν κθδεμονία ενόσ άνδρα, χωρίσ τθ ςυγκατάκεςθ του οποίου δεν μποροφςε να κάνει
τίποτα

Ξενικι καταγωγι είχαν και οι δοφλοι. Στθν πράξθ o δοφλοσ αποτελοφςε ζνα ιδιωτικό περιουςιακό
ςτοιχείο, αν και του επιτρεπόταν να κατζχει χριματα ι άλλα αγακά. Οποιαδιποτε νομικι πράξθ που τον
αφοροφςε αςκοφνταν μόνο από τον κφριο του. Ραρ' όλο που ο νόμοσ απαγόρευε να ςκοτϊςει κάποιοσ
ζνα δοφλο χωρίσ αιτία, θ προβλεπόμενθ «τιμωρία» ιταν να υποβλθκεί ο υπαίτιοσ ςτθν ιεροτελεςτία του
εξαγνιςμοφ. Ο κακζνασ μποροφςε να διακζτει το δοφλο του όπωσ επικυμοφςε: να τον ενοικιάςει, να τον
δϊςει ωσ ενζχυρο, να τον πουλιςει, να τον βαςανίςει, να τον κτυπιςει.

Το ερϊτθμα πϊσ ςυμβιβάηονταν θ δουλεία με τθ δθμοκρατία δεν ζπαψε να απαςχολεί όςουσ βλζπουν
ςτο ακθναϊκό πολίτευμα ζνα κακεςτϊσ ιςότθτασ. Οι δοφλοι δεν απάλλαςςαν εντελϊσ τουσ πολίτεσ από
τθν εργαςία. Θ μεγάλθ πλειοψθφία των Ακθναίων ιταν αναγκαςμζνοι να εργάηονται για να ηιςουν,
ακόμθ κατ όταν αγόραηαν ζναν ι δφο δοφλουσ για να τουσ βοθκοφν. Θ δουλεία αποτζλεςε απαραίτθτο
ςυμπλιρωμα τθσ δθμοκρατίασ όταν εξαφανίςτθκε από τθν Ακινα θ εξάρτθςθ των αγροτϊν.
Θ δουλεία αποτζλεςε απαραίτθτο ςυμπλιρωμα τθσ δθμοκρατίασ όταν εξαφανίςτθκε από τθν Ακινα θ εξάρτθςθ
των αγροτϊν

Με τθν πολιτικι του Σόλωνα και του Ρειςίςτρατου δεν ιταν πλζον δυνατό ςτουσ μεγάλουσ ιδιοκτιτεσ γθσ
να απευκφνονται ςτθν εργαςία των ελεφκερων αγροτϊν και ζπρεπε να βρουν αλλοφ τα εργατικά χζρια
που χρειάηονταν. Θ διαδικαςία αυτι, θ ανάπτυξθ τθσ βιοτεχνίασ και του ακθναϊκοφ εμπορίου είχε
αποτζλεςμα να αυξάνεται ςυνεχϊσ ο αρικμόσ των δοφλων. Τουσ βρίςκουμε ςτα ορυχεία, ςτα ναυπθγεία,
ςτα δθμόςια εργοτάξια, ςτα εργαςτιρια τθσ πόλθσ, ςτουσ αγροφσ.

Οι γυναίκεσ χρθςιμοποιοφνταν ι ωσ οικιακζσ βοθκοί ι ςτα υφαντουργεία, και βζβαια ωσ πόρνεσ ςτα
«ςπίτια» του Ρειραιά. Ωςτόςο, αν και το νομικό κακεςτϊσ ιταν το ίδιο για όλουσ τουσ δοφλουσ, υπιρχαν
αξιοςθμείωτεσ διαφορζσ μεταξφ τουσ. Θ τροφόσ, ο παιδαγωγόσ ι θ οικονόμοσ μοιράηονταν πολφ πιο
ςτενά τθ ηωι των κυρίων τουσ από τουσ δοφλουσ που εργάηονταν κάτω από ςκλθρζσ ςυνκικεσ, όπωσ ςτα
ορυχεία του Λαυρίου. Και δεν μποροφμε να παραλείψουμε και τισ μεγάλεσ «δυναςτείεσ» των δοφλων
τραπεηιτϊν, οι οποίοι μετά το κάνατο του κυρίου τουσ, τουσ διαδζχονταν, εξαγόραηαν τθν ελευκερία τουσ

και παντρεφονταν τθ χιρα. Ωςτόςο, οι περιπτϊςεισ αυτζσ είναι ςπάνιεσ και δεν μποροφν να αποτελζςουν
επιχειριματα ςχετικά με τθν ιπια ςυμπεριφορά των Ακθναίων προσ τουσ δοφλουσ τουσ. Αν ςτθ
δθμοκρατικι Ακινα δεν υπιρξαν ποτζ επαναςτάςεισ δοφλων, είναι γιατί ςυχνότατα ιταν «βαρβαρικισ»
καταγωγισ και δεν αποτζλεςαν ποτζ, με τθν κυριολεξία του όρου, μια τάξθ ι μια ομοιογενι ομάδα με
κοινά ςυμφζροντα.

ΓΕΝΛΚΘ ΒΛΒΛΛΟΓ΢ΑΦΛΑ
Για τθν κοινωνικι διάςταςθ τθσ ακθναϊκισ δθμοκρατίασ κακϊσ και για τουσ «δθμιουργοφσ» τθσ, υπάρχει ςτθν ελλθνικι αγορά
ευρεία ελλθνικι και ξζνθ βιβλιογραφία.
Ενδεικτικά αναφζρουμε:
Γ. Βλάχοσ, Θ ιδζα του ελεφκερου ανκρϊπου ςτθ δθμοκρατία των Ακθναίων, Σάκκουλα, Ακινα 1992.
Γ. Βλάχοσ (επιμ.), Θ Ακθναϊκι δθμοκρατία, μελζτεσ για το πολίτευμα κατ τθν ιδεολογία των Ακθναίων (Ακαδθμία
Ακθνϊν, Επιτροπι Ερευνϊν, τόμ. 2), Ακινα 1995.
Α. Σ. Βλάχου, Θ οικοδόμθςθ τθσ δθμοκρατίασ, Ραπαδιμα, Ακινα 1999.
E. Cantarella, Οι Γυναίκεσ τθσ αρχαίασ Ελλάδασ, μετ. Ρ. Δθμάκθ, Ραπαδιμα, Ακινα 1998.
C. Farrar, Οι αρχζσ τθσ δθμοκρατικισ ςκζψθσ ςτθν κλαςικι Ακινα, μετ. Α. Σακελλαρίου, Ραπαδιμασ, Ακινα 1991.
Μ.Λ. Finley, Αρχαία και ςφγχρονθ δθμοκρατία, μετ. Γ. Τςιϊμθσ, Ακινα, Ευρφαλοσ 1989.
W. G. Forrest, H γζνεςθ τθσ ακθναϊκισ δθμοκρατίασ, μετ. Α. Ραναγόπουλοσ, Ραπαδιμασ, Ακινα 1994.
Y. Garlan, Θ δουλεία ςτθν αρχαία Ελλάδα, μετ. Α. Χατηθδάκθσ, Gutenberg, Ακινα, 1988.
Α. Κυρτάτασ, Δοφλοι, δουλεία και δουλοκτθτικόσ τρόποσ παραγωγισ, Ρολίτθσ, Ακινα 1987.
΢. Leveque -P. Vidal-Naquet, Κλειςκζνθσ ο Ακθναίοσ, μετ. Στ. Γεωργοποφλου, Ευρφαλοσ, Ακινα 1989.
Ε. Μικρογιαννάκθσ, Ρακολογία πολιτευμάτων ςτθν αρχαιότθτα, Καρδαμίτςα, Ακινα 1992.
CI. Mosse, Θ Γυναίκα ςτθν αρχαία Ελλάδα, μετ. Α. Δ. Στεφάνθσ, Ραπαδιμα, Ακινα 1991.
CI. Mosse, Ακινα ιςτορία μιασ δθμοκρατίασ, μετ. Δ. Αγγελίδου, ΜΛΕΤ, Ακινα 1983.
CI. Mosse, Το τζλοσ τθσ ακθναϊκισ δθμοκρατίασ, επιμ. Γ. Κ. Βλάχου, Ακινα 1978.
Α. ΢άμου-Χαψιάδθ, Από τθ φυλετικι κοινωνία ςτθν πολιτικι, Καρδαμίτςα, Ακινα 1982.
Α. ΢άμου-Χαψιάδθ, Σωτιρεσ τθσ Ελλάδοσ, Ναυκράτορεσ, Καρδαμίτςα, Ακινα 1994.
Μ. Β. Σακελλαρίου, Θ Ακθναϊκι δθμοκρατία, Ραν. Εκδ. Κριτθσ, Θράκλειο 1999.
R.K. Sinclair, Δθμοκρατία και ςυμμετοχι ςτθν αρχαία Ακινα, μετ. Ε. Ταμβάκθ, Καρδαμίτςα, Ακινα 1997.
Ch. G. Starr, H γζννθοθ τθσ ακθναϊκισ δθμοκρατίασ, μετ Μ. Καρδαμίτςα-ψυχογιοφ, Καρδαμίτςα, Ακινα 1991.
Λ. Σ. Τουλουμάκοσ, Θ κεωρθτικι κεμελίωςθ ιθσ δθμοκρατίασ ςτθν κλαςικι Ελλάδα, ΡαπαΗιςθσ, Ακινα1979.
J.-P. Vernant (επιμ.), Ο Ελλθνασ άνκρωποσ, μει. Χ. Ταοάκοσ, Ακινα, Ελλθνικά Γράμματα, 1996.

ΚΡΙΣΙΚΗ ΣΗ΢ ΔΗΜΟΚΡΑΣΙΑ΢
του ΕΜΜΑΝΟΥΙΛ ΜΛΚ΢ΟΓΛΑΝΝΑΚΘ
Κακθγθτισ Αρχαίασ Λςτορίασ Ρ.Α. τ.Κοςμιτορασ Φιλοςοφικισ Σχολισ Ρ.Α.

Θ ςκοπιμότθτα είναι πρόδθλθ. Δεν ικελαν να ςχθματιςτεί τάξθ νομομακϊν που κα επθρζαηε τθν ψιφο
των άλλων. Θ προςωπικότθτα καταδφεται ζτςι και υποκφπτει ςτθ γενικι, ανϊνυμθ βοφλθςθ.
Θ δθμοκρατία λειτοφργθςε ικανοποιθτικά ςε μεγάλο μζροσ του 5ου αι. π.Χ. Θ Ακινα οφείλει ς’ αυτιν το
μεγαλείο τθσ, αλλά ςτο ίδιο τθσ το πολίτευμα μπορεί να αποδοκεί και θ πτϊςθ και ιττα τθσ κατά τον
Ρελοποννθςιακό πόλεμο. Γιατί; Είχε γίνει αχαλίνωτθ.
Επί Ρερικλζουσ το πολίτευμα κατά τθν περιλάλθτθ φράςθ του Κουκυδίδου ἐγίγνετο λόγῳ μέν δθμοκρατία
ἔργῳ δέ ὑπό τοῦ πρϊτου ἀνδρόσ ἀρχι. Στα λόγια ιταν δθμοκρατία, ςτθν πράξθ μοναρχία. Κάτι
περιςςότερο· κατά τον ίδιο ιςτορικό ο Ρερικλισ κατείχε το πλικοσ. Θ βαριά ζννοια τθσ κατοχισ
μετριάηεται με ζνα επίρρθμα που ακολουκεί, το ἐλευκζρωσ. Ο Ρερικλισ ζπεικε το διμο. Ανζπτυςςε ό,τι
επζβαλλαν τα πράγματα, θ ανάγκθ.
Κάκε φορά που θ δθμοκρατία πιγε να γίνει «περιςςότερθ» και επεδίωκε να ολοκλθρωκεί, ςθμειϊκθκε
αναςτάτωςθ. Οι αρχαίοι φιλόςοφοι και πολιτειολόγοι πρόςεξαν ότι θ επιδίωξθ τθσ απολφτου ελευκερίασ
οδθγεί αναπόφευκτα ςτθν αςικωτθ δουλεία. Συμβαίνει και εδϊ ό,τι ονομάηουμε ςτθν τραγωδία
περιπζτεια, που κατά τον Αριςτοτζλθ είναι ἡ εἰσ το ἐναντίον τῶν πραττομζνων μεταβολι. Σου ζρχεται
ακριβϊσ το αντίκετο εκείνου που επιδιϊκεισ. Ελευκερία και δθμοκρατία είναι ςυνϊνυμεσ λζξεισ και όταν
δεν γνωρίηουν χαλινάρι, φκάνουν ςτθν τυραννίδα και δουλεία. Από τθ δθμοκρατία και μόνο εκπθγάηει θ
τυραννίσ κατά τον Ρλάτωνα. Και ο Αριςτοτζλθσ δεν διαφοροποιείται ουςιωδϊσ ωσ προσ αυτό το ςθμείο
όταν κρίνει τουσ δθμαγωγοφσ ωσ προλειαίνοντασ το ζδαφοσ για προςωπικι τυραννίδα.
Οι Ζλλθνεσ πολιτειολόγοι κατά κανόνα επικρίνουν τθ δθμοκρατία. Στθν Ακινα, τήν Ἑλλάδοσ παίδευςιν,
τθν είχαν ςυναντιςει ςτο τζλοσ του 5ου αι. π.Χ. ωσ οχλοκρατία και ο Ρλάτων κα ςτραφεί εναντίον τθσ με
δριμφτθτα. Κατ’ αυτόν θ δθμοκρατία δεν είναι ζνα πολίτευμα αλλά παντοπϊλιον πολιτειϊν. Κακζνασ
αλλάςςει πολλά πρόςωπα (φορεί διάφορεσ μάςκεσ). Δζχεται πολλά ικθ. Γίνεται μεςτόσ ἠκῶν και
παντοδαπόσ. Δεν ζχει τθν τόςο περιηιτθτθ από τον Ρλάτωνα και πολλοφσ λακωνίηοντασ ςυνζπεια.

Ο Αριςτοτζλθσ, ο δεινόσ ανατόμοσ του πολιτειακοφ βίου, δυςκολεφεται να κεωριςει τθ δθμοκρατία και
ωσ απλό πολίτευμα. Αν καταχρθςτικϊσ το δεχκεί, το κατατάςςει μαηί με τθν τυραννίδα ςτα χείριςτα. Τα
ορ­κά πολιτεφματα κατ’ αυτόν είναι: βαςιλεία, ἀριςτοκρατία και πολιτεία. Θ πολιτεία ςτθν κατάταξθ αυτι
είναι μίξισ ολιγαρχίασ και δθμοκρατίασ, και είναι ο κατ’ εξοχιν πολιτειακόσ τφποσ. Τα λανκαςμζνα
πολιτεφματα ι παρεκβάςεισ, όπωσ τα ονομάηει. είναι πάλιν τρία, αντίςτοιχα των προθγουμζνου:
τυραννίσ, ὀλιγαρχία και δθμοκρατία. Τα πολιτεφματα λοιπόν τοποκετοφνται αξιολογικϊσ ςε δυο επίπεδα:
ΒΑΡ / ΤΟΔ (με τα αρχικά των). Θ κζςθ τθσ δθμοκρατίασ (Δ) είναι ςτο δεφτερο, το υποδεζςτερο διάηωμα.
Διατί όμωσ πολλοί κεωροφν τον Αριςτοτζλθ υπζρμαχο τθσ δθμοκρατίασ; Διότι αναγνωρίηει τθ κζςθ του
διμου ωσ πολιτειακοφ παράγοντοσ και μεριμνά για τθ ςωςτι και με μζτρο ςυμμετοχι του ςτθ
διακυβζρνθςθ τθσ πόλεωσ.

Ο διμοσ πρζπει να ζχει κάποια μετοχι ςτα κοινά, ίςωσ το αἱρεῖςκαι και εὐκφνειν τάσ ἀρχάσ που
προαναφζραμε. Δεν πρζπει να υπερβεί κάποια όρια. Ρρο παντόσ δεν πρζπει να ςτραφεί εναντίον των
εκάςτοτε ολίγων, που μαηί με τουσ πολλοφσ αποτελοφν τουσ δφο πόλουσ τθσ πόλεωσ.
Οι δφο αυτοί πόλοι είναι υπαρκτοί ςε κάκε πολιτειακι καταςκευι και κοινωνία. Ράντοτε κα ξεφεφ­γουν
μερικοί και κα διακρίνονται από το πλικοσ ωσ προσ τα εκάςτοτε κεωροφμενα τίμια, δθλαδι τισ αξίεσ που
ιςχφουν ςε κάκε εποχι. Ωσ προσ τθ ςχζςθ ολίγων/πολλϊν διαφζρουν οι ςυςτάςεισ και γνϊμεσ μεταξφ των
πολιτειολογοφντων. Δφο κτυπθτά και αντιπροςωπευτικά παραδείγματα: ο Αριςτοτζλθσ τονίηει με επιμονι
και γερι επιχειρθματολογία ότι πρζπει και οι ολίγοι και οι πολλοί να καταβάλουν κάκε προςπάκεια
προςεγγίςεωσ και ςυμπλεφςεωσ. Θ ομόνοια είναι ο ςκοπόσ και όχι ο διχαςμόσ. Το διχαςμό από το άλλο
μζροσ πρεςβεφει ο Μαρξ. Το χάςμα κατά το Γερμανοεβραίο φιλόςοφο του 19ου αι. που υπάρχει μεταξφ
ολίγων και πολλϊν, επιφανϊν κατ προλεταρίων, είναι ανάγκθ και πρζπον να βακφνει, να γίνει οξεία θ
αντίκεςθ και αναπόφευκτθ θ ςφγκρουςθ που κα φζρει επί τθσ γθσ το ςοςιαλιςτικό παράδειςο, υπαρκτό
πια για ζνα χρονικό διάςτθμα και όχι μόνο όραμα. (Αν Ηοφςε ςιμερα κάτι ζπρεπε να ςυμβουλεφςει για να
μθ γίνει ο υπαρκτόσ ανφπαρκτοσ).
Για τον Αριςτοτζλθ τα ορκά πολιτεφματα είναι :
Βαςιλεία, Αριςτοκρατία, Ρολιτεία. Και τα λανκαςμζνα : Τυραννίσ, Ολιγαρχία, Δθμοκρατία

΢ιηικι λοιπόν διαφορά ωσ προσ κεφαλαιϊδουσ ςθμαςίασ κζμα χωρίηει τον Αριςτοτζλθ από τον Μαρξ (ο
οποίοσ ςθμειωτζον εκαφμαηε τον αρχαίο φιλόςοφο).

Θ ελευκερία που ςυςχετίηεται με τθ δθμοκρατία είναι πολυςιμαντθ. Είναι ίςωσ θ πολυτιμότερθ ζννοια
του ελλθνικοφ θκικοφ λεξιλογίου: Ελευκερία είναι κατά πρϊτον θ ανάδυςθ όλων των ψυχικϊν και
πνευματικϊν δυνάμεων του ανκρϊπου, το άνοιγμα τθσ ψυχισ ςτο ζπακρο και προσ κάκε κατεφκυνςθ.
Πςοι όμωσ κα αρκεςτοφν ς' αυτιν τθν ελευκερία «γεφονται» μόνο το ιμιςυ τθσ. Το δεφτε­ρο ςτάδιο (το

ζτερον ιμιςυ) είναι θ ςφνκεςθ των ελευκερωκειςϊν δυνάμεων. Αυτι θ ςφνκεςθ, θ κράςθ είναι το
δυςκολότερο ζργο, αλλά αν γίνει ςωςτά από τον ἀραρίςκοντα νοῦν (που ἀραρίςκει: ταξινομεί, διευκετεί)
οδθγεί ςε αρετιν. Λδεϊδεσ για τουσ Ζλλθνεσ είναι και εδϊ θ ευκραςία.
Κατά τον Αιςχφλο μήτ’ ἀνάρχειον βίον μιτε δεςποτοφμενον αἰνζςῃσ (=να μθν επιδοκιμάςεισ οφτε τθν
αναρχία ςτθ ηωι οφτε τθν καταναγκαςτικι επιβολι). Αναρχία και δεςποτεία είναι αντίκετεσ κατ
αςυμβίβαςτεσ ίςωσ για τουσ πολλοφσ ζννοιεσ. Αλλά εδϊ ςτθν Ελλάδα προβάλλεται ωσ αίτθμα (και ςυχνά
πραγματοποιείται) να ςυνδυαςκοφν τα τελείωσ αντίκετα. Κάτι παραπάνω· ο Ζλλθν πιςτεφει ότι θ
καλλίςτθ αρμονία προκφπτει μόνον εκ των διαφερόντων (απ’ αυτά που διαφζρουν, είναι αντίκετα). Και
ςτθν πολιτεία μποροφν να ςυνδυαςκοφν ολίγοι και πολλοί. Ρϊσ επιτυγχάνεται αυτό; Είναι ζργον τθσ
πολιτικισ, που είναι θ υψίςτθ των τεχνϊν. Κάκε πολιτειακι ηωι μπορεί να γίνει ζργο τζχνθσ.
Κατά τον Σόλωνα είναι ςωτιριο να ςυνδυαςτεί ςτθν πολιτεία βία και δίκθ. Άνεςισ και ςφνεςισ εξάλλου
δεν είναι αςυμβίβαςτεσ. Ζνασ βακιά καλλιεργθμζνοσ, ζνασ ελλθνοκρεμμζνοσ ςτοχαςτισ, κα ςυνινωνε το
ἀνειμζνωσ ηῆv των Συβαριτϊν (που ζχουν όλεσ τισ ανζςεισ) με το ςυνειμζνωσ ηnv των Σπαρτιατϊν (που
ζχουν τθν τάςθ να ςυνάπτουν τα πολλά ςε ολίγα, ςε ζνα, όπωσ απαιτεί το δεφτερο, το ουςιαςτικότερο
ςτάδιο τθσ ελευκερίασ) και κα ςυνεδφαηε άνεςιν και ςφνεςιν ςε μια αρμογι (αρμονία), ςε μετρίαν κράςιν
(μετρθμζνθ, ςωςτι ςφνκεςθ). Για τθν ευκραςία αυτι είναι απαραίτθτθ θ ευψυχία (: θ καλι άρκρωςθ τθσ
ψυχισ) που μαηί με τθν ευδαιμονία και ελευκερία αποτελοφν το εξοχότερο ελλθνικό τρίπτυχο.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
G. GLOTZ.
La Cité grecque. 1928. ςελ. 137-411 (υπάρχει ελλθνικι μετάφραςθ: Θ ελλθνικι «πόλισ».
COHEN R
Ακθναϊκι δθμοκρατία, από τθ γζννθςθ τθσ ωσ το κάνατο τθσ, Ειρμόσ,
Ακινα 1992.
ΒΛΑΧΟΣ Γ. Κ. (ςυντονιςτισ),
Θ Ακθναϊκι Δθμοκρατία, Μελζτεσ για το πολίτευμα και τθν ιδεολογία των
Ακθναίων, Ακαδθμία Ακθνϊν, Ακινα 1995.
ΣΑΚΕΛΛΑ΢ΛΟΥ Μ.,
Θ Ακθναϊκι δθμοκρατία,
Ρανεπιςτθμιακζσ Εκδόςεισ Κριτθσ, Θράκλειο 1999.
MOSSE Ε.,
Το τζλοσ τθσ ακθναϊκισ δθμοκρατίασ, κοινωνικζσ και πολιτικζσ όψεισ τθσ παρακμισ τθσ ελλθνικισ πόλεωσ ςτον 4ο αιϊνα π.Χ., Ραπαηιςθσ,
Ακινα 1978.
STARR Ε.,
Θ γζννθςθ τθσ ακθναϊκισ δθμοκρατίασ, θ εκκλθςία κατά τον πζμπτον αιϊνα π.Χ., εκδ. Καρδαμίτςα, Ακινα 1991.
FORREST W.,
Θ γζνεςθ τθσ ακθναϊκισ δθμοκρατίασ, ο χαρακτιρασ τθσ ελλθνικισ πολιτικισ, 800-400 π.Χ., Ραπαδιμασ,
Ακινα 1994.
ROMILLY J. DE,
Ρροβλιματα τθσ αρχαίασ ελλθνικισ δθμοκρατίασ, Καρδαμίτςασ, Ακινα 1992.
HARD WICK L.,
Κοινωνικι ιςτορία τθσ αρχαίασ Ακινασ, Κουτςοφμποσ, Ακινα 1985.
ΚΑΨΑΛΘΣ Γ.,
Οι δφο κορυφαίοι φμνοι τθσ ακθναϊκισ δθμοκρατίασ, θ πομπι των Ρανακθναίων ςτον Ραρκενϊνα, ο επιτάφιοσ του Ρερικλι ςτον Κουκυδίδθ,
Ακινα 1953.
ΚΑΣΤΟ΢ΛΑΔΘΣ K.,
Θ αρχαία ελλθνικι δθμοκρατία και θ ςθμαςία τθσ για μασ ςιμερα, Υψιλον, Ακινα 1986.
ΚΥ΢ΤΑΤΑΣ Δ.,
Δοφλοι, δουλεία και δουλοκτθτικόσ τρόποσ παραγωγισ, Ο Ρολίτθσ, Ακινα 1987.
΢ΟΥΣΘΣ Γ.,
Αρχαία Δθμοκρατία για πάντα νζα: ι θ ςφγχρονθ δθμοκρατία ωσ τερατογζνεςθ τθσ αρχαία ακθναϊκισ δθμοκρατίασ και τθσ φιλοςοφικισ
κριτικισ τθσ, Γκοβόςτθσ, Ακινα 1999.
ΛΛΑΚΟΡΟΥΛΟΣ Λ.,
Θ νομοκεςία τθσ αρχαίασ Ακθναϊκισ πολιτείασ, Κυρομάνοσ, Ακινα 1999.
ΡΑΡΑΔΟΡΟΥΛΟΣ Κ.,
Λδεολογία και φιλοςοφία τθσ δθμοκρατίασ ςτθν αρχαία Ελλάδα,
Κζδροσ, Ακινα 1978.
THOMSON G.,
Θ αρχαία Ελλθνικι κοινωνία, Κζδροσ,
Ακινα 1987-1989.
ANDREWES Α.,

Αρχαία Ελλθνικι Κοινωνία, Μορφωτικό Λδρυμα Εκνικισ Tpanéznç, Ακινα 1983.
GARLAN Y.,
Θ δουλεία ςτθν αρχαία Ελλάδα, Gutenberg, Ακινα 1988.
MOSSE C.,
Θ γυναίκα ςτθν αρχαία Ελλάδα, με ειςαγωγι ςτθν ελλθνικι ζκδοςθ και ςυμπλθρωματικι βιβλιογραφία από τθ ςυγγραφζα, Ραπαδιμασ,
Ακινα 1991.
FINLEY M.I.,
Οικονομία και κοινωνία ςτθν αρχαία Ελλάδα, Καρδαμίτςασ, Ακινα 1988-1991.
KOLOBOVA K. M.,
Θ κακθμερινι Ηωι ςτθν αρχαία Ελλάδα, Ραπαδιμασ, Ακινα 1989.
LEVEQUE P.,
Κλειςκζνθσ ο Ακθναίοσ, Ευρφαλοσ, Ακινα 1989.
VIDAL - NAQUET P.,
Ρζρα από τθν αρχαία ελλθνικι δθμοκρατία, δοκίμια αρχαίασ και νεότερθσ ιςτοριογραφίασ, Αλεξάνδρεια, Ακινα 1999.
VERNANT J. P.,
Μφκοσ και τραγωδία ςτθν αρχαία Ελλάδα, Κζδροσ, Ακινα 1978.
AUSTIN Μ. - ΢. VIDAL - NAQUET,
Économies et Sociétés en Grèce ancienne, Ραρίςι 1972.
WESTERMAN W. L.,
The Slave Systems of Greek and Roman Antiquity, Φιλαδζλφεια 1955.
EHRENBERG V.,
From Solón to Socrates, Greek History and Civilization during the 6th and 5th Centuries B.C., Λονδίνο 1968.
HASEBROECK J.,
Trade and Politics in Ancient Greece,1933.
HEICHELHEIM P. M.,
Wirtschansgeschichte des Altertums,1 τόμ., Λζιντεν 1938 (αγγλικι μετάφρ. An Ancient History, 1964).
FINLEY M. I.,
Studies in Land and Credit in Ancient Athens, Νζο Μπροφνοβικ 1952.
BONNER R. J.,
Aspects of Athenian Democracy, University of California Press, Μπζρκλεϊ 1933.
CLOCHÉ P.,
La démocratie athénienne, Ραρίςι 1951.
JONES A.H.M.,
Athenian Democracy, Οξφόρδθ 1957.
ROMILLY J. DE,
Thucydide et 1' imperialisme atthénien. La pensee de Γ historien et la genèse de Γ cevre, Ραρίςι 1947.
VANNIER F.,
Le IVe siècle, Ραρίςι 1967.

ΠΗΓΗ

www.ekivolos.gr
ΕΛΚΟΝΟΓ΢ΑΦΘΣΘ ΕΡΛΜΕΛΕΛΑ- ΕΛΛΘΝΩΝ ΔΛΚΤΥΟ

http://hellinon.net/

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful