R.

LEONCAVALLO: Edipo Re - Pagliacci από την ΟΠΕΡΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
Ξυγαλά Σοφία
Τετάρτη 23 Ιανουαρίου 2008
Ο Ruggiero Leoncavallo θεωρείται ένας από τους κύριους εκπροσώπους του ιταλικού
'βερισµού'. Γεννήθηκε στη Νάπολη το 1857 και σπούδασε µουσική και λογοτεχνία.
Μετά από διαφωνία µε τον εκδότη του Ricordi συνεργάστηκε µε τον αντίπαλό του
Sonzognio και συνέθεσε τους Παλιάτσους (Pagliacci) που παρουσιάστηκαν στις 21-51892 στο Teatro Dal Verme στο Μιλάνο σε µουσική διεύθυνση του Arturo Toscanini.
Πρόκειται για µια σύντοµη όπερα µε Πρόλογο και 2 πράξεις που περιγράφει την
προσωπική τραγωδία ενός συζύγου σε ένα θίασο της comedia dell' arte κατά τη διάρκεια του εορτασµού της
Κοιµήσεως της Θεοτόκου (δεκαπενταύγουστος). H άµεση επιτυχία της όπερας έκανε γνωστό το συνθέτη σε όλο
τον κόσµο και ήταν η πρώτη όπερα διεθνώς που ηχογραφήθηκε ολόκληρη το 1907, σε δική του µ. διεύθυνση.
Στην τελευταία του όπερα ο Leoncavallo αποµακρύνθηκε από τα κλασικά θέµατα του βερισµού καθώς επέλεξε να
µελοποιήσει µια αρχαία ελληνική τραγωδία. Ο Οιδίπους Τύραννος (Edipo Re) παρουσιάστηκε µετά το θάνατο του
συνθέτη στην Όπερα του Σικάγο στις 13-12-1920 σε κείµενο του συγγραφέα-σκηνοθέτη Giovacchino Forzano
(επηρεασµένο από την οµώνυµη τραγωδία του Σοφοκλή). Καθώς ο συνθέτης δεν πρόλαβε να ενορχηστρώσει το
έργο την ολοκλήρωσή του ανέλαβε ο Giovanni Pennacchio και ο µεγάλος βαρύτονος Tita Ruffo τραγούδησε τον
πρωταγωνιστικό ρόλο. Η πρεµιέρα είχε επιτυχία όµως δεν κέρδισε καλές κριτικές. Όπως λέγεται η δύναµη του
κειµένου του Σοφοκλή χάνεται στην όπερα που έχει µερικές αριστουργηµατικές σελίδες αλλά είναι περισσότερο
τραχιά και 'βουτηγµένη' στο αίµα.
Η Όπερα Θεσσαλονίκης µετά την Aida το περσινό καλοκαίρι, παρουσιάζει τον Φεβρουάριο του 2008 για επτά
παραστάσεις τον Οιδίποδα Τύραννο και τους Παλιάτσους, στην κεντρική σκηνή του Θεάτρου της Εταιρείας
Μακεδονικών Σπουδών.
ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ:
Μουσική ∆ιεύθυνση : Ερρίκος Φρεζής (2,3,5,6 /2/2008)
Στέφανος Τσιαλής (8,9,10/2/2008)
Σκηνοθεσία : Αλέξανδρος Ευκλείδης
Σκηνικά : Σωτήρης Στέλιος
Κοστούµια : Αλεξία Θεοδωράκη
Φωτισµοί : Τάσος Αναστασίου
Κινησιολογική Επιµέλεια : Κωνσταντίνος Γεράρδος
∆ιεύθυνση Μικτής Χορωδίας Θεσσαλονίκης : Μαίρη Κωνσταντινίδου
∆ιεύθυνση Παιδικής Χορωδίας Ι. Ν. Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου : Μαρία Έµµα Μελιγκοπούλου
Edipo Re (Οιδίπους Τύραννος)
Βασιλιάς Οιδίποδας : Piero Guarnera, Fernando Alvarez
Ιοκάστη : Σοφία Βογιατζόγλου - Μητροπούλου, Όλγα Μπακάλη
Κρέων : ∆ηµήτρης Πακσόγλου
Τειρεσίας : Πέτρος Μαγουλάς

Βοσκός : Παναγιώτης Μανιάτης
Κορίνθιος : Βασίλης Τσανακτσίδης
Pagliacci (Παλιάτσοι)
Canio : Nikolay Baskov, Juan Carlos Vassalo
Nedda : Όλγα Ξανθοπούλου, Τζίνα Πούλου
Tonio : ∆ηµήτρης Τηλιακός, Giancarlo Pasquetto
Sylvio : Βασίλης Τσανακτσίδης
Beppo : Παναγιώτης Μανιάτης
45 λεπτά πριν την έναρξη κάθε παράστασης θα υπάρχει εισαγωγική παρουσίαση των έργων από τον µουσικολόγο
Γεώργιο - Ιούλιο Παπαδόπουλο.
Παραστάσεις: 2, 3, 5, 6, 8, 9 και 10 Φεβρουαρίου 2008
Θέατρο Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών Ώρα έναρξης: 21:00 & 19:30 τις Κυριακές
Τιµές εισιτηρίων: 55 , 45 , 30 , 25

Φοιτητικό / Μαθητικό / Οµαδικό: 30 , 20 , 15

Οικογενειακό: 85 ,

55 , 45
Προπώληση εισιτηρίων στα εκδοτήρια του Κ.Θ.Β.Ε., τηλ. 2310 288 000

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ ΜΕ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ

ΣΟΦΙΑ ΞΥΓΑΛΑ: Θα ήθελα να σας παρακαλέσω να µας µιλήσετε για την επιλογή των έργων και κυρίως
για τον Οιδίποδα, ένα έργο που δεν είναι ευρέως γνωστό.
ΕΡΙΚΟΣ ΦΡΕΖΗΣ: Συνήθως παρουσιάζεται η γνωστή όπερα Pagliacci του Leoncavallo πάντα ζευγαρωµένη µε
την Cavalleria Rusticana του Mascagni, και οι δύο αντιπροσωπεύουν τον ιταλικό verismo στις καλύτερές του
στιγµές. Το ερώτηµα τίθεται, τι κάνει κανείς εάν δεν θέλει να ακολουθήσει την τετριµµένη αυτή παράδοση.
Ο Leoncavallo οφείλει την παγκόσµια φήµη του στην µοναδική αυτή όπερα. Το τι άλλο έχει συνθέσει έχει µείνει
άγνωστο, εάν εξαιρέσουµε την τυπική αναφορά σε τίτλους: La Bohéme επισκιάστηκε από την οµώνυµη όπερα του
Puccini, η Zazà εξαφανίστηκε από το ρεπερτόριο µετά το 1940 παρά την τεράστια επιτυχία της µέχρι τότε, οι
υπόλοιπες όπερες και οπερέτες του παραµένουν άγνωστες. Από αυτές είναι για το ελληνικό κοινό βέβαια ο
"Οιδίπους τύραννος" (Edipo Re) ιδιαίτερα ενδιαφέρων, ένα έργο όµως το οποίο παρά τις προσπάθειες δεν µπόρεσε
να µείνει στο ρεπερτόριο. Το έργο αυτό δεν µπόρεσε να το ακούσει ο συνθέτης, καθότι πέθανε ένα χρόνο πριν την
πρώτη παγκόσµια εκτέλεση το 1920 στο Σικάγο µε τον µεγάλο Titta Ruffo σαν Οιδίποδα. Στο έργο µπορεί κανείς
να ακούσει πέρα από την ιταλική µουσική παράδοση περαιτέρω βασικές επιρροές που ασκήθηκαν στον συνθέτη: η
γαλλική Grande Opera του Meyerbeer και πάνω από όλα του Richard Wagner. Με µεγάλη µου χαρά δέχθηκα την
πρόσκληση της Όπερας Θεσσαλονίκης να παρουσιάσω αυτό το πολύ ενδιαφέρων έργο του οποίο ανακάλυψε για
µας η συνάδελφος και καλλιτεχνική διευθύντρια της Όπερας Θεσσαλονίκης, Λίζα Ξανθοπούλου.

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΤΣΙΑΛΗΣ: Η επιλογή των έργων είναι της Όπερας Θεσσαλονίκης. Πολύ πρωτότυπη, γιατί
συνήθως το 2ο έργο που ταιριάζει µε τους Παλιάτσους είναι η Καβαλλερία Ρουστικάνα. Γιατί όµως όχι σε ένα 2ο
έργο του ίδιου συνθέτη; Οι Παλιάτσοι λόγω διάρκειας δεν µπορούν να γεµίσουν µια βραδιά όπερας, έτσι λοιπόν ο
Οιδίποδας είναι µια αξιέπαινη επιλογή σε αυτή την παραγωγή.
Σ.Ξ.: Πόσο εύκολο είναι για έναν µαέστρο να αναλάβει µια διπλή παραγωγή µε διαφορετικό cast, µουσική
κλπ. Τι ιδιαιτερότητες υπάρχουν, αν υπάρχουν;
ΕΡΙΚΟΣ ΦΡΕΖΗΣ: Κάθε τραγουδιστής έχει όχι µόνο µία δική του ιδέα σχετικά µε την εκτέλεση αλλά και µία
ιδιαίτερη φωνή και δυνατότητες, εκφραστικές και φωνητικές. Βασικό έργο του διευθυντή ορχήστρας είναι να
ανακαλύψει και να καλλιεργήσει τις δυνατότητες αυτές και να της συνδέσει στη συνολική σύλληψη του έργου που
έχει σχηµατίσει µέσα από την προσωπική του µελέτη της παρτιτούρας. Αυτό είναι και το ιδιαίτερα ενδιαφέρων
µέρος της κοινής εργασίας. Το ότι ο ίδιος ρόλος θα τραγουδηθεί από διαφορετικούς τραγουδιστές δεν είναι
απαραίτητα ένα στοιχείο που προκαλεί ανασφάλεια, αντίθετα µπορεί να γονιµοποιήσει τη σύλληψη του έργου
γιατί η ρουτίνα παύει να υπάρχει και οι τραγουδιστές µεταξύ τους αλλά και µαζί µε τον διευθυντή ορχήστρας
εµπνέουν ο ένας τον άλλον και έτι ανοίγονται νέοι δρόµοι για την εκτέλεση. Βέβαια απαιτείται σκληρή και
ευελιξία. Όσον αφορά το ότι είναι δύο πολύ διαφορετικά έργα ως προς την µουσική γλώσσα, µπορώ µόνο να πω,
ότι είναι µεγάλη χαρά να ανακαλύπτει κανείς τις διαφορετικές πτυχές στην µουσική ενός συνθέτη. Μεταξύ του
σχεδόν κινηµατογραφικού βερισµού των Pagliacci και του µνηµειώδους συµβολισµού του Οιδίποδα µπορεί κανείς
να πει ότι δεν υπάρχουν κοινά σηµεία και όµως είναι ο ίδιος άνθρωπος που τα συνέθεσε. Το να εµβαθύνει κάποιος
στην µουσική γλώσσα από τόσο διαφορετικές γωνίες είναι για κάθε καλλιτέχνη εµπλουτισµός και µία σηµαντική
εµπειρία.
ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΤΣΙΑΛΗΣ: Κάθε τραγουδιστής έχει τις ιδιαιτερότητές του. Σίγουρα βοηθά το µαέστρο να γνωρίζει
τους τραγουδιστές καλά γι' αυτό άλλωστε γίνονται και πρόβες. Αλλά και χωρίς πρόβα ένας επαγγελµατίας
µαέστρος είναι σε θέση να διεκπεραιώσει µια παράσταση µε τραγουδιστές που δε γνωρίζει. Όµως απαραίτητη
προϋπόθεση είναι να ξέρει πολύ καλά το έργο.
Σ.Ξ.: Πείτε µας δυο λόγια για την καλλιτεχνική σας πορεία και τις σπουδές σας.
ΕΡΙΚΟΣ ΦΡΕΖΗΣ: Ξεκίνησα το 1988 σαν µουσικός προετοιµαστής στην Κρατική Όπερα της Βιέννης και
υποδιευθυντής στο Στούντιο Όπερας. Το 1992 διορίστηκα διευθυντής ορχήστρας και µουσικός προετοιµαστής
στην όπερα της Ulm και από το 1994 ανέλαβα διευθυντής ορχήστρας και διευθύνων µουσικός προετοιµαστής στην
όπερα της Saarbrücken, διδάσκοντας και στην Ανωτάτη Σχολή Μουσικής καθώς και στο Τµήµα Συγκριτικών
Σπουδών του Πανεπιστηµίου, µέχρι την µετάβασή µου το 2000 σαν πρώτος ∆ιευθυντής ορχήστρας της Όπερας στο
Freiburg, όπου διηύθυνα πολύ συµφωνικό ρεπερτόριο. Μετακλήσεις µε οδήγησαν στο Φεστιβάλ του Εδιµβούργου
µε την Ορχήστρα του BBC, στο Teatro Massimo Bellini της Catania, στις Όπερες του Mάνχαϊµ, της Στουτγάρδης,
της Βαϊµάρης, του Γκράτζ, της Bienne, της Soleure, του Fribourg, στο Πανεπιστήµιο της Ρώµης, στο Φεστιβάλ της
Φρανκφούρτης µε το Ensemble Modern (παγκόσµια πρεµιέρα της Όπερας Viva la Vida του Μηνά Αλεξιάδη), στο
Konzerthaus της Βιέννης µε το Klangforum Wien, στην Biennale του Ανοβέρου, την Συµφωνική Ορχήστρα της
Ραδιοφωνίας του Saarbrücken, την Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης, στα Φεστιβάλ του Hitzacker και του
Μενουχίν στο Gstaad, στον Οίκο Schönberg της Βιέννης και στο Chatelet του Παρισιού. ∆ιετέλεσα βοηθός των Sir

Georg Solti και Christoph von Dohnanyi. Στην Ελλάδα πρόκειται να διευθύνω επίσης τον
Απρίλιο του 2008 στα πλαίσια της Όπερας ∆ωµατίου στην Λυρική Σκηνή και στις 13 Ιουνίου
2008 µία συµφωνική συναυλία της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών. Για περισσότερες
πληροφορίες παραπέµπω τους αναγνώστες στο προφίλ µου στο classicalmusic.gr καθώς και στην
ιστοσελίδα µου www.fresis.org
ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΤΣΙΑΛΗΣ: Σπούδασα πιάνο µε τη ∆όµνα Ευνουχίδου στο Νέο Ωδείο Θεσσαλονίκης και
Μουσικολογία στο Πανεπιστήµιο της Κοπεγχάγης. Συνέχισα τις σπουδές του στην Ανώτατη Μουσική Ακαδηµία
της Βιέννης. Αργότερα έγινα διευθυντής µουσικών σπουδών της Κρατικής Όπερας της Νότιας Θουριγγίας στο
Μeiningen, όπου διηύθυνα τη "Μήδεια" του Μίκη Θεοδωράκη το 1995 σε πρώτη γερµανική εκτέλεση. Από το
1997 µέχρι το 2004 ήµουν καλλιτεχνικός διευθυντής της Ορχήστρας ∆ωµατίου της Κεντρικής Γερµανίας. Από το
2005 είµαι αναπληρωτής γενικός µουσικός διευθυντής της Κρατικής Όπερας της Νότιας Θουριγγίας στο
Μeiningen. ∆ιηύθυνα µεταξύ άλλων τις Συµφωνικές Ορχήστρες του Αµβούργου και της Νυρεµβέργης, τη
Φιλαρµονική Ορχήστρα της Κοπεγχάγης, την Ορχήστρα "Τοnkünstler" της Βιέννης, τις Κρατικές Ορχήστρες
Αθηνών και Θεσσαλονίκης, τη Φιλαρµονική Ορχήστρα "George Enescu" του Βουκουρεστίου, τη Φιλαρµονική
Ορχήστρα του Βελιγραδίου, την Εθνική Ορχήστρα της Ραδιοφωνίας του Βουκουρεστίου, τη Φιλαρµονική
Ορχήστρα της Κρακοβίας, τη "Natal Philharmonic Orchestra" στο Durban της Ν. Αφρικής, τη Φιλαρµονική
Ορχήστρα της Ιένας, τις Συµφωνικές Ορχήστρες του Μόντρεαλ και του Winnipeg στον Καναδά, την Εθνική
Ορχήστρα της Κούβας.
Σ.Ξ.: Καλώς ήρθατε στην Ελλάδα και τη Θεσσαλονίκη. Μπορείτε να µας πείτε λίγα λόγια για την όπερα
Edipo Re και το ρόλο σας; Πρόκειται για µια σχεδόν άγνωστη όπερα του Λεονκαβάλλο. Γνωρίζετε την αιτία;
PIERO GUARNERA: Θεωρώ ότι η όπερα δεν είναι πολύ γνωστή γιατί παρουσιάστηκε στο κοινό πρώτη φορά
µετά τον θάνατο του Leoncavallo. Γι αυτόν τον λόγο δεν έχαιρε ιδιαίτερης προβολής. Είναι ο µόνος λόγος τον
οποίο µπορώ να φανταστώ καθώς η όπερα είναι υπέροχη!
FERNANDO ALVAREZ: Ο Οιδίπους είναι ένας πολύ ειδικός ρόλος, γραµµένος στα 1919 για τον µεγάλο
βαρύτονο Τίτα Ρούφο. Η µουσική είναι εξαιρετική, µε σηµεία µαγευτικά όπως εκείνο στο τέλος του ντουέτου
Ιοκάστης-Οιδίποδα που αποκαλύπτει σπάνια έµπνευση, την πεµπτουσία του πνεύµατος του Λεονκαβάλλο. Από
φωνητικής απόψεως, ο Οιδίπους είναι ρόλος απαιτητικότατος για την φωνή και πολύ έντονος ως προς την εκφορά
του λόγου. Χρειάζεται ένας πολύ ικανός τραγουδιστής-ηθοποιός για να αναπληρώσει πολλές φορές την έλλειψη
θεατρικής δράσης. Ο τελικός µονόλογος είναι συγκινητικός και µεγαλειώδης, ο πρωταγωνιστής καλείται να
ξεδιπλώσει όλη την εκφραστικότητα της φωνής του 'περνώντας' πάνω από µια ορχήστρα πολύ δυνατή και
ορµητική. Η όπερα αυτή παρουσιάζεται σπάνια αλλά ήταν ευρηµατική η ιδέα να ανέβει µαζί µε τους
"Παλιάτσους". Έτσι µπορεί να γίνει η σύγκριση µεταξύ της πρώτης και της τελευταίας όπερας του Λεονκαβάλλο
και να γίνει κατανοητή η καλλιτεχνική του εξέλιξη. Πιστεύω ότι ο "Οιδίπους" δεν αναβιώνει συχνά λόγω έλλειψης
τραγουδιστών διατεθειµένων να εκθέσουν τις φωνές τους στους κινδύνους αυτού του ρεπερτορίου. Ένα
επιπρόσθετο πρόβληµα είναι ότι έχουµε να κάνουµε µε ένα έργο στατικό µε περιορισµένη δράση -πράγµα που
αποτελεί πρόκληση αφενός για τους σκηνοθέτες- αφετέρου συµβάλει στην απουσία του από το διεθνές ρεπερτόριο.
Επίσης η έλλειψη θάρρους πολλών διευθυντών θεάτρων, οι οποίοι δεν τολµούν να περιλάβουν στο πρόγραµµά
τους άγνωστες όπερες το έχει ρίξει στη λήθη. Πιστεύω ότι ο "Οιδίπους" είναι µια αδικηµένη και υποτιµηµένη
όπερα, την οποία θα έπρεπε να γνωρίσει το κοινό. Είναι θαυµάσιο που η Όπερα Θεσσαλονίκης προσφέρει αυτήν

την ευκαιρία.
Σ.Ξ.: Πόσο δύσκολο είναι για έναν τραγουδιστή να ερµηνεύει στο κοινό έναν ρόλο άγνωστο
και όχι έναν δηµοφιλή;
PIERO GUARNERA: Γενικά είναι πάντα δύσκολο να ερµηνεύσεις έναν ρόλο όπερας, πόσο
µάλλον όταν αυτή δεν είναι ιδιαίτερα γνωστή. Ο Οιδίπους Τύραννος είναι µία όπερα δύσκολη και φωνητικά και
ερµηνευτικά. Φωνητικά γιατί ο τραγουδιστής που υποδύεται τον Οιδίποδα βρίσκεται στην σκηνή για µία ολόκληρη
ώρα τραγουδώντας ένα µουσικό κείµενο πολύ δύσκολο, το οποίο απαιτεί ιδιαίτερες φωνητικές και υποκριτικές
ικανότητες. ∆εν είναι τυχαίο πως µεγάλοι τραγουδιστές αναγκάστηκαν να κάνουν αλλαγές στο µουσικό κείµενο
για να µπορέσουν να το ερµηνεύσουν.
FERNANDO ALVAREZ: Οι δυσκολίες είναι οι ίδιες. Πάντοτε πρέπει να είναι κανείς έντιµος απέναντι σε
οποιαδήποτε παρτιτούρα. Είναι µια πολύ σηµαντική, πολύ όµορφη και πολύ ευχάριστη δουλειά να αποκαλύπτεις
στο κοινό µιαν άγνωστη όπερα και να προκαλείς την έκπληξή του. Είναι ένα πραγµατικό πανηγύρι των αισθήσεων.
Σ.Ξ. Πείτε µας δυο λόγια για την καλλιτεχνική σας πορεία;
PIERO GUARNERA: Προέρχοµαι από οικογένεια καλλιτεχνών. Ο πατέρας µου, Guido Guarnera ήταν µεγάλος
βαρύτονος. Ο παππούς µου ήταν δραµατικός τενόρος την εποχή του B. Gigli. Εγώ ξεκίνησα την καριέρα µου πολύ
νέος κερδίζοντας δύο διεθνείς διαγωνισµούς, του Spoleto και του Treviso. Από εκεί ξεκινώντας µου δόθηκε η
ευκαιρία να τραγουδήσω στα σηµαντικότερα θέατρα της Ιταλίας (Σκάλα του Μιλάνο, Όπερα της Ρώµης, της
Νάπολης, του Τορίνο, Massimo του Παλέρµο κ.α.) και του εξωτερικού.
FERNANDO ALVAREZ: Πρέπει να πω ότι η σταδιοδροµία µου ως τραγουδιστή άρχισε κάπως αργά. Είµαι
διευθυντής ορχήστρας, αφοσιωµένος εδώ και σχεδόν 20 στην όπερα. Έχω διευθύνει τρία θέατρα στην χώρα µου
αποσπώντας την αναγνώριση, αλλά από το 2000 αποφάσισα να εναλλάσσω την δραστηριότητά µου ως µαέστρου
µε αυτήν του τραγουδιστή. Σιγά-σιγά ο µαέστρος παραχωρεί την θέση του όλο και περισσότερο στον τραγουδιστή.
Το 2006 τραγούδησα "Traviata", "Lucia", "Carmen" και "Rigoletto" και είµαι πολύ ευτυχής που µου δίνεται η
ευκαιρία να τραγουδήσω τον Οιδίποδα για πρώτη φορά εδώ στη Θεσσαλονίκη.