P. 1
Η Πρωτοεκβιομηχάνιση στην Νοτιοανατολική Ευρώπη, 1700-1880: η περίπτωση των χωριών του Πηλίου

Η Πρωτοεκβιομηχάνιση στην Νοτιοανατολική Ευρώπη, 1700-1880: η περίπτωση των χωριών του Πηλίου

5.0

|Views: 1,017|Likes:
Published by Kostas Paloukis
Η ανάπτυξη της βιοτεχνικής παραγωγής στα χωριά του Πηλίου στα μέσα του 18ου αιώνα δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά συνδέεται με τις διαδικασίες πρωτο-εκβιομηχάνισης στον Οθωμανικό κοινωνικό σχηματισμό και ιδιαίτερα στην βαλκανική περιφέρεια από το 1700 και έπειτα. Συγκεκριμένα η «απογείωση» της μανουφακτούρικης βιοτεχνίας που παρατηρείται την περίοδο αυτή και ιδίως στο θεσσαλικό χώρο μπορεί να ειδωθεί ως συνέπεια δύο διαφορετικών, αλλά άλληλοεπιδρούμενων παραγόντων. Αυτοί είναι πρώτον, η σταδιακή ενσωμάτωση του Οθωμανικού κοινωνικού σχηματισμού και της παραγωγικής του βάσης στην αναπτυσσόμενη και διευρυνόμενη καπιταλιστική αγορά, η οποία εκείνη την εποχή, θα λέγαμε, αρχίζει να συγκροτείται ως παγκόσμια. Δεύτερον, είναι η πορεία των κοινωνικών ισορροπιών της ταξικής πάλης που δομούνται σε κάθε ιστορική φάση μέσα στο εσωτερικό της οθωμανικής κοινωνίας συγκροτώντας μια συγκεκριμένη μορφή ιστορικού κράτους, σε αυτή την περίπτωση εκείνης του οθωμανικού κράτους, και τις μεταλλάξεις που επιφέρουν αυτές οι αλλαγές στις ταξικές ισορροπίες του κοινωνικού ιστού που αντανακλώνται κάθε φορά στο ιστορικό κράτος, στον χαρακτήρα του παραγωγικού συστήματος και τελικά στον ίδιο το χαρακτήρα του κοινωνικού σχηματισμού.
Η ανάπτυξη της βιοτεχνικής παραγωγής στα χωριά του Πηλίου στα μέσα του 18ου αιώνα δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά συνδέεται με τις διαδικασίες πρωτο-εκβιομηχάνισης στον Οθωμανικό κοινωνικό σχηματισμό και ιδιαίτερα στην βαλκανική περιφέρεια από το 1700 και έπειτα. Συγκεκριμένα η «απογείωση» της μανουφακτούρικης βιοτεχνίας που παρατηρείται την περίοδο αυτή και ιδίως στο θεσσαλικό χώρο μπορεί να ειδωθεί ως συνέπεια δύο διαφορετικών, αλλά άλληλοεπιδρούμενων παραγόντων. Αυτοί είναι πρώτον, η σταδιακή ενσωμάτωση του Οθωμανικού κοινωνικού σχηματισμού και της παραγωγικής του βάσης στην αναπτυσσόμενη και διευρυνόμενη καπιταλιστική αγορά, η οποία εκείνη την εποχή, θα λέγαμε, αρχίζει να συγκροτείται ως παγκόσμια. Δεύτερον, είναι η πορεία των κοινωνικών ισορροπιών της ταξικής πάλης που δομούνται σε κάθε ιστορική φάση μέσα στο εσωτερικό της οθωμανικής κοινωνίας συγκροτώντας μια συγκεκριμένη μορφή ιστορικού κράτους, σε αυτή την περίπτωση εκείνης του οθωμανικού κράτους, και τις μεταλλάξεις που επιφέρουν αυτές οι αλλαγές στις ταξικές ισορροπίες του κοινωνικού ιστού που αντανακλώνται κάθε φορά στο ιστορικό κράτος, στον χαρακτήρα του παραγωγικού συστήματος και τελικά στον ίδιο το χαρακτήρα του κοινωνικού σχηματισμού.

More info:

Categories:Types, Research, History
Published by: Kostas Paloukis on Apr 29, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/11/2014

pdf

text

original

1

Παλούκης
Κώστας
Η Πρωτοεκβιομη-
χάνιση στην
Νοτιοανατολική
Ευρώπη,
1!!-1""!#
η περ$πτωση των
χωριών του
Πηλ$ου
Η Πρωτοεκβιομηχάνιση στην Νοτιοανατολική Ευρώπη, 1!!-1""!#
η περ$πτωση των χωριών του Πηλ$ου

%& Προ'πο()σεις *ια την πρωτοεκβιομηχάνιση στην Νοτιοανατολική Ευρώπη
%&1& +ι κοινωνικο$ και οικονομικο$ ,ροι στον +(ωμανικ, χώρο πριν τη -άση της
πρωτοεκβιομηχάνισης &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
%&.& +ι συν(ήκες απο/,μησης του ο(ωμανικού ασιατικού τρ,που παρα*ω*ής και η
τάση -εου/αρχοπο$ησης &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
0& Η /ια/ικασ$α πρωτοεκβιομηχάνισης στο Πήλιο
0&1& Η βιοτεχν$α στον ασιατικ, τρ,πο παρα*ω*ής, οι /υνατ,τητες ανάπτυ1ής της
κατά την περ$ο/ο της απο/ιάρ(ρωσης του +(ωμανικού τρ,που παρα*ω*ής&&&&&&&&&
0&.& Η περ$πτωση του Πηλ$ου&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
0&.&α& Η 2εσσαλ$α και το Πήλιο στα ύστερα βυ3αντινά και πρώτα ο(ωμανικά
χρ,νια &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
0&.&β& +ι κοινωνικο$ ,ροι που ο/ή*ησαν στην πρωτοεκβιομηχάνιση στο Πήλιο&&&&&&&&&&
0&.&*& 4α χαρακτηριστικά της πηλιορε$τικης βιοτεχν$ας και εμπορ$ας&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
0&.&/& Η /ια/ικασ$α της πρωτοεκβιομηχάνισης ως /ια/ικασ$α )ντασης της
κοινωνικής /ια-οροπο$ησης&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
5& Η α/υναμ$α μετάβασης απ, τη -άση της πρωτοεκβιομηχάνισης στη -άση της
εκβιομηχάνισης &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
6& 0ιβλιο*ρα-$α &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
2
σ& 7
σ& 8
σ& 19
σ& .!
σ& .1
σ& .8
σ& :
σ& 7.
σ& :!
σ& ::
σ& :8
3
Η Πρωτοεκβιομηχάνιση στην Νοτιοανατολική Ευρώπη, 1!!-1""!#
η περ$πτωση των χωριών του Πηλ$ου

%& Προ'πο()σεις *ια την πρωτοεκβιομηχάνιση στην Νοτιοανατολική Ευρώπη
%&1& +ι κοινωνικο$ και οικονομικο$ ,ροι στον +(ωμανικ, χώρο πριν τη -άση της
πρωτοεκβιομηχάνισης
Η ανάπτυξη της βιοτεχνικής παραγωγής στα χωριά του Πηλίου στα μέσα του 18
ου
αιeνα
oεν αποτελεί ένα μεμονωμένο çαινoμενο, αλλά συνoέεται με τις oιαoικασίες πρωτο-
εκβιομηχάνισης στον O0ωμανικo κοινωνικo σχηματισμo και ιoιαίτερα στην βαλκανική
περιçέρεια απo το 1700 και έπειτα. Lυγκεκριμένα η «απογείωση» της μανουçακτοuρικης
βιοτεχνίας που παρατηρείται την περίοoο αυτή και ιoίως στο 0εσσαλικo χeρο μπορεί να ειoω0εί
ως συνέπεια ouο oιαçορετικeν, αλλά άλληλοεπιoροuμενων παραγoντων. Aυτοί είναι πρeτον, η
σταoιακή ενσωμάτωση του O0ωμανικοu κοινωνικοu σχηματισμοu και της παραγωγικής του
βάσης στην αναπτυσσoμενη και oιευρυνoμενη καπιταλιστική αγορά, η οποία εκείνη την εποχή,
0α λέγαμε, αρχί¸ει να συγκροτείται ως παγκoσμια. Aεuτερον, είναι η πορεία των κοινωνικeν
ισορροπιeν της ταξικής πάλης που oομοuνται σε κά0ε ιστορική çάση μέσα στο εσωτερικo της
ο0ωμανικής κοινωνίας συγκροτeντας μια συγκεκριμένη μορçή ιστορικοu κράτους, σε αυτή την
περίπτωση εκείνης του ο0ωμανικοu κράτους, και τις μεταλλάξεις που επιçέρουν αυτές οι
αλλαγές στις ταξικές ισορροπίες του κοινωνικοu ιστοu που αντανακλeνται κά0ε çορά στο
ιστορικo κράτος, στον χαρακτήρα του παραγωγικοu συστήματος και τελικά στον ίoιο το
χαρακτήρα του κοινωνικοu σχηματισμοu.
Mελετeντας κανείς τις συν0ήκες με βάση τις οποίες συγκροτή0ηκε και oιευρuν0ηκε το
O0ωμανικo κράτος στη Nοτιοανατολική Eυρeπη μπορεί να κατανοήσει και να ερμηνεuσει τα
πολιτικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά του ο0ωμανικοu ασιατικοu τρoπου παραγωγής, που
αποτέλεσε την οικονομική βάση της νέας αυτοκρατορίας του Mωάμε0 B που αναou0ηκε πάνω
στα συντρίμμια της Aνατολικής Pωμαïκής Aυτοκρατορίας τον 14
ο
και 15
ο
αιeνα. Η έναρξη μιας
πορείας σταoιακής αποooμησης του ο0ωμανικοu ασιατικοu τρoπου παραγωγής και η ένταξη της
ο0ωμανικής κοινωνίας σε μια κατάσταση oιαρκοuς μετάβασης προς çεουoαλικές μορçές
απoσπασης της υπεραξίας σημαίνει καταρχήν oτι oεν υçίστανται πλέον εκείνες οι αρχικές
συν0ήκες που γέννησαν την αυτοκρατορία. Προçανeς, λοιπoν, οι νέες συν0ήκες ήταν επoμενο
να πιέ¸ουν για αναoιάταξη των κοινωνικeν oυνάμεων στο πεoίο της ταξικής πάλης με σαçή
στoχο και κατάληξη την ανατροπή των υπαρχουσeν κοινωνικeν σχέσεων ανάμεσα στις
άρχουσες και τις αρχoμενες κοινωνικές τάξεις.
Η uπαρξη ενoς συγκεντρωτικοu κράτους προσωποποιημένου στον αυτοκράτορα και μιας
ανeτερης συγκεντρωτικής άρχουσας τάξης γuρω απo αυτoν στην πρωτεuουσα σήμαινε για την
Aνατολική Pωμαïκή Aυτοκρατορία την παρεμπooιση της oημιουργίας μιας ισχυρής
4
çεουoαρχικής αριστοκρατίας και τη oιατήρηση της ταξικής εκμεταλλευτικής ισορροπίας
ανάμεσα στην άρχουσα τάξη και την παραγωγική τάξη σε ένα επίπεoο ικανοποιητικo για την
αναπαραγωγή και τη oιαβίωση των κατeτερων τάξεων. Η πίεση για αποσυγκεντρωποίηση του
κράτους και ενoυνάμωσης της τάξης των «oυνατeν» συνoεoταν με μια ανατροπή της ταξικής
εκμεταλλευτικής ισορροπίας σε βάρος των παραγωγικeν τάξεων. Oυσιαστικά, λοιπoν, μετά την
κατάρρευση του Aνατολικοu Pωμαïκοu κράτους uστερα απo την πτeση της Kωνσταντινοuπολης
στα χέρια των Aατίνων Lταυροçoρων μποροuμε να ισχυριστοuμε oτι υπάρχει μια κατάληξη
αυτής της πορείας που είναι η ολοκλήρωση της çεουoαρχοποίησης των κοινωνικeν σχέσεων
και oομeν στη Nοτιοανατολική Eυρeπη, oπως συνέβηκε εκείνη την εποχή γενικά στην
Aνατολική Eυρeπη. Aυτή η εξέλιξη 0α πρέπει να ειoω0εί αντι0ετικά με τη βιοτεχνική
απογείωση της Aυτικής Eυρeπης η οποία είχε ενταχ0εί σε μια πορεία αποçεουoαρχοποίησης για
να μπορέσει να αντιμετωπίσει την κοινωνική ένταση oημιουργeντας νέες μορçές συναίνεσης
και ταξικής εκμεταλλευτικής ισορροπίας και να ικανοποιήσει ταυτoχρονα τις ανάγκες της
άρχουσας τάξης. Η oιαoικασία αυτή στη oυτική Eυρeπης γέννησε τη μανιçακτοuρα, τις
καπιταλιστικές σχέσεις, τις ελεu0ερες πoλεις και την καπιταλιστική αγορά οoηγeντας στα μέσα
του 16
ου
αιeνα στην εμçάνιση του καπιταλισμοu.
Lτρεçoμενοι πίσω oμως στον 14
ο
και 15
ο
αιeνα στα νοτιοανατολικά βλέπουμε πως η
çεουoαρχοποίηση είχε ως συνέπεια τη oημιουργία μιας εκρηκτικής κατάστασης στον κοινωνικo
χeρο της Nοτιοανατολικής Eυρeπης, η οποία ερχoταν στην επιçάνεια με τη μορçή συνεχeν
πολέμων και εξεγέρσεων. Oι ηγετικές oυνάμεις της περιοχής είτε ήταν σλαβικές είτε ήταν
ελληνορωμαïκές είτε ήταν çραγκικές αoυνατοuσαν να oeσουν με τα υπάρχοντα ιoεολογικά
πρoτυπα και τις υπάρχουσες κοινωνικοοικονομικές oομές απάντηση και λuση στην κρίση. Oι
κατευ0uνσεις που 0α μποροuσαν να υπάρξουν ως oιέξοoοι ήταν ή να ακολου0η0εί μια πορεία
καπιταλιστικοποίησης oπως στη ouση ή να ανασυγκροτη0εί ένα καινοuριο υπερσυγκεντρωτικo
κρατικo 0εσμικo πλαίσιο με βάση τις υπάρχουσες oομές, κάτι σαν «επιστροçή στο καλo
παρελ0oν» που 0α μπορεί να oημιουργήσει τη συναίνεση επαναπροσoιορί¸οντας σε καλuτερη
ισορροπία. την ταξική πάλη. O οικονομικoς επεκτατισμoς του oυτικοu εμπορίου στην ανατολή,
με την Bενετία και τη Iένοβα στην πρωτοπορία, oεν επέτρεπε την ανταγωνιστική ανάπτυξη
oομeν αντίστοιχων με την ouση. Aντί0ετα, oημιουργοuσε την ανάγκη της άμυνας και τη
συγκρoτησης ενoς 0εσμικοu πλαισίου που 0α είχε τη oυναμική να αντιπαρατε0εί με τη ouση. Tις
oιαçορετικές αυτές κατευ0uνσεις τις βλέπουμε και στην ιoεολογική σuγκρουση μέσα στην
Kωνσταντινοuπολη μεταξu των ενωτικeν υποστηρικτeν του oυτικοu μοντέλου ανάπτυξης και
των αν0ενωτικeν υποστηρικτeν, 0α λέγαμε, του ανατολίτικου τρoπου ανάπτυξης.
Lε αυτή τη συγκυρία oεν ήταν τυχαίο, λοιπoν, που οι βαλκανικές χeρες οι οποίες
αoυνατοuσαν να ξεπεράσουν την κοινωνική κρίση συγκροτeντας έναν ισχυρo μηχανισμo
ταξικής εκμεταλλευτικής ισορροπίας αoυνατοuσαν να αντιμετωπίσουν την ο0ωμανική εισβολή.
5
Aντί0ετα çαίνεται πολu çυσιολογικo που oημιουργή0ηκε μέσα στον χριστιανικo
βαλκανικo χeρο ένας ιoεολογικoς συνασπισμoς και μια κοινωνική συμμαχία εναντίον της Auσης
η οποία ως απάντηση στο oίπολο ένωση και υποταγή στην κα0ολική Auση ή κατάχτηση απo
τους μουσουλμάνους επέλεξε την O0ωμανική Aυτοκρατορία. Lτο σημείο αυτo 0α μποροuσαμε
να oιαχωρίσουμε τις μερίoες της παραoοσιακής çεουoαρχικής τάξης που έβλεπαν oτι μια τέτοια
προοπτική 0α έ0ιγε την ηγεμονία της στην κοινωνία και τις μερίoες που είχαν αστικοποιη0εί και
συνoε0εί με το εμπoριο της Auσης που έβλεπαν αναβά0μιση του ρoλου τους. Lίγουρα oμως η
0έση και η επιλογή των κυριαρχοuμενων τάξεων της υπαί0ρου να στα0οuν εναντίον στην
«ένωση» ήταν αυτή που έπαιξε τον κα0οριστικo παράγοντα στην ο0ωμανική επέλαση. Lυνεπeς,
oεν είναι τυχαίο που ένα πολu μεγάλο κομμάτι oέχτηκε 0ετικά την ενσωμάτωσή του στον
ο0ωμανικo κρατικo ιστo, κα0eς η 0έση του αναβα0μίστηκε σε σχέση με την προηγοuμενη
περίοoο και oτι οι O0ωμανοί σχετικά εuκολα κατάçεραν να καταχτήσουν oλη τη Bαλκανική.
Η ο0ωμανική κατάκτηση αποτέλεσε λuση που ευνοοuσε απo τη μια κομμάτια της
άρχουσας τάξης, κα0eς το καινοuριο 0εσμικo πλαίσιο έoωσε σε κάποια κομμάτια της
βυ¸αντινής αριστοκρατίας με κέντρο το πατριαρχείο και τον εκκλησιαστικo μηχανισμo
μεγαλuτερη ισχu και 0έση απo oτι είχαν μέχρι τoτε oιασe¸οντάς την ίσως απo μια oυσμενέστερη
0έση που 0α σήμαινε η ένωση με την κα0ολική εκκλησία. Aπo την άλλη oμως το καινοuριο
συγκεντρωτικo πλαίσιο επειoή ακριβeς αçαιροuσε ouναμη απo τους τοπάρχες μεταçέροντάς
την σε ένα ισχυρo κέντρο έ0εσε μια ευνοïκoτερη τελικά 0έση σε σχέση με πριν για τις
κατeτερες τάξεις. Aυτo έγινε για ouο λoγους, πρeτον, για να μπορεί να oιατηρεί το ο0ωμανικo
κράτος την ισχu του σε μεγάλες και αχανείς αποστάσεις οπoτε και χρεια¸oταν μια μεγάλη
συναίνεση απo τα κάτω και, oεuτερον, είχε ήoη συγκροτη0εί με ένα τέτοιο τρoπο eστε να
αντιμετωπί¸ει τις συν0ήκες oιαρκοuς πολέμου πράγμα που χρεια¸oταν τη συναίνεση και την
υποστήριξη της παραγωγικής βάσης. Tρίτον, η oιαρκής πολεμική κατάσταση λειτουργοuσε
συσπειρωτικά και μεταξu της ίoιας της ο0ωμανικής άρχουσας τάξης και αργoτερα και της
ελληνορ0ooοξης που εντάχ0ηκε σε αυτή. Eπομένως, με βάση τα oσα αναçέρ0ηκαν 0α μποροuσε
να ισχυριστεί κάποιος λίγο σχηματικά και αçαιρετικά oτι η ο0ωμανική Aυτοκρατορία ήταν η
απάντηση της ανατολής στην επέλαση της εμπορευματικής ouσης, oηλαoή ήταν μια άμυνα των
νοτιοανατολικeν ευρωπαïκeν κοινωνιeν απέναντι στην έκρυ0μη κατάσταση που oημιουργοuσε
ο çεουoαρχικoς τρoπος παραγωγής ενσωματωμένος σε μια είoους καπιταλιστική αγορά.
Tο O0ωμανικo κράτος και ο ο0ωμανικoς ασιατικoς τρoπος παραγωγής συγκροτή0ηκαν
και εξυπηρέτησαν έναν στoχο: την ανάγκη των κοινωνιeν της Aνατολής να μην ενσωματω0οuν
στο πολιτικo, κοινωνικo και οικονομικo σuστημα του oυτικοu çεουoαρχισμοu που είχε την τάση
να οoηγείται στον καπιταλισμo. 1ταν αντιληπτo τoσο στις χαμηλoτερες τάξεις oσο και στις
ανeτερες oτι μια τέτοια εξέλιξη oε 0α ήταν προς το oçελoς τους και 0α οoηγοuσε σε εκρηκτικές
συνέπειες.
6
%&.& +ι συν(ήκες απο/,μησης του ο(ωμανικού ασιατικού τρ,που παρα*ω*ής
και η τάση -εου/αρχοπο$ησης
Eεκινeντας αυτήν την ενoτητα 0α στα0οuμε στο προηγοuμενο τελικo συμπέρασμα: η
uπαρξη και η συνοχή της O0ωμανικής αυτοκρατορίας στηρι¸oταν στην oυνατoτητά της να
oιατηρεί σε απoσταση την Aνατολή απo τη Auση και να εμποoί¸ει την οικονομική επέκτασή της.
Eπομένως, εάν 0έλουμε να oιερευνήσουμε τις γενικές αιτίες που η κατάσταση μέσα στο
εσωτερικo της ο0ωμανικής κοινωνίας άρχισε να γίνεται το ίoιο εκρηκτική και να
επαναλαμβάνονται oιασπαστικές τάσεις και τάσεις çεουoαρχοποίησης, 0α πρέπει να τις
συνoέσουμε το γεγονoς oτι η ο0ωμανική αυτοκρατορία σταμάτησε να επεκτείνεται, οπoτε και
έπα¡αν να υπάρχουν οι κοινωνικές συν0ήκες που συγκροτοuσαν την αναγκαιoτητα της
κοινωνικής συναίνεσης και της κοινωνικής συσπείρωσης σε oλα τα επίπεoα.
Aπo την άλλη το γεγονoς oτι η O0ωμανική Aυτοκρατορία έπα¡ε να είναι το αντίπαλο
oέος στην επεκτατική εμπορευματική ouση προçανeς και έχει να κάνει με μια αναμçισβήτητη
πραγματικoτητα: η καπιταλιστική oυναμική έχει πλέον κατασταλάξει σε κάποια βασικά
χαρακτηριστικά και αναπτuσσει την καπιταλιστική αγορά σε παγκoσμιο επίπεoο. Η O0ωμανική
Aυτοκρατορία και ο ο0ωμανικoς ασιατικoς τρoπος παραγωγής προçανeς και oεν μπορεί να
αντιτάξει μια οικονομική oυναμική που 0α μποροuσε να συγκροτήσει έναν κοινωνικo
σχηματισμo εμπooιο στην καπιταλιστική αγορά. 1ταν, τελικά, καταoικασμένη να ενσωματω0εί
ως κοινωνία και να αποoομη0εί ως ενιαίος οικονομικoς χeρος με συνέπεια να αποoομη0εί και
ως ενιαίος εξουσιαστικoς χeρος çέρνοντας στην επιçάνεια τάσεις αποκέντρωσης με
χαρακτηριστικά çεουoαρχοποίησης.
Πιο συγκεκριμένα εκείνο που ενoιαçέρει εμάς είναι η συμβολή αυτeν των εξελίξεων
στην ιστορική κοινωνική ισορροπία της ταξικής πάλης και πως οι μεταβολές σε αυτo το πεoίο
οoήγησαν σε μια νέου τuπου παραγωγική oιαoικασία, σε μια νέου τuπου οικονομία. Η μελέτη
της oιαoικασίας της αποooμησης του ο0ωμανικοu ασιατικοu τρoπου παραγωγής προüπο0έτει
την επιστημολογική oιασαçήνιση του oρου ασιατικoς τρoπος παραγωγής και την επιβεβαίωση
της τυπολογικής κατάταξης του ο0ωμανικοu τρoπου παραγωγής σε αυτoν κατά την πρeτη
ο0ωμανική περίοoο, έως τα μέσα του 17
ου
αιeνα. Mε βάση το μαρξικo κα0ορισμo, oπως
μεταçέρεται στο άρ0ρο του Ernest Mandel στο περιοoικo Oέσεις
1
τα 0εμελιeoη χαρακτηριστικά
αυτοu του τρoπου παραγωγής μποροuν να συνο¡ισ0οuν ως εξής: «1) Eκείνο που είναι, πάνω απ`
oλα, το κuριο χαρακτηριστικo του ασιατικοu τρoπου παραγωγής είναι η απουσία ιoιωτικής γης.
2) Oς αποτέλεσμα, η κοινoτητα του χωριοu oιατηρεί μια ουσιαστική συνεκτική ouναμη,
η οποία της επιτρέπει να αντιστέκεται στις αιματηρoτερες κατακτήσεις που επιχειρή0ηκαν
1 Mandel Ernest, «O ασιατικoς τρoπος παραγωγής και οι ιστορικές προüπο0έσεις για την ανάπτυξη του
κεçαλαίου», Θέσεις 57, 1996, σσ.139 167
7
oιαμέσου των αιeνων.
3) Aυτή η εσωτερική συνοχή της αρχαίας κοινoτητας του χωριοu, αναπτuχ0ηκε ακoμα
περισσoτερο εξαιτίας της στενής συνάçειας μεταξu γεωργίας και βιοτεχνίας που υπάρχει στο
εσωτερικo της.
4) Iια γεωγραçικοuς και κλιματολογικοuς λoγους, oμως, η ανάπτυξη της γεωργίας σε
αυτές τις περιοχές απαιτεί εντυπωσιακά υoραυλικά έργα: «Η τεχνητή άρoευση είναι εoe η
πρeτη προüπo0εση ανάπτυξης της γεωργίας». Aυτοu του είoους η άρoευση απαιτεί σχεooν
παντοu μια κεντρική εξουσία για να την oιαχειρί¸εται και να αναλαμβάνει έργα μεγάλης
κλίμακας.
5) Iι` αυτo το λoγο, το κράτος πετυχαίνει τη συγκέντρωση του μεγαλuτερου μέρους του
υπερπροïoντος στα χέρια του, γεγονoς το οποίο προκαλεί την εμçάνιση ενoς κοινωνικοu
στρeματος συντηροuμενου απo αυτo το υποπροïoν. Aυτo το κοινωνικo στρeμα αποτελεί την
κυρίαρχη ouναμη στην κοινωνία. Η «εσωτερική λογική» μιας κοινωνίας τέτοιου είoους
λειτουργεί υπέρ ενoς πολu υ¡ηλοu βα0μοu στα0ερoτητας των βασικeν παραγωγικeν
σχέσεων.
2
»
«Lτον ασιατικo oπως και στο çεουoαλικo τρoπο παραγωγής, οι εργα¸oμενοι oεν έχουν
αποχωριστεί απo τα μέσα παραγωγής. Η ιoιοκτησία ανήκει βέβαια στην άρχουσα τάξη, με την
έννοια oτι αυτή ιoιοποιείται το παραγoμενο υπερπροïoν. Oι εργα¸oμενοι έχουν oμως στην
κατοχή τους τα μέσα παραγωγής, με την έννοια oτι αυτοί αποçασί¸ουν σχετικά με το πeς 0α τα
0έσουν παραγωγικά σε κίνηση.»
3
O O0ωμανικoς τρoπος παραγωγής είναι ασιατικoς oιoτι, καταρχήν, η κρατική γη ως
μορçή ιoιοκτησίας ήταν κυρίαρχη. Luμçωνα με τον ισλαμικo νoμο η γη άνηκε στον σουλτάνο
που ήταν: «Lκιά και αντιπρoσωπος του Oεοu επί της γης».
4
Kατά oεuτερον η κοινoτητα
αποτελοuσε «ουσιαστικo στοιχείο της κοινωνικοπολιτικής οργάνωσης της ο0ωμανικής
αυτοκρατορίας»
5
oχι ως 0εσμoς που υποκα0ιστά την εξουσία, αλλά ως 0εσμoς υποεξουσίας
άρρηκτα oεμένος με τον αγροτικo χαρακτήρα της παραγωγής. Aυτo που ίσως να έχει σημασία
είναι oτι η uπαρξη της σχετικής αυτονομίας της κοινoτητας χωρίου σχετί¸εται ακριβeς με τον
χαρακτήρα του τρoπου παραγωγής. Η έλλει¡η ενσωμάτωσης της αγροτικής υπαί0ρου σε μια
είoους αγορά και ο εξωοικονομικoς τρoπος απoσπασης του υπερπροïoντος έχει ως συνέπεια την
λειτουργία της με προσανατολισμo την αυτοκατανάλωση oιαμορçeνοντας και τις κοινωνικές
oομές αντίστοιχα προς μια τέτοια λογική αυτονομίας-αυτάρκειας. Tέλος, είναι σαçές oτι η
σχετική αυτή ελευ0ερία αυτονομία είναι στοιχείο της συγκεκριμένης ταξικής ισορροπίας, είναι
2 Mandel Ernest, «O ασιατικoς τρoπος.», o.π., σσ. 151-2
3 Mηλιoς Iιάννης, Ο Ελληνικός Κοινωνικός Σχηματισμός, από τον επεκτατισμό στην καπιταλιστική ανάπτυξη,
Eκooσεις Kριτική 2000 A0ήνα, σ. 234
4 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, Δομές και θεσμοί στην ου!κοκ!ατία, τα αμπελάκια και κοινωνικοοικονομικός
μετασχηματισμός του ελλα"ικο# χ$!ου, Kάλβος 1988, σ. 20
5 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 34
8
απo τη μια οι συνειoητές παραχωρήσεις της άρχουσας τάξης και απo την άλλη εκείνο το
στοιχείο συναίνεσης και αποoοχής της ενσωμάτωσης των κυριαρχοuμενων τάξεων στον
μηχανισμo εξουσίας της O0ωμανικής Aυτοκρατορίας.
Aυτo το οποίο ίσως να αλλά¸ει απo το πρoτυπο του ασιατικοu τρoπου παραγωγής, το
οποίο συγκροτή0ηκε απo τους Mαρξ 1νγκελς οι οποίοι είχαν υπo¡η τους το κινέ¸ικο και ινoικo
παράoειγμα είναι η κοινωνική και οικονομική χρησιμoτητα της συγκρoτησης μιας είoους
υπερoομής σαν αυτής της ο0ωμανικής αυτοκρατορίας (τουλάχιστον στον ευρωπαïκo χeρο), η
οποία oιαçοροποιείται απo την κινέ¸ικη αυτοκρατορία. Πιο συγκεκριμένα αυτo που ίσως να
oιαçοροποιεί τον ο0ωμανικo ασιατισμo απo τον κινέ¸ικο ή τον ινoικo είναι ακριβeς oτι η
συγκρoτησή του πρeτου oεν έλαβε ποτέ ολοκληρωμένα μια «εσωτερική οικονομική oυναμική
αναπαραγωγής του», μια oυναμική αναπαραγωγής βασισμένη στη oική του αυτoνομη
παραγωγική βάση, αλλά η oυναμική της αναπαραγωγής του και της επέκτασής του ήταν
συνoεμένη με τη oυνατoτητα γεωγραçικής επέκτασης μέσα απo μια oιαρκή πολεμική
ετοιμoτητα και σuγκρουση. Aηλαoή ενe «μέσα στο κράτος συμçuονταν οι κρατικές λειτουργίες,
που ήταν αναγκαίες για την κοινωνική αναπαραγωγή, και οι μηχανισμοί αçαίρεσης
πλεονάσματος χάρη στην εξουσιαστική καταχτητική σχέση, απo την άλλη μεριά ουoέποτε η
κατάχτηση, ως μηχανισμoς, συγχωνεuτηκε πλήρως με το οικονομικοκοινωνικo σuστημα της
κατακτημένης κοινωνίας, eστε να oημιουργη0εί ενιαίος και ολοκληρωμένος σχηματισμoς»
6
. Iια
αυτo το λoγο και oεν υπάρχει το τέταρτο τυπολογικo στοιχείο του ασιατικοu τρoπου παραγωγής,
oηλαoή οι υoραυλικές υποoομές υποστήριξης της αγροτικής παραγωγής. Iια το λoγο αυτo η
ο0ωμανική αυτοκρατορία ποτέ oεν επιχείρησε να συγκροτήσει την κοινωνική συναίνεση με
βάση τις ανάγκες της παραγωγής oημιουργeντας πολu μεγάλα oημoσια έργα, oπως τα αρoευτικά
του κινέ¸ικου βασιλείου, κα0eς η ο0ωμανική αγροτική παραγωγή είχε έναν oιαçορετικo
«εξωτερικo» προσανατολισμo. Η κοινωνική συναίνεση και το επίπεoο ιστορικής ταξικής
εκμεταλλευτικής ισορροπίας στηρι¸oταν σε μια ιoεολογική σχετικeς εξωοικονομική ανάγκη,
την γεωγραçική επέκταση και τον πoλεμο. Lε αυτoν τον πολεμικo στoχο ήταν, λοιπoν,
προσανατολισμένος oλος ο κρατικoς μηχανισμoς, η παραγωγή και η ιoεολογία της çαντασιακής
κοινoτητα και, γενικeς, η ιoεολογική συνοχή πετυχαινoταν κυρίως με τον ετεροπροσoιορισμo σε
σχέση με τους αλλo0ρησκους ή και τους oυτικοuς.
Tελικά, λοιπoν, βλέπουμε ο ο0ωμανικoς ασιάτικος τρoπος παραγωγής αναoεικνuει τις
oικές του ιoιαιτερoτητες και τις oικές του αντινομίες
7
. Tο τρίτο τυπολογικo στοιχείο του
6 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 59
7 Aεν υποστηρί¸ουμε βέβαια εoe oτι oεν υπήρχε μια πολιτική oημoσιων και κρατικeν oαπανeν ή μια είoους
κοινωνική πολιτική. Kαι çυσικά υπήρχε, αλλά λειτουργοuσε μέσα απo τον 0εσμo των βακουçίων σχεooν
ανεξάρτητα απo τον κεντρικo σχεoιασμo. Η uπαρξη αυτής της λειτουργίας προçανeς και σχετικοποιεί κάπως την
παρακάτω 0έση oτι το ο0ωμανικo σuστημα παραγωγής oεν αναπτuσσει καμία εσωτερική oομική oιάρ0ρωση κα0eς
βασί¸εται κυρίως σε εξωοικονομικo κοινωνικo εξαναγκασμo. Aυτo που υποστηρί¸εται είναι oτι συνολικά ο
κεντρικoς και κυρίαρχος προσανατολισμoς του κράτους oεν έχει έναν τέτοιο χαρακτήρα.
9
ο0ωμανικοu ασιατικοu τρoπου παραγωγής είναι προçανές oτι είναι η λειτουργία του ως
πολεμική μηχανή και η λειτουργία του ως κοινωνικoς και oομικoς χeρος παρεμπooισης α) της
oιείσoυσης των συγκεκριμένων oυτικeν çεουoαρχικeν σχέσεων μάλιστα σε μια ιoιαίτερη
ιστορική çάση τους, στη çάση της μετάβασης στον καπιταλισμo, επομένως και β) της
καπιταλιστικής αγοράς.
Tο τέταρτο oμως αυτo ιoιά¸ον τυπολογικo στοιχείο αποoείχτηκε τελικά πολu αστα0ές,
eστε να καταçέρει να oημιουργήσει τη oυνατoτητα συνεχοuς και επιτυχοuς αναπαραγωγής και
να oιατηρήσει σε ενoτητα τον ο0ωμανικo κοινωνικo σχηματισμo. Lυνεπeς, oταν εξέλει¡αν οι
επεκτατικοί oροι ο ο0ωμανικoς ασιατικoς τρoπος παραγωγής έπα¡ε να έχει λoγο uπαρξης και
oεν μποροuσε παρά να ενταχ0εί σε μια πορεία αποooμησης και συνεχοuς κρίσης ανατρέποντας
oλες τις κοινωνικές ισορροπίες τoσο ανάμεσα στη σχέση κέντρου και περιçέρειας άρχουσας
τάξης και εγγυήτριας ouναμης της κοινωνικής τάξης, oηλαoή τον Lουλτάνο, oσο και στη σχέση
κυριαρχοuμενων και κυρίαρχων. Aντί0ετα, το κινέ¸ικο βασίλειο που oιατηροuσε μια εσωτερική
oυναμική βασί¸οντας την κοινωνική συναίνεση πάνω σε πιο στέρεες οικονομικές βάσεις, την
βελτίωση της παραγωγής μπoρεσε να αντιστα0εί πολu περισσoτερο στη λαίλαπα της
καπιταλιστικής αγοράς. Προçανeς, αυτή η εξέλιξη συνoέεται και με την αναγκαστική
χωροταξική συνoρευση της O0ωμανικής Aυτοκρατορίας με το κέντρο της ανάπτυξης του
καπιταλισμοu, την Aυτική Eυρeπη.
Aς συγκεκριμενοποιήσουμε oμως και ας προσoιορίσουμε με μεγαλuτερη ακρίβεια την
εξέλιξη και την πορεία αυτeν των αλλαγeν eστε να oοuμε τελικά πως επέoρασαν στη
oιαoικασία της πρωτοεκβιομηχάνισης. Η oομή της ανeτερης τάξης χωρι¸oταν: α) στον σουλτάνο
και το άμεσο περιβάλλον του που ήταν η κορυçή της πυραμίoας, β) τους στρατιωτικοuς, γ) τους
oιοικητικοuς και o) τους κληρικοuς. «Tα άτομα που συγκροτοuσαν τις κατηγορίες αυτές
αποτελοuσαν και τους καρπωτές του πλεονάσματος, που συγκεντρωνoταν απo το κράτος και
oιανεμoταν απo το Lουλτάνο ανάλογα με τη 0έση που κατείχαν και το ρoλο που oιαoραμάτι¸αν
στις κρατικές λειτουργίες και μηχανισμοuς. . O Lουλτάνος που μέσα απo τη λειτουργία του
ο0ωμανικοu κράτους αναoεικνυoταν σε ηγεμονική ouναμη παραχωροuσε στους στρατιωτικοuς
αξιωματοuχους, στους oιοικητικοuς λειτουργοuς και στους κληρικοuς çορολογικά προνoμια
πάνω στα αγροτικά και μη εισοoήματα, με αντάλλαγμα την παροχή υπηρεσιeν. Tυπικά
επρoκειτο για παραχeρηση απo το κράτος, και πιο συγκεκριμένα απo το σουλτάνο, ενoς
τμήματος απo το πλεoνασμα που αποσποuσε και συγκέντρωνε».
8
Mε βάση αυτήν την oιαoικασία οι κρατικές γαίες ανάλογα με τα εισοoήματα που έoιναν
και τελικά ανάλογα με τη ouναμη που είχε ο κάτοχoς τους υποoιαιροuνταν σε τρεις κατηγορίες:
Tα τιμάρια (timar) που αποçέρανε ετήσιο εισooημα έως και 19.999 άσπρα (akce) τα ¸ιαμέτια
8 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 58
10
(zi`amet) που αποoίoανε εισooημα απo 20.000 έως 100.000 άσπρα το χρoνο και τα χάσια
(has) που προσçέρανε ετήσιο εισooημα άνω των 100.000 άσπρων.
9
Tα τιμάρια που ήταν και τα πιο oιαoεoομένα ανήκαν στους πολεμιστές σπαχήoες
(spachi), ακριβeς ως αντάλλαγμα για τις πολεμικές τους υπηρεσίες και την πολεμική τους
ετοιμoτητα. Aυτοί oιατηροuσαν ο κα0ένας έναν μικρo στρατo που ακολου0οuσε στους πολέμους
ή λειτουργοuσε στον τoπο ως καταχτητική ouναμη. Aυτo που ίσως έχει μεγάλη σημασία είναι
oτι τελικά το μεγαλuτερο κομμάτι των εσooων των τιμαριωτeν oεν προερχoταν απo τα τιμάρια,
αλλά απo τη λεία και τις κρατικές υπηρεσίες.
Tο πέμπτο επομένως τυπολογικo στοιχείου του ασιατικοu τρoπου παραγωγής η oροι
συγκρoτησης της άρχουσας τάξης συνoέονται με τον συγκεκριμένο πολεμικo χαρακτήρα του
O0ωμανικοu κράτους. Mε σκοπo την υποστήριξη του επεκτατισμοu της αυτοκρατορίας το
κράτος πετυχαίνει τη συγκέντρωση του μεγαλuτερου μέρους του υπερπροïoντος στα χέρια του,
γεγονoς το οποίο προκαλεί την εμçάνιση ενoς κοινωνικοu στρeματος συντηροuμενου απo αυτo
το υπερπροïoν. Aυτo το κοινωνικo στρeμα αποτελεί την κυρίαρχη ouναμη στην κοινωνία. Tο
πρoβλημα oμως με την «εσωτερική λογική» της συγκεκριμένης κοινωνίας είναι oτι ναι μεν
επιoιeκει να λειτουργεί υπέρ ενoς πολu υ¡ηλοu βα0μοu στα0ερoτητας των βασικeν
παραγωγικeν σχέσεων, αλλά οι αστα0είς oροι πάνω στους οποίους βασί¸εται, oπως είναι ο
πoλεμος, προçανeς και oυσκολεuει την επιτυχία της συνεχοuς αναπαραγωγής ενoς υ¡ηλοu
βα0μοu στα0ερoτητας των παραγωγικeν σχέσεων .
Eίναι, λοιπoν, ξεκά0αρο πως oταν η χρησιμoτητα των σπαχήoων 0α μειωνoταν το oλο
οικονομικo και κοινωνικo οικοooμημα 0α ετί0ετο σε κρίση. 1τσι, γίνεται σαçές γιατί τα
προβλήματα ως προς τη λειτουργία του συστήματος παρουσιάστηκαν oταν εκoηλe0ηκε η
αoυναμία της αυτοκρατορίας για oιαρκή επέκταση, oταν εκoηλe0ηκε αoυναμία να εξυπηρετη0εί
ο βασικoς στoχος που oημιουργοuσε την βάση uπαρξης της αυτοκρατορίας.
Tο σημείο oμως που κατά την άπο¡ή μας είναι το κεντρικo στην πορεία της
εκβιομηχάνισης είναι, oπως έχει ήoη τονισ0εί, η ανατροπή των κοινωνικeν σχέσεων στην
uπαι0ρο σε βάρος των άμεσων παραγωγeν. Lτην ο0ωμανική κοινωνία τη γη την καλλιεργοuσαν
ελεu0εροι αγρoτες (reaya), oουλοπάροικοι μισακάρηoες καλλιεργητές και oοuλοι. Lτη
συντριπτική τους πλειο¡ηçία η αγροτιά στον ο0ωμανικo κοινωνικo σχηματισμo αποτελοuνταν
απo ελεu0ερους αγρoτες. Aντί0ετα, ο αρι0μoς των oουλοπάροικων μισακάρηoων αγροληπτeν,
oπως και των oοuλων, ήταν περιορισμένος. Η αναçορά του O. L. Barkan η οποία μεταçέρεται
απo τον Nικολoπουλο και υποστηρί¸ει oτι «η ο0ωμανική αυτοκρατορία αποτελείται απo
ελεu0ερους χωρικοuς που για πολuν καιρo ήταν μειο¡ηçία στη Auση»(
10
) ενισχuει την άπο¡ή
9 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σσ. 20 - 21
10 Bλ. O. L. Barkan, «Mορçές οργάνωσης της αγροτικής εργασίας στην O0ωμανική αυτοκρατορία το IE´και ILT´
αιeνα», μτç. Lπuρου Aσoραχά, στο % οικονομική "ομή των &αλκανικ$ν χω!$ν '()ος * (+ος αι$νας,, Eκooσεις
Mέλισσα 1979, σ.76 και 80 στο Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 62
11
μας για μια υ¡ηλοu επιπέoου κοινωνική ισορροπία της πάλης των τάξεων στην
O0ωμανική κοινωνία, ισορροπία που 0εωροuμε oτι συγκροτείται καταρχήν σε αντί0εση με τη
χειρoτερη 0έση που βρίσκονταν οι βαλκάνιοι χωρικοί στην çεουoαρχική Nοτιανατολική Eυρeπη
πριν την ο0ωμανική κατάκτηση και στην πολεμική ανάγκη για επέκταση, αλλά κυρίως αυτή η
αναγνeριση 0α μας βοη0ήσει να κατανοήσουμε καλuτερα τις συνέπειες της ανατροπής αυτής
της ταξικής εκμεταλλευτικής ισορροπίας .
Tα τιμάρια που αποτελοuσαν την κυριoτερη μορçή παραγωγικής σχέσης στον
ο0ωμανικo κοινωνικo σχηματισμo ήταν χωρισμένα σε ανεξάρτητες μικρές αγροτικές
εκμεταλλεuσεις, που είχαν παραχωρη0εί απo το κράτος σε ελεu0ερους χωρικοuς για
καλλιέργεια. Mάλιστα το ο0ωμανικo κράτος κατoρ0ωσε να μετατρέ¡ει τις oουλοπάροικες τάξεις
των χωρικeν των κατακτημένων χωρeν σε ελεu0ερη τάξη, προσ0έτοντας oτι «οι νoμοι του
Bυ¸αντίου και των σερβικeν χωρeν μας oείχνουν oτι οι χωρικοί υπoκεινταν σε oλες τις
υποχρεeσεις της oουλοπαροικίας, αγγαρεία, main morte (oικαίωμα στα αγα0ά του νεκροu
oουλοπάροικου) κ.τ.λ και καταλήγει oτι το ο0ωμανικo κράτος μετέτρε¡ε την προσωπική
εξάρτηση σε εξάρτηση αποκλειστικά οικονομική»(
11
).
O τιμαριοuχος που αποτελοuσε τον κορμo της κυρίαρχης τάξης oεν είναι «οuτε
çεουoαλικoς άρχοντας οuτε εκπρoσωπος μιας γεωκτητικής αριστοκρατίας πλουτισμένης απo τη
γη, είναι oμως υπο¡ήçιος να γίνει. Tο ο0ωμανικo κράτος βρισκoταν σε κατάσταση oιαρκοuς
αγeνα για να αποτρέ¡ει μια τέτοια εξέλιξη που οoηγοuσε στην υπονoμευση των ίoιων του των
συμçερoντων. Mάλιστα, για να παρεμποoίσουν μια τέτοια εξέλιξη, οι κανονισμοί της
ο0ωμανικής αυτοκρατορίας oεν επέτρεπαν στους τιμαριοuχους να απαιτοuν αγγαρεία απo τους
αγρoτες που καλλιεργοuσαν τις μικρές αγροτικές εκμεταλλεuσεις, στις οποίες χωρι¸oταν το
τιμάριο και τους είχαν παραχωρη0εί απo το κράτος. Eπίσης, απαγορευoταν στους τιμαριοuχους
να χρησιμοποιοuν τους αγρoτες σαν εργατικά χέρια στις oικές του γαίες . Xάρη σε αυτά τα
μέτρα oσο και να χειροτέρευαν αργoτερα οι συν0ήκες ¸ωής των αγροτeν, αυτοί oεν έχασαν ποτέ
επίσημα την ιoιoτητα του ελεu0ερου αγρoτη.»(
12
)
Mε την εκoήλωση της αoυναμίας του ο0ωμανικοu κράτους για oιαρκή στρατιωτική
επέκταση, το ενoιαçέρον της κυρίαρχης τάξης αρχί¸ει να στρέçεται, oλο και περισσoτερο στην
εκμετάλλευση της γαιοπροσooου σαν αποκλειστικής σχεooν πηγής απoσπασης
πλεονάσματος.(
13
) Kαι είναι πολu λογικo κα0eς ο ρoλος τους στο κράτος μειωνoταν, ενe τα
έσοoα απo τις λείες oεν υπήρχαν. Aυτo είχε ως συνέπεια να oιαταραχ0εί η κοινωνική ισορροπία,
να εντα0εί η ταξική πάλη και η κοινωνική επί0εση της κυρίαρχης τάξης σε βάρος της αγροτικής
τάξης με αποτέλεσμα να oημιουργη0οuν κεντρoçυγες oυνάμεις οι οποίες ανέτρεπαν την
«εσωτερική αρμονία» του κυρίαρχου τρoπου παραγωγής, κα0eς είχε ανατραπεί η «εσωτερική
11 Bλ. O. L. Barkan, «Mορçές οργάνωσης .», o.π., σσ. 83-84, στο Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 63
12 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 64
13 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σσ. 67-8
12
λογική» του. Aπo την άλλη η αoυναμία να oιατηρήσει η αυτοκρατορία το oυναμισμo της
απέναντι στην Eυρωπαïκή Auση, η οποία πλέον είχε περάσει στο στάoιο του καπιταλισμοu και
είχε αναπτuξει μια πρωτoγνωρη για την παγκoσμια ιστορία οικονομική και πολιτική oυναμική
είχε και τη συνέπεια να μπει η ο0ωμανική κοινωνία σε μια oιαoικασία ενσωμάτωσης της στην
καπιταλιστική αγορά. Aυτo είχε ως συνέπεια, καταρχήν, να ενταχ0εί η παραγωγική oιαoικασία
στη λογική του καπιταλιστικοu κέρoους, πράγμα που επιβάρυνε ακoμη περισσoτερο τη 0έση των
αγροτeν, κα0eς η πίεση σε βάρος τους αυξανoταν.
Aς oοuμε oμως πιο συγκεκριμένα την εξέλιξη στις παραγωγικές σχέσεις. O τρoπος με
τον οποίο η κυρίαρχη τάξη αναoιαμορçeνει υπέρ της την μέχρι τoτε κοινωνική εκμεταλλευτική
ισορροπία είναι η ολοένα και περισσoτερο ιoιωτικοποίηση της çορολογίας. O συνασπισμoς
εξουσίας Lουλτάνος/ κράτος- κυρίαρχη τάξη πρέπει να επαναπροσoιοριστεί με βάση τις νέες
ανάγκες της τελευταίας. Mέχρι την περίοoο εκείνη η κυρίαρχη τάξη, οι τιμαριeτες, είχε ως
βασικo προïoν πλουτισμοu τον πoλεμο και τον κρατικo μηχανισμo. Tο κράτος χρεια¸oταν
κυρίως ως συμμαχία μεταξu τους και ο Lουλτάνος κυρίως χρεια¸oταν να υπάρχει ως εγγυητής
αυτής της συμμαχίας, eστε να μποροuν να γίνονται οι πoλεμοι και να είναι νικηçoροι.
Παράλληλα το κράτος εγγυοuταν την ισοτιμία της κυρίαρχης τάξης, το συλλογικo ταξικo
συμçέρον σε βάρος των εκμεταλλευομένων τάξεων και το συλλογικo των αντίπαλων
κοινωνικeν σχηματισμeν. Eγγυοuταν την uπαρξη μιας παραγωγικής βάσης για την
αναπαραγωγή της άρχουσας τάξης και εγγυοuταν μια είoους στα0ερoτητας με τα τιμάρια. Mε
την εμçάνιση της αoυναμίας επέκτασης της αυτοκρατορίας αλλά¸ουν και οι σχέσεις ανάμεσα
στην κυρίαρχη τάξη και τον εκπρoσωπo της τον Lουλτάνο, oηλαoή το κράτος. Oι περιçερειακοί
άρχοντες oε χρειά¸ονται ποια τoσο αυτή τη συλλογική ταξική συμμαχία οπoτε είναι λογικo να
πιέ¸ουν για περισσoτερη αυτονομία, που σημαίνει απo τη μεριά του αυτοκράτορα μεγαλuτερες
παραχωρήσεις. O νέος συνασπισμoς εξουσίας έχει περισσoτερο ταξικo και εκμεταλλευτικo
χαρακτήρα. O σουλτάνος για να μπορέσει να oιατηρήσει την ισχu του είναι υποχρεωμένος να
παραχωρεί ολοένα και μεγαλuτερο μέρος της υπερπαραγωγής στην κυρίαρχη εκμεταλλευτική
τάξη, eστε να αντικαταστήσει το χαμένο κέρoος απo τη μη uπαρξη πολέμων. Tο κράτος
αoυνατεί να προστατεuσει τους άμεσους παραγωγοuς, κα0eς ο έλεγχος ολοένα και
απομακρuνεται απo την πρωτεuουσα και το κέντρο. Iια την άρχουσα τάξη της νέας περιooου το
κράτος- Lουλτάνος αποκτά μια νέα σημασία που αντικα0ιστά την πολεμική, είναι ο εγγυητής
της εκμίσ0ωσης των çoρων. O ασιατικoς τρoπος παραγωγής που αρχικά ήταν βασισμένος σε
χαρακτηριστικά κατακτητικοu-oοσιματικοu τuπου μετασχηματί¸εται και τείνει να μετεξελιχ0εί
περισσoτερο «σε μια ιoιoτυπη μορçή çεουoαλικeν σχέσεων, απo τις οποίες oμως απουσία¸ε σε
μεγάλη έκταση ο 0εσμoς της πλήρους κυριoτητας»(
14
).
Tο ¸ήτημα γίνεται ακoμη πιο σuν0ετο κα0eς την περίοoο της παρακμής της O0ωμανικής
14 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 87
13
Aυτοκρατορίας, η ο0ωμανική κοινωνία ενσωματeνεται στην παγκoσμια αγορά με
αποτέλεσμα παράλληλα με την τάση çεουoαρχοποίησης, η οποία ποτέ oε 0α ολοκληρω0εί για να
λάβει τα oυτικοευρωπαïκά çεουoαλικά χαρακτηριστικά, να εμçανί¸ονται στοιχεία
καπιταλιστικοποίησης κάποιων στοιχείων της παραγωγής. Oα μποροuσε μάλιστα κάποιος να
συνoέσει την τάση για çεουoαρχοποίηση ως αναγκαία προüπo0εση την οποία η ιστορική
αναγκαιoτητα επιβάλλει κατά τη oιάρκεια της εξέλιξης του συγκεκριμένου κοινωνικοu
σχηματισμοu για τη μετάβαση σε στον παραγωγικo και εμπορευματικo καπιταλισμo ή την
ενσωμάτωσή του στην καπιταλιστική αγορά.
0& Η /ια/ικασ$α πρωτοεκβιομηχάνισης στο Πήλιο
0&1& Η βιοτεχν$α στον ασιατικ, τρ,πο παρα*ω*ής, οι /υνατ,τητες ανάπτυ1ής της
κατά την περ$ο/ο της απο/ιάρ(ρωσης του +(ωμανικού τρ,που παρα*ω*ής
Πρeτη συνέπεια της ανατροπής σε βάρος των αγροτeν της ταξικής ισορροπίας και της
πορείας çεουoαρχοποίησης αçορά τις oημογραçικές εξελίξεις και τις πλη0υσμιακές
μετακινήσεις. O Ηλίας Nικολoπουλος είναι σαçής: «οι oημογραçικές εξελίξεις που
σημειe0ηκαν στην ο0ωμανική κοινωνία την περίοoο . » αυτή «χαρακτηρί¸ονται απo μια
έντονη oημογραçική στασιμoτητα ή, πιο σωστά, ο πλη0υσμoς αυξάνεται με πολu μικρo ρυ0μo,
κυρίως στο ευρωπαïκo της τμήμα. Lε ouο μάλιστα περιοχές, τη Oεσσαλία και τη Mακεoονία
oπου είχαμε σημαντική ανάπτυξη των τσιçλικιeν, παρουσιάστηκε κατά το oιάστημα 1520- 1820
πλη0υσμιακή μείωση στην πρeτη και στασιμoτητα στη oεuτερη»(
15
). Η απάντηση που oίνει ο
ίoιος ερευνητής είναι εξίσου σαçής: «Nομί¸ουμε oτι τις αιτίες της oημογραçικής αυτή εξέλιξης
πρωταρχικά πρέπει να τις αποoeσουμε σε μεγάλο βα0μo στις μετακινήσεις των πλη0υσμeν προς
τις ορεινές και νησιωτικές περιοχές, oπως και στη μετανάστευση προς το εξωτερικo. Lε o, τι
αçορά oε τους παράγοντες που υποκίνησαν τα μεταναστατευτικά αυτά ρεuματα, πρέπει να
ανα¸ητη0οuν καταρχήν στις τάσεις oιαçοροποίησης των «ασιατικeν» κοινωνικοπολιτικeν
σχέσεων, που κυριαρχοuσαν στην κατεu0υνση των «çεουoαρχικeν» oπως και στις πρeτες
ρωγμές κεçαλαιοκρατικοu χαρακτήρα που 0α κάνουν την εμçάνισή τους απo τα μέσα του IΗ´
προς το IO´ αιeνα.»(
16
) Tα λoγια του Kωστή Mοσκeç, oπως τα μεταçέρει ο ίoιος επιβεβαιeνουν
αυτήν την ερμηνεία. «Lε κά0ε καινοuριο κuμα çεουoαρχοποίησης του ευçορeτερου κάμπου, ο
oρoμος είναι ανοικτoς προς το βουνo». Tα στοιχεία που μεταçέρει είναι καταoεικτικά: με την
επέκταση των τσιçλικιeν σε βάρος της oημoσιας γης, οι γεωργοί υποχρεeνονταν να
καταβάλουν με τη μορçή oιαçoρων çoρων 20 25° της παραγωγής τους στους γαιοκτήμονες
πέρα απo το 28° της παραγωγής που κατεβάλανε στο κράτος.»(
17
) Πάρα πολu μεγάλο
15 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 92
16 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 92
17 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 93
14
ενoιαçέρον έχει η σuγκριση ouο περιooων της ιστορίας του ίoιου κοινωνικοu χeρου, oηλαoή
του βαλκανικοu, που επιχειρεί η Eλ. Aντωνιάoη Mπισμπίκου αυτής του 14
ου
αιeνα και εκείνης
μεταξu 1750- 1850 « . oυo στιγμές αποoιάρ0ρωσης``, oυο κορυçαία σημεία εκçεουoαλισμοu
(ο oρος χρησιμοποιοuμενος στην πλατειά του σημασία) που προηγείται απo την τελική πτeση
ouο αυτοκρατοριeν, πρωτuτερα ισχυρά συγκεντρωτικeν, της βυ¸αντινής και της
ο0ωμανικής»(
18
). Tην περίοoο αυτή έχουμε αγροτική έξοoο, λοιπoν, η οποία oημιοuργησε e0ηση
προς τους ορεινοuς oγκους. Tο ερeτημα γιατί στους ορεινοuς oγκους oεν είναι ouσκολο να
απαντη0εί: η oυσκολία των ο0ωμανικeν αρχeν να ελέγχουν με τα υπάρχοντα μέσα
ολοκληρωτικά τον χeρο κυριαρχίας τους ή ίσως και η αoιαçορία των μπέηoων, κα0eς ο κα0αρά
γεωργικoς προσανατολισμoς του ο0ωμανικοu παραγωγικοu συστήματος, ιoιαίτερα με τη μορçή
που έλαβε τους τελευταίους αιeνες oεν προκαλοuσε την άμεση ανάγκη σuνoεσης των χωρeν της
πεoιάoας με τις χeρες του βουνοu. Eκεί oιαμορçeνονταν νέοι εξουσιαστικοί μηχανισμοί και νέοι
συνασπισμοί εξουσίας ανάμεσα σε εξουσια¸oμενους και εξουσιαστές, οι μηχανισμοί των
κλεçτeν και των αρματολeν, oημιουργeντας νέες ελίτ. Η κοινωνική συμμαχία του βουνοu
βασισμένη κυρίως στην κτηνοτροçία συγκροτοuταν μέσα απo την «çυσική» σuγκρουση βουνοu
πεoιάoας, κτηνοτρoçων αγροτeν. Aηλαoή οι κτηνοτρoçοι oημιουργοuσαν έναν πολεμικo
μηχανισμo άμυνας μέσα απo έναν κοινωνικo καταμερισμo και oιαχωρισμo ανάμεσα σε εκείνους
που ασχολοuνταν με την κτηνοτροçία και σε εκείνους που τους προστάτευαν. Aυτoς ο
πολεμικoς μηχανισμoς μποροuσε μέσα απo τη oυναμική των oπλων να αυτονομείται και να
μετατρέπεται σε εξουσιαστικo μηχανισμo του ορεινοu χeρου. Lίγουρα, η ταξική ισορροπία και
οι κοινωνικοί oροι στα βουνά βρίσκονταν σε πολu καλuτερο επίπεoο για τις κατeτερες τάξεις.
Aυτo που έχει ενoιαçέρον είναι oτι τελικά αυτοί οι χeροι oεν μποροuσαν να συγκροτήσουν ένα
oιευρυμένο ανεξάρτητο πεoίο αντιπαρατι0έμενο με κρατική μορçή ενάντια στο ο0ωμανικo
κράτος, οπoτε αναγκαστικά ενσωματe0ηκε στους εξουσιαστικοuς μηχανισμοuς της O0ωμανικής
Aυτοκρατορίας με περισσoτερα oικαιeματα απo oτι οι άλλοι χeροι. Aποτελοuσαν, oηλαoή,
τελικά αυτοί οι εξουσιαστικοί μηχανισμοί κομμάτι του πολυσuν0ετου ο0ωμανικοu κοινωνικοu
σχηματισμοu και μoνο εν oυνάμει αποτελοuσαν κίνoυνο για συνολική ανατροπή. Oα μποροuσε
κάποιος να ισχυριστεί oτι απo τη μια ήταν μια απo τις εκçάνσεις της τάσης αποooμησης του
ο0ωμανικοu κοινωνικοu ιστοu και περιçερειοποίησης της πολιτικής ισχuος, απo την άλλη oμως
λειτοuργησε μέσα σε κάποια oρια γενικής εξισορρoπησης, eστε να μπορεί γενικά το ο0ωμανικo
κα0εστeς να αναπαράγεται.
Bέβαια, oπως έχουμε ήoη αναçέρει η αγροτική έξοoος oεν κατευ0υνoταν μoνο στα
ορεινά. Kατά τον T¸ιαμτ¸ή A. «την εποχή αυτή μποροuμε να μετρήσουμε τέσσερα
μεταναστευτικά ρεuματα να oιαγράçονται κα0αρά, το πρeτο κατευ0uνεται απo την uπαι0ρο στις
18 Bλ.Aντωνιάoου - Mπιμπίκου Eλένη, «Eρημωμένα χωριά στην Eλλάoα. 1νας προσωρινoς απολογισμoς», μτç.
Lπ. Aσoραχά στο % οικονομική "ομή των &αλκανικ$ν χω!$ν '()ος * (+ος αι-,, Eκooσεις Mέλισσα, A0ήνα 1979
στο Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 93
15
μεγάλες κωμοπoλεις, πoλεις και βιοτεχνικά κέντρα που γίνονται πoλοι έλξεως των
ξερι¸ωμένων αυτήν πλη0υσμeν. Lυνή0ως ανα¸ητοuν και απο¸οuν απo oευτερεuουσες, ίσως
παρασιτικές, απασχολήσεις. Tο oεuτερο μεταναστευτικo ρεuμα πραγματοποιείται απo τη μια
περιοχή στην άλλη κα0eς οι χωρικοί ¡άχνουν για καλλίτερους oρους εργασίας, περισσoτερη
ασçάλεια, λιγoτερα βάρη, αν0ρωπινoτερη μεταχείριση. Oι περιοχές που μεταναστεuανε οι
καταπιε¸oμενοι ήσαν οι ορεινές απoκεντρες περιοχές, περιοχές που για τον έναν ή τον άλλον
λoγο απολαμβάνανε σχετικά προνoμια ελευ0ερίας και τέλος τα νησιά. Lτα μέρη αυτά η
τουρκική oιοίκηση ήταν σκιeoης για λoγους που ανάγονται στις ίoιες τις oομές του oιοικητικοu
μηχανισμοu σε συνoυασμo με την ανυπαρξία οoικοu oικτuου και επαρκeν συγκοινωνιακeν
μέσων. 1τσι κάποια στιγμή ορισμένες περιοχές του ελληνικοu χeρου και κυρίως οι ακτές και τα
νησιά βρέ0ηκαν να κατοικοuνται τoσο απo τους μoνιμους κατοίκους τους που είχαν γνeση της
Oάλασσας απo παράoοση, oσο και απo ανήσυχα, oημιουργικά και επιχειρηματικά πνεuματα που
είχαν çτάσει και εγκαταστα0εί εκεί, κάτω απo την πίεση oιωγμeν και κά0ε çuσεως καταπιέσεις.
Tο τρίτο ρεuμα στο εσωτερικo της ο0ωμανικής αυτοκρατορίας είναι εκείνο που οoηγεί απo την
uπαι0ρο, το χωριo στο «κλαρί» (ενν. στις ομάoες των κλεçταρματωλeν) και τέλος το τέταρτο
είναι εκείνο που κατευ0uνεται στο εξωτερικo για να τροçοoοτήσει τις ελληνικές παροικίες που
υπήρχαν εκεί ή για να oημιουργήσει καινοuριες»(
19
).
Aυτo που 0α μποροuσαμε να κρατήσουμε απo την αναçορά του T¸ιαμτ¸ή είναι η
υπoνοια μιας ποιοτικής oιαçοροποίησης των μεταναστeν. Kάποιοι απo αυτοuς ικανοποιοuνταν
με την προοπτική μιας λίγο καλuτερης oιαβίωσης, ενe κάποιοι άλλοι ήταν «ανήσυχα,
oημιουργικά και επιχειρηματικά πνεuματα». Lτη συνέχεια λαμβάνουμε υπo¡η μας oτι ένα
χαρακτηριστικo του ο0ωμανικοu ασιατικοu τρoπου παραγωγής ήταν oτι λειτουργοuσε και
υπήρχε η οικιακή αγροτική χειροτεχνία η οποία κάλυπτε τις ανάγκες των μικρeν τοπικeν
κοινωνιeν η οποία oταν ξέçευγε απo το χωρίο λειτουργοuσε αυστηρά μέσα στα πλαίσια μιας
αγοράς προïoντων ανταλλακτικής αξίας, άσχετα εάν μεσολαβοuσε ως ανταλλακτικo μέσο η
νομισματική αξία(
20
). Eπίσης, γνωρί¸ουμε oτι γενικeς η βιοτεχνική παραγωγή στις πoλεις ήταν
υπαρκτή, πράγμα που μας oείχνει oτι είναι oυνατoν να αναπτυχ0εί η βιοτεχνία μέσα στους
κoλπους της ο0ωμανικής κοινωνίας(
21
). Tα τρία αυτά στοιχεία μας οoηγοuν στην υπo0εση oτι η
19 T¸ιαμτ¸ής A.I., % ναυτιλία του .ηλίου στην ου!κοκ!ατία, Bιβλιοπωλείο της Eστίας, σσ. 15-16
20
21 Eκείνο που αποτελεί ιoιοποιo χαρακτηριστικo του ασιατικοu τρoπου παραγωγής και το παρατηροuμε και στην
ο0ωμανική εκoοχή του είναι το γεγονoς oτι οι πoλεις υπάγονται αυστηρά στην κεντρική εξουσία του κράτους ή
στους oιάçορους τοπάρχες. Aεν έχουμε oηλαoή το çαινoμενο των ανεξάρτητων πoλεων της çεουoαλικής ouσης.
Παράλληλα η εμπορική αγορά είναι κεντρικά προσoιορισμένη και ελεγχoμενη. Παρoλαυτά τα αστικά κέντρα
oιατηροuν και αναπτuσσουν βιοτεχνική παραγωγή, η οποία oμως λειτουργεί υπαγμένη στους αυστηροuς
παρεμβατικοuς κανoνες ενoς κράτους και μιας άρχουσας τάξης που ο oλος της πλοuτος προέρχεται απo την
αγροτική παραγωγή. Kατά τον Ernest Mandel και κυρίως με βάση τα μαρξικά κείμενα η ανάπτυξη των πoλεων στις
χeρες της Aνατολής ήταν «αρκετά τυχαία και oευτερεuουσας σημασίας», η παραγωγή παρέμενε σχεooν
αποκλειστικά παραγωγή αξιeν χρήσης. Παρoλαυτά η ανάπτυξη της παραγωγής ανταλλακτικeν αξιeν στις πoλεις
είναι εκείνη που κα0ιστά oυνατή την προετοιμασία για την κυριαρχία του κεçαλαίου. Oταν η ouναμη του χρήματος
γίνεται κυρίαρχη σε μη βιομηχανικές κοινωνίες, αυτo οoηγεί στην κυριαρχία της υπαί0ρου πάνω στην πoλη.( Bλ.
για oλα Mandel Ernest, «O ασιατικoς τρoπος.», o.π., σ. 152.) «M` άλλα λoγια, η ιoιαίτερη oομή του ασιατικοu
16
επιβάρυνση των κοινωνικeν oρων στην αγροτική παραγωγή και ο εκçεουoαρχισμoς
της οoηγοuσε σε μια μεγαλuτερη «αγροτοποίηση» της παραγωγής. Aηλαoή, απo τη στιγμή που η
ανάγκη της κυρίαρχης τάξης είναι μια ολοκληρωτική υποταγή των αγροτeν στις γεωργικές
ασχολίες οι οποίες προσçέρουν μέσα απo την εκμισ0ωμένη çορολογία μεγαλuτερο πλοuτο
υπάρχει πίεση προς αυτήν την κατεu0υνση μέσα απo την αuξηση των çορολογικeν
υποχρεeσεων των ραγιάoων. Lυνεπeς, εκείνοι οι οποίοι πρeτοι 0α αισ0άνονταν αoυναμία να
αντεπεξέλ0ουν στη νέα πραγματικoτητα είναι oσοι μέσα στις αγροτικές κοινoτητες εξασκοuσαν
παράπλευρα στις αγροτικές τους ασχολίες κάποια μορçή εξειoικευμένης τεχνικής εργασίας μέσα
σε αυτo το αυτοκαταναλωτικo πλαίσιο. Πρeτοι αυτοί, λοιπoν, 0α ανα¸ητοuσαν χeρους που 0α
υπήρχε η oυνατoτητα είτε να εξασκήσουν με τον ίoιο τρoπο την εργασία τους είτε να την
αναπτuξουν. Yποστηρί¸ουμε oηλαoή εoe oτι ένα κομμάτι των μεταναστeν ήταν εκείνοι που
εξασκοuσαν οικοτεχνία και έçυγαν απo τον τoπο τους επειoή ακριβeς πιέ¸ονταν να
προσανατολιστοuν στην αγροτική παραγωγή.
Aν το oοuμε πιο συγκεκριμένα το γεγονoς oτι στους χeρους αυτοuς έπνεε σε σχέση με
την καταπνικτική κατάσταση στην πεoιάoα ή στην ηπειρωτική χeρα ένας oσον αçορά τα νησιά
αέρας μεγαλuτερης ελευ0ερίας και μεγαλuτερης σιγουριάς 0α πρέπει σίγουρα να υπολογιστεί ως
πολu βασικoς παράγοντας για τον παραγωγικo μετασχηματισμo πολλeν περιοχeν προς μια
βιοτεχνική κατεu0υνση. Πολλοί, λοιπoν, αυτoνομοι τεχνίτες που oεν άντεχαν την καταπίεση και
την βίαιη αγροτοποίηση των πεoινeν περιοχeν ή γενικeς των περιοχeν που
εκçεουoαρχοποιοuνταν ήταν πολu λογικo να συγκεντρω0οuν σε αυτές τις περιοχές και τελικά να
αναπτuξουν τη βιοτεχνία. Πάνω σε αυτo 0α μποροuσε κάποιος να ισχυριστεί κάνοντας ένα
συσχετισμo, oχι και τoσο αυ0αίρετο, oτι η ελευ0ερία των βουνeν που οoήγησε στην
πρωτοεκβιομηχάνιση 0υμί¸ει την ελευ0ερία των αστικeν πoλεων στο oυτικo μεσαίωνα. Oι
βιοτεχνικές κοινoτητες και οι oομές που oημιουργή0ηκαν για να τις προστατέ¡ουν και
γενικoτερα το ευρuτερο απoλυτα oιαçοροποιημένο και αντι0ετικo παραγωγικo, κοινωνικo,
οικονομικo πλέγμα έχει περισσoτερες αναλογίες με την αντι0ετική κατάσταση πoλης υπαί0ρου
στο oυτικo μεσαίωνα παρά με τα κοινωνικά χαρακτηριστικά που οoήγησαν στην
πρωτοεκβιομηχάνιση στην uπαι0ρο στην Eυρeπη, ως πρeτη çάση της εκβιομηχάνισης. Aεν
υπήρξε oηλαoή ένας γενικoς μετασχηματισμoς της παραγωγικής βάσης ολoκληρης της
ο0ωμανικής κοινωνίας eστε να τε0οuν οι oροι για την ανάπτυξη του καπιταλισμοu, αλλά
μετασχηματίστηκαν κάποιοι συγκεκριμένοι χeροι που βρίσκονταν υπo ιoιαίτερους oρους. Η
πρωτοεκβιομηχάνιση στην ο0ωμανική κοινωνία είναι συνέπεια της τάσης çεουoαρχοποίησης. Η
ανολοκλήρωτη αυτή oμως oιαoικασία σε συνoυασμo με το γεγονoς oτι ήoη η ο0ωμανική
τρoπου παραγωγής η υπαγωγή των πoλεων τoσο στη γεωργία oσο και στην κεντρική εξουσία συνεπαγoταν oτι
το κεçάλαιο oεν μποροuσε πλήρως να αναπτυχ0εί. Aυτo σήμαινε oχι στασιμoτητα των παραγωγικeν oυνάμεων
(κάτι το οποίο oεν μπορεί να υποστηριχ0εί σε μια περίπτωση oπως αυτή της Kίνας), αλλά επιβραoυνoμενη
ανάπτυξη, η οποία, τελικά, αποoείχ0ηκε μοιραία για τα έ0νη τα οποία βασίστηκαν σ` αυτoν τον τρoπο παραγωγής».(
Mandel Ernest, «O ασιατικoς τρoπος.», o.π., σ. 152.)
17
κοινωνία εντάχ0ηκε στην παγκoσμια καπιταλιστική αγορά, χωρίς να έχει μπορέσει
(oεν ξέρουμε αν 0α μποροuσε να εξελιχ0εί oιαçορετικά) να συγκροτήσει μια ιoιαίτερη
βιοτεχνική oυναμική προçανeς την εμπooισε να συνεχίσει προς αυτήν την πορεία.
Oι συνέπειες της ενσωμάτωσης της ο0ωμανικής κοινωνίας στη oιε0νή αγορά οoήγησαν
στην εμπορευματικοποίηση του ιoιοποιοuμενου απo την κυρίαρχη τάξη πλεονάσματος είτε αυτo
είχε τη μορçή χρήματος είτε αγροτικοu προïoντος, πράγμα που oημιοuργησε τη βάση
σχηματισμοu ιoιωτικοu κεçαλαίου μέσα απo την πρωταρχική συσσeρευση. Η βάση αυτή oμως
παρoτι ήταν μικρή και κατά συνέπεια η oυνατoτητα για την πραγματοποίηση παραγωγικeν
επενouσεων ιoιαίτερα περιορισμένη, ένα κομμάτι κατευ0uν0ηκε προς την βιοτεχνία, ακριβeς
oιoτι υπήρχαν οι υλικές προüπο0έσεις: η προσçορά τεχνογνωσίας και ένα λιγoτερο βαρu
çορολογικo 0εσμικo πλαίσιο στους ορεινοuς oγκους ή σε νησιά το οποίο επέτρεπε την
πρωτοεκβιομηχάνιση. 1να κομμάτι του εμπορικοu κεçαλαίου, πιεσμένο για ανεuρεση νέων
πηγeν, «ανακάλυ¡ε» τους τεχνίτες που έçευγαν απo την πεoιάoα, τους συγκέντρωσε στο
ελεu0ερο ορεινo ή νησιωτικo χeρο και τους συνέoεσε υπo την εποπτεία και τον έλεγχo του
γεννeντας τη μανιçακτοuρα. O ελεu0ερος ανταγωνισμoς ως χαρακτηριστικo του πρeτου
σταoίου του καπιταλισμοu oημιουργοuσε oλες τις προüπο0έσεις για μια επιτυχημένη ανάπτυξη
της βιοτεχνίας.
1τσι, λοιπoν, μπoρεσαν και oημιουργή0ηκαν οι oροι σε κοινoτητες και σε περιοχές της
O0ωμανικής Aυτοκρατορίας οι οποίες εξελίχ0ηκαν σε oυναμικά οικονομικά βιοτεχνικά κέντρα
τα οποία oμως εξαιτίας της αντίρροπης πορείας των περιοχeν της ο0ωμανικής αυτοκρατορίας
που είχαν ενταχ0εί σε μια τροχιά εκçεουoαρχοποίησης oεν μπoρεσαν να ενιαιοποιη0οuν ως
παραγωγική oομή, παρoτι αποτελοuσαν συνέπεια των ίoιων çαινομένων και παρoτι συνoέονταν
και ήταν υποταγμένες στο ίoιο εμπορικo κεçάλαιο. Aηλαoή παρoτι βρίσκονταν στην ίoια
κοινωνία και στο ίoιο κράτος, oεν επικοινωνοuσαν ουσιαστικά κα0oλου ως κοινωνικοί και
οικονομικοί χeροι. Η βιοτεχνική παραγωγή ήταν συνoεμένη κυρίως με τις αγορές της
Eυρωπαïκής Auσης. Aυτo είχε ως αποτέλεσμα ο ο0ωμανικoς κοινωνικoς σχηματισμoς να
oιασπαστεί σε ouο παραγωγικοuς χeρους, τον εκçεουoαρχημένο ασιατικo και τον
πρωτοκαπιταλιστικo. Bέβαια, κανείς oεν μπορεί να ισχυριστεί oτι πρoκειται για ισοouναμες
παραγωγικές oομές. Η αγροτική παραγωγή συνέχι¸ε να αποτελεί το βασικo πεoίο oιαμoρçωσης
της κυρίαρχης τάξης στην O0ωμανική Aυτοκρατορία. Oι oποιες υπάρχουσες βιοτεχνικές νησίoες
oεν αποτελοuσαν παρά ένα περι0ωριακo çαινoμενο καταoικασμένο να αποτuχει άσχετα με τη
oυναμική που αναoείκνυε, κα0eς αυτή είναι απoρροια της çuσης της βιοτεχνικής παραγωγής,
oηλαoή oεν πρέπει να μας ξεγελά η μεγάλη oιαçορά σε επίπεoο πολιτισμικής, πνευματικής,
πολιτικής και κοινωνικής ανάπτυξης των περιοχeν και των αν0ρeπων του βιοτεχνικοu τομέα
απo τον αγροτικo.
Eίoαμε την εμçάνιση της βιοτεχνίας ως συνέπεια της ενσωμάτωσης της ο0ωμανικής
18
αγοράς στον υπo oιαμoρçωση oιε0νή καταμερισμo της παραγωγής, επίσης είoαμε τη
oιάσπαση του ο0ωμανικοu χeρου ως συνέπεια των αντιçάσεων και των αντίρροπων τάσεων της
εκçεουoαρχοποίησης, αλλά oεν επισημάναμε τη σημαντική συμβολή στην υποστήριξη της
βιοτεχνίας των πρoσ0ετων καταναλωτικeν αναγκeν που oημιοuργησε ο πρoσ0ετος πλοuτος στη
νέα çεουoαρχική ελίτ, ιoιαίτερα σε μια εποχή που η oυτική ανάπτυξη πίε¸ε για έντονη κοινωνική
oιαçοροποίηση των αρχoντων απo τους αρχoμενους. Aεν είναι κα0oλου τυχαία η επίσημη
προστασία που απολάμβαναν oλες αυτές οι περιοχές είτε απευ0είας απo το Lουλτάνο για
ικανοποίηση των αναγκeν της αυλής της Y¡ηλής Πuλης είτε απo oιάçορους τοπάρχες oπως ο
Aλί Πασάς των Iωαννίνων. Πήλιο, Zαγορά, Xίος και άλλες περιοχές oιατηροuσαν τέτοια
προνoμια. Tελικά, λοιπoν, η εναιαoτητα στον οικονομικo χeρο ήταν ως ένα βα0μo υπαρκτή,
αλλά σε ένα υ¡ηλoτερο επίπεoο, περισσoτερο σαν σuνoεση oυο oιαçορετικeν παραγωγικeν
σçαιρeν. Η σuνoεση αυτή oεν ήταν ισομερής, αλλά άνιση και ουσιαστικά αποτελοuσε μια
μορçή υποταγής της αouναμης πολιτικά αστικής τάξης της βιοτεχνίας στον πραγματικά
επικυρίαρχο της κοινωνίας και της παραγωγής που ήταν ο Πασάς ή ο Lουλτάνος, oηλαoή οι
άρχοντες της γης. Eίναι σαçές πως στην ο0ωμανική αυτοκρατορία κυρίαρχη τάξη ήταν η τάξη
που απολάμβανε το αγροτικo υπερπροïoν, η çεουoαρχικά αριστοκρατία. Lυνoετικoς κρίκος των
ouο αυτeν παραγωγικeν oομeν ήταν το εμπoριο.
0&.& Η περ$πτωση του Πηλ$ου
Tο γεγονoς oτι στους ορεινοuς χeρους η αγροτική έξοoος ω0εί σε μια πρωτoτυπη
αρκετές çορές πρωτοεκβιομηχάνιση oπως για παράoειγμα στα χωριά του Πηλίου αποτελεί
ακριβeς το oικo μας το αντικείμενο μελέτης.
Aς oοuμε καταρχήν το Πήλιο γεωγραçικά. Tο oρος Πήλιο βρίσκεται oυτικά της πoλης
του Boλου στο σημερινo νομo Mαγνησίας στο κέντρο της σημερινής Eλλάoας. Eκτείνεται κατά
μήκος στην αρχή της χερσονήσου που oιαμορçeνει τον Παγασητικo Koλπο oιαχωρί¸οντάς τον
απo το Aιγαίο Πέλαγος.
;άρτης Πηλ$ου<
..
=
22 O χάρτης είναι τουριστικoς πράγμα που σημαίνει oτι μας oίνει μια σχετική μoνο εικoνα του χeρου. Bλ.
http://2004.cybex.gr/pls/snow/disp¸map?htmlsccode÷5&lang÷1
19
Tα χωριά του Πηλίου βρίσκονται πάνω στις πλαγιές του oρου και μποροuν να χωριστοuν σε
εκείνα της ανατολικής πλαγιάς προς το Aιγαίο και σε εκείνα της εσωτερικής oυτικής προς τον
Παγασητικo. Tα πιο σημαντικά χωριά του ανατολικοu Πηλίου είναι αρχί¸οντας απo το πιο
βορινo είναι το Πουρί, η Zαγορά, το Xορευτo στην παραλία, η Mακρυράχη, το Mοuρεση, τα
παραλιακά Aγιος Iωάννης και Nταμουχάρη, η Tσαγκαράoα στην πλαγιά, ο Mυλοπoταμος
παραλιακά και η Aαμπινοu στην πλαγιά. Tα oυτικά χωριά είναι η Mακρυνίτσα, 10 χλμ απo τον
Boλο, oίπλα ακριβeς η Πορταριά, πιο μετά τα Xάνια, ο Aγιος Aαυρέντιος, ο Aγιος Bλάσιος, η
Bυ¸ίτσα και οι Mηλιές. Παραλιακά στον Παγασητικo είναι η Aγριά πιο κοντά στον Boλο και τα
Kαλά Nερά. Tέλος, αυτo που 0α πρέπει να λάβουμε υπo¡η συνολικά για τα χωριά του Πηλίου
είναι oτι βρίσκονται χωροταξικά νoτια του μεγάλου Oεσσαλικοu κάμπου και πάρα πολu κοντά
σε άλλες περιοχές με ανάλογη έντονη βιοτεχνική ανάπτυξη την ίoια ακριβeς περίοoο, oπως τα
Aμπελάκια και ο Tuρναβος. Bέβαια, βιοτεχνική ανάπτυξη παρατηρείται εκείνη την εποχή σε oλη
τη Nοτιανατολική Eυρeπη. Πιο κοντά στη Oεσσαλία είναι η Mακεoονία, η 1πειρος και τα
νησιά του Aιγαίου.
0&.&α& Η 2εσσαλ$α και το Πήλιο στα ύστερα βυ3αντινά και πρώτα ο(ωμανικά χρ,νια
Lτη Oεσσαλία κατά την προο0ωμανική περίοoο οι çεουoαρχικές σχέσεις είχαν
αναπτυχ0εί σε σημείο τέτοιο, eστε να oημιουργη0εί μια ισχυρή ντoπια αριστοκρατία η οποία με
ηγέτιoα ouναμη την οικογένεια των Mελισσινeν, κάτοχο του çέουoου της περιοχής, ανάλογα με
τη συγκυρία και τη ouναμη του κά0ε αυτοκράτορα ή oεσπoτη επέλεγε τις συμμαχίες της και
εντασσoταν στα oιάçορα βυ¸αντινά ή λατινικά κρατίoια. O Iιάννης Kορoάτος στο βιβλίο του
20
«Iστορία της Eπαρχίας Boλου και Aγιάς» αναçέρει πως «η Oεσσαλία, το Πήλιο και ο
Kίσαβος, oλο το 14
ο
αιeνα και τις αρχές του 15
ου
, ήταν κομματιασμένα σε μεγάλα çέουoα που
ανήκανε άλλα σε ιoιeτες, στους oυνατοuς ή άρχοντες, oπως λέγονταν, άλλα στο βυ¸αντινo
oημoσιο ή στους ξένους καταχτητές, κι άλλα στα μοναστήρια. Tα Kεçαλοχeρια (μητροκeμαι)
ήταν λίγα.» (
23
)
Oι συνεχείς συγκροuσεις, πoλεμοι και καταστροçές του uστερου μεσαίωνα στη
Bαλκανική έ0ιγαν σημαντικά τους ντoπιους çεουoάρχες της Oεσσαλίας. Oι περιουσίες τους είτε
κινητές είτε ακίνητες ç0είρονταν. Η παραγωγή μειωνoταν με αποτέλεσμα το αποσπeμενο
υπερπροïoν να είναι μικρoτερο. O αγροτικoς πλη0υσμoς που αποτελοuσε την κινητήρια βάση
της παραγωγής και γενικoτερα τη βάση του παραγωγικοu συστήματος εξαντλοuταν και
μειωνoταν εξίσου. Η çορολογία που απαιτοuσαν οι εκάστοτε επικυρίαρχοι, αλλά και η κά0ε
είoους ενίσχυση για την κάλυ¡η των αναγκeν της συνεχοuς πολεμικής ετοιμoτητας και
πολεμικής σuγκρουσης μείωνε συνολικά το προσπορι¸oμενο αγροτικo προïoν που κατέληγε
στους ίoιους. Oλα αυτά είχαν ως συνέπεια τη σταoιακή υποβά0μιση του πολιτικοu, κοινωνικοu
και 0εσμικοu ρoλου τους. Aκoμη περισσoτερο oημιουργοuταν σοβαρoς κίνoυνος ανατροπής σε
βάρος τους των σχέσεων ιoιοκτησίας και εκμετάλλευσης με την ανάoειξη μιας νέας άρχουσας
τάξης στη 0έση της είτε με εσωτερικές oιεργασίες είτε μέσω την τελική εξoντωση απo έναν
κατακτητή. Tο υπάρχον κοινωνικo, οικονομικo και πολιτικo σuστημα αoυνάτι¸ε εσωτερικά. O
κίνoυνος αυτoς γινoταν ιoιαίτερα ορατoς εξαιτίας της ορμής της επέκτασης των O0ωμανeν. Oι
επιτυχείς εισβολές του ο0ωμανικοu στρατοu απo το 1396 και έπειτα έκαναν σαçή την έλλει¡η
των κοινωνικeν oρων που 0α επέτρεπαν τη νικηçoρα έκβαση μιας oιαρκοuς πολεμικής
αναμέτρησης μα¸ί τους και 0α απέτρεπαν την κατάκτηση (
24
).
Παρoλ` αυτά, η εγγενής τάση μείωσης του ποσοστοu του ιoιοποιοuμενου αγροτικοu
υπερπροïoντος και η ανάγκη της κάλυ¡ης του απαιτοuμενου πλοuτου που εξέλειπε για την
επιτυχή αναπαραγωγή του κοινωνικοu κα0εστeτος ω0οuσε τους çεουoάρχες σε ενεργή
συμμετοχή στις πολεμικές συγκροuσεις. Η λεηλάτηση και η καταστροçή του αντιπάλου
αποτελοuσε πλέον το ενισχυτικo εκείνο πλεoνασμα που ήταν αναγκαίο για την επιβίωση του
κοινωνικοu κα0εστeτος. Προσετί0ετο, λοιπoν, σταoιακά στην υπαρχουσα οικονομική και
πολιτική oομή ένα νέο ποιοτικo χαρακτηριστικo, εκείνο της ανάγκης συνεχοuς επέκτασης
οoηγeντας σε μια ενoογενή αυτοκαταστροçική πορεία. Tο αποτέλεσμα oμως συνολικά ήταν η
αoιέξοoη αποτελμάτωση, κα0eς oιαλυoταν η παραγωγική oομή.
Ioιαίτερο ενoιαçέρον έχει το ιoεολογικo επιστέγασμα oλων αυτeν των συγκροuσεων στη
βαλκανική ενoοχeρα. Tο ¸ητοuμενο ήταν ανασuσταση της αυτοκρατορίας, oηλαoή η
ανασυγκρoτηση μιας μεγάλης κρατικής υπερoομής oπως η Aνατολική Pωμαïκή Aυτοκρατορία
23 Bλ. Kορoάτος Iιάννης, /στο!ία της Επα!χίας 0όλου και 12ιάς, σ. 179
24 Iια τα γεγονoτα των ο0ωμανικeν επιoρομeν στη Oεσσαλία, βλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 180 181
21
που είχε τη oυνατoτητα να ιoιοποιείται κεντρικά και να oιανέμει και να κατανέμει σε
ένα ευρu γεωγραçικo πλάτος το αποσπeμενο υπερπροïoν με τέτοιο τρoπο. Aεν είναι τυχαίο που
οι αυτοκρατορικοί τίτλοι συνέχισαν να υçίστανται και να αποτελοuν αντικείμενο έριoας Oα
μποροuσε κάποιος πολu εuστοχα να oιειoεί στο νοτιοανατολικo «νo0ο» çεουoαρχισμo την
επανάλη¡η της ίoιας αντίçασης που χαρακτηρί¸ει και τον oυτικo çεουoαρχισμo, να 0έτει
oηλαoή ως κuρια ιoεολογική και πολιτική στoχευση την ανασuσταση του Aυτικοu Pωμαïκοu
Kράτους παρά το γεγονoς oτι η παρακμή των αυτοκρατοριeν συνέτειναν στην ενoυνάμωση των
çεουoαρχeν. Η παρατεταμένη κρίση που προκάλεσε η oιάλυση της αυτοκρατορίας σε
συνoυασμo με τον εμβoλιμο ρoλο των λατίνων έ0ετε εξαρχής το ¸ήτημα της επανα0εμελίωσης
της κοινωνικής συνοχής στο χeρο των Bαλκανίων. 1ταν çανερή η ανάγκη ενoς ισχυροu και
oιευρυμένου χωροταξικά κρατικοu μηχανισμοu που 0α επέβαλλε την τάξη, 0α έçερνε την
ηρεμία, 0α ευνοοuσε την ανάπτυξη της παραγωγής, 0α μείωνε συνολικά τις εκροές τους
πλεονάσματος των «oυνατeν» εçoσον 0α μειeνονταν οι καταστροçές και τελικά 0α έσω¸ε την
κοινωνική 0έση τους και το «σκληρo πυρήνα» του εκμεταλλευτικοu εξουσιαστικοu πολιτικοu
συστήματος.
Η αποτυχία oμως oλων των oιεκoικητeν να επανασυστήσουν την αυτοκρατορία άνοιξε
το oρoμο για την O0ωμανική Aυτοκρατορία, μια ouναμη που αποoεoειγμένα μποροuσε να
αναλάβει αυτo το ρoλο. Aεν είναι κα0oλου τυχαίο που βασικοί υπέρμαχοι της O0ωμανικής
λuσης εκείνη την εποχή ήταν οι μοναχοί. O Kορoάτος αναçέρει: «Oι καλoγεροι μάλιστα
προπαγάνoι¸αν τον ερχομo των Tοuρκων τoσο στην Πoλη, oσο και στην υπoλοιπη Eλλάoα. Kαι
σε πολλά μέρη(oπως στο Aγιο Oρος) τους κάλεσαν νάρ0ουν να γίνουν αçεντικά τους.» (
25
)Tα
μοναστήρια αποτελοuσαν τον αouναμο κρίκο αυτής της κρίσης, εçoσον oεν μποροuσαν να
αμυν0οuν έχοντας περισσoτερο απo τους υπoλοιπους çεουoάρχες την ανάγκη μιας εσωτερικής
τάξης. Tο Bυ¸άντιο oεν είχε την ικανoτητα αυτή. Mπροστά στην επέκταση του oιαμελισμοu και
της αποσuν0εσης που 0α συνεπαγoταν η κυριαρχία του oυτικοu çεουoαρχικοu τρoπου
παραγωγής, οι O0ωμανοί μποροuσαν να αποτελέσουν ένα εμπooιο και ταυτoχρονα μια oιέξοoο
για την κρίση. Lίγουρα η αναγκαιoτητα αυτή αποτελοuσε έναν απo τους υλικοuς παράγοντες
που oιαμoρçωσαν την ιoεολογία των αν0ενωτικeν. Aεν πρέπει να είναι τυχαίο επομένως που οι
oεσποτάoες και οι ιερείς της ευρuτερης περιοχής της Pοuμελης συντάσσονταν με το «κoμμα»
των αν0ενωτικeν. (
26
)
Aπo την άλλη, εάν οι συνέπειες αυτής της κατάστασης προκαλοuσαν πρoβλημα στην
ανeτερη τάξη, το πρoβλημα ήταν πολλαπλάσιο για τις κατeτερες αγροτικές τάξεις, κα0eς πλέον
το ¸ητοuμενο ήταν η επιβίωση μέσα απo τις καταστροçές, ενe ο βα0μoς εκμετάλλευσης και
καταπίεσης αυξανoταν. Η συμμετοχή στους πολέμους των αçεντικeν ως μισ0οçορικoς στρατoς
25 Bλ. Kορoάτος I.,o.π., σ. 179 180
26 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 182
22
αποτελοuσε μια λuση, αλλά τελικά oπως και για τους çεουoάρχες αποτελοuσε εξίσου ένας
çαuλος κuκλος. Eπίσης, η πρoσoεση στο μπλοκ εξουσίας της αριστοκρατίας εξουoετέρωνε και
τις oποιες τάσεις ανεξάρτητου ταξικοu αγeνα oημιουργeντας ιoεολογίες κοινωνικής
συναίνεσης. O εχ0ρoς κά0ε çορά ήταν εξωτερικoς. «1τσι, σιγά σιγά,», oπως αναçέρει και ο
Kορoάτος, «μπροστά στο αoιέξοoο αυτo, oημιουργή0ηκε απαισιooοξη πα0ητική ¡υχολογία και
περίμεναν οι oυστυχισμένοι αγρoτες, oχι απo τις oικές τους oυνάμεις την αλλαγή, αλλά
«άνω0εν». 4υσικά, εuχονταν ο `¡ιστος να τους στείλει κανένα νέο κυρίαρχο.|..|
Oλοι, λοιπoν, πο0οuσαν την αλλαγή, γι` αυτo oε πολυσκοτί¸ονταν αν έρ0ει ξένος
καταχτητής, αρκεί να μην είναι Bενετσιάνοι, Kαταλανοί και Aατίνοι. Aυτοuς τους oοκίμασαν.
Tο νέο κυρίαρχο τον περίμεναν απo την Aνατολή, γιατί άκουγαν πως οι Tοuρκοι, oπου πάτησαν,
oεν ήταν σκληροί εκμεταλλευτές σαν τους oυτικοuς.» (
27
) Eπομένως, oπως çαίνεται είχε
συγκροτη0εί στη Oεσσαλία ένας ανεξάρτητος τοπικoς συνασπισμoς εξουσίας γuρω απo αυτοuς
τους ντoπιους çεουoάρχες, ο οποίος ανα¸ητοuσε τρoπο oιεξooου απo την παρατεταμένη κρίση.
Lτα 1423 oταν ανέβηκε στο σουλτανικo 0ρoνο ο Mουράτ B´ καταλήç0ηκε η Oεσσαλία
οριστικά απo τον στρατηγo Tουραχάν Mπέη. O Kορoάτος υπο0έτει oτι οι προuχοντες και οι
çεουoάρχες παρέoωσαν την περιοχή με ειρηνικo τρoπο, oπως ακριβeς έγινε και σε άλλες
περιπτeσεις, εçoσον απo τις μαρτυρίες γνωρί¸ουμε oτι oεν εκoηλe0ηκε που0ενά καμία
αντίσταση. (
28
)
Tο κέρoος της ανeτερης ντoπιας αριστοκρατίας ήταν να πετuχει να oιατηρήσει ως
τιμάρια τη γη τους. Mάλιστα πολλοί Oεσσαλοί çεουoάρχες, απoγονοι των Mελισσηνeν, των
Zωριανeν και των Lτρατηγoπουλων, εξισλαμίστηκαν οικειο0ελeς. 1χει άoικο oμως ο Kορoάτος
oταν αναçέρει oτι oεν άλλαξε τίποτα για τους καλλιεργητές της Oεσσαλίας, απo τη στιγμή που
εξακολου0οuσαν να oουλεuουν oπως και πρeτα, και απλeς η oιαçορά είναι oτι η ¡ιλή
κυριoτητα άνηκε στο Lουλτάνο. Lίγουρα, oεν άλλαξε το κοινωνικo κα0εστeς, το οποίο συνέχισε
να παραμένει εκμεταλλευτικo, αλλά οι κοινωνικοί oροι μέσα στα πλαίσια της O0ωμανικής
Aυτοκρατορίας εκείνη την εποχή ήταν για τους λoγους που στην εισαγωγή αναçέρουμε
ευνοïκoτεροι για τις κατeτερες τάξεις.
Η αλλαγή του κοινωνικοu status μετά την ο0ωμανική κατάκτηση και η κοινωνική ηρεμία
που έçερε στο χeρο η ισχuς μιας μεγάλης αυτοκρατορίας που εχ0ρευoταν την ανάπτυξη μιας
ντoπιας ανεξάρτητης αριστοκρατίας oιατήρησε ή και ανέπτυξε τον πλη0υσμo. Tην υπo0εση αυτή
επιβεβαιeνει και ο Tσοπoτος A.K. στο βιβλίο του «Iη και Iεωργοί της Oεσσαλίας κατά την
Tουρκοκρατίαν» χρησιμοποιeντας τη μαρτυρία ενoς Eνετοu που έλαβε μέρος της άλωσης του
çρουρίου του Boλου την περίοoο του μακροχρoνιου ενετοτουρκικοu πολέμου για την
κατάκτηση της Kρήτης, κα0eς οι ενετοί ανα¸ητοuσαν εçooια για την υποστήριξη της Kρητικής
27 Bλ. Kορoάτος I.,o.π., σ. 179
28 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 182
23
άμυνας. O ενετoς Cornelli σημείωσε oτι στο çροuριο του Boλου «εκτoς άλλων πολλeν
στρατιωτικeν εçοoίων, υπήρχε μεγάλη παρακατα0ήκη τροçίμων και αλεuρων, ήτις αποτελεί το
μεγαλείτερον τεκμήριον, oτι η επαρχία αuτη ήτο πα!α2ω2ικότητατη (η υποσημ. του Tσοποτοu)».
O Tσοπoτος αναçέρει για να αναoείξη τον πλοuτο της πoλη του Boλου πως ο Mορο¸ίνης,
κατέκαçσε τα μαγα¸εία, καççενεία, Tσαμία κ.λπ. αçήρεσε oε τα εν αυτe υπάρχοντα
πολεμοçooια και λοιπά στρατιωτικά είoη, ωσαuτως 27 κανoνια και τροçάς, αξίας 4
εκατομμυρίων λιβρeν (di libri).(
29
) Iενικoτερα, μέσα απo συγκεκριμένες πηγές και μαρτυρίες
του Tσοποκοu αναoεικνuεται μια εικoνα σχετικής ευμάρειας για τους γεωργοuς της περιοχής της
Oεσσαλίας συγκριτικά πι0ανoν με προηγοuμενες ή και επoμενες περιooους και ευμάρειας για
την άρχουσα τάξη. Η ελληνoçωνη αυτή άρχουσα τάξη πι0ανoν να προέρχεται απo τις μερίoες
εκείνες των βυ¸αντινeν ελίτ που συν0ηκολoγησαν με τους O0ωμανοuς κατακτητές και
μπoρεσαν να oιατηρήσουν τη γη τους.
Tο Πήλιο αναçέρεται απo τον Aπoστολο Παπα0ανασίου στο βιβλίο του «Η Mαγνησία
και το Πήλιο στον `στερο Mεσαίωνα (1204 1423)» ως άοικο έως το 13
ο
αιeνα(
30
). Η σταoιακή
εγκατάλει¡η της πoλης της Aημητριάoας απo τους κατοίκους της εξαιτίας της γενικoτερης oεινής
κοινωνικής κατάστασης συνέβαλε στην εποίκηση του oρους του Πηλίου. Kατά τον
Παπα0ανασίου «η περιοχή αυτή επιλέχ0ηκε απo τους κατοίκους της ιστορικής πoλεως, oχι μoνο
επειoή ήταν κοντά στις εστίες τους και 0α είχαν τη oυνατoτητα να αποκομίσουν οικοoομικo
υλικo, για τις καινοuριες κατοικίες τους, αλλά κυρίως για λoγους ασçάλειας που τους
εξασçάλι¸ε ο ορεινoς oγκος του Πηλίου»(
31
). Tο γεγονoς oτι στο Πήλιο υπήρχαν πολλά
μοναστήρια, τα οποία oιέπονταν προçανeς απo την ειoική ρu0μιση για τα oικαιeματα της
Oρ0ooοξης Eκκλησίας και η συγκεκριμένη αναçορά oτι οι έποικοι πλαισίωσαν τα μοναστήρια
του Πηλίου μας οoηγεί στο συμπέρασμα oτι το Πήλιο βρισκoταν απo πολu νωρίς 0εσμικά σε
ευνοïκή 0έση εξαιτίας της οποίας και επιλέχ0ηκε να κατοικη0εί σε μια περίοoο μεγάλης κρίσης,
oπως ήταν περίοoος πριν την κατάκτηση απo τους O0ωμανοuς.(
32
)
Aμέσως μετά την ενσωμάτωση στην ο0ωμανική κοινωνία oσα κτήματα στο Πήλιο
ανήκανε αποκλειστικά σε μοναστήρια, οι O0ωμανοί oεν τα πείραξαν. Oσα oμως τιμάρια
(çέουoα ή τσιçλίκια) ανήκανε στον Aυτοκράτορα του Bυ¸αντίου ή στο βυ¸αντινo κράτος ή σε
oοuκες συγγενείς του αυτοκράτορα, πέρασαν στην απoλυτη κυριoτητα του Lουλτάνου με τη
μορçή του χας. Tα εξαρτημένα μοναστήρια της Πορταριάς και oλα τα άλλα με παρoμοιο
κα0εστeς έχασαν τις γαίες τους και σταoιακά μέσα σε ένα αιeνα έκλεισαν ή παρέμειναν απλeς
29 Bλ. Cornelli, Memorie Istorico Geographiche de la Morea e.t.c., Venetia 1687, σ. 69 στο Tσοπoτος A.K., 3η και
3εω!2οί της Θεσσαλίας κατά την ου!κοκ!ατίαν, A0ήνα 1974 2η έκoοση, σ. 152
30 Bλ. Παπα0ανασίου A. Aπoστολος, % 4α2νησία και το .ήλιο στον 5στε!ο 4εσαίωνα '(6789(86:,, Boλος 1998.
31 Bλ. Παπα0ανασίου A. Aπoστολος, o.π., σ. 249
32 Lυγκεκριμένα, O Παπα0ανασίου υποστηρί¸ει oτι η εγκατάλει¡η και η παρακμή της Aημητριάoας συνεχίστηκε
με την κατάκτηση της περιοχής απo τους O0ωμανοuς στα 1423 και ολοκληρe0ηκε κατά τη oιάρκεια του 16
ου
αιeνα
εξαιτίας και της πολιτικής της O0ωμανικής εξουσίας να γκρεμίσει και τα υπολείμματα των τειχeν της πoλης. Bλ.
Παπα0ανασίου A. Aπoστολος, o.π., σ. 245
24
εκκλησίες εçoσον oεν είχαν ιoιoκτητες γαίες να καλλιεργοuνται απo τους μοναχοuς. Η
oιαçορετική αντιμετeπιση των μοναστηριeν αυτeν συσχετί¸εται προçανeς με την ξεκά0αρα
αντιο0ωμανική στάση των ιoιοκτητeν τους που πι0ανoτατα, λoγω της απευ0είας σuνoεση με το
στέμμα, ήταν «ενωτικοί» και με τη γενικευμένη τακτική των O0ωμανeν να oημεuουν τις
περιουσίες oλων oσων αντιστέκονταν. Lτη συνέχεια με τη oιεuρυνση του συστήματος οι
καλλιεργοuμενες γαίες παραχωρή0ηκαν σε μουσουλμάνους τιμαριοuχους (σπαχήoες ή ¸αïμηoες)
για να τις νέμονται. Kατά το ίoιο σuστημα τα κεçαλοχeρια παραχωρή0ηκαν σε κάποιο
στρατιωτικo oιοικητή. Lυνολικά, λοιπoν, η περιοχή του Πηλίου oιεπoταν την πρeτη περίοoο της
O0ωμανικής Aυτοκρατορίας σχεooν απo το ίoιο κοινωνικοοικονομικo και 0εσμικo κα0εστeς με
το υπoλοιπο ο0ωμανικo κορμo. Eσωτερικά στο Πήλιο η μoνη oιαçοροποίηση παρατηρείαται
ανάμεσα στους συνοικισμοuς που προέρχονταν απo τις oημευμένες γαίες των βυ¸αντινeν
μοναστηριeν και τα κεçαλοχeρια. Tα πρeτα νέμονταν ως το 1615 απo τον ίoιο τιμαριοuχο, ενe
τα oεuτερα είχαν το κα0ένα ξεχωριστo oιοικητή με αποτέλεσμα να μην υπάρχει ομοιομορçία
στην άσκηση της τουρκικής εξουσίας σε αυτά.(
33
)
Lε πλήρη αντί0εση με την εικoνα που έχουμε για το Πήλιο του 18
ου
αιeνα, η παραγωγή
των πηλιορείτικων χωριeν τα πρeτα ο0ωμανικά χρoνια. περιορι¸oταν στην κτηνοτροçία και τη
γεωργία. Tα προïoντα τους για oσα χωριά έχουμε πληροçορίες ήταν κυρίως σιτάρι, κρι0άρι,
νταρί και σπέντ¸ες. Iια αμπέλια και ελιές oε γίνεται κανένας λoγος. 4αίνεται πως çυτεuτηκαν
αργoτερα.Tα χωριά ήταν μικροί συνοικισμοί, η οικονομία ήταν κλειστή, οuτε ανταλλαγές
γίνονταν κι` οuτε ο Boλος ήταν εμπορική σκάλα oπως πολu παλιά. Aπo μερικά τουρκικά
έγγραçα ξέρουμε πως στις αρχές του 1600 η Mακρινίτσα, η Πορταριά, το Kατηχeρι και η
Aράκια πλήρωναν çoρους στο τουρκικo oημoσιο. Aυτo oείχνει πως ήταν σχηματισμένα
χωριά.(
34
) Η περίοoος των μέσων του 17
ου
αιeνα çαίνεται να αποτελεί την τομή για την
πηλιορείτικη κοινωνία. Toτε ακολοu0ησε ο τoπος oιαoικασίες που eριμες τον επoμενο αιeνα 0α
oeσουν ένα πολu συγκεκριμένο στίγμα μέσα απo την ανάπτυξη της χειροτεχνικής βιοτεχνίας και
του εμπορίου.
0&.&β& +ι κοινωνικο$ ,ροι που ο/ή*ησαν στην πρωτοεκβιομηχάνιση στο Πήλιο
Oλες οι πηγές περιγράçουν τη γενικoτερη ανατροπή των κοινωνικeν σχέσεων στην
περιοχή της Oεσσαλίας σε βάρος των κατeτερων στρωμάτων στην uπαι0ρο την περίοoο μετά τα
μέσα του 17
ου
αιeνα. Tα «γεωργικά χωριά» και γενικoτερα η Oεσσαλία παρουσιά¸εται ως
0ιγoμενη απo επιoρομές ληστeν και απo λοιμικές αρρeστιες. Lτο ίoιο μήκος κuματος ο
Tσοποτoς εκτιμά τις αρνητικές επιπτeσεις των oιαçoρων εξεγέρσεων, oπως τα Oρλωçικά, ή τις
αγριoτητες των γενιτσάρων. Oι αγριoτητες αυτές, ιoιαίτερα στην πoλη της Aάρισας είχαν
33 Iια oλα βλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 183 και σ. 191
34 Iια oλα βλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 208 9
25
συγκεκριμένα καταστροçικές συνέπειες για τους χριστιανοuς της πoλης, τoσο για τα
κατeτερα oσο και για τα ανeτερα στρeματα, κα0eς εξοντe0ηκαν χιλιάoες άν0ρωποι, ενe
καταστράçηκαν και ιoιοποιή0ηκαν οι περιουσίες τους. O ίoιος συγγραçέας αναçέρει oτι οι
γεωργοί είχαν εξαντλη0εί οικονομικά, πράγμα που οoήγησε στο βu0ισμα στα χρέη τους και στην
απeλεια των κτημάτων τους. Oι αναçορές σε καταστροçές είναι αρκετά πολλές αναoεικνuοντας
μια εικoνα για τη συγκεκριμένη κοινωνία oιευρυμένης κρίσης σε oλα τα επίπεoα.(
35
) Tο ίoιο ο
Bαγγέλης Lκουβαράς στο βιβλίο του «Tο παλιoτερο Aρματολίκι του Πηλίου κι οι Aρβανίτες στη
Oεσσαλομαγνησία (1750-1790)» σημειeνει πως «ο υποσιτισμoς κι η ά0λια ¸ωή μέσα στα
λασποχeρια του κάμπου που ήταν oλα τους χτισμένα σε ελeoεις εκτάσεις, ήσαν οι λoγοι που
αποoεκατί¸ονταν οι πλη0υσμοί κι η αντοχή τους ήταν ανυπολoγιστα μικρή στις λοιμικές
αρρeστιες. Oσες çορές τα χρονικά μιλοuνε για επιoημίες, το ποσοστo των 0ανάτων είναι
τρομερά çρικιαστικo κι είχε μεγάλο αντίκτυπο στη oιαμoρçωση της ιoιοχτησίας στη Oεσσαλία.
Tα χρέη που έπνιγαν τους μεσακάρηoες 0εσσαλοuς καλλιεργητές, ήταν μια μoνιμη κατάσταση
που oινoταν σαν κλήρο απo το γονιo σε παιoί και oιαρκeς oημιουργοuσε και μεγαλuτερο αρι0μo
αχτημoνων, ενe παράλληλα μεγάλωνε τα oρια των τσιçλικιeν».(
36
) Lτο σημείο αυτo 0α
επαναλάβουμε την παρατήρηση του Ηλία Nικολoπουλου oτι την περίοoο ανάμεσα στα 1520-
1820 στη Oεσσαλία υπάρχει σημαντική ανάπτυξη των τσιçλικιeν εξέλιξη που συνoέεται με
παρουσίαση πλη0υσμιακής μείωσης και την έξοoο των αγροτeν προς τα βουνά και το
εξωτερικo.(
37
) Aπo τα παραπάνω εμείς μποροuμε να συμπεράνουμε την οικονομική και
κοινωνική κρίση που oιέρχονταν οι κοινωνικές και παραγωγικές σχέσεις στη συγκεκριμένη
περιοχή ως προïoν της ευρuτερης κρίσης του ο0ωμανικοu κοινωνικοu σχηματισμοu και του
ο0ωμανικοu ασιατικοu τρoπου παραγωγής, oταν εντάχ0ηκε σε πορεία εκçεουoαρχισμοu uστερα
απo την αoυναμία συνεχοuς επέκτασης και uστερα απo τον εσωτερικo προσανατολισμo για
προσπορισμo πλοuτου της ισλαμικής άρχουσας τάξης.
Tην περίοoο γuρω στις αρχές και τα μέσα του 17
ου
αιeνα, λοιπoν, τα χωριά του Πηλίου
αποτελοuσαν καταçuγιο για τους çυγάoες απo τη πεoιάoα, αλλά κυρίως για μετανάστες και
πρoσçυγες απo άλλες περιοχές. Mάλιστα, το Πήλιο σε αντί0εση με το Oεσσαλικo κάμπο που
πλέον κατοικοuταν σε πολu μεγάλο βα0μo και απo μουσουλμάνους αποτελοuσε το μοναoικo
χeρο αμιγeς χριστιανικής κατοίκησης.
O Kορoάτος αναçέρει oτι ο πλυ0υσμoς του Πηλίου μεγάλωνε και ανακατεuτηκε με τους
αποίκους Ηπειρeτες, Nησιeτες, Kρητικοuς, Mοραïτες κλπ. «Tα πολλά τοπωνuμια της
ανατολικής πλευράς του Πηλίου, στις καλλιεργημένες περιοχές (μωρατέïκα, σουλικτέïκα,
γιαννιeτικα, κραββαρέïκα, μοσχοπολίτικα, μανιάτικα κλπ.) μαρτυροuν για τους νέους κατοίκους
35 Bλ. για oλα αυτά Tσοπoτος A.K., o.π., σ. 153 - 165
36 Bαγγέλης Lκουβαράς, ο παλιότε!ο 1!ματολίκι του .ηλίου κι οι 1!&ανίτες στη Θεσσαλομα2νησία '(;)79(;+7),
Boλος 1959, σ. 23
37 Bλ. Nικολoπουλος Ηλίας, o.π., σ. 91
26
του Πηλίου.» Lυγκεκριμένα, «απo τα μέσα του 17
ου
αιeνα και oe0ε, ήρ0αν κι` άλλοι
Ηπειρeτες και oeσανε με την ενεργητικoτητά τους μεγάλη οικονομική ¸ωή στα χωριά του
Πηλίου.»(
38
) Eίναι βέβαιο και απo oλους τους συγγραçείς αποoεκτo oτι βασική αιτία της
συγκέντρωσης στο Πήλιο oλων αυτeν των μεταναστeν με συνέπεια την βιοτεχνική ανάπτυξη
αποτελοuσε το ευνοïκo çορολογικo κα0εστeς που το oιέποταν.
Lτις αρχές του 17
ου
αιeνα το κα0εστeς των πηλιορείτικων χωριeν υπέστη σημαντικές
αλλαγές. Aεκατέσσερα χωριά αποτελοuσαν πλέον το κuριο τμήμα του ευαγοuς ιoρuματος
(vaki•)(
39
) που ίoρυσε ο Xατ¸ή Mουσταçά Aγάς, «στρατιωτικoς oιοικητής
Kωνσταντινουπoλεως». Tα υπoλοιπα μη - βακοuçικα χωριά του Πηλίου που oεν είχαν αυτo το
προνoμιο ονομά¸ονταν «χανελίoικα»(
40
). Aυτά oμως τα χωριά ήταν oμως «χάσια» «oιoτι
αποτελοuσαν γαίες των οποίων την ¡ιλή κυριoτητα oιατηροuσε το ο0ωμανικo oημoσιο, αλλά η
κατοχή, και τα çορολογικά έσοoα που τους αντιστοιχοuσαν, είχαν παραχωρη0εί σε υ¡ηλοuς
αξιωματοuχους της Πuλης, σε 0ηλέα μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας ή ακoμη και στον
ίoιο το Lουλτάνο».(
41
) Lτην περίπτωση του Πηλίου είχαν παραχωρη0εί σε 0ηλέα μέλη της
αυτοκρατορικής οικογένειας. «Eάν προσ0έσουμε σε αυτo oτι ο επίτροπος (nazir) που έλεγχε τη
oιαχείριση του εçoρου (mutevelli) του ευαγοuς ιoρuματος (oηλαoή στα βακοuçικα χωριά), στην
περίπτωσή μας του oιαooχου του ιoρυτή του στη 0έση «του στρατιωτικοu oιοικητή της
Kωνσταντινοuπολης», εκλεγoταν μεταξu των μαuρων ευνοuχων του αυτοκρατορικοu νυμçeνος
και oιατηροuσε συνεπeς άμεση σχέση με τα 0ηλέα μέλη του O0ωμανικοu οίκου,
αντιλαμβανoμαστε oτι μέρος των χανελίoικων και το σuνολο των βακοuçικων χωριeν του
Πηλίου εξαρτeνταν άμεσα απo τη oιοίκηση του αυτοκρατορικοu νυμçeνος.»(
42
) «Tο βασικo
πλεονέκτημα του çορολογικοu κα0εστeτος των βακουçικeν χωριeν, ... oεν έγκειτο στο γεγονoς
oτι οι συνή0εις και τακτικοί`` çoροι ήταν χαμηλoτεροι απo αυτοuς των υπoλοιπων χωριeν,
αλλά στο oτι επειoή oεν επιβάλλονταν έκτακτοι`` çoροι, το συνολικo u¡ος των εξooων ήταν
oυνατo να προβλεç0εί.»(
43
) Aλλά και στα χανελίoικα, oπως βέβαια και στα βακοuçικα, επειoή οι
çoροι oίoονταν σε στα0ερo ποσo ανά έτος έoιναν τη oυνατoτητα στην «κοινοτική εξουσία να
προβλέ¡ει μεσοπρo0εσμα το u¡ος αυτeν των στα0ερeν και ετησίων συνη0ισμένων`` çoρων
και oοσιμάτων»(
44
). Eπίσης, η oιοίκηση τoσο των βακουçίων oσο και των χανελίoικων χωριeν
βρισκoταν μακριά απo το Πήλιο, αλλά εγγuτατα στο αυτοκρατορικo κέντρο αποçάσεων
oημιουργeντας συνολικά για τα πηλιορείτικα χωριά ένα κα0εστeς προστασίας απo τους
38 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 192 193
39 Tα βακοuçικα Πηλιορείτικα χωριά ήταν: η Mακρινίτσα (πρωτεuουσα των βακουçίων), η Aράκια, Aγιος
Aαυρέντης, το Kαραμπάσι, οι Πινακάτες, η Bυ¸ίτσα, η Aργαλαστή, το Mετoχι, το Mπιρ, η Mπιστινίκα, η Lυκή, ο
Aαuκος, το Προμίρι, το Aνήλιο, ο Kισσoς, το Mοuρεσι κι η Mακρυράχη.
40 Tα χανελίoικα χωριά του Πηλίου ήταν: Aνω Boλος, Πορταριά, Kατηχeρι, Mηλιές, Nιοχeρι, Tσαγκαράoα και
Zαγορά. Aιοικητικά υπάγονταν στη Aάρισα.
41 Bλ. Πετμε¸άς A. Lωκράτης, «Aιαχείριση των κοινοτικeν οικονομικeν .», o.π., σ.78
42 Bλ. Πετμε¸άς A. Lωκράτης, «Aιαχείριση των κοινοτικeν οικονομικeν .», o.π., σ.78 - 9
43 Bλ. Πετμε¸άς A. Lωκράτης, «Aιαχείριση των κοινοτικeν οικονομικeν .», o.π., σ.79
44 Bλ. Πετμε¸άς A. Lωκράτης, «Aιαχείριση των κοινοτικeν οικονομικeν .», o.π., σ.80
27
ντoπιους αγιάνηoες και μπέηoες και oιατηρeντας παράλληλα τη oυνατoτητα
ευνοïκής αντιμετeπισης απo την Πuλη.(
45
)
Η επιλογή της στενής σuνoεσης του αυτοκρατορικοu νυμçeνα με την περιοχή του
Πηλίου είναι εξήγησιμη και κατανοητή για την περίοoο της εμπορικής και βιοτεχνικής ακμής
της περιοχής κα0eς επρoκειτο για μια στα0ερή κερoοçoρα πηγή. Tο ερeτημα oμως που
ορ0eνεται ως εμπooιο στην προσπά0εια συνολικής κατανoησης της κοινωνικής εξέλιξης του
πηλιορείτικου κοινωνικοu σχηματισμοu είναι η ανα¸ήτηση των αιτιeν που οoήγησαν το Πήλιο
να επιλεχ0εί απo τη σουλτανική αυλή, eστε να υπάρξει το ευνοïκo κα0εστeς που αποτέλεσε
βαική προüπo0εση για την εμπορική και βιοτεχνική ανάπτυξη. Η απάντηση σε αυτo το ερeτημα
0α μας çανεί χρήσιμη για να κατανοήσουμε τις oομικές ισορροπίες που εξυπηρετοuσε τελικά η
η παραγωγική oιαçοροποίηση του Πηλίου σε ένα ευρuτερο σuστημα παραγωγής μέσα στο οποίο
υπαγoταν και λειτουργοuσε, oπως εκείνο της O0ωμανικής Aυτοκρατορίας την περίοoο μετά τα
μέσα του 17
ου
αιeνα.
Oέτοντας κάποιες λογικές βάσεις σε αυτήν την ερνηνευτική προσπά0εια υπο0έτουμε
πως η Y¡ηλή Πuλη επέλεγε να νέμεται τους çoρους μιας περιοχής, είτε, πρeτον, oιoτι τα έσοoα
ήταν αρκετά υ¡ηλά είτε, oεuτερον, oιoτι τα παραγoμενα προïoντα ήταν χρήσιμα για την αυλή.
Iια την περίπτωση του Πηλίου, oμως, oυστυχeς oεν κατέχουμε επαρκή στοιχεία για την
συγκεκριμένη περίοoο των μέσων του 17
ου
αιeνα που 0α μας επέτρεπαν να καταλήξουμε σε ένα
ασçαλές συμπέρασμα για τους λoγους της επιλογής. Eξ ανάγκης, λοιπoν, 0α χρησιμοποιήσουμε
ως ένα βα0μo υπο0ετικά ερμηνευτικά σχήματα που 0α oιέπονται oμως απo μια λογική συνέπεια
και 0α βασί¸ονται oσο το oυνατoν περισσoτερο στα συμπεράσματα που μπορεί να αντλη0οuν
απo τις πηγές.
Eπανερχoμενοι, λοιπoν, στις πηγές παρατηροuμε oτι στο Πήλιο παράγονται προïoντα
που συναντιeνται και στην υπoλοιπη Oεσσαλία, πράγμα που σημαίνει πως oε συνίσταται σε
αυτoν τον τομέα κάποια oιαçοροποίηση που να αιτιολογεί τη oιάκριση αυτή απo μέρους της
Y¡ηλής Πuλης. Προχωρoντας τη σκέ¡η μας αν υπο0έσουμε oτι πι0ανoν η ποσoτητα της
παραγωγής αποτελοuσε το oιαçοροποιo στοιχείο που οoήγησε σε αυτήν την προτίμηση, και πάλι
oεν ικανοποιοuμαστε απo την πραγματικoτητα των πηγeν, oιoτι oσο εuçορο και αν είναι το
Πήλιο και ειoικά οι πλαγιές του σίγουρα oεν παρήγαγε την ποσoτητα που παρήγαγε ο
0εσσαλικoς κάμπος. Oα μποροuσαμε να εντάξουμε στις υπο0έσεις μας τον παράγοντα ποιότητα
ή και τον παράγοντα ευ<ο!ία, αλλά και πάλι oε νομί¸ω oτι αυτοί οι παράγοντες απo μoνοι τους
0α αποτελοuσαν την αιτία για τον περιορισμo του άμεσου σουλτανικοu ελέγχου σε ένα βουνo
oπως το Πήλιο αçήνοντας τη νομή της παραγωγής μιας τεράστιας και καρποçoρας έκτασης σε
τρίτους και 0εωρητικά κατeτερης κοινωνικής ισχuος.
Oα πρέπει, λοιπoν, να στρέ¡ουμε προς άλλη κατεu0υνση την προβληματική μας για να
45 Bλ. Πετμε¸άς A. Lωκράτης, «Aιαχείριση των κοινοτικeν οικονομικeν .», o.π., σ.79
28
καταλήξουμε σε πιο ασçαλή συμπεράσματα. Eάν ιστορικοποιήσουμε τις υπο0ετικές
προτάσεις μας και λάβουμε υπo¡η μας τις οικονομικοκοινωνικοπολιτικές oιαoικασίες της
περιooου, τoτε 0α ανατρέ¡ουμε τη στα0ερά ενoς ισχυροu μέχρι τeρα oεoομένου, την ίoια την
ισχu του Lουλτάνου. Eάν, λοιπoν, αμçισβητήσουμε τη ouναμη του ίoιου του Lουλτάνου εκείνη
ακριβeς την περίοoο της oιάλυσης των oομeν του ο0ωμανικοu τuπου ασιατικοu τρoπου
παραγωγής, τoτε 0α καταλήξουμε στο συμπέρασμα oτι ο αυτοκρατορικoς νυμçeνας και κατ`
επέκταση ο ίoιος ο Lουλτάνος, εçoσον ο αυτοκρατορικoς νυμçeνας αποτελεί κομμάτι της
σουλτανικής εξουσίας, επέλεξε το Πήλιο oχι απo 0έση ισχuος, αλλά απo 0έση αoυναμίας. Lτην
πραγματικoτητα oηλαoή oεν το επέλεξε, αλλά περιορίστηκε η άμεση εξουσία του στο χeρο που
οι ανερχoμενοι τσιçλικάoες - çεουoάρχες του επέτρε¡αν. Lε μια εποχή με τάσεις έντονης πίεσης
απo την πλευρά της κυρίαρχης ο0ωμανικής τάξης για αγροτοποίηση της παραγωγής και μάλιστα
με oσο το oυνατoν περισσoτερο μα¸ικά χαρακτηριστικά το Πήλιο ως χeρος λιγoτερο
παραγωγικoς σε σχέση με το Oεσσαλικo κάμπο προκαλοuσε εκ των πραγμάτων μικρoτερο
ενoιαçέρον για τους O0ωμανοuς τσιçλικάoες.
Η ίoια η oιαoικασία που οoήγησε τα βακοuçικα χωριά του Πηλίου υπo τον έλεγχο της
σουλτάνας μαρτυρά αυτήν την τάση. O Lουλτάνος, απo τη μεριά του, την περίοoο της κρίσης
των ο0ωμανικeν oομeν εξαιτίας oιάρρηξης της των συνεκτικeν oεσμeν των επαρχιeν της
αυτοκρατορίας με το oιοικητικo κέντρο λoγω της αoυναμίας του ο0ωμανικοu συστήματος να
επεκτα0εί, ανα¸ητοuσε νέους τρoπους oιατήρησης της αναγνeρισης και επιβεβαίωσης της ισχuς
του προσeπου του και τελικά της oιατήρησης της συνοχής της αυτοκρατορίας. Η παραχeρηση,
λοιπoν, εξουσιeν και νομής çορολογικeν προσooων στους ανερχoμενους çεουoάρχες
oιαμoρçωνε ένα νέο μηχανισμo επιβεβαίωσης της σουλτανικής εξουσίας και oιατήρησης της
αυτοκρατορικής συνοχής. Oι υçιστάμενοι μουσουλμάνοι αγιάνηoες, χριστιανοί κοτ¸αμπάσηoες,
χριστιανοί έμποροι αναγνeρι¸αν την ισχu του αυτοκράτορα εçoσον προσoοκοuσαν απo αυτoν
προνoμια. Aπo ένα σημείο και έπειτα βέβαια ο μηχανισμoς αυτoς στράçηκε εναντίον της
σουλτανικής αρχής(
46
).
Παρατηροuμε, λοιπoν, oτι στο παράoειγμα των βακουçίων παρoτι η σουλτανική αρχή
παραχeρησε στις αρχές του 17
ου
αιeνα, περίοoο που εκκινοuνταν οι oιαoικασίες oομικοu
μετασχημαντισμοu του O0ωμανικοu κοινωνικοu σχηματισμοu, το κομμάτι αυτo σε έναν πολu
ισχυρo Aγά της εποχής, τον Xατ¸ή Mουσταçά Aγά, «στρατιωτικo oιοικητή της
Kωνσταντινοuπολης», oεν υπήρξε συνέχεια της μετακuλισης των oικαιωμάτων και της νομής
των çορολογικeν εσooων, αλλά τα έσοoα επιστράçηκαν κατά ένα μέρος στην αυλή και η
46 Oι παραχωρήσεις του Lουλτάνου προς τους υçιστάμενους επέτρε¡αν την ανάoειξη παραγωγικeν oυνάμεων
ταυτισμένες με υλικές βάσεις που παρήγαγαν 0εσμικά και πολιτικά μορçeματα ανταγωνιστικά ως προς το
αυτοκρατορικo εποικοooμημα, εçoσον είχε ανατραπεί η υλικη βάση αναπαραγωγής του τελευταίου. 1τσι,
αναπτuχ0ηκαν οι çεουoαλικές σχέσεις, οι εμπορευματικές - προκαπιταλιστικές και βιοτεχνικές - προκαπιταλιστικές
σχέσεις που έoιναν τη oυνατoτητα στις νέες ελίτ να oιεκoικοuν και να oιαμορçeνουν την ιoεολογία μερικής ή και
συνολικής συνολικής αμçισβήτησης της σουλτανικής εξουσίας.
29
oιοίκηση, oπως είoαμε πιο πάνω, επανήλ0ε ή παρέμεινε στην Kωνσταντινοuπολη. (
47
)
Aηλαoή oεν ξέçυγε εντελeς ο έλεγχος της περιοχής oπως αλλοu, αλλά οι εκάστοτε
oιαμεσολαβητές μεταξu της Y¡ηλής Πuλης και των χωριeν των Πηλίων βρίσκονταν σχεooν
πάντοτε υπo τον άμεσο έλεγχo της.
Oς προς τα «χανελίoικα» χωριά το γεγονoς oτι εξ αρχής στα κεçαλοχeρια αυτά που
μετατράπηκαν σε «χάσια» η oιοίκηση oεν ήταν ενιαία, αλλά σε κά0ε ένα υπήρχε και
oιαçορετικoς τοuρκος oιοικητής, εμπooι¸ε στη μετεξέλιξή τους σε çέουoα. Η oιοικητική αυτή
πολυoιάσπαση στις πηλιορείτικες κομωπoλεις μεταçερoταν και στην οικονομία λειτουργeντας
ως πρoσ0ετος παράγοντας απαξίωσης της περιοχής απo την ο0ωμανική ελίτ. Aντί0ετα, η
πολιτική αυτή oιάσπαση ευνοοuσε την πολιτική αυτονομία βασική προüπo0εση για την
ανάπτυξη παραγωγικeν oομeν με αστικo χαρακτήρα.
O Lωκράτης Πετμε¸άς σημειeνει ως σημαντική oιαçορά των βακοuçικων χωριeν απo
τα χανελίoικα το γεγονoς oτι oεν πλήρωναν πρoσ0ετους έκτακτους çoρους. Προσ0έτει oμως oτι
συνολικά τoσο τα βακοuçικα oσο και τα χανελίoικα χωριά πλήρωναν τους ίoιους περίπου
κανονικοuς και συνή0εις çoρους, οι οποίοι ήταν εκçρασμένοι σε στα0ερo κατ` έτος ποσoν,
oιooταν oηλαoή κατ` αποκοπή(
48
). Iίνεται, λοιπoν, σαçές πως το oιαçοροποιo στοιχείο των
πηλιορείτικων χωριeν oεν έγγειται στο oτι απέκτησαν προνoμια σε σχέση με τις υπoλοιπες
περιοχές, αλλά oτι oεν υπέστησαν τις αλλαγές που υπέστη ο υπoλοιπος 0εσσαλικoς κάμπος
oιατηρeντας σε εποχή έντονης ταξικής πίεσης απo την άρχουσα ο0ωμανική τάξη την ταξική
ισορροπία ως ένα βα0μo στα προüπάρχοντα επίπεoα. O Kορoάτος αναçέρει πως υπήρχαν και
στο Πήλιο κάποια τσιçλίκια ακoμη και μέχρι το τέλος του 19
ου
αιeνα. Aλλά «αυτά çαίνεται πως
στην αρχή της τουρκικής κατάκτησης πέρασαν στα χέρια των Tοuρκων ή απo αυ0αίρετη κατοχή
ή απo κανονική αγοραπωλησία ή γιατί ανήκανε σε Bενετσάνους ή Bυ¸αντινοuς çεουoάρχες που
έçυγαν»(
49
)
Tο Πήλιο γενικά oεν ακολοu0ησε την πορεία çεουoαλικοποίησης της υπoλοιπης
Oεσσαλίας. Tα «χάσια» oεν αποτέλεσαν ποτέ ο0ωμανικά çέοουoα, ενe η υ¡ιλή κυρίοτητα και
τα çορολογικά έσοoα παραμείνανε σχεooν στο σuνολo τους υπo τον έλεγχο της σουλτανικής
αυλής, τα βακοuçια υπάγονταν απευ0είας στη σουλτάνα. Iενικeς, λoγω της απoστασης υπήρχε
μια αυτονομία, οι çoροι ήταν προβλέ¡ιμοι. Iίνονται σαçείς επομένως οι αιτίες που έκαναν το
Πήλιο πoλο έλξης των χριστιανeν που πιέ¸ονταν εξαιτίας της έντασης της κοινωνικής
καταπίεσης και της αγροτοποίησης/çεουoαλικοποίησης της παραγωγής. Aνα¸ητοuσαν συν0ήκες
47 O Kορoάτος αναçέρει για πως «έχουμε επίσημα τουρκικά έγγραçα (ιεροoικαστικές αποçάσεις çερμάνια κλπ.),
που μας πληροçοροuν πως τη μεν Mακρινίτσα την έκανε βακοuçι και κανoνισε ένα ποσοστo απo τα oοσίματα
(çoρους) να oίνει το χωριo αυτo στο μετ¸ητιέ (ναo), που έχτισε ο ίoιος στα Aεχeνια και το υπoλοιπο στο ειoικo
ταμείο απo το οποίο συντηροuντανε οι çτωχοί της Mέκκας και Mεoίνας. Tα άλλα oμως χωριά τα παραχeρησε στη
βασιλομήτωρα (βαλιντέ Lουλτάνα) και τα αçιέρωσε στις ouο ιερές πoλεις.» Bλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 198 199.
48 Bλ. Πετμε¸άς A. Lωκράτης, «Aιαχείριση των κοινοτικeν οικονομικeν .», o.π., σ.80
49 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 199
30
που έμοια¸αν με εκείνες στις οποίες είχαν συγκροτήσει τον υλικo τους πλοuτο και
ευνοοuσαν τον τuπο παραγωγικής oιαoικασίας που είχαν επιλέξει. Tο Πήλιο προσέçερε oλες
αυτές τις oυνατoτητες. Eπίσης, γίνεται ξεκά0αρη η αιτία της μη κατοίκησης μουσουλμάνων, oεν
υπήρχε κανένα ενoιαçέρον.
Aπo τη μία, λοιπoν, ήταν υπαρκτοί oηλαoή οι oροι ανάπτυξης ενoς 0εσμικοu κα0εστeτος
περισσoτερο ανεξάρτητου και αυτoνομου και ενoς çορολογικοu κα0εστeτος αρκετά ευνοïκοu.
Aπo την άλλη, το oασeoες Πήλιο oεν αποτελοuσε τη μεγάλη οροσειρά που ευνοοuσε την
κατάλη¡ή του απo ποιμενικοuς πλη0υσμοuς, eστε να αναπτυχ0εί η κτηνοτροçία, αλλά και να
αναπτυχ0οuν οι μηχανισμοί εξουσίας των κλεçταρματωλeν. Πολu κοντά στη 0άλασσα και
κοντά στον αναπτυσσoμενο Boλο οι συν0ήκες στο Πήλιο την περίοoο απo τα μέσα του 17
ου
αιeνα και έπειτα ευνοοuσαν απo τη μία τις γενικoτερες τάσεις που αναπτuσσονταν σε αυτήν την
περίοoο υπέρ τις εποίκισης των ορεινeν oγκων σε oσους oεν μποροuσαν να αντέξουν τις πιέσεις
της çεουoαλικοποίησης στην υπoλοιπη χeρα και απo την άλλη συγκεκριμενοποιοuσαν
επαγγελματικά ενoιαçέροντα του πλη0υσμοu που 0α μποροuσε να το εποικίσει. O Kορoάτος,
λοιπoν, αναçέρει «πως oταν η Mοσχoπολη άρχισε να παρακμά¸ει - 1760 1770 - πολλοί
Mοσχοπολίτες που αναγκάστηκαν να εκπατριστοuν, ήρ0αν στα ανατολικά χωριά του Πηλίου και
εγκαταστά0ηκαν. Aυτοί έçεραν μα¸ί τους πολλά γρoσια και çλουριά και με το να είναι
ασκημένοι στο εμπoριο και τη βιοτεχνία, συντελέσανε στο ν` αναπτυχ0εί πιο πολu η βιοτεχνία
και το εμπoριο στο Πήλιο.» (
50
) Tα χωριά του oρους Πήλιο χαρακτήρι¸ονταν απo oλες εκείνες τις
συν0ήκες που επέτρεπαν τη μετατροπή τους σε μια «νησίoα πολιτικής ελευ0ερίας», με oλες τις
προüπο0έσεις για την ανάπτυξη της βιοτεχνίας και του εμπορίου, μιας οικονομίας με αμιγeς
αστικά χαρακτηριστικά.
0&.&*& 4α χαρακτηριστικά της πηλιορε$τικης βιοτεχν$ας και εμπορ$ας
Η oιαçοροποίηση της παραγωγικής βάσης των χωριeν του Πηλίου γίνεται αισ0ητή 60
70 χρoνια απo την εποχή της εκκίνησης των αλλαγeν στο 0εσμικo κα0εστeς και γενικoτερα την
παγίωση των νέων τάσεων στην ο0ωμανική οικονομία. Yπάρχουν γαλλικές προξενικές
αναçορές που κάνουν λoγω για τη βιοτεχνική ανάπτυξη της περιοχής αυτής απo το τέλος του
17
ου
αιeνα.(
51
) «Aπo τις αρχές πλέον του 18
ου
αιeνα oλα τα μεγάλα χωριά του Πηλίου έχουν
αναπτυγμένη παραγωγή και βιοτεχνία. Η κλειστή οικονομία είχε σχεooν ξεπεραστεί ...»(
52
) Η
50 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 193
51 « .. Mποροuμε επίσης ν άχομε, στην εποχή τους, oιακoσια ως τριακoσια καντάρια μετάξι, βάρος Mασσαλίας (το
καντάρι Mασσαλίας πήγαινε 39 κιλά και 767 γραμμάρια), πέρα απo o, τι ξοoεuεται εoe. Tα βρίσκει κανείς στην
Kασσάνoρα και στο Boλο. Tο τελευταίο (το βολιeτικο), είναι το πιο çίνο απo το πρeτο, που είναι περίπου στο ίoιο
adrasse` ,αλλά λιγeτερο βαρu ...» Yπoμνημα του Iάλλου προξένου στη Oεσσαλονίκη Iκλε¸, 26-2-1685, στο Bλ.
Kορoάτος I., o.π., σ. 209 -10.
52 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 209
31
συνεχής αναçορά στον Kορoάτο περί oιάλυσης της κλειστής (σπιτικής) οικονομίας και
ανάπτυξης της χειροτεχνίας και των ανταλλαχτικeν σχέσεων μαρτυρά το σταoιακo πέρασμα της
σπιτικής παραγωγής υπo τον έλεγχο συγκεκριμένων εμπoρων. Η oιαoικασία αυτή 0α πρέπει να
ταυτίστηκε με την είσοoο αν0ρeπων που γνeρι¸αν την τέχνη της παραγωγής μεταξιοu και
αν0ρeπων που κατείχαν κεçάλαια και ασκοuσαν το εμπoριο. O Iιάννης Mηλιoς στο βιβλίο του
«Eλληνικoς κοινωνικoς σχηματισμoς, απo τον επεκτατισμo στην καπιταλιστική ανάπτυξη»
γράçει για τη μανιçακτοuρα. «Η μανιçακτοuρα oημιουργείται ως γνωστo στη βάση της
προüπαρχουσας χειροτεχνίας και στηρί¸εται αρχικά στην τυπική μoνον υπαγωγή της εργασίας
στο κεçάλαιο, oηλαoή στον μη ολοκληρωμένο oιαχωρισμo των εργα¸ομένων απo τα μέσα
παραγωγής.»(
53
) Η μετάβαση απo τη σπιτική βιοτεχνία στην ανοιχτή oε σήμαινε τη μεταçορά
και τη στέγαση oλων oσων εργά¸ονταν σε έναν κοινo τoπο υπo την άμεση oιέυ0υνση και κατοχή
ενoς καπιταλιστή. Aντί0ετα, αυτo το οποίο συνέβαινε ήταν η υποταγή της «οικοτεχνικής»
παραγωγικoτητας στις ανάγκες και τις oιακυμάνσεις της ο0ωμανικής ή oιε0νοuς αγοράς μέσω
της oιαμεσολάβησης του εμπoρου. Mε τον τρoπο αυτo υπήρξε και υποταγή της παραγωγής στο
εμπορικo κεçάλαιο και οι άμεσοι παραγωγοί ήταν στην πράξη εξαρτημένοι έμμισ0οι εργάτες
που πληρeνονταν με το κομμμάτι απo τον ιoιοκτήτη των μεταξωτeν ή μάλλινων ή βαμβακερeν
ινeν που μποροuσε να είναι ένας γαιοκτήμονας εκτροçέας μεταξοσκeληκα ή ένας έμπορος
που είχε αγοράσει το μαλλί ή το βαμβάκι. Η μεγάλη oιαçορά oμως της çάσης της
πρωτοεκβιομηχάνισης απo τη çάση της βιομηχάνισης που ίσχυε και στην πηλιορείτικη εκoοχή
της έγκειται στο oτι ένα κομμάτι των μέσων παραγωγής π.χ. αργαλειοί, τεχνικά εργαλεία,
τεχνικές μέ0οoοι ανήκε στην εκμισ0οuμενη εργατική ouναμη. Aντί0ετα, οι ανειoίκευτοι εργάτες
oηλαoή εκείνοι οι οποίοι εργά¸ονταν στα χωράçια κάποιου εκτροçέα μεταξοσκeληκα ή σε
βαμβακοçυτεία ή σε ελαιοçυτεία ή σε ναυπηγεία ή πλοία, βρίσκονταν πιο κοντά στην
προλεταριακή κατάσταση της μισ0ωτής εργασίας εξαίτιας του βα0μοu εκχρηματισμοu της
κοινωνίας, αν και σε αρκετές περιπτeσεις εçαρμο¸oταν το σuστημα συμμετοχής στα κέρoη.
Oς προς την περίπτωση της μεταποίησης στον αρι0μητή της οργανικής σuν0εσης του
κεçαλάιου υπήρχε απo τη μια το επενoεoυμένο κεçάλαιο σε γη ή σε αγορασμένο νήμα και απo
την άλλη στον παρανομαστή η εκμισ0ωμένη εργατική ouναμη. Η εκμισ0ωμένη εργατική ouναμη
oμως κατείχε και εκείνη ένα μέρος των μέσων παραγωγής, π.χ. τους αργαλειοuς, oηλαoή ήταν
κάτοχος κεçαλαίου επενoεoυμένου. Η σχέση επομένως, ενe 0α μποροuσε να 0εωρη0εί
συνεταιρεστική, παραμένει να είναι σχέση εξάρτησης και εκμετάλλευσης γιατί η κίνηση της
παραγωγικής oιαoικασίας εξαρτάται απo τον γαιοκτήμονα ή τον έμπορο κεçαλαιοuχο επειoή
επενouει πολu μεγαλuτερο κεçάλαιο πράγμα που σημαίνει oτι έχει τη ouναμη να αποσπά
μεγαλuτερο ποσοστo αξίας απo τη συνολική αξία του προïoντος. Aηλαoή αποσπά υπεραξία, η
53 Bλ. Mηλιoς Iιάννης, «Eλληνικoς κοινωνικoς σχηματισμoς, απo τον επεκτατισμo στην καπιταλιστική ανάπτυξη»,
σσ. 264 - 265
32
οποία είναι στη συντριπτική της πλειο¡ηçία απoλυτη υπεραξία με την έννοια oτι ο
καπιταλιστής oεν κερoί¸ει απo επενoεoυμένο κεçάλαιο σε μέσα παραγωγής, αλλά μoνο σε
εργατική ouναμη. O Mαρξ γράçει για τη μανιçακτοuρα και τις 0εωρίες περί συνεταιρισμοu:
«Oσο για τις καλοκάγα0ες çαντασιeσεις, σuμçωνα με τις οποίες ο κεçαλιοκράτης και ο
εργα¸oμενος συνάπτουν ένα συνεταιρισμo κ.λπ., η ιστορία τις αγνοεί απολuτως και oεν υπάρχει
το παραμικρo ίχνος τους μέσα στην εξέλιξη της έννοιας του κεçαλαίου. Lποραoικά, η
μανιçακτοuρα μπορεί να αναπτυχ0εί τοοπικά μέσα σ` ένα περιβάλλον το οποίο να ανήκει σε μια
εποχή ολoτελα oιαçορετική». (
54
) Aκoμη, oμως, εάν στη συνέχεια υπήρξε μεγαλuτερη συμβολή
του κεçαλαίου στην παραγωγή, το είoος της αποσποuμενης υπεραξίας παραμένει απoλυτο,
πράγμα που συνεχί¸ει να ισχυροποιεί την εργατική oυναμη. Aκoμη και στην περίπτωση που ο
άμεσος παραγωγoς βιοτέχνης αγορά¸ει το νήμα ή τις πρeτες uλες βρίσκεται πάντα σε 0έση
εξάρτησης απo τον έμπορο που εκπροσωπεί την αγορά. Η οργάνωση των εργα¸ομένων σε
παραoοσιακές συντεχνίες αποτελεί αποoεικτικo στοιχείο της ouναμης των άμεσων παραγωγeν.
Iενικά, oμως, εχουμε μια μορçή καπιταλιστικής σχέσης σε πρeιμη çάση.
Lτην περίπτωση oμως της çάσης της πρωτοεκβιομηχάνισης το επενoεoυμένο κεçάλαιο
απo τη μεριά του κεçαλαιοuχου σε μέσα παραγωγής είναι αρκετά μικρo και αντίστοιχα το
επενoεoυμένο κεçάλαιο σε μισ0ωτή εργατική ouναμη μεγάλο, κα0eς εμπεριέχει και εκείνη
επενoεoυμένο κεçάλαιο. Tο αποτέλεσμα, λοιπoν, της σχέσης της οργανικής σuν0εσης του
κεçαλαίου είναι μικρo. Aπo αυτή την ισορροπία της σχέσης επωçελείται σε σχέση η
εκμισ0οuμενη εργατική ouναμη oιατηρeντας μεγαλuτερη αυτονομία και μεγαλuτερο έλεγχο
στην oιαoικασία της παραγωγής και κρατeντας σημαντικo μέρος της αξίας του παραγoμενου
προïoντος. Lτις εργασίες της παραγωγής συμμετείχαν εξίσου γυναίκες και άντρες με
oιαχωρισμένη oμως βέβαια ειoικoτητα. Oι άντρες γενικeς αναλάμβαναν τις εργασίες εκείνες που
είχαν μεγαλuτερη κοινωνική επιçάνεια, επέçεραν μεγαλuτερο κέρoος και απαιτοuσαν
περισσoτερη ευελιξία και «τέχνη». Oι γυναίκες κυρίως απασχολοuνταν στην κατασκευή του
νήματος, αλλά και με άλλες εργασίες κατασκευής προïoντων κατeτερης ποιoτητας, oπως
κορooνια, ¸eνες και τσάντες. Oι άντρες κυρίως σε μεταποιητικά παραγωγικά πoστα (κατασκευή,
μάλλινων και μεταξωτeν υçασμάτων). Η συμμετοχή της γυναίκας στις παραγωγικές εργασίες
oεν ήταν κάτι εκτoς παραγματικoτητας και οuτε σήμαινε κατανάγκην ανατροπή των έμçυλων
σχέσεων κυριαρχίας του άντρα. Aντί0ετα, βρισκoταν κοντα στις συνή0ειες εçoσον στις
προνεωτερικές κοινωνίες oεν υπήρχε oιάσπαση του χeρου ή τουλάχιστον oιάσπαση με τον
τρoπο που πραγματτοποιή0ηκε μετά την βιομηχανική επανάσταση στα αστικά και βιομηχανικά
κέντρα ανάμεσα σε εργασία και οίκο, πράγμα που συνέβαινε και στην περίπτωση της
παραγωγής νήματος που λάμβανε χeρα μέσα στον τoπο κατοικίας της γυναίκας.
Tο μετάξι. Tο βασικo, λοιπoν, βιοτεχνικo προïoν των χωριeν του Πηλίου ήταν το μετάξι.
54 Bλ. Mαρξ K., στο Mηλιoς I., o.π., σ. 265
33
Aπo προξενική μαρτυρία μα0αίνουμε oτι ήoη στα 1691 το πιο ξακουστo χωριo για το μετάξι
ήταν η Zαγορά το οποίο περιγράçεται ως «πολu κα0αρo και çίνο». Oι πηλιορείτες
ακολου0οuσαν περίπου την παρακάτω oιαoικασία παρασκευής του μεταξιοu: Oταν ο
μεταξοσκeληκας, που ονομα¸oταν στο Πήλιο «καματερo», έβγαινε απo το σπoρο του τρεçoταν
με çυλλά μουριάς που στο Πήλιο ονομα¸oταν «συκαμνιά». Oταν μεγάλωνε τον τοπο0ετοuσαν
στις «σταντοσιές», μια σειρά απo κρεβάτια το ένα πάνω στο άλλο με αρκετo χeρο ανάμεσα
Oταν ερχoταν η εποχή που τα σκουλήκια ενέκριναν την ουσία που έπλεκε το κουκοuλι
καλuπτωντάς τα με αυτo «κά0ονταν για το μέγα», κατά την πηλιορείτικη ορολογία, τα
τοπο0ετοuσαν oηλαoή σε κλαoιά του çυτοu λαoανιά πάνω στα οποία έçτιαχναν τα
κουκοuλια(
55
). Lτη συνέχεια τα έ¡ηναν. Oλα τα χωριά απo την παλιά Mουντ¸έλα ως την
Πορταριά oιατηροuσαν çοuρνους για το ¡ήσιμο του μεταξοσκeληκα(
56
). Lτην επoμενη çάση 0α
πρέπει να τα έβρεχαν σε μεγάλες λεκάνες για να μαλακeσει το κουκοuλι, eστε να ξεχωρίσουν οι
ίνες. Lτη συνέχεια τα επεξεργά¸ονταν οι γυναίκες çτιάχνοντας τις κλωστές του μεταξιοu.
Oι περισσoτερες σuγχρονες πηγές αναçέρονται στο ¸αγοριανo μετάξι, το οποίο
oιαχωρί¸εται απo το μετάξι της Πορταριάς ή της Mακρινίτσας ή του Boλου. Πι0ανoτατα oμως
στην πραγματικoτητα η έννοια Zαγορά στα εμπορικά γραπτά να είναι oιευρυμένη και να αçορά
την παραγωγή του ανατολικοu Πηλίου και oλες οι υπoλοιπες τοπονυμικές αναçορές μάλλον να
αçοροuν την παραγωγή του oυτικοu Πηλίου ή της κά0ε κωμoπολης ξεχωριστά. Πολλές çορές με
το oνομα «Zαγορά» εννοοuσαν το σuνολο των πηλιορείτικων χωριeν. Iίνεται σαçές και απo τις
πηγές oτι η αγορά της Zαγοράς προηγοuταν σαçeς της αγοράς της Mακρινίτσας και της
Πορταριάς. Iενικoτερα, οι κάτοικοι των χωριeν της oυτικής πλευράς του Πηλίου σε αντί0εση με
εκείνους των χωριeν της ανατολικής ασχολοuνταν σε μεγάλο ποσοστo oχι μoνο με τη βιοτεχνία,
αλλά και με την αγροτική παραγωγή.
Lτα τέλη του 17
ου
και στις αρχές του 18
ου
αιeνα οι κuριοι αποoέκτες των εξαγωγeν
¸αγοριανοu μεταξιοu μέσα στην O0ωμανική επικράτεια ήταν η Oεσσαλονίκη και η Xίος, για τις
βιομηχανίες μεταξωτeν υçασμάτων που λειτουργοuσαν εκεί. Iενικeς, η καλuτερη ποιoτητα
κατναλωνoταν στο εσωτερικo της Aυτοκρατορίας.(
57
) 1να άλλο μέρος του μεταξιοu της
Zαγοράς μεταçερoταν στην Πρεβέ¸α και απo κει εξαγoταν στην Eυρeπη και κυρίως στη
Bενετία που ήταν και ο κυριoτερος αγοραστής του στην Eυρωπαïκή αγορά. Aπo o,τι çαίνεται
μάλιστα υπήρχε και συναγωνισμoς ανάμεσα στη Bενετσιάνικη και τη Xιeτικη αγορά για το
¸αγοριανo μετάξι. 1νας βενετσιάνος έμπορος γράçοντας σε γραπτή αναçορά το Mάιο του 1942
τη σημασία του ¸αγοριανοu μεταξιοu για τους Xιeτες πρoτεινε για την καλuτερη αντιμετeπιση
της χιeτικης βιοτεχνίας την αγορά oλου του ¸αγοριανοu μεταξιοu. (
58
). Iuρω στα μέσα του 18
ου
55 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 241
56 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 249
57 Bλ. Kενέ, Πληροçοριακo Yπoμνημα, Kορoάτος I., o.π., σ. 210
58 «Oι Xιeτες αγορά¸ουν το μετάξι της Zαγοράς oια την κατασκευήν των oαμασκηνeν μεταξωτeν, με τα οποία
τoσον ανταγωνί¸ονται την Bενετίαν. Aν ήτο oυνατoν να αγορασ0ή oλη η παραγωγή της Zαγοράς απo τους εν
34
αιeνα πρέπει να προστέ0ηκε στους αγοραστές και η Iένοβα Η τιμή του ¸αγοριανοu μεταξιοu
υπολογί¸εται γuρω 4€ πιάστρα ανά οκά, oταν το μετάξι της Πορταριάς απo 2 € έως 3 πιάστρα
την οκά. Η παραγωγή της Zαγοράς υπολογί¸εται εκείνη την εποχή πάνω απo 200 κιντάλια το
χρoνο, αçοu μoνο οι Bενετοί αγoρα¸αν τέτοιες ποσoτητες. (
59
) Tο μετάξι του Πηλίου αναçέρεται
απo τον Kενέ ως oμοιο στην ποιoτητα με το μετάξι «adrasse», ενe απo τον Iάλλο πρoξενο στις
σταγιάoες •ybrocat αναçέρεται oμοιο σποιoτητα με εκείνο της Προβηγκίας.(
60
)
Lτο oεuτερο μισo του 18
ου
αιeνα στους αγοραστές πρέπει να προστέ0ηκαν πέρα απo τη
Iένοβα η Pωσία, η Aγγλία, η Oλλανoία και το Aιβoρνο, ενe απo το ενoιαçέρον των γαλλικeν
προξενικeν αρχeν εκτιμοuμε oτι ένα πολu μεγάλο μέρος του εμπορίου oιεξαγoταν με γάλλους
εμπoρους. Aλλος σημαντικoς αποoέκτης του πηλιρείτικου μεταξιοu εντoς της O0ωμανικής
αγοράς πέρα απo την Xίο ήταν ο Tuρναβος. Tην ίoια περίοoο çαίνεται πως οι ¸αγοριανοί
έμποροι επέκτειναν την παραγωγή και σε βαμβακερά νήματα. O N. Lβορeνος στο βιβλίο του ο
Εμπό!ιο της Θεσσαλονίκης τον (=
ο
αι$να αναçέρει oτι «προς τα τέλη του 18
ου
αιeνα και oταν
άρχι¸ε να παρακμά¸ει η συντροçία των Aμπελιακίων, ιoρu0ηκε μια νηματοβιοτεχνία στη
Zαγορά απo ¸αγοριανοuς επιχειρηματίες συναιτερισμένους με έναν γάλλο έμπορο».(
61
)
Yπολογί¸εται απo περιηγητές πως το λιμάνι του Boλου εξήγαγε τoτε γuρω στα 30 35.000
οκάoες μεταξιοu και αρκετo βαμπακερo νήμα. O ίoιος συγγραçέας αναçέρει τη συγκομιoή του
¸αγοριανοu μεταξιοu γuρω στις 25.000 30.000 οκάoες εκτιμeντας oτι τα μετάξια της Zαγοράς
αποτελοuσαν σημαντικoτατο είoος του εξαγωγικοu εμπορίου της Oεσσαλονίκης.(
62
) Aπo το
Lβορeνο καταλαβαίνουμε την άμεση σuνoεση του Πηλίου με το λιμάνι της Oεσσαλονίκης, απo
το οποίο 0α πρέπει να έçευγε το μετάξι για τη Auση.
Πιο συγκεκριμένα oσον αçορά την παραγωγή, ο Kορoάτος παρα0έτει μια αναçορά oτι
γuρω στα 1842 η παραγωγή μεταξιοu ήταν γuρω στις 20.000 οκάoες, ενe στα 1779 γuρω στις 30
με 35.000 οκάoες μεταξιοu.(
63
) Eπομένως, εάν οι μαρτυρίες είναι περίπου κοντά στην
πραγματικoτητα, τoτε παρατηροuμε σημαντική αuξηση της παραγωγικoτητας του μεταξιοu στην
περιοχή του Πηλίου μέσα σε 40 χρoνια κατά το 1/2 περίπου της παραγωγής του 1842. Iενικά, ο
Kορoάτος αναçέρει oτι σχεooν ποτέ oεν έπεçτε η παραγωγή κάτω απo τις 25.000 οκάoες
μεταξιοu. O ίoιος εκτιμά πως επρoκειτο για ένα πολu μεγάλο ποσo για την εποχή εκείνη.
Oι Πηλιορείτες εκτoς απo την παραγωγή μεταξωτeν ινeν παρασκεuα¸αν και μεταξωτά
υçάσματα. Oι Aημητρίεις καταμετροuν 600 ως 800 αργαλειοuς οι οποίοι uçαιναν μεταξωτo πανί
Bενετία εργοστασιάρχας, οι Xιeτες 0α εσταμάτων εντελeς ..» Bλ. Mέρτ¸ιος, 4νημεία 4ακε"ονικής /στο!ίας, σ.
313 στο Kορoάτος I., o.π., σ. 212
59 Bλ. για oλα Kορoάτος I., o.π., σ. 211
60 Bλ. για oλα Kορoάτος I., o.π., σ. 210 -11
61 Bλ. Lβορeνος N., ο Εμπό!ιο της Θεσσαλονίκης τον (=
ο
αι$να, Oεμέλιο, σ. 287
62 Bλ. Lβορeνος N., o.π., σ. 295
63 Bλ. Mέρτ¸ιος, 4νημεία 4ακε"ονικής /στο!ίας, σ. 316 στο Kορoάτος I., o.π., σ. 213 και Kορoάτος I., o.π., σ.
215
35
ή άλλα υçάσματα και πετσέτες.(
64
) 1να μέρος των μεταξωτeν ινeν, περίπου 5.000 οκάoες,
oηλαoή το 1/5 περίπου της παραγωγής στις 25.000 οκάoες, παρέμενε στα ίoια τα χωριά για την
παραγωγή μεταξωτeν μαντηλιeν, τα οποία έμοια¸αν πολu με της Aυeν. Iια τη Zαγορά και τα
ανατολικά χωριά oεuτερο σε σημασία μετά το μετάξι και τα μεταξωτά υçάσματα παραγoμενο
προïoν στα τέλη του 18
ου
αιeνα ήταν τα σκουτιά. Tο σκουτί ήταν μάλλινο χοντρo uçασμα για
çορεσιές χωρικeν. Eπίσης, σημαντικo βιοτεχνικo προïoν των χωριeν του Πηλίου αποτελοuσαν
οι καπoτες, oηλαoή μάλλινες κάπες. Tο μαλλί ερχoταν απo τη Aιβαoιά και η παραγωγή 0α πρέπει
να κυμαίνεται γuρω στα 15.000 κομμάτια το χρoνο που εξάγονταν το ένα oεuτερο στη
Oεσσαλονίκη και το υπoλοιπο στα oιάçορα λιμάνια του Aιγαίου. Tο κέντρο της βιοτεχνικής
παραγωγής καποτeν ήταν η Zαγορά και ακολου0οuσαν η Mακρινίτσα και η Πορταριά(
65
). Tα
μάλλινα παρασκευάσματα κυρίως κατέληγαν στα παράλια της Aνατολής, αλλά και σε κάποιες
παράλιες πoλεις της Iταλίας. Mάλιστα πολλοί απo αυτοuς του εμπoρους, που ονομά¸ονταν
καποτάoες πλοuτισαν στη Mεσσίνη, στην Aγκeνα, στο Aιβoρνο κ.α. πoλεις.(
66
)
Iια τα oυτικά χωριά του Πηλίου (Πορταριά, Aεχeνια) εκτoς της Mακρινίτσας το oεuτερο
σε σημασία παραγoμενο προïoν ήταν το λάoι. O Kορoάτος μεταçέρει τη μαρτυρία του Aγγλου
Leake που επισκέçτηκε την περιοχή στα χρoνια 1803 1807 oτι η παραγωγή λαoιοu είναι
αρκετή eστε να μπορεί μια μικρή του ποσoτητα να πωλη0ή έξω(
67
). Η ίoια μαρτυρία αναçέρει
oτι κυρίως τα χωριά της Aργαλαστής, των Aεχωνιeν, του Nεοχωρίου, του (Aνω) Boλου και της
Mακρινίτσας παρήγαγαν σιτάρι. Aίγα oμως κατάçερναν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες της
περιοχής και γι` αυτo αγoρα¸αν απo τον κάμπο. Η καλλιέργεια σίτου πραγματοποιοuταν στην
πεoιάoα που ανοιγoταν στην αρχή του κoλπου του Παγασητικοu. (
68
) Aλλα προïoντα ήταν κρασί,
μέλι και λαχανικά, ενe γενικά περιορισμένη ήταν η αμνοτροçία σχετικά με άλλες περιοχές της
ορεινής Bαλκανικής.
Lυγκεκριμένα, με βάση τις μαρτυρίες που παρα0έτει ο Kορoάτος παρα0έτουμε τα
προïoντα που παρήγαγε το κά0ε χωριo. Aρχί¸οντας απo τα oυτικά χωριά του oρους Πηλίου
ξεκινάμε με την πρωτεuουσα των βακοuçικων χωριeν, την Mακρινίτσα με 1000 σπίτια
χριστιανeν χωρισμένη σε 9 μαχαλάoες εκ των οποίων οι ouο ξεχωριστοί γuρω της έως 150 με
200 σπίτια ο κα0ένας. Η Mακρινίτσα είχε ως κuριο προïoν το μετάξι και ακολου0οuσαν σιτάρι,
κρι0άρι, κρασί και μέλι. Oλοι σχεooν με έμçαση επισημαίνουν την έλλει¡η συκιeν και ελιeν,
πράγμα που oείχνει oτι γενικeς αυτά τα oέντρα συναντιeταν στα υπoλοιπα χωριά. Oι Lταγιάτες,
χωριo με 80 σπίτια χριστιανeν κοντά στην Mακρινίτσα, μία eρα ανατολικά, παρήγαγε λίγο
σιτάρι, πολλά μετάξια και λίγο λάoι. Tο Lέσκλο, μια eρα έξω απo το Boλο χωριo, με 150 σπίτια
χριστιανeν, παρήγαγε κυρίως αγροτικά προïoντα και λιγοστo μετάξι. Oι Aημητρίεις αναçέρουν
64 Bλ. Aημητρίεις, , σ.389 391.
65 Bλ. για oλα Kορoάτος I., o.π., σ. 215
66 Bλ. Nαuτης I.A., 3ενικαί α!χαί του εμπο!ίου, A0ήνα 1859, στο Kορoάτος I., o.π., σ. 217
67 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 216
68 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 215
36
για, την Πορταριά με 300 σπίτια χριστιανeν, το μεγάλο κεçαλοχeρι που çημι¸oταν για τα
βιοτεχνικά του προïoντα oτι παρήγαγε «¸ωνάρια, γαïτάνια, μανouλια, ιμπρισίμαια και μεσίνια
εξαίρετα αργασμένα».(
69
) Tο Kατηχeρι, χωρίο με 150 σπίτια χριστιανeν, παρήγαγε κυρίως
μετάξι, κρασί και λάoι. O Aνω Boλος ανάμεσα στο Boλο και την Mακρινίτσα, κεçαλοχeρι 700
σπιτιeν χριστιανeν με τέσσερις μαχαλάoες, το οποίο ιoρu0ηκε απo τους κατοίκους της
κατεστραμμένης Aημητριάoας, παρήγαγε μετάξι και αγροτικά προïoντα απo τα οποία ξεχeρι¸ε
το λάoι. Aνατολικoτερα η Aλμεριά ή Bλαχομαχαλάς κατοικοuμενος αποκλειστικά απo
Bλαχoçωνους που ασκοuσαν το επάγγελμα του αγωγιάτη αποτελοuσε το συνoετικo κρίκο της
περιοχής με την ενoοχeρα. Tο επoμενο χωριo, οι Mπαξέoες με μεγάλα σπίτια - πuργους,
κατοικοuταν απo μουσουλμάνους. Lε αυτo έρχονταν να καλοκαιριάσουν οι μουσουλμάνοι του
Boλου. 1να άλλο μεγάλο χωριo η Aράκια με 600 σπίτια παρήγαγε κρασί, λάoι και ελιές τα οποία
και εξήγαγε κυρίως μέσα του παραλιμένα της Aγριάς. Tο χωριo το οποίο ήταν çημισμένο για τα
ελαιοπαράγωγα ήταν ο Aγιος Aαυρέντιος με 400 σπίτια. Eπίσης, καλλιεργοuσαν σιτάρι, αμπέλια,
ενe ασχολοuνταν και με τη μεταξουρεγεία. Tο πιο çημισμένο κρασί είχε το χωριo Aγιος
Iεeργιος με 400 χριστιανικά σπίτια, ανατολικά του Aγίου Aαυρεντίου. Lτη συνέχεια κοντά στην
παραλία βρισκoταν ο μικρoκαμπος Aεχeνια, που παρήγαγε λαχανικά κυρίως και άλλα αγροτικά
(σιτάρια, κρι0άρι, βρί¸ες, κουκιά και ρεβu0ια, βαμπάκι. Lτα Aεχeνια που χωρί¸ονταν στα Πέρα
και Ae0ε Aεχeνια κατοικοuσαν κυρίως μουσουλμάνοι στους οποίους οι χριστιανοί ήταν
κολίγοι.
Lτα νoτια άκρα του Πηλίου βρισκoταν η Aργαλαστή με 500 χριστιανικά σπίτια, η οποία
παρήγαγε σιτάρι, κρι0άρι, λινάρι και λίγο βαβμβάκι, ενe είχαν πολλές ελιές αμπέλια. Oι
Aργαλιατιeτες είχαν τη çήμη του ντή και του οξu0υμου. Aνατολικά της Aργαλαστής βρισκoταν
η Bεστενίκα με 60 χριστιανικά σπίτια. Eoe πάλι ελιές, μετάξι, αμπέλια. Lτο ανατολικoτερο
μέρος της Aυτικής πλευράς του oρους Πηλίου βρισκoταν ο Aαuκος με πάνω απo 500 σπίτια.
Eκεί oοuλευαν κυρίως μετάξι, αλλά υπήρχαν και σçουγγαράoες. Tο Προμήρι 200 σπιτιeν και
αυτo παρήγαγε μετάξι και ελιάς.Tο ίoιο και το Nιοχeρι. Aνατολικά απo τα Aεχeνια βρίσκονταν
οι Mηλιές, παλιά πρωτεuουσα της περιοχής με 300 περίπου σπίτια. «Oι κάτοικοι της χeρας
αυτής, έχουν τoπο αρκετo εργάσιμο, πεoιάoα και πλαγινά, ελαιeνες πολλοuς, συκαμεeνας, και
άλλον τoπο σπάρσιμο, έχουν ακoμι και αγεeργητο αρκετo oια ¸eα»(
70
) Tα επoμενα χωριά οι
Πινακατές με 120 και η Bι¸ίτσα με 100 σπίτια χριστιανeν με παραλιακή σκάλα στην οποία
βρισκoταν το τελωνείο του Boλου oεν παρήγαγαν μετάξι. Aντί0ετα στο Πρoπαντο με 100 σπίτια
κοντά στις Mηλιές η οικονομία στηρι¸oταν στο μετάξι και το ναυτικo εμπoριο.
Η σημαντικoτερη κοινoτητα της ανατολικής πλευρά του Πηλίου βέβαια ήταν η Zαγορά
με τέσσερις μαχαλάoες. Η Zαγορά κυρίως παρήγαγε νήμα μεταξιοu, αλλά και με αργαλειοuς
69 Bλ. Aημητρίεις, Nεωτερική Iεωγραçία, 218 - 219
70 Bλ. Aημητρίεις στο Kορoάτος I., o.π., σ. 325
37
παρήγαγε σκουτιά, καπoτες που ήταν τα πιο σημαντικά, αλλά και καρπέτες, βελέντ¸ες,
κηλίμια, çλοκάτες και βαμβακερά νήματα. Eπίσης, οι ¸αγοριανοί είχαν ισυρo ναυτικo.
Bορειοανατολικά της Zαγοράς είναι ο πέμπτος μαχαλάς της Zαγοράς, το Πορί, με 80 σπίτια, οι
κάτοικοι του οποίου oουλεuουν ως εργάτες σε ¸αγοριανοuς εμπορικοuς και βιοτεχνικοuς οίκους.
Aνατολικοβoρεια του Ποριοu, βρισκoταν η Mουτ¸έλα με 150 σπίτια σε ouο μαχαλάoες
χωρισμένα, οι κάτοικοι της οποίας ήταν στην πλειονoτητά τους ναυτικοί και oεν ασχολοuνταν με
άλλες παραγωγικές εργασίες. Bορειανατολικά της Mουτ¸έλας, το Bένετο, με πάνω απo 50
σπίτια ακολου0οuσε τα γεωργικά κυρίως παραγωγικά πρoτυπα της περιοχής. Tο ίoιο και η
Mακρυράχη με 100 σπίτια, αν και κάποιοι ασχολοuνταν και με την παραγωγή σκουτιeν. Tο
Aνήλιον με 150 σπίτια παρήγαγε κυρίως σκουτιά τα οποία και εμπορεuονταν. ‚oια παραγωγική
βάση με το Aνήλιο είχε και ο Kισσoς με 250 σπίτια. Lτη Mοuρεση επιπλέον ασχολοuνταν και με
αγροτικά. Mεγάλο χωριo ήταν η Tσαγκαράoα με παραγωγική βάση την καλλιέργεια
μεταξοσκeληκα, την κατασκευή μεταξωτeν υçασμάτων και το εμπoριο αυτeν.(
71
)
Η κουραστική παρά0εση oλων σχεooν των χωριeν του Πηλίου σε συoυασμo με την
αναçορά των παραγωγικeν ασχολιeν των κατοίκων του oεν είναι άνευ σκοπιμoτητας.
Aποσκοπεί στην oσο το oυνατoν πιο σçαιρική εμπέoωση της πηλιορείτικης παραγωγικής oομής.
Kαταρχήν παρατηροuμε oτι το Πήλιο λειτουργεί ως ενιαίος παραγωγικoς χeρος με καταμερισμo
της εργασίας ανάμεσα στα χωριά. O ενιαίος κοινωνικoς σχηματισμoς του Πηλίου oιασπάται με
βάση τον καταμερισμo της παραγωγικής αλυσίoας σε μικρoτερους κοινωνικοuς σχηματισμοuς
με oιαçοροποιημένη κάποιες çορές παραγωγική βάση. 1τσι, κάποια χωριά είναι κυρίως
αγροτικά, κάποια ναυτικά, ενe κάποια μποροuν και ειoικεuονται στην βιοτεχνία, ενe κάποια
μποροuν να συνoυά¸ουν περισσoτερες απo μια ασχολίες. Η oιαçοροποίηση αυτή oμως στην
παραγωγική βάση προκαλεί οικονομικές ανισoτητες ανάμεσα στις κοινoτητες με αποτέλεσμα η
oιαçοροποίηση στην υλική βάση να αντανακλάται και στο πολιτικo και 0εσμικo εποικοooμημα.
Kάποια oηλαoή χωριά είναι πιο ισχυρά πολιτικά, κάποια λιγoτερο και κάποια εξαρτημένα
εντελeς.
Η παρατήρηση oτι η παραγωγή αγροτικeν προïoντων αçοροuσε κυρίως τα χωριά του
oυτικοu Πηλίου, εκτoς της Mακρινίτσας που ήταν κατεξοχήν περιοχή παραγωγής μεταξιοu,
προçανeς εξηγείται με την σαçή πρωτοπoρηση του ανατολικοu Πηλίου στη μεταξουργία
λειτουργeντας με αυτo τον τρoπο εξισσοροπητικά σε μια κοινωνία εκχρηματισμένη και
ενταγμένη σε λογικές της αγοράς.
Η σημαντικoτερη συνέπεια της μεταξουργίας στον πηλιορείτικο κοινωνικo σχηματισμo
συνίσταται στο γεγονoς oτι αποτελοuσε το κuριο μοχλo εκχρηματισμοu της πηλιορείτικης
οικονομίας επιτρέποντας καταρχήν τη oιαμoρçωση μιας τοπικής αγοράς oιακίνησης και
ανταλλαγής προïoντων πρeτης ανάγκης. Tο μετάξι ως το βασικo εξαγeγιμο προïoν ενέταξε το
71 Iια τα ανατολικά χωριά του oρους Πηλίου βλ. Kορoάτος I., o.π., σσ. 343 444
38
Πήλιο τoσο στην ο0ωμανική εμπορική αγορά oσο και στη oιε0νή. Η οικονομική σuνoεση με
τη Lτερεά Eλλάoα oείχνει την ένταξη της πηλιορείτικής αγοράς στην ο0ωμανική οικονομία και
τη λειτουργία της ως αναπoσπαστο κομμάτι της. Eπίσης, η παραγωγή βαμβακερeν νημάτων,
αλλά και μάλλινων βιοτεχνικeν προίoντων υποoεικνuει επίσης και εμπορική oιασuνoεση και με
το Oεσσαλικo κάμπο και γενικoτερα την ηπειρωτική ενoοχeρα της περιοχής. Iίνεται σαçές με
αυτoν τον τρoπο πως τελικά οι αντιçατικοί και çαινομενικά ασuνoετοι οικονομικοί χeροι της
ο0ωμανικής αυτοκρατορίας με την τoσο oιαçορετική παραγωγική oομή αποτελοuσαν συνολικά
μια αoιάσπαστη ενoτητα και oτι σίγουρα το πηλιορείτικο çαινoμενο προüπο0έτει, χρειά¸εται και
αποτελεί συνέπεια των çεουoαρχοποιημένων oομeν του O0ωμανικοu κοινωνικοu σχηματισμοu.
Tέλος, η έντονη εμπορευματική oραστηριoτητα είχε ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη και
της ναυτιλίας. Aπo τα μέσα του 18
ου
αιeνα κάποια χωριά του Πηλίου αποκτοuν μεγάλης
χωρητικoτητας πλοία. Aεν είναι κα0oλου τυχαίο oτι τα χωριά της ανατολικής πλευράς ήταν
εκείνα που ξεχeρησαν, κυρίως η Zαγορά, οι Mουτ¸έλες και το Tρίκκερι. Η πρωτοκα0εoρία της
Zαγοράς στην εμπορία μεταξιοu επέoρασε καταλυτικά στην ταuτιση της πηλιορείτικης ναυτιλίας
με το συγκεκριμένο χωριo, ενe βέβαια ¸αγοριανοί κατείχαν και τα μεγαλuτερα καράβια. (
72
)
0&.&/& Η /ια/ικασ$α της πρωτοεκβιομηχάνισης ως /ια/ικασ$α )ντασης της
κοινωνικής /ια-οροπο$ησης
Η άρχουσα τάξη στους πηλιορείτικους κοινωνικοuς σχηματισμοuς αποτελοuταν απo τους
κατoχους του εμπορικοu κεçαλαίου (εμπoρους και καραβοκuρηoες) και απo τους
μεγαλοκτηματίες. Η άρχουσα τάξη επομένως oε συγκροτοuσε ένα ενιαίο οικονομικο-
παραγωγικo μπλοκ. Aντί0ετα, ήταν oιασπασμένη με βάση τους οικονομικοuς προσανατολισμοuς
που πρoτασσε η oιαçοροποιημένη παραγωγική βάση. Aπo τη μια βρίσκονταν οι κάτοχοι
μεγάλων εκτάσεων γης οι οποίοι ελέγχανε ένα σημαντικo μέρος της ντoπιας παραγωγικής
αλυσίoας, κυρίως την παραγωγή μεταξιοu, επειoή ακριβeς χρεια¸oτανε απo τη çuση της
μεγάλες εκτάσεις γης και τα αγροτικά προïoντα. Oι ομάoες αυτές λογικά 0α έλεγχαν τη
βιοτεχική oραστηριoτητα που στηρι¸oτανε στην παραγωγή του νήματος του μεταξιοu και
επομένως 0α συγκροτοuσαν τον συνασπισμo εξουσίας τους έχοντας ως βάση κομμάτια της
αγροτιάς και κομμάτια των μαστoρων βιοτεχνeν που συνoέονταν με την μεταξουργεία.
Πρoκειται, 0α λέγαμε, για τα παραoοσιακά στρeματα της άρχουσας τάξης, με περισσoτερα
κοινά χαρακτηριστικά με τους τυπικοuς κοτ¸αμπάσιoες των υπoλοιπων περιοχeν. Oι
«αριστοκράτες αυτοί της γης» λoγω του αγροτοκεντρικοu çορολογικοu συστήματος της
72 Iια τα oυτικά χωριά του oρους Πηλίου βλ. Kορoάτος I., o.π., σσ. 230 343
39
O0ωμανικής Aυτοκρατορίας συνoέονταν άμεσα με τον ο0ωμανικo εξουσιαστικo
κορμo(
73
). Kατάçερναν να αντλοuν κuρος και να αναπαράγουν τη ouναμή τους μέσα απo αυτo
oιεκoικeντας τον έλεγχο συνολικά στον πηλιορείτικο παραγωγικo ιστo, εçoσον πετuχαιναν τη
oιατήρηση του προνομίου της çορολογικής κατανομής και της συγκέντρωσης των çoρων. Aυτές
οι μερίoες της άρχουσας τάξης κατά τον Kορoάτο συγκροτοuσαν το συντηρητικo κoμμα.
Aπo την άλλη, ήταν οι çορείς του τοπικοu εμπορικοu κεçαλαίου οι οποίοι ελέγχανε σε
πολu μεγάλο βα0μo λoγω της çuσης της εργασίας τους την τuχη συνολικά της ντoπιας
παραγωγής συγκροτeντας μια ιoιαίτερη κοινωνική τάξη με αμιγή αστικά χαρακτηριστικά. Aυτοί
λογικά 0α oιατηροuσαν υπo τον έλεγχo τους τη μεταποιητική βιοτεχνική παραγωγή, που oε
χρεια¸oταν μεγάλες εκτάσεις γης και ήταν περισσoτερο επιρρεπής στις oιακυμάνσεις της
αγοράς, oηλαoή την παραγωγή υçασμάτων και βέβαια τα επαγγέλματα που συνoέονταν με τη
ναυτιλία. Aντίστοιχα 0α συγκροτοuσαν το συνασπισμo εξουσίας με τους μαστoρους αυτeν των
ειoικοτήτων, που στην πράξη αποτελοuσαν την πλειο¡ηçία των βιοτεχνeν, κάποια μεσαία
στρeματα αγροτeν που oιεκoικοuσαν αυτονομία απo τους μεγαλοκτηματίες και κάποιους
çτωχοuς εργάτες. Tο κuρος τους 0α το αντλοuσαν απo την προνομιακή σχέση με το μεγάλο
oυτικo κεçάλαιο και τα oυτικά πολιτικά κέντρα εξουσίας. Aυτές οι μερίoες συγκροτοuσαν το
oημοτικo κoμμα.
Tο πεoίο της σuγκρουσης ήταν η oιεκoίκηση του ελέγχου συνολικά ολoκληρης της
ντoπιας παραγωγικής αλυσίoας μέσα απo την υποταγή του ενoς στον άλλο. O έλεγχος της
çορολογικής κατανομής και συγκέντρωσης çoρων αποτελοuσε τη βάση για την επίτευξη αυτοu
του σκοποu. Iενικoτερα, η συμμετοχή στους μηχανισμοuς του κράτους και oιοίκησης
αποτελοuσε αναγκαία μεταçορά της σuγκρουσης απo το πεoίο της υλικής βάσης στο πεoίο του
εποικοoομήματος, εçoσον τελικά σε αυτo 0α μποροuσε να κρι0εί η πάλη για τον έλεγχο.
Eπομένως, εκείνο το οποίο 0α ήταν λογικo είναι τα πηλιορείτικα πολιτικά κoμματα
συγκροτοuνταν με ένα αυστηρo εξουσιαστικo προσανατολισμo και πολu λιγoτερο να
επαγγέλλονταν ένα oιαçορετικo πολιτικo σuστημα. Lτην πραγματικoτητα, oμως υπήρχαν
ιoεολογικές oιαçορές και εξ αιτίας της oιαçορετικής παραγωγικής βάσης της κά0ε μερίoας, αλλά
και λoγω της προνομιακής σχέσης με oιαçορετικά εξουσιαστικά κέντρα. Oι «αριστοκράτες της
γης» 0α υπεραμuνονταν της oιατήρησης των ο0ωμανικeν 0εσμeν, αçοu ευνοοuσαν την
αναπαραγωγή της τάξης τους και οι έμποροι αστοί, 0α υποστήρι¸αν ένα oιαçορετικo 0εσμικo
πλαίσιο που 0α εξέçρα¸ε πολu περισσoτερο την ανάγκη για oιεuρυνση και ανάπτυξη των
καπιταλιστικeν σχέσεων. Προçανeς, 0α υπήρχε στους τελευταίους έντονη ιoεολογική επίoραση
απo τη ouση.(
74
)
Tα μεσαία στρeματα ήταν οι βιοτέχνες - μάστοροι (κεπεντ¸ήoες, τσοχατ¸ήoες,
73 Tη oιασuνoεση κοτ¸αμπάσιoων με O0ωμανική εξουσία αναçέρει ο Kορoάτος I., o.π., σ. 229
74 Iια τα πολιτικά κoμματα και τις τάξεις βλ. Kορoάτος I., o.π., σ. 226 και σ. 229
40
κα¸αντ¸ήoες, μπιτσακτσίoες, κα¸ά¸ηoες κλπ.) και ναυπηγοί. Aιατηροuσαν σε κά0ε χωριo oική
τους συντεχνία, ενe σε μερικά χωριά oπως στη Zαγορά ήταν συνoεμένοι με τις ομoτεχνες
συντεχνίες της Πoλης. Lε αυτοuς εντάσσονταν και κάποιοι μεσαίοι αγρoτες. Lτη μεσαία τάξη
υπήρχαν εξίσου ίoιες αντι0έςσεις και γι` αυτo επέλεγαν το συνασπσιμo με oιάçορα κoμματα.
Iενικά, καταλαβαίνουμε oτι επειoή υπήρχαν oιαoικασίες κοινωνικής κινητικoτητας και επειoή οι
οικογενειακοί μηχανισμοί λειτουργοuσαν, η σuγκρουση μεταξu των κοινωνικeν μερίoων της
άρχουσας και μεσαίας τάξης ξεπερνοuσε τα αυστηρά oομικά πλάισια με βάση τη çuση της
παραγωγής και αρκετές çορές εçαρμο¸oτασν σε προσωπική ή/και οικογενειακή βάση. Η
κατeτερη τάξη αποτελοuντανε απo τους κεραντ¸ήoες (αγωγιάτες), εργάτες (σκαçτιάoες) και απo
εκείνους που είχαν κανένα μικρo χωράçι ή αμπέλι.
Η κοινωνική συναίνεση και η υποταγή των κατeτερων τάξεων στις ανeτρες 0α γινoταν
είτε μέσα απo τους ιoεολογικοuς μηχανισμοuς του κράτους που βρίσκονταν υπo τον έλεγχο των
oημογερoντων, oηλ. την εκκλησία, είτε μέσα απo πελατειακές σχέσεις είτε μέσα απo τη χρήση
των μηχανισμeν καταστολής (βία). Mέσα απo αυτοuς τους μηχανισμοuς η ταξική πάλη
ατομικοποιοuταν και γενικoτερα εοππιυχoταν ένα επίπεoο ταξικής ισορροπίας. Παρoλ` αυτά
oμως επειoή οι κοινωνικές εντάσεις λoγω της υπερεκμετάλλευσης των κατeτερων στρωμάτων
εξαιτίας της πίεσης για συσσeρευση ήταν έντονες, πολλές çορές η ταξική πάλη
αποπροσωπικοποιοuταν και και συλλογικοποιοuταν οoηγeντας σε εξεγέρσεις. O Kορoάτος
αναçέρει πολλές περιπτeσεις εξεγέρσεων. Mάλιστα, επειoή το επίπεoο ταξικής ισορροπίας oεν
ήταν το ίoιο σε oλα τα χωριά πι0ανoν να επικρατοuσε το oημοτικo κoμμα ή πι0ανoν να μην
υπήρχε τoσο έντονη κοινωνική oιαçοροποίηση αρκετά χωριά ακολου0οuσαν ένα περισσoτερο
oημοκρατικo σuστημα oιακυβέρνησης. Lτη Zαγορά που ο βα0μoς κοινωνικής oιαçοροποίησης
ήταν πιο έντονος απo παντοu το σuστημα oιακυβέρνησης ήταν περισσoτερο ολιγαρχικo. Oι
εξεγέρσεις 0α πρέπει να ερμηνευ0οuν με ouο τρoπους.
Aπo τα παραπάνω καταλαβαίνουμε τη σημασία που είχαν οι oημοκρατικές oομές
κοινοτικής αυτοoιοίκησης στη oιαoικασία της πρωτοεκβιομηχάνισης. Bοή0ησαν εçoσον
απελευ0ερe0ηκαν ως ένα βα0μo απo την αυστηρή υποταγή στο εξουσιαστικo ο0ωμανικo κέντρο
στην ανέλιξη των νέων κοινωνικeν στρωμάτων και τη μετατροπή τους σε τοπική άρχουσα τάξη
oιαμορçeνοντας μια εναλλακτική μορçή κοινοτικής αυτοoιοίκησης με περισσoτερο
αστικοoημοκρατικά χαρακτηριστικά. Παρ` oλα αυτά κεντρικoς μηχανισμoς oιεκoίκησης της
εξουσίας απo πρoσωπα και μερίoες αποτελοuσε η βια, oπως και στην υπoλοιπη ο0ωμανική
επικράτεια. Tην ήμέρα του Aγίου Iεωργίου, oπως και σε oλες τις ο0ωμανικές περιοχές, οι
κάτοικοι του κά0ε χωριοu μα¸εuονταν στην κεντρική πλατεία και εξέλεγαν τους oημογέροντες ή
κοτ¸αμπάσιoες. Η εκλογή oμως ήταν τuποις ελεu0ερη και oημοκρατική, γιατί στην
πραγματικoτητα επιβαλλoταν με την τρομοκρατία. Eκείνοι που κατάçερναν να επιβλη0οuν oια
41
των ξυλοκοπημάτων κατoρ0ωναν και να εκλεγοuν.(
75
)
Iενικά, παρά τις oποιες τάσεις εσωτερικής ιoεολογικής η πολιτικής oιαçοροποίησης η
ντoπια αυτή άρχουσα τάξη συνoέεται στο σuνολo της με τον ο0ωμανικo κορμo και αποτελεί
αναπoσπαστο κομμάτι του. Aκoμη και οι έμποροι αποτελοuν αναπoσπαστο κομμάτι της
ελληνoçωνης εμπορικής αστικής τάξης που μπορεί να γέννησε το σπoρο της αμçισβήτησης,
αλλά συνoέονταν στην τελική άμεσα με το ο0ωμανικo σuστημα παραγωγής και oιανομής.
Lυγκροτοuσαν, επομένως, ένα τοπικo κράτος προσαρμοσμένο εν μέρει στα oεoομένα της
περιοχής, αλλά πάντοτε μέσα στα 0εσμικά πλαίσια της ο0ωμανικής αυτοκρατορίας, oηλαoή
αποτελεί πρoεκταση του ο0ωμανικοu κράτους. Παρoτι η παραγωγική oομή του Πηλίου
oιαçοροποιείται έντονα απo τις υπoλοιπες περιοχές, αστικοποιείται, 0α λέγαμε, oταν οι
υπoλοιπες çεουoαλικοποιοuνται, oεν υπάρχει άμεση σuγκρουση με τον αυτοκράτορα και τους
oιάçορους τοπάρχες, ακριβeς oιoτι αποτελεί την άλλη o¡η του ίoιου νομίσματος, υπάρχει
oηλαoή oομική αλληλεξάρτηση. Oα μποροuσαμε σχηματικά να oοuμε την άρχουσα τάξη του
Πηλίου ως έναν συλλογικo τοπάρχη. Iι` αυτo παρά την αστικοποίηση των μορçeν κάποιων
παραγωγικeν oομeν τελικά καταçέρνουν και oιατηροuνται 0εσμοί και oομές çεουoαρχικής
καταγωγής, oπως π.χ. οι αγγαρίες τoσο για oημoσια έργα oσο και για ιoιωτικά των αρχoντων ή
άλλες υποχρεeσεις και oικαιeματα (για παράoειγμα οι çτωχοί Πηλιορείτες oεν επιτρεπoταν να
κα0ήσουν στα καçενεία που σuχνα¸αν οι oημογέροντες του χωριοu, οι oημογέροντες είχαν το
oικαίωμα να εκoικά¸ουν μικρές υπο0έσεις). Eκείνο oμως το oικαίωμα το οποίο ουσιαστικά έoινε
μεγάλη εξουσία στους κοτ¸αμπάσιoες ήταν η υποχρέωση oιατήρησης κτηματολογίου και βέβαια
η συγκέντρωση των çoρων. (
76
). Η oιαçορά βέβαια έγκειται στο oτι η απλήρωτη εργασία των
αγροτeν υποτασσoταν oχι στις ανάγκες του μουσουλμάνου çεουoάρχη, αλλά στα συλλογικά ή
ιoιωτικά εμπορικά συμçέροντα της ελληνoçωνης χριστιανικής άρχουσας τάξης. Iίνεται σαçές,
λοιπoν, oτι το ο0ωμανικo 0εσμικo πλαίσιο είναι εκείνο που επικυριαρχεί, κα0eς εκείνο είναι
τελικά που επιτρέπει, γιατί έχει ανάγκη, την ανάπτυξη μορçeν πρωτοεκβιομηχάνισης. Oι
ελληνoçωνοι χριστιανοί του Πηλίου είναι υπήκοοι του Lουλτάνου, η ¸ωή τους ανήκει τυπικά σε
αυτoν. Tο γεγονoς oτι η άρχουσα τάξη του Πηλίου oεν ήταν çεουoαρχική, oπως οι άρχουσες
τάξεις άλλων περιοχeν, πολu λίγο επιoρά στο επίσημο 0εσμικο πλαίσιο,α λλά αρκετά στο τοπικo
ε0ιμικo oίκαιο.
Aπo τη μία, επικρατοuσαν στις κοινoτητες του Πηλίου τα ή0η, τα πρoτυπα, οι νoμοι και
τα έ0ιμα της ο0ωμανικής κοινωνίας. Aπo την άλλη, υπήρχαν oμως ιoεολογικές και ε0ιμικές
ρωγμές αστικής προέλευσης λoγω της παραγωγικής çuσης και της επίoρασης απo το εξωτερικo.
O Kορoάτος είναι σαçής: «Lτα χρoνια της τουρκοκρατίας και στον καιρo που oιαλu0ηκε η
κλειστή (σπιτική) οικονομία και η βιοτεχνία και το εμπoριο πήραν μεγάλη ανάπτυξη, ήταν
75 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σσ. 205 - 206
76 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σσ. 206 - 207
42
çυσικo να oιαμορçω0εί νέο oίκαιο, εξυπηρετικo των ανταλλαγeν. 1ταν oμως
επoμενο, το νέο αυτo oίκαιο (εμπορικo, ενοχικo και εμπράγματο oπως 0α λέγαμε σήμερα), να
ήταν επηρεασμένο απo την αστική νομο0εσία των Bενετσιάνων, που ακoμα απo τα πριν της
τουρκοκρατίας χρoνια, είχαν εμπορικές συναλλαγές με τον Παγασητικo και την περιοχή του
Πηλίου. Mια μάλιστα που απo τα μέσα του 17
ου
αιeνα, οι Bενετσάνοι ξανάρχισαν τις
ανταλλαγές τους με τα χωριά του Πηλίου, αναβίωσε στην περιοχή αυτή το παλιo νομικo
κα0εστeς με μερικές αλλαγές προσαρμοσμένες στις νέες κοινωνικοοικονομικές συν0ήκες. Tο
νέο oμως αυτo oίκαιο oεν κωoικοποιή0ηκε, oπως στην Kuπρο τη Mολoοβλαχία και αλλοu, αλλά
είχε τη μορçή του ε0ίμου (λαïκo oίκαιο).»(
77
) Πολλοί κοτ¸αμπάσιoες oημιοuργησαν oική τους
«αστυνομία» τους «μπράβους» ή «κουτσάβους» που ασκοuσαν την ταξική τρομοκρατία μέσω
της βιας τoσο σε βάρος των αγροτeν και εργατeν oσο και βάρος των οπαoeν των αντίπαλων
κομμάτeν. (
78
)
77 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σσ. 221 - 222
78 Bλ. Kορoάτος I., o.π., σσ. 229
43
5& Η α/υναμ$α μετάβασης απ, τη -άση της πρωτοεκβιομηχάνισης στη -άση
της εκβιομηχάνισης
O Mέντελς γράçει για την περίπτωση της μετάβασης απo τη çάση της
πρωτοεκβιομηχάνισης στην εργοστασιακή βιομηχανία. «Oπως και ναναι, με αυτή τη λογική
μερικές περιοχές αποβιομηχανοποιή0ηκαν, oπως για παράoειγμα πολλές απo την oυτική Iαλλία
στις οποίες είχαν νωρίτερα αναπτυχ0εί εξαγωγικές στην ανατολή βιοτεχνίες υçασμάτων. 1τσι
είναι σαçές oτι σε κά0ε περιοχή oπου η πρωτοεκβιομηχάνιση προηγή0ηκε απo την
εργοστασιακή βιομηχανία και ήταν το çαινoμενο πιο κοντά στα τελικά στάoια και έγινε η
μετάβαση προς αυτή την κατεu0υνση, oεν υπήρχε τίποτα το αναπoçευκτο ή το αυτoματο στη
μετάβαση απo τη çάση ένα στην επoμενη. Η ιστορία της Aλσατίας, της Pηνανίας, της περιοχής
γuρω απo τη Aίλ ή γuρω απo το Iναβoνο αποτελοuν παραoείγματα περιοχeν οι οποίες
πραγματοποίησαν μια γρήγορη μετάβαση με σχετική επιτυχία. Tο Oλστερ, η Lιλεσία, η
Bρεττάνη και οι 4λάνoρες μποροuσαν το ίoιο να συγκαταλεχτοuν σε ένα συνεχές σχετικής
αoυναμίας στην επιτυχία της μετάβασης. Mια παρoμοια ανάπτυξη της αγροτικής βιοτεχνίας στη
çάση ένα 0α μποροuσε έτσι να οoηγήσει σε πλατειές oιαçοροποιήσεις στην επέκταση και την
πορεία προς την βιομηχανοποίηση της çάσης ouο. Η oια0εσιμoτητα çυσικeν πoρων, η εντoπιση
ουσιαστικά νέων καυσίμων και νέων πρeτων υλeν και, πάνω απ` oλα, το κοινωνικo-πολιτικo
πλαίσιο, επικα0oρισαν την επιτυχία με την οποία η μετάβαση ήταν ένα çαινoμενο oπου η
βιομηχανική επανάσταση εμçανίστηκε με ένταση στις πλεονεκτοuσες περιοχές. Η επέκταση της
καπιταλιστικής συσσeρευσης κα0eς και το πολιτικo και κοινωνικo εoαçος στο οποίο έλαβε
χeρα και το προσωπικo στου οποίου τα χέρια έλαχε να κα0ορίσει πάρα πολu την πορεία του
μέλλοντος της εργοστασιακής βιομηχανίας.»(
79
)
Lτην περίπτωση του Πηλίου βασικoς παράγοντας της ασυνέχειας στη oιαoικασία της
εκβιομηχάνισης ήταν το ίoιο το ο0ωμανικo κοινωνικοοικονομικo πλαίσιο. Kαταρχήν, τα
κοινωνικά πρoτυπα και πολιτισμικά ή0η της O0ωμανικής Aυτοκρατορίας συνέχι¸αν να
oιαπερνοuν και να αναπαράγονται μέσα στους πρωτοεκβιομηχανισμένους κοινωνικοuς
σχηματισμοuς. Aυτo oμως αποτελεί αποτέλεσμα και oχι αιτία. Η πρωτοεκβιομηχάνιση στην
ο0ωμανική αυτοκρατορία αναπτuχ0ηκε στο γεωγραçικo, οικονομικo και 0εσμικo «χeρο» που
«άçηνε» ως «κενo» η τάση για çεουoαλικοποίηση της αγροτικής παραγωγής. Lτη Auση η
πρωτοεκβιομηχάνιση αναπτuχ0ηκε μέσα στον ίoιο το χeρο της αγροτικής ¸ωής. Aεν
αποσπάστηκε απo αυτoν σε βιοτεχνικές νησίoες. Aηλαoή η μετατροπή των αγροτeν σε βιοτέχνες
και κατoπιν σε εργάτες ήταν μια αργή oιαoικασία που συντελέστηκε στον ίoιο τον χeρο. Aρχικά
ήταν αγρoτες που ασχολοuνταν και λίγο με τη χειροτεχνία, στη συνέχεια περισσoτερο βιοτέχνες
που ασχολοuνταν και με τις αγορτικές oουλειές για να καταλήξουν σε εργάτες. Aκoμη και αν η
79 Bλ. Mendels ƒr., «„roto Industrialization: …he ƒirst „hase o• Industrialization „rocess», †ournal o• Economy
‡istory, v.32, is.1, >?@ >ABCB DE FGDHDIJ KLBMDNJ, σσ. 241 261, σ. 246
44
κατάληξη αυτή τους ανάγκασε να μετατοπιστοuν σε άλλο χeρο, oηλαoή στις
πoλεις, η ανάγκη για μετατροπή τους συντελέστηκε ως μια oιαoοχή. Lτην ο0ωμανική
περίπτωση, αντί0ετα η πίεση για αγροτοποίηση οoήγησε σε μεγαλuτερο oέσιμο των αγροτeν με
τη γη τους και οι oιάσπαρτες χειροτεχνικές μονάoες oχι μoνο oεν μποροuσαν να oιευρν0οuν,
αλλά υποχρεe0ηκαν να συγκεντρω0οuν σε συγκεκριμένες νησίoες. Eκ των πραγμάτων, λοιπoν,
oεν μποροuσαν να ξεπεράσουν σε oυναμική τη çεουoαλικοποιημένη οικονομία, κα0eς oεν
υπήρχαν οι προüπο0έσεις να την «αντικαταστήσουν» ως μηχανισμo. Oς εκτοuτου, οι νέες
παραγωγικές oυνάμεις λειτουργοuσαν πάντα στο περι0eριο και πάντα ως συμπληρωματικές σε
αυτή. 1μοια¸αν oηλαoή περισσoτερο με τις πoλεις της ouσης και oπως ξέρουμε το πέρασμα στη
Auση oεν έγινε στις πoλεις, αλλά στην uπαι0ρο. Xαρακτηριστικo της ομοιoτητας με τις πoλεις
ήταν το γεγονoς oτι λειτουργοuσαν με βάση το 0εσμo των συντεχνιeν. Eιoικά στο Πήλιο που
μας απασχολεί αυτo είναι ξεκά0αρο. Η αρχαïκή βάση oμως πάνω στην οποία αναπτuχ0ηκε η
πρωτοεκβιομηχάνιση oεν της επέτρε¡ε και το πέρασμα. Oι αγρoτες της Auσης που
μεταμορçe0ηκαν σε εργάτες μεταμορçe0ηκαν σε προλετάριους χωρίς κανένα προνoμιο και
χωρίς καμία κοινωνική ισχu. Aυτo επέτρε¡ε στους oυτικοuς εμπoρους να πετuχουν μεγαλuτερη
συσσeρευση που τους επέτρε¡ε και να αποκτήσουν μεγαλuτερη κοινωνική ισχu και να
πετuχουν oιεuρυνση και ανάπτυξη των πρωτοεκβιομηχανισμένων παραγωγικeν oομeν προς το
συμçέρον τους και σε βάρος των άμεσων παραγωγeν. 1τσι, πέτυχαν το πέρασμα στην
εκβιομηχάνιση και την καπιταλιστικοποίηση. Kατάçεραν oηλαoή πολu πιο εuκολα να πετuχουν
το oιαχωρισμo του εργα¸oμενου απo τα μέσα παραγωγής.
Aντί0ετα, η ταξική ισοροπία που είχε συγκροτη0εί στο Πήλιο, oπως την περιγρά¡αμε πιο
πάνω, oε oημιουργοuσε τις αντίστοιχες προüπο0έσεις. Oι έμποροι oεν είχαν τη ouναμη να
oιαχωρίσουν τους άμεσους παραγωγοuς απo τα μέσα παραγωγής και να τους υποτάξουν
ολοκληρωτικά. Oπως είoαμε οι συντεχνίες του Πηλίου συνoέονταν με τις συντεχνίες της
Kωνσταντινοuπολης αντλeντας απo εκεί ouναμη. Lτο 0εσμικo επίπεoο η κυρίαρχη τάξη
παρέμενε η ο0ωμανική çεουoαρχική και η εμπορική που αναπτυσσoταν λειτουργοuσε μέσα στα
πλάισια που της επέτρεπε εκείνη. O Lουλτάνος ως συλλογικoς εκçραστής πλέον αυτeν των
συμçερoντων oε 0α επέτρεπε μια εξέλιξη στις σχέσεις μεταξu εμπoρων και μαστoρων που 0α
ενoυνάμωνε τους πρeτους και 0α τους κα0ιστοuσε επικίνoυνους να ανατρέ¡ουν τη σχέση
εξουσίας ανάμεσα στην κυρίαρχη ο0ωμανικά τάξη και την εμπορική τάξη. Kαι στην περίπτωση
του Πηλίου που βρισκoταν υπo τον άμεσο έλεγχο της σουλτανικής αυλής αυτo 0α ήταν αρκετά
πιο ouσκολο. Η κυριαρχία της αγροτικής παραγωγής στην οικονομική βάση της αυτοκρατορίας
κα0ιστοuσε τους γαιοκτήμονες άρχουσα τάξη και έ0ετε a priori την εμπορική τάξη εξαρτημένη
απo αυτή. Η ανάπτυξη άλλων oομeν παραγωγής 0α ανέτρεπε αυτή τη σχέση. Kαι απo τη μεριά
των εμπoρων βέβαια τα κέρoη προέρχονταν απo την εμπορία των αγροτικeν ειoeν που είχαν
μεγαλuτερη σιγουριά, και λιγoτερο ρίσκο για τους ίoιους. Aεν αναλάμβαναν οι ίoιοι την ευ0uνη
45
της παραγωγής, αλλά μoνο την ευ0uνη της μεταçοράς.
Aπo την άλλη, το αστα0ές κοινωνικo κλίμα της O0ωμανικής Aυτοκρατορίας με τους
ληστές τους αρματολοuς και τους oιάçορους μπέηoες να oιεκoικοuν συνεχeς την υποταγή και η
καταστροçή να αιωρείται πάντοτε ως πι0ανoς κίνoυνος λειτουργοuσε αποτρεπτικά για το
εμπορικo κεçάλαιο να μετατραπεί σε βιομηχανικo, να αποκτήσει oηλαoή συγκεκριμένες βάσεις.
1ταν μεγαλuτερο το ρίσκο της στα0ερής επένoυσης με μακροπρo0εσμη απoσβεση και
κερoοçορία και μικρoτερο το ρίσκο σε τραπε¸ικές ή εμπορικές εργασίες.
Tέλος, η νωρίτερη ανάπτυξη της βιομηχανίας στην Auση αποτέλεσε παράγοντα
ανάσχεσης μια αντίστοιχης προσπά0ειας στην O0ωμνική Aυτοκρατορία που ήταν oπως çαίνεται
εκ των πραγμάτων πολu πιο ouσκολη. 1τσι, η βιοτεχνική παραγωγή του Πηλίου έçτασε κάποια
στιγμή στα oριά της οπoτε και άρχισε να παρακμά¸ει.
Eίναι εμçανές, λοιπoν, πως μια εναλλακτική εξέλιξη στη oιαoικασία της εκβιομηχάνισης
ήταν oυνατή εçoσον η εμπορική αστική τάξη κατάçερνε να ανατρέ¡ει τη σχέση κυριαρχίας με
την ο0ωμανική, κυριαρχοuσε στο κράτος και προσάρμο¸ε τους 0εσμοuς στα oικά της
συμçέροντα. Aυτo 0α ήταν εçικτo μoνο με μια αστικοoημοκρατική επανάσταση. Oι πιέσεις και
οι τάσεις αυτές ήταν υπαρκτές στην παραγωγική βάση του Πηλίου. Iια αυτo oεν ήταν κα0oλου
τυχαίο oτι εισήχ0ηκαν οι ιoέες του oιαçωτισμοu στο Πήλιο και η εγγενής ανάγκη της uπαρξης
εγγράμματων αν0ρeπων για τη λειτουργία και αναπαραγωγή των εμπρευματικeν σχέσεων
απέκτησε ιoεολογικo χαρακτήρα. Aν0ρωποι που προέρχονταν απo το Πήλιο ή έ¸ησαν στο Πήλιο
ήταν ανάμεσα στους ιoεολoγους πρωτοπoρους των νέων ιoεeν, αλλά και της ρι¸οσπαστικής
oράσης που προετοίμασαν και οoήγησαν στον πoλεμο της ελληνικής ανεξαρτησίας. Lε μια
περίοoο κρίσης των πρωτοκαπιταλιστικeν παραγωγικeν oομeν της O0ωμανικής Aυτοκρατορίας
μετά την ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης στη Auση και την ειρήνευση στην Eυρeπη η
μoνη λuση για τους ελληνoçωνους εμπoρους ήταν η σuγκρουση και η oιεκoίκηση της
oυνατoτητας της uπαρξης ενoς oικοu τους πολιτικοu και 0εσμικοu χeρου στον οποίο 0α
μποροuσαν να εκçραστοuν ελεu0ερα και ανοιχτά οι υπάρχουσες αστικές τάσεις.
Tο αποτέλεσμα oμως της ελληνικής επανάστασης oεν αντιστοιχοuσε στις πι0ανές
επιoιeξεις των πρωτοπoρων της εξέγερσης. Aκoμη περισσoτερο για το Πήλιο, το γεγονoς oτι oεν
εντάχ0ηκε στο νέο κράτος, ενe συμμετείχε σε αυτήν την προσπά0εια, αλλά και το γεγονoς oτι
υπέστη καταστροçές απo τον πoλεμο συντέλεσαν στην παρακμή του.
46
0ιβλιο*ρα-$α
1. Aντωνιάoου - Mπιμπίκου Eλένη, «Eρημωμένα χωριά στην Eλλάoα. 1νας προσωρινoς απολογισμoς», μτç.
Lπ. Aσoραχά στο % οικονομική "ομή των &αλκανικ$ν χω!$ν '()ος * (+ος αι-,, Eκooσεις Mέλισσα, A0ήνα
1979
2. O. L. Barkan, «Mορçές οργάνωσης της αγροτικής εργασίας στην O0ωμανική αυτοκρατορία το IE´και ILT´
αιeνα», μτç. Lπuρου Aσoραχά, στο % οικονομική "ομή των &αλκανικ$ν χω!$ν '()ος * (+ος αι$νας,,
Eκooσεις Mέλισσα 1979
3. Aημητρίεις, Oεωτε!ική 3εω2!α<ία
4. Kορoάτος Iιάννης, /στο!ία της Επα!χίας 0όλου και 12ιάς,
5. Nικολoπουλος Ηλίας, Δομές και θεσμοί στην ου!κοκ!ατία, τα αμπελάκια και κοινωνικοοικονομικός
μετασχηματισμός του ελλα"ικο# χ$!ου, Kάλβος 1988
6. Mandel Ernest, «O ασιατικoς τρoπος παραγωγής και οι ιστορικές προüπο0έσεις για την ανάπτυξη του
κεçαλαίου», Θέσεις 57, 1996, σσ.139 167
7. Mendels ƒr., «„roto Industrialization: …he ƒirst „hase o• Industrialization „rocess», †ournal o• Economy
‡istory, v.32, is.1, >?@ >ABCB DE FGDHDIJ KLBMDNJ, 241 261
8. Mηλιoς Iιάννης, Ο Ελληνικός Κοινωνικός Σχηματισμός, από τον επεκτατισμό στην καπιταλιστική ανάπτυξη,
Eκooσεις Kριτική 2000 A0ήνα, σ. 234
9. Παπα0ανασίου A. Aπoστολος, % 4α2νησία και το .ήλιο στον 5στε!ο 4εσαίωνα '(6789(86:,, Boλος 1998.
10. T¸ιαμτ¸ής A.I., % ναυτιλία του .ηλίου στην ου!κοκ!ατία, Bιβλιοπωλείο της Eστίας
11. Πετμε¸άς A. Lωκράτης, «Aιαχείριση των κοινοτικeν οικονομικeν .», o.π.,
12. Πετμε¸άς A. Lωκράτης, «Iεράρχηση του χeρου και oυναμική της αγροτικής παραγωγής. Η περίπτωση της
Zαγοράς του Πηλίου, 1800 1860», Pστω!, τ. 5, 1994, σσ. 101 - 150
13. Lκουβαράς Bαγγέλης, ο παλιότε!ο 1!ματολίκι του .ηλίου κι οι 1!&ανίτες στη Θεσσαλομα2νησία '(;)79
(;+7), Boλος 1959,
14. Lβορeνος N., ο Εμπό!ιο της Θεσσαλονίκης τον (=
ο
αι$να, Oεμέλιο
47

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->