INSTITUT ARCHÉOLOGIQUE, BELGRADE Cahiers des Portes de Fer Monographies 7

IZDAVAČ / PUBLISHED BY

Arheološki institut Beograd, Knez Mihailova 35
ZA IZDAVAČA / FOR THE PUBLISHER

Slaviša Perić
UREDNIK / EDITOR

Vujadin Ivanišević
RECENZENTI / REVIEWED BY

Miloje Vasić Vujadin Ivanišević
CRTEŽI / DRAWINGS

Aleksandar Kapuran
FOTOGRAFIJE / PHOTOGRAPHS

Perica Špehar Jasna Cizler
LEKTOR / LANGUAGE EDITOR

Milena Bogdanović
PREVODILAC REZIMEA / TRANSLATED BY

Tamara Rodwell-Jovanović
GRAFIČKA OPREMA KNJIGE / GRAPHIC DESIGN BY

Martina Ristić
ŠTAMPA / PRINTED BY

Excelsior
TIRAŽ / PRINTED IN

800 primeraka / copies

Štampanje ove publikacije omogućilo je Ministarstvo za nauku i tehnološki razvoj Republike Srbije (projekat 147004)

Perica Špehar

MATERIJALNA IZ RANOVIZANTIJSKIH KULTURA UTVRĐENJA
U ĐERDAPU

Beograd 2010

Knjiga predstavlja delimično izmenjenu magistarsku tezu Materijalna kultura ranovizantijskih utvrđenja na širem prostoru Đerdapa : od ušća Porečke reke do ušća Timoka, odbranjenu decembra 2004. godine na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Komisiju su činili: mentor, prof. dr Mihailo Milinković, prof. dr Aleksandar Jovanović, prof. dr Radivoje Radić i dr Dušica Minić. Njihove primedbe i saveti bili su mi od velike pomoći pri izradi ove knjige, zbog čega im se iskreno zahvaljujem.

Beograd, mart 2010. godine

SADRŽAJ
1 3 5 8 9 10 12 12 13 15 16 18 20 21 22 25 25 25 26 27 31 33 34 35 36 38 38

UVOD ISTORIJAT ISTRAŽIVANJA ĐERDAP: GEOGRAFSKE ODLIKE I KOMUNIKACIJE ADMINISTRATIVNE PODELE U RIMSKOM I VIZANTIJSKOM PERIODU UTVRĐENJA NA DESNOJ OBALI DUNAVA U ĐERDAPU
UŠĆE POREČKE REKE VELIKO GOLUBINJE MALO GOLUBINJE HAJDUČKA VODENICA TEKIJA (TRANSDIERNA) SIP KARATAŠ (DIANA) DONJE BUTORKE PONTES RTKOVO − GLAMIJA I KORBOVO VAJUGA−KARAULA MILUTINOVAC LJUBIČEVAC−GLAMIJA BRZA PALANKA (EGETA ) UŠĆE SLATINSKE REKE MIHAJLOVAC−BLATO MORA VAGEI BORĐEJ AKVE (AQUAE) RADUJEVAC–KARAMIZAR UŠĆE TIMOKA

39 39-43 43-64 65 68-71 72-78 79-85 85-115

POKRETNI NALAZI
POSUDE OD STAKLA / pehari na stopi, boca, balsamarijumi / DELOVI ODEĆE I NAKIT / kopče, pojasni jezičak, fibule, igle za odeću, prstenje, narukvice, naušnice, perle, privesci, delovi torbica / PREDMETI OD KOSTI I ROGA VAGE I TEGOVI / novčarske vage, tegovi / GRAĐEVINSKA OPREMA / klinovi, klamfe, baglama, brave, katanac, ključevi, šarka, prozorska okna / OPREMA ZA OSVETLJAVANJE / nosači svetiljki, staklene svetiljke, keramičke lampe, bronzana lampa / ALAT I PRIBOR / poljoprivredne alatke, alat za obradu drveta, alat za obradu kamena, alat za obradu metala, alat i pribor za obradu vune i kože, pribor za ribolov, alat i pribor za obradu hrane, kozmetički pribor, brusevi, kresivo, stilusi, medicinski instrumenti, alat nepoznate namene / ORUŽJE / mač, štitovi, koplja, tribulusi, luk i strele / KONJSKA OPREMA RAZNO NOVAC / ostava iz Akva, ostava iz Hajdučke vodenice, ostava sa ušća Slatinske reke, ostava iz Tekije, pojedinačni nalazi novca /

116-121 122 122 124-133 135 146 147 157

ZAKLJUČNA RAZMATRANJA SPISAK PREUZETIH CRTEŽA SUMMARY BIBLIOGRAFIJA

UVOD

D

unav je kao prirodna granica oduvek imao izuzetan strateški značaj, pa su i Rimljani u poslednjim decenijama 1. i početkom 2. veka na njegovim obalama uspostavili limes. Da bi se sprečili prodori varvara, pogranična utvrđenja dodatno su ojačana krajem 3. i u prvoj polovini 4. veka. Severne oblasti Carstva bile su ponovo ugrožene migracijama raznih naroda u poslednjoj četvrtini 4. veka, a granica je konačno probijena sredinom 5. veka, kada su Huni i njima potčinjena plemena osvojili i porušili brojne tvrđave na dunavskom limesu i gradove u unutrašnjosti (Prisci Fragmenta 1; 1b; 7−8: ВИИНЈ I 2007: 9−12; Lemerle 1954: 279−280). Ova pustošenja ostavila su velike posledice i tek kada je na presto došao Anastazije I (491−517) započeo je oporavak Carstva u severnim delovima Ilirika. Tome je doprinela osnažena državna blagajna, ali i vojne reforme u okviru kojih su ponovo ojačane odbrambene linije na granici, i to obnavljanjem oštećenih i podizanjem novih utvrđenja. Takvu politiku uspešno su nastavili i Anastazijevi naslednici, pa su za vreme Justinijanove vladavine (527−565) vraćeni izgubljeni položaji na desnoj obali Dunava, što pokazuju ostaci mnogobrojnih utvrđenja iz ovog perioda. Oporavak Romejskog carstva nije, međutim, bio dugog veka i samo nekoliko decenija kasnije Avari, koji su u međuvremenu naselili Panoniju (Lemerle 1954: 288; Pohl 1988: 50−51), zajedno sa Slovenima su počeli da ugrožavaju severne gra-

nice Carstva u Iliriku. Po osvajanju Sirmijuma 582. godine, sa plemenima koja su im bila potčinjena, u nekoliko navrata su napali teritoriju Carstva. Pisani izvori i arheološki materijal pokazuju da je u poslednjoj deceniji 6. veka gotovo sigurno došlo do kratkotrajnog sloma limesa (Theophylacti Simocattae historiae VII 12: ВИИНЈ I 2007: 121−122; Lemerle 1954: 291−292; Popović, V. 1975: 463−464; Popović, V. 1979: 623− 624). Romejska vojska je pod Priskovom komandom već 600. godine započela veliki i uspešan pohod na teritoriju Avara sa leve strane Dunava (Theophylacti Simocattae historiae VII 3: ВИИНЈ I 2007: 123−124). U sukobu kod Viminacijuma naredne godine Romeji su odneli značajnu pobedu, posle koje je slom Avara izgledao neizbežan. Nakon neuspelih operacija pod komandom Petra, u romejskoj vojsci je 602. godine izbila pobuna, a presto u Konstantinopolju uzurpirao je Foka (602− 610). Pošto su gotovo sve vojne snage povučene u prestonicu zbog rata sa Persijom i mogućnosti novih pobuna, severne granice su ostale bez zaštite, prepuštene na milost i nemilost varvarskih plemena (Theophylacti Simocattae historiae VIII 5−6: ВИИНЈ I 2007: 124−126; Баришић 1956: 74). Novi napadi Avara i Slovena usledili su u prvoj četvrtini 7. veka, kada su uništeni ostaci romejske uprave u Iliriku. O tome, između ostalog, svedoče i pojedinačni nalazi Iraklijevog novca, koji je na ovom prostoru bio u opticaju do 615.

11

godine. Posle neuspešne opsade Konstantinopolja 626. godine, Avari su se povukli u matične oblasti severno od Dunava, dok su Sloveni zaposeli teritoriju Balkana (Popović, V. 1975: 489−490; Popоvić, V. 1979: 627− 631; Pohl 2003: 594). Iz istorijskih izvora se vidi da je dunavski limes u severnom Iliriku bio poprište burnih događaja od kraja 5. do prve polovine 7. veka, koji se nisu odrazili samo na Romejsko carstvo već i na susedna varvarska plemena. Stanovništvo pograničnih utvrđenja, uglavnom vojnici i poljoprivrednici, suočavalo se sa brojnim izazovima usled neposredne blizine neprijatelja i skromnih ekonomskih mogućnosti. Ova knjiga predstavlja pokušaj da se na jednom mestu publikuju svi poznati i dostupni ranovizantijski pokretni nalazi, izuzimajući keramiku, otkriveni u utvrđenjima na desnoj obali Dunava od ušća Porečke reke do ušća Timoka. To je bila pogranična zona provincije Dakije Ripenzis (Dacia Ripensis) na teritoriji današnje Srbije, dugačka približno 200 km, gde su arheološki evidentirane i istražene 22 fortifikacije različite veličine i značaja. Višedecenijskim iskopavanjima otkriven je niz utvrđenja u kojima je, osim ostataka bedema, stambene arhitekture i nekropola, konstatovana i znatna količina predmeta koji pripadaju materijalnoj kulturi iz ranovizantijskog perioda. Nažalost, mada predstavlja osnovni izvor informacija, teren-

ska dokumentacija mahom je nepotpuna, pa veliki broj nalaza nije precizno stratigrafski određen. S druge strane, iako su pojedina arheološka istraživanja okončana još pre više decenija, građa i rezultati iskopavanja nisu publikovani u zadovoljavajućoj meri, već samo u vidu terenskih izveštaja. Osim toga, budući da su pojedina iskopavanja završena još pre više od četrdeset godina, usled neadekvatnog tretmana deo materijala je uništen ili izgubljen. I pored svih poteškoća, nastojali smo da prikupimo građu, da je katalogizujemo i interpretiramo kako bi se osvetlila društveno-ekonomska struktura stanovništva đerdapskih pograničnih utvrđenja. Prema nameni, ranovizantijski pokretni nalazi razvrstani su u nekoliko opštih grupa, a zatim je usledila njihova tipologizacija, kao i upoređivanje sa analognim ili sličnim predmetima. Takav komparativni metod omogućio je poređenje materijalne kulture u pograničnim i drugim delovima Carstva. Osim toga, zahvaljujući pouzdano datovanim analogijama, ponekad su nalazi sa šireg prostora Đerdapa preciznije hronološki opredeljeni. U ilustrativnim prilozima nisu predočeni svi nalazi, već samo tipološki reprezenti određene vrste materijala. Osim crtežima, čija numerička oznaka odgovara kataloškom broju predmeta, u pojedinim slučajevima nalazi su dokumentovani i fotografijama.1

12

1 U tom poslu veoma su mi pomogli Jelena Rankov, muzejski savetnik u Narodnom muzeju u Beogradu, Gordan Janjić, direktor Muzeja Krajine u Negotinu, Valentina Vujaković iz Muzeja Đerdapa u Kladovu, kao i studenti arheologije Jovana Mijatović i Milan Milosavljević. Za prikupljanje analogija od velike koristi bio mi je uvid u nepublikovani materijal sa značajnih ranovizantijskih lokaliteta Caričin grad i Gradina na Jelici, i to zahvaljujući ljubaznosti rukovodilaca istraživanja dr V. Ivaniševića i dr M. Milinkovića.

ISTORIJAT ISTRAŽIVANJA

O

blast Đerdapa se zbog povoljnog vojno-geografskog položaja veoma rano našla u središtu naučnog interesovanja. Budući da je Dunav činio prirodnu granicu između dva velika, a sukobljena carstva, turskog i austrijskog, bilo je potrebno da se prouče njegove obale i gazovi, kao i tragovi starih utvrđenja kako bi se izradile pouzdane mape. Obišavši srednje Podunavlje, grof Marsilji je dao pregled antičkih i ranovizantijskih utvrđenja i, ukoliko je to bilo moguće, njihove osnove (Marsigli 1726). Po oslobođenju od turske vlasti, proučavanjem prošlosti su počeli da se bave i srpski naučnici. U potrazi za arheološkim lokalitetima, J. Šafarik je 1846. godine obilazio ondašnju Srbiju. O svojim zapažanjima je izvestio nadležno ministarstvo, naglašavajući da su na nekim nalazištima, među kojima je i Pontes, neophodna arheološka iskopavanja (Милинковић 1985а: 77−78). Tri decenije kasnije, 1876. godine, u Beogradu je objavljeno delo M. Milićevića, pod nazivom Kneževina Srbija, uglavnom sa skromnim, ali pouzdanim svedočanstvima o arheološkim lokalitetima u Srbiji. Neki od tih podataka odnose se i na pojedina kasnoantička utvrđenja na desnoj obali Dunava. F. Kanic je krajem 19. veka obišao ne samo Podunavlje već gotovo i čitavu Srbiju kako bi upoznao njene geografske i klimatske odlike, ali i društvene, ekonomske i političke prilike. Rezultati njegovog obimnog i studioznog istraživanja dopunili su i obogatili postojeća saznanja o položaju, osnovama i stepenu očuvanosti đerdapskih utvrđenja (Kanitz 1892). Posle Kanicovog poduhvata usledila je pauza zbog balkanskih ratova, a zatim i Prvog svetskog rata. Novi pomak u proučavanju prošlosti Đerdapa učinjen je 1938. godine, kada je E. Svoboda objavio sintezu do tada poznatih i raspoloživih podataka o utvrđenjima sa teritorije Gornje Mezije (Swoboda 1939). Iste godine je V. J. Fjuks obišao prostor između Gvozdenih vrata i Timoka, gde je konstatovao ostatke nekoliko kasnoantičkih utvrđenja (Fewkes 1939: 9−11).

Prve korake u arheološkom istraživanju Đerdapa preduzeli su stručnjaci Arheološkog instituta u Beogradu, koji su petogodišnjim planom rada predvideli, između ostalog, i proučavanje ove oblasti. Terenske radove započeli su 1958. godine, i to sondažnim iskopavanjima na lokalitetu Veliki Gradac kod Donjeg Milanovca, a 1959. godine i na lokalitetu Akve u Prahovu. Do 1960. godine rekognosciran je pojas od Beograda do Radujevca, a svi lokaliteti između Rama i granice sa Bugarskom su kartirani i kotirani.2 Iste godine sprovedeno je iskopavanje nalazišta Veliki i Mali Gradac kod Donjeg Milanovca, kao i sondiranje u okolini Negotina. Na Međunarodnom simpozijumu o limesu 1960. godine zaključeno je da proučavanje granica Rimskog carstva i Vizantije koje su se nalazile na teritoriji Jugoslavije kasni u odnosu na druge zemlje. Zbog toga je JAZU 1961. godine organizovao Međunarodni kongres o limesu, a Savet akademija nauka SFRJ obrazovao je poseban Odbor za istraživanje limesa. U Arheološkom institutu u Beogradu je 1962. godine za potrebe Zavoda za unapređenje komunalne delatnosti SR Srbije izrađen elaborat Prikaz arheološko-kulturno-istorijskih spomenika na priobalnom području Dunava, od Beograda do rumunske i bugarske granice i predlozi za njihovu zaštitu. Do kraja te godine sprovedena su istraživanja na lokalitetima Ušće Porečke reke, Tekija i Brza Palanka (Egeta). Ubrzo potom, u Arheološkom institutu je izrađen novi elaborat − Spomenici kulture u Đerdapu i organizacija sedmogodišnjih arheoloških zaštitnih iskopavanja, kojim je bilo predviđeno iskopavanje na potesu Sip−Kulič, i to od 1964. do 1970. godine. Sredinom iste godine, Potkomisija za zaštitu arheoloških spomenika na Đerdapu Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture SR Srbije prihvatila je ovaj elaborat i iskopavanja poverila Arheološkom institutu, dok je zaštita spomenika kulture preneta u nadležnost Instituta za arhitekturu i urbanizam.

2 Utvrđivanje nadmorske visine na kojoj se nalaze pojedine fortifikacije bio je prvi korak u određivanju stepena njihove ugroženosti usled podizanja brane, a samim tim i prioriteta u daljim istraživanjima.
13

Iskopavanja su započeta 10. oktobra 1964. godine, kada su obezbeđena finansijska sredstva. Najugroženiji lokaliteti bili su Sip, i to usled podizanja nivoa Dunava, Karataš (Diana), zbog radova u majdanu kamena, a Kladovo, Egeta i Mihajlovac zbog proširenja puta. Lokalitet u Kladovu bio je dodatno ugrožen izgradnjom teretnog pristaništa (Vučković-Todorović 1964: 49−51). Radi očuvanja ovih nalazišta, u oktobru i novembru iste godine obavljena su zaštitna iskopavanja duž Dunava, koja je organizovao Arheološki institut u saradnji sa Narodnim muzejom Krajine u Negotinu. Komisiju koja je vodila projekat činili su Đ. Bošković, B. Gavela i D. Vučković-Todorović, a učestvovao je veći broj institucija, kao što su Filozofski fakultet u Beogradu, Arheološki muzej u Zagrebu, Vojni muzej JNA, Muzej Srema u Sremskoj Mitrovici, Narodni muzeji iz Bora, Titovog Užica i Svetozareva (Vučković-Todorović 1964: 49). Zaštitna iskopavanja su nastavljena i narednih godina, a tri godine kasnije, po nalogu Republičke komisije za naučno proučavanje i zaštitu spomenika kulture i prirodnih retkosti na Đerdapu, odnosno njene Potkomisije za arheologiju i Komisije Arheološkog instituta za Đerdap, prerasla su u sistematska istraživanja. Kadrovima i sredstvima radove su pomogli Vojni muzej JNA, Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture u Novom Sadu i Narodni muzej iz Vršca (Bošković, Đ. 1966: 67−68; Bošković, Đ. 1967: 53). U finansiranje projekta je 1968. godine uključena hidroelektrana Đerdap, tako da se obim istraživanja povećao. Iskopavanja u Čezavi pomogao je Vojni muzej JNA, a u Lepenskom viru, Sapaji i Tekiji Odeljenje za arheologiju Filozofskog fakulteta, mada je u istraživanjima Sapaje učestvovao i Narodni muzej iz Vršca. U Malom Golubinju ostvarena je saradnja sa Narodnim muzejom iz Beograda, a na mnogim lokalitetima (Ravna, Bosman, Tekija, Kožica) učestvovao je i Muzej grada Beograda. Radovima su doprineli i stručnjaci iz muzeja u Sremskoj Mitrovici, Požarevcu, Boru, Zaječaru, Nišu Negotinu, kao i iz Geomagnetnog instituta iz Beograda na lokalitetima Lepenski vir, Padina i Pesača. Osim toga, angažovana su dva mađarska antropologa, Janoš Nemeškeri i Suzana Kiš. Tokom 1969. godine u istraživanjima su učestvovali i Republički i Pokrajinski SAVP, Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, Institut za proučavanje istorije Vojvodine, Balkanološki institut i drugi (Bošković, Đ. 1968: 55; Bošković, Đ. 1969: 85). Radovi su nastavljeni i kasnije, ali u manjem obimu.

Do novog zamaha došlo je u vreme izgradnje hidroelektrane Đerdap II, koja je započeta 1979. godine. Podizanje brane izazvalo je dalji rast Dunava, pa su mnogi lokaliteti bili ugroženi. Zbog toga su organizovana proučavanja utvrđenja na nalazištima Karataš, Pontes, Korbovo, Vajuga, Rtkovo, Milutinovac, Ljubičevac, Ušće Slatinske reke, Mihajlovac, Mora Vagei i Borđej, koja se nalaze uzvodno od brane. Takva opasnost nije pretila utvrđenjima nizvodno od hidroelektrane Đerdap II, pa su u njima sprovedena uglavnom rekognosciranja, a u pojedinim slučajevima i manja sondažna iskopavanja. Istraživanja u okviru izgradnje hidroelektrane Đerdap II završena su 1984. godine, mada su u Pontesu i Dijani nastavljena i kasnije, a u Dijani traju i danas. Prikupljeni arheološki nalazi dugo su čuvani u nekoliko muzeja, kao što su Narodni muzej u Beogradu i Muzej Krajine u Negotinu. Pre nekoliko godina odlučeno je, međutim, da se materijal sa iskopavanja pohrani u depo u Karatašu, a njegov manji deo izložen je u Arheološkom muzeju Đerdapa u Kladovu, osnovanom 1996. godine. Nalazi iz Prahova i sa prostora nizvodno od njega smešteni su u Muzej Krajine u Negotinu. Još u prvoj fazi istraživanja objavljeni su njihovi rezultati, najpre u vidu sumarnih godišnjih izveštaja u časopisu Arheološki pregled. Kasnije, u vreme izgradnje hidroelektrane Đerdap II pokrenuta je serija Ђердапске свеске, sa opširnijim izveštajima, planovima, osnovama, profilima i crtežima pokretnih nalaza, ali su, nažalost, izašle samo četiri sveske. Praznina je donekle popunjena dvobrojem Старинаra iz 1984. godine,3 a nakon toga interesovanje za istraživanja u Đerdapu je opalo. Uporedo sa Ђердапскim свесkama pokrenuta je posebna serija monografija o pojedinim lokalitetima. I druge publikacije su nastale zahvaljujući sistematskim istraživanjima u Đerdapu (Janković, Đ. 1981), a obilje podataka pružaju i neobjavljene magistarske teze odbranjene na Odeljenju za arheologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu (Кораћ 1980; Grbić 1994). Arheološki nalazi iz Đerdapa našli su mesto i u nekoliko monografija o pojedinim vrstama materijala iz Srbije, odnosno o utvrđenjima na dunavskom limesu (Popović, I. 1988; Ružić 1994; Petković 1995; Jeremić 2009), kao i u nizu manjih studija o ovoj tematici u raznim časopisima. Arheološkim istraživanjima u Đerdapu posvećena je i izložba, kao i prateći katalog (Кондић, В. 1978).

3 Старинар XXXIII−XXXIV (н.с.), Београд 1984.
14

ĐERDAP: GEOGRAFSKE ODLIKE I KOMUNIKACIJE
alkansko poluostrvo je na severu omeđeno Kupom, Savom i Dunavom, a ostale granice čine Jadransko, Jonsko, Egejskog, Mramorno i Crno more (Цвијић 1966: 6). Njegov centralni deo na severu je ograničen planinskim masivom Južnih Karpata, od koga se ka istoku prostire Vlaška nizija. Nakon mirnog toka Panonskom nizijom, na granici Rumunije i Srbije Dunav nailazi na obronke Južnih Karpata. Na levoj obali oni se javljaju naspram današnjeg Rama i pružaju se do Korbova. Sa desne strane reke planinski predeo započinje nizvodnije, odnosno kod Golupca, a nestaje nešto uzvodnije nego na levoj obali, tj. kod Sipa. Obronci Južnih Karpata, odnosno planinski venci Almašul i Mehedinci, na levoj obali Dunava dostižu visinu veću od 1000 m. Na desnoj obali Miroč se pruža u pravcu severoistok−jugozapad, a Veliki greben u pravcu sever−jug. Ove planine imaju nešto manju nadmorsku visinu, oko 700 m. Dunav potom ulazi u Vlašku niziju, koja se sa njegove desne strane pruža od Sipa, a sa leve počinje nešto nizvodnije, kod Korbova. Protičući kroz jugozapadne obronke Južnih Karpata, Dunav je usekao korito mestimično duboko i 400 m, sa strmim stranama pod nagibom od 30 do 40 stepeni (Цвијић 1991: 277). Kako bi se lakše probila, između ušća Porečke reke i ušća Timoka reka više puta menja pravac, i to najpre pod uglom od gotovo 45 stepeni. Zatim se pruža ka severoistoku i pod nešto blažim uglom skreće kod Sipa i teče ka jugoistoku. Kod Korbova pravi široku i blagu krivinu, posle koje ide u pravcu zapad−jugozapad. Kod Brze Palanke Dunav ponovo skreće ka jugoistoku, zadržavajući uglavnom isti pravac do ušća Timoka (karta 2). Deo desne obale Dunava zatvoren je planinama Miroč i Veliki greben, čije se padine spuštaju do same reke. One čine deo Đerdapske

B

klisure u kome je Dunav najuži, a protok vode najbrži, zbog čega je baš ovde podignuta hidroelektrana. Nakon klanca, sa desne strane Dunava nalazi se plodna ravnica, odnosno deo Vlaške nizije, koja se dalje prostire ka istoku. Od Dunava ka zapadu ravnica je široka 20−30 km i dopire do istočnih obronaka planina Miroč, Veliki greben i Deli Jovan, čiji najviši vrh prelazi visinu od 1100 m. Desnu obalu čini nepristupačan i negostoljubiv kraj prekriven listopadnom šumom. Nasuprot tome, posle Đerdapske klisure se sa desne strane Dunava javlja plodni deo Negotinske Krajine, pogodan za naseljavanje. Ovim radom obuhvaćena su arheološka istraživanja na desnoj obali Dunava, i to između Porečke reke, koja ka jugu prodire u dužini od približno 20 km, i Timoka, koji se pruža ka jugozapadu oko 50 km. Osim ovih velikih pritoka, nizvodno od Sipa do ušća Timoka u Dunav se, sa njegove desne strane, uliva veći broj manjih rečica koje se spuštaju sa istočnih padina Miroča, Velikog grebena i Deli Jovana, među kojima se veličinom izdvajaju Slatinska i Sikolska reka (karta 2). Od ušća Porečke reke do ušća Timoka desna obala Dunava ima različite geografske odlike. Između Panonske nizije i Sipa su obronci Južnih Karpata, visoki od 700 m do više od 1100 m, dok se od Sipa do ušća Timoka prostire ravničarski predeo, na nadmorskoj visini manjoj od 100 m. To ipak nije dovelo do znatnih klimatskih razlika, pa je na ovom delu desne obale Dunava zastupljena umereno kontinentalna klima, sa dugim, hladnim i snežnim zimama, toplim letima i relativno malom količinom padavina. Komunikacije između utvrđenja podignutih na ovom delu dunavske obale i urbanih centara u unutrašnjosti doprinosile su uspešnoj odbrani granice. Uočeno je više putnih pravaca. Prvi se

15

Karta 1. Granice provincija u Iliriku u 6. veku

Karta 2. Ranovizantijska utvrđenja na prostoru Đerdapa

17

pružao duž Save i Dunava (Sirmium−Singidunum− Viminacium−Ratiaria) i povezivao Panoniju II i Meziju I sa Priobalnom Dakijom. Drugi je vodio od doline Velike Morave ka severoistočnoj Bugarskoj, i to od Viminacijuma preko Naisusa do Serdike (Tabula Peutingeriana, seg. VI Codex Vindobonesis 1976; Bavant 2004: 313). Taj pravac su koristili Avari i Sloveni i putem Arčar−Niš su stizali iz donjeg Podunavlja u dolinu Velike Morave (Procopius – Bellum Gothicum III 39: ВИИНЈ I 2007: 45; Theophylacti Simocattae historiae I 3; I 8: ВИИНЈ I 2007: 106, 109; Popović, V. 1975: 471−472). Bilo je i manje značajnih putnih pravaca, poput onog koji je duž Porečke reke vodio do rudnih oblasti u zaleđu, u kojima se i danas eksploatišu zlato, sre-

bro i bakar,4 ili između Ušća Porečke reke i Egete preko Miroča, tj. utvrde Gerulata (Петровић, П. 1984: 285). Komunikacije su postojale i sa druge strane Dunava. Glavne su bile u Vlaškoj niziji i njima su stizala brojna varvarska plemena. Važna su bila i dva putna pravca duž pritoka Dunava Mrakonije i Černe, čiji su tokovi usečeni u jugozapadne obronke Južnih Karpata u pravcu sever−jug. Koliko su svi ti putevi bili značajni varvarima najbolje pokazuje podatak da se između Sipa i ušća Timoka, na delu gde je Dunav otvoren ka Vlaškoj niziji, nalazi 16 od 22 fortifikacije, kao i činjenica da su utvrđenja na desnoj obali podignuta naspram ušća Mrakonije i Černe, u Hajdučkoj vodenici i Tekiji.

ADMINISTRATIVNE PODELE U RIMSKOM I VIZANTIJSKOM PERIODU
Veći deo Đerdapa veoma rano je dospeo pod vlast Rimljana, koji su osvojene teritorije, radi lakše kontrole, podelili na provincije. Ubrzo po završetku panonskog rata 9. godine, na Balkanu je osnovana provincija Moesia, koja je proglašavanjem za carsku zvanično uključena u sistem uprave. Zbog velikog pritiska na dunavski limes nekoliko decenija kasnije (86. godine), Mezija je podeljena na provincije Moesia Superior i Moesia Inferior (Mócsy 1970: 9−6; Mirković 1986: 35). Sledeća reorganizacija administrativnog sistema sprovedena je posle napuštanja provincije Dakije 272. godine, tokom Aurelijanove vladavine (270−275). Nakon toga, verovatno za vreme Proba (276−282), južno od Dunava osnovane su dve nove provincije − Priobalna i Sredozemna Dakija. Usled napada varvarskih plemena na granice i stalnih nemira u provincijama, Dioklecijan (282−302) je započeo niz reformi, pa i administrativnih. Cilj nove podele bio je stvaranje manjih teritorijalnih celina radi lakšeg upravljanja i suzbijanja unutrašnjih nereda i prodora varvara. Reforme započete u vreme njegove vladavine završene su u 4. veku, kada su uspostavljene četiri prefekture, najpre sa 12, a potom sa 14 dijeceza. Konačnom podelom na Istočno i Zapadno carstvo 395. godine formirana je prefektura Ilirik, koju su činile Dačka i Makedonska dijeceza. Dačka dijeceza je obuhvatala provincije Moesia Prima (Viminacium), Praevalitana (Doclea), Dardania (Scupi), Dacia Ripensis (Ratiaria) i Dacia Mediterranea (Serdica). Novooformljena provincija Dacia Ripensis (Priobalna Dakija) na severu je bila omeđena Dunavom, i to od Talijate do ušća reke Vit. Granica se potom spuštala ka jugu, prateći tok Vita. Zatim je sledila pravac planine Balkan ka severozapadu, a dalje je išla vododelnicom Velike Morave i Timoka, izbijajući ponovo na Dunav (karta 1) (Hieroclis – Synecdemus: Извори за Българската история III 1959: 93−94; Vetters 1950: 6−7; Bavant 2004: 307). Ovom knjigom su obuhvaćena utvrđenja na desnoj obali Dunava od ušća Porečke reke do ušća Timoka, odnosno u široj oblasti Đerdapa, koja je administrativnom podelom u kasnoantičkom periodu pripala Priobalnoj Dakiji. Pošto se ova provincija prostirala na daleko većoj teritoriji, obrađen je deo limesa koji se nalazio na teritoriji današnje Srbije.

4 Pomenuti rudnici nalaze se kod Bora i Majdanpeka. Uporediti: Bavant 2004: 331.
18

UTVRĐENJA NA DESNOJ OBALI DUNAVA U ĐERDAPU
imska ekspanzija na centralnom Balkanu završena je u 1. veku n.e., kada su na desnu obalu Save i Dunava izbile carske legije. Prvi vojni logori imali su bedeme od zemlje, sa palisadnom zaštitom.5 Ubrzo su podignute fortifikacije od kamena, kao što su Tekija, Pontes, Dijana i utvrđenje na ušću Slatinske reke (Kondić, Zotović 1971: 38). Osim sistematske izgradnje utvrđenja na dunavskom limesu, tokom 1. i 2. veka napravljen je i put duž desne obale Dunava, a podignut je i most (103−105. godine) koji je povezivao Drobetu i Transdrobetu. Kod današnjeg Sipa prokopan je kanal da bi se izbegli brzaci i plovidba bila lakša (Kondić, Zotović 1971: 39; Mirković 1968: 32). Gotovo dva naredna veka Rimljani su sprovodili osvajačku politiku. Tek u poslednjoj trećini 3. veka rimske trupe su prvi put morale da se povuku. Odlazak legija iz Dakije 272. godine omogućio je najezdu varvara na severne granice Carstva, što je dovelo do velike krize. Stoga su administrativnim reformama do sredine 4. veka uspostavljane nove granice provincija (Mócsy 1970: 9−16; Mirković 1986: 35). Pošto je broj raspoloživih vojnika stalno opadao, podizana su utvrđenja manjih dimenzija, tzv. burgusi, čiju su posadu činili manji vojni odredi. Ovaj tip utvrđenja, karakterističan za period od kraja 3. do sredine 4. veka, konstatovan je na širem prostoru Đerdapa, na lokalitetima Hajdučka vodenica, Donje Butorke, Rtkovo − Glamija I, Ušće Slatinske reke, Mihajlovac−Blato, Mora Vagei i Borđej (Тоmović 1987: 97). I pored toga, dunavski limes je pao kada su Huni između 441. i 447. godine osvojili brojna utvrđenja na Dunavu (Prisci Fragmenta 1, 1b, 7: ВИИНЈ I 2007: 9−12). Na desnoj obali Dunava između Porečke reke i Timoka uočene su 22 fortifikacije sa tragovima života iz ranovizantijskog doba (karta 2). Uglavnom potiču iz ranijih perioda, ali su za vreme Justinijanove obnove dodatno ojačane i popravljene, a neke od njih su tada i podignute. Osim kula različitih tipova (poligonalne, polukružne, kružne, potkovičaste i sl.), radi što efikasnije odbrane korišćene su poterne, proteihizme, valumi, kao i druga arhitektonska rešenja. Raznorodni karakter fortifikacija (utvrđeni grad, kastrum, osmatračnica) određivao je njihov oblik i dimenzije. Ponekad su se

R

u njima nalazili veći administrativni, vojni i religijski centri, a u nekim slučajevima podizana su samo za smeštaj manjih vojnih jedinica. Kako su utvrđenja u ovoj oblasti imala višestruku namenu, mesto za njihovo podizanje birano je na osnovu nekoliko parametara. Njihova osnovna funkcija bila je zaštita puteva kojima su varvarska plemena mogla da prodru na teritoriju Carstva, a zatim kontrola gazova, mostova, kao i pristaništa preko kojih je dopremana neophodna roba, ali i vojna pojačanja iz unutrašnjosti (Petrović, Vasić 1996: 18). Ako se raspored ranovizantijskih utvrđenja između ušća Porečke reke i ušća Timoka poveže sa geografskim odlikama ovog kraja, uočava se veliki uticaj topografije terena na izbor mesta za njihovo podizanje. Daleko je manji broj utvrđenja na nepristupačnom delu Dunava, između ušća Porečke reke i Sipa, gde ih je zabeleženo samo šest. Pri tome, fortifikacija na ušću Porečke reke kontrolisala je prolaz kroz dolinu ove reke, utvrđenja u Hajdučkoj vodenici i Tekiji kontrolisala su ušća Černe i Mrakonije na levoj obali Dunava, dok je sipska fortifikacija, smeštena na izlazu iz Đerdapske klisure, štitila plovni kanal. Nasuprot tome, na delu dunavskog limesa koji je bio otvoren prema teritoriji koju su zaposeli varvari (Vlaška nizija), konstatovano je 16 utvrđenja na manjoj međusobnoj razdaljini (karta 2). Mogućnost prodora varvara u unutrašnjost provincije zavisila je od veličine pritoka Dunava, tj. širine njihovih korita i dolina. Utvrđenja su nicala upravo na mestima gde je prelazak na teritoriju Carstva bio lak, kao što su ušća Porečke reke, Slatinske reke i Timoka. Korišćena su i za kontrolu gazova preko Dunava, pa su utvrđenja u Dijani6 i Prahovu podignuta preko puta ade, a u Milutinovcu naspram velikog peščanog spruda. Poseban slučaj je Pontes, smešten na mestu gde je Trajan (98−117) podigao most. Po završetku dačkih ratova gornji deo mosta je skinut (Mirković 1968: 32), pa u ranovizantijskom periodu most nije korišćen, mada su njegovi stubovi ometali plovidbu. Ipak, utvrda u Pontesu i dalje je bila značajna u sistemu odbrane limesa. Pošto je put duž Dunava prvenstveno služio za romejske vojne pohode, na obali su

5 Na prostoru provincije Mezije Superior, koja je obuhvatala i desnu obalu Dunava između ušća Porečke reke i ušća Timoka, tokom 1. veka n.e. boravile su legije IV Schitica, V Macedonica, VII Claudia i IV Flavia. Uporedidi: Mirković 1986: 35, sa navedenom literaturom. 6 Delovi ovog velikog ostrva mogu se videti i danas, čak i kada je vodostaj Dunava visok.
19

podignuta i pristaništa (Hajdučka vodenica, Dijana) za transport neophodne robe (Шасел 1983: 99−101). Kako je Dunav ovde prilično brz, Trajan je naložio da se njegov tok pomeri i brzaci izbegnu. Iznad reke je usečen put koji je služio i za vuču brodova, o čemu svedoče tragovi konopaca u steni (Бошковић, Ђ. 1983: 87−89, sl. 2; Jordović 1997: 257).

Arheološka istraživanja u Đerdapu pružila su nova saznanja o limesu, o načinu gradnje utvrđenja i materijalnoj kulturi njihovih stanovnika. Primećuje se, međutim, da ona nisu ujednačena jer su pojedina utvrđenja istražena veoma sumarno (Veliko Golubinje, Radujevac, Ušće Timoka), dok su druga ispitivana dugi niz godina (Pontes, Hajdučka vodenica), a neka se proučavaju i danas (Dijana).

UŠĆE POREČKE REKE
Približno 6 km nizvodno od Talijate (Donji Milanovac), koja predstavlja najistočniju tačku provincije Mezije I na Dunavu, nalazi se lokalitet Ušće Porečke reke. Ime je dobio po istoimenoj reci, najvećoj pritoci Dunava u široj oblasti Đerdapa. Sa obe strane Porečke reke, 20-ak km u unutrašnjost, prostire se široka i plodna ravnica. Antičko utvrđenje na ovom mestu bilo je značajna raskrsnica, od koje je put uz Dunav vodio na sever, drugi je preko Miroča (Gerulata) išao ka Brzoj Palanci (Egeta), a treći ka rudonosnim oblastima u unutrašnjosti provincije (Петровић, П. 1984: 285). Ostatke nekada moćnog odbrambenog kompleksa prvi je uočio grof Marsilji krajem 17. veka (Marsigli 1726: fig. XIX), koji je skicirao položaj bedema na levoj obali Porečke reke (sl. 1). Gotovo dva veka kasnije, F. Kanic je takođe obišao ovo mesto i zabeležio postojanje odbrambenog sistema. Na levoj obali potoka Zlatice video je kružnu kulu prečnika 5 m, sa zidovima širokim 0,60 m. Konstatovao je još jednu kružnu kulu, prečnika 10 m, čiji su zidovi bili debeli 1,5 m. Od nje se ka jugoistoku pružao bedem u dužini od 240 m, a ka istoku u dužini od 40 m. Na drugoj strani Porečke reke, na uzvisini Caretina, takođe je uočio kulu, a na uzvišenju Ćetaća utvrđenje kvadratnog oblika, površine 40 x 40 m, čiji su bedemi bili široki 1,50 m, a očuvana visina iznosila je oko 3 m. Unutar utvrđenja, uz njegov istočni zid, Kanic je konstatovao i kružnu kulu (Каниц 1985: 448−449). Fortifikacioni sistem na ušću Porečke reke potvrdio je zatim i E. Svoboda (Swoboda 1939: 38). Na osnovu prikupljenih podataka, Arheološki institut iz Beograda je 1962. godine sproveo manja sondažna iskopavanja, a 1966. godine i sistematska istraživanja, koja su okončana 1970. godine (Vučković-Todorović 1967: 62−63; Петровић, П. 1984: 285). Na ovom lokalitetu konstatovan je složen odbrambeni sistem (sl. 2). Pošto se Porečka reka odlikuje veoma širokom i lako pristupačnom dolinom, koja omogućava lak prodor u unutrašnjost provincije, vojni arhitekti morali su da nađu način za zaustavljanje varvara. Stoga su podignuti pregradni zidovi (klaustre) ojačani kulama, kao i utvrđenje za smeštaj vojne posade. Ušće Porečke reke je kompleksan vojno-arhitektonski sistem,

Sl. 1. Ušće Porečke reke, prema Marsigli 1726, Fig. XIX

20

Sl. 2. Ušće Porečke reke,

prema Petrović P. 1984, sl. 3 (razmera 1:2000)

sastavljen iz nekoliko celina. Najstariji arheološki tragovi potiču iz prvih vekova rimske prevlasti, što pokazuju ostaci ranorimske nekropole s kraja 1. i početka 2. veka, otkriveni u temeljima utvrđenja (Петровић, П. 1984: 286−288). Zbog prelaska na defanzivnu taktiku, dva veka kasnije limes je dodatno utvrđen. Budući da je dolina Porečke reke bila idealan pravac za nadiranje varvara, ovde je na prelazu 3. u 4. vek podignuta klaustra dugačka 470 m (sl. 2/1). Deo bedema uz levu obalu, oštećen izlivanjem reke, istražen je na nekoliko mesta upravno postavljenim sondama. Nađena je veća količina krovnih opeka, koje ukazuju na postojanje stambenih objekata (Vučković-Todorović 1967: 63−64; Петровић, П. 1984: 285−286, 290), mada su i kule možda imale krovni pokrivač. Kula kružne osnove, sa prečnikom od 10 m, nalazi se na bregu Glavica (sl. 2/2). Očuvan je samo njen južni polukružni zid, usečen u breg, dok je ostali deo uništen prosecanjem puta, tako da nije ustanovljena njena veza sa bedemom, kao ni ulaz. Kula najverovatnije potiče iz istog vremena kao i klaustra, odnosno s kraja 3. i početka 4. veka (Петровић, П. 1984: 285, 290). Istovremeno sa klaustrom i kulom je i utvrđenje kvadratne osnove, dimenzija 60 x 60 m, prislonjeno uz bedem na desnoj obali reke. Nije konstatovan njegov zapadni bedem, koji su verovatno uništile rečne bujice. U utvrđenje se ulazilo kroz kapiju na južnom bedemu, široku oko 4 m. Na severnom bedemu bila je manja kapija ili poterna, široka oko 2 m. Očuvane su i dve isturene uga-

one kule četvorougaone osnove, i to jugoistočna, površine od 16 m², i severoistočna, sa površinom od 15 m²,7 koja je imala ulaz na zapadnoj strani, širok 0,90 m (sl. 2/3) (Петровић, П. 1984: 286). U unutrašnjosti utvrđenja nisu konstatovani objekti, mada na njih možda ukazuje velika koncentracija polomljenog crepa uz istočni bedem, kao i manji broj ulomaka pitosa i amfora. Iznad jedva uočljivog horizonta naseljavanja nalaze se slojevi mrke sterilne zemlje, koji se smenjuju sa slojevima naplavine . Kako iznad nivoa naseljavanja nisu uočeni tragovi materijalne kulture, može se zaključiti da utvrđenje kasnije nije obnavljano niti nastanjivano (Петровић, П. 1984: 286). Budući da je jednim delom podignuto na nekropoli s kraja 1. i početka 2. veka i da su na njegovim temeljima u 4. veku izgrađene terme, nastanak utvrđenja može okvirno da se smesti u kraj 3. i početak 4. veka (Петровић, П. 1984: 290). Kule-stražare ovog fortifikacionog sistema nalaze se iza klaustre na desnoj strani reke. Njihova osnova je kvadratna (5 x 5 m), a međusobno su udaljene 15 m (sl. 2/4). Nalazima novca datovane su u vreme Konstantina (306−337) ili Konstancija II (337−361) (Петровић, П. 1984: 288). Naredni građevinski horizont uočen je unutar fortifikacije. Na temeljima jugoistočne ugaone kule i bedema podignute su terme (sl. 2/5), najverovatnije posle napuštanja tvrđave krajem 4. veka. Ovoj fazi pripadaju i dve građevine, dimenzija 15 x 9 i 16 x 9 m, možda skladišta hrane i opreme pre dalje distribucije (sl. 2/6) (Петровић, П. 1984: 286−289).

7 Pošto nisu objavljeni podaci o dimenzijama kula, smatramo da je površina veće kule iznosila 4 x 4 m, dok su zidovi druge bili nešto kraći.
21

Sudeći prema rezultatima skromnih istraživanja, klaustra i utvrđenje nisu obnovljeni u vreme Justinijana I, već je odbranu ovog mesta verovatno preuzelo utvrđenje poligonalnog oblika na bregu Ćetaće. Tu su 1970. godine bile vidljive konture utvrđenja, a rekognosciranjem je u njemu sakupljen arheološki materijal opredeljen u 5. i 6. vek (sl. 2/7).8

Život na ušću Porečke reke nastavljen je u kasnijim epohama. O tome svedoče ostaci naselja iz 14−15. veka, registrovani na površini od oko 200 m2 između južne kapije i jugoistočne kule starijeg utvrđenja. Osim toga, na vrhu Caretine delimično je istraženo utvrđenje takođe iz 14−15. veka, gde su prikupljeni i nalazi iz 16. i 17. veka (VučkovićTodorović 1969: 105; Minić 1968; Минић 1984).

VELIKO GOLUBINJE
Približno 8 km nizvodno od ušća Porečke reke, u današnjem selu Golubinju registrovana su dva lokaliteta, Veliko i Malo Golubinje. Pošto su arheološka istraživanja obuhvatila uglavnom Malo Golubinje, na lokalitetu Veliko Golubinje obavljena su samo manja sondažna iskopavanja, kada su otkrivene antičke opeke sa natpisom DRP DIERNA, kao i delovi antičkog bedema. Ovi nalazi svedoče o arhitekturi, najverovatnije vojnog karaktera, o kojoj se, nažalost, ne može ništa više reći (Поповић, Љ. 1984a: 297).

MALO GOLUBINJE
Lokalitet Malo Golubinje prvi je obišao F. Kanic i ustanovio da se radi o manjem utvrđenju, dimenzija 50 x 50 m, na kome je našao i opeke sa pečatima DIERNA i DRP DIERNA (Каниц 1985: 451). I M. Valtrović obaveštava o dve opeke sa identičnim pečatima, nađene prilikom izgradnje puta u Malom Golubinju 1887. godine. Meštani su tada delimično iskopali objekat orijentisan u pravcu severozapad− jugoistok, čija je širina iznosila 4 m, a dužina od 4 do 6 m (Валтровић 1888: 19−20). Arheološka istraživanja započeta su 1965. godine, i to rekognosciranjima koja je sproveo V. Kondić. Konstatovan je kasnoantički kastel koji se jednim delom nalazio na trasi seoskog puta, dok se njegov istočni bedem naslanjao na karaulu. Ostaci arhitekture, odnosno kamen, malter i opeka uočeni su i prilikom izgradnje obližnje seoske kuće (Kondić, V. 1965: 83). Sondažnim istraživanjima dve godine kasnije registrovana su dva zida, i to jedan polukružni, načinjen od pritesanog kamena i maltera, a drugi, od opeke i maltera, pružao se u pravoj liniji. Većina pokretnih nalaza opredeljena je uglavnom u 3−4. vek, dok je manji deo datovan u 6. vek (Popović, Lj. 1968: 68−69; Поповић, Љ. 1984a: 297). Sistematska iskopavanja preduzeta su 1968. i 1969. godine, kada je otkopana severozapadna ugaona kula kružne osnove, prečnika 5,40 m. Od nje je ka severoistoku ispraćen istočni bedem u dužini od 70 m, na čijem kraju se nalazila još jedna

Sl. 3. Malo Golubinje, prema Popović, Lj. 1984: sl. 1 (razmera 1:500)

8 Ova fortifikacija nije bila direktno ugrožena porastom nivoa Dunava zbog izgradnje brane, pa na pomenutom prostoru nisu sprovedena arheološka iskopavanja. Uporediti: Петровић, П. 1984: 291.
22

kružna kula, izgrađena tehnikom opus mixtum. Na unutrašnjoj strani bedema uočeni su ostaci stepeništa (sl. 3). Delimično je istražen i jedan veći objekat, a u sloju gorenja nađena su tri folisa. Najmlađi je kovan 556/557. godine (Popović, Lj. 1968: 68−69; Поповић, Љ. 1984a: 297) i daje terminus post quem za sloj destrukcije. Ostali pokretni nalazi ne pružaju dovoljno podataka o eventu-

alnoj kasnijoj obnovi i ponovnoj upotrebi ovog utvrđenja nakon njegovog osvajanja, mada se tako nešto može očekivati. U blizini Malog Golubinja, oko 1,4 km nizvodno, na potesu Nešin potok istražen je objekat kvadratne osnove, dimenzija 8,53 x 8,53 m, koji je najverovatnije imao funkciju osmatračnice (Поповић, Љ. 1984a: 297).

HAJDUČKA VODENICA
Nizvodno od Malog Golubinja i približno 12 km uzvodno od Tekije, ispod litica Malog Štrpca u Malom kazanu nalazi se lepezasti plato čiji središnji deo, poznat pod imenom Ćetaće, zauzimaju ostaci antičkog utvrđenja. Prvi ih je konstatovao F. Kanic (Kanitz 1892: 39), a zatim i E. Svoboda (Swoboda 1939: 55−56). Izuzetan položaj omogućavao je zaštitu puta pored koga se fortifikacija nalazila, ali i reke, jer je ovo mesto bilo najpogodnije za podizanje pristaništa u Malom kazanu. Posada utvrde mogla je da kontroliše i dolinu reke Mrakonije na suprotnoj, levoj obali Dunava, kojom su nadirala varvarska plemena (Јовановић, А. 1984: 319). Ovo značajno utvrđenje na dunavskom limesu M. Mirković je protumačila kao Iulii Vala (Mirković 1968: 112), dok ga je Đ. Janković poistovetio sa ranovizantijskim utvrđenjem Ducepratum (Јанковић, Ђ. 1981: 32). Sondažna istraživanja započeo je V. Kondić 1965. godine (Kondić 1965), a u vreme izgradnje hidroelektrane Đerdap I 1966. godine sprovedena su sistematska iskopavanja (Petrović, Pavlović 1966: 99−100), koja su trajala četiri naredne godine (Čerškov 1967: 57−59; Čerškov 1968: 65−67; Petrović, N. 1969: 98−100; Petrović, N. 1970: 54−56). Fortifikacija je približno kvadratne osnove, sa isturenim kružnim kulama na uglovima i petougaonom kulom na sredini istočnog bedema. Ulazilo se kroz tzv. ulaz na etaž, koji se nalazio na severnom bedemu. Njene unutrašnje dimenzije iznose 43 x 41 m, debljina bedema 2,30−3,40 m, dubina temelja oko 3 m, a unutrašnji prečnik kula 3,8 m. Konstatovana su i dva spoljna zida sa kružnim kulama na krajevima, koja se pružaju ka obali Dunava radi zaštite pristaništa (sl. 4). U unutrašnjosti utvrđenja istražena je kula kvadratne osnove, sa spoljašnjim dimenzijama 12,5 x 11,8 m, a unutrašnjim 9,1 x 8,7 m, dok širina zidova iznosi 1,50 m. Iznad severnog dela ove konstrukcije konstatovani su ostaci jednobrodne sakralne građevine, podignute u vreme kada utvrđenje više nije korišćeno u vojne svrhe (Јовановић, А. 1984: 319). Utvrđenje je izgrađeno tehnikom opus mixtum, pri čemu se opeka javlja u zonama sa pet redova. U mlađoj fazi primenjena je drugačija tehnika, pa su zidovi koji opasuju kule A i C napravljeni od kamenih blokova tehnikom opus quadratum. Kula u središnjem delu utvrđenja podignuta je od kamena i samo je na uglovima ojačana sa više libažnih redova opeke (Јовановић, А. 1984: 319−320). Nažalost, iz terenske dokumentacije se ne vidi struktura profila, ali se stratigrafija lokaliteta može ustanoviti analizom pokretnog materijala. Prva faza se izdvaja nalazima iz rimskog perioda, pomešanim sa predmetima dačkog porekla i opredeljenim od sredine 1. do početka 2. veka. Naredna dva veka su arheološki nedovoljno dokumentovana; nađena su samo tri primerka novca kovana za vreme Aleksandra Severa (222−235), Tacita (275−276) i Maksimina Daje (305−311). Sledeća sigurno konstatovana faza obuhvata drugu polovinu 4. veka i njoj pripada veliki broj nalaza, pre svega ulomaka keramike (Јовановић, А. 1984: 322−325). Pokretnim materijalom najbogatija je faza iz 6. veka. Najznačajnija je svakako ostava zlatnog novca (29 solida i 1 tremis), pohranjena u keramičkoj posudi zajedno sa vagom, tegovima i koštanim zatvaračem torbice (Јовановић, А. 1984: 325−328; Kondić, V. 1984). Iako arheološki materijal ukazuje na nekoliko horizonata, nedostatak tehničke dokumentacije i nedovoljno definisane arhitektonske faze ostavljaju izvesne nedoumice. Stoga je problem datovanja utvrđenja u Hajdučkoj vodenici dugi niz godina izazivao veliku pažnju istraživača, koji su često nudili oprečna mišljenja.9 Na osnovu svih raspoloživih podataka, A. Jovanović je predložio najverovatnije rešenje da je sredinom 4. veka podignuta kvadratna kula, koja je za vreme Justinijanovih reformi obnovljena, a oko nje je sagradjeno veće utvrđenje. Dalja građevinska delatnost vezuje se za poslednju trećinu 6. veka, kada su podignuti zidovi oko kula A i C, deo bedema i petougaona kula (Јовановић, А. 1984: 329).

23

Na vreme izgradnje središnje kule ukazuju prvenstveno keramika, novac, opeka sa pečatom DRPDIERNA, zatim sličnost nalaza sa prilozima iz grobova u okolini utvrđenja, kao i tehnika gradnje koja nije primenjivana u vreme Justinijanove obnove. Prema epigrafskim spomenicima koji svedoče o graditeljskoj delatnosti Valentinijana I i Valensa, kao i odgovarajućim analogijama, A. Jovanović u središnjoj kuli s pravom prepoznaje utvrđenje tipa burgus, karakteristično za ovaj period. Usled opasnosti od Gota, kula je napuštena najverovatnije krajem 4. i početkom 5. veka (Јовановић, А. 1984: 329). Za vreme Justinijana kula je obnovljena, a zatim je opasana većim utvrđenjem sa isturenim kružnim kulama. Uočivši različite elemente arhitekture (kvadratna osnova sa kružnim isturenim ugaonim kulama, levkasti ulazi u njih, tehnika opus mixtum sa zonama opeke u pet redova, rešenje platformi uz bedeme, ulaz na etaž), isti autor je veće utvrđenje datovao u prvu polovinu 6. veka. Obnovljenu i ojačanu utvrdu varvari su osvojili najverovatnije između 544. i 550. godine, o čemu svedoči i pomenuta ostava novca. Na osnovu numizmatičkih

podataka i istorijskih izvora, pretpostavlja se da je utvrđenje stradalo za vreme kutrigurskog upada 544. godine ili slovenskog napada oko 550. godine. Autor dalje smatra da je utvrđenje ponovo zaposela carska vojska za vreme Justina II, kada su podignuta ojačanja oko kula A i C, kao i spoljni bedemi sa kulama koji su štitili pristanište. Na vreme napuštanja utvrđenja možda ukazuje i najmlađi primerak novca, kovan 589/590. godine, koji dopušta pretpostavku da su ga Avari i Sloveni konačno osvojili između 593. i 595. godine, kao i većinu fortifikacija na ovom prostoru. Ipak, ostaje i mogućnost da je palo tek početkom 7. veka, kada je potpuno slomljena romejska vlast na centralnom Balkanu (Popović, V. 1975: 463−464; Popović, V. 1979: 623−624; Јовановић, А. 1984: 229−330). Pošto je izgubilo primarnu, vojnu funkciju, život u utvrđenju je zamro. Obnovljeno je tek posle dužeg vremena, što pokazuju nalazi srednjovekovne keramike (najviše u kulama), ostaci jednobrodne crkve, kao i jednobrodne crkve i srednjovekovne nekropole u neposrednoj blizini, koji se mogu opredeliti u period od 12. do 15. veka (Ерцеговић-Павловић 1984: 333−335).

Sl. 4. Hajdučka vodenica, prema Jovanović 1984: sl. 1 (razmera 1:500)

9 Za detaljniju raspravu o vremenu nastanka utvrđenja u Hajdučkoj vodenici uporediti Јовановић, А. 1984, sa navedenom literaturom.
24

TEKIJA (TRANSDIERNA)
Nastavljajući desnom obalom Dunava, 12 km nizvodno od Hajdučke vodenice nalazi se selo Tekija, u čijem su ataru konstatovani ostaci utvrđenja. Ovde je, na levoj strani Dunava, nasuprot ušća Černe na desnoj obali, podignuta fortifikacija radi kontrole doline Černe, koja je bila pogodna za prelazak varvara preko Južnih Karpata. Fortifikaciju kvadratne osnove (27 x 27 m) prvi je na brdovitom terenu nedaleko od Tekijskog potoka konstatovao L. F. Marsilji. Sagrađena je od zemlje i opeke, sa četiri kružne kule i rovom oko nje (sl. 5) (Marsigli 1726: T. VI, fig. 25). Nove podatke je posle duže pauze dao F. Kanic, koji je na desnoj obali Tekijskog potoka uočio veću građevinu sa više odaja, čiji se južni zid pružao u dužini od 36 m. Tragajući za utvrđenjem koje pominje Marsilji, na levoj obali potoka Kanic je pronašao kastel dimenzija 100 x 84 m (Каниц 1985: 504−505). Godine 1934. na ovom mestu je podignuta zgrada Đerdapske rečne uprave, kada su otkriveni i ostaci utvrđenja. Na osnovu građevinskih planova zgrade i usmenog saopštenja nadzornika radova, E. Svoboda je doznao da su to bili ostaci građevine dimenzija 30 x 30 m, čime su potvrđeni Marsiljijevi podaci (Swoboda 1939: 60). Neki autori smatraju da

Sl. 5. Tekija, prema Marsigli 1726: Fig. XXV

su postojale dve utvrde, i to starija na desnoj obali Tekijskog potoka, iz Trajanovog vremena, dok je ona na levoj obali mlađa, i da se obe mogu identifikovati kao antička Transdijerna (Mirković 1968: 110). Drugi pak na ovo mesto smeštaju utvrdu Caput Bovis (Јанковић, Ђ. 1981: 32).

Sl. 6. Tekija, prema Cermanović-Kuzmanović 1984: sl. 3 (razmera 1:500)

25

Da bi se našli odgovori na mnoga pitanja, započeta su arheološka proučavanja. Najpre je 1962. godine sprovedeno rekognosciranje, a zatim i sistematska iskopavanja prilikom izgradnje hidroelektrane Đerdap I. Na desnoj obali Tekijskog potoka uočeni su ostaci bedema, a stotinak metara uzvodno od Tekije tragovi veće građevine i žrtvenik sa natpisom (Цермановић-Кузмановић 1984: 337−338). Posle manjih radova 1968. godine (Cermanović-Kuzmanović 1968), usledila su sistematska iskopavanja 1969−1970. Godine 1969. istraživan je prostor na desnoj obali potoka, a sledeće godine pažnja je posvećena levoj obali jer je Dunav već preplavio desnu obalu. Ubrzo je poplavljena i leva obala, čime su dalja istraživanja bila onemogućena (Cermanović-Kuzmanović 1969). Na levoj obali Tekijskog potoka konstatovano je utvrđenje koje je na osnovu pokretnih nalaza datovano u 1. vek, odnosno u vreme dolaska rimske vojske na ove prostore. Pošto nisu ustanovljeni areal utvrđenja i elementi fortifikacije, o životu na ovom mestu svedoče, pre svega, ostaci građevina različitih dimenzija i tragovi urbane infrastrukture (ulice, vodovod, kanalizacija) (Cermanović-Kuzmanović, Jovanović, 2004: 19−32). Dimenzije fortifikacije na desnoj obali Tekijskog potoka razlikuju se od Marsiljijevih i Kani-

covih podataka. Utvrđenje tipa burgus, izgrađeno tehnikom opus mixtum, zauzimalo je površinu 32 x 25 m (sl. 6), dok je maksimalna očuvana visina zidova iznosila 1,88 m. Kule su imale različite dimenzije,10 pri čemu se najveća (9,10 x 8,50 m) nalazila na južnoj strani. Osim nje, delimično su očuvane severna (5,90 x 5,90 m) i zapadna kula (5,90 x 5,80 m), dok je istočna bila gotovo potpuno uništena. Istražen je i deo bedema sa stepeništem i odvodom za vodu, na čijoj se severozapadnoj strani nalazila kapija široka 1,75 m. Na moguće postojanje dvostrukog bedema (proteihizma) ukazuje ojačanje debljine 3 m, konstatovano kod severozapadnog bedema. Ovu pretpostavku ipak treba prihvatiti sa rezervom budući da je drugi bedem ustanovljen samo na jednom delu utvrđenja. Analiza sakupljenog materijala pokazuje da je utvrda verovatno podignuta u vreme Dioklecijana. Neki nalazi pripadaju horizontu iz sredine 4. veka, kao i horizontu iz perioda ranovizantijske obnove, najverovatnije tokom vladavine Anastazija I (Цермановић-Кузмановић 1984: 338; Томовић 1984а; Cermanović-Kuzmanović, Jovanović, 2004:35−51). Pošto su istraživanja bila skromna, ne može se pouzdano utvrditi šta se događalo sa ovim utvrđenjem u 6, odnosno početkom 7. veka.

SIP

Sl. 7. Sipski kanal, prema Kanic 1985: 501 (razmera 1:2000)

Na ostatke utvrđenja u Sipu, 7 km nizvodno od Tekije, najpre je naišao Marsilji (Marsigli 1726: 17−20), a potom i Kanic, koji je uočio idealan položaj ovog mesta za prokopavanje kanala kako bi se zaobišli dunavski brzaci. Kanal je iskopan 101. godine, 150 m od obale, i činio je impozantnu strukturu dugačku 3,22 km, sa širinom dna od 57 m. Na obe njegove strane nalazio se nasip visok 10, odnosno 14 m, a radi zaštite od izlivanja potoka Kosovice i Kašajne podignuta su tri zida od kamena (sl. 7) (Kanitz 1892: 50−51; Каниц 1985: 500). Na osnovu očuvanih istorijskih podataka utvrđenje

kod Sipa je identifikovano kao Ducis pratum (Mirković 1968: 112), što treba primiti sa rezervom. I ovde su najpre započeta zaštitna iskopavanja prilikom izgradnje hidroelektrane Đerdap I. Sproveo ih je Arheološki institut iz Beograda, i to na potesu Sip − Brza Palanka, 1964. i 1967. godine. U obe kampanje istraživanja su bila manjeg intenziteta, pa utvrđenje nije potpuno proučeno (Jovanović, B. 1964: 57). Ostaci kastela kvadratne osnove, sa isturenim ugaonim kulama pravougaonog oblika, konstatovani su na relativno močvarnom tlu uzvodno od

10 Dimenzije ugaonih kula preuzete su iz monografije o tekijskom utvrđenju, iako su znatno manje nego u ranijim izveštajima sa arheoloških istraživanja. Uporediti: Cermanović-Kuzmanović, Jovanović, A. 2004, 35−51.
26

Sl. 8. Sip, prema Milošević 1984: sl. 1 (razmera 1:500)

današnjeg ulaza u Sipski kanal, zapadno od ušća rečice Kašajne. Njegove strane su nejednake dužine i iznose 31 m (severna), 29,95 m (zapadna), 29,60 m (južna) i 28,80 m (istočna). Kastel je prilično oštećen, a kule i bedemi su gotovo uništeni (sl. 8). Na uglovima su se nalazile isturene pravougaone kule različitih dimenzija: kula A (severozapadni ugao) dimenzija 4,90 x 3,80 m, kula B (severoistočni ugao) 3,40 x 3,10 m, kula C (jugoistočni ugao) 4,75 x 2,37 m i kula D (jugozapadni ugao) 2,27 x 1,70 m. Između kule D i šetne staze na južnom bedemu nalazila se kapija široka 5,25 m. Po površini koju je zauzimalo, ovo utvrđenje spada u grupu manjih fortifikacija u Đerdapu, iako je imalo izuzetan strateški položaj. Prvenstveno je služilo za kontrolu plovidbe Dunavom, tj. Sipskim kanalom, zbog čega nije podignuto na uzvisini, već na ulazu u kanal (Jovanović, B. 1964: 58; Милошевић 1984: 357, 359−361). Unutrašnjost utvrde istražena je sa dve dijagonalno postavljene sonde, dimenzija 53 x 2 i 52 x 2 m. Slojevi su uglavnom bili sterilni, mada je oko kule B nađen nekompaktan šut, a ispod njega premaz od belog krečnog maltera (podnica), debljine 5−8 cm. Ispod podnice se nalazio sloj rušenja starije građevine, debeo 0,35−0,80 m, a ispod njega trag još jednog belog krečnog sloja, debljine 5−6 cm. Stariji objekat, nedefinisanog oblika, ima površinu od približno 50 m² i dužom stranom je orijentisan u pravcu sever−jug. Uz kulu

A, između kanala na zapadnom bedemu i početka šetne staze na severnom bedemu, konstatovan je sloj crvene zapečene zemlje, čija debljina iznosi između 7 i 30 cm. U blizini kule C uočen je tanak sloj beličastog maltera, debeo 2-3 cm, a uz kulu D ognjište prečnika 2 m (Милошевић 1984: 360). U unutrašnjosti kastela nisu konstatovane faze starije od 6. veka, mada pojedini pokretni nalazi možda svedoče o njima. To su, pre svega, primerci novca Aleksandra Severa, kao i fragmentovani žižak sa drškom u obliku ljudske maske i motivima rozete i koncentričnih krugova na disku, koji se vezuje za 4. vek. To potkrepljuje i Prokopijev podatak da je utvrđenje Iulii Vala, koje se možda nalazilo na ulazu u Sipski kanal, obnovljeno za vreme Justinijana. Izneto je, međutim, i mišljenje da je podignuto kasnije, oko 550. godine, i da je bilo veoma brzo izgubljeno, najverovatnije oko 585/586. godine. Ostatke materijalne kulture iz ranovizantijskog perioda uglavnom čini keramika, mada je nađeno i nekoliko metalnih predmeta i komada bronzanog novca (Јанковић, Ђ. 1981: 186; Милошевић 1984: 360−361). Približno 3,5 m istočno od kastela istražena je manja pravougaona građevina od opeka, dimenzija 6 x 3,8 m. Ispod nje je nađen sistem za zagrevanje, koji ukazuje na ciglarsku peć podignutu za potrebe kastela (Милошевић 1984: 361), mada se možda radi i o pekarskoj peći.

27

KARATAŠ (DIANA)
Lokalitet Dijana nalazi se na uzvišenju približno 300 m nizvodno od đerdapske brane, na samoj obali Dunava. Prvi ga je obišao i opisao Kanic, napominjući da je preko puta naselja Gura Vaj, na rumunskoj obali Dunava, primetio veliko utvrđenje dimenzija 172 x 100 m, sa bedemima širokim 2 m, koji su ponegde očuvani i do visine od 8 m (sl. 9) (Kanitz 1892: 49). Lokalitet je uočen i tokom kasnijih rekognosciranja šireg prostora Đerdapa. Zahvaljujući nalazu epigrafskog spomenika, fortifikacija je sigurno identifikovana kao antička Diana (Kondić, V. 1965: 85; Kondić, V. 1987: 43−44). Pošto je u blizini Dijane otvoren kamenolom za potrebe izgradnje brane, 1964. godine se pristupilo sondažnom istraživanju ugroženog prostora. Istraženi su deo istočnog bedema, kapela sa kriptom i deo nekropole. Iskopavanja su nastavljena 1971. godine, kada je istražen još jedan deo fortifikacije, kao i deo nekropole. Arheološki radovi, započeti skromnim finansijskim sredstvima, vremenom su prerasli u sistematska iskopavanja, koja se sprovode i danas.11 Dosadašnji rezultati pokazuju da je Dijana sigurno bila jedan od rimskih logora podignutih na desnoj obali Dunava tokom 1. veka n.e., sa zemljanim bedemima i palisadom. Kamena fortifikacija, približnih dimenzija 140 x 134 m (sl. 10), izgrađena je krajem 1. i početkom 2. veka, i to od grubo pritesanog kamena povezanog malterom. Za kasnije faze karakteristična je primena tehnike opus mixtum, sa pet nivelacionih redova opeke. Do sada su istražene južna i zapadna kapija, širine 3,50 i 3,40 m, koje su bile ojačane sa po dve pravougaone kule dimenzija 3,40 m x 4,50 m. Kule na zapadnoj kapiji imale su po jednu isturenu nišu dimenzija 1,75 x 1 m. Radi što efikasnije odbrane, kule su bile postavljene tako da formiraju propugnakulum. Osim ovih kula, koje su branile ulaz u utvrđenje, konstatovane su uvučene i isturene ugaone kule pravougaone osnove (Ранков 1980: 53−60; Ранков 1984: 7−10; Ранков 1987: 5−7). Ranovizantijskoj fazi pripada obnova zapadne kapije, izvedena u tehnici opus mixtum. Za ovaj period vezuje se i sloj B, bogat fragmentima amfora sa češljastim i kanelovanim ornamentom. Ovaj sloj se nalazio neposredno ispod humusa uz zapadni bedem. Ispod njega je uočen nivo poda I, protumačen kao ranovizantijski, a ispod su bili i stariji slojevi (Ранков 1980: 55−56). Analiza pokretnog materijala je pokazala da nastanak zemljanog logora sa palisadama može da se opredeli u 1. vek. Sledeća faza vezuje se za kraj 1. i početak 2. veka, odnosno za Trajanova osvajanja, kada je podignuto kameno utvrđenje, o čemu svedoče i unutrašnje ugaone kule. Zbog prelaska na defanzivnu vojnu strategiju, krajem 2. i početkom 3. veka promenjen je i sistem fortifi kacija. Naredne dorade bedema potiču s kraja 3, odnosno početka 4. veka. Pošto su ga krajem 4. veka varvari osvojili, što pokazuje sloj paljenja i rušenja pripisan Gotima, utvrđenje je obnovljeno, a zatim su ga porušili Huni sredinom 5. veka. Život u njemu, međutim, nije zamro i za vreme Justinijana I ušlo je u sastav odbrambenog sistema na ovom delu dunavskog limesa. O tome, između ostalog, svedoči znatan broj pokretnih nalaza iz 6. i prve polovine 7. veka. Kao i u Pontesu, i ovde ranovizantijskom periodu najverovatnije pripadaju dva horizonta naseljavanja (Ранков 1980: 60; Ранков 1987: 8−13).

Sl. 9. Dijana, prema Kanic 1985: 498 (razmera 1:2000)

11 Dijana je jedino utvrđenje na ovom delu Dunava koje se i danas istražuje.
28

Sl. 10. Dijana, prema Kondić, J. 1996: Fig. 1 (razmera 1:750)

29

DONJE BUTORKE
U blizini Kladova, nizvodno od Dijane i oko 500 m uzvodno od zapadnog bedema Fetislama, preko puta rumunskog sela Skela nalazi se kasnoantički kastel, smešten na samoj obali Dunava. I njega je prvi konstatovao i opisao Kanic, koji je ustanovio da je reč o četvorougaonoj fortifikaciji zaobljenih uglova, dimenzija 55 x 24 m (Каниц 1985: 493). Arheološka istraživanja započeta su 1964. godine, kada je lokalitet bio ugrožen izgradnjom pristaništa i postrojenja brodoremonta. Manja iskopavanja zaštitnog karaktera tada su preduzeta na nekropoli u neposrednoj blizini utvrđenja, čiji je veći deo bio uništen. Tokom građevinskih radova 1972. godine buldožerom je izvađen spomenik sa očuvanim natpisom i tek tada su pokrenuta arheološka istraživanja na širem prostoru oko utvrđenja, kojima su obuhvaćeni rimski kastel, praistorijsko naselje uzvodno od njega i kasnosrednjovekovna nekropola na prostoru utvrđenja i južno od njega. Ustanovljeno je postojanje manjeg, starijeg utvrđenja, oko koga je podignuta mlađa fortifikacija veće površine. U središnjem delu mlađe utvrde nalazi se starija građevina, unutrašnjih dimenzija 18,5 x 19 m, a spoljašnjih 19 x 19,5 m, čije karakteristike odgovaraju utvrđenju tipa burgus. U njoj su konstatovana četiri stupca, od kojih je zapadni bio oštećen ukopavanjem jame koja je sadržala fragmente gleđosane keramike, žlebljenih amfora, imbreksa i opeka sa natpisom DIANA i DARDIANA. U južnom stupcu nađena je ploča sa natpisom, koja je korišćena kao spolija (Цермановић-Кузмановић 1979, 127−130). Oko burgusa kasnije je nikao kastel unutrašnjih dimenzija 46 x 45 m, odnosno 58 x 57 m sa isturenim kružnim kulama na uglovima. Zbog blizine Dunava, istočna kula je na spoljašnjoj strani bila ojačana sa tri zrakasto raspoređena stupca dugačka 1,50 m i široka 1 m (sl. 11). Ulaz u utvrđenje nalazio se na jugozapadnom bedemu. Zajedno sa proširenjem od 1,30 m, bedem je kod ulaza bio širok 3,50 m. Proširenje je bilo dugačko 23 m. Njegov početak bio je 11,5 m udaljen od južne kule, od koje se pružalo ka zapadnoj kuli. Na unutrašnjoj

Sl. 11. Donje Butorke, prema Cermanović-Kuzmanović 1979, sl. 1 (razmera 1:500)

30

strani bedema simetrično su postavljena četiri pilastra različitih dimenzija (od 4 x 1 do 1,5 x 1,5 m), koja su formirala kapiju. Na bočnim pilastrima nalazile su se stepenice do kruništa bedema, dok su centralni pilastri nosili šetnu stazu. Severozapadni bedem očuvan je u dužini od 34 m; ispod sokla bio je širok 2,20 m, a iznad njega 1,90 m. Ostali bedemi su nešto širi, mada se i kod njih razlikuje debljina temeljnih i gornjih zona (2,25 i 2 m, odnosno 2,10 i 1,85 m). Temelji su načinjeni od kamena zalivenog malterom, a njihov gornji deo od opeka. Pri izgradnji bedema korišćeni su i šipovi, kojima su povećani stabilnost i nosivost temeljne zone. Ista tehnika primenjena je i kod jugoistočnog bedema. Na njemu je, 11 m od unutrašnjeg ugla južne kule, konstatovano proširenje dugačko 21 m, koje je sa pilastrima činilo građevinu (kulu) sa apsidalnim završetkom, dimenzija 5,5 x 3,20 m. Pilastri su bili deo stepeništa, što znači da je kula imala i sprat. Tavanica prizemlja kule bila je zasvedena, a o krovu na spratu svedoče ulomci imbreksa (ЦермановићКузмановић 1979: 129). Južna i zapadna kula imale su kružnu osnovu, sa spoljašnjim prečnikom od 6,30 m i unutrašnjim od 3,20 m. Južnoj kuli, koja je bolje očuvana i istražena, prilazilo se hodnikom levkastog oblika, dužine 3 i širine 1,20 m, koji je bio popločan kamenom zalivenim malterom, dok su zasvedeni zidovi načinjeni od opeka, od kojih su

očuvana samo tri reda. U kuli su nađeni tragovi gareži i zapečena zemlja, a iznad njih je bio sloj sa mnogobrojnim ulomcima tegula i keramike. Podnica kule se nalazila 1 m ispod sokla i bila je načinjena od opeka postavljenih na sloj peska i šljunka, dok je temeljni deo bio od kamena vezanog malterom. U zapadnoj kuli nije očuvan nivo poda, a prilaz ka njoj, takođe u vidu levka, bio je zatrpan kamenjem. Na osnovu očuvanih arhitektonskih elemenata može se zaključiti da je prvobitna visina ove kule iznosila oko 8 m. Mnoštvo ulomaka keramike iz obe kule ukazuje da su u nekim periodima korišćene i za stanovanje (ЦермановићКузмановић 1979: 127−128). Kule su bile nastanjivane i pošto su izgubile odbrambenu funkciju, pre svega zbog očuvanosti zidova, koji su bili postojaniji nego bedemi. Takav slučaj je zabeležen u kružnoj kuli u Mogorjelu, gde je nađena ranokarolinška pojasna garnitura (Werner 1961: 241−242), a na lokalitetu Bregovina slovensko prisustvo u kuli I potvrđuju pokretni nalazi, pre svega keramika (Jeremić, Milinković 1997: 221). Na osnovu svega što je do sada poznato može se zaključiti da je oko burgusa, podignutog najverovatnije 294. godine, kasnije nastalo utvrđenje sa kružnim ugaonim kulama i jednom kulom sa apsidom, koje sigurno pripada Justinijanovoj graditeljskoj obnovi (Цермановић-Кузмановић 1979: 131−133).

PONTES
U selu Kostol, približno 5 km nizvodno od današnjeg Kladova, nalaze se ostaci Trajanovog mosta, podignutog između 103. i 105. godine, kao i kastela Pontes (Transdrobeta), koji je sa utvrđenjem Drobeta na suprotnoj obali Dunava činio jedinstven sistem za zaštitu mosta. Na desnoj obali Dunava Marsilji je prvi konstatovao objekat dimenzija 89 x 89 m, što gotovo potpuno odgovara situaciji na terenu (sl. 12). Pri obilasku doline nekadašnje pritoke Dunava, Kanic je video tragove mosta i ostatke utvrđenja koje ga je branilo (Каниц 1985: 485−491). Zbog izgradnje hidroelektrane Đerdap II, 1979. godine započeta su zaštitna arheološka istraživanja na ovom prostoru. Na desnoj obali presahle reke konstatovana je utvrda dimenzija 112 x 120 m (sl. 13). Pošto su meštani delimično prekopali zapadni deo fortifikacije, na površini su bili vidljivi tragovi jedne uvučene ugaone kula, a na levoj obali nekadašnje reke nalazilo se znatno manje utvrđenje, dimenzija 50 x 30 m (Гарашанин, Васић 1980: 7−8). U većem utvrđenju, nizvodno od mosta, prikupljeni su nalazi iz perioda od 1. do 6. veka. Budući da su podignuti na peščanom bregu, bedemi su duboko fundirani drvenim šipovima. Istražena je istočna kapija, flankirana sa dve kule unutrašnjih dimenzija 2,25 x 2,25 m, kao i zapadna kapija, ojačana sa dve kvadratne kule unutrašnjih dimenzija 2 x 2 m. Iskopavanjem je obuhvaćen i južni bedem, na kome je delimično očuvana kapija, kao i kula dimenzija 5,25 x 2 m, uz koju je kasnije dozidana kasnoantička kula spoljašnjih dimenzija 8,30 x 4,30 m, a unutrašnjih 4,50 x 2,15 m. Potpuno je ispitan severni bedem, kao i jugozapadna ugaona kula pravougaonog oblika, dimenzija 5 x 4,5 m na spoljašnjoj i 2,3 x 2,3 m na unutrašnjoj strani (Гарашанин, Васић 1980: 17−18; Гарашанин, Васић, Марјановић-Вујовић 1987: 74). Pokretni nalazi i arhitektonski elementi ukazuju na nekoliko građevinskih faza. Prva je vezana za vreme podizanja kastruma i opredeljena je u 1−2. vek. Drugoj fazi pripada graditeljska

31

aktivnost tokom 2. veka, dok je treća faza datovana u 2−3. vek. Rušilački napadi varvara u 4. veku ostavili su tragove unutar fortifikacije, a pokretnim nalazima iz sloja rušenja definisana je četvrta faza. Peta je obuhvatala period obnove posle prodora Huna sredinom 5. veka, o kome svedoči mala ostava novca sa pet solida Teodosija II (408−450), koji pokazuju da je dunavski limes, pa i Pontes, osvojen između 441. i 443. godine (Васић 1983: 99, 107, 110). Naredna faza je opredeljena u 6. vek, odnosno u vreme Justinijanove obnove utvrđenja na limesu, o čemu obaveštavaju i istorijski izvori (Procopius – De aedificiis IV 4: ВИИНЈ I 2007: 69), a posvedočena je, pre svega, brojnim jamama čija dubina dostiže i 2 m. Možda se mogu izdvojiti dva ranovizantijska horizonta. Ovaj prostor je i kasnije bio naseljavan, što pokazuje arheološki materijal iz ranog srednjeg veka (9−10. vek), kao i iz perioda od 12. do 14. veka (Гарашанин, Васић, МарјановићВујовић 1984: 25−27, 44−47; Vasić 1997: 150; Vasić 1999: 34−35).

RTKOVO − GLAMIJA I
Preko puta rumunskog sela Hinova, 3 km nizvodno od sela Rtkova, između Korbova i Velike vrbice nalazi se lokalitet Rtkovo − Glamija I. Utvrđenje je smešteno na najdominantnijoj tački prirodnog uzvišenja. Njegove ostatke prvi je uočio Marsilji (Marsigli 1726: 23), a potvrdio ih je i Kanic (Kanitz 1892: 44). Rekognoscirajući ovu oblast, M. Vasić pominje selo Rtkovo, ali ne i utvrđenje (Gabričević 1986: 71). Na osnovu sakupljenih podataka, reljefa i tragova destrukcije, mogao je da se pretpostavi položaj utvrde, pa se pristupilo sistematskim arheološkim istraživanjima od 1980. do 1982. godine. Otkriveno je manje utvrđenje okruženo mlađom i većom fortifikacijom (sl. 14). Spoljašnje dimenzije manjeg utvrđenja iznose 18,5 x 18,5 m, a unutrašnje 14,5 x 14,5 m. Kapija se nalazila na zapadnom bedemu. U sredini utvrđenja konstatovane su četiri simetrično raspoređene supstrukcije kvadratne osnove, na kojima je počivala kula stražara. Mnogobrojni klinovi i spojnice pokazuju da je u gornjim zonama za građenje korišćeno i drvo, a prema ulomcima tegula i crepova raznih dimenzija zaključeno je da je kula imala krov, mada su i drugi objekti možda bili pokriveni na taj način. Tragovi gareži iznad prvobitnog poda predstavljaju najstariji sloj naseljavanja, ali i destrukcije. Analizom pokretnih nalaza izdvojene su dve faze. Starija, bolje očuvana faza datovana je novcem Valentinijana I (364−375), Gracijana (375−383), Teodosija I (379−395), Hono-

Sl. 12. Trajanov most, prema Kanic 1995: 488-489

(razmera 1:2000)

32

Sl. 13. Pontes (razmera 1:750)

rija (395−423) i Arkadija (395−408), dok je mlađi i siromašniji horizont opredeljen kovanjima Anastazija I i Justinijana I (Gabričević 1986: 72). Pokretni nalazi pokazuju da je starije utvrđenje zbog male površine prvenstveno služilo za osmatranje. Ova osmatračnica je porušena u 5. veku, za vreme napada varvara, a posle izvesnog vremena delimično je obnovljena, i to u vreme Anastazija I (Gabričević 1986: 73), a možda i tokom Justinijanove vladavine. Obnovom limesa u 6. veku fortifikacija je okružena i ojačana novim bedemima. Podignuto je veće utvrđenje, koje je delimično istraženo. Negove

dimenzije iznose 55 x 51 m, a na severozapadnom i jugoistočnom uglu nalaze se isturene kule kružne osnove, čiji spoljašnji prečnik iznosi 7−7,50, a unutrašnji 4,40 m. Kao i većina drugih utvrda iz ovog perioda, građeno je tehnikom opus mixtum, pri čemu su korišćene opeke različitih dimenzija. Kako arheološkim istraživanjima duž bedema nisu konstatovani tragovi šuta, pretpostavlja se da je izgradnja zbog opasnosti naglo prekinuta i da mlađa fortifikacija nikada nije završena, niti je postala deo odbrambenog sistema na limesu (Gabričević 1986: 73−74).

33

Sl. 14. Rtkovo − Glamija I, prema Gabričević 1986: plan I (razmera 1:500)

34

KORBOVO
Konfiguracija terena kod današnjeg Korbova, na samoj obali Dunava, ukazuje da je na ovom mestu postojalo utvrđenje kvadratne osnove, sa stranama dugačkim od 50 do 100 m.12 Prve podatke o tome pružio je M. Milićević, smatrajući da je u pitanju grad Ćetaće (Милићевић 1876: 954), a delimično ih je potvrdio Kanic, uočivši fortifikaciju dugačku 24 m (Kanitz 1892: 44). Mišljenje da se ovaj lokalitet može identifikovati kao antička Sussian-a treba prihvatiti sa rezervom (Јанковић, Ђ. 1981: 39). Prikupljeni materijal je opredeljen u 6. vek.

VAJUGA−KARAULA
Utvrđenje je smešteno na malom platou iznad Dunava, na potesu Karaula, kod današnjeg groblja u blizini sela Vajuge. Obilazeći Podunavlje prvi ga je uočio i zabeležio Kanic, koji navodi da je njegova osnova približno kvadratna, dimenzija 86 x 80 m. Na sredini južnog bedema konstatovan je manji pravougaoni dodatak dimenzija 44 x 22 m (sl. 15). Zbog podizanja karaule, teren na kome se nalazilo antičko utvrđenje je nivelisan (Каниц 1985: 482; Поповић, Љ. 1984: 109). Tokom naknadnih rekognosciranja primećeni su obrisi tvrđave veličine 90 x 60 m (sl. 16), podeljene bedemom na gornji i donji grad, a sakupljena keramika opredeljena je u period od 4. do 6. veka (Јанковић, Ђ. 1981: 41). Prilikom iskopavanja 1980. godine otkriven je severni zid sa ostacima kapije, a manja istraživanja sprovedena su i na istočnom bedemu. U unutrašnjosti utvrđenja nalazila se nekropola sa više od 20 grobova, ali je publikovan samo grob br. 18. Zahvaljujući prilozima protumačen je kao istočnogermanski, najverovatnije ostrogotski, i datovan je u prvu polovinu, odnosno sredinu 5. veka. Unutar utvrđenja otkrivena je i manja bazilika od kamena i opeka povezanih malterom, što je karakteristično za 6. vek. Takvo datovanje potvrđuje i ranovizantijski novac nađen na podu ove građevine (Popović, V. 1987: 129−132; Milinković 2006).

Sl. 15. Vajuga, prema Kanic 1985: 583 (razmera 1:2000)

Znatna količina pokretnog materijala svedoči o životu u utvrđenju od 1. do 6. veka, ali i o kasnijim naseljavanjima u srednjem veku, kada je u severozapadnom delu formirana nekropola (Поповић, Љ. 1984: 109).

MILUTINOVAC
U ataru današnjeg Milutinovca nalaze se ostaci kasnoantičke fortifikacije dimenzija 50 x 60 m, sa zidovima očuvanim i do 2 m visine, koje je prvi konstatovao Kanic (Каниц 1985: 481). Podignuta je na izuzetno povoljnom mestu, gde je Dunav najuži, što je omogućavalo kontrolu velikog spruda u blizini, idealnog za prelazak preko Dunava. Kako je lokalitet bio ugrožen rastom vodostaja Dunava zbog izgradnje hidroelektrane Đerdap II, 1981. i 1982. godine pristupilo se njegovom istraživanju (Milošević, Jeremić 1986: 245). Definisana je osnova utvrđenja u obliku trapeza, unutrašnjih dimenzija 48−49,50 x 54 m, a spoljašnjih 51,80−53,30 x 57,80 m (sl. 17). Ugaone kule imale su elipsastu, odnosno kružnu osnovu (kula C). Na sredini bedema okrenutog ka Dunavu nalazila se četvorougaona kula, koja je najverovatnije činila ulaz u utvrđenje. Iako su osnove ugaonih kula bile sličnog oblika, njihove dimenzije se razlikuju. Veći unutrašnji prečnik zapadne kule bio je 4, a manji 3,60 m, dok su njeni zidovi bili debeli 1,25 m. Nasuprot tome, dimenzije istočne kule iznosile

12 Podaci o dimenzijama utvrđenja preuzeti su bez provere situacije na terenu, tako da je njegov gabarit i dalje neodređen. Uporediti: Јанковић, Ђ. 1981: 39
35

Sl. 16. Vajuga, prema Milinković 1998: T. 92 (razmera 1:750)

36

Sl. 17. Milutinovac, prema Milošević, Jeremić 1986: Fig. 1 (razmera 1:500)

su 4,40, odnosno 4,05 m, a debljina zidova 1,30−1,40 m. Kula kružne osnove je, međutim, nešto veća i njen spoljašnji prečnik iznosi 7,4 m, a unutrašnji 3,10 m, dok je debljina zidova bila 1,25 m. Površina kvadratne kule je 6,40 x 4 m. Na unutrašnjoj strani severozapadnog i jugoistočnog bedema konstatovani su tragovi stepeništa, i to na jugoistočnom bedemu kod ulaza u utvrđenje. Bedemi su bili debeli 1,90−1,95 m, a rađeni su, kao i zidovi kula, tehnikom opus mixtum, sa po tri-četiri reda kamenih kvadera i pet libažnih redova opeke različitih dimenzija (Milošević, Jeremić 1986: 246−247). Pošto su bile poznate dimenzije kapije, kao i gabarit pravougaone kule utvrđenja, rekonstrui-

san je izgled stepeništa i ustanovljeno je da se šetna staza nalazila na visini od 6,60 m. To je omogućilo pretpostavku da su zupci bedema iznad šetne staze dostizali visinu od 8,30 m, a da je kula bila visoka 12,30 m. Ako se doda i krovna konstrukcija, ukupna visina kule iznosila je 14,30 m (Milošević, Jeremić 1986: 248−249). U severnom uglu utvrđenja uočeni su ostaci dačke građevine od kamena, dimenzija 30,80 x 12,90 m, datovane u širok period od 2. veka p.n.e. do sredine 1. veka n.e. U unutrašnjosti utvrđenja nađen je novac Justina II (565−578) (Milošević, Jeremić 1986: 250−251).

37

LJUBIČEVAC−GLAMIJA
Ostatke antičke fortifikacije približno 0,5 km nizvodno od sela Ljubičevca prvi je konstatovao Marsilji (Marsigli 1726: 23), a zatim je na rečnoj terasi visokoj 12 m Kanic uočio tvrđavu dimenzija 52 x 60 m (Каниц 1985: 481). Zbog izgradnje hidroelektrane Đerdap II i porasta nivoa Dunava, 1980. godine pristupilo se zaštitnim iskopavanjima. Istraženo je manje utvrđenje, oko koga je kasnije podignuta veća fortifikacija (Korać 1996: 105−107). Spoljašnje dimenzije manjeg utvrđenja (kvadriburgijuma) iznose 19,8 x 19,8 m, a unutrašnje 13,8 x 13,8 m. U njegovom središnjem delu nalazila se kula na četiri pilastra kvadratne osnove, dimenzija 2,40 x 2,40 m. Ovaj tip fortifikacija vezuje se uglavnom za kraj 3, odnosno za 4. vek i sreće se na mnogim lokalitetima. Izgrađen je oko 290. godine, što pokazuje Dioklecijanov (284−305) novac nađen u temelju bedema, kovan 289/290. godine. U nemirnim vremenima koja su usledila, kvadriburgijum je u prvoj polovini 4. veka porušen. Obnovljen je ubrzo, odmah posle 350. godine, a ponovo je bio porušen u napadu Gota. Utvrđenje je obnovljeno još jednom, tokom vladavine Teodosija II, ali je vrlo brzo doživelo zlu sudbinu, i to za vreme prodora Huna (Korać 1996: 105−109; Tomović 1987: 94). Konsolidaciju Romejskog carstva u 6. veku ovde potvrđuje podizanje većeg utvrđenja, čije spoljašnje dimenzije iznose 55,50 x 55,60 m, a unutrašnje 52,30 x 52,40 m (sl. 18). Odlikuje se isturenim ugaonim kulama kružnog oblika, visine između 7,20 i 7,60 m, a debljine zidova od 1,50 do 1,60 m. Kapija kroz koju se ulazilo u utvrđenje nije registrovana, mada se najverovatnije nalazila na bedemu okrenutom ka obali Dunava. Na tom delu je zabeležena i najveća širina bedema (3 m), koja ukazuje na postojanje šetne staze, ali i stepeništa. Bedemi, debljine između 2 i 3 m, građeni su tehnikom opus mixtum, uobičajenom za ovaj period, ponegde u kombinaciji sa tzv. pseudomixtum tehnikom, sa četiri ili pet nivelacionih redova kamena.

Sl. 18. Ljubičevac, prema Tomović 1987: 93 (razmera 1:500)

38

U unutrašnjosti utvrđenja otkriveni su pokretni nalazi iz ranovizantijskog perioda. Za hronološko opredeljenje najznačajniji su primerci novca Justinijana I i Justina II, a pre svega Justinijanov folis kovan u Solunu 548. godine, nađen u temelju kule (Korać 1996: 105−108), koji omogućava datovanje utvrde u sredinu ili drugu polovinu 6. veka. Iako je Justinijanovom graditeljskom delatnošću dunavski limes znatno ojačan, utvrđenje ipak

nije izdržalo sve žešće napade varvara. Konačno su ga i osvojili oko 584/585. godine, što potvrđuje najmlađi otkriveni primerak novca, kovan 576/577. godine (Korać 1996: 109), mada su ga možda i ranije, 578/579. godine, osvojili Sloveni (Menandar Еxcerpta de legationibus, 209−210: ВИИНЈ I 2007: 90−92; Максимовић 1964: 267−268; Popović, V. 1975: 452).

BRZA PALANKA (EGETA )
Na prostoru Brze Palanke, u blizini crkve, nalaze se ostaci antičke Egete, a na uzvišenju iznad naselja smešteno je utvrđenje (Vučković-Todorović 1962: 208−210). Zbog položaja na raskrsnici puteva, Egeta se kao značajan grad pominje veoma rano, a tračko poreklo njenog imena pokazuje da je ovo mesto bilo naseljeno i u predrimsko doba (Marsigli 1976: 23, fig. XXXV). Njena lokacija sigurno je ustanovljena zahvaljujući Antoninovom itinerariju, po kome je 21 milju udaljena od Talijate, što približno odgovara današnjem rastojanju između Donjeg Milanovca i Brze Palanke, kao i Tabuli Pojtingerijani, na kojoj ta razdaljina iznosi 20 milja (Тabula Peutingeriana seg. VI: Codex Vindobonensis 1976; Петровић, П. 1984а: 153). Ostatke ovog značajnog grada na obali Dunava prvi je zabeležio Marsilji. On je uočio utvrđenje kvadratne osnove (sl. 19), sa zapadnom kulom i delom antičkog puta popločanog kamenom, koji je u pravcu zapada vodio ka Talijati, kao i ka Trajanovom mostu na severu (Петровић, П. 1984а: 153). Gotovo dva veka kasnije, obilazeći srpski deo Podunavlja, F. Kanic je na ovom mestu video ostatke tri utvrde i naselja. Prema njegovim podacima, kastel A je imao dimenzije 106 x 94 m, kastel B 54 x 26 m, dok je kastel C već tada bio prilično oštećen. Osim njih, oko današnje crkve je registrovao i tragove naselja gotovo kružne osnove, čiji je prečnik iznosio 170 m, kao i puta koji je od njega vodio ka kastelu A (Каниц 1985: 454−455). Iako kratkotrajna, zaštitna iskopavanja koja su 1962. godine sproveli Arheološki institut iz Beograda i Muzej Krajine iz Negotina dala su neočekivano bogate rezultate pošto je, između ostalog, otkriveno i svetilište Jupitera Dolihena (Vučković-Todorović 1962: 208−210). Nastavak radova usledio je posle gotovo dvadeset godina. U okviru izgradnje hidroelektrane Đerdap II, 1980. godine sprovedena su i obimna arheološka istraživanja, a radi njihovog lakšeg izvođenja prostor je podeljen na pet sektora (sl. 20). Sektor I je obuhvatao ranorimsku nekropolu i obalu

Sl. 19. Egeta, prema Marsigli 1726: Fig. XXXV

Dunava na južnoj periferiji Brze Palanke. Sektor II je činilo civilno naselje na obali Dunava, kod današnje crkve, dok je sektoru III pripadao kastel II, na levoj obali Crkvenog potoka. Sektor IV je pokrivao kastel III, severno od kastela II, na bregu iznad mezulane, a sektor V kasnoantičku nekropolu na desnoj obali Crkvenog potoka (Петровић, П. 1984а: 155). Kastel II, smešten na bregu iznad leve obale Crkvenog potoka, okružen je sa tri strane strmim padinama i prilaz je bio moguć samo sa zapadne strane. Njegov položaj bio je izuzetan jer je sa vrha ovog dominantnog brega postojala vizuelna komunikacija sa Grabovicom na severu, kao i sa utvrđenjem iznad ušća Slatinske reke na istoku. Utvrđenje je bilo pravougaone osnove, dimenzija 84 x 33 m (sl. 21), sa isturenim kružnim ugaonim kulama i malim pravougaonim proširenjem na zapadnom bedemu, koje najverovatnije predstavlja kapiju. Najveći deo keramike otkrivene u zoni temelja severoistočne kule potiče iz praistorijskog perioda, dok je antički materijal malobrojan i uglavnom se vezuje za 1. vek n.e. Sve to ipak ne pruža dovoljno podataka o vremenu nastanka utvrđenja (Петровић, П. 1984а: 157−158).

39

Sl. 20. Egeta, prema Petrović, P. 1984: sl.141 (razmera 1:2000)

Sl. 21. Egeta, prema Petrović, P. 1984a: sl. 142 (razmera 1:500)

40

Severno od kastela II istražen je kastel III, čija osnova nije zabeležena na Kanicovom planu iako se nalazi između kastela B i C. Prilikom arheoloških iskopavanja praćen je deo bedema u pravcu sever− jug, dugačak 8 m. Pošto su iskopavanja bila vremenski i finansijski ograničena, dalji pravac pružanja bedema, kao i oblik utvrđenja, ustanovljen je samo prema konfiguraciji tla. Konstatovano je da se bedem dalje ka jugu pruža u dužini od oko 70 m, a zatim pod oštrim uglom skreće na istok, ka Dunavu. Na osnovu toga je zaključeno da se radi o utvrđenju trougaone osnove, za koje se najbliža analogija sreće na Bosmanu (Кондић, В.

1984b: 137−138). Isturena kružna kula u severnom uglu utvrđenja delimično je istražena, a delom je potvrđena konfiguracijom tla. Mestimično oštećen bedem, širok 3,40 m, građen je tehnikom opus mixtum, sa pet redova opeke (Петровић, П. 1984а: 158−159). U kastelu III prikupljena je manja količina pokretnih nalaza, zahvaljujući kojima je opredeljen u 6. vek, mada nije isključeno ni postojanje starije faze. U okviru civilnog naselja u blizini kastela konstatovana je i srednjovekovna keramika, zatim deo srednjovekovne nekropole, kao i dve kružne peći iz turskog perioda (Петровић, П. 1984а: 156−157).

UŠĆE SLATINSKE REKE

Sl. 22. Ušće Slatinske reke, prema Jovanović, Korać, Janković 1986: fig. 1 (razmera 1:1000)

Na ušću Slatinske reke u Dunav Kanic je zabeležio dve utvrde. Prema njegovim podacima, na malom jezičastom platou iznad leve obale Slatinske reke, neposredno iznad puta koji spaja Brzu Palanku (Egeta) i Prahovo (Aquae), nalazio se kastel dimenzija 30 x 30 m. Drugi kastel, 280 m uzvodno od ušća Slatinske reke, bio je kvadratne osnove, ali nešto većih dimenzija, koje su iznosile 55 x 55 m (Kanitz 1892: 53−54). Zaštitna arheološka istraživanja sprovedena su 1980−1982. godine, u okviru projekta izgradnje hidroelektrane Đerdap II. Na različitim lokacijama konstatovano je nekoliko faza života (sl. 22). Prvu predstavlja naselje na obali Dunava, iz perioda od 1. veka p.n.e. do 1. veka n.e. (sl. 22/2), kao i istovremena obližnja nekropola, udaljena oko 1,1 km ka jugu. Sledeća faza opredeljena je u 4. vek, kada je u neposrednoj blizini starog niklo novo naselje (sl.

22/5), kao i kvadriburgijum na brdu Čolak, iznad leve obale Slatinske reke (sl. 22/4). Potom je u 6. veku, na mestu nekadašnje nekropole podignut paleovizantijski kastel (sl. 22/7), dok je pored kastela, na potesu zvanom Dunav, u ranom srednjem veku nastalo naselje (sl. 22/1, 3, 6) (Jovanović, Korać, Janković, 1986: 378, 380−381). Kvadriburgijum ima dimenzije 19 x 18,40 m, dok su bedemi debeli 1,60 m. U njemu su otkrivena četiri stuba dimenzija 1,40 x 1,40 m, koja su nosila kulu. Utvrđenje je podignuto u drugoj polovini 4. veka, o čemu svedoče nalazi novca Konstancija II (337−361) i Valentinijana II (375−392). Osvojeno je krajem 4. ili početkom 5. veka, a u 6. veku je obnovljeno. U naselju su istražene samo dve poluukopane kuće sa pećima i podom od zapečene zemlje, na kome je nađen novac Valerijana (253−260), Florijana (276), Tacita (275−276) i Dioklecijana,

41

Sl. 23. Ušće Slatinske reke, prema Jovanović, Korać 1984, sl. 183 (razmera 1:500)

dok je tokom čišćenja zida kuće otkriven novac Aurelijana (270−275) (Jovanović, Korać, Janković, 1986: 380−381). Unutrašnje dimenzije ranovizantijskog utvrđenja iznose 56,2 x 43,8 m, a spoljašnje 61 x 48,8 m. Osim kružnih ugaonih kula sa levkastim ulazom, na severnom bedemu nalazila se isturena pravougaona kula (sl. 23). Kružne kule su bile sličnih dimenzija, sa spoljašnjim prečnikom 7 do 8 m, dok je unutrašnji iznosio 4 m. Bedemi su bili široki između 2,20 i 2,75 m, a na unutrašnjoj strani severnog bedema, u dužini od 9 m, konstatovan je ispust širok 1,2 m, koji je bio deo stepenišne konstrukcije kakva se javlja i na istočnom bedemu. Na južnoj strani utvrđenja otkriveni su pilastri od opeke, koji najverovatnije pripadaju ulazu etažnog tipa. Sudeći prema obliku, položaju i tehnici gradnje (opus mitum), utvrđenje može da se poveže sa Justinijanovom obnovom. Iako tehnika opus mixtum dominira, na zapadnoj i istočnoj kuli uočava se i tehnika opus incertum (Јовановић, Кораћ 1984: 191; Jovanović, A, Korać, Janković, 1986: 381−384).

Novcem Anastazija I, Justina I, Justinijana I i Justina II, utvrđenje je pouzdano opredeljeno u 6. vek. Varvari su ga verovatno osvojili krajem osme decenije 6. veka, o čemu svedoči i ostava sa 22 folisa i polufolisa, pohranjena u keramički lonac. Najmlađi primerak kovan je 575/576. godine u Solunu, što potvrđuje pomenuto datovanje u vreme kada je na centralnom Balkanu postojala opasnost od napada Slovena (Maksimović 1964: 263; Popović, V. 1975: 467, 476). Kastel je ubrzo obnovljen, najverovatnije za vreme Mavrikija, što pokazuje intervencija na jugoistočnoj kuli, kao i izgradnja kvadratne kule na severnom bedemu, na mestu gde su zidine bile oštećene (Јовановић, A, Кораћ 1984: 191; Jovanović, 1984a: 31−35; Korać 1996: 109) Oko ušća Slatinske reke život nije potpuno zamro posle sloma ranovizantijskog limesa krajem 6. i početkom 7. veka. Relativno brzo niklo je naselje površine 600 x 250 m, od koga je do sada istraženo oko 3500 m². Prema dosadašnjim rezultatima iskopavanja, radi se o slojevima iz 7. i 8. veka, zatim iz 9. i 10. veka, kao i o poznijim ukopima iz 17. i 18. veka (Jovanović, Korać, Janković, 1986: 384−387).

42

MIHAJLOVAC−BLATO
Približno 3,5 km severozapadno od današnjeg Mihajlovca, na uzvišenom platou sa desne strane puta Negotin−Kladovo, na lokalitetu Blato udaljenom oko 300 m od Dunava, konstatovano je kasnoantičko nalazište smešteno u centru potkovičaste doline koja se spušta ka reci. Ovaj prostor prvi put je istraživan 1964. godine, kada je usecanjem trase puta Negotin−Kladovo uništen zapadni bedem, kao i delovi severnog i južnog bedema. Tada su sprovedena samo manja iskopavanja kako bi se odredio gabarit utvrđenja. Na sredini istočnog bedema otkriven je deo stepeništa, pored koga su se nalazila dva skeletna groba, a u središnjem delu utvrde građevina dimenzija 17,90 x 19,45 m. Na osnovu dobijenih rezultata kastel je opredeljen u 3. i 4. vek, mada ima nalaza i iz 6. veka (Prodanović, Zotović 1964: 55−57). Pošto su istraživanja bila manjeg obima, 1981. godine preduzeta su nova iskopavanja, kojima je obuhvaćena površina od 193 m² (Tomović 1984: 401−402). Konstatovano je da jezgro kasnoantičke fortifikacije čini kvadriburgijum dimenzija 19,32 x 19,32 m, unutar koga se nalazila kula osmatračnica postavljena na četiri stuba dimenzija oko 1,70 x 1,70 m (sl. 24). Samo je jugoistočni ugao potpuno istražen, dok je pravac pružanja ostalih delova

Sl. 24. Mihajlovac, prema Tomović 1986: fig. 1 (razmera 1:500)

43

ustanovljen na osnovu negativa. Na taj način je na istočnom bedemu otkriven i ulaz u kvadriburgijum, širine 2,30 m, od severozapadnog ugla udaljen 8,75 m. Zbog neposredne ratne opasnosti ili prilikom obnove, kapija je zazidana (Tomović 1984: 403−404; Tomović 1987: 94). Utvrđenje je potom okruženo većim zidinama, od kojih su konstatovane tri (istočna, severna i južna). Iako je samo istočni bedem očuvan celom dužinom, može se sigurno zaključiti da je površina većeg utvrđenja iznosila 36 x 36 m. Bedemi su bili izgrađeni od lomljenog kamena i oblutaka povezanih malterom. Kao i kod manjeg utvrđenja, na sredini istočnog bedema nalazila se kapija široka 2,50−2,60 m (Tomović 1984: 404). Analizom pokretnog materijala izdvojena su tri horizonta naseljavanja, i to na prostoru oba

utvrđenja. Unutrašnje utvrđenje je, kako se čini, podignuto u 4. veku na sterilnom zemljištu, o čemu najbolje svedoče primerci novca Valensa (364−378) i Valentinijana I (364−375). Najverovatnije je stradalo u velikom požaru krajem 4. ili početkom 5. veka, na šta upućuje moćan sloj crvene i mrke zapečene zemlje, debeo 0,4−0,8 m. Sloj gorenja omogućava pretpostavku da su ga varvari osvojili samo privremeno, pošto nalazi amfora sa češljastim ornamentom, lonaca i drugog materijala tipičnog za 6. vek pokazuju da su utvrđenje ponovno zaposeli Romeji, iako to ne potvrđuju očuvani delovi arhitekture. Posle sloma dunavskog limesa utvrđenje je napušteno. Znatno kasnije ovaj prostor je ponovo bio korišćen, ali kao nekropola, jer je unutar većeg utvrđenja konstatovano osam grobova iz perioda 10−12. veka (Tomović 1984: 402−404).

MORA VAGEI
Antičko utvrđenje na lokalitetu Mora Vagei (Stara vodenica) nalazi se 2,5 km istočno od Mihajlovca, na putu ka Negotinu, sa leve strane Kameničkog potoka, na mestu gde se uliva u Dunav. Prvi ga je uočio Kanic, koji je registrovao kasnoantičko utvrđenje i rimsku fortifikaciju udaljenu oko 100 m (Каниц 1985: 459). Septembra 1981. godine, zbog početka izgradnje hidroelektrane Đerdap II, sprovedena su zaštitna iskopavanja, koja su nastavljena i naredne godine. Pošto je ovo mesto korišćeno od neolita do kraja 6. veka n.e., odlikuje ga bogata stratigrafija.13 U 1. veku, odmah po dolasku Rimljana, na obalama Kameničkog potoka podignuto je veće, a krajem 3. ili početkom 4. veka manje utvrđenje, koje je dva puta rušeno i obnavljano, poslednji put u 6. veku (Cermanović-Kuzmanović, Stanković 1986: 453−454). Kasnoantičko utvrđenje tipa burgus delimično je podignuto na osnovi rimskog utvrđenja iz 1. veka, tačnije na njegovom severoistočnom uglu. Imalo je kvadratnu osnovu, dimenzija 18,50 x 18,50 m, a u njemu se nalazila kula (sl. 25). Otkriveni su bedemi široki 2 m, kao i kapija na sredini zapadnog bedema, široka 1,80 m, koja je najpre prepravljana, a potom i zazidana. Pored kapije u severozapadnom uglu utvrđenja naknadno je postavljeno stepenište, od koga su očuvana tri stepenika. U sredini utvrđenja nalazila se kula dimenzija 6 x 6 m, podignuta na stubovima u obliku slova L, ispod koje je bio podrum. Zanimljivo je da su u podrumu nađeni mnogobrojni predmeti koji ukazuju na poljoprivrednu delatnost. Kada je u 4. veku deo utvrđenja porušen, teren je nivelisan. Tom prilikom ukopano je šest pitosa otkrivenih in situ, koji najverovatnije potiču iz horizonta 6. veka. Utvrđenje je bilo okruženo rovovima širokim 3,30 m, koji su od spoljašnjeg lica bedema bili udaljeni 15, odnosno 22,63 m (Cermanović-Kuzmanović, Stanković 1986: 454−455). Dosadašnji rezultati iskopavanja pokazuju da je u 1. veku podignuta velika fortifikacija od kamena. U poslednjim decenijama 3. i početkom 4. veka sagrađena je nova tvrđava, i to samo delimično na prostoru prethodne. Kastel je vrlo brzo postao meta neprijatelja, koji su ga u kratkom vremenskom razmaku dva puta osvojili i spalili. Najpre su ga zaposela germanska plemena, o čemu svedoči gotska keramika nađena iznad sloja rušenja, mada ovi fragmenti možda da ukazuju i na prisustvo federata. Posle uspostavljanja romejske vlasti utvrda je obnovljena, a najverovatnije je ponovo uništena prilikom prodora Huna. Obnovljena je, međutim, još jednom, u 6. veku, što pokazuje veoma tanak i nepotpuno istražen kulturni sloj. Napuštena je posle konačnog sloma limesa. Ovaj prostor opet je korišćen tek u 11. i 12. veku, kada je uz zapadni bedem kvadriburgijuma formirana nekropola (Cermanović-Kuzmanović, Stanković 1986: 455).

13 Bogatstvom nalaza najviše se isticao sloj žutobrdske kulture.
44

Sl. 25. Mora Vagei, prema Cermanović-Kuzmanović, Stanković 1986: fig. 1 (razmera 1:500)

BORĐEJ
Na desetom kilometru puta od Negotina ka Kladovu, na dominantnom brežuljku sa njegove leve strane, nalazi se kasnoantičko utvrđenje. Tokom 1980. godine istraženo je sa tri sonde orijentisane u pravcu severozapad−jugoistok. Pošto je otkriven deo južnog bedema spoljašnjeg, kao i jugoistočni ugao i severni bedem unutrašnjeg utvrđenja, postavljena je kvadratna mreža dimenzija 4 x 4 m, sa dva središnja kvadrata u kojima su konstatovana dva stupca unutrašnjeg utvrđenja (ЦермановићКузмановић, Станковић 1984: 217). Dimenzije unutrašnjeg utvrđenja su 19,6 x 19,6 m. U njemu se nalaze četiri pilastra pravougaone osnove, dimenzija 1,80 x 2 m, koja su nosila kulu osmatračnicu. Širina bedema iznosila je 1,80 m. Oko njega naknadno je nikla veća fortifikacija bez kula, koja je zauzimala površinu od 36 x 36 m. Novi bedemi bili su široki 0,70 (sl. 26). Supstrukcija u donjim zonama starije utvrde sastoji se od dva reda opeka, zatim od reda tesanika, pa od pet redova opeka i, konačno, od naizmeničnih slojeva sitni-

Sl. 26. Borđej, prema Cermanović-Kuzmanović, Stanković

1984: sl. 208 (razmera 1:500)

45

jeg i krupnijeg kamena. Iznad temelja spoljašnjeg utvrđenja konstatovan je moćan sloj nepravilnog, delimično pritesanog kamena sa malterom, a iznad njega nekoliko redova opeka. Nađene su mnogobrojne opeke različitih dimenzija, od kojih su neke imale pečate: D(acia) R(i)P(ensis), AQIS, DIERNA, CO (hors) I, kao i DRP, AQUIS CO I, DRP i AQUIS (Цермановић-Кузмановић, Станковић 1984: 217; Tomović 1987: 96). Pokretni materijal zastupljen je prvenstveno keramikom, koja je često gleđosana. Izdvaja se i koštani češalj karakterističan za germansku popula-

ciju, kao i fragmentovana krstasta fibula. Novcem Valensa, Valentinijana I i Justinijana I utvrđenje je datovano u period između 4. i 6. veka, pri čemu su uočene dve faze. Stariji, odnosno postdioklecijanovski period obuhvata manje, unutrašnje utvrđenje, dok spoljašnje utvrđenje pripada Justinijanovom dobu. Kao i u Donjim Butorkama i Mihajlovcu, početkom 4. veka podignuto je manje utvrđenje. Posle rušilačkih pohoda varvara u 5. veku, obnovljeno je i opasano dužim zidinama u 6. veku (ЦермановићКузмановић, Станковић 1984: 217−218).

AKVE (AQUAE)
Ostatke kasnoantičkog grada u današnjem Prahovu konstatovao je najpre F. Kanic. Obilazeći Podunavlje, on je na jugozapadnoj ivici sela, sa leve strane puta Negotin−Prahovo, uočio deo bedema dugačak 47 m, širok 1,90 m i maksimalne očuvane visine od 3,50 m (Каниц 1985: 474). O moćnom utvrđenju sa kvadratnom osnovom i dvostrukim bedemima na prostoru Prahova govori i M. Milićević, koji ga je nazvao Deč (Милићевић 1876: 954−955). Na osnovu rimskih pisanih izvora od 2. do 4. veka, kao i očuvanih itinerarija, lokalitet je identifikovan kao antičke Akve, koje su se nalazile 16, odnosno 18 milja nizvodno od Egete (Mirković 1968: 85). Veliki značaj Akve su stekle zbog položaja na raskršću puteva koji su vodili duž Dunava i Timoka, kao i na manje značajnoj komunikaciji ka Porečkoj reci. Osim toga, utvrda je kontrolisala prelaz preko Dunava jer se u blizini nalazi Veliko ostrvo. Pošto se ostaci antičkih Akva nalaze ispod današnjeg Prahova, sondažnim istraživanjima uočena je osnova utvrđenja u vidu nepravilnog pravougaonika, sa dužom stranom okrenutom ka Dunavu. Ustanovljeno je da je bila dugačka 840 m, a široka 485 m u središnjem i 135 m u istočnom delu (sl. 27). Osim glavnog, konstatovani su ostaci još jednog, spoljašnjeg bedema, kao i tragovi rova kojim je tvrđava bila opasana. Budući da je grad u antičkom periodu imao značajnu vojnu i trgovačku ulogu, pretpostavlja se da je na obali Dunava postojalo i utvrđeno pristanište (Vučković-Todorović 1961: 138; Јанковић, Ђ. 1981: 43−45). Skromna iskopavanja duž zidina utvrđenja pokazuju da su lica bedema građena od tesanika veličine 1,25 x 0,25 m, dok je jezgro punjeno trpancem. Manji tesanici slagani su tako da formiraju nizove kvadrata dimenzija 1,75 x 1,75 m. U neke zidove umetane su spolije iz perioda od 4. do 6. veka, koje svedoče o kasnijim prepravkama. U unutrašnjosti utvrđenja konstatovani su ostaci apside sa dve podnice, odnosno dve arhitektonske faze. Najmlađe tragove naseljavanja čine ulomci slovenske keramike, nađeni na prostoru od samo 25 m², ispod kojih se javlja ranovizantijski, a potom i rimski horizont. U neposrednoj blizini, sa spoljašnje strane istočnog bedema, otkrivena je rimska nekropola biritualnog karaktera, na kojoj su dugo sahranjivani stanovnici Akva (VučkovićTodorović 1961: 138−139). Raspoloživi podaci omogućavaju zaključak da su veoma rano nastali rimsko naselje, utvrđenje i nekropola, koji su u nemirnom razdoblju 4−5. veka najverovatnije podelili zlu sudbinu ostalih utvrđenja na desnoj obali Dunava. Posle ponovnog uspostavljanja romejske vlasti za vreme Justinijana I, utvrda je obnovljena. O tome svedoči velika ostava novca sa 579 folisa i 20 polufolisa kovanih u vreme Anastazija I, Justina I i Justinijana I, po svoj prilici zakopana ubrzo posle 537/538. godine (Popović, V. 1984: 58).

46

Sl. 27. Akve, prema Janković, Đ. 1981: sl. 16 (razmera 1:4000)

47

RADUJEVAC–KARAMIZAR
Između Prahova i ušća Timoka, oko 0,5 km uzvodno od Radujevca, na potesu Karamizar nalazi se manje utvrđenje približnih dimenzija 60 x 60 m, koje je prvi primetio i opisao Kanic (Kanitz 1892: 56; Kondić 1965: 88). Sondažnim iskopavanjima 1960. godine konstatovana je utvrda kvadratne osnove, dimenzija 50 x 50 m, sa isturenim kružnim kulama na uglovima, od kojih je jedna istražena (sl. 28). Bedemi su nejednake širine i u donjim zonama građeni su od kamena, a u gornjim kombinacijom kamena, opeke i maltera. Na osnovu manjeg broja pokretnih nalaza, elemenata vojne arhitekture (kružna kula) i tehnike gradnje (opus mixtum), fortifikacija je opredeljena u period 4−6. veka (Јанковић, Ђ. 1981: 45).

Sl. 28. Radujevac–Karamizar, prema Janković, Đ. 1981: sl. 17 (razmera 1:500)

UŠĆE TIMOKA
Na levoj obali Timoka, neposredno iznad njegovog ušća u Dunav, nalazi se utvrđenje koje arheološki nije istraživano. Marsilji ga pominje pod imenom Deč, a Kanic navodi da je oko 2,5 km udaljeno od ušća Timoka. On govori i o bedemu dugačkom 120 m, koji se završava kružnom kulom (Marsigli 1726: 23, fig. XV; Kanitz 1892: 58). Iako ovi podaci svedoče o postojanju fortifikacije na ušću Timoka, rekognosciranjem terena 1991. godine ostaci arhitekture i tragovi materijalne kulture nisu konstatovani (Бошковић, Јанковић, 1991: 146−147).

48

POKRETNI NALAZI
Arheološkim istraživanjima na desnoj obali Dunava, na potesu između ušća Porečke reke i ušća Timoka, osim ostataka vojne, stambene i crkvene arhitekture sakupljeni su i pokretni nalazi koji, nažalost, u većini slučajeva ne potiču iz stratigrafski jasno određenih celina. Osim toga, uglavnom nisu kataloški obrađeni, niti su uključeni u relativno skromna saznanja o materijalnoj kulturi iz ranovizantijskog perioda na ovom delu dunavskog limesa. S obzirom da je prošlo dosta vremena od njihovog otkrića, neki nalazi su zbog oštećenosti i neadekvatnih uslova čuvanja nepovratno uništeni i izgubljeni. Ni terenska dokumentacija, koja čini osnovni izvor informacija, u većini slučajeva ne pruža neophodne podatke o uslovima nalaza, a ponekad potpuno nedostaju opisi i ilustracije predmeta.14 Usled spleta nesrećnih okolnosti raspolažemo samo delom izvorno sakupljene arheološke građe, pa je neophodna kombinacija nekoliko metodoloških pristupa za njenu katalogizaciju. Jedan od njih je opis materijala iz prve ruke, pri čemu su izdvojeni i nacrtani reprezenti određenih tipova nalaza,15 a ilustrativni prilozi dobili su brojčane oznake istovetne kataloškim brojevima. U rad su uključeni u međuvremenu izgubljeni predmeti koji su na osnovu crteža sa C−kartona opredeljeni u ranovizantijski period zahvaljujući analogijama, kao i pojedini objavljeni, takođe izgubljeni nalazi. Kod nekih predmeta sa lokaliteta Ljubičevac i Ušće Slatinske reke primorani smo da se oslonimo gotovo isključivo na podatke iz neobjavljene magistarske teze M. Koraća (Кораћ 1980), a pošto za pojedine nisu navedeni tačni podaci o mestu pronalaska, ponudili smo oba lokaliteta. U katalogu su predmeti iz ranovizantijskog horizonta u đerdapskim utvrđenjima prema nameni razvrstani u nekoliko grupa. U posebne grupe, po opšte prihvaćenim podelama, izdvojene su posude od stakla, delovi odeće i nakit, crkveni mobilijar, predmeti od kosti, oprema za merenje i tegovi, građevinska oprema, alat i pribor, oružje, konjska oprema, predmeti neodređene namene, oprema za osvetljavanje i novac. Pri tome, neki predmeti od kosti su prema funkciji svrstani u delove odeće ili u alat i pribor.

POSUDE OD STAKLA
Rimska tradicija u proizvodnji stakla negovana je u mnogobrojnim radionicama i tokom ranovizantijskog perioda. Ipak, stalni sukobi između Carstva i varvarskih plemena, koji su obeležili kraj 4. i prvu polovinu 5. veka, doveli su do opšteg osiromašenja stanovništva, koje se ogledalo i u izradi staklenih posuda, mahom jednostavnog oblika (Plesničar-Gec 1975: 51). Iako tipološki pojednostavljena i sve više vezana za lokalne radionice, produkcija stakla se odvijala u znatnom obimu. Najčešće su izrađivani predmeti za svakodnevni život, kao što su posude za konzumiranje pića, svetiljke i prozorska okna (Yelda Olcay 2001: 86). Iz utvrđenja u Đerdapu potiče znatan broj staklenih posuda karakterističnih za ranovizantijski period, poput pehara na stopi (kat. br. 1−39) ili boca sa konkavnim dnom (kat. br. 40), koje se javljaju još od 4. veka (Isings 1957: 139, 162). Česti su i balsamarijumi sa ravnim dnom (kat. br. 41−44), kao i staklene svetiljke sa levkasto oblikovanim donjim delom (kat. br. 335−352).

PEHARI NA STOPI
Najbrojniju vrstu čine pehari na stopi, koji su na teritoriji Romejskog carstva izrađivani od 4. do 8. veka (Shepherd 1999: 373). Nađeni su isključivo njihovi fragmenti, i to svega nekoliko delova oboda, dok su stope znatno češće. Obodi su žućkaste i žućkastozelenkaste boje, a prema njihovom obliku pehari su razvrstani u dva tipa. Prvi tip čine primerci sa ravnim i neprofilisanim obodom, kakvi su nađeni u Pontesu (kat. br. 1) i Dijani (kat. br. 2). Analogije za njih poznate su iz Caričinog grada, gde su datovane u 6. i početak 7. veka.16 Drugi tip su pehari sa prstenastim i zadebljanim obodom, takođe iz Pontesa (kat. br. 3) i Dijane (kat. br. 4), ali i iz Mihajlovca (kat. br. 5). Slični primerci iz jugozapadne Srbije, sa lokaliteta Zlatni kamen, protumačeni su kao lampe, odnosno kandila (Иванишевић
14 Nedostatak osnovnih podataka o nalazima sa pojedinih lokaliteta ponekad je posledica i gubitka terenske dokumentacije. 15 Predmete je nacrtao Aleksandar Kapuran 16 Neobjavljeno, inv. br. 4/75; С−42/81; С−19/82.

49

K ATALOG

1990: 13, sl. 4.), kao i nalazi iz Caričinog grada, datovani u 6. i početak 7. veka (Bavant 1990: 211, cat. nº 113, pl. XXXII/113). Kako su obodi sa Đerdapa veoma fragmentovani, nije isključeno da i oni pripadaju kandilima-lampama. Stope pehara se odlikuju raznovrsnim oblikom, kao i različitim dimenzijama, sa prečnikom od 3,5 do 4,7 cm. Izrađene su od providnog stakla zelene, bele, žute ili plave boje. Prema obliku stope izdvojeno je više tipova i varijanti pehara. U prvi tip spadaju tri pehara sa kupastom stopom, ukrašenom radijalno raspoređenim urezima, nađena u Pontesu (kat. br. 6−8). Analogije su poznate iz ranovizantijskih slojeva u Salamini na Kipru (Chavane 1975: pl. 63/160) i Nikopolisu (Sheperd 1999: 339−340, cat. no. 274, 293, fig. 11.12). Drugom tipu pripadaju pehari sa stopom čije bočne strane i baza formiraju tup ugao (kat. br. 9−14). Javlja se u dve varijante. Kod prve varijante, poznate iz Dijane (kat. br. 9) i Pontesa (kat. br. 10), bočne ivice stope lome se pri prelasku u nogu. U drugoj varijanti, reprezentovanoj nalazima iz Dijane (kat. br. 11), Pontesa (kat. br. 12−13) i Milutinovca (kat. br. 14), stopa direktno prerasta u nogu. Primerci slični prvoj varijanti sreću se u Caričinom gradu,17 kao i na lokalitetima Čečan i Gornji Streoc na Kosovu (Ivanišević, Špehar 2006: 143, fig. 4/12). Iz Caričinog grada potiču i pehari na stopi slični drugoj varijanti ovog tipa.18 Analogije za obe varijante opredeljene su u 6. i početak 7. veka. Treći tip pehara na stopi predstavljen je primerkom iz naseobinskog sloja utvrđenja Mora Vagei, koji ima tordiranu nogu (Ružić 1994: 53, kat. br. 1117) (kat. br. 15). Sličan pehar, ali bez tordirane noge, sreće se u ranovizantijskom sloju Caričinog grada (Bavant 1990: 210, cat. nº 93, pl. XXXII/93). Četvrti tip je zastupljen peharima sa reljefno obrađenom kupastom stopom, koja se završava višom i užom (kat. br. 16−18) ili kraćom i širom nogom (kat. br. 19−23). Prvu varijantu ovog tipa predstavljaju nalazi iz Dijane (kat. br. 17) i Pontesa (kat. br. 16, 18), a slični primerci potiču iz Caričinog grada (Bavant 1990: 210, cat. nº 95, pl. XXXII/95). Drugu varijantu takođe čine nalazi iz Dijane (kat. br. 19−20) i Pontesa (kat. br. 21−23), a njihove analogije poznate su iz Caričinog grada19 i Salamine na Kipru (Chavane 1975: pl. 63/166). Poput prethodnih tipova, i ovaj se vezuje za 6. i početak 7. veka. Pehari petog tipa odlikuju se visokom konusnom stopom sa konkavnim stranama (kat. br. 24−33), a javljaju se u dve varijante. Prvu varijantu čine jednostavni primerci, nađeni u Hajdučkoj vodenici (kat. br. 24) i Pontesu (kat. br. 25−29), a njihove paralele sreću se u ranovizantijskim slojevima Caričinog grada (Bavant 1990: 210, cat. nº 97, pl. XXXII/97), Feliks Romulijane (Јанковић, Ђ. 1983: 103, sl. 77/4), Nikopolisa (Sheperd 1999: 339, cat. no. 279, fig. 11.12) i Salamine (Chavane 1975: pl. 18/157), dok sa lokaliteta Invilino Ibligo u Italiji potiče sličan nalaz (Bierbrauer 1987: typ 1b, T. 139/32). Drugu varijantu predstavljaju pehari sa debljim, reljefno obrađenim stranama stope, koji potiču iz Hajdučke vodenice (kat. br. 30), Pontesa (kat. br. 31−32) i Egete (kat. br. 33), a njihove analogije poznate su iz Caričinog grada, i to iz sloja 6. i početka 7. veka.20 U šesti tip svrstan je pehar na stopi malog prečnika, otkriven prilikom istraživanja Dijane (kat. br. 34). Stopa je konveksno oblikovana i niska, a njene strane znatno su deblje nego kod prethodnih tipova. Identični primerci poznati su iz ranovizantijskih slojeva Caričinog grada21 i Čezave (Васић 1984: sl. 20/14). Sedmi tip čine pehari na niskoj stopi čije su strane gotovo pravolinijske, kao što je slučaj kod primeraka iz Pontesa (kat. br. 35−38) i Milutinovca (kat. br. 39). Slični nalazi sreću se u Italiji, na lokalitetu Invilino Ibligo, mada su njihovi zidovi nešto deblji (Bierbrauer 1987: typ 1с, T. 141/17), kao i u Caričinom gradu.22
2. Isto kao kat. br. 1. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,4 cm, prečnik 6,6 cm. Dijana, 1981, sonda 32/82, zapadna kapija, unutar bedema, ispod osnove III, C−564. Smeštaj: Karataš, depo.

1. Pehar na stopi od providnog žućkastog stakla, od koga su očuvani samo neprofilisan, ravno izveden obod i deo vrata. Fragmentovan. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1,5 cm, prečnik 4 cm. Pontes, 1984, kv. M/13, sloj BC, C−16 (T. I/1). Smeštaj: Karataš, depo.
17 Neobjavljeno, С−25/89; С−26/89. 20 Neobjavljeno, С−41/84.

18 Neobjavljeno, С−24/88; С−31/00. 21 Neobjavljeno, С−95/84.

19 Neobjavljeno, inv. br. 36/65. 22 Neobjavljeno, С−107/97.

50

3. Pehar na stopi sa prstenasto zadebljanim obodom, načinjen od providnog žućkastog stakla. Fragmentovan. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 5 cm, prečnik 8 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. G/IV, o.s. II (T. I/3). Smeštaj: Karataš, depo. 4. Pehar na stopi sa prstenasto zadebljanim obodom, načinjen od providnog žućkastozelenkastog stakla. Fragmentovan. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 3,9 cm, prečnik 8 cm. Pontes, 1981, kv. F/11, sloj B, C−235 (T. I/4). Smeštaj: Karataš, depo. 5. Isto kao kat. br. 4. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,5 cm, očuvana dužina 2,5 cm. Dijana, 1978, sonda 3/78, martirijum – jama, C−39. Smeštaj: Karataš, depo. 6. Pehar na koničnoj stopi, načinjen od providnog bezbojnog stakla. Stopa je ukrašena radijalno raspoređenim urezima. Fragmentovan. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 6 cm, prečnik trbuha 8 cm, prečnik stope 4,8 cm. Pontes, 1986, C−86 (T. I/6). Objavljeno: Ružić 1994: 53, kat. br. 1118, T. XL/10. 7. Isto kao kat. br. 6. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 4,2 cm, prečnik stope 4,5 cm. Pontes. Objavljeno: Ružić 1994: 53, kat. br. 1125. 8. Isto kao kat. br. 6. Fragmenti više posuda zelene i svetloplave boje. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 3,2−5,6 cm, prečnik stope 4,5−5 cm. Pontes. Objavljeno: Ružić 1994: 53, kat. br. 1119−1123, T. XL/11. 9. Pehar od providnog stakla zelene boje, od koga je očuvana kupasto oblikovana stopa. Fragmentovan. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 4,5 cm, prečnik 4 cm. Dijana, 1978, sonda 3/78, martirijum – južni ugao, C−24. Smeštaj: Karataš, depo. 10. Slično kao kat. br. 9, ali od providnog plavičastozelenkastog stakla. Fragmentovan. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 3,7 cm, prečnik 4,7 cm. Pontes, 1985, kv. M/15, sloj C, nivo B, C−384 (T. I/10). Smeštaj: Karataš, depo. 11. Pehar od providnog zelenkastog stakla, od koga je očuvana kupasto oblikovana stopa. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; visina 3,2 cm, prečnik 4,9 cm. Dijana, 1980, sonda 19/80, C−353. Smeštaj: Karataš, depo.

12. Slično kao kat. br. 11, ali od providnog plavog stakla. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,2 cm, prečnik 3,6 cm. Pontes, 1979, kv. J/4, sloj I, C−94 (T. I/12). Smeštaj: Karataš, depo. . 13. Slično kao kat. br. 11, ali od providnog žućkastog stakla. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; visina 2,9 cm, prečnik 3,7 cm. Pontes, 1981, kv. G/12, jama 38`, C−372. Smeštaj: Karataš, depo. 14. Isto kao kat. br. 13. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; visina 2 cm, prečnik 4,3 cm. Milutinovac, 1981−1982. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Milošević, Jeremić 1984: fig. 14/j. 15. Pehar od providnog svetloplavog stakla, od koga je očuvana kupasto oblikovana stopa sa tordiranom nogom. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,6 cm, prečnik 4,5 cm. Mora Vagei (T. I/15). Objavljeno: Ružić 1994: 53, kat. br. 1117, T. XL/9. 16. Pehar od providnog žutog stakla, od koga je očuvana kupasto oblikovana stopa. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2 cm, prečnik 4,5 cm. Pontes, 1985, kv. M/13, sloj C, C−614 (T. I/16). Smeštaj: Karataš, depo. 17. Slično kao kat. br. 16, ali od providnog žutozelenog stakla. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 3 cm, prečnik 6 cm. Dijana, 1986, zapadni bedem, C−1487a. Smeštaj: Karataš, depo. 18. Isto kao kat. br. 16. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1,1 cm, prečnik 4,7 cm. Pontes, 1986, kv. L/13, jama 357`, C−36. Smeštaj: Karataš, depo. 19. Pehar od providnog stakla tamnozelene boje, od koga je očuvana kupasto oblikovana stopa. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,5 cm, prečnik 3,5 cm. Dijana, 1995, sonda 74/95, osnova I, C−66. Smeštaj: Karataš, depo. 20. Isto kao kat. br. 19. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,9 cm, prečnik 3,8 cm. Dijana, 1995, sonda 75/94, C−159. Smeštaj: Karataš, depo. 21. Slično kao kat. br. 19, ali od providnog žutog stakla. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2 cm, prečnik 4 cm. Pontes, 1979, kv. K/4, sloj II, C−120 (T. I/21). Smeštaj: Karataš, depo.

51

22. Isto kao kat. br. 21. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1,3 cm, prečnik 3,9 cm. Pontes, 1986, kv. L/13, profil bc, C−14. Smeštaj: Karataš, depo. 23. Isto kao kat. br. 21. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1,3 cm, prečnik 4 cm. Pontes, 1989, kv. L/13, jama 343`, C−77. Smeštaj: Karataš, depo. 24. Pehar od providnog zelenkastog stakla, od koga je očuvana kupasto oblikovana stopa. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,4 cm, prečnik 4 cm. Hajdučka vodenica, 1969 (T. I/24). Smeštaj: Karataš, depo, kesa 52. 25. Isto kao kat. br. 24. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,2 cm, prečnik 4,8 cm. Pontes, 1979, kv. J/4, sloj I, C−108. Smeštaj: Karataš, depo. 26. Isto kao kat. br. 24. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; visina 1,4 cm, prečnik 4 cm. Pontes, 1985, kv. M/15, sloj C, C−562. Smeštaj: Karataš, depo. 27. Isto kao kat. br. 24. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,5 cm, prečnik 4,3 cm. Pontes, 1986, kv. N/14, jama 370a, C−70. Smeštaj: Karataš, depo. 28. Isto kao kat. br. 24. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,2 cm, prečnik 4,2 cm. Pontes, 1986, kv. GH/12, jama 82`, C−176. Smeštaj: Karataš, depo. 29. Isto kao kat. br. 24. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2 cm, prečnik 4 cm. Pontes, 1986, kv. 13/b, sloj b, C−211. Smeštaj: Karataš, depo. 30. Pehar od providnog zelenkastog stakla, od koga je očuvana kupasto oblikovana stopa. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1,3 cm, prečnik 4,1 cm. Hajdučka vodenica, 1970, kv. G-9, oko 1,00 m južno od zida crkve, kesa 303 (T. I/30). Smeštaj: Karataš, depo.

31. Isto kao kat. br. 30. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1,3 cm, prečnik 4,8 cm. Pontes, 1983, kv. GH/13, jama 114`, C−219 (T. I/31). Smeštaj: Karataš, depo. 32. Slično kao kat. br. 30, ali od providnog žutog stakla. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1 cm, prečnik 4,7 cm. Pontes, 1989, kv. N/15, jama 438`, C−83. Smeštaj: Karataš, depo. 33. Isto kao kat. br. 32. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1,5 cm, prečnik 4,4 cm. Egeta, 1964, nekropola, slučajni nalaz. Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. 34. Pehar od providnog zelenog stakla, od koga je očuvana kupasto oblikovana stopa. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1,2 cm, prečnik 3,4 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, crvenkastomrka zemlja, sloj III, osnova II, C−1397 (T. I/34). Smeštaj: Karataš, depo. 35. Pehar od providnog stakla zelene boje, od koga je očuvana kupasto oblikovana stopa. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1,8 cm, prečnik 5 cm. Pontes, 1982, kv. S/19, sloj A, C−290 (T. I/35). Smeštaj: Karataš, depo. 36. Slično kao kat. br. 35, ali od providnog plavog stakla. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,9 cm, prečnik 3,7 cm. Pontes, kv. F/16, jama 48`, 1982, C−84. Smeštaj: Karataš, depo. 37. Pehar od providnog zelenog stakla, od koga je očuvana kupasto oblikovana stopa. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1 cm, prečnik 4,5 cm. Pontes, 1986, kv. M/13, jama 375`, C−78 (T. I/37). Smeštaj: Karataš, depo. 38. Isto kao kat. br. 37. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 4,5 cm, prečnik 5 cm. Pontes, 1982, kv. N/19, sloj A, C−252. Smeštaj: Karataš, depo. 39. Isto kao kat. br. 37. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 0,9 cm, prečnik 3,1 cm. Milutinovac, 1981−1982. Objavljeno: Milošević, Jeremić 1984: fig. 14/k.

52

BOCA
Za staklenu bocu sa konkavnim dnom, koja je nađena u Pontesu (kat. br. 40), analogije se sreću na nalazištima Gradina na Jelici (Milinković 2002: Abb. 36), Caričin grad (Bavant 1990: 211, cat. nº 110−112, pl. XXXII/110−112; 212, cat. nº 123, pl. XXXIII/123) i Hios (Balance 1989: fig. 50/15d), gde su datovane u 6, odnosno u prvu polovinu 7. veka.
K ATALOG

40. Boca sa konkavnim dnom od providnog žućkastog stakla. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1,7 cm, prečnik 7 cm. Pontes, 1988, kv. M/13, jama 414`, C−16 (T. I/40). Smeštaj: Karataš, depo.

BALSAMARIJUMI
Balsamarijumi sa ravnim dnom, izrađeni od stakla zelenkaste boje, potiču iz Pontesa (kat. br. 41−44), Hajdučke vodenice (kat. br. 9) i Dijane (kat. br. 10). Za ovu vrstu posuda analogije su poznate sa lokaliteta Invilino Ibligo (Bierbrauer 1987: T. 157/9), a slični primerci sa Gradine na Jelici (Гавриловић 1988: T. I/3) i iz Caričinog grada23 datovani su u 6. i početak 7. veka.
K ATALOG

41. Balsamarijum sa zaravnjenim dnom, od providnog zelenkastog stakla. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,8 cm, prečnik 1,3 cm. Pontes, 1979, kv. K/7, sloj II, C−290 (T. I/41). Smeštaj: Karataš, depo. 42. Isto kao kat. br. 41. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 3,1 cm. Pontes, 1981, kv. G/12, jama 38`, C−373. Smeštaj: Karataš, depo.

43. Isto kao kat. br. 41. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 1,3 cm, prečnik 4,1 cm. Hajdučka vodenica, 1970, kv. G-9, 1 m od južnog zida crkve, kesa 303. Smeštaj: Karataš, depo. 44. Isto kao kat. br. 41. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 4,7 cm, prečnik 1,7 cm. Dijana, 1987, sonda 60/87, vojničke barake, prostorija 2, ispod osnove II, C−1843. Smeštaj: Karataš, depo.

DELOVI ODEĆE I NAKIT
O izgledu odeće u ranovizantijskom periodu najviše podataka pružaju likovni izvori pošto ostaci tkanina, vune i kože uglavnom nisu očuvani. Ipak, tokom istraživanja mnogobrojnih lokaliteta, pre svega nekropola, sakupljeni su delovi odeće od metala i kosti, kao i predmeti od stakla i drugih materijala, čiji položaj na skeletu pokojnika takođe ukazuje na način odevanja u Istočnom carstvu. Sve to pokazuje da su Romeji praktikovali rimski način odevanja, pa su i dalje nosili tunike, mada su muškaraci koristili i pantalone, koje su još ranije bile preuzete od varvara. Pridržavanjem određenih normi u odevanju izražavana je pripadnost etničkoj ili socijalnoj grupi. Pojedine delove odeće ne treba, međutim, vezivati isključivo za jednu populaciju jer su ih zbog procesa akulturacije i trgovačkih veza mogli koristiti i pripadnici drugih naroda. Osim toga, prihvatanje stranog načina odevanja ponekad je
23 Neobjavljeno, С−13/98.

bilo i vid političkog protesta (Phillips 1992: 25, 31; Милинковић 2004: 185−186). Isto važi i za nakit koji, strogo uzevši, nije deo odeće, mada zajedno sa njom čini nošnju, odslikava trenutnu modu i poimanje lepog, a ujedno je i simbol statusnog izdvajanja. Zavisno od ekonomskog položaja vlasnika, izrađivan je od zlata, srebra, bronze ili gvožđa, a korišćena je i kombinovana tehnika uz primenu različitih materijala, kao što su kost, staklo, dragi i poludragi kamen, koji su nakitu davali lepši izgled i veću vrednost. Tokom arheoloških istraživanja đerdapskih utvrđenja na desnoj obali Dunava sakupljena je znatna količina predmeta ove vrste, koji su grupisani prema funkciji, pa se izdvajaju kopče za pojas i obuću, fibule, igle za odeću, prstenje, narukvice, naušnice, perle i privesci. Posebnu grupu čine delovi torbica, koji se mogu razvrstati u okove, zatvarače i kopče.

53

KOPČE
Pojas od kože ili tkanine, koji su nosili i muškarci i žene, zakopčavao se pomoću kopče koja je imala okov za učvršćivanje ili je bila jednostavne izrade. Stoga su izdvojene kopče tipa Salona-Histrija i tipa Sučidava, kao i jednostavne kopče pravougaonog, kružnog ili ovalnog oblika. Izrađivane su od raznovrsnog materijala, najčešće od metala, bronze ili gvožđa, dok su pojedini primerci napravljeni od kosti.

/ KOPČE TIPA SALONA-HISTRIJA / Na širem prostoru Đerdapa nađene
su tri kopče sa okovima, koje pripadaju tzv. tipu Salona-Histrija. One su karakterističan ranovizantijski proizvod iz druge polovine 6. i prve polovine 7. veka. Iako se prvenstveno vezuju za Romeje, koristili su ih i pripadnici drugih naroda (Vinski 1974: 24; Varsik 1992: 80, T. VI; Garam 2001: 109). Đerdapski primerci načinjeni su od bronze i identičnog su oblika, sa petljasto izvedenim zadnjim krajem u vidu pravougaonika, koji je sa telom kopče liven iz jednog dela (kat. br. 45−47). Analogije za pomenute primerke nalazimo u Saloni (Vinski 1974: 24, T. XVII/1−3; Buljević i dr. 1994: 236, kat. br. 32), na gepidskoj nekropoli iz vremena avarske dominacije Kelked − Feketekapu A (Kiss 1996: 67, T. 50/A223/6), kao i na nekropolama Čakberenji− Ordonpusta (Garam 2001: 109, T. 75/2) i Kelked − Feketekapu B (Kiss 2001: 65−66, T. 41/132/14). Kopče sa teritorije Mađarske opredeljene su u kraj 6. i prvu trećinu 7. veka. Slični primerci, koji na zadnjem kraju nemaju petlju, sreću se u Caričinom gradu,24 potom u Rumuniji (Varsik 1992: Т. 1/11; Oanţă-Margitu 2006: 347, T. I/1) i na lokalitetu Sarahčane u Istanbulu (Harrison 1986: 265, Cat. No. 565). Slična kopča, kod koje je petlja na zadnjem delu izvedena savijanjem krajeva, a ne livenjem, potiče iz avarskog groba u Lovćencu, koji je novcem Iraklija (610−641) i njegovog sina Iraklija Konstantina datovan u period između 613. i 641. godine (Vinski 1958: 23, T. VII/20−25; Mrkobrad 1980: T. LXIX/6; Garam 1992: 144, T. 50/3). Kopče ovog tipa činile su inventar grobova s kraja 6. i iz prve trećine 7. veka (Garam 2001: 109, T. 75/3−9).
K ATALO G

45. Kopča sa telom u obliku pravougaone šipke polukružnog preseka, čiji se zadnji deo završava upravno postavljenom pravougaonom petljom, a prednji kvadratnim proširenjem sa konveksnim bočnim stranama koje prelaze u polukružni prednji deo sa ovalnim otvorom. Od kvadratnog, kružno perforiranog proširenja pruža se profilisan i povijen trn. Na donjoj strani kopče nalaze se dve vertikalno postavljene petlje kvadratnog oblika, koje su kružno perforirane, a na gornjoj strani petljasto izvedenog zadnjeg dela urezana je cik-cak linija. Bronza, livenje; dužina 4,1 cm, širina 1,6 cm. Sip, 1965, kvadrant B2, sonda 1, inv. br. 37, muz. inv. br. 777−778 (T. II/45). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

46. Isto kao kat. br. 45. Bronza, livenje; dužina 4,1 cm, širina 1,6 cm. Dijana, 1984, C−967a. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 204, kat. br. 466, T. 51/12. 47. Slično kao kat. br. 44, osim što gornja strana petljasto izvedenog zadnjeg dela nije ukrašena. Bronza, livenje; dužina 4 cm, širina 1,5 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. K−12, uz zapadni deo krivine severoistočnog zida, inv. br. 113.

/ KOPČE TIPA SUČIDAVA / Kopče tzv. tipa Sučidava načinjene su od bronze. Izvesno vreme se smatralo da su karakteristične samo za priobalni pojas donjeg Dunava i širu oblast Đerdapa (Vinski 1974: 38). Rezultati novijih istraživanja, međutim, potvrdili su njihovo prisustvo i na prostoru koji nije ulazio u sastav Romejskog carstva, što znači da su ih, osim romejske populacije, koristili i pripadnici raznih plemena, kod kojih ponekad čine jedini nalaz u grobovima žena. Osim od bronze, ove kopče su izrađivane od srebra (Varsik 1992: 79, T. VI; Schulze-Dörrlamm 2002: 149−150, Abb. 54). U Dijani su nađene tri kopče ovog tipa. Dva primerka su ukrašena veoma stilizovanom predstavom ljudske maske, izvedenom tehnikom prolamanja (kat. br. 48−49). Ovom tipu možda pripada i primerak sa pravougaono prolomljenim donjim delom, podeljenim poprečnom trakom (kat. br. 50). Kopče ovog tipa karakteristične su za drugu polovinu 6. i prvu polovinu 7. veka, što pokazuju mnogobrojni nalazi iz tog perioda. Ipak, pojedini autori ih datuju isključivo u
24 Neobjavljeno, inv. br. 19/53.

54

vreme od sredine do kraja 6. veka (Schulze-Dörrlamm 2002: 246), mada gornju granicu, kako se čini, treba prihvatiti sa rezervom. Analogije za prva dva primerka potiču iz groba muškarca sa teritorije Bavarske (Schulze-Dörrlamm 2002: 235, Abb. 89/3), zatim iz Kranja (Bitenc, Knific 2001: 62, kat. br. 187), sa gepidske nekropole na lokalitetu Hođmezevašarhelji, gde je u grobu broj 65 nađena gvozdena kopča (Bóna, Nagy 2002: T. 17/65/4, T. 75/8), iz Caričinog grada25 i sa Donjičkog brda kod Kragujevca (Јовановић, А. 1978: 71, кат. бр. 4, сл. 149). Identični primerci poznati su sa avarske nekropole Dešk G, iz groba br. 25 (Garam 2001: Taf. 61/8), sa lokaliteta Mokranjske stene (Сретеновић 1984: 223−224, sl. 216/5), kao i sa eponimnog lokaliteta u Rumuniji (Tudor 1974: fig. 34/1). Paralele se sreću i u Maloj Aziji (Schulze-Dörrlamm 2002: 148, cat. no. 115). Slične su im kopče iz Batajnice (Јанковић, М. 1997: 338, кат. бр. 595), Caričinog grada (Дероко 1950: sl. 35), Čezave (Васић 1984: sl. 22/10), kao i iz Bugarske, sa nalazišta Sadovec – Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 12/1, 5, 7) i Pernik (Любенова 1981: 177, oбр. 119/3−4). Kopče istog tipa, ukrašene listolikim motivom krsta, poznate su sa Gradine na Jelici (Milinković 2002: Abb. 15/5) i iz Caričinog grada (Кондић, Поповић, 1977: 193−194, кат. бр. 26−27, Т. XI/1−2).
K ATALOG

48. Kopča sa polukružnim okovom i pravougaonom pređicom. Okov je tehnikom prolamanja ukrašen u vidu krstolikog motiva. Donji deo vertikalnog kraka krsta uokviren je sa dva kružna otvora, dok se ispod krsta nalazi polumesečasti ornament. Na spoljnoj strani donjeg dela kopče je loptasto ojačanje. Pravougaoni deo pređice ima lučno oblikovane strane i izvučene uglove. Trn nedostaje. Bronza, livenje; dužina 5,3 cm, širina 2,8 cm. Dijana, 1979, C−153 (T. II/48). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: kat. br. 464, 204, T. 51/11.

49. Isto kao kat. br. 48. Bronza, livenje; dužina 5 cm, širina 2,3 cm. Dijana, 1978, sonda 1/78, južno proširenje, građevina sa apsidama, C−55. Smeštaj: Karataš, depo. 50. Kopča sa polukružnim donjim i pravougaonim gornjim delom. Prednji kraj je pravougaono prolomljen, a zadnji je prolomljen u vidu dva otvora, od kojih je jedan polukružni, a drugi pravougaoni. Kopča ima povijen trn. Bronza, livenje; dužina 3,6 cm, širina 2 cm. Ljubičevac−Glamija, sonda IV – proširenje, C−87 (T. II/50). Objavljeno: Кораћ 1980: 98, T. XXVI/LXXXVII.

/ PRAVOUGAONA KOPČA SA KRUŽNIM PROŠIRENJEM / Na lokalitetu Ljubičevac−Glamija nađena je kopča izrađena tehnikom prolamanja, koja se sastoji od jednog pravougaonog i jednog kružnog dela (kat. br. 51). Analogni primerci poznati su iz Caričinog grada (Кондић, Поповић, 1977: 193, кат. бр. 24, Т. X/1) i sa lokaliteta Selenča, i to iz ostave ili groba, a opredeljeni su u prvu polovinu 7. veka (Vinski 1958: 23; K ATALOG Bugarski 2006: 170−171).
51. Kopča sa pravougaonim gornjim i kružnim donjim delom. Trn nedostaje. Bronza, livenje; dužina 4 cm, širina 2,6 cm. Ljubičevac−Glamija, 1982, kv. H-8, sonda XVI/82 (T. II/51). Objavljeno: Кораћ 1980: 98, T. XXVI/XXXVI.

K ATALOG

/ KOPČA KVADRATNOG OBLIKA / U Dijani je nađena kvadratna kopča sa blago naglašenim uglovima, izrađena tehnikom prolamanja (kat. br. 52). Istovetan primerak iz Feliks Romulijane datovan je 4. i prvu polovinu 5. veka (Живић 2003: 174, кат. бр. 396), što treba prihvatiti sa rezervom.

52. Kopča pravougaonog oblika, sa lučnom prednjom ivicom i blago naglašenim uglovima. Na sredini je sužena i podeljena na dva dela, pri čemu je zadnji deo perforiran u obliku slova T, a prednji u obliku pravougaonika sa jednom lučnom stranom. Trn nedeostaje. Bronza, livenje; dužina 3,7 cm, širina 3,3 cm. Dijana, 1998, sonda 77/98, južna kapija, osnova II/III, C−46 (T. II/52, sl. 29). Smeštaj: Karataš, depo.
25 Neobjavljeno, С−138/02; 173/02

Sl. 29. Kopča (kat. br. 52)

55

/ SRCOLIKA KOPČA / Za srcoliku kopču iz Dijane (kat. br. 53) paralele su poznate
K ATALOG

iz Caričinog grada,26 Salamine na Kipru (Chavane 1975: pl. 46/465) i Sarda (Crawford 1990: E11, fig. 354).

53. Kopča srcolikog oblika, čiji je prednji kraj izveden u vidu trougaonog ojačanja. Trn nedostaje. Bronza, livenje; dužina 3,5 cm, širina 2,7 cm. Dijana, 1994, sonda 72/94, kv. 1, konstrukcija sa malterom i opekom, C−7 (T. II/53). Smeštaj: Karataš, depo.

/ KOPČA U OBLIKU SLOVA D / Iz Dijane potiče i kopča u obliku slova D (kat. br. 54), čije se analogije sreću na lokalitetu Lečevci u okolini Splita (Mrkobrad 1980: T. XXVIII/13), dok sličan primerak potiče sa Gradine na Jelici.27
K ATALO G

54. Kopča u obliku slova D, kružnog preseka, sa zadebljanim prednjim krajem. Trn nedostaje. Bronza, livenje; dužina 3 cm, širina 2 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, mrka rastresita zemlja, ispod osnove I, C−168 (T. II/54). Smeštaj: Karataš, depo.

/ OVALNA KOPČA SA GLAVAMA ŽIVOTINJA / Na lokalitetu Dijana, u sloju iz ranovizantijskog perioda, nađena je ovalna kopča čiji se prednji deo završava u vidu dve konfrontirane životinjske glave. Kopča je popravljana, što pokazuje naknadno dodat trn (kat. br. 55).
K ATALO G

55. Kopča ovalnog oblika, čija se prednja strana završava u vidu glava životinja okrenutih jedna ka drugoj. Na zadnjem, valjkasto oblikovanom delu nalaze se naknadno stavljen trn i manji ovalni, sada oštećen okov. Bronza, livenje; dužina 1,9 cm, širina 3,4 cm. Dijana. Smeštaj: Karataš, depo (T. II/55, sl. 30).
Sl. 30. Kopča (kat. br. 55)

/ KOPČA PRAVOUGAONOG OBLIKA / Ovaj tip kopče je konstatovan u
Dijani (kat. br. 56), a sličan primerak potiče iz ranovizantijskog utvrđenja Gradina na Jelici.28
K ATALOG

56. Kopča pravougaonog oblika i preseka, sa lučno oblikovanim uglovima na jednom kraju. Na suprotnom kraju kraci pređice su perforirani jer je kroz njih prolazila valjkasta osovina. Kopča je na sredini ojačana rebrom pravougaonog preseka, od koga se ka valjkastom delu pruža trn sa pravougaonim presekom i povijenom glavom. Gvožđe, kovanje; dužina 5 cm, širina 4,5 cm. Pontes, 1985, kv. M/15, sloj BC, C−281 (T. II/56). Smeštaj: Karataš, depo

26 Neobjavljeno, С−46/02.

27 Neobjavljeno, С−5/86.

28 Neobjavljeno, С−4/96.

56

/ KOPČE OVALNOG OBLIKA / U utvrđenjima na širem prostoru Đerdapa nađeno je nekoliko ovalnih kopči (kat. br. 57−61). Analogni primerci za kat. br. 57−60 potiču sa nekropole iz Rakovčana (Miletić 1970: Т. V/51), zatim iz Novih Banovaca, gde je kopča bila u vlasništvu pripadnika germanske populacije (Mrkobrad 1980: T. XXXVIII/4), kao i iz Caričinog grada.29 Za kopču iz Ušća Porečke reke (kat. br. 61) analogije se sreću na prostoru Galije (Kazanski 2002: pl. 13/1041/14−15, pl. 38/2135/13), kao i u Sadovecu, na lokalitetu Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 9/16).
K ATALOG

57. Kopča ovalnog oblika i preseka, sa trnom čiji je zadnji kraj petljasto izveden, dok je prednji povijen. Gvožđe, kovanje; dužina 5 cm, širina 3 cm. Hajdučka vodenica, 1967, kula A, šut, inv. br. 25 (T. II/57). Smeštaj: Karataš, depo. 58. Kopča ovalnog oblika i pravougaonog preseka, bez trna. Gvožđe, kovanje; dužina 6,5 cm, širina 3,2 cm. Mihajlovac−Blato, 1964, kv. EF, sonda III, o.s. 6 (T. II/58). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. 59. Kopča ovalnog oblika i kružnog preseka, sa trnom pravougaonog oblika i preseka, koji se na donjem kraju petljasto završava, dok mu je vrh povijen i naleže na zadebljani prednji kraj pređice. Gvožđe, kovanje; dužina 5 cm, širina 4 cm. Dijana, sonda 24/81, kaldrma VI veka, C−401 (T. II/59). Smeštaj: Karataš, depo.

60. Isto kao kat. br. 60. Gvožđe, kovanje; dužina 6,5 cm, širina 3,4 cm. Dijana, sonda 66/89, tamnomrka zemlja iznad osnove I, C−14. Smeštaj: Karataš, depo. 61. Kopča ovalnog oblika i kružnog preseka, sa trnom pravougaonog oblika i preseka, čiji se donji kraj petljasto završava. Gvožđe, kovanje; najveći prečnik 5 cm. Ušće Porečke reke, sektor termi, 1968, inv. br. 98 (T. II/61). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

/ KOPČE ZA OBUĆU / Posebnu vrstu čine kopče manjih dimenzija, koje su najverovatnije služile za zakopčavanje obuće (kat. br. 62−65), a možda i za pričvršćivanje raznog remenja (Claus 1989: 491−603; Мartin 1995: 629−680). Na prostoru Đerdapa sakupljeno je nekoliko ovakvih predmeta, koji podsećaju na pojasne kopče jednostavnog oblika. Poznata je kopča u obliku slova D (kat. br. 62), kao i kvadratna (kat. br. 63), kružna (kat. br. 64) i ovalna (kat. br. 65) kopča. Svi primerci potiču iz Dijane, osim ovalne kopče (kat. br. 65) sa lokaliteta Rtkovo − Glamija I. U Caričinom gradu nađena je nešto masivnija kopča, slična kvadratnim kopčama.30
K ATALOG

62. Mala kopča u obliku slova D, sa ojačanim zadnjim delom i očuvanim trnom pravougaonog oblika i preseka, koji je povijen i duži od pređice. Na prednjem delu pređice nalazi se motiv u vidu koncentričnih krugova. Bronza, livenje; dužina 2,3 cm, širina 2,4 cm. Dijana, 1998, sonda 77/98, tamnomrka zemlja, osnova II, C−1 (T. II/62). Smeštaj: Karataš, depo. 63. Mala kopča kvadratnog oblika i preseka, sa očuvanim trnom. Bronza, livenje; dužina 2 cm, širina 2 cm. Dijana, 1986, sonda 56/86, sloj III, C−1414 (T. II/63). Smeštaj: Karataš, depo.

64. Mala kopča kružnog oblika i preseka, sa trnom čiji je donji kraj petljasto oblikovan. Bronza, livenje; prečnik 2 cm. Dijana, 1982, sonda 32/82, zapadna kapija, ispod osnove II, C−553 (T. II/64). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 204, kat. br. 461, T. 51/9.31 65. Mala kopča ovalnog oblika i kružnog preseka, bez trna. Bronza, livenje; dužina 2,5 cm, širina 2,2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. E-7, o.s. 2I, C−33. Smeštaj: Karataš, depo.

29 Neobjavljeno, С−82/81.

30 Neobjavljeno, С−60/98.

57

/ KOŠTANE KOPČE / Na širem prostoru Đerdapa nađene su i kopče izrađene od
životinjskih kostiju. Mogu biti pravougaone, kao što je primerak iz Pontesa (kat. br. 66), ili u obliku slova D (kat. br. 67), poput nalaza sa lokaliteta Mora Vagei. Pravougaono oblikovanoj koštanoj kopči (kat. br. 66) sličan je nalaz sa lokaliteta Svetinja kod Viminacijuma (Поповић, М. 1987: sl. 20/1). Iz Mađarske potiče masivnija kopča nešto grublje izrade, sa poprečnim otvorom ispod donje strane T izreza (Rosner 1999: 32, T. 15/193/7), koja možda pokazuje da naš primerak nije dovršen i da predstavlja poluproizvod. Slična pravougaona kopča sa zaobljenim uglovima poznata je iz Caričinog grada, mada se na njenoj gornjoj strani nalazi nekoliko otvora koji formiraju motiv veoma stilizovane ljudske maske.32 Slični primerci iz Sibira i istočnoevropskih stepa opredeljeni su u širi period od kraja 6. do 10. veka (Могильников 1981: 40, рис. 19/25, 26, 74, 75, 24/11, 27/71), a nekoliko kopči iz grobova na Gornjem Altaju datovano je u 7−8. vek (Гаврилова 1965: 24, T. XV/13; 25, XIX/20; 26, XXI/8, 9).
66. Kopča pravougaonog oblika i polukružnog preseka, sužena u gornjem delu. Suženje je perforirano jer kroz njega prolazi nosač trna, koji nedostaje. Glava pređice izrezana je u obliku slova T. Kost; dužina 6 cm, širina 3 cm. Pontes, 1985, kv. N/13, jama 268`a, C−470 (T. II/66, sl. 31). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 87−88, kat. br. 424, T. XXV/8. 67. Kopča u obliku slova D. Trn nedostaje. Kost; dužina 4,7, širina 2,3 cm. Mora Vagei (T. II/67). Objavljeno: Petković 1995: 88, kat. br. 425, T. XXV/9.

Sl. 31. Kopča (kat. br. 66)

POJASNI JEZIČAK
Na pojasu se ponekad nalazio i jezičak od različitih vrsta metala, kao što su zlato, srebro, bronza i gvožđe, a ponekad je korišćena i kost. U Hajdučkoj vodenici su nađena tri primerka od pozlaćenog srebra, pravougaonog oblika, sa jednom lučnom stranom i dve perforacije za pričvršćivanje (kat. br. 68). Sudeći po materijalu od koga su načinjeni, njihovi vlasnici su imali veliki ugled. Dva slična bronzana jezička, sa četiri,33 odnosno jednom perforacijom za pričvršćivanje, poznata su iz Caričinog grada.34
K ATALOG

68. Jezičak pravougaonog oblika, čiji je donji kraj zaobljen, a gornji je zupčasto ornamentisan. Na sredini oplate, ispod gornjeg ornamentisanog dela, nalaze se dva kružna otvora. Nedostaje nitna za pričvršćivanje. Tri komada. Srebro, zlato, iskucavanje; dužina 2,6 cm, širina 1,6 cm. Hajdučka vodenica, kv. E-10, 1969, inv. br. 138 (T. II/68).

FIBULE
Kao današnje sigurnosne igle, fibule su služile za pričvršćivanja odeće. Bile su jednostavne, izrađene od gvožđa, ili nešto složenije, dobijene livenjem bronze. Koristile su ih žene, prvenstveno za učvršćivanje gornjeg dela odeće, pri čemu je kod Romeja nošena uglavnom jedna fibula na grudima (Милинковић 2004: 192). Prema opšte prihvaćenim podelama, fibule iz šire oblasti Đerdapa svrstane su u tri tipa. Prvi tip su bronzane fibule sa posuvraćenom nogom i obmotajem, drugi čine fibule od bronze ili gvožđa, sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem, dok je treći tip zastupljen lučnom fibulom sa prstastim ukrasima na glavi.
31 Nalaz je publikovan sa pogrešno navedenim brojem C kartona (С−533). 33 Neobjavljeno, С−34/02. 32 Neobjavljeno, С−90/01. 34 Neobjavljeno, С−213/84

58

Stratigrafski podaci i mnogobrojne analogije sa teritorije nekadašnjeg Istočnog carstva omogućavaju datovanje fibula iz Đerdapa u 6. i 7. vek. Fibule sa obmotajem i fibule sa pseudoobmotajem istovremene su sa kopčama tipa Sučidava i Salona-Histrija i jedan su od elemenata tipičnih za ranovizantijsku materijalnu kulturu.

/ FIBULE SA POSUVRAĆENOM NOGOM I OBMOTAJEM / Nešto su
starije bronzane fibule sa posuvraćenom nogom i obmotajem. Prema načinu ukrašavanja i odnosu širine stope i luka, izdvojene se tri razvojne faze, tj. tri varijante (Uenze 1992: 146−154), mada postoje i drugačije tipologije (Teodor 1997). U najstariju varijantu spadaju primerci čiji su luk i stopa približno iste širine, a dekorisana je prvenstveno stopa. Stopa fibule iz Dijane ukrašena je koncentričnim krugovima (kat. br. 69), što je poznato i sa drugih lokaliteta. Sličan primerak otkriven je u Sadovecu, na lokalitetu Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 3/1). U razvoju ovih fibula uočava se i prelazna forma, odnosno širina luka se postepeno povećava, a ukrašeni su ravnomerno i stopa i luk (kat. br. 70−87), i to tačkastim linijama (kat. br. 69−72), koncentričnim krugovima povezanim kosom linijom (kat. br. 76), kombinacijom pravolinijskih ureza i krsta nejednakih krakova (kat. br. 77), urezanim krstom nejednakih krakova (kat. br. 78), cik-cak linijama, ponekad sa tačkastim ornamentom (kat. br 80−82), i utisnutim ovalnim motivima (kat. br. 82, 87). Karakteristični su i urezi u vidu slova H (kat. br. 83), sedmokraki, zrakasto raspoređeni ukrasi (kat. br. 84) i rozeta (kat. br. 86). Kako je upotreba fibula ove varijante bila veoma rasprostranjena, analogije i slični primerci poznati su sa mnogih lokaliteta. Sa nalazišta Budinarci u Gradištu (Bunigrad) u Makedoniji potiče gvozdena fibula datovana u period od 3. do 6. veka (Mikulčić 2002: 200, Abb. 95/2), koja je po obliku slična primercima sa tačkastim linijama, otkrivenim na lokalitetima Dijana (kat. br. 70), Akve (kat. br. 71) i Mora Vagei (kat. br. 72). Iz Makedonije je poznata i fibula iz 6−7. veka (Микулчиќ, Лилчиќ 1995: T. I/10), analogna primerku iz Dijane (kat. br. 75). Dve fibule iz Pernika u Bugarskoj slične su primerku iz Dijane (kat. br. 76) ukrašenom koncentričnim krugovima, pri čemu jedna ima identičan ornament na luku, dok je druga neornamentisana (Любенова 1981: 168−169, oбр. 107/2, 108). Ovom primerku iz Dijane slične su i fibule sa lokaliteta Gradište u Makedoniji (Mikulčić 2002: 300, Abb. 199/1), kao i iz Rumunije (Tudor 1974: fig. 36/1; Teodor 1997: fig. 3/4). Za fibulu ukrašenu urezanim linijama, takođe iz Dijane (kat. br. 77), analogije potiču iz Feliks Romulijane (Јанковић, Ђ. 1983а: 136, кат. бр. 194), dok je u Sloveniji nađena fibula slična nalazu iz Akva, koja je na luku ukrašena cik-cak linijom, a na stopi urezanim krstom (kat. br. 78). Primerak iz okoline Ljubljane, osim ovog ukrasa, na luku ima natpis VMM (Bitenc, Knific 2001: 58, kat. br. 169). Na prostoru Akva slučajno su nađene fibule sa cik-cak ornamentom (kat. br. 80−81), analogne primercima iz Pernika (Любенова 1981: oбр. 109, 110/1), dok je fibuli iz Dijane (kat. br. 82) sličan primerak iz Caričinog grada.35 Motiv rozete javlja se na primerku iz Pontesa (kat. br. 86), ali i iz Caričinog grada, dok je neornamentisana stopa fibule iz ranovizantijskog sloja tvrđave Ras sličnog oblika kao na primercima iz Pontesa (kat. br. 86) i Akva (kat. br. 87) (Popović, M. 1999: 111, 314, kат. br. 63, sl. 58/2). U poslednjoj fazi razvoja fibule ovog tipa imaju širi, raznovrsno ornamentisan luk. Sa šireg prostora Đerdapa samo jedna gvozdena fibula možda pripada ovoj varijanti (kat. br. 88). Slični nalazi, opredeljeni u 6. vek, poznati su sa lokaliteta Sadovec – Golemanovo Kale u Bugarskoj (Uenze 1992: T. 3/1−4). Specifična je fibula iz Akva, sa natpisom V+IN, koji je razrešen kao VIVO IN + (Јанковић, Ђ. 1981: 174). Zbog fragmentovanosti se ne može svrstati u određenu varijantu (kat. br. 79). Sličan joj je primerak iz okoline Ljubljane, na čijoj se stopi nalazi krst sa proširenim kracima, uokviren tačkastom linijom, a na luku natpis VMM (Bitenc, Knific 2001: 58, kat. br. 169). Sa šireg prostora Đerdapa potiče i jedna neukrašena fibula (kat. br. 75), koja možda predstavlja posebnu varijantu koja se ne javlja u podeli S. Uence. U Akvama je slučajno nađen primerak sa lukom i stopom približno iste širine (kat. br. 71), što znači da pripada
35 Neobjavljeno, inv. br. 31/74.

59

najstarijim fibulama ove vrste, mada ima ukrašen luk, karakterističan za završnu fazu. Ovaj primerak najverovatnije predstavlja prelaznu varijantu, koja je imala i druge odlike osim onih koje navodi S. Uence. Fibule su na širem prostoru Đerdapa uglavnom nađene u stratigrafski nedovoljno definisanim slojevima, pa su tipološki obrađene prema podeli S. Uence. Treba napomenuti da je nekoliko fibula sa ornamentima na luku i stopi svrstano u drugu fazu (kat. br. 78, 83−85), iako znatno širi luk ukazuje na treću fazu. Stoga ovakvi primerci možda predstavljaju prelaznu formu između pomenutih faza. Osim elemenata za utvrđivanje etapa razvoja ovih fibula, postoje i indikatori za njihovo dalje razvrstavanje. Prema završetku luka u obliku izvijene (kat. br. 78, 80, 82), kružne (kat. br. 69−70, 72), spiralno izvedene petlje i sl., mogu da se izdvoje podvarijante zastupljene u svim fazama razvoja.
K ATALOG

69. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Gornja proširena površina luka trapezoidnog je oblika i neornamentisana, dok se na gornjoj površini stope nalaze tri koncentrična kruga postavljena u pravoj liniji. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 7,5 cm, širina 1 cm. Dijana, 1989, sonda 66/89, južni bedem, ispod osnove II, C−51 (T. III/69). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 190, kat. br. 370, T. 41/6. 70. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko dvostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Gornja proširena površina luka, kao i gornja površina stope, ukrašena je vertikalnom, tačkastom linijom. Luk se završava kružnom kukom, ispod koje je ležište šarnira. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 6,5 cm, širina 0,9 cm. Dijana, 1984, C−981 (T. III/70). Smeštaj: Karataš, depo Objavljeno: Grbić 1994, 190, kat. br. 368, T. 41/5. 71. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem, delimično oštećena. Gornja proširena površina luka ukrašena je sa dve tačkasto izvedene linije. Nedostaju šarnir i igla. Bronza, livenje; dužina 4,8 cm, širina 0,8 cm. Akve, p. br. 321/32 (T. III/71). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. 72. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko jednostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Gornja proširena površina luka ukrašena je sa dve paralelne, tačkasto izvedene linije, kao i sa dve poprečno urezane linije na donjem kraju, dok je gornja površina stope dekorisana jednom tačkastom linijom. Luk se završava nešto većom kružnom kukom, ispod koje je ležište šarnira. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 5 cm, širina 1 cm. Mora Vagei, inv. br. 101 ili 114 (T. III/72). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Cermanović-Kuzmanović, Stanković 1986: fig. 10/9.

73. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko jednostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk, koji je delimično oštećen. Gornja proširena površina luka ukrašena je tačkastom linijom. Donji deo gornje strane stope ukrašen je sa četiri rebra, grupisana po dva. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje, dužina 4,1 cm, širina 1 cm. Akve, p. br. 321/11 (T. III/73). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. 74. Isto kao kat. br. 73. Bronza, livenje; dužina 4,6 cm, širina 0,8 cm. Dijana, 1995, sonda 74/95, C−59. Smeštaj: Karataš, depo. 75. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko jednostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 4,5 cm. Dijana, 1995, sonda 74/95, osnova I, C−59 (T. III/75). Smeštaj: Karataš, depo. 76. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Gornja proširena površina luka trapezoidnog je oblika i ukrašena nizom koncentričnih krugova, međusobno povezanih kosim linijama. Gornji deo sužene noge ukrašen je sa tri koncentrična kruga, uokvirena sa dve urezane linije. Stopa i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 5 cm, širina 1 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, ispod zida 3, C−1491 (T. III/76). Smeštaj: Karataš, depo. 77. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko jednostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Gornja proširena površina luka ukrašena je sa tri linije, od kojih je središnja prava, dok su bočne lučno izvedene. Luk se završava kružnom kukom, ispod koje je ležište delimično sačuvanog šarnira. Na gornjem delu noge zrakasto su urezane četiri linije, grupisane po dve, između kojiih je motiv krsta. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 6,5 cm, širina 1,9 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadni bedem, ispod osnove III, C−566 (T. III/77, sl. 32). Smeštaj: Karataš, depo Objavljeno: Grbić 1994: 190, kat. br. 369, T. 41/4.

Sl. 32. Fibula (kat. br. 77)

60

K ATALOG

78. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko dvostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Na gornjoj proširenoj površini luka vertikalno je postavljeno rebro koje deli luk na dva dela, ukrašena sa po jednom cik-cak linijom uokvirenom urezanim linijama. Luk se završava kružnom kukom, ispod koje je ležište šarnira. Gornji deo noge je trapezoidnog oblika i ukrašen je urezanim krstom, koji je uokviren sa dve paralelno urezane linije duž ivica. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 5,3 cm, širina 1,4 cm. Akve (T. III/78). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 173−174, T. XVI/5. 79. Fibula sa delimično očuvanom stopom na kojoj se nalazi natpis V+IN. Igla nedostaje. Bronza, livenje; očuvana dužina 2,1 cm, širina 1,2 cm. Akve. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 173−174, T. XVI/4. 80. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko dvostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Gornja proširena površina luka je po vertikalnoj osi plastičnim rebrom podeljena na dva dela, koja su ukrašena sa po jednom urezanom cik-cak linijom uokvirenom sa dve horizontalne linije. Luk se završava kružnom kukom, ispod koje je ležište šarnira. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 4,3 cm, širina 1,2 cm. Akve, ul. knj. 176 (T. III/80). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981, 173−174, T. XVI/6. 81. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem, fragmentovana. Gornja proširena površina luka je po vertikalnoj osi plastičnim rebrom podeljena na dva dela, koja su ukrašena sa po jednom urezanom cik-cak linijom u čijim temenima se nalaze plastična ispupčenja. Gornja površina stope ukrašena je duž ivica urezanim linijama, između kojih je vertikalna tačkasta linija. Bronza; dužina 3,9 cm, širina 1 cm. Akve, p. br. 321/31 (T. III/81). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. 82. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko jednostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Gornja proširena površina luka ukrašena je sa po jednom paralelnom cik-cak linijom smeštenom uz ivice, u čijim temenima se nalaze tačkasti motivi. Luk se završava kružnom kukom, ispod koje je ležište šarnira. Gornji deo noge ukrašen je utisnutim ovalnim motivom, u čijem centru je tačkasti ornament od koga se zrakasto pružaju urezane linije. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 4,3 cm, širina 0,8 cm. Dijana, 1985, sonda 51/85, severni bedem, C−1247 (T. III/82). Smeštaj: Karataš, depo

83. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko jednostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Gornja proširena površina luka ukrašena je sa dve paralelne cik-cak linije smeštene uz ivice, u čijim temenima se nalaze tačkasti motivi. Luk se završava kružnom kukom, ispod koje je ležište šarnira. Gornji deo noge ukrašen je sa pet pravolinijski poređanih motiva u obliku slova X. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 6,3 cm, širina 1,5 cm. Korbovo (T. III/83). Objavljeno: Janković, Đ. 1981: sl. 70. 84. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko dvostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Gornja proširena površina luka ukrašena je sa dve paralelne cik-cak linije smeštene uz ivice, u čijim temenima se nalaze tačkasti motivi. Luk se završava kružnom kukom, ispod koje je ležište šarnira. Gornji deo noge ukrašen je sa pet sedmokrakih motiva poređanih u pravoj liniji. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 4 cm, širina 0,9 cm. Akve (T. III/84). Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 173, T. XVI/3. 85. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko dvostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Gornja proširena površina profilisanog luka ukrašena je sa dve paralelne cikcak linije smeštene uz ivice, u čijim temenima se nalaze tačkasti motivi. Luk se završava kružnom kukom, ispod koje je ležište šarnira. Donji kraj gornjeg dela noge ima kvadratno proširenje sa urezanim motivom u obliku slova X. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 4,5 cm, širina 1,2 cm. Akve (T. III/85). Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 173−174, sl. 69/E. 86. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko jednostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Gornja proširena površina luka ukrašena je sa dve paralelne, horizontalno urezane linije. Gornji deo noge ornamentisan je sa dve paralelne linije, između kojih je utisnuta osmokraka rozeta. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 3,4 cm, širina 0,8 cm. Pontes, 1986, slučajni nalaz, C−512 (T. III/86). Smeštaj: Karataš, depo 87. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko jednostrukog namotaja vezana za visoko izvijen luk. Gornja proširena površina luka ornamentisana je sa dve paralelne, horizontalno urezane linije. Gornji deo noge ukrašen je utisnutim ovalnim motivom, u čijem centru se nalazi tačkasti ornament od koga se zrakasto pružaju urezane linije. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 3,9 cm, širina 0,9 cm. Akve (T. III/87). Objavljeno: Janković, Đ. 1981: T. XV/16.

61

88. Fibula sa posuvraćenom stopom i obmotajem. Stopa je preko dvostrukog namotaja vezana za visoko izvijen široki luk. Šarnir nedostaje, dok je igla oštećena. Gvožđe, kovanje; dužina 6,9 cm, širina 1,3 cm. Dijana (T. III/88, sl. 33). Smeštaj: Karataš, depo.

Sl. 33. Fibula (kat. br. 88)

/ FIBULE SA POSUVRAĆENOM NOGOM I PSEUDOOBMOTAJEM /
Iz kasnoantičkih utvrđenja na desnoj obali Dunava u Đerdapu potiče i znatan broj fibula sa posuvraćenom stopom i pseudoobmotajem. Za razliku od prethodnog tipa, ove fibule su livene izjedna i na prelazu vrata u luk imaju imitaciju namotaja u vidu plastičnih rebara, tj. pseudoobmotaje. Izrađene su od bronze (kat. br. 89−126) ili gvožđa (kat. br. 127−129). Ova vrsta je nastala od tzv. zapadnobalkanskog tipa fibula sa posuvraćenom nogom, koji se sreće i na lokalitetu Akve (kat. br. 73). Kasnije se od njega razvila prelazna forma (kat. br. 89−90), a zatim i prave fibule sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem (kat. br. 91−129) (Uenze 1992: 154−159, Abb. 8), mada postoji i drugačija tipologija ovih fibula (Teodor 1997; Mădgearu 2008). Livene bronzane fibule ovog tipa odlikuju se različitim brojem plastičnih rebara na prelazu luka u stopu, dok su ornamenti, i to gotovo isključivo na luku, raznovrsni. Javljaju se tačkaste linije izvedene radlom (kat. br. 89−92, 101−102), cik-cak motivi (kat. br. 94), valovnice (kat. br. 95−96), lučni (kat. br. 97−98) i pravolinijski urezi (kat. br. 99−100, 104−105). Prisutni su i ornamenti u obliku slova H (kat. br. 106) i koncentričnih krugova (kat. br. 103), a poznati su i neukrašeni primerci (kat. br. 107−121, 124−125), koji ponekad imaju krstoliko proširenu stopu (kat. br. 122−123). Nasuprot luku, koji je ukrašen raznovrsnim motivima, gornja strana stope uglavnom je neornamentisana, mada se na nekim primercima javljaju plastična rebra. Poseban tip čine gvozdene neornamentisane fibule, iako su one znatno ređe (kat. br. 127−129). Fibule iste ili slične primercima iz Đerdapa svedoče o širokoj rasprostranjenosti ovog tipa. Fibuli iz Akva (kat. br. 95) sličan je primerak sa lokaliteta Gornji Streoc na Kosovu, ukrašen polukružnim ornamentom na luku, ali sa pet simetrično postavljenih koncentričnih krugova (Ivanišević, Špehar 2006: 138, fig. 3/4). Primerak sličan fibuli slučajno nađenoj u Akvama (kat. br. 96), koja na luku ima motiv isprekidanih valovnica uokvirenih tačkastim linijama, potiče iz Caričinog grada.36 Za fibule iz Akva (kat. br. 99) i Pontesa (kat. br. 104, 105) poznate su analogije iz Gornjeg Streoca (Ivanišević, Špehar 2006: 138, fig. 3/3). Nalazu iz Dijane (kat. br. 101) slična je fibula iz Feliks Romulijane, ukrašena sa po tri kružića na krajevima vertikalne linije, koja je datovana u 6. vek (Живић 2003: 184, кат. бр. 433). Iz Caričinog grada potiče nalaz sličan neukrašenoj fibuli iz Dijane (kat. br. 115) (Кондић, Поповић, 1977: 196, кат. бр. 36−38, Т. XIV/1-3). Neornamentisanim fibulama iz Akva (kat. br. 118, 119) slični su primerci sa lokaliteta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 3/14,16) i Caričin grad.37 Analogije za fibule sa krstasto proširenom stopom iz Hajdučke vodenice i Dijane (kat. br. 122−123) poznate su iz Caričinog grada38 i sa lokaliteta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 4/1), a sličan primerak, sa nešto izraženijim krstom i bogato ornamentisanim lukom, sa lokaliteta Đerekari (Рашковић и др. 2000: 28, кат. бр. 28, сл. 18). Za gvozdene fibule sa nalazišta Akve, Rtkovo − Glamija I i Dijana (kat. br. 127−129) paralele postoje u Hrvatskoj (Katić 1997: 358, sl. 6), na nekropoli u Rakovčanima (Miletić 1970: Т. II/7, T. V/48) i u Perniku (Любенова 1981: 169, oбр. 108). Poznate su i mnogobrojne fibule sa pseudoobmotajima iz Niša, Jagodin male, Sočanice, sa Donjičkog brda kod Kragujevca (Јовановић, А. 1978: 55, кат. бр. 26−27, 31, 35, сл. 117−118, 124) i iz Feliks Romulijane (Јанковић, Ђ. 1983а: 136, кат. бр. 189, 192), koje se zbog nedostatka opisa i ilustracija ne mogu razvrstati u neku varijantu ovog tipa.

62

K ATALOG

89. Fibula sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan sa dve tačkaste linije. Šarnir, igla i deo stope nedostaju. Bronza, livenje; dužina 4,3 cm, širina 0.8 cm. Akve, p. br. 321/30 (T. IV/89). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. 90. Fibula sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, talasastoj strani ukrašen sa dve tačkaste linije koje povezuju jedan kružni i jedan trougaoni motiv. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa deset plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice. Gornja strana stope ima tri plastična rebra. Šarnir, igla i deo stope nedostaju. Bronza, livenje; dužina 5,5 cm, širina 0,9 cm. Dijana, 1988, sonda 63/88, ispod osnove II-III, C−2244 (T. IV/90). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: kat. br. 372, 191. 91. Fibula sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima delimično oštećeno dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan tačkastom linijom uokvirenom sa dve paralelno urezane linije. Prelaz luka u stopu je sužen i stanjen. Stopa je ukrašena sa dve vertikalne i jednom horizontalnom tačkastom linijom. Šarnir, igla i deo stope nedostaju. Bronza, livenje; dužina 4,5 cm, širina 0,8 cm. Akve, p. br. 321/13 (T. IV/91). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. 92. Fibula sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani duž spoljnih ivica ornamentisan sa dve tačkaste linije. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa deset plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na donjem delu gornje strane stope nalazi jedno rebro. Stopa je u obliku slova U, koje pored držača igle ima trougaono proširenje. Gornja strana stope uža je od donje. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 5,3 cm, širina 1,6 cm. Akve, p. br. 318/16 (T. IV/92). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. 93. Isto kao kat. br. 92. Bronza, livenje; dužina 4,6 cm, širina 0,6 cm. Dijana. Smeštaj: Karataš, depo.

94. Fibula sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan sa dve urezane linije, između kojih je urezan motiv pletenice. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa osam plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na donjem kraju gornje strane stope nalazi jedno rebro. Stopa je u obliku slova U, koje pored držača igle ima trougaono proširenje. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 4,5 cm, očuvana širina 1,2 cm. Pontes, 1982, kv. GH/12, jama 82`, C−175 (T. IV/94). Smeštaj: Karataš, depo. 95. Fibula sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan sa po dve tačkaste linije duž spoljnih ivica, između kojih je cik-cak linija koja se na oba kraja završava potkovičastim motivom sa petljastim krajevima. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa devet plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na gornjoj strani stope nalaze tri rebra. Stopa je u obliku slova U, koje pored držača igle ima trougaono proširenje. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 7 cm, širina 2,4 cm. Akve, p. br. 318/5 (T. IV/95). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 171, T. XIV/12. 96. Fibula sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan sa po jednom tačkastom linijom duž spoljnih ivica, između kojih se nalazi cik-cak linija. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa devet plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na gornjoj strani stope nalazi jedno rebro. Stopa je u obliku latiničnog slova U, koje pored držača igle ima trougaono proširenje. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 6 cm, širina 2 cm. Akve, p. br. 318/14 (T. IV/96). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. 97. Fibula sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan sa dve dvostruke, lučno urezane linije, koje su na donjem kraju spojene sa tri kružna motiva. Unutar lučnih linija urezan je motiv nepravilnog ovalnog oblika. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa osam plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice. Stopa je u obliku slova U. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 6,2 cm, širina 1,3 cm. Akve (T. IV/97). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 171, T. XIV/7.

63

98. Fibula sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan sa četiri dvostruka, lučno izvedena ureza. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa sedam plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na gornjoj strani stope nalaze dva rebra. Stopa je u obliku slova U i produžava se u vidu dva manja rebra pored držača igle. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 5 cm, širina 1 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-3, šut I, C−139 (T. IV/98). Smeštaj: Karataš, depo. 99. Fibula sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan sa dve vertikalne, paralelno urezane linije. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa sedam plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na gornjoj strani stope nalaze dva rebra. Stopa je u obliku slova U. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 6,3 cm, širina 2 cm. Pontes, 1982, kv. M/19, sloj A, C−238 (T. IV/99, sl. 34). Smeštaj: Karataš, depo.
100. Fibula sa posuvraćenom nogom i

103. Fibula sa posuvraćenom nogom i

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan koncentričnim krugovima raspoređenim u tri friza, pri čemu se u središnjem frizu nalazi veći krug, a u bočim dva manja. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa jedanaest plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, a donji deo gornje strane stope jednim rebrom. Stopa je u obliku slova U, koje pored držača igle ima trougaono proširenje. Gornja strana stope uža je od donje. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 4,1 cm, širina 0,8 cm. Akve (T. IV/103). Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 169−171, sl. 69/A.

Sl. 34. Fibula (kat. br. 99) 104. Fibula sa posuvraćenom nogom i

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan sa dve dvostruke, vertikalno i paralelno urezane linije. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa deset plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na gornjoj strani stope nalaze dva rebra. Stopa je izvedena u obliku slova U. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 4,6 cm, širina 2 cm. Akve, p. br. 318/12 (T. V/100). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
101. Fibula sa posuvraćenom nogom

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan sa dve dvostruke vertikalne, paralelno urezane linije. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa četiri plastična rebra koja imitiraju namotaje žice, grupisana po dva na početku i kraju prelaza, dok se na zadnjem delu gornje strane stope nalaze dva rebra. Stopa je u obliku slova U. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 6,5 cm, širina 2 cm. Pontes, 1984, kv. L/11, jama 190`, C−273 (T. V/104). Smeštaj: Karataš, depo.
105. Fibula sa posuvraćenom nogom i

i pseudoobmotajem. Visoko izvijen, širok i trapezoidno oblikovan luk ornamentisan je vertikalnom isprekidanom linijom izvedenom radlom, na čijim se krajevima i sredini nalazi po jedan kružni motiv. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa deset plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na donjem kraju gornje strane stope nalaze dva rebra. Stopa je u obliku slova U. Šarnir i igla su polomljeni. Gvožđe, kovanje; dužina 6,8 cm. Dijana, 1998, sonda 77/98, severna kapija, ispod osnove I-II, C−22 (T. IV/101). Smeštaj: Karataš, depo.
102. Fibula sa posuvraćenom nogom i

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan urezanom linijom. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa osam plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na donjem delu gornje strane stope nalazi jedno rebro. Stopa je u obliku slova U. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 4,4 cm, širina 1,6 cm. Pontes, 1985, kv. L/13, sloj C2 (iz profila), C−389 (T. V/105). Smeštaj: Karataš, depo.
106. Fibula sa posuvraćenom nogom i

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan tačkastom linijom. Na gornjoj strani stope nalaze se tri rebra, a na bočnim stranama luka po jedan upravno postavljen valjkasti dodatak. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 5,2 cm, širina 1 cm. Mora Vagei (T. IV/102). Objavljeno: Cermanović-Kuzmanović, Stanković 1986: fig. 10/9.

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan sa tri utisnuta znaka u obliku slova H, uokvirena sa dve dvostruke linije urezane duž obe ivice. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa deset plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na donjem delu gornje strane stope nalaze dva rebra. Stopa je u obliku slova U, koje pored držača igle ima trougaono proširenje. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 4,5 cm, širina 1,6 cm. Akve, p. br. 318/13 (T. V/106). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 169, T. XIV/3.

64

107. Fibula sa posuvraćenom nogom i

114. Slično kao kat. br. 109, veoma korodirana.

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani neornamentisan. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa četiri plastična rebra koja imitiraju namotaje žice, dok se na gornjoj strani stope nalaze četiri rebra, grupisana po dva na početku i kraju stope. Stopa je delimično oštećena, dok šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 6 cm, širina 1,2 cm. Akve, p. br. 318/30 (T. V/107). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
108. Fibula sa posuvraćenom nogom i

Bronza; dužina 6 cm. Dijana, 1985, sonda 48/84, severni bedem, mrka osnova II, C−1200. Smeštaj: Karataš, depo.
115. Fibula sa posuvraćenom nogom i

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani neornamentisan. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa sedam plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na donjem delu gornje strane stope nalaze dva rebra. Stopa je u obliku slova U. Igla nedostaje. Bronza, livenje; dužina 4,8 cm, širina 1,4 cm. Akve, p. br. 318/17 (T. V/108). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
109. Fibula sa posuvraćenom nogom i

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani neornamentisan. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa sedam plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na donjem delu gornje strane stope nalazi jedno rebro. Stopa je u obliku slova U, koje pored držača igle ima trougaono proširenje. Gornja strana stope uža je od donje. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 4,1 cm, širina 0,7 cm. Dijana, 1985, sonda 51/85, severni bedem, tamnomrka zemlja, C−1295 (T. V/115). Smeštaj: Karataš, depo.
116. Isto kao kat. br. 115.

Bronza, livenje; dužina 4,1 cm, širina 0,7 cm. Dijana, 1994, sonda 72/95, C−92. Smeštaj: Karataš, depo.
117. Isto kao kat. br. 115.

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani neornamentisan. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa šest plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na donjem delu gornje strane stope nalaze dva rebra. Stopa je u obliku slova U, koje pored držača igle ima trougaono proširenje. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 4,5 cm, širina 1,3 cm. Akve, p. br. 318/15 (T. V/109). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
110. Isto kao kat. br. 109.

Bronza, livenje; dužina 4 cm, širina 0,6 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, C−153. Smeštaj: Karataš, depo.
118. Fibula sa posuvraćenom nogom i

pseudoobmotajem. Očuvan je samo deo luka, koji ispod otvora za držanje namotaja ima dugme za blokiranje opruge, a na gornjoj, proširenoj strani ovalno udubljenje. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa šest plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice. Šarnir, igla i stopa nedostaju. Bronza, livenje; očuvana dužina 3 cm, širina 0,7 cm. Akve, p. br. 321/68 (T. V/118). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
119. Fibula sa posuvraćenom nogom i

Bronza, livenje; dužina 3,8 cm, širina 0,7 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, osnova I, C−153. Smeštaj: Karataš, depo.
111. Isto kao kat. br. 109.

Bronza, livenje; dužina 4,3cm, širina 0,7 cm. Dijana, 1985, sonda 50/85, severni bedem, ispod osnove I, C−1206. Smeštaj: Karataš, depo.
112. Isto kao kat. br. 109.

pseudoobmotajem. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa deset plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice, dok se na donjem delu gornje strane stope nalaze dva rebra. Stopa je u obliku slova U, koje pored držača igle ima trougaono proširenje. Fragmentovana. Bronza, livenje; očuvana dužina 3,3 cm, širina 0,7 cm. Akve, p. br. 321/54 (T. V/119). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
120. Isto kao kat. br. 119.

S

Bronza, livenje; očuvana dužina 5,6 cm. Dijana, 1987, C−1852. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 190, kat. br. 367, T. 41/3.
113. Isto kao kat. br. 109.

Bronza, livenje; očuvana dužina 4,1 cm, širina 0,8 cm. Dijana, 1979, sonda 3/78, grob 1/78, C−184. Smeštaj: Karataš, depo.
121. Fibula sa posuvraćenom nogom i

Bronza, livenje; dužina 5,5 cm, širina 1,2 cm. Dijana, 1995, sonda 74/95, iznad osnove I, C−40. Smeštaj: Karataš, depo.

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa dva rebra. Stopa je u obliku slova U. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 6,5 cm, širina 0,8 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, sloj III, C−1406 (T. V/121). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 191, kat. br. 374, T. 41/1.

65

122. Fibula sa posuvraćenom nogom i

126. Fibula sa posuvraćenom nogom i

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa dva rebra koja imitiraju namotaje žice. Stopa je u obliku slova U, a na gornjoj strani ima pravougaono proširenje koje joj daje izgled krsta. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 4,2 cm, širina 0,6 cm. Hajdučka vodenica, 1968, kv. D-10/11, Đ-10/11, inv. br. 38 (T. V/122). Objavljeno: Jovanović, A. 1984: 325−326, T. III/9.
123. Isto kao kat. br. 122.

pseudoobmotajem. Ispod otvora za držanje namotaja luk ima dugme za blokiranje opruge, dok je na gornjoj, proširenoj strani ornamentisan sa dve lučno urezane linije. Prelaz luka u stopu ukrašen je sa pet plastičnih rebara koja imitiraju namotaje žice. Stopa je u obliku slova U i delimično je oštećena. Šarnir i igla nedostaju. Bronza, livenje; dužina 3,8 cm, širina 1,2 cm. Akve, p. br. 321/19 (T. V/126). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
127. Fibula bez donjeg dela.

Bronza, livenje; dužina 4 cm, širina 0,8 cm. Dijana, 1995, sonda 72/94, ispred ulaza u zapadnu kulu, ispod osnove zidova horeuma, C−92. Smeštaj: Karataš, depo.
124. Fibula sa posuvraćenom nogom i

Gvožđe, kovanje; dužina 6,2 cm, 0,9 cm. Akve, p. br. 321/99 (T. V/127). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
128. Isto kao kat. br. 127.

pseudoobmotajem. Očuvana je samo stopa, za koju je pričvršćen bronzani lanac sa alkama u vidu osmice, koji se završava kukom. Bronza, livenje; očuvana dužina 2 cm, širina 0,8 cm, dužina lanca 12 cm. Akve, p. br. 321/52 (T. V/124). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 172, T. XIV/15.
125. Fibula sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem.

Gvožđe, kovanje; dužina 6,5 cm, širina 1 cm. Rtkovo − Glamija I, 1982, kv. C−6, sloj sivomrke zemlje, C−462. Smeštaj: Karataš, depo.
129. Isto kao kat. br. 127.

Gvožđe, kovanje; dužina 7,6 cm. Dijana, 1998, sonda 77/98, severna kapija, ispod osnove I−II, C−22. Smeštaj: Karataš, depo.

Očuvana je samo stopa u obliku slova U, čija je gornja strana ukrašena jednim rebrom. Bronza, livenje; očuvana dužina 1,8 cm, širina 0,5 cm. Akve, p. br. 321/53 (T. V/125). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

/ LUČNA FIBULA / U Dijani je nađena lučna fibula od bronzanog lima (kat. br. 130), čija je glava ukrašena neorganizovanim kružnim motivima i sa pet radijalno raspoređenih i upravno postavljenih prstastih proširenja, od kojih su četiri očuvana. Njen oblik predstavlja posebnu pojavu među fibulama sa prostora Đerdapa jer donekle podseća na fibule tzv. Velesnica tipa (Kovačević 1960: 18). Takvi nalazi su protumačeni kao deo ženske nošnje, mada ima i drugačijih mišljenja (Vinski 1958: 31). Fibule ove vrste, načinjene od bronze, srebra ili legure srebra, olova i cinka, još je J. Verner pripisao Slovenima i datovao ih u 7. vek. Delimična očuvanost omogućava da se fibula iz Dijane svrsta u tipove B, C ili D, prema Vernerovoj podeli, u koje spadaju primerci ukrašeni koncentričnim krugovima na čitavoj površini. Sudeći prema veličini punktiranih krugova, odnosno malih kružića, nalaz iz Dijane najsličniji je tipu D (Werner 1950: 160–162, T. 37/10−11, T. 39−40). Prema novijoj podeli, fibule ove vrste, datovane u 6. i 7. vek, razvrstane su u veći broj tipova, ponekad i sa više varijanti. Tako su poznati tipovi K, L (tri varijante), M, N i O (dve varijante), P (tri varijante), Q, R (dve varijante) i S. Ova tipologija je zasnovana na obliku stope, načinu ukrašavanja i dimenzijama (Vagalinski 1994: 263–291). Raspoložive analogije pokazuju da fibula iz Dijane pripada tipu P, čija je odlika izdužena romboidna stopa, završena motivom ljudske maske ili životinjske glave, dok se duž njenih ivica nalaze tri mala dodatka. Glava uvek ima pet krakova, a srednja dužina fibula iznosi 4,4 cm. Budući da je stopa fibule iz Dijane polomljena, ne mogu se pronaći odgovarajuće analogije. Postoje, međutim, brojni slični primerci koji se vezuju za kraj 6, odnosno početak 7. veka (Vagalinski 1994).

66

Novija saznanja dokazuju da se fibule ove vrste donekle zaista mogu vezati za Slovene, ali i za Germane, čiji se uticaj jasno uočava u ornamentici, Turke (Kutrigure) i Sarmate (Alane) (Werner 1950: 150–172; Comşa 1975: 189–192; Айбабин 1990: 17–22; Vagalinski 1994: 264–265, 293–294; Vida, Völling 2000: 26–31, Abb. 9).
130. Deo lučno oblikovane stope fibule sa pet

radijalno postavljenih krakova, od kojih je jedan polomljen. Gornja površina stope ukrašena je nizom utisnutih kružića. Bronza, livenje; očuvana dužina 3,2 cm. Dijana, 1989, sonda 66/89, mrka zemlja, ispod osnove I, C−36 (T. V/130, sl. 35). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 196, kat. br. 406, T. 46/5.
Sl. 35. Fibula (kat. br. 130)

IGLE ZA ODEĆU
Iako su za pričvršćivanje odeće najviše korišćene fibule, žene su upotrebljavale i igle specifičnog oblika. Sa šireg prostora Đerdapa potiču igle čiji je donji deo bio savijen (kat. br. 131−134). Uglavnom su služile za spoljašnje delove odeće, odnosno ogrtače, koji su zbog debljine materijala mogli da se pričvršćuju samo masivnijim iglama. Igle za odeću često se poistovećuju sa stilusima. Ove dve vrste predmeta sličnog su oblika, mada postoje i jasne razlike. Igle za odeću imaju valjkasto telo, koje se u donjem, ponekad povijenom delu špicasto završava. Gornji deo, na kome se katkad nalazi lančić, raznovrsno je oblikovan. I stilusi imaju valjkasto telo, ali je ono u gornjem delu, namenjenom za brisanje, trapezoidno raskucano, a u donjem delu se takođe špicasto završava (Milinković 2001: 127–128). Ipak, treba napomenuti da su stilusi ponekad sekundarno korišćeni kao deo nošnje, što dokazuju nalazi sa nekropole Burdelj (grob br. 63) u okolini Viminacijuma (Ivanišević, Kazanski, Mastykova 2006: 158, pl. 9/63/6). Za igle sa lokaliteta Rtkovo – Glamija I i Dijana analogije su poznate iz Italije, gde su opredeljene u period od 5. do početka 7. veka (Bierbrauer 1987: 161, T. 49/14). Slični primerci sreću se u Rakovčanima (Miletić 1970: 140, T. XIV/1–4), na Gradini na Jelici, gde je nađena nešto bogatije ornamentisana igla sa lančićem za pričvršćivanje (Милинковић 2001: T. III/3, 4; Milinković 2002: Abb. 13), u Caričinom gradu, datovani u 6. i početak 7. veka (Кондић, Поповић, 1977: 201, кат. бр. 60, Т. XVI/5) i u Feliks Romulijani (Лаловић 1997: sl. 1–4).
131. Igla za odeću sa četvorostranom glavom; dve strane

su ravne, a dve su polukružne. Telo igle je valjkastog oblika i špicasto se završava. Na jednoj polukružnoj strani tačkasto je izvedena vertikalna linija, dok su na horizontalnoj osi iste strane dva naspramno postavljena kružna motiva. Na spoju glave i tela su četiri plastična rebra. Bronza, livenje; dužina 13 cm, prečnik glave 9,6 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, površinski nalaz, C−130 (T. VI/131, sl. 36). Smeštaj: Karataš, depo.
132. Igla za odeću kružnog preseka, čiji se gornji deo

završava u obliku spatule, a donji, koji je savijen, špicasto. Gornji deo tela reljefno je obrađen i ukrašen astragalima, između kojih su urezane kose linije. Bronza, livenje; dužina 12 cm. Dijana, 1983, kv. 4/83, centralni deo kastela, tamnomrka zemlja, C−849 (T. VI/132). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 168, kat. br. 201, T. 25/1.

Sl. 36. Igla za odeću (kat. br. 131)

67

133. Igla za odeću kružnog preseka, čiji se gornji deo

134. Igla za odeću kružnog preseka, čiji se gornji deo

završava u obliku spatule, a donji špicasto. Gornji deo je ukrašen nizom plastičnih rebara. Bronza, livenje; dužina 14,5 cm. Dijana, 1983, sonda 27/81, kv. I/83, svetlomrka zemlja ispod osnove II, C−820 (T. VI/133). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 168, kat. br. 200, T. 25/2.

završava u obliku spatule, a donji špicasto. Gornji deo je ukrašen mrežastim motivom. Polomljena. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 13,1 cm. Dijana (T. VI/134). Smeštaj: Karataš, depo.

PRSTENJE
Prstenje se na Đerdapu javlja u tri osnovna tipa. Prvi tip čine primerci izrađeni od trake bronzanog lima, ponekad ukrašene urezanim geometrijskim motivima, koji su otkriveni u Ušću Porečke reke i Mihajlovcu (kat. br. 135−136). Drugi tip obuhvata primerke sa pločastom glavom pravougaonog ili šestougaonog oblika, koji potiču iz Dijane (kat. br. 137−139). Treći tip čini prstenje jednostavne izrade, u obliku alke kružnog preseka (kat. br. 140−142), konstatovano u Ušću Porečke reke (kat. br. 140), Mihajlovcu (kat. br. 141) i Dijani (kat. br. 142). Sakupljeni primerci uglavnom su izrađeni od bronze, osim dva gvozdena prstena sa pločastom glavom (kat. br. 137−138). Na osnovu pratećeg materijala, ali i zahvaljujući analogijama, prstenje je datovano u period od 5. do prve trećine 7. veka. Prstenu od trakastog lima (kat. br. 137) sličan je primerak iz groba 1 na nekropoli Rebeko di Orljio u Italiji, opredeljen u 4−5. vek (Riemer 2000: T. 42/4). Za prstenje sa pločastom glavom (kat. br. 137−139) paralele se sreću u Caričinom gradu, u sloju iz 6–7. veka,39 kao i u Sardu (Waldbaum 1983: pl. 47/815−816, 822, pl. 48/826).
135. Trakasti prsten od bronzanog lima kružnog oblika, 138. Isto kao kat. br. 137.

sa polomljenom pravougaonom glavom, na kojoj se nalazi horizontalno urezana linija. Na obe strane glave izvedeni su polukružni urezi. Bronza, iskucavanje; prečnik 2,2 cm. Ušće Porečke reke, 1970, relativna dubina 0,50 m, inv. br. 38 (T. VI/135). Smeštaj: Karataš, depo.
136. Trakasti prsten od bronzanog lima

Gvožđe, kovanje; prečnik 2,8 cm. Dijana, 1980, sonda 18/80, C−295. Smeštaj: Karataš, depo.
139. Prsten sa pločastom glavom pravougaonog oblika.

Bronza, livenje; prečnik 2,5 cm. Dijana, 1994, sonda 72/94, kv. 1, osnova II, C−6 (T. VI/139). Smeštaj: Karataš, depo.
140. Prsten kružnog oblika i preseka.

kružnog oblika, neornamentisan. Bronza, iskucavanje; prečnik 2 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. G/IV, o.s. II, inv. br. 35 (T. VI/136). Smeštaj: Karataš, depo.
137. Prsten sa pločastom glavom pravougaonog oblika,

Bronza, livenje; prečnik 3 cm. Ušće Porečke reke, 1970, sonda 14, relativna dubina 0,45 m, inv. br. 72 (T. VI/140). Smeštaj: Karataš, depo.
141. Isto kao kat. br. 140.

veoma korodiran. Gvožđe, kovanje; prečnik 2,5 cm. Dijana, 1981, sonda 26/81, severna kapija, C−402 (T. VI/137). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 202, kat. br. 450, T. 50/6.

Bronza, livenje; prečnik 2,3 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. G/IV, o.s. II. Smeštaj: Karataš, depo.
142. Isto kao kat. br. 140.

Bronza, livenje; prečnik 1,9 cm. Dijana, 1988, sonda 60/87, ulica, C−2211. Smeštaj: Karataš, depo.

39 Neobjavljeno, С−38/98.

68

NARUKVICE
Narukvice iz utvrđenja na desnoj obali Dunava izrađene su od bronze ili stakla. Prema obliku, primerci od bronze (kat. br. 143−150) razvrstani su u tri tipa. Prvom tipu pripadaju dve narukvice sa otvorenim, kružno raskucanim krajevima, od kojih je jedna ukrašena urezanim motivima u vidu krsta (kat. br. 143), a druga je neornamentisana (kat. br. 145). Oba primerka su nađena u Dijani. Slična narukvica, sa kružno raskucanim krajevima ukrašenim koncentričnim krugovima, potiče sa Gradine na Jelici (Milinković 2002: Abb. 32/5). Drugi tip je zastupljen narukvicom takođe iz Dijane, čiji se krajevi završavaju pravougaonim proširenjem sa urezanim ornamentima u vidu slova V (kat. br. 146). Sličan primerak otkriven je na nekropoli Onore u Italiji, u grobu br. 1 (Riemer 2000: Taf. 39/11−12). U treći tip, sa dve varijante, svrstane su zatvorene narukvice. Prvoj varijanti pripadaju primerci iz Dijane, načinjeni od šipke polukružnog preseka (kat. br. 147−148), a drugoj narukvica kružnog preseka sa lokaliteta Rtkovo – Glamija I (kat. br. 149). Narukvice od stakla su zatvorenog kružnog oblika, kružnog, ovalnog i polukružnog preseka (kat. br. 151−163), pa su izdvojene tri varijante, ravnomerno zastupljene u Pontesu (kat. br. 151, 156−159) i Dijani (kat. br. 152−155, 160−163). Uglavnom su monohromne, mada ih ima u različitim bojama, a poznat je i polihromni primerak ukrašen floralnim motivom (kat. br. 151). Znatan broj staklenih narukvica iz Đerdapa otvara neka pitanja, pošto u Caričinom gradu do sada nisu konstatovane. Buduća istraživanja će pokazati da li njihova pojava u đerdapskim utvrđenjima predstavlja lokalnu karakteristiku ili se radi o nečem drugom.
143. Narukvica otvorenog tipa, sa kružno raskucanim 147. Narukvica načinjena od šipke polukružnog preseka,

krajevima, od kojih jedan nedostaje. Na očuvanom kraju urezan je motiv krsta. Bronza, livenje; prečnik 4,3 cm. Dijana, 1982, sonda 31/82, unutrašnja strana zapadnog bedema, iznad poda I, C−540 (T. VI/143). Smeštaj: Karataš, depo.
144. Narukvica otvorenog tipa, sa krajevima raskucanim

čija su oba kraja oštećena. Bronza, livenje; prečnik 5 cm. Dijana, 1988, sonda 65/88, osnova V, C−2434 (T. VI/147). Smeštaj: Karataš, depo.
148. Isto kao kat. br. 147.

u obliku kružnog proširenja, ukrašenog koncentričnim krugovima. Fragmentovana. Bronza, livenje; prečnik 4,5 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, spoljna kula, supstrukcija poda I, C−745 (T. VI/144). Smeštaj: Karataš, depo.
145. Narukvica otvorenog tipa, na jednom kraju

Bronza, livenje; prečnik 5 cm. Dijana, 1985, sonda 49/85, severni bedem, osnova II, C−1218. Smeštaj: Karataš, depo.
149. Narukvica kružnog oblika i ovalnog preseka,

raskucana u vidu kružnog proširenja sa talasastim ivicama. Iznad proširenja urezan je krug. Na bočnim stranama tela narukvice urezane su prave i cik-cak linije. Fragmentovana. Bronza, livenje; prečnik 5 cm. Dijana, 1985, sonda 51/85, severni bedem, osnova III, C−1276 (T. VI/145). Smeštaj: Karataš, depo.
146. Narukvica otvorenog tipa, načinjena od šipke

fragmentovana. Bronza, livenje; očuvana dužina 7 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, sonda 8, o.s. 3, C−172 (T. VI/149). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Gabričević 1986: fig. 23.
150. Isto kao kat. br. 149.

Bronza, livenje; prečnik 5,4 cm. Dijana, 1982, sonda 34/82, ispod osnove III, C−666. Smeštaj: Karataš, depo.
151. Narukvica polukružnog preseka,

kružnog preseka koja na jednom kraju ima oblik pravougaone ploče, dok je drugi kraj polomljen. Pločasto proširenje ukrašeno je trougaonim urezanim linijama u vidu slova V. Prelaz između tela narukvice i raskucanog dela ukrašen je sa četiri paralelno urezane linije. Bronza, livenje; prečnik 4 cm. Dijana, 1980, sonda 18/80, tamnomrka zemlja sa ogromnom količinom šuta, C−284 (T. VI/146). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: kat. br. 442, 200−201, T. 48/3.

od zelenog stakla, ukrašena stilizovanim floralnim motivima. Fragmentovana. Staklo; očuvana dužina 3 cm. Pontes, 1983, kv. N/12, C−313 (T. VI/151). Smeštaj: Karataš, depo.
152. Narukvica kružnog preseka, od tamnozelenog,

gotovo crnog stakla. Fragmentovana. Staklo; prečnik 8 cm. Dijana, 1989, sonda 70/89, malterni šut ispod osnove, C−525 (T. VI/152). Smeštaj: Karataš, depo.

69

153. Slično kao kat. br. 152, crne boje.

158. Isto kao kat. br. 157.

Staklo; očuvana dužina 4 cm. Dijana, 1987, sonda 43/84 i 45/84, žutomrka zemlja unutar građevine, spoljna strana središnjeg zida, C−1853a. Smeštaj: Karataš, depo.
154. Slično kao kat. br. 152, zelene boje.

Staklo; očuvana dužina 2,4 cm. Pontes, 1979, kv. K-4, sloj A, C−222. Smeštaj: Karataš, depo.
159. Isto kao kat. br. 157.

Staklo; očuvana dužina 4,5 cm. Dijana, 1988, sonda 65/88, sivomrka zemlja ispod osnove II, C−2306. Smeštaj: Karataš, depo.
155. Isto kao kat. br. 154.

Staklo; očuvana dužina 5,9 cm. Pontes, 1980, kv. I/1, jama 3`, C−384. Smeštaj: Karataš, depo.
160. Narukvica polukružnog preseka,

Staklo; očuvana dužina 6,4 cm. Dijana, 1988, sonda 65/88, crvenkastomrka zemlja, osnova II, C−2349. Smeštaj: Karataš, depo.
156. Isto kao kat. br. 154.

od zelenog stakla. Fragmentovana. Staklo; očuvana dužina 6 cm. Dijana, 1978, sonda 3/78, martirijum – spoljna površina zapadnog zida, C−15 (T. VI/160). Smeštaj: Karataš, depo.
161. Slično kao kat. br. 160, crne boje.

Staklo; prečnik 6,9 cm. Pontes, 1980, kv. N/5, jama 56`, C−104. Smeštaj: Karataš, depo.
157. Slično kao kat. br. 152, plave boje.

Staklo; prečnik 6 cm. Dijana, 1995, južna ulica, II otkopni sloj, C−52. Smeštaj: Karataš, depo.
162. Slično kao kat. br. 160, tamnoplave boje.

Staklo; očuvana dužina 5,3 cm. Pontes, 1980, kv. M/6, jama 86`, C−343. Smeštaj: Karataš, depo.

Staklo; očuvana dužina 4,5 cm. Dijana, 1998, sonda 77/98, južna kapija, osnova II/III, C−50. Smeštaj: Karataš, depo.
163. Isto kao kat. br. 162.

Staklo; očuvana dužina 5,5 cm. Dijana, 2001, sonda 78/01, kv. E8/9, osnova III, C−23. Smeštaj: Karataš, depo.

NAUŠNICE
Raznolikošću oblika i materijala odlikovale su se i naušnice. U prvi tip izdvojene su tzv. kompozitne naušnice sa lokaliteta Pontes, Rtkovo – Glamija I i Hajdučka vodenica. Za njihovu izradu, osim bronzane žice i lima, ponekad je korišćeno i raznobojno staklo umetano u ležišta (kat. br. 164−166). Drugi tip predstavlja naušnica sa poliedarskim završetkom, koja potiče iz Dijane (kat. br. 167). Treći tip čine naušnice u vidu karičice, koje se javljaju u dve varijante. Prva varijanta je zastupljena naušnicama sa kružnim petljastim dodatkom, koje potiču sa nalazišta Rtkovo – Glamija I (kat. br. 168), Pontes (kat. br. 169) i Hajdučka vodenica (kat. br. 170−171), dok drugu čini primerak iz Egete, bez pomenutog dodatka (kat. br. 172). Za naušnicu izrađenu od dve petljaste, međusobno povezane žice (kat. br. 164) direktnu analogiju srećemo u Caričinom gradu,40 odakle potiče i jedan sličan primerak (Кондић, Поповић, 1977: 197, кат. бр. 43, Т. XVI/1). Naušnica od bronzane žice sa petljasto izvedenim krajevima, koja ima tri valjkasta dodatka (kat. br. 165), donekle je slična primerku sa dva valjkasta dodatka iz Caričinog grada (Кондић, Поповић, 1977: 198, кат. бр. 45, Т. XVI/2). Primerci slični naušnici sa poliedarskim dodatkom (kat. br. 167) sreću se u Makedoniji, na lokalitetu Opila u Gradištu, gde su datovani u period od 4. do 6. veka (Mikulčić 2002: 245, Abb. 140/2). Osim toga, slične naušnice poznate su i sa nalazišta Somarkada i Sofija u Italiji, opredeljene u 5. i 6. vek (Riemer 2000: 43, Taf. 56/9, 10), zatim iz Pule (Marušić 1962: T. II/6, 7), Rakovčana (Miletić 1970: Т. I/2), Singidunuma, gde se vezuju za germanska plemena (Bjelajac, Ivanišević 1993: Fig. 6/2), Pernika, gde su datovane od 5. do početka 7. veka (Любенова 1981: 178, 180, oбр. 121, 122/6), kao i sa lokaliteta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 6/14). Naušnice sa poliedarskim dodatkom livenim izjedna nisu tipičan ranovizantijski proizvod, već su preuzete iz antičke tradicije.
40 Neobjavljeno, С−60/97.

70

Naušnicama sa karičicom, kakve srećemo u Rtkovu, Pontesu i Hajdučkoj vodenici (kat. br. 168−171), identičan je primerak sa prostora Singidunuma, opredeljen u 4. vek (Петровић, Б. 1997: 131, кат. бр. 156), dok slični primerci potiču iz kasnoantičkog sloja tvrđave Ras, takođe iz 4. veka (Popović, M. 1999: 316, kат. br. 78, sl. 58/17). Poznate su i naušnice sa lokaliteta Invilino Ibligo u Italiji, datovane u 5−7. vek (Bierbrauer 1987: 152, T. 49/3), iz Pernika (Любенова 1981: oбр. 122/6) i sa lokaliteta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 5/11−12). U Đerdapu se javljaju i jednostavne naušnice sa otvorenim krajevima (kat. br. 169), slične primercima sa nekropole Romans d`Isonko u Italiji, iz groba br. 113 (Riemer 2000: T. 26/7), kao i sa Gradine na Jelici (Milinković 2002: Abb. 32/1). S druge strane, analogije za jednostavne karičice sa zatvorenim krajevima (kat. br. 172) potiču iz Pernika (Любенова 1981: oбр. 122/2, 3).
164. Naušnica izrađena od dve petljaste, međusobno 168. Naušnica od bronzane žice u obliku karičice

povezane žice, za koje je pričvršćen privezak u obliku nepravilne osmice, u kome se nekada nalazio umetak. Gornji deo priveska izveden je petljasto, sa spojenim izvijenim krajevima, ojačanim narebrenim valjkastim dodatkom od bakarnog lima. Naušnica se završava priveskom u obliku obruča od lima, u koji je umetnuto staklo bele boje. Bronza, staklo; očuvana dužina 9 cm, prečnik 3 cm, prečnik staklenog umetka 1,3 cm. Pontes, 1986, kv. N/14, sloj B/C, C−31 (T. VII/164). Smeštaj: Karataš, depo.
165. Naušnica od bronzane žice sa petljasto izvedenim

sa jednom petljom. Bronza, livenje; prečnik 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. F-5, površinski sloj I (šut I), C−252 (T. VII/168). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Gabričević 1986: fig. 23.
169. Slično kao kat. br. 168.

Bronza, livenje; prečnik 1,8 cm. Pontes, kv. F/12, sloj A, 1981, C−173 (T. VII/169). Smeštaj: Karataš, depo.
170. Isto kao kat. br. 169.

krajevima. Na telu naušnice nalaze se tri dodatka u vidu malih valjaka. Bronza, livenje; dužina 4 cm. Rtkovo – Glamija I, 1982, kv. B-1, relativna dubina 1,10 m, C−486 (T. VII/165). Smeštaj: Karataš, depo.
166. Naušnica od bronzane žice sa jednom petljom,

Bronza, livenje; prečnik 3,5 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. F-10, inv. br. 128.
171. Isto kao kat. br. 169.

Bronza, livenje; prečnik 2,4 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. E/11, o.s. I, inv. br. 101.
172. Naušnica od srebrne žice nepravilnog

za koju je zakačen privezak valjkastog oblika. Bronza, livenje; prečnik 2 cm, dužina priveska 1,3 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. K-12, ulaz u kulu, inv. br. 126 (T. VII/166).
167. Naušnica od bronzane žice kružnog preseka,

u vidu male alke sa dodatkom u obliku poliedra na jednom kraju. Izlivena je izjedna. Bronza, livenje; prečnik 1,5 cm. Dijana, 1989, C−166 (T. VII/167). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 197, kat. br. 413, T. 50/12.

kružnog oblika. Bronza, livenje; prečnik 2,1 cm. Egeta, 1981, sektor II, sonda 14, relativna dubina 0,80–1,00 m, inv. br. 1 (T. VII/172). Smeštaj: Karataš, depo.

PERLE
Tokom arheoloških istraživanja u Dijani nađene su perle različitog oblika (kat. br. 173−178), koje su korišćene za izradu ogrlica. Najčešće su načinjene od jednobojnog stakla, mada je nađena i jedna polihromna perla (kat. br. 177). Bile su poluloptastog (kat. br. 173), loptastog (kat. br. 174−175) ili valjkastog oblika (kat. br. 177). Jedna valjkasta perla bila je izrađena od keramike (kat. br. 178). Loptaste perle, narebrene u vidu kriški lubenice, poznate su sa avarske nekropole Tisaferd, iz grobova br. 256, 258 i 417, gde su datovane od sredine 7. do sredine 8. veka (Garam 1995: 290, 294, T. 78/256/3, T. 78/258/3, T. 89/417/4). Na Viminacijumu su ovakve perle svrstane u tip 33 i datovane u 530−580. godinu (Ivanišević, Kazanski, Mastykova 2006: 72, 73, 104, Fig. 67.52). Za valjkaste perle od polihromnog stakla analogije potiču iz Feliks Romulijane, opredeljene u 4. i 5. vek (Живић 2003: 104, кат. бр. 121) i Dinogecije

71

u Rumuniji, datovane u širi raspon od 4. do 7. veka (Comşa 1967: 322, Fig. 179/20). Slične perle javljaju se u Italiji (Bierbrauer 1987: T. 55/19) i u Salamini na Kipru (Chavane 1975: Pl. 45/459), a iz Caričinog grada je poznata perla sa nešto složenijim floralnim motivom (Мано-Зиси 1960: sl. 37/19), kao i perla manjih dimenzija.41 Identične perle sa nekropola Kelked − Feketekapu A (Kiss 1996: 70, 197, T. 57/A231/2) i Tisafired datovane su u vreme od 800. do 1000. godine (Garam 1995: 298, T. 158/12190/4).
173. Perla poluloptastog oblika, rebrasto ukrašena 176. Perla valjkastog oblika, od tamnoplavog stakla,

i perforirana sa dve okrugle rupice. Staklo; visina 1,5 cm, prečnik 3 cm. Dijana, 1985, sonda 54/85, svetlomrka zemlja ispod osnove II, C−1329 (T. VII/173). Smeštaj: Karataš, depo.
174. Perla loptastog oblika, od plavičastog stakla,

sa talasasto izvedenim ivicama. Staklo; visina 0,8 cm, prečnik 0,4 cm. Dijana, 1986, profil sa unutrašnje strane zapadnog bedema, C−1458 (T. VII/176). Smeštaj: Karataš, depo.
177. Perla valjkastog oblika, načinjena od stakla

rebrasto ukrašena. Staklo; visina 1,5 cm, prečnik 1,5 cm. Dijana, 1978, sonda 2/78, proširenje, C−78 (T. VII/174). Smeštaj: Karataš, depo.
175. Isto kao kat. br. 174.

sa plavim premazom. Staklo; visina 2,1 cm, prečnik 1 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, prostorija 2, sloj III, C−1431 (T. VII/177). Smeštaj: Karataš, depo.
178. Perla valjkastog oblika, načinjena

Staklo; visina 2 cm, prečnik 2 cm. Dijana, 1986, sonda 1/78, sloj II, C−1459. Smeštaj: Karataš, depo.

od pečene zemlje. Keramika; visina 1 cm, prečnik 1,7 cm. Dijana, 1998, sonda 77/98, severna kapija, ispod osnove I−II, iznad vizantijske kaldrme, C−21 (T. VII/178). Smeštaj: Karataš, depo.

PRIVESCI
Na širem prostoru Đerdapa nađena su dva jednostavna priveska načinjena od zuba vepra, koja su bila nanizana na ogrlice (kat. br. 179−180), pa su, osim ukrasne, imala i funkciju amuleta. Slični privesci od životinjskih zuba potiču sa Gradine na Jelici,42 gde se vezuju za germansku populaciju, kao i iz Viminacijuma i Ravne (Petković 1995: 88, kat. br. 432−434, T. XXVI/5−7).
179. Privezak od zuba vepra, kružno perforiran 180. Privezak od zuba vepra, kružno perforiran na

na sredini. Zub; dužina 5,3 cm, prečnik perforacije 0,7 cm. Dijana, 1980, sonda 11/80, žuta rastresita zemlja, C−202 (T. VII/179). Smeštaj: Karataš, depo.

gornjem kraju. Zub; dužina 9 cm, prečnik perforacije 0,5 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, C−1515 (T. VII/180). Smeštaj: Karataš, depo.

DELOVI TORBICA
Torbice takođe ne spadaju u odeću, ali svakako čine deo nošnje. U njima su nošeni kresivo, trud i slični predmeti za svakodnevnu upotrebu. Kako su vremenom uništene tkanina i koža od kojih su bile načinjene, na korišćenje torbica upućuju polukružni gvozdeni okovi, pravougaoni koštani zatvarači sa zaobljenim, kružno perforiranim uglovima, koji su često bili ornamentisani, kao i bronzane kopče.

/ OKOVI ZA TORBICE / Sa ranovizantijskih lokaliteta na čitavoj teritoriji Istočnog
carstva sakupljeni su mnogobrojni okovi torbica, koji su često pogrešno identifikovani kao kresiva. Gvozdeni okovi (kat. br. 181−185) sa kružno povijenim perforiranim krajevima konstatovani su u Dijani (kat. br. 181−182), Borđeju (kat. br. 183) i Ljubičevcu (kat. br. 184−185). Direktne analogije sreću se u zapadnoj Srbiji (Милинковић 1985: Т. II/3), a slični nalazi potiču iz Rakovčana (Miletić 1970: Т. II/10, T. IV/43), sa lokaliteta Pčinja u Gradištu u Makedoniji (Mikulčić 2002: Abb. 33/1), Golemanovo Kale u Sadovecu, gde je
41 Neobjavljeno, С−41/87. 42 Neobjavljeno, С−36/95.

72

nađen bogatije ornamentisan primerak (Uenze 1992: T. 9/7), kao i sa nepoznatog nalazišta u Maloj Aziji (Schulze-Dörrlamm 2002: 127, Abb. 46/6). Nešto jednostavnije izrađeni okovi su na teritoriji Galije datovani od 450. do 600/630. godine (Kazanski 2002: 84, pl. 9/753). Slični primerci otkriveni su u Kranju (Bitenc, Knific 2001: 71, kat. br. 225/2), a okov sa Bleda, pogrešno protumačen kao kresivo, datovan je u drugu polovinu 6. i na početak 7. veka (Bitenc, Knific 2001: 46, kat. br. 124/10). Sa lokaliteta Rudna u Sloveniji poznat je bogatije izrađen gvozdeni okov, ukrašen životinjskim glavama na povijenim krajevima (Bitenc, Knific 2001: 74, kat. br. 240).
181. Okov za torbicu polukružnog oblika, sa lučno, 183. Okov za torbicu polukružnog oblika, sa lučno,

nagore povijenim krajevima, koji su petljasto izvedeni i ukrašeni trougaonim urezima duž spoljne ivice. Središnji deo je delimično oštećen, tako da se na njemu ne vidi otvor, ali se uočava urezana linija duž donje ivice, kao i dve dvostruke, paralelno urezane linije na mestu prelaza tela okova u petljasto izvedene krajeve. Gvožđe; dužina 8,7 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1989, južni bedem, tamnomrka zemlja, ispod osnove I, C−43 (T. VII/181). Smeštaj: Karataš, depo.
182. Okov za torbicu polukružnog oblika, sa lučno,

nagore povijenim krajevima. Na središnjem delu nalazi se delimično oštećeno pravougaono proširenje. Gvožđe; dužina 9 cm, očuvana širina 1,8 cm. Borđej, sonda A, 1980, inv. br. 13 (T. VII/183). Smeštaj: Karataš, depo.
184. Isto kao kat. br. 183.

Gvožđe; dužina 10,5 cm, očuvana širina 2 cm. Ljubičevac−Glamija, jugoistočni profil, C−70.
185. Isto kao kat. br. 183.

nagore povijenim krajevima, koji su petljasto izvedeni. Na središnjem delu nalazi se pravougaoni otvor, kao i jedan manji kružni otvor ispod njega. Gvožđe; dužina 9,5 cm, širina 1,6 cm. Dijana, 1984, sonda 44/84, C−1011 (T. VII/182, sl. 37). Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe; očuvana dužina 7,5 cm, očuvana širina 0,8. Ljubičevac−Glamija, sonda XV, C−146.

Sl. 37. Okov za torbicu (kat. br. 182)

/ ZATVARAČI ZA TORBICE / Koštani zatvarači za torbice takođe su često pogrešno interpretirani. Pločice pravougaonog oblika, sa lučnim, blago proširenim i kružno perforiranim krajevima, bile su uglavnom ornamentisane koncentričnim krugovima, koji ponekad formiraju neki geometrijski motiv ili su bili raspoređeni u pravoj liniji.43 Najbogatije ukrašen primerak sa šireg prostora Đerdapa je zatvarač ornamentisan koncentričnim krugovima grupisanim po tri uz kružne otvore, dok je na sredini unakrsno postavljeno pet krugova (kat. br. 186). Nađen je u Hajdučkoj vodenici, zajedno sa ostavom zlatnog novca, novčarskom vagom (kat. br. 259), tegovima (kat. br. 263, 271, 272) i keramičkom posudom (Kondić, V. 1984: 179). Koštani zatvarač pokazuje da su ovi predmeti verovatno bili pohranjeni u kožnu ili vunenu torbicu, ali se to ne može sigurno utvrditi iz terenske dokumentacije. Krajevi sličnog zatvarača sa Gradine na Jelici ukrašeni su sa po četiri koncentrična kruga, od kojih su dva postavljena vertikalno, a dva horizontalno.44 Primerak iz Caričinog grada45 sličan je nalazu sa lokaliteta Donje Butorke, koji ima četiri koncentrična kruga postavljena u jednu liniju (kat. br. 187).46 Zatvaraču torbice sa tri koncentrična kruga u jednoj liniji, koji je nađen u ranovizantijskoj jami u Pontesu (kat. br. 188), slični su primerci iz Feliks Romulijane, gde su, kako nam se čini, pogrešno opredeljeni u 4. i 5. vek (Живић 2003: 118, кат. бр. 171), i iz ranovizantijskog sloja Caričinog grada,47 iz utvrđenja Petrus u srednjem Pomoravlju (Брмболић 2003: 282, Т. IV/1), Ravne (Petković 1995: 85, kat. br. 390, T. XXII/2) i Gornjeg Streoca (Ivanišević, Špehar 2006: 141, Fig. 3/10). Iz Dijane potiče zatvarač torbice ukrašen sa sedam koso raspoređenih koncentričnih krugova, između kojih je jedan samostalni krug (kat. br. 189). Analogni primerak poznat je iz Ravne (Petković 1995: 85, kat. br. 391, T. XXII/3), a sličan je nalaz sa Gradine na Jelici (Milinković 2002: Abb. 35/4, 5). Po funkciji, ovoj grupi predmeta pripadaju i primerci sa lokaliteta Sučidava u Rumuniji (Tudor 1974: fig. 10/6).
43 Za ilustrativni primer upotrebe ove vrste nalaza uporediti: Uenze 1992, Abb. 16. 45 Neobjavljeno, С−128/00. 46 Neobjavljeno, NMLK 4773. 44 Neobjavljeno, С−186/96. 47 Neobjavljeno, С−210/01.

73

186. Zatvarač za torbicu sa lučnim, kružno perforiranim

189. Zatvarač za torbicu u vidu pravougaone pločice

krajevima. Na prednjoj strani pločice, uz unutrašnju stranu oba otvora, nalaze se po tri koncentrična kruga. Na sredini pločice je ornament u vidu pet koncentričnih krugova. Kost; dužina 7,4 cm, širina 1,5 cm, prečnik otvora 0,7 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. E-10, relativna dubina 2,70 m od severoistočnog bedema, inv. br. 139 (T. VII/186). Smeštaj: Karataš, depo.
187. Zatvarač za torbicu u vidu pravougaone pločice

sa lučnim, kružno perforiranim krajevima. Između otvora nalaze se dve grupe od po tri koncentrična, koso postavljena kružića, a između njih je jedan koncentrični krug. Kost; dužina 6,7 cm, širina 1,2 cm, prečnik otvora 0,6 cm. Dijana, 1988, sonda 61/88, ispod osnove II, C−2223 (T. VII/189, sl. 39). Smeštaj: Karataš, depo.
190. Zatvarač za torbicu u vidu pravougaone pločice

sa lučnim, kružno perforiranim krajevima. Između otvora se nalaze četiri motiva u vidu koncentričnih krugova. Kost; dužina 8,3 cm, širina 1,8 cm, prečnik otvora 0,7 cm. Donje Butorke (T. VII/187). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 179, sl. 73/d.
188. Zatvarač za torbicu u vidu pravougaone pločice

sa lučnim, kružno perforiranim krajevima. Uz otvore se nalazi po jedan koncentrični kružić, a na sredini pločice tri istovetna ornamenta grupisana u vidu trougla. Delimično oštečen. Kost; očuvana dužina 5,9 cm, širina 1,4 cm, prečnik otvora 0,7 cm. Dijana, 1979 sonda 1/79, kv. IV, C−158 (T. VII/190). Smeštaj: Karataš, depo.

sa lučnim, kružno perforiranim krajevima. Između otvora se nalaze tri motiva u vidu koncentričnih krugova. Kost; dužina 6,3 cm, širina 1,3 cm, prečnik otvora 0,6 cm. Pontes, 1982, kv. F/15, jama 54`, C−106 (T. VII/188, sl. 38). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: kat. br. 396, 85, T. XXII/8.

Sl. 38. Zatvarač za torbicu (kat. br. 188)

Sl. 39. Zatvarač za torbicu (kat. br. 189)

/ KOPČA TIPA PAPA / Bronzane kopče tipa Papa (kat. br. 191) su ovalnog oblika,
sa dve životinjske, ponekad ptičje glave. S. Uence ih je protumačila kao kopče za torbicu (Uenze 1966: 142). Ovaj tip se javlja ne samo u Panoniji, Rumuniji i Bugarskoj, kako su mislili pojedini autori (Uenze 1966: 149−179, Nr. 31−37, Abb. 5, 13; Хараламбиева 1993: 32, Taб. I/5; Garam 2001: 109, 110, Taf. 76/1−6), već i u severnom Iranu, na Krimu, kao i na čitavoj teritoriji nekadašnjeg Romejskog carstva, što nedvosmosleno pokazuje da je reč o proizvodu vizantijskih radionica, koji se datuje u kraj 6. i prvu polovinu 7. veka (Schulze-Dörrlamm 2002: 224−226). Direktne analogije potiču iz svih oblasti Romejskog carstva (Schulze-Dörrlamm 2002: 224−225, Nr. 221−222). Sični primerci iz 6. veka poznati su sa mnogobrojnih nalazišta u Mađarskoj (Garam 2001: 109−111, T. 76/1−6) i Rumuniji (Măgureanu 2004: 342, fig. 1; Oanţă-Margitu 2006: T. II/1, 3).
191. Kopča sa telom u obliku pravougaone šipke

polukružnog preseka, čiji se zadnji deo završava upravno postavljenim petljastim završetkom pravougaonog oblika, a prednji kraj kvadratnim proširenjem sa konveksnim bočnim stranama koje prerastaju u polukružni prednji deo sa ovalnim otvorom. Od kvadratnog, kružno perforiranog proširenja pruža se profilisan i povijen trn. Na donjoj strani tela nalaze se dve vertikalno postavljene, kružno perforirane kvadratne petlje. Bronza, livenje; dužina 3,5 cm, širina 3,5 cm. Dijana (T. VII/191, sl. 40). Smeštaj: Muzej Đerdapa, Kladovo.

Sl. 40. Kopča (kat. br. 191)

74

PREDMETI OD KOSTI I ROGA
Zbog specifičnih odlika životinjskih kostiju, u ranovizantijskom periodu su veoma često od njih izrađivani bogato ornamentisani predmeti. Iako je kost prilično čvrsta i postojana, potapanjem u vodu, kuvanjem ili parenjem omogućava se njeno sečenje i oblikovanje. Na širem prostoru Đerdapa sakupljena je znatna količina predmeta od kosti, i to raznovrsne namene. Izdvojene su ploče različitog oblika, alatka za drešenje čvorova, delovi nameštaja, drške, oprema za igru, svirale, predmeti nepoznate namene, kao i mogobrojni polufabrikati. Među pločama se izdvaja bogato ornamentisana oplata pravougaonog oblika i trapezoidnog preseka, nađena u Dijani (kat br. 192). Sa istog lokaliteta potiče i predmet polukružnog oblika, ornamentisan kružnim i pravoilinijskim urezima (kat. br. 193).48 Tu spadaju i pravougaone pločice polukružnog preseka, možda nezavršeni zatvarači torbica ili delovi češljeva iz Dijane i sa lokaliteta Rtkovo − Glamija I (kat. br. 194−196). Treba pomenuti i deblju pločicu polukružnog preseka iz Mihajlovca (kat. br. 197), čiji je gornji deo kružno perforiran i ukrašen koncentričnim krugovima. U ovu grupu može se svrstati i alatka za drešenje čvorova, takođe iz Dijane (kat. br. 198). Slični predmeti nađeni su na mnogobrojnim lokalitetima sa teritorije avarskog kaganata (Dimitrijević, Kovačević, Vinski 1962: sl. 61/2; Ерцеговић-Павловић 1975: 110, Т. II/1; Török 1975: 299; Daim 1987: 219; Daim 1996: 360), u Caričinom gradu49 i Feliks Romulijani (Živić 2003: 136, kat. br. 242). Predmet sličnog oblika i donekle sličnog ornamenta, opredeljen u 6. vek, potiče iz Gornjeg Streoca na Kosovu (Ivanišević, Špehar 2006: 141, fig. 3/14). Valjkasti, reljefno obrađen deo nameštaja nađen je u naseobinskim slojevima Dijane (kat. br. 199). Slični primerci, sa kvadratnim i kružno perforiranim donjim delom, sreću se na lokalitetima Sučidava (Tudor 1974: fig. 16/8) i Anemurijum (Russell 1982: 136, fig. 2.16). U posebnu vrstu predmeta svrstane su valjkaste drške iz Ljubičevca ili Ušća Slatinske reke i Dijane (kat. br. 200−205). Neophodno je napomenuti da je jedna drška (kat. br. 200) opredeljena, kako se čini pogrešno, u kraj 3. i prvu polovinu 4. veka (Petković 1995: 102). Drvena drška valjkastog oblika, ukrašena urezanim mrežastim motivom (kat. br. 202), tipičan je ranovizantijski proizvod, kakav srećemo na Gradini na Jelici (Milinković 2002: Abb. 35/13) i u Caričinom gradu.50 Na kockici za igru iz Dijane (kat. br. 206) nalaze se oznake od 4 do 6, i to dva puta, na naspramnim stranama. Identičan primerak potiče iz Brigecija (Borhy 2002: 55−58). Dve nedovršene svirale valjkastog oblika nađene su na lokalitetima Rtkovo − Glamija I i Akve (kat. br. 207−208), mada su možda korišćene i kao pastirske pištaljke. Instrument sličan jednostavnoj valjkastoj svirali bez otvora za proizvođenje tonova (kat. br. 207) poznat je iz Caričinog grada.51 Predmeti nepoznate namene šestougaonog i petougaonog oblika, koji možda predstavljaju drške, nađeni su u Dijani, odnosno Ljubičevcu ili Ušću Slatinske reke (kat. br. 209−210). Posebnu grupu čine poluproizvodi, odnosno odsečeni životinjski rogovi, više ili manje obrađeni (kat. br. 211−234). Potiču sa osam đerdapskih lokaliteta (Hajdučka vodenica, Dijana, Pontes, Rtkovo − Glamija I, Ljubičevac−Glamija, Ušće Slatinske reke, Mora Vagei i Akve)52 i ukazuju na postojanje zanatskih centara na ovom prostoru (Petković 1995: 13−14) Poluobrađeni rog (kat. br. 211) možda je nedovršena svirala-pištaljka, za koju najbližu analogiju nalazimo na lokalitetu Svetinje (Поповић, М. 1987: sl. 20/4). Mnogobrojni polufabrikati, koji takođe ukazuju na radionice za obradu kosti, potiču sa Gradine na Jelici53 i iz Caričinog grada (Bavant 1990: cat. nº 308, 247, pl. XLIV/308).

48 Za pomenuti predmet S. Petković tvrdi da je ispunjen crnom pastom. Uvidom u materijal utvrđeno je da se radi o tragovima prljavštine i kalcinacije. Uporediti: Petković 1995, 87, kat. br. 416, T. XXIV/5. 49 Neobjavljeno, C−297/00. 50 Neobjavljeno, NMLK 651, 1177. 51 Neobjavljeno, С−103/98.

52 O postojanju centra za obradu kosti na lokalitetu Mora Vagei tokom ranovizantijskog perioda nema arheoloških svedočanstava, mada se ova vrsta delatnosti, prema rečima S. Petković, odvijala u rimskom periodu u kuli na pomenutom lokalitetu. Uporediti: Petković 1995, 17. 53 Neobjavljeno, С−14/86, 30/87.

75

192. Oplata u obliku pravougaone ploče trapezastog

199. Predmet valjkastog oblika, reljefno obrađen.

preseka, sa talasastim ivicama, koja je na dva mesta kružno perforirana. Površina oplate ukrašena je brojnim neorganizovano postavljenim koncentričnim krugovima, koso i lučno urezanim linijama i stilizovanom predstavom luka i strele. Kost; dužina 10,6 cm, širina 3,5 cm, prečnik perforacije 0,5 cm. Dijana, 1989, sonda 69/89, sredina logora, osnova I, C−149 (T. VIII/192). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 86, kat. br. 407, T. XXIII/4.
193. Predmet polukružnog oblika, koji na sredini

Najverovatnije je bio deo nameštaja. Kost; očuvana dužina 5 cm, prečnik 1,2 cm. Dijana, 1985, sonda 50/85, osnova II, C−1191 (T. VIII/199). Smeštaj: Karataš, depo.
200. Drška valjkastog oblika i ovalnog preseka. Ukrašena

ravne strane ima polukružni urez. Duž ravne ivice ukrašen je mrežasto urezanim linijama, a preostali deo koncentričnim krugovima, neorganizovanim i povezanim urezanim linijama. Kost; dužina 10,4 cm, širina 2,9 cm. Dijana, 1980, profil između sondi 9 i 10, žutomrka zemlja sa šutom, C−235 (T. VIII/193, sl. 41). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 87, kat. br. 416, T. XXIV/5.
194. Pločica pravougaonog oblika i polukružnog

je ornamentom u tri friza ograničena sa po dve paralelne, horizontalno urezane linije. U prvom i trećem frizu je mrežasti motiv, a u srednjem su tri vertikalno postavljena koncentrična kruga. Fragmentovana. Kost; očuvana dužina 7,8 cm, prečnik 1,9 cm. Dijana (T. VIII/200, sl. 44). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 101, 102, kat. br. 621, T. XXXVI/2.

preseka, kružno perforirana na krajevima. Kost; dužina 8,6 cm, širina 1,6 cm, prečnik otvora 0,6 cm. Dijana, 1988, sonda 65/88, površina sa garom, ispod osnove IV, C−2381 (T. VIII/194). Smeštaj: Karataš, depo.
195. Pločica pravougaonog oblika i preseka.

Sl. 41. Oplata (kat. br. 193)

Kost; dužina 4,8 cm, širina 1 cm. Rtkovo–Glamija I, 1980, kv. A-7, o.s. 1, C−105 (T. VIII/195). Smeštaj: Karataš, depo.
196. Isto kao kat. br. 195.

Kost; dužina 4,9 cm, širina 1,9 cm. Rtkovo–Glamija I, 1980, kv. A-5, o.s. 1, C−14. Smeštaj: Karataš, depo.
197. Predmet nepoznate namene u vidu pravougaone

Sl. 42. Oplata (kat. br. 197)

pločice lučnog preseka, koja je na jednom kraju kružno perforirana. Jedna polovina predmeta ukrašena je sa tri paralelna reda vertikalno postavljenih koncentričnih krugova. Kost; dužina 12,5 cm, širina 1,7 cm, prečnik perforacije 0,5 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. F/IV, o.s. II, inv. br. 42 (T. VIII/197, sl. 42). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Tomović 1986: fig. 23/7; Petković 1995: 101, kat. br. 620, T. XXVII/2.
198. Koštana alatka valjkastog gornjeg dela, dok je

Sl. 43. Alatka za odrešivanje čvorova (kat. br. 198)

donji lučno oblikovan i udubljen. U gornjem delu i na gornjoj strani nalazi se po jedna mala kružna perforacija. Alatka je ukrašena vertikalnim, horizontalnim i kosim linijama, kao i koncentričnim krugovima u vertikalnim, horizontalnim i kružnm nizovima. Kost; dužina 14,6 cm, prečnik 1,7 cm, prečnik perforacije 0,3 cm. Dijana (T. VIII/198, sl. 43). Smeštaj: Karataš, depo.
Sl. 44. Drška (kat. br. 200)

76

201. Drška valjkastog oblika, čiji je gornji deo na

spoljnoj strani ukrašen urezanim trouglovima ispunjenim kružićima, a donji deo nizom kružića spojenih kosom linijom. Kost; dužina 4,6 cm, prečnik 1,8 cm. Dijana, 1979, sonda 3/79, kv. IV, C−174 (T. VIII/201, sl. 45). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 101, kat. br. 608, T. XXXVI/4.
202. Deo polomljene valjkaste drške, čija je spoljašnja

Sl. 45. Drška (kat. br. 201)

210. Predmet nepoznate namene, čiji je gornji deo

strana ukrašena nizom frizova u kojima se smenjuju kose linije, koncentrični krugovi i mrežasti motiv. Kost; dužina 4,6 cm. Dijana, 1994, sonda 72/94, ispod osnove II, C−16 (T. VIII/202). Smeštaj: Karataš, depo.
203. Deo polomljene drške valjkastog oblika,

petougaon, a donji je kružnog preseka i špicasto se završava. Svih pet strana ukrašeno je vertikalnim nizom od devet koncentričnih krugova. Rog; dužina 10,5, širina 1,6 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (T. IX/210). Objavljeno: Кораћ 1980: T. XLVII/CDXIV.
211. Polufabrikat od roga, uglačanih strana.

čija je spoljašnja strana ukrašena koso urezanim linijama u vidu mrežastih motiva. Kost; očuvana dužina 2,2 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (T. VIII/203). Objavljeno: Кораћ 1980: T. XLVIII/CDXX.
204. Drška valjkastog oblika.

Vrh jedne strane nekoliko puta je zarezan. Rog; dužina 11,1 cm, prečnik 2 cm. Hajdučka vodenica, 1970, kv. D-8, relativna dubina 0,80 m, C−199 (T. IX/211). Smeštaj: Karataš, depo.
212. Isto kao kat. br. 211.

Kost; dužina 3,1 cm, prečnik 1,8 cm. Ljubičevac−Glamija, 1981, južni profil, C−118 (T. VIII/204).
205. Isto kao kat. br. 204.

Rog; dužina 5,8 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. E-7, o.s. 1, C−22. Smeštaj: Karataš, depo.
213. Polufabrikat od roga, zarezan pri vrhu jedne strane.

Kost; dužina 14,5 cm, prečnik 3 cm. Dijana, 1987, sonda 55/86, proširenje, crvenkasta raspadnuta opeka, C−1819. Smeštaj: Karataš, depo.
206. Kockica za igru sa oznakama vrednosti 4, 5 i 6

Rog; dužina 9 cm, prečnik 3 cm. Dijana, 1978, sonda 3/78, martirijum – spoljna površina istočnog zida, sloj crne nagorele zemlje, C−11 (T. IX/213). Smeštaj: Karataš, depo.
214. Polufabrikat od jelenjeg roga, u gornjem delu

u vidu urezanih koncentričnih kružića, koje se javljaju dva puta. Kost; dimenzije 0,7 x 0,7 x 0,7 cm. Dijana, 1980, sonda 19/80, svetlomrka zemlja, C−329 (T. VIII/206). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 104, kat. br. 648, T. XL/10.
207. Svirala valjkastog oblika, uglačana sa spoljne strane.

zasečen na dve strane. Rog, dužina 10,5 cm, prečnik 2,2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. A-7, o.s. 2, C−134 (T. IX/214). Smeštaj: Karataš, depo.
215. Isto kao kat. br. 214.

Nedovršena. Kost; dužina 9 cm, prečnik 0,8 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. A-7, o.s. 2, C−104 (T. IX/207). Smeštaj: Karataš, depo.
208. Svirala čija gornja strana ima kružnu i ovalnu

Rog, dužina 13,5 cm, prečnik 1,8 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980, T. XLVIII/CXXXVII.
216. Isto kao kat. br. 214.

Rog; dužina 8,5 cm. Hajdučka vodenica, 1967, kv. E-11, platforma kod stepeništa. Smeštaj: Karataš, depo.
217. Isto kao kat. br. 214.

perforaciju. Spolja je uglačana. Kost; dužina 8 cm, prečnik 1,2 cm. Akve (T. IX/208). Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 178, 79/d.
209. Predmet nepoznate namene, čiji je gornji deo

Rog; dužina 12 cm, prečnik 2,2 cm. Dijana, 1980, sonda 9/80, kvadrat I, žućkastomrka zemlja sa malo šuta, C−201. Smeštaj: Karataš, depo.

izveden u vidu šestougla, a donji ima kružni presek i špicasto se završava. Kost; dužina 9 cm. Dijana, 1978, sonda 2/78, zapadni bedem, C−10 (T. IX/209). Smeštaj: Karataš, depo.

77

218. Isto kao kat. br. 214.

226. Isto kao kat. br. 222.

Rog; dužina 7 cm, prečnik 1,5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-7, šut 1, C−159. Smeštaj: Karataš, depo.
219. Isto kao kat. br. 214.

Rog; dužina 16 cm, prečnik 3 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XLVIII/CLXXIX.
227. Isto kao kat. br. 222.

Rog; dužina 9 cm, prečnik 2,3 cm. Dijana, 1986, sonda 59/86, spoljna strana zapadnog zida i profila cd, svetložućkasta zemlja, sloj IV, C−1514. Smeštaj: Karataš, depo.
220. Isto kao kat. br. 214.

Rog; dužina 19 cm, prečnik 2,2 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XLVIII/CXXIX.
228. Isto kao kat. br. 222.

Rog; dužina 6,2 cm, prečnik 1,8 cm. Dijana, 1998, sonda 77/98, južna kapija, mrka zemlja sa šutom, osnova II/III, C−45. Smeštaj: Karataš, depo.
221. Isto kao kat. br. 214.

Rog; dužina 13 cm, prečnik 3,3 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XLVIII/CCX.
229. Isto kao kat. br. 222.

Rog; dužina 13,5 cm, prečnik 2,5 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, ispod zida 2, C−1500. Smeštaj: Karataš, depo.
222. Polufabrikat od roga.

Rog; dužina 7 cm, prečnik 2,5 cm. Dijana, 1986, sonda 56/86, žutomrka zemlja, sloj IV, C−1486. Smeštaj: Karataš, depo.
230. Isto kao kat. br. 222.

Rog; dužina 14 cm, prečnik 2,2 cm. Dijana, 1978, sonda 3/78, martirijum – spoljna površina istočnog zida, sloj crne nagorele zemlje, C−12 (T. IX/222). Smeštaj: Karataš, depo.
223. Isto kao kat. br. 222. Dva primerka.

Rog; dužina 13 cm, prečnik 2 cm. Dijana, 1986, sonda 56/86, mrka zemlja sa pepelom, garom i šutom, sloj V, C−1482. Smeštaj: Karataš, depo.
231. Isto kao kat. br. 222.

Rog; dužina 5,5 cm, prečnik 1,4 cm. Dijana, 1986, sloj IV, C−1446. Smeštaj: Karataš, depo.
232. Isto kao kat. br. 222.

Rog; dužina 10,7 cm i 10,5 cm, prečnik 3,5 i 2,4 cm. Dijana, 1998, sonda 77/98, južna kapija, mrka zemlja sa šutom, osnova II/III, C−45. Smeštaj: Karataš, depo.
224. Isto kao kat. br. 222.

Rog; dužina 8,1 cm, prečnik 1,8 cm. Pontes, 1979, kv. L/6, sloj A, C−341. Smeštaj: Karataš, depo.
233 Isto kao kat. br. 222.

Rog; dužina 12,5 cm, prečnik 2,7 cm. Dijana, 1987, sonda 60/87, ispod osnove II, u prostoriji II, C−1856. Smeštaj: Karataš, depo.
225. Isto kao kat. br. 222.

Rog; dužina 14,5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. A-7, o.s. 2, C−50. Smeštaj: Karataš, depo.
234. Isto kao kat. br. 222.

Rog; dužina 7 cm, prečnik 2 cm. Dijana, 1986, sečenje profila sa unutrašnje strane zapadnog bedema, C−1455. Smeštaj: Karataš, depo.

Rog; dužina 14,5 cm, 5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-7, šut I/gar I, C−94. Smeštaj: Karataš, depo.

VAGE I TEGOVI
U ranovizantijskim utvrđenjima na Dunavu, koja su prvenstveno služila za smeštaj vojnih posada, odvijao se i intenzivan ekonomski život.54 U njima je obavljana kupoprodaja importovanih, ali i lokalnih proizvoda, pa su postojale menjačnice za razmenu novca i njegovu proveru, kao i zamenu zlatnih moneta. Osnovu monetarnog sistema Romejskog carstva činio je zlatni novac, čija je vrednost bila velika. Usled duge upotrebe ili odsecanja rubova njegova težina se smanjivala, a pojavljivali su se i falsifikati. Stoga je nizom monetarnih reformi, započetih još za vreme Anastazija I, ustanovljen odnos između različitih novčanih jedinica na osnovu težine solida. Da bi se izračunala pojedinačna vrednost novca korišćene su precizne novčarske vage manjih dimenzija, kao i tegovi izrađivani tehnikom livenja, uglavnom od bronze, mada su poznati i primerci od stakla. Bez obzira na način izrade, svi su bili baždareni, tako da su vrednosti bile precizno naznačene (Buljević i dr. 1994: 279).
54 O postojanju centara na obali Dunava u kojima je razmenjivana roba svedoče i pisani izvori. Naime, posle hunskih osvajanja sredinom 5. veka, Atila je zahtevao da se romejska granica, а samim tim i pogranično ilirsko sajmište, pomeri na pet dana hoda južno od Dunava, tj. u Naisus. Uporediti: Prisci Fragmenta 7: ВИИНЈ I 2007: 12−13.

78

Osnovna jedinica za merenje težine ranovizantijskom periodu bila je libra, koja je teoretski iznosila 327,45 g, iako ima i drugačijih mišljenja (Schilbach 1970: 167). Od jedne libre mogla su da se iskuju 72 zlatnika, odnosno solida. Libra se delila na unce (27,28 g). Jedna unca bila je jednaka dvanaestom delu libre, a sastojala se od šest nomizmi težine 4,54 g. Ovakav sistem su od Romeja preuzela i pojedina varvarska plemena (Sams 1982: 207; Buljević i dr. 1994: 279). Tegovi za proveru težine novca uglavnom su kvadratnog, ređe kružnog oblika. Na trgovačkim tegovima sreće se oznaka Γ, za jednu uncu (27,28 g), a na novčarskim tegovima oznaka N, za jednu nomizmu. Javljaju se i druge brojčane oznake, obeležene grčkim slovima (Sams 1982: 207; Buljević i dr. 1994: 279).

NOVČARSKE VAGE
O menjačkoj delatnosti u utvrđenjima na prostoru Đerdapa svedoči, pre svega, bronzana vaga nađena u Hajdučkoj vodenici (kat. br. 236), i to u ostavi koju čine 29 solida i jedan tremis, tri tega (kat. br. 240, 248−249), koštani zatvarač za torbicu (kat. br. 186) i keramička posuda (Kondić, V. 1984: 179), kao i potpuno očuvana i fragmentovana vaga, iz Dijane (kat. br. 235, 237). Pokretni deo ovih vaga je u obliku slova T, sa horizontalnom, reljefno obrađenom cilindričnom šipkom čiji su krajevi u vidu kružnih petlji, kroz koje je provlačena žica za spajanje sa tasovima. Poznate su mnogobrojne analogije sa većeg broja lokaliteta. Iz Intercise potiče identična vaga, koja je prema pratećem materijalu opredeljena u period od 4. do 6. veka (László et al. 1957: 236, kat. no. 119, T. XLV/3). Paralele iz 6, odnosno sa početka 7. veka sreću se u Kranju, i to kao deo grobnog inventara (Bitenc, Knific 2001: 63, kat. br. 189), zatim na Gradini na Jelici (Milinković 2002: Abb. 38/4), u Caričinom gradu55 i Gornjem Streocu (Ivanišević, Špehar 2006: 141, fig. 4/1). Na avarskoj nekropoli Kunšetmarto u Mađarskoj nađena je identična vaga, opredeljena u kraj 6. i prvu polovinu 7. veka (Garam 2001: T. 120/1), a analogije su poznate i iz Pernika u Bugarskoj (Любенова 1981: oбр. 34/4−5). Datovanje u rasponu od gotovo dva veka za istovetno izrađene vage najverovatnije ukazuje na njihovo dugo trajanje. Poznati su i slični primerci iz 6. i sa početka 7. veka, i to iz ranovizantijskog sloja tvrđave Ras (Popović, M. 1999: 321, kат. br. 160, sl. 67), iz Caričinog grada,56 sa lokaliteta Sarahčane u Konstantinopolju (Harrison 1986: 257, Cat. No. 467), iz Sarda (Waldbaum 1983: pl. 29/448, 459), kao i sa nalazišta Anemurijum (Russell 1982: 136, fig. 1.6). Iz utvrđenja Ljubičevac ili Ušće Slatinske reke potiče i jedan tas (kat. br. 238). Sličan primerak, ukrašen sa četiri kružne linije grupisane po dve, poznat je sa Gradine na Jelici.57
235. Potpuno očuvana novčarska vaga. Pokretni deo 237. Deo terazija novčarske vage, izrađen od cilindrične

ovih vaga je u obliku slova T, sa horizontalnom, reljefno obrađenom cilindričnom šipkom čiji su krajevi u vidu kružnih petlji, kroz koje je provlačena žica za spajanje sa tasovima. Na sredini horizontalnog dela nalazi se vertikalni pravougaoni dodatak sa pravougaonim otvorom, čiji je gornji kraj reljefno obrađen i petljasto završen. Kroz kružni otvor vertikalno postavljenog dodatka provučen je bronzani lančić od osam karika u obliku slova S, kojima je vaga kačena na željeno mesto. Očuvana su i dva okrugla tasa sa po tri perforacije. Bronza; dužina 17,5 cm, visina 7,9 cm. Dijana, sonda 67/89, svetlomrka zemlja ispod osnove II, 1989, C−201 (T. X/235, sl. 46). Smeštaj: Karataš, depo.
236. Isto kao kat. br. 235.

bronzane šipke kružnog preseka, koja je na krajevima petljasto izvedena. Kroz jednu petlju provučena je mala kružna alka. Bronza; dužina 16 cm. Dijana, 1988, sonda 65/88, osnova IV, C−2379 (T. X/237). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 163, kat. br. 167, T. 21/1.
238. Tas kružnog oblika, oštećen,

sa dve kružne perforacije. Bakar; prečnik 5,8 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (T. X/238). Objavljeno: Кораћ 1980, T. XXXIX/XX.

Bronza, bakar; dužina vage 16,5 cm, visina vage 5,5 cm, prečnik tasa 5 cm. Hajdučka vodenica, 1969, ostava, inv. br. 135. Objavljeno: Кондић, B. 1978: 70, kat. br. 60. Smeštaj: Muzej Đerdapa, Kladovo.

Sl. 46. Novčarska vaga (kat. br. 235)
55 Neobjavljeno, С−76/02. 56 Neobjavljeno, inv. br. 10/64; С−144/02. 57 Neobjavljeno, С−57/97.

79

TEGOVI
Prema brojnim nalazima iz različitih oblasti nekadašnjeg Istočnog carstva, ali i izvan njega, tegovi sa šireg prostora Đerdapa podeljeni su na trgovačke, novčarske i tegove za kantar, a opredeljeni su u 6. i prvu polovinu 7. veka.

/ TRGOVAČKI TEG / Od bronzanih tegova samo jedan je imao vrednost od jedne unce
(kat. br. 239), i to teoretski, pošto nije bilo mogućnosti za njegovo merenje. Mnogobrojne analogije poznate su iz Salone (Buljević i dr. 1994: 281, kat. br. 7−8), sa Kosova (Ivanišević, Špehar 2002: 142, fig. 5.1), iz Caričinog grada (Мано-Зиси 1960: sl. 38/15), odakle potiče i kružni teg iste težine,58 sa avarskog nalazišta Kunsetmarton u Mađarskoj (Garam 2001: T. 119/1), iz Salamine na Kipru (Chavane 1975: T. 61/128), kao i iz zbirke tegova iz Konstantinopolja (Гурулева 1999: Nº 1−2, T. I/1−2).
239. Pločasti teg kvadratnog oblika, na čijoj je

gornjoj površini najverovatnije bio urezan veliki krst na sredini, kao i jedno malo slovo G u donjem levom uglu. Iznad velike oznake i u donjem desnom uglu nalazi se manje slovo A. U gornjem levom i desnom uglu nalaze se po tri mala kružna ornamenta. Bronza, livenje; dimenzije 2,1 x 2,1 cm. Hajdučka vodenica, 1969, ostava, inv. br. 136 (T. X/239). Objavljeno: Кондић, B. 1978: 70, kat. br. 60.

/ NOVČARSKI TEGOVI / Tegovi iz đerdapskih utvrđenja najčešće su novčarski,
sa vrednošću od tri (kat. br. 240), dve (kat. br. 241) i jedne nomizme (kat. br. 242−246), kao i vrednošću tremisa (kat. br. 247−249). Izrađeni su od bronze i stakla, a potiču iz Hajdučke vodenice i Akva. Primerci slični kvadratnom tegu od zelenkastog stakla (kat. br. 240), u vrednosti od dve nomizme, sreću se na Caričinom gradu, odakle potiče i teg kružnog oblika iste vrednosti, ornamentisan sa četiri reljefna poprsja,59 kao i u zbirci tegova iz Konstantinopolja, u kojoj se nalazi i primerak od bronze (Гурулева 1999: 12, Nº 12, T. II). Primerci identični tegovima za merenje jedne nomizme (kat. br. 244, 247) poznati su sa Kosova (Ivanišević, Špehar 2006: 142, fig. 5.2−3) i iz Sarda (Crawford 1990: E14, fig. 477−478; Waldbaum 1983: pl. 29/471), dok sličan teg, ali bez utisnutih kružića, potiče sa Gradine na Jelici.60 Primerku iz Аkva (kat. br. 248) sličan je nalaz iz Caričinog grada.61 Svi primerci iz đerdapskih utvrđenja koji bi teoretski trebalo da imaju vrednost jedne nomizme su izmereni, ali je kod svih dobijena težina manja od propisane (4,54 g) i iznosila je od 1,37 do 4,30 g. To je možda posledica njihove izlizanosti usled česte upotrebe ili pojave lažnih tegova, što je kod naših primeraka verovatnije s obzirom da su u pitanju velike razlike.
240. Pločasti teg kružnog oblika, od zelenkastog stakla. 242. Pločasti teg kvadratnog oblika, na čijoj jednoj

Na jednoj strani nalazi se monogram NG, dok je na drugoj strani nečitak. Staklo, tehnika duvanja u kalup; prečnik 1,7 cm. Hajdučka vodenica, 1969, E-10, inv. br. 140 (T. X/240).
241. Pločasti teg kvadratnog oblika, od zelenkastog

strani je urezano jednostruko slovo N i utisnuto 12 kružića. Bronza, livenje; dimenzije 1,3 x 1,2 cm, težina 3,95 g. Akve (T. X/242). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 166, T. XIX/9.
243. Pločasti teg kvadratnog oblika, na čijoj jednoj

stakla. Uočava se tačkasto izvedeno slovo B, ispod koga su dve vertikalno urezane linije. Staklo, tehnika duvanja u kalup; dimenzije 1,1 x 1,1 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. E-10, inv. br. 136 (T. X/241). Objavljeno: Кондић 1978, 70, kat. br. 60.

strani je urezano jednostruko slovo N i utisnuto 14 kružića. Bronza, livenje; dimenzije 1,3 x 1,3 cm, težina 3,96 g. Akve (T. X/243). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 166, T. XIX/10.
60 Neobjavljeno, С−71/95. 61 Neobjavljeno, С−288/01.

58 Neobjavljeno, NML 1173, 812.

59 Neobjavljeno, С−454/00.

80

244. Pločasti teg kvadratnog oblika, na čijoj jednoj strani

247. Pločasti teg kvadratnog oblika,

je urezano dvostruko slovo N i utisnut jedan kružić. Bronza, livenje; dimenzije 1,3 x 1,3 cm, težina 4,30 g. Akve (T. X/244). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin, depo Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 166, T. XIX/7.
245. Pločasti teg kvadratnog oblika, na čijoj jednoj strani

na čijoj jednoj strani je urezano dvostruko slovo H. Bronza, livenje; dimenzije 0,9 x 0,9 cm, težina 1,42 g. Akve (T. X/247). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 166, T. XIX/8.
248. Pločasti teg kvadratnog oblika, na čijoj

je urezano pet kružića, kao i dve kose linije. Bronza, livenje; dimenzije 1,3 x 1,3 cm, težina 4,30 g. Akve (T. X/245). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 166, T. XIX/6.
246. Pločasti teg kvadratnog oblika,

jednoj strani je urezano jednostruko slovo H. Bronza, livenje; dimenzije 0,9 x 0,9 cm, težina 1,37 g. Akve (T. X/248). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 166, T. XIX/11.
249. Pločasti teg kvadratnog oblika,

na čije je obe strane urezano slovo X. Bronza, livenje; dimenzije 1,1 x 1,1 cm, težina 3,55 g. Akve (T. X/246). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 166, T. XIX/5.

na čijoj jednoj strani je utisnuto pet kružića. Bronza, livenje; dimenzije 1,1 x 1,1 cm, težina 1,90 g. Akve (T. X/249). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 166.

/ TEGOVI ZA KANTAR / Iz utvrđenja sa područja Đerdapa potiče i nekoliko
olovnih tegova različitog oblika, za merenje veće količine robe pomoću kantara. Kupasto oblikovan teg nađen je u Dijani (kat. br. 250), a pločasti teg ovalnog oblika u Mihajlovcu (kat. br. 251). Iz Dijane potiču i okrugli pločasti tegovi (kat. br. 252−253), kao i loptasto oblikovan primerak sa kružnom petljom za kačenje lanca na gornjem kraju (kat. br. 254). Loptasti teg je poznat iz Feliks Romulijane (Живић 2003: 184, кат. бр. 433), zatim sa lokaliteta Gradac u Donjem Dubiču, u blizini Kruševca (Рашковић 2003: 95, sl. 412), iz Gornjeg Streoca (Ivanišević, Špehar 2006: 142, fig. 4.2), Sarda, i to zajedno sa kantarom (Waldbaum 1983: pl. 28/436, 29/447), i sa broda potonulog kod Jasi Ade (Sams 1982: fig. 10/19−20).
250. Teg u obliku kupe, perforiran u gornjem delu. 253. Isto kao kat. br. 252. Dva primerka.

Olovo; visina 10 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, sredina logora, mrka zemlja ispod osnove I, C−169 (T. X/250). Smeštaj: Karataš, depo.
251. Pločasti teg ovalnog oblika, sa kružnom

Olovo; prečnik 8 cm. Dijana, 1994, sonda 72/94, tamnomrka osnova I, C−2. Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
254. Olovni teg u obliku lopte, sa gvozdenom kružnom

perforacijom. Na gornjoj strani nalaze se neorganizovano urezane linije. Olovo; prečnik 8 cm. Mihajlovac−Blato, velika sonda B, EF, o. s. 2, inv. br. 74 (T. X/251). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
252. Pločasti teg kružnog oblika,

petljom na gornjem delu, koja je oštećena. Olovo; visina 5,5 cm, prečnik 5 cm. Dijana, 2001, sonda 78/01, kv. E8/9, tamnomrka zemlja ispod osnove I, C−8 (T. X/254). Smeštaj: Karataš, depo.

sa okruglom perforacijom. Olovo; prečnik 3,3 cm. Dijana, 1988, sonda 64/88, osnova II, C−2274 (T. X/252). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

81

GRAĐEVINSKA OPREMA
Najrasprostranjeniji način zidanja u ranovizantijskom periodu bila je tzv. opus mixtum tehnika, koja je podrazumevala upotrebu kamena i maltera, sa nivelacionim redovima opeke čiji broj na širem prostoru Đerdapa uglavnom iznosi pet, mada su u drugim oblastima poznate i građevine sa tri ili četiri libažna reda opeke. Osim zidova od kvalitetnog materijala, većina objekata imala je i krovnu konstrukciju od drveta, na koju je polagan crep. Nasuprot oficijalnim građevinama, objekti u kojima je živeo siromašniji sloj stanovništva podizani su od skromnijeg materijala, sa zidovima od komada neobrađenog i pritesanog kamena povezanih blatom, ali i od lepa i nepečene cigle. U nekim slučajevima čitav objekat je ozidan kamenom povezanim blatom, a ponegde je ta, tzv. tehnika suhozida korišćena samo za prizemlje, dok je sprat bio od drveta.62 Krovna konstrukcija takođe je bila od drveta i pokrivena crepom, čija je upotreba arheološki potvrđena na lokalitetima Ušće Porečke reke i Rtkovo − Glamija I (Петровић, П. 1984: 286; Gabričević 1986: 71−72). O drvenim delovima objekata svedoče tragovi gorelih greda, okvira prozora i vrata, pragova, kao i različiti građevinski elementi izrađeni uglavnom od gvožđa. Pri ugradnji drvenih konstrukcija najvažniji je bio način njihovog povezivanja, koje se moglo obaviti urezivanjem i uglavljivanjem ili pomoću drvenih, odnosno gvozdenih klinova. Budući da je metal daleko postojaniji i znatno čvršći, korišćeni su gvozdeni klinovi, klamfe i baglame, čiji su veličina i oblik zavisili od funkcije i mesta na kome su se nalazili. U građevinsku opremu spadaju klinovi, klamfe, brave, ključevi, kao i prozorska okna od stakla ili pločica liskuna.

KLINOVI
Za povezivanje drvenih delova konstrukcija korišćeni su klinovi različite dužine i oblika glave, na osnovu čega su razvrstani u pet tipova. Njihov oblik je zavisio od načina upotrebe. Klinovima sa pločastom ili kupastom glavom različite veličine uglavnom su ukucavane daske u grede, dok su klinovi sa glavom u obliku slova T korišćeni za povezivanje greda. Primerci sa Đerdapa bili su upotrebljeni pri izgradnji arhitektonskih objekata, a neki možda i za izradu nameštaja i kovčega. U prvi tip spadaju veliki gvozdeni klinovi sa piramidalnom glavom, čija dužina dostiže i 25 cm, otkriveni na lokalitetima Borđej i Rtkovo − Glamija I (kat. br. 255−256). Sličan klin potiče sa nalazišta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 40/12). Drugi i najzastupljeniji tip su klinovi sa pločastom glavom kružnog (kat. br. 257−273) ili pravougaonog oblika (kat. br. 274−279). Izrađeni su od gvožđa, mada je jedan klin bio od bronze (kat. br. 294) i možda je služio za pravljenje nameštaja. Klinovi sa okruglom glavom potiču iz Hajdučke vodenice, Dijane, Borđeja, Egete i Rtkova − Glamije I. Za takve klinove analogije su poznate sa Gradine na Jelici63 i iz Caričinog grada,64 a sličan im je nalaz iz ranovizantijskog sloja tvrđave Ras (Popović, M. 1999: 117, 319, kат. br. 127−128, sl. 64/8−9). Klinu sa pravougaonom glavom analogan je primerak iz Caričinog grada65 i sa Gradine na Jelici.66 Treći tip obuhvata gvozdene klinove sa kupastom glavom, nađene u Hajdučkoj vodenici, Egeti, Dijani i na lokalitetu Rtkovo − Glamija I (kat. br. 280−285). U četvrti tip svrstani su klinovi sa glavom postavljenom vertikalno u odnosu na telo (kat. br. 286−290), i to iz Hajdučke vodenice, Ljubičevca ili Ušća Slatinske reke, Dijane i Egete. Identični primerci poznati su sa Gradine na Jelici67 i iz Caričinog grada (Bavant 1990: 196, cat. nº 18, pl. XXVIII/18). Poslednji tip čini primerak sa glavom u obliku slova T (kat. br. 291), nađen u Egeti, kome su analogni klinovi sa Gradine na Jelici68 i iz Caričinog grada (Bavant 1990: cat. nº 4−6, 195−196, pl. XXVII/4−6). Slični klinovi nađeni su na lokalitetu Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 40/4143) i u Sardu (Waldbaum 1983: pl. 21/type 5).
62 O ovakvom načinu izgradnje svedoče iskopavanja na Caričinom gradu gde su, na prostoru jugozapadne četvrti Donjeg grada, konstatovani objekti sa tragovima intenzivnog gorenja, koji predstavljaju spratnu konstrukciju. Podatak je dobijen usmeno od dr V. Ivaniševića, rukovodioca iskopavanja 63 Neobjavljeno, С−2/89, 37/89. 65 Neobjavljeno, С−32/82, С−46/81, С−41/82. 67 Neobjavljeno, С−65/95. 69 Neobjavljeno, inv. br. 51/53. 64 Neobjavljeno, С−5/82. 66 Neobjavljeno, С−19/86. 68 Neobjavljeno, С−217/96.

82

255. Veliki masivan klin sa glavom

267. Isto kao kat. br. 257.

u obliku piramide i telom pravougaonog preseka, koje se špicasto završava. Gvožđe, kovanje; dužina 25 cm. Borđej, 1980, sonda B, inv. br. 62 (T. XI/255). Smeštaj: Karataš, depo.
256. Isto kao kat. br. 255.

Gvožđe, kovanje; dužina 8,2 cm, prečnik glave 2,5 cm. Egeta, sektor II, 1981, sonda 10, relativna dubina 0,50 m, inv. br. 13. Smeštaj: Karataš, depo.
268. Isto kao kat. br. 257. Donji kraj polomljen.

Gvožđe, kovanje; dužina 12,8 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. B-7, sloj gara I. Smeštaj: Karataš, depo.
257. Klin sa okruglom pločastom glavom i telom

Gvožđe, kovanje; dužina 6,5 cm, prečnik glave 2 cm. Hajdučka vodenica, 1970, sonda J-8, relativna dubina 1,20 m od kočića U-8. Smeštaj: Karataš, depo, kesa 254.
269. Isto kao kat. br. 257.

kvadratnog preseka, koje se špicasto završava. Gvožđe, kovanje; dužina 8,8 cm, prečnik glave 3 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. E-7, šut I, C−202 (T. XI/257). Smeštaj: Karataš, depo.
258. Slično kao kat. br. 257.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 10 cm, prečnik glave 1,6 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. A-5, o.s. 1, C−4. Smeštaj: Karataš, depo.
270. Isto kao kat. br. 257.

Gvožđe, kovanje; dužina 6,5 cm, prečnik glave 2 cm. Rtkovo – Glamija I, kv. A-6, šut I, 1981, C−182 (T. XI/258). Smeštaj: Karataš, depo.
259. Isto kao kat. br. 257.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 6 cm, prečnik glave 1,7 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. A-8, šut I, C−193. Smeštaj: Karataš, depo.
271. Klin sa okruglom pločastom glavom i telom

Gvožđe, kovanje; dužina 6,4 cm, prečnik glave 1,8 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. C−5, o.s. 1, C−150. Smeštaj: Karataš, depo.
260. Isto kao kat. br. 257.

Gvožđe, kovanje; dužina 8 cm, prečnik glave 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. F-2, sloj crne zemlje. Smeštaj: Karataš, depo.
261. Isto kao kat. br. 257.

kvadratnog preseka, čiji je donji kraj polomljen. Bronza; očuvana dužina 5,5 cm, prečnik glave 1,3 cm. Dijana, 1983, sonda 49/85, severni bedem, žućkastomrka zemlja, prostorija 1, osnova III, C−1236 (T. XI/271). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 174, 175, kat. br. 253, T. 28/9.
272. Masivniji klin sa okruglom pločastom glavom,

Gvožđe, kovanje; dužina 10 cm, prečnik glave 2,5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. E-4, šut I. Smeštaj: Karataš, depo.
262. Isto kao kat. br. 257.

ojačanjem na vratu kvadratnog preseka i telom kvadratnog preseka, koje se špicasto završava. Gvožđe, kovanje; dužina 8 cm, prečnik glave 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-8, šut 1, C−191 (T. XI/272). Smeštaj: Karataš, depo.
273. Isto kao kat. br. 272.

Gvožđe, kovanje; dužina 9,2 cm, prečnik glave 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. A-2, o.s. 2, C−59. Smeštaj: Karataš, depo.
263. Isto kao kat. br. 257.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 10,5 cm, prečnik glave 2,5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. A−8, gar 1, C−192. Smeštaj: Karataš, depo.
274. Klin sa pravougaonom pločastom glavom i telom

Gvožđe, kovanje; dužina 8,5 cm, prečnik glave 3 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. E-7, o.s. 2, C−40. Smeštaj: Karataš, depo.
264. Isto kao kat. br. 257.

Gvožđe, kovanje; dužina 5,5 cm, prečnik glave 1 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. A-4, o.s. 2, C−90. Smeštaj: Karataš, depo.
265. Isto kao kat. br. 257. Tri primerka.

kvadratnog preseka, koje se špicasto završava. Gvožđe, kovanje; dužina 8,5 cm, dimenzije glave 2 x 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. C−5, o.s. 1, C−171 (T. XI/274). Smeštaj: Karataš, depo.
275. Isto kao kat. br. 274. Glava je oštećena.

Gvožđe, kovanje; dužina 4,3−8,3 cm, prečnik glave 1,3 cm. Hajdučka vodenica, 1970, kv. I-8, relativna dubina 0,45 m od kočića J-8. Smeštaj: Karataš, depo, kesa 158.
266. Isto kao kat. br. 257.

Gvožđe, kovanje; dužina 7 cm, dimenzije glave 2,2 x 1,7 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, C−5, o.s. 1, C−171 (T. XI/275). Smeštaj: Karataš, depo.
276. Isto kao kat. br. 274.

Gvožđe, kovanje; dužina 8,5 cm, prečnik 2,1 cm. Borđej, 1980, sonda B, uz profil AD, relativna dubina 0,70 m, inv. br. 28. Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; dužina 9,5 cm, dimenzije glave 1,7 x 1,7 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. B-5, površinski sloj, C−187. Smeštaj: Karataš, depo.

83

277. Isto kao kat. br. 274.

284. Isto kao kat. br. 280.

Gvožđe, kovanje; dužina 13,5 cm, dimenzije glave 2,5 x 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. E-7, šut I, C−202. Smeštaj: Karataš, depo.
278. Isto kao kat. br. 274.

Gvožđe, kovanje; dužina 11,5 cm, prečnik glave 2,3 cm. Egeta, 1981, sektor II, sonda 13, relativna dubina 0,40 m, inv. br. 1. Smeštaj: Karataš, depo.
285. Isto kao kat. br. 280.

Gvožđe, kovanje; dužina 6,5 cm, dimenzije glave 1,8 x 1,8 cm. Borđej, 1980, sonda B, uz profil AD, relativna dubina 0,70 m, inv. br. 27. Smeštaj: Karataš, depo.
279. Isto kao kat. br. 274.

Gvožđe, kovanje; dužina 13 cm, prečnik glave 2 cm. Egeta, 1981, sektor II, sonda 14, relativna dubina 0,40 m, sloj I, inv. br. 1. Smeštaj: Karataš, depo.
286. Klin sa trougaonom pločastom glavom zabljenih

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 6,5 cm, dimenzije glave 2 x 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. B-8, šut I, C−213 (T. XI/279). Smeštaj: Karataš, depo.
280. Klin sa kupastom glavom i telom kvadratnog

uglova, postavljenom vertikalno u odnosu na telo pravougaonog preseka, koje se špicasto završava. Gvožđe, kovanje; dužina 16,2 cm. Hajdučka vodenica, 1970, kv. I−8, relativna dubina 0,45 m od kočića J−8, inv. br. 222 (T. XII/286). Smeštaj: Karataš, depo.
287. Isto kao kat. br. 286.

preseka, koje se špicasto završava. Gvožđe, kovanje; dužina 9,2 cm, prečnik glave 2 cm. Hajdučka vodenica, 1969, sonda H-11, relativna dubina 1,30 m (T. XI/280). Smeštaj: Karataš, depo, kesa 98.
281. Isto kao kat. br. 280. Pet primeraka.

Gvožđe, kovanje; dužina 12,7 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: 98, T. XXVII/XXXVI.
288. Isto kao kat. br. 286.

Gvožđe, kovanje; dužina 6 cm, 6,5 cm, 7 cm, 8,2 cm, 9 cm, prečnik glave 2−2,5 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. I−8, relativna dubina 1 m od kočića I−8. Smeštaj: Karataš, depo, kesa 90.
282. Isto kao kat. br. 280.

Gvožđe, kovanje; dužina 16 cm. Dijana, 1985, sonda 53/85, kv. 2, crvenkasta zemlja ispod osnove I, C−1319.
289. Isto kao kat. br. 286.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 11,5 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, sloj III, C−1418.
290. Isto kao kat. br. 286.

Gvožđe, kovanje; dužina 5,5 cm, prečnik glave 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-3, o.s. 3, C−162. Smeštaj: Karataš, depo.
283. Isto kao kat. br. 280.

Gvožđe, kovanje; dužina 6−6,6 cm. Egeta, 1981, sektor II, sonda 5, relativna dubina 0,25 m, inv. br. 42. Smeštaj: Karataš, depo.
291. Klin u obliku slova T, sa telom kvadratnog preseka

Gvožđe, kovanje; dužina 5,7 cm, prečnik glave 1,5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. A-5, šut I, C−2. Smeštaj: Karataš, depo.

koje se špicasto završava. Gvožđe, kovanje; dužina 8,2 cm, širina glave 2,5 cm. Egeta, 1981, sektor II, sonda 9, sloj III, inv. br. 41 (T. XII/291). Smeštaj: Karataš, depo.

KLAMFE
U đerdapskim utvrđenjima nađene su i klamfe različitog oblika i dimenzija (kat. br. 292−305), koje su takođe služile za spajanje građevinskih elemenata od drveta. Telo im je pravougaono ili ovalno, a od njega se vertikalno pružaju dva špicasta kraka, pa su uglavnom korišćene za spajanje dasaka ili greda na uglovima objekata. Prema obliku tela, u Đerdapu su izdvojena tri tipa klamfi. Sa lokaliteta Borđej, Pontes, Rtkovo − Glamija I i Dijana (kat. br. 292−296) potiču klamfe pravougaonog tela, svrstane u prvi tip. Njihove analogije sreću se na nalazištu Liška ćava u zapadnoj Srbiji (Радичевић 2002: сл. 9/4) i u Caričinom gradu,69 a slični primerci nađeni su u ranovizantijskim slojevima tvrđave Ras (Popović, M. 1999: 117, 310, kат. br. 137−138, sl. 64/18−19) i u Caričinom gradu.70

69 Neobjavljeno, inv. br. 51/53.

70 Neobjavljeno, С−54/87.

84

Drugi tip predstavljaju klamfe sa telom nepravilnog ovalnog oblika, i to sa lokaliteta Rtkovo − Glamija I (kat. br. 297−298), kojima su slični primerci iz Caričinog grada.71 Treći tip čine klamfe pravougaonog tela, sa lokaliteta Rtkovo − Glamija I, Mihajlovac−Blato, Egeta i Borđej (kat. br. 299−305). Slični nalazi sreću se na Gradini na Jelici,72 u Caričinom gradu73 i na lokalitetu Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 39/41−44).
292. Klamfa sa pravougaonim telom 299. Klamfa sa telom pravougaonog oblika i preseka,

i blago izvijenim kracima. Gvožđe, kovanje; dužina 9,4 cm, širina 4,5 cm. Borđej, 1980, sonda D, kv. EG, inv. br. 214 (T. XII/292). Smeštaj: Karataš, depo.
293. Isto kao kat. br. 292.

i sa dva polukružno savijena kraka. Gvožđe, kovanje; dužina 5 cm, širina 0,8 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. C−6, šut I, C−245 (T. XII/299). Smeštaj: Karataš, depo.
300. Isto kao kat. br. 299.

Gvožđe, kovanje; dužina 5 cm, širina 1 cm. Pontes, 1979, kv. K/4, sloj I, C−103. Smeštaj: Karataš, depo.
294. Isto kao kat. br. 292.

Gvožđe, kovanje; dužina 7 cm, širina 0,6 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. G/IV, o.s. II. Smeštaj: Karataš, depo.
301. Isto kao kat. br. 299.

Gvožđe, kovanje; dužina 10 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. E-7, o.s. 3, C−123. Smeštaj: Karataš, depo.
295. Isto kao kat. br. 292.

Gvožđe, kovanje; dužina 5 cm, širina 0,8 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. G/IV, o.s. II. Smeštaj: Karataš, depo.
302. Isto kao kat. br. 299. Kraci su oštećeni.

Gvožđe, kovanje; dužina 5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. D-2, o.s. 2, C−141. Smeštaj: Karataš, depo.
296. Isto kao kat. br. 292.

Gvožđe, kovanje; dužina 5,2 cm, širina 1 cm. Egeta, 1981, sektor II, sonda 9, relativna dubina 0,15 m, inv. br. 7. Smeštaj: Karataš, depo.
303. Isto kao kat. br. 299.

Gvožđe, kovanje; dužina 6,7 cm, širina 4 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadni bedem, osnova IV, C−583. Smeštaj: Karataš, depo.
297. Klamfa sa nepravilnim ovalnim telom pravougaonog

Gvožđe, kovanje; dužina 6,3 cm, širina 0,8 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. E−7, o.s. 2, C−37. Smeštaj: Karataš, depo.
304. Isto kao kat. br. 299.

preseka i sa dva polukružno savijena kraka. Gvožđe, kovanje; dužina 7 cm, širina 2,5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. C−5, šut I, C−167 (T. XII/297). Smeštaj: Karataš, depo.
298. Klamfa sa telom deltoidnog oblika

Gvožđe, kovanje; dužina 5,5 cm, širina 1,5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. A−7, o.s. 1, C−11. Smeštaj: Karataš, depo.
305. Isto kao kat. br. 299.

i pravougaonog preseka, čiji su kraci polomljeni. Gvožđe, kovanje; dužina 5,8 cm, širina 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. D-2, o.s. 1, C−26 (T. XII/298). Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; dužina 5,4 cm, širina 1,4 cm. Borđej, 1980, sonda I, inv. br. 102. Smeštaj: Karataš, depo.

BAGLAMA
Baglame su služile za zatvaranje vrata i prozora, a načinjene su isključivo od gvožđa. Sastoje se od dva ili više delova, pri čemu je jedan pričvršćivan za vrata ili prozor. Jedini primerak potiče iz Dijane (kat. br. 306).
306. Dvodelna baglama sastavljena od pločastog dela,

čiji se jedan kraj završava u vidu kružne petlje, dok je drugi povijen pod uglom od 90 stepeni i izveden u obliku pravougaone petlje, koja je oštećena. Kroz kružnu petlju provučena je dvokraka oštećena šipka. Gvožđe, kovanje; dužina 14,2 cm, širina 1,8 cm. Dijana, 1986, sonda 56/86, sloj III, C−1506 (T. XII/306). Smeštaj: Karataš, depo.
71 Neobjavljeno, С−156/98. 72 Neobjavljeno, С−1/88. 73 Neobjavljeno, С−135/01.

85

BRAVE
U Dijani su nađeni i mehanizmi za zaključavanje, odnosno delovi kvadratne i kružne oplate za bravu (kat. br. 307−310), kao i deo brave koji je umetan u bočnu stranu vrata (kat. br. 311). Kvadratna oplata brave izrađena je od bronzanog lima i na sredini prednje strane ima otvor za ključić, oko koga su urezani kružni motivi (kat. br. 307). Sličan primerak poznat je iz Intercise, mada se on vezuje za 4. vek (László et al. 1957: 331, kat. no. 32, T. LVIII/3). Prema načinu ornamentisanja, nalazu iz Dijane slična je oplata iz Caričinog grada (Bavant 1990: 203, cat. nº 59, pl. XXX/59), opredeljena u 6. i početak 7. veka. S druge strane, sa lokaliteta Liška ćava (Радичевић 2002: sl. 7/7) potiče analogija za kružnu oplatu od bronzanog lima, sa otvorom za ključ u vidu slova T, takođe iz Dijane (kat. br. 310). Na ovom lokalitetu nađen je i bronzani deo brave koji je umetan u bočnu stranu vrata (kat. br. 311). Analogni primerci, ali od gvožđa, javljaju se u Intercisi, gde su datovani u 4. vek (László et al. 1957: 335, kat. no. 60, T. LX/3), u Čečanu (Ivanišević, Špehar 2006: 148, fig. 10.11), kao i u Caričinom gradu,74 odakle je poznat i sličan deo brave (Bavant 1990: 201, cat. nº 44, 45, pl. XXIX/44, 45).
307. Kvadratna oplata brave sa perforacijom 310. Kružna bronzana oplata brave, sa dugmetastim

neodređenog oblika na središnjem delu, koja najverovatnije predstavlja otvor za ključić. Ukrašena je kružnim motivom. Bronza, livenje; dužina 11, širina 11 cm. Dijana, 1987, sonda 58/87, osnova II, C−1594 (T. XIII/307). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: kat. br. 93, 153, T. 13/1.
308. Pravougaona oplata brave sa perforacijom

ispupčenjem u sredini, iznad koga se nalazi perforacija u vidu slova T, najverovatnije otvor za ključić. Na oplati su četiri simetrično raspoređene kružne perforacije za nitne. Površina je ukrašena koncentričnim krugovima. Bronza, livenje; prečnik 4,7 cm. Dijana, 1980, sonda 9/80, kvadrat I, žućkastomrka zemlja sa malo šuta, C−200 (T. XIII/310, sl. 47). Smeštaj: Karataš, depo.
311. Deo brave pravougaonog oblika, sa četiri kružna otvora

neodređenog oblika na središnjem delu, koja najverovatnije predstavlja otvor za ključić. Na tri očuvana ugla vidljive su kvadratne perforacije. Bronza, livenje; dužina 6,8, širina 5,7 cm. Dijana, 1980, sonda 12/80, C−266 (T. XIII/308). Smeštaj: Karataš, depo.
309. Fragment oplate brave, na kome su očuvane tri kruž-

nejednake veličine i jednim otvorom u vidu osmice. Bronza, livenje; dužina 6 cm, širina 1,3 cm. Dijana, 1987, sonda 60/87, crvenkastomrka zemlja, ispod osnove II, C−1883 (T. XIII/311). Smeštaj: Karataš, depo.

ne perforacije, kao i motiv koncentričnih krugova. Bronza, livenje; očuvana dužina 6,3 cm, očuvana širina 2,5 cm. Dijana, sonda 12/80, 1980, spoljna strana bedema, iznad poda od opeka, sloj gareži, C−226 (T. XIII/309). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: kat. br. 117, 155, T. 14/4.
Sl. 47. Oplata brave (kat. br. 310)

KATANAC
Katanac u obliku kvadra otkriven je u Dijani (kat. br. 312). Sličan primerak, datovan u 6. vek, potiče iz Feliks Romulijane gde je, kako nam se čini, pogrešno protumačen kao brava (Живић 2003: 162, кат. бр. 345). Analogni, ali i slični katanci, opredeljeni u 6. vek, potiču sa lokaliteta Golemanovo Kale u Sadovecu (Uenze 1992: Taf. 34/6b−14, 35/1a−3b).
312. Katanac u obliku kvadra, sa ostatkom šipke

pravougaonog preseka koja izlazi iz njega. Jedan deo šipke je polomljen. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 12, 7 cm, dimenzije mehanizma 5 x 2,3 cm. Dijana, 1987, sonda 57/86, svetlomrka zemlja, ispod osnove II, C−1606 (T. XIII/312, sl. 48). Smeštaj: Karataš, depo.
Sl. 48. Katanac (kat. br. 312)
74 Neobjavljeno, С−154/85.

86

KLJUČEVI
Iz đerdapskih utvrđenja poznati su i ključevi raznovrsnog oblika, koji mogu da se podele u dva osnovna tipa. Prvom tipu pripadaju ključevi sa četiri pera (kat. br. 313−315), dok drugi tip čine primerci čiji se donji deo račva u dva lučno savijena kraja (kat. br. 316−317). Ključ sličan prvom tipu potiče iz Caričinog grada.75 Drugi tip je konstatovan u Mađarskoj, na nekropolama iz ranog avarskog perioda (Garam 2002: 164, Abb. 7).
313. Ključ jednostavnog oblika, sa telom u vidu 316. Ključ sa telom u obliku šipke pravougaonog

trapezoidne šipke koja se u gornjem delu završava perforiranim kružnim proširenjem, dok se na donjem delu, savijenom ulevo pod pravim uglom, nalaze četiri pera. Gvožđe, kovanje; dužina 6,9 cm, širina 2,8 cm. Dijana, 1983, kv. 1/83, svetlomrka zemlja, ispod osnove II, C−821 (T. XIII/313). Smeštaj: Karataš, depo.
314. Isto kao kat. br. 313. Donji deo je polomljen.

preseka, koje se na jednom kraju račva u dva polukružno savijena kraka. Gvožđe, kovanje; dužina 17,5 cm, širina 4,3 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, ispod zida 3, C−1492 (T. XIII/316). Smeštaj: Karataš, depo.
317. Isto kao kat. br. 316.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 5,8 cm, širina 1,6 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadna kapija, unutrašnja strana bedema, iznad poda I, C−546. Smeštaj: Karataš, depo.
315. Isto kao kat. br. 313.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 12,5 cm, širina 5 cm. Egeta, 1981, sektor II, sonda 10, relativna dubina 0,50 m, inv. br. 27. Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 4,3 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1982, sonda 31/82, zapadna kapija, ispod osnove III, C−563. Smeštaj: Karataš, depo.

ŠARKA
U građevinske elemente uslovno je svrstan i deo mehanizma za zatvaranje koji je najverovatnije pripadao manjem kovčežiću (kat. br. 318). To je šarka pravougaonog oblika, nađena u naseobinskom sloju Dijane. Analogije su poznate sa gepidske nekropole Kelked − Feketekapu A (grob br. 539), koja potiče iz vremena avarske dominacije (Kiss 1996: T. 94/26), kao i sa Hiosa (Balance 1989: fig. 51/38).
318. Pravougaona šarka za manji kovčežić, čiji se

jedan kraj završava u vidu kružnog perforiranog proširenja. Duž unutrašnje ivice kružnog dela simetrično su raspoređeni kružni motivi. Pravougaoni deo je po vertikalnoj osi ukrašen na isti način, kao i sa dve horizontalne linije od po tri kružića, čime se dobija krstasti motiv. Bronza; dužina 4,5 cm, prečnik 1,7 cm Dijana, 1983, kv. 2/83, svetlomrka zemlja, ispod osnove II, C−827 (T. XIII/318). Smeštaj: Karataš, depo.

PROZORSKA OKNA
Izgradnja kuće završavana je postavljanjem vrata i ramova za prozore. Postojanje prozora konstatovano je posredno, zahvaljujući fragmentima okana. Osnovna uloga prozora bila je propuštanje svetlosti, ali i održavanje toplote. Zbog providnosti, staklo je bilo idealan materijal, a imalo je i estetsku vrednost jer je proizvođeno u različitim bojama (kat. br. 319−328). Fragmenti prozorskih okana sakupljeni na prostoru Đerdapa su od stakla zelene, žute i plave boje, pa se može samo zamisliti kolorit koji su sunčevi zraci stvarali u unutrašnjosti objekta.
75 Neobjavljeno, С−123/88.

87

Prozorska okna sa šireg područja Đerdapa rađena su tehnikom duvanja u cilindar, ali je korišćeno i livenje stakla u kalupima, kao i duvanje u krunu. Ipak, pokazalo se da je tehnika duvanja u cilindar bila najdelotvornija jer je tako dobijeno staklo bilo dva do četiri puta tanje, a samim tim i prozirnije od stakla izrađenog tehnikom duvanja u kalup (Fontaine, Foy 2005: 19−20). U đerdapskim utvrđenjima nađen je veliki broj fragmenata prozorskog stakla, kao i u Donjem gradu na lokalitetu Caričin grad, i to na većini stambenih objekata,76 pa se može pretpostaviti da su staklena okna bila veoma često korišćena u ranovizantijskom periodu. Analogije potiču iz ranovizantijskih slojeva Gradine na Jelici (Milinković 2002: Abb. 36), sa Kosova (Ivanišević, Špehar 2006: 143, fig. 4.17−19), kao i iz Caričinog grada,77 gde su, osim jednostavnih okana u različitim bojama, nađeni i luksuzni primerci sa umetnutim zlatnim folijama.78 Za izradu prozorskih okana korišćeni su i tanki listovi liskuna beličaste boje, koji su sečeni na pravougaone pločice manjih dimenzija, o čemu svedoči nalaz iz naseobinskog sloja na lokalitetu Borđej (kat. br. 329). Pošto čitava površina okna nije mogla da se izreže odjednom, ove pločice su perforirane i povezivane olovnim zakivcima, a potom su stavljane u drvene okvire. Takav način zatvaranja prozorskih otvora najverovatnije je bio manje efikasan i efektan od upotrebe stakla, ali je svakako bio delotvoran. Okno od liskuna, analogno našem primerku, nađeno je u Caričinom gradu.79
319. Fragment okna od providnog zelenkastog stakla, 325. Isto kao kat. br. 324. Više fragmenata.

sa očuvanom ivicom koja je usađivana u ram. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; dimenzije 9,5 x 6 cm. Pontes, 1986, kv. M/13, ukop 2, kuća 2, C−467 (T. XIII/319). Smeštaj: Karataš, depo.
320. Isto kao kat. br. 319.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; dimenzije 4,5 x 3,5 cm. Pontes, 1985, kv. H/12, jama 256`, C−160. Smeštaj: Karataš, depo.
326. Isto kao kat. br. 324. Više fragmenata.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; dimenzije 3,5 x 4,7 cm. Pontes, 1984, kv. GH/12, jama 82`, C−185. Smeštaj: Karataš, depo.
321. Isto kao kat. br. 319.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; najveće dimenzije 6 x 4 cm. Pontes, 1982, kv. G/19, jama 62`, C−205. Smeštaj: Karataš, depo.
327. Slično kao kat. br. 324.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; dimenzije 4 x 5 cm. Pontes, 1981, kv. F/11, sloj B, C−234. Smeštaj: Karataš, depo.
322. Isto kao kat. br. 319. Tri fragmenta.

Providno staklo plavičaste boje. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; dimenzije 4,3 x 4 cm. Hajdučka vodenica, 1967, kula A, šut. Smeštaj: Karataš, depo.
328. Isto kao kat. br. 327.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; dimenzije 6,5 x 2,1 cm, 6 x 3,9 cm, 5,3 x 2,3 cm. Hajdučka vodenica, 1970, kv. G-9, na 1 m od južnog zida crkve. Smeštaj: Karataš, depo.
323. Isto kao kat. br. 319. Više fragmenata.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; dimenzije 10 x 4,5 cm. Dijana, 1978, sonda 3/78, martirijum, spoljna površina južnog zida, površinski šut, C−13. Smeštaj: Karataš, depo.
329. Dva fragmenta okna od liskuna, sa obrađenim ivi-

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; dimenzije 12,5 x 4,7 cm. Pontes, 1986, kv. M/13, jama 375`, C−76. Smeštaj: Karataš, depo.
324. Slično kao kat. br. 319. Providno staklo žućkaste boje.

cama koje su uglavljivane u ram i jednom manjom kružnom perforacijom. Liskun; dimenzije 6 x 4,5 cm, 7 x 4 cm. Borđej, 1980, sonda A, inv. br. 1 (T. XIII/329). Smeštaj: Karataš, depo.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; dimenzije 9 x 2,5 cm. Pontes, 1979, kv. J/4, sloj I, C−73. Smeštaj: Karataš, depo.

76 Usmeni podatak dr V. Ivaniševića, rukovodioca iskopavanja. 78 Neobjavljenо, С−88/02, С−152/03.

77 Neobjavljeno, С−36/81, inv. br. 8/78. 79 Neobjavljeno, С−120/89.

88

OPREMA ZA OSVETLJAVANJE
Oprema za osvetljavanje bila je deo kućnog mobilijara, a prema načinu upotrebe deli se na statičnu i prenosnu. Prvoj grupi pripadaju razni nosači lampi od gvožđa ili bronze, kao i staklene lampe. Druga, znatno brojnija grupa, obuhvata raznovrsne keramičke i bronzane lampe (žiške), koje su uglavnom nošene u ruci, mada su mogle biti položene i na stalak. Žišci su imali recipijente različitog oblika, sa najmanje dva otvora, od kojih je jedan služio za sipanje ulja, a drugi za umetanje fitilja koji je, potopljen u ulje, postepeno goreo. U zavisnosti od potrebe, ponekad su izrađivani i primerci sa dva, tri ili više otvora, čime je pojačavan intenzitet svetlosti. Osim funkcionalnosti, prilikom njihove izrade poštovan je i estetski princip, pa su žišci bogato ukrašavani u skladu sa željama vlasnika.

NOSAČI SVETILJKI
Ovi predmeti su razvrstani u nekoliko tipova. U Dijani je nađen fragmentovan bronzani nosač polijeleja čiji je gornji deo kružnog pločastog oblika sa talasastim ivicama, na kome se nalazi sedam simetrično raspoređenih pravougaonih perforacija (kat. br. 330). Sa istog lokaliteta potiču i dva nosača svetiljki jednostavne izrade, načinjena od bronzane žice kružnog preseka, a iz Pontesa jedan primerak (kat. br. 331−333). Izdvaja se i nosač svetiljki konkavnog oblika, nađen u Dijani, za koji su bile prikačene tri žice ili lanca (kat. br. 334). Slični, jednostavno izrađeni nosači kandila poznati su sa lokaliteta Gornji Streoc (Ivanišević, Špehar 2006: 142, fig. 4/5), Caričin grad (Bavant 1990: cat. nº 69, 205, pl. XXXI/69; Bavant, Ivanišević 2003: 63, kat. br. 10) i Sard (Waldbaum 1983: pl. 38/600). U jugozapadnoj četvrti Donjeg grada u Caričinom gradu nosači kandila su nađeni u kućama i crkvama,80 pa su činili opremu domaćinstva ili deo crkvenog mobilijara.
330. Nosač polijeleja čiji je donji deo kružnog pločastog

oblika, sa talasasto obrađenim ivicama. Na donjem delu nalazi se sedam simetrično raspoređenih pravougaonih perforacija, koje su u delu ka centralnoj kružnoj perforaciji kružno proširene. Pločasti deo je pričvršćen za tordiranu dršku, koja u donjem delu ima kvadratni, a u gornjem kružni presek. Donji deo drške reljefno je obrađen. Bronza; dužina 19,2 cm, prečnik 6,2 cm. Dijana, 1978, sonda 1/78, C−45 (T. XIV/330, sl. 49). Smeštaj: Karataš, depo.
331. Nosač svetiljki od tanje tordirane žice, na

Sl. 49. Nosač kandila (kat. br. 330)

jednom kraju petljasto izvedene i provučene kroz ravnokraki krst proširenih krajeva, koji je na dva mesta kružno perforiran. Horizontalni kraci krsta delimično su oštećeni. Gvožđe; dužina žice 13,2 cm, dimenzije krsta 3,2 x 2,7 cm. Dijana, 1981, sonda 29/81, unutar bedema uz profil ab, prilikom rušenja zida 1 iz osnove I, C−448 (T. XIV/331, sl. 50). Smeštaj: Karataš, depo.
332. Nosač svetiljki od četiri žice. Krak koji je kačen na

Sl. 50. Nosač kandila (kat. br. 331)

tavanicu polukružno je savijen u gornjem delu, dok se u donjem delu petljasto završava. Na petljasti završetak zakačena su tri identična, na oba kraja petljasto izvedena kraka, koja na zadnjem kraju imaju po jednu kuku. Bronza; dužina 25 cm. Pontes, 1982, kv. G/19, jama 62`, C−201 (T. XIV/332, sl. 51). Smeštaj: Karataš, depo.
Sl. 51. Nosač kandila (kat. br. 332)
80 Usmeni podatak dr V. Ivaniševića, rukovodioca iskopavanja.

89

333. Isto kao kat. br. 332.

334. Nosač svetiljki sa konkavnom okruglom pločom

Bronza; dužina 20 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadna kapija, iznad nivoa poda I, C−544. Smeštaj: Karataš, depo.

koja na donjoj strani ima tri pravilno raspoređene, upravno postavljene kružne alke. Bronza; prečnik 7,8 cm. Dijana, 1980, sonda 9/80, žutomrka zemlja sa malo šuta, C−218 (T. XIV/334). Smeštaj: Karataš, depo.

STAKLENE SVETILJKE
Staklene svetiljke su bile statični deo opreme za osvetljavanje. Stavljane su u poseban nosač kružnog oblika – polijelej, koji je lancem kačen za tavanicu i koji je istovremeno nosio veći broj staklenih lampi u koje je sipano ulje i umetan fitilj. Ove svetiljke, koje se javljaju od 4. do 13. veka, poznate su na čitavom Mediteranu, kao i sa teritorije kasnoantičkih provincija u unutrašnjosti Evrope (Hadad 2001: 63−64, 68). U ranovizantijskim slojevima đerdapskih utvrđenja na desnoj obali Dunava nađeni su fragmenti staklenih svetiljki (kat. br. 335−352). Posude sa levkastim donjim delom, koje su služile za osvetljavanje prostorija, poznate su i sa drugih lokaliteta. Za primerke kat. br. 336−348 odgovarajuće analogije srećemo u Italiji, na lokalitetu Invilino Ibligo (Bierbrauer 1987: T. 157/1), a primerci slični kat. br. 349−351 potiču iz Sadoveca, sa lokaliteta Golemanovo Kale (Kuzmanov 1992: T. 50/14, 16).
335. Svetiljka od svetlozelenog stakla, od koje je očuvan 341. Isto kao kat. br. 336.

samo donji, levkasto oblikovan deo. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 4,6 cm. Rtkovo − Glamija I (T. XIV/335). Objavljeno: Han 1986: 94, fig. 25/8; Ružić 1994: 56, kat. br. 1180, T. XLIII/7.
336. Svetiljka od zelenkastog stakla, od koje je očuvan

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 4,1 cm. Pontes, 1981, kv. G/13, sloj V, C−62. Smeštaj: Karataš, depo.
342. Isto kao kat. br. 336.

samo donji, levkasto oblikovan deo. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 4,3 cm. Pontes, 1985, N/15, ukop u kvadrant A, C−471 (T. XIV/336). Smeštaj: Karataš, depo.
337. Isto kao kat. br. 336.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 3 cm. Dijana, 1978, sonda 2/78, zapadni bedem, proširenje, šut, C−31. Smeštaj: Karataš, depo.
343. Isto kao kat. br. 336.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 3 cm. Dijana, sonda 55/86, sloj III, 1986, C−1408. Smeštaj: Karataš, depo.
344. Isto kao kat. br. 336.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 3 cm. Dijana, 2001, sonda 78/01, kv. E8/9, tamnomrka zemlja, ispod osnove I, C−5. Smeštaj: Karataš, depo.
338. Isto kao kat. br. 336.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,5 cm. Dijana, 1987, sonda 60/87, osnova III, C−1850. Smeštaj: Karataš, depo.
345. Slično kao kat. br. 336. Žućkasto staklo.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 4,1 cm. Dijana, 2001, sonda 78/01, kv. E8/9, ispod osnove I, C−18. Smeštaj: Karataš, depo.
339. Isto kao kat. br. 336.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,3 cm. Dijana, 1998, sonda 59/98, sa spoljne strane južnog bedema, C−8. Smeštaj: Karataš, depo.
346. Isto kao kat. br. 345.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,3 cm. Dijana, 2001, sonda 78/01, kv. E8/9, žutomrka rastresita zemlja sa šutom, ispod osnove III, C−24. Smeštaj: Karataš, depo.
340. Isto kao kat. br. 336.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,3 cm. Dijana, 1998, sonda 77/98, južna kapija, osnova II/III, C−51. Smeštaj: Karataš, depo.
347. Slično kao kat. br. 336. Žućkastozelenkasto staklo.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 3,2 cm. Dijana, 1981, sonda 28/81, kompleks južnog bedema, iz lepa, pod I, C−419. Smeštaj: Karataš, depo.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 2,6 cm. Dijana, 2001, sonda 78/01, kv. E8/9, mrka zemlja sa šutom ispod osnove II, C−17. Smeštaj: Karataš, depo.

90

348. Slično kao kat. br. 336.

351. Svetiljka od zelenog stakla, od koje je očuvan samo

Više posuda od maslinastog i svetlozelenog stakla. Staklo, tehnika slobodnog duvanja. Mora Vagei. Objavljeno: Ružić 1994: 56, kat. br. 1172−1179, T. XLIII/8−9.
349. Svetiljka od zelenkastog stakla, od koje je očuvan

donji, levkasto izveden deo. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 11,2 cm. Pontes, 1982, F/15, kv. AC, jama 471, C−76 (T. XIV/351). Smeštaj: Karataš, depo.
352. Svetiljka od zelenkastog stakla, od koje je očuvan

samo donji, levkasto izveden deo. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 4,3 cm. Pontes, 1982, F/15, jama 53¢, C−107 (T. XIV/349). Smeštaj: Karataš, depo.
350. Isto kao kat. br. 349.

samo donji, levkasto izveden deo. Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 6,3 cm, prečnik 3,4 cm. Sip, 1965, kvadrant B2, sonda 1, muz. inv. br. 777−778 (T. XIV/352). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

Staklo, tehnika slobodnog duvanja; očuvana visina 11,2 cm. Pontes, 1982, F/15, jama 55`, C−33. Smeštaj: Karataš, depo.

KERAMIČKE LAMPE
Negleđosane keramičke lampe iz ranovizantijskih slojeva sa šireg prostora Đerdapa razvrstane su u balkanski i maloazijski tip, zatim žižak ovoidnog oblika i lampe na stopi. Ukrašavane su pre pečenja različitim ornamentima.

/ LAMPE BALKANSKOG TIPA / U tzv. balkanski tip spadaju lampe sa bikoničnim
recipijentom (Vitelli 1982: 190) gotovo kružnog oblika (kat. br. 353−360, 363−365), koji može biti i nešto izduženiji (kat. br. 361−362, 366−370). Ovaj tip se odlikuje masivnom drškom, vertikalno postavljenom na zadnjem delu, ponekad oblikovanom u vidu krsta. Lampe sa krstolikim drškama iz Akva i Hajdučke vodenice (kat. br. 353−354) nisu retke na teritoriji Istočnog carstva. U Sučidavi (Tudor 1974: fig. 32/2) i na lokalitetu Nove (Čičikova 1999: 108, fig. 8) nađene su identične keramičke lampe. Poznati su i primerci sa istovetnom drškom, ali nešto užim i dužim recipijentom, i to iz Salone (Buljević i dr. 1994: 277, kat. br. 14) i antičkog grada Nove (Tudor 1974: fig. 32/4). Za žižak sa jednostavnom vertikalnom drškom, kod koga je površina oko otvora za sipanje ulja ukrašena radijalno raspoređenim urezima, a rame je ornamentisano valovnicom, koji je nađen u Pontesu (kat. br. 355), paralele potiču iz Feliks Romulijane (Јанковић, Ђ. 1983а: 132, кат. бр. 174). Lampi iz Hajdučke vodenice (kat. br. 356), sa površinom oko otvora za ulje ukrašenom kao kod prethodnog primerka i nizom ureza na ramenu, identičan je primerak sa lokaliteta Golemanovo Kale (Kuzmanov 1992: T. 45/16). Osim žižaka sa gotovo okruglim recipijentom, i primerci sa nešto izduženijim ovoidnim recipijentom, otkriveni u Hadučkoj vodenici (kat. br. 361, 363, 366), Pontesu (kat. br. 362) i Dijani (kat. br. 364, 365), takođe su raznovrsno ukrašeni. Ova varijanta, poput prethodne, poznata je sa prostora Podunavlja. Na lokalitetu Golemanovo Kale sreće se slična lampa sa četvorolisnim cvetnim motivom oko otvora za ulje, kombinovanim sa bobičastim ornamentom, dok je rame ukrašeno valovnicom (kat. br. 361−362) (Kuzmanov 1992: T. 46/21).
353. Žižak od fino prečišćene zemlje mrke boje, sa 354. Isto kao kat. br. 353, ali od zemlje crvene boje.

polomljenim kljunom. U sredini diska nalazi se kružni otvor za ulje, uokviren sa četiri dvostruka trougaona motiva između kojih su polukružni ornamenti. Na zadnjoj strani žiška koso je postavljena drška u vidu krsta. Keramika; očuvana dužina 7,5 cm, prečnik diska 6,9 cm, prečnik otvora za ulje 1,2 cm, visina 4,9 cm. Akve, 207 (T. XV/353). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 163, T. XI/2.

Vertikalno je postavljena mala drška. Fragmentovan. Keramika; očuvana dužina 7,7 cm, visina 3 cm. Hajdučka vodenica, kv. F-11, kod apside, inv. br. 117.

91

355. Žižak od fino prečišćene zemlje žućkaste boje, sa

izduženim, delimično oštećenim kljunom na kome se nalazi veći kružni otvor za fitilj, dok je u centralnom, spuštenom delu manji otvor za ulje, oko koga su polukružne, radijalno raspoređene linije. Na ramenu se nalazi S motiv. Donji deo je zaravnjen i neornamentisan. Na zadnjem delu je veća, vertikalno postavljena drška u obliku kvadra. Keramika; očuvana dužina 9 cm, prečnik diska 7,6 cm, prečnik otvora za ulje 1,7 cm, visina 3,9 cm. Pontes, 1986, kv. M/13, ukop 2, kuća 2, C−431 (T. XV/355, sl. 52). Smeštaj: Karataš, depo.
356. Žižak od fino prečišćene zemlje žućkaste boje, sa

Sl. 52. Keramička lampa (kat. br. 355)

oštećenim izduženim kljunom na kome se nalazi veći kružni otvor za fitilj, dok je u spuštenom centralnom delu manji ovalni otvor za ulje, oko koga su polukružne, radijalno raspoređene linije, dok je rame ukrašeno kosim paralelnim urezima i valovnicom sa potkovičastim krajevima. Donji deo žiška je zaravnjen i neornamentisan. Na zadnjem delu žiška je veća, vertikalno postavljena drška u obliku kvadra, sa dve kanelure na prednjoj strani. Keramika; dužina 9,1 cm, prečnik diska 7,1 cm, prečnik otvora za fitilj 1,6 cm, prečnik otvora za ulje 1,2 cm, visina 3,9 cm. Hajdučka vodenica, 1970, kv. N-4, relativna dubina 1,25 m od I-4, inv. br. 231 (T. XV/356, sl. 53). Smeštaj: Karataš, depo.
357. Žižak od fino prečišćene zemlje žućkaste boje,

Sl. 53. Keramička lampa (kat. br. 356)

361. Žižak od fino prečišćene zemlje crvenkaste boje,

kome je kljun polomljen. U spuštenom centralnom delu je kružni otvor za ulje, oko koga je izveden S motiv. Na ramenu su paralelno raspoređeni ovalni urezi. Donji deo žiška je zaravnjen i neornamentisan. Na zadnjem delu žiška nalazi se veća, vertikalno postavljena drška u obliku kvadra, ukrašena sa dve vertikalne kanelure. Keramika; očuvana dužina 7,5 cm, prečnik diska 8 cm, prečnik kružnog otvora 2 cm, visina 3,9 cm. Pontes, 1982, kv. F/16, sloj A, C−53 (T. XV/357). Smeštaj: Karataš, depo.
358. Slično kao kat. br. 357, zemlja sive boje.

sa izduženim kljunom na kome se nalazi ovalni otvor za fitilj, dok je u spuštenom centralnom delu kružni otvor za ulje. Površina oko otvora za ulje ornamentisana je četvorolisnim cvetom sa po četiri bobičasta ukrasa između latica, dok je na ramenu voluta od S motiva. Donji deo žiška je zaravnjen i neornamentisan. Na zadnjem delu žiška nalazi se veća, vertikalno postavljena drška u obliku kvadra, sa dve kanelure na prednjoj strani. Keramika; dužina 10,7 cm, prečnik diska 7,2 cm, prečnik otvora za fitilj 2 cm, prečnik otvora za ulje 1,6 cm, visina 5,5 cm. Hajdučka vodenica, 1970, inv. br. 195 (T. XVI/361). Smeštaj: Karataš, depo.
362. Isto kao kat. br. 361.

Fragmentovan. Keramika; očuvana dužina 5,5 cm, visina 5 cm. Rtkovo–Glamija I, 1981, kv. E1/2-F1/2, humus, C−211. Smeštaj: Karataš, depo
359. Slično kao kat. br. 357, zemlja crvenkaste boje.

Keramika; dužina 9 cm, prečnik diska 7,6 cm, prečnik otvora za fitilj 2 cm, prečnik otvora za ulje 1,6 cm, visina 4,7 cm. Pontes, 1982, kv. G/18, sloj D, C−253. Smeštaj: Karataš, depo.
363. Žižak sa izduženim kljunom na kome se nalazi

Očuvan je samo deo diska. Keramika; očuvana dužina 5,5 cm, prečnik diska 6,8 cm, prečnik otvora za ulje 1,5 cm. Pontes, 1979, kv. J/4, sloj I, C−74. Smeštaj: Karataš, depo.
360. Isto kao kat. br. 359.

Keramika; očuvana dužina 6,7 cm, prečnik diska 6,1 cm, visina 4,8 cm. Pontes, 1982, kv. G/19, sloj C, C−164. Smeštaj: Karataš, depo.

veći kružni otvor za fitilj, dok je u spuštenom centralnom delu manji kružni otvor za ulje, oko koga je dvostrukom valovnicom izveden motiv zvezde, čija je unutrašnjost ukrašena sa tri bobičasta ornamenta. Sa spoljne strane zvezde takođe se nalaze bobičasti ukrasi, dok je čitav disk uokviren valovnicom sa petljastim krajevima. Na ramenu žiška su paralelno urezane linije. Donji deo žiška je zaravnjen i neornamentisan. Na zadnjem delu je vertikalno postavljena drška. Keramika; dužina 9,5 cm, prečnik diska 6,3 cm, prečnik otvora za fitilj 1,8 cm, prečnik otvora za ulje 1,1 cm, visina 4 cm. Hajdučka vodenica, 1968, kv. V−6/7, G−6/7, inv. br. 78 (T. XVI/363).

92

364. Žižak od fino prečišćene crvenkaste zemlje, sa

367. Žižak od fino prečišćene crvenkaste zemlje, sa

oštećenim kljunom. U spuštenom centralnom delu je kružni otvor za ulje. Površina oko otvora za ulje ornamentisana je šestolisnim cvetom. Unutar svake latice, kao i između njih, nalazi se jedan bobičasti ukras, dok je na ramenu voluta izvedena od S motiva, duž koje su vertikalno raspoređeni urezi. Donji deo žiška je zaravnjen i neornamentisan. Na zadnjem delu nedostaje drška. Keramika; očuvana dužina 8,5 cm, prečnik diska 7,3 cm, prečnik otvora za ulje 1,4 cm, visina 3,1 cm. Dijana, 1988, sonda 28/81, površina sa garom, ispod nivoa XII, C−2225 (T. XVI/364). Smeštaj: Karataš, depo.
365. Žižak od fino prečišćene crvenkaste zemlje, sa

izduženim kljunom na kome se nalazi veći kružni otvor za fitilj, dok je u spuštenom centralnom delu manji kružni otvor za ulje, oko koga je dvostruki srcoliki motiv okružen potkovičastim motivom sa petljastim krajevima. Na ramenu su paralelno urezane linije. Donji deo žiška je zaravnjen i neornamentisan, a na zadnjem delu je koso postavljena drška. Keramika; dužina 9,8 cm, prečnik diska 6,5 cm, prečnik otvora za fitilj 1,7 cm, prečnik otvora za ulje 1,6 cm, visina 5,7 cm. Akve, 104 (T. XVII/367). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
368. Slično kao kat. br. 367, sivomrka zemlja.

oštećenim kljunom. U spuštenom centralnom delu nalazi se kružni otvor za ulje. Površina oko njega ornamentisana je šestolisnim cvetom. Unutar svake latice, kao i između njih, nalazi se po jedan bobičasti ukras. Na ramenu je voluta izvedena od S motiva, duž koje su vertikalno raspoređeni urezi. Donji deo žiška je zaravnjen i neornamentisan. Na zadnjem delu nalazi se vertikalno postavljena drška. Keramika; dužina 8,4 cm, prečnik diska 6,3 cm, prečnik otvora za ulje 1,1 cm, prečnik otvora za fitilj 1,6 cm, visina 2,9 cm. Dijana, 1985, sonda C−1323 (T. XVI/365, sl. 54). Smeštaj: Karataš, depo.
366. Žižak od fino prečišćene zemlje. U sredini

Fragmentovan. Keramika; dužina 6 cm. Ušće Slatinske reke, 1980, kv. L−11.
369. Isto kao kat. br. 367. Fragmentovan.

Keramika; očuvana dužina 9,5 cm, visina 3,5 cm. Hajdučka vodenica, 1968, kv. V−6/7, G−6/7, inv. br. 79.
370. Isto kao kat. br. 367. Fragmentovan.

oštećenog diska nalazi se kružni otvor za ulje, uokviren sa dva dvostruka trougaona i dva dvostruka polukružna motiva, između kojih se nalaze bobičasti ornamenti. Rame recipijenta je ukrašeno valovnicom sa petljastim krajevima. Na zadnjoj strani žiška nedostaje drška. Keramika; očuvana dužina 11 cm, prečnik otvora za fitilj 1,3 cm, prečnik otvor za ulje 1,3 cm, visina 3,2 cm. Hajdučka vodenica (T. XVII/366). Objavljeno: Jovanović, A. 1984: T. IV/3.

Keramika; dužina 7,5 cm, prečnik diska 5,9 cm, prečnik otvora za fitilj 2 cm, prečnik otvora za ulje 1,6 cm, visina 3,3 cm. Dijana, 1988, sonda plato uz perimetralni istočni zid, C−131/95. Smeštaj: Karataš, depo.

Sl. 54. Keramička lampa (kat. br. 365).

/ LAMPE MALOAZIJSKOG TIPA / Keramičke lampe tzv. maloazijskog tipa (kat. br. 371−378) karakteristične su za 6. i početak 7. veka. Izdvojio ih je F. Miltner prilikom proučavanja primeraka iz Efesa. Odlikuju se uzdignutom ivicom oko otvora za ulje, strmim ramenom i drškom koja se završava u vidu sidra ili ribljeg repa (Vitelli 1982: 190). Sa šire teritorije Romejskog carstva potiču brojne analogije za primerke iz Đerdapa, i to iz Caričinog grada (Бјелајац 1990: 188, pl. XXIII/1), Feliks Romulijane (Јанковић, Ђ. 1983а: 132, кат. бр. 172), Sučidave (Tudor 1974: fig. 61/17), Nove (Čičikova 1999: 105, fig. 2) i Pernika (Любенова 1981: 140, oбр. 68/1−3). Poznate su i slične lampe iz Caričinog grada (Мано-Зиси 1960: сл. 37/20; Кондић, Поповић, 1977: 221, кат. бр. 163−164, Т. XXXIII/1−2;), sa lokaliteta Golemanovo Kale (Kuzmanov 1992: T. 44/8; 45/1), Hios (Balance 1989: fig. 28/338), Sard (Crawford 1990: E17, Fig. 555; E12, Fig. 427) i Jasi Ada (Vitelli 1982: 193, L12, fig. 9/3, 4).

93

371. Žižak od fino prečišćene žućkaste zemlje, ovalnog

375. Isto kao kat. br. 371.

oblika, sa blago izduženim kljunom na kome se nalazi kružni otvor za fitilj, dok je u centralnom delu žiška identičan otvor za ulje. Gornja strana ramena ornamentisana je većim brojem bobičastih ukrasa. Središnji deo donje, zaravnjene strane lampe ornamentisan je kružnim medaljonom sa četiri kružića, postavljena naspramno po dva. Od medaljona ka prednjem delu žiška pružaju se dve trake ispunjene kružnim motivom, dok se na zadnjoj strani nalazi stilizovani motiv krina. Na zadnjem delu žiška je niska i uska, vertikalno postavljena drška. Keramika; dužina 8,7 cm, prečnik diska 6,2 cm, prečnik otvora za fitilj 1,4 cm, prečnik otvora za ulje 1,1 cm, visina 3,4 cm. Hajdučka vodenica, 1970, inv. br. 196 (T. XVII/371). Smeštaj: Karataš, depo.
372. Isto kao kat. br. 371. Fragmentovan.

Keramika; dužina 8,7 cm, prečnik diska 6 cm, prečnik otvora za fitilj, prečnik otvora za ulje 1,1 cm, visina 3,4 cm. Pontes, 1986, kv. K/13, sloj C, C−349 (sl. 55). Smeštaj: Karataš, depo.

Keramika; očuvana dužina 6,2 cm, prečnik diska 6,5 cm, prečnik otvora za fitilj 1,5 cm, prečnik otvora za ulje 2 cm, visina 3,2 cm. Dijana, 1982, građevina sa apsidom, C−711. Smeštaj: Karataš, depo.
373. Isto kao kat. br. 371. Očuvan je samo gornji deo.

Sl. 55. Keramička lampa (kat. br. 375)

376. Slično kao kat. br. 371, mrka zemlja. Donja strana

Keramika; očuvana dužina 5,7 cm, prečnik diska 6,1 cm, prečnik otvora za ulje 1,4 cm. Dijana, 1995, sonda 69/88, C−151. Smeštaj: Karataš, depo.
374. Isto kao kat. br. 371. Očuvan je samo deo drške i

ornamentisana je urezima. Keramika; dužina 7,6 cm, prečnik diska 6,1 cm, prečnik otvora za fitilj, prečnik otvora za ulje 1,1 cm, visina 3,8 cm. Pontes, 1982, kv. F/16, jama 47`, C−77. Smeštaj: Karataš, depo.
377. Slično kao kat. br. 371, braon zemlja.

gornje strane recipijenta. Keramika; očuvana dužina 4,2 cm. Dijana, 1995, C−67/89, C−115. Smeštaj: Karataš, depo.

Očuvan je deo diska sa vratom. Keramika; dužina 3,5 cm. Ušće Slatinske reke, 1981, kv. L−13. Objavljeno: Кораћ 1980: 95, T. XXXIII/LXVII.
378. Slično kao kat. br. 371, crvenomrka zemlja.

Fragmentovan. Keramika; dužina 6 cm. Ušće Slatinske reke, 1980, kv. L−11. Objavljeno: Кораћ 1980: 95, T. XXXIII/V.

/ LAMPA OVOIDNOG OBLIKA /

Na širem prostoru Đerdapa nađen je i negleđosani žižak izduženog ovoidnog oblika i valjkastog preseka, sa malom vertikalnom drškom (kat. br. 379).

379. Žižak od crvene zemlje, ovoidnog oblika, sa

izduženim kljunom na kome se nalazi ovalni otvor za fitilj, dok je u spuštenom centralnom delu kružni otvor za ulje. Na zadnjem delu nalazi se koso postavljena manja drška. Keramika; dužina 11 cm, širina 5 cm, prečnik otvora za fitilj 1,8 cm, prečnik otvora za ulje 2,4 cm, visina 3,8 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadna kapija, unutrašnja strana bedema, supstrukcija poda I, C−547 (T. XVIII/379). Smeštaj: Karataš, depo.

/ LAMPE NA STOPI / Negleđosane keramičke lampe ovog tipa, koje se odlikuje koničnim recipijentom na valjkastom i profilisanom postolju, konstatovane su prilikom istraživanja u Dijani (kat. br. 380−383). One su relativno česte, pa su analogije poznate iz Trijera (Goethert 1997: 162−163, Abb. 101) i Salduma, gde su opredeljene u period 4−6. veka (Јеремић 2003: 120, кат. бр. 403−405, T. XLIX/403−405), kao i iz Pernika (Любенова 1981: 151, oбр. 74/1, 76).
94

380. Žižak sa blago izduženim oštećenim kljunom. U

382. Isto kao kat. br. 381.

spuštenom centralnom delu je kružni otvor za ulje. Donji deo žiška je zaravnjen, neornamentisan i naleže na puno profilisano valjkasto postolje. Na zadnjem delu nedostaje drška. Na disku se vide četiri pravilno raspoređene kružne perforacije. Keramika; očuvana dužina 7,8 cm, prečnik diska 6,1 cm, prečnik otvora za fitilj 2,5 cm, prečnik otvora za ulje 1,5 cm, prečnik stope 3,5 cm, visina 6,5 cm. Dijana, 1988, sonda 64/88, u profilu ispod zida 4, sivomrka zemlja, C−2415 (T. XVIII/380). Smeštaj: Karataš, depo.
381. Postolje za žižak od fino prečišćene sive zemlje,

Keramika; očuvana dužina 6,3 cm. Dijana, 1989, sredina logora, osnova II, C−185 (T. XVIII/382). Smeštaj: Karataš, depo.
383. Postolje za žižak valjkastog oblika. Fragmentovano.

Keramika; očuvana dužina 12 cm, prečnik 7,8 cm. Dijana, 1980, sonda 18/80, horizont I, C−186 (T. XVIII/383). Smeštaj: Karataš, depo.

koničnog oblika, sa kupasto oblikovanom stopom. Dva primerka. Keramika; očuvana dužina 12,5 cm, prečnik 8,5 cm. Dijana, 1989, sredina logora, osnova II, C−185 (T. XVIII/381). Smeštaj: Karataš, depo.

BRONZANA LAMPA
U Dijani je nađena i dvodelna lampa livena od bronze, od koje je očuvan samo donji deo recipijenta (kat. br. 384).
384. Dvodelna lampa sa kružnim recipijentom i

kraćim kljunom. Na prelasku diska u kljun nalazi se polukružno savijena šipka, na čijem temenu se uočavaju ostaci dela koji je nalegao na donju polovinu žiška. Na zadnjem delu žiška vidljivi su ostaci polomljenog gornjeg dela. Bronza, livenje; dužina 11 cm; prečnik diska 8 cm. Dijana, 1985, sonda 54/85, prostorija 1, žutomrka osnova III, C−1335 (T. XVII/384). Smeštaj: Karataš, depo.

ALAT I PRIBOR
Stanovnici Đerdapa su se bavili raznovrsnim delatnostima zbog sopstvenih potreba, ali i zbog obezbeđivanja dovoljnih količina robe za trgovinu. Tokom arheoloških istraživanja đerdapskih utvrđenja sakupljen je znatan broj različitih alatki, koje samo delimično prikazuju privrednu raznovrsnost kod Romeja jer potiču iz manjeg dela Imperije. Pri tome, treba imati na umu da je reč o alatu iz pograničnih utvrđenja, koja su imala prvenstveno vojnu, a ne privrednu funkciju. Na osnovu opšte prihvaćenih podela, svi primerci alata su prema funkciji razvrstani u nekoliko grupa. Izdvojene su poljoprivredne alatke, zatim alat za obradu drveta, kamena i metala, alat i pribor za obradu vune i kože, za ribolov, spremanje hrane, kozmetički pribor, brusevi, kresiva, stilusi, medicinski instrumenti, kao i alat nepoznate namene. Ova podela je rezultat konvencije, pa je treba prihvatiti uz izvesnu rezervu pošto su neki predmeti imali više namena, poput motika i budaka korišćenih u ratarstvu, ali i za kopanje rovova, kanala, temelja i sl., ili noževa sa univerzalnom funkcijom.

POLJOPRIVREDNE ALATKE
Alatke upotrebljavane u ratarstvu i stočarstvu izrađivane su od gvožđa. U đerdapskim utvrđenjima nađene su tri motike za obradu zemlje (kat. br. 385−387), zatim dvozuba motika za okopavanje vinograda (kat. br. 388), dva budaka (kat. br. 389−391) i više krampova (kat. br. 392−397), oruđe za košenje trave (kat. br. 398−401), odnosno za žetvu (kat.

95

br. 402−409), kao i nekoliko kosira različitih dimenzija (kat. br. 410−417), od kojih su veći primerci najverovatnije služili za krčenje šume ili orezivanje voćnjaka, a manji za negu vinove loze. Posebnu vrstu predmeta predstavljaju zvona-klepetuše (kat. br. 418−419), koja direktno svedoče o postojanju stočarstva.

/ MOTIKE / Prema obliku sečiva, motike namenjene zemljodelstvu razvrstane su u tri
tipa. U prvi tip spada motika sa širim povijenim sečivom trapezoidnog oblika, nađena u ostavi alata iz Dijane (kat. br. 385). Analogije za ovaj primerak potiču sa većeg broja lokaliteta na teritoriji Srbije, koje su pratećim materijalom opredeljene u širi period od 1. do 6. veka (Поповић, И. 1988: 40, тип А, варијанта а, бр. 1−12, 15−18, Т. II/3; Лаловић 1987: 122, кат. бр. 20, Т. III/2), dok je sličan nalaz poznat iz Sarda (Crawford 1990: E10, fig. 363). Drugi tip čini motika sa trougaonim i povijenim sečivom, takođe iz Dijane, ali iz naseobinskog sloja (kat. br. 386). Kao i kod prethodnog tipa, veći broj analognih primeraka nađen je na prostoru Srbije, a na osnovu pratećeg materijala datovani su u raspon od 4. do 6. veka (Поповић, И. 1988: 41−42, тип B, варијанта b, бр. 1−12, 15−18, Т. II/3). Motika trećeg tipa, koja se odlikuje uskim povijenim sečivom i kraćim pravougaonim ojačanjem, potiče iz Dijane (kat. br. 387).
385. Motika sa širim povijenim sečivom trapezoidnog 387. Motika sa uskim povijenim trapezoidnim sečivom,

oblika, ojačanim vertikalno postavljenim rebrom na spoljnoj strani, sa konveksnom oštricom i kraćim ojačanjem kvadratnog oblika i preseka na zadnjoj strani kružnog otvora za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; dužina 23,5 cm, širina 16,5 cm, prečnik otvora 3,6 cm. Dijana, 1978, ostava alata, br. 1 (T. XIX/385). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 40, T. II/3.
386. Motika sa povijenim sečivom trougaonog oblika,

čija je oštrica konveksno izvedena, i kraćim ojačanjem pravougaonog oblika i preseka na zadnjoj strani kružnog otvora za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; dužina 19,5 cm, širina 9,8 cm, prečnik otvora 2,8 cm. Dijana, 1992, sonda 52/85, osnova I, C−28 (T. XX/387). Smeštaj: Karataš, depo.

ojačanim vertikalnim rebrom na spoljnoj strani, sa konveksnom oštricom i kraćim ojačanjem kvadratnog oblika i preseka na zadnjoj strani kružnog otvora za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; dužina 29 cm, širina 18 cm, prečnik otvora 3,6 cm. Dijana, 1983, C−867a (T. XIX/386). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 40, T. XXXVIII/5, T. II/6.

/ DVOZUBA MOTIKA / Dvozuba motika za okopavanje vinograda (kat. br. 388) nađena je u Sipu. Poznate su brojne analogije iz Gornjeg Streoca (Ivanišević, Špehar 2006: 145, fig. 6.5), Caričinog grada (Bavant, Ivanišević 2003: 67, kat. br. 230), Majdanpeka (Поповић, И. 1988: 40, тип В, бр. 1, Т. IV/3), sa lokaliteta Raven−Kale u Makedoniji (Mikulčić 2002: 454, Abb. 371/1) i iz Pernika u Bugarskoj (Любенова 1981: 164, oбр. 103/2). U Caričinom gradu se jedan sličan primerak nalazio u ostavi alata.81 Ova vrsta predmeta je od 5. do 7. veka bila karakteristična za oblasti Carstva južno od donjeg Podunavlja (Henning 1987: 77, Abb. 33).
388. Dvozuba motika sa ojačanim kružnim otvorom za

nasađivanje drške. Gornji deo alatke polukružno je savijen i prerasta u dva paralelna kraka, od kojih jedan nedostaje, dok je drugi polomljen. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 20 cm, širina 16,2 cm, prečnik otvora 3,1 cm. Sip, kula A, 1965, inv. br. 35, muz. inv. br. 776 (T. XX/388). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Popović, I. 1988: 46, T. IV/2.
81 Neobjavljeno, inv. br. 13/65.

96

/ BUDACI / Osim u ratarstvu, budaci su upotrebljavani za kopanje kanala, temelja,
rovova i sl. Analogije za primerke sa trapezoidnim sečivom iz Pontesa (kat. br. 389−391) poznate su sa većeg broja lokaliteta u Srbiji, a pratećim materijalom su datovane od 3. do 6. veka (Поповић, И. 1988: 37, тип B, варијанта а, бр. 2−5, Т. II/6; Milinković 2002: Abb. 28/12; Радичевић 2002: sl. 7/2). Slični primerci potiču sa Gradine na Jelici (Milinković 2002: Abb. 28/3), iz Gornjeg Streoca (Ivanišević, Špehar 2006: 143, fig. 6.3), Caričinog grada82 i sa lokaliteta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 21/9).
389. Budak sa povijenim sečivom trapezoidnog oblika, 390. Isto kao kat. br. 389.

čija je oštrica konveksno izvedena, i kraćim ojačanjem kvadratnog oblika i preseka na zadnjoj strani kružnog otvora za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; dužina 25,5 cm, širina 9,5 cm, prečnik otvora 4 cm. Pontes, 1984, C−546 (T. XXI/389). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 37, T. I/4.

Gvožđe, kovanje; dužina 23 cm, širina 10,2 cm, prečnik otvora 3,8 cm. Pontes, 1984, C−50. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 37.
391. Isto kao kat. br. 389, zadnji deo je fragmentovan.

Gvožđe, kovanje; dužina 20,4 cm, širina 4,8 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, C−681. Smeštaj: Karataš, depo (T. XXI/391).

/ KRAMPOVI / U utvrđenjima na desnoj obali Dunava nađeno je nekoliko krampova, razvrstanih prema obliku u tri tipa. Prvom i najbrojnijem tipu pripadaju primerci sa povijenim sečivom deltoidnog oblika i kraćim trougaonim šiljkom na zadnjoj strani otvora za nasađivanje drške (kat. br. 392−395). Drugi tip čini kramp sa uskim povijenim sečivom deltoidnog oblika i dugim uskim pravougaonim dodatkom na zadnjoj strani otvora za nasađivanje (kat. br. 396). Treći tip predstavlja primerak čije je sečivo identično kao kod prvog tipa, dok se na zadnjoj strani nalazi dvokraki dodatak (kat. br. 397). Krampovi slični prvom tipu sreću se u Caričinom gradu83 i Gornjem Streocu (Ivanišević, Špehar 2006: 145, fig. 6.4).
392. Kramp sa povijenim sečivom deltoidnog oblika, čija 396. Kramp sa uskim povijenim sečivom deltoidnog

je oštrica konveksno izvedena, kraćim trougaonim šiljkom kvadratnog preseka i ojačanim kružnim otvorom za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; dužina 30 cm, širina 6 cm, prečnik otvora 3 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (T. XXI/392). Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXXVIII/LIV.
393. Isto kao kat. br. 392.

oblika, čija je oštrica konveksno izvedena, dugim uskim šiljkom pravougaonog preseka i gotovo ovalnim otvorom za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; dužina 31,4 cm, širina 3,6 cm, prečnik otvora 2,7 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, ispod osnove I, C−179. Smeštaj: Karataš, depo (T. XXI/396).
397. Kramp sa povijenim sečivom deltoidnog oblika,

Gvožđe, kovanje; dužina 30 cm, širina 7,5 cm, prečnik otvora 3,7 cm. Dijana, 1985, sonda 53/85, kv. 1, osnova II, C−1326. Smeštaj: Karataš, depo.
394. Isto kao kat. br. 392.

čija je oštrica konveksno izvedena, i dvokrakim dodatkom na zadnjoj strani kružnog otvora za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; dužina 25,2 cm, širina 5,9 cm, prečnik otvora 2,4 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, prostorija 1, sloj II, C−1425. Smeštaj: Karataš, depo (T. XXI/397, sl. 56).

Gvožđe, kovanje; dužina 31,5 cm, širina 7 cm, prečnik otvora 3 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, sredina logora, osnova II, C−179. Smeštaj: Karataš, depo.
395. Isto kao kat. br. 392.

Gvožđe, kovanje; dužina 25,5 cm, širina 6,5 cm, prečnik otvora 2,2 cm. Dijana, 1985, sonda 53/85, kv. 1, osnova II, C−1326. Smeštaj: Karataš, depo.

Sl. 56. Kramp (kat. br. 397)
82 Neobjavljeno, НМЛ 25. 83 Neobjavljeno, С−58/01.

97

/ KOSE / Kose sa lučnim sečivom nađene su u Pontesu i Dijani. Držalica je nasađivana
pomoću trna (kat. br. 398−399) ili tulca (kat. br. 400−401), na osnovu čega su izdvojena dva tipa. Iz Srbije je poznat veći broj analognih primeraka, i to za prvi tip sa lokaliteta Salakovac, Brović i Šanac, gde su datovani u period od 4. do 6. veka (Поповић, И. 1988: 88, 89, тип B, бр. 1−9, Т. XV/2), kao i iz Gradišta u selu Puhovac, u blizini Kruševca (Рашковић 2003: 89, sl. 14), koji je pogrešno protumačen kao kosir. Kose identične drugom tipu, kod koga je držalica nasađivana preko tulca, srećemo na brojnim lokalitetima u Srbiji, a na osnovu pratećeg materijala datovane su u raspon od 2. do 6. veka (Поповић, И. 1988: 87−88, тип A, бр. 1−11, 14−22, Т. XV/1; Рашковић 2003: 87−88, sl. 12).
398. Kosa dugog, blago povijenog sečiva trougaonog 400. Kosa dugog, blago povijenog sečiva trougaonog

preseka, postavljenog pod tupim uglom u odnosu na pljosnat široki trn za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; dužina 34,5 cm, širina 4 cm. Pontes, 1980, C−15 (T. XXII/398). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 88, T. XV/2.
399. Isto kao kat. br. 398. Vrh je oštećen.

preseka, postavljenog pod tupim uglom u odnosu na okrugli tulac za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 24 cm, širina 2 cm. Pontes, 1982, C−273 (T. XXII/400). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 88, T. XV/1.
401. Isto kao kat. br. 400. Dosta oštećena.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 27 cm, širina 3 cm. Pontes, 1982, C−174. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 88, T. XV/2.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 18 cm. Dijana, 1983, C−976. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 88.

/ SRPOVI / Srpovi za žetvu nađeni su u naseobinskim slojevima Pontesa i Dijane (kat.
br. 402−409). Poznat je veći broj paralela u Srbiji, datovanih pratećim materijalom od 3. do 6. veka (Поповић, И. 1988: 84−85, тип А, варијанта b, бр. 10−14, Т. XIV/4, 88−89, тип B, бр. 3−9, Т. XV/2; Bavant 1990: 226, cat. nº 227, pl. XXXIX/227; Popović, I. 1990: 278, typ A, nº 1, fig. 186). Slični primerci potiču iz Gamzigrada, gde se jedan srp nalazio u ostavi iz poslednje četvrtine 4. i prve polovine 5. veka (Лаловић 1987: 124, кат. бр. 29, Т. IV/1), sa lokaliteta Zidani Gaber u Sloveniji, opredeljen u širi period od 5. do 7. veka (Bitenc, Knific 2001: 49, kat. br. 140/1−6), sa Gradine na Jelici (Milinković 2002: Abb. 27/11), kao i sa lokaliteta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 26/5, 6, 8).
402. Srp sa sečivom polukružnog oblika i trougaonog 406. Isto kao kat. br. 403.

preseka, koje pod tupim uglom prelazi u trn za nasađivanje pravougaonog preseka. Vrh sečiva prelazi osu trna za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; dužina 31,5 cm, širina 4,5 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadni bedem, ispod osnove IV, C−582 (T. XXII/402). Smeštaj: Karataš, depo.
403. Slično kao kat. br. 402.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 28 cm, širina 2,8 cm. Pontes, 1983, C−92. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 84, T. XIV/3.
407. Isto kao kat. br. 403.

Gvožđe, kovanje; dužina 23 cm, širina 2,5 cm. Pontes, 1983, C−92 (T. XXII/403). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 84, T. XIV/4.
404. Isto kao kat. br. 403.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 15 cm, širina 1,5 cm. Pontes, 1983, C−70. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 84, T. XIV/3.
408. Isto kao kat. br. 403.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 30 cm, širina 2,5 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, sredina logora, mrka zemlja, ispod osnova I i II, C−178. Smeštaj: Karataš, depo.
405. Isto kao kat. br. 403. Oštećen.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 18,5 cm, širina 2 cm. Pontes, 1983, C−275. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 84, T. XIV/3.
409. Isto kao kat. br. 403. Oštećen.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 23,5 cm, širina 2,5 cm. Dijana, 1986, sonda 56/86, sloj IIIa, C−1419. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 78, T. XLIV/1.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 17,5 cm, širina 2,4 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, ispod osnova I i II, C−117. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 78, T. XLIV/1.

98

/ KOSIRI / U zavisnosti od veličine, kosiri sa polukružnim sečivom imali su različitu
funkciju. Veći primerci su korišćeni za krčenje šume ili okopavanje voćnjaka, a manji za uzgoj vinove loze. Prema nameni su izdvojena dva tipa. Prvi tip predstavljaju veći primerci, koji se javljaju u tri varijante. Prvoj pripada kosir sa tulcem za nasađivanje drške i polukružnim sečivom, koji je otkriven u Dijani (kat. br. 410). Slični primerci sreću se u Caričinom gradu.84 Drugu varijantu čini kosir takođe iz Dijane, sa nešto širim polukružnim sečivom i tulcem za nasađivanje (kat. br. 411), kome je sličan primerak sa lokaliteta Čečan na Kosovu, opredeljen u 6. vek (Ivanišević, Špehar 2006: 145, fig. 6/8). Treća varijanta obuhvata kosire identične prethodnim, ali sa pravougaonim dodatkom na tupoj strani sečiva, koji su konstatovani u Hajdučkoj vodenici i Dijani (kat. br. 412−414). Sličan primerak potiče sa Gradine na Jelici, kod koga je prelaz drške u oštricu izveden pod blažim uglom (Milinković 2002: Abb. 27/8), zatim iz Caričinog grada, mada je luk pri vrhu nešto blaži, a ispust sa strane postavljen je pod pravim uglom,85 i sa lokaliteta Konopljar u selu Čitluk, u okolini Kruševca (Рашковић 2003: 89, sl. 15). Usled oštećenosti, dva fragmentovana kosira sa lokaliteta Mihajlovac–Blato i Dijana (kat. br. 415−416) ne mogu da se tipološki bliže opredele. U drugi tip je izdvojen kosir manjih dimenzija nađen u Mihajlovcu (kat. br. 417), čija je analogija poznata sa Gradine na Jelici (Milinković 2002: 84, Abb. 37/1). Poput dvozubih motika, ova vrsta oruđa bila je od 5. do 7. veka karakteristična za oblasti Carstva južno od donjeg Podunavlja, gde je nastavljena rimska tradicija uzgoja grožđa (Henning 1987: 93−94, Abb. 33).
410. Kosir sa polukružnim sečivom trougaonog preseka, 414. Isto kao kat. br. 412.

koje u donjem delu prerasta u tulac kružnog preseka. Gvožđe, kovanje; dužina 25 cm, širina 5,2 cm, prečnik tulca 2,3 cm. Dijana, 1982, sonda 32/82, zapadna kapija, unutar bedema, žućkastomrka zemlja ispod osnove III; C−565 (T. XXIII/410). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
411. Kosir sa polukružnim sečivom trougaonog preseka,

Gvožđe, kovanje; dužina 34,5 cm, širina 3 cm. Dijana, 1984, C−973. Objavljeno: Поповић, И. 1988: 78.
415. Kosir sa polukružnim sečivom trougaonog preseka,

koje je u gornjem delu savijeno gotovo pod pravim uglom. Donji deo prerasta u tulac kružnog preseka. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 23,8 cm, širina 4,9 cm, prečnik tulca 2,1 cm. Dijana, 1980, sonda 19/80, C−341 (T. XXIII/411). Smeštaj: Karataš, depo.
412. Kosir sa polukružnim sečivom trougaonog preseka,

koje je fragmentovano. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 12 cm, širina 4,4 cm. Mihajlovac−Blato, 1964, sonda III, o. c. 7, kesa 49 (T. XXIII/415). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
416. Isto kao kat. br. 415.

Gvožđe, kovanje; dužina 22 cm, širina 2,2 cm. Dijana, 1985, sonda 50/85, severni bedem, svetlomrka zemlja ispod zida 5, C−1339. Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
417. Mali kosir sa polukružnim sečivom trougaonog

koje u donjem delu prerasta u tulac kružnog preseka. Na tupoj strani sečiva nalazi se pravougaoni ispust. Gvožđe, kovanje; dužina 30 cm, širina 7,5 cm. Hajdučka vodenica, 1969, ter. inv. 151 (T. XXIII/412). Objavljeno: Поповић, И. 1988: 84, T. XIV/3.
413. Isto kao kat. br. 412.

preseka, čiji je vrh oštećen. Drška je kvadratnog preseka i petljasto se završava na donjem kraju. Gvožđe, kovanje; dužina 11,2 cm, širina 2 cm. Mihajlovac−Blato, 1964, sonda III, o. c. 7, kesa 49 (T. XXIII/417). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

Gvožđe, kovanje; dužina 30 cm, širina 4,5 cm. Dijana, 1979, ostava alata, br. 2, inv. br. 148. Objavljeno: Поповић, И. 1988: 78, T. XLIV/1.

/ KLEPETUŠE / Posebnu vrstu opreme za poljoprivredu predstavljaju zvona-klepetuše iz Dijane (kat. br. 418–419), koja potvrđuju da se stanovništvo bavilo stočarstvom. Pošto su većih dimenzija, u pitanju je bio uzgoj krupne stoke. Njihove analogije su poznate sa lokaliteta Biograci-Lištice u Bosni i Hercegovini (Čremošnik 1989: T. VIII/6), iz groba br. 471 sa nekropole Kelked – Feketekapu A (Kiss 1996: T. 84/4, 6) i sa nalazišta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 27/5−6).
84 Neobjavljeno, NMLK 462; С−29/97. 85 Neobjavljeno, С−91/84.

99

418. Zvono u obliku zarubljene piramide, na čijem se

419. Isto kao kat. br. 350. Oštećeno.

vrhu nalazi delimično oštećena lučna drška. Bronza, livenje; visina 8,6 cm, širina 6 cm. Dijana, 1989, sonda 69/89, mrka zemlja sa kamenjem i opekom ispod osnove I, C−208 (T. XIII/418). Smeštaj: Karataš, depo.

Bronza, livenje; očuvana visina 8,5 cm. Dijana, 2001, sonda 78/01, mrka zemlja sa šutom, ispod osnove II, C−15. Smeštaj: Karataš, depo.

ALAT ZA OBRADU DRVETA
Alat iz đerdapskih utvrđenja pokazuje da je značajna delatnost stanovništva bila i obrada drveta, koje je korišćeno za izgradnju stambenih i drugih objekata, izradu nameštaja, držalica za alatke i oružje, za ogrev i sl. Zbog njegove različite namene, razne vrste alata upotrebljavane su u pojedinim fazama obrade, počevši od obaranja stabla do izrade finalnog proizvoda. Drvo je obarano ili cepano pomoću sekira (kat. br. 420–430), kojima je zatim grubo skidana kora. Za dalju obradu komada drveta korišćeni su potom strugači (kat. br. 431–433), strugači-dleta (kat. br. 434–442) i obična dleta (kat. br. 443–453), a posebnom alatkom su vađeni klinovi (kat. br. 454).

/ SEKIRE / Sekire iz đerdapskih utvrđenja prema obliku mogu da se razvrstaju u tri tipa. U prvi tip spadaju sekire sa lučno povijenim trapezoidnim sečivom, otkrivene na lokalitetima Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke, Hajdučka vodenica, Mihajlovac i Dijana (kat. br. 420–424). Brojne analogije sa prostora Srbije opredeljene su pratećim materijalom u vreme od 3. do 6. veka (Поповић, И. 1988: 67, тип F, бр. 1, 3, 6−16, T. X/1; Bavant 1990: 225, cat. nº 218, pl. XXXVIII/218; Живић 2003: 147, кат. бр. 289). Slični primerci sreću se na nekoliko lokaliteta u okolini Kruševca (Рашковић 2003: 91−92, sl. 20–23), u Caričinom gradu,86 na lokalitetu Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 21/2) i u Perniku (Любенова 1981: 164, oбр. 103/2). Drugi tip čini sekira sa nešto širim lučnim sečivom trapezoidnog oblika, nađena u Dijani (kat. br. 425), čije su paralele na prostoru Galije datovane u period od 530/550. do 600/630. godine (Kazanski 2002: 86, pl. 23/1437/11, pl. 39/2093/2). Oblikom sečiva slična joj je sekira sa Gradine na Jelici.87 Treći tip predstavljaju sekire sa sečivom upravno postavljenim na držalicu, koje su nađene u Dijani i Borđeju (kat. br. 426–430). U Srbiji postoji veliki broj analogija, koje su prema drugim nalazima datovane u širi raspon od 3. do 7. veka (Поповић, И. 1988: 73, тип B, варијанта b, бр. 2–7, 9–11, Т. XII/3; Bavant 1990: 225, cat. nº 216, 217, pl. XXXVIII/216, 217; Живић 2003: 146, кат. бр. 285). Identični nalazi poznati su i sa teritorije Galije, opredeljeni u 450/475–530/550. godinu (Kazanski 2002: 85, pl. 17/1297/9), kao i sa lokaliteta Golemanovo Kale, gde se vezuju za 6. vek (Uenze 1992: T. 21/5).
420. Sekira sa povijenim trapezoidnim sečivom, lučno 422. Isto kao kat. br. 420.

oblikovanim trapezoidnim vratom i konveksnom oštricom. Ima ojačanu kružnu ušicu sa okruglim otvorom za držalicu, na čijoj zadnjoj strani je mali pravougaoni dodatak kvadratnog preseka, sa lučno obrađenim stranama. Gvožđe, kovanje; dužina 23,4 cm, širina 4,8 cm, prečnik otvora 3 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (T. XXIV/420). Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXXVIII/LV.
421. Isto kao kat. br. 420.

Gvožđe, kovanje; dužina 15 cm, širina 4,8 cm, prečnik otvora 3 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. D-9, inv. br. 119. Objavljeno: Popović, I. 1988: 67, T. X/1.
423. Isto kao kat. br. 420.

Gvožđe, kovanje. Mihajlovac. Objavljeno: Popović, I. 1988, 67, T. X/1.
424. Isto kao kat. br. 420.

Gvožđe, kovanje; dužina 15 cm, širina 4,8 cm, prečnik otvora 3 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. D-9, inv. br. 119. Objavljeno: Popović, I. 1988: 67, T. X/1.

Gvožđe, kovanje; dužina 24,5 cm, širina 5 cm. Dijana, 1978, ostava alata, br. 1. Objavljeno: Popović, I. 1988: 67, T. X/1.

86 Neobjavljeno, NML 1198.

87 Neobjavljeno, С−20/89.

100

425. Sekira sa sečivom trapezoidnog oblika, čija je

428. Isto kao kat. br. 426.

oštrica lučno izvedena. Ušica je oštećena. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 12 cm, širina 6,2 cm. Dijana, 1991, sonda 70/89, jugoistočni ugao kod zida 5, crvenkasta zemlja sa šutom ispod osnove IV, C−550 (T. XXV/425). Smeštaj: Karataš, depo.
426. Sekira sa lučnim sečivom, postavljenim

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 10,6 cm, širina 14,4 cm. Dijana, 1987, sonda 55/86, C−1803. Smeštaj: Karataš, depo.
429. Isto kao kat. br. 426.

upravno na okrugli otvor za nasađivanje, i konveksnom oštricom. Gvožđe, kovanje; dužina 22,3 cm, širina 16,8 cm, prečnik tulca 3,9 cm. Dijana, 1987, sonda 55/86, vojnička baraka, crvenkasta zemlja sa lepom, C−1802 (T. XXIV/426). Smeštaj: Karataš, depo.
427. Isto kao kat. br. 426.

Gvožđe, kovanje; dužina 21 cm, širina 2,5 cm. Dijana, 1982, C−743. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 73, T. XLIII/4.
430. Isto kao kat. br. 426.

Gvožđe, kovanje. Donje Butorke. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 178, sl. 72/b; Popović, I. 1988: 73, T. XLIII/4.

Gvožđe, kovanje; dužina 19,4 cm, širina 15,4 cm, prečnik otvora 2,9 cm. Dijana, 1994, sonda 72/94, ispod osnove I, C−3. Smeštaj: Karataš, depo.

/ STRUGAČI / U đerdapskim utvrđenjima nađeni su i brojni strugači različitog
oblika, koji su služili za uklanjanje kore sa drveta, kao i za njegovu dalju obradu. U prvi tip svrstan je strugač iz Dijane, sa savijenim kracima za nasađivanje drške, koji su vertikalno postavljeni u odnosu na lučno sečivo (kat. br. 431). Poznate su mnoge analogije sa teritorije Srbije, pratećim materijalom opredeljene u šire razdoblje od 4. do 7. veka (Поповић, И. 1988: 115, тип B, бр. 1−3, 5−10, Т. XXI/6; Popović, I. 1990: 284, typ B, fig. 192/c). Slični primerci sreću se na lokalitetu Limberk u Sloveniji, i to u ostavi alata datovanoj u vreme oko 400. godine (Bitenc, Knific 2001: 33, kat. br. 87/53), zatim na Gradini na Jelici,88 u Caričinom gradu (Дероко 1950: sl. 38) i Perniku (Любенова 1981: 164, oбр. 103/2). Drugi tip čine strugači sa drškom i sečivom u istoj ravni, otkriveni na Ušću Porečke reke (kat. br. 431−432). Njima su slični primerci sa lokaliteta Grdavov hrib u Sloveniji, datovani u kraj 3. i početak 4. veka. Jedan od njih je potpuno očuvan, sa kružnom alkom za kačenje na jednom kraju (Bitenc, Knific 2001: 14, kat. br. 15/3). Slični su i strugači iz Gornjeg Streoca (Ivanišević, Špehar 2006: 147, fig. 8.7), Feliks Romulijane, i to iz ostave alata datovane u poslednju četvrtinu 4. i prvu polovinu 5. veka (Лаловић 1987: 131−133, кат. бр. 55, 56, Т. VII/3, 4), dok je strugač sa lokaliteta Ajdovski gradec opredeljen u 5−6. vek (Bitenc, Knific 2001: 52, kat. br. 146/7), kao i primerak sa Gradine na Jelici (Milinković 2002: Abb. 27/11).
431. Strugač sa lučnim sečivom, sa čije tupe strane 432. Strugač sa drškom pravougaonog oblika

polaze dva paralelna špicasta kraka. Gvožđe, kovanje; dužina 10 cm, širina 2,5 cm. Dijana, 1978, sonda 1/78, C−56 (T. XXV/431). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 115.

i preseka, koja je dva puta savijena pod pravim uglom i prerasta u sečivo trougaonog preseka, koje je oštećeno. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 19 cm, širina 1,5 cm. Ušće Porečke reke, 1970, inv. br. 175 (T. XXV/432). Smeštaj: Karataš, depo.
433. Isto kao kat. br. 432.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 19 cm, širina 1,5 cm. Ušće Porečke reke, 1970, inv. br. 288. Smeštaj: Karataš, depo.

88 Neobjavljeno, С−18/89, 73/97.

101

/ STRUGAČI-DLETA / Posebnu vrstu oruđa za obradu drveta čine višenamenske
alatke, tzv. strugači-dleta,89 čiji je jedan kraj kašikasto izveden, a drugi je u vidu dleta različitog oblika. Korišćeni su za izdubljivanje i rezbarenje površine drveta. U zavisnosti od oblika, primerci iz đerdapskih utvrđenja svrstani su u nekoliko varijanti. Prvu varijantu čine primerci sa trapezoidnim dletom, nađeni u Hajdučkoj vodenici, Dijani i Borđeju (kat. br. 434−438). Istovetan strugač sa lokaliteta Biograci−Lištice datovan je u 6. vek (Čremošnik 1989: 97−98, T. VII/2), dok su brojne analogije sa prostora Srbije i Bugarske opredeljene u raspon od 3. do 7. veka (Любенова 1981: 164, oбр. 103/2; Поповић, И. 1988: 120−122, тип A, варијанта с, бр. 1−3, 8−22, Т. XXII/5; Bavant 1990: 226, cat. nº 221, pl. XXXIX/221; Живић 2003: 146, кат. бр. 283; Ivanišević, Špehar 2006: 146, fig. 8.8−12). Poznati su i slični strugači, poput onog iz ostave sa lokaliteta Ajdovski gradec, koji je opredeljen u 5−6. vek (Bitenc, Knific 2001: 52, kat. br. 146/10), zatim iz ranovizantijskih slojeva Caričinog grada90 i sa lokaliteta Golemanovo kale (Uenze 1992: T. 22/1−7). Za drugu varijantu, konstatovanu na lokalitetima Rtkovo − Glamija I, Dijana i Pontes, karakteristična su trouglasta dleta (kat. br. 439−441). U Srbiji se sreću brojne analogije, datovane od 2. do 6. veka (Поповић, И. 1988: 122, тип A, варијанта d, бр. 1, 3−5, Т. XXII/6). Slični primerci, s kraja 3. i početka 4. veka, potiču iz ostave sa nalazišta Grdavov hrib (Bitenc, Knific 2001: 14−15, kat. br. 15/11−15), iz ostave sa lokaliteta Limberk, opredeljene u vreme oko 400. godine (Bitenc, Knific 2001: 33, kat. br. 87/31, 33−34, 49−50), i iz Pernika (Любенова 1981: 164, oбр. 103/2).
434. Strugač-dleto sa valjkastom drškom, 439. Strugač-dleto sa valjkastom drškom,

na čijoj se jednoj strani nalazi dleto pravougaonog oblika i preseka, a na drugoj strugač u vidu kašike. Gvožđe, kovanje; dužina 33,2 cm, širina 1,3 cm. Hajdučka vodenica, 1969, inv. br. 147 (T. XXVI/434). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Кондић 1978: 70, kat. br. 62; Popović, I. 1988: 121, T. XLIX/5.
435. Isto kao kat. br. 434.

na čijoj se jednoj strani nalazi dleto trougaonog oblika, a na drugoj strugač u obliku kašike. Gvožđe, kovanje; dužina 20 cm, širina 1,7 cm. Rtkovo – Glamija I, 1982, kv. 2B, žuta peskovita zemlja, C−514 (T. XXVI/439). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 122, T. XXII/6.
440. Isto kao kat. br. 439.

Gvožđe, kovanje; dužina 40 cm, širina 3 cm. Dijana, 1979, ostava alata, br. 2, inv. br. 149. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988, 121.
436. Isto kao kat. br. 434. Fragmentovanо.

Gvožđe, kovanje; dužina 32 cm, širina 5 cm. Pontes, 1984, C−341. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 120, T. XXII/4.
441. Isto kao kat. br. 439.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 33 cm, širina 2 cm. Dijana, 1978, sonda 1/78, C−59. Smeštaj: Karataš, depo.
437. Isto kao kat. br. 434. Fragmentovanо.

Gvožđe, kovanje; dužina 17 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, sloj V, C−1473. Smeštaj: Karataš, depo.
442. Strugač-dleto od koga je očuvan samo kraj

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 29,5 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1992, sonda 71/92, C−5. Smeštaj: Karataš, depo.
438. Isto kao kat. br. 434.

u vidu manje kašike. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 7,8 cm, širina 0,9 cm. Pontes, 1980, kv. G, sloj B, C−242. Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; dužina 30 cm, širina 2,5 cm. Donje Butorke. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 178, sl. 72/v.

89 Pojedini autori su ovu vrstu alata protumačili kao svrdlo. Uporediti: Поповић, И. 1988: 118

90 Neobjavljeno, inv. br. 7/65.

102

/ DLETA / Za obradu drveta korišćena su i obična dleta, koja su prema obliku tela
podeljena u dva tipa. Prvi tip se javlja u tri varijante, koje obuhvataju primerke kvadratnog (kat. br. 443−447), pravougaonog (kat. br. 448−450) i kružnog preseka (kat. br. 451−452), i to iz Hajdučke vodenice, Dijane, Pontesa i Milutinovca. Analogni primerci iz Ravne i Caričinog grada (Поповић 1988: 118, Т. ХХII/1) datovani su u 6. vek. Drugi tip čini dleto iz Dijane, načinjeno od šipke pravougaonog preseka, sa blago proširenom radnom površinom, koje posmatrano sa strane ima trougaoni oblik (kat. br. 453). Analogni primerci iz Boljetina opredeljeni su u 4. vek (Поповић 1988: 134, Т. ХХVI/1). Predmeti sličnog oblika protumačeni su kao deo strugača (ascija) (Поповић 1988: 116).
443. Dleto sa telom kvadratnog preseka, koje je u 449. Isto kao kat. br. 448.

donjem delu trapezoidno prošireno. Oštećeno. Gvožđe, kovanje; dužina 18 cm, širina 2 cm. Pontes, 1980, kv. M/4, sloj I, C−16 (T. XXVI/443). Smeštaj: Karataš, depo.
444. Isto kao kat. br. 443.

Gvožđe, kovanje; dužina 14 cm, širina 1 cm. Dijana, 1984, C−975. Objavljeno: Popović, I. 1988: 132, T. XXV/3.
450. Isto kao kat. br. 448.

Gvožđe, kovanje; dužina 8 cm, širina 0,8 cm. Dijana, 1980, sonda 8/80, žutomrka zemlja sa šutom ispod poda II, C−204. Smeštaj: Karataš, depo.
445. Isto kao kat. br. 443.

Gvožđe, kovanje; dužina 9 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1983, C−812. Objavljeno: Popović, I. 1988: 132, T. XXV/3.
451. Dleto sa telom kružnog preseka, koje prerasta

Gvožđe, kovanje; dužina 29,8 cm, širina 2,3 cm. Dijana, 1997, sonda 75/95, osnova II, C−19.
446. Isto kao kat. br. 443.

u veliko trapezoidno sečivo. Gvožđe, kovanje; dužina 9,5 cm, širina 3,5 cm. Milutinovac (T. XXVI/451). Objavljeno: Popović, I. 1988: 133, T. XXV/5.
452. Isto kao kat. br. 451.

Gvožđe, kovanje. Hajdučka vodenica, 1967. Objavljeno: Popović, I. 1988: 132.
447. Isto kao kat. br. 443.

Gvožđe, kovanje. Hajdučka vodenica, 1967. Objavljeno: Popović, I. 1988: 133.
453. Dleto načinjeno od šipke pravougaonog preseka,

Gvožđe, kovanje. Hajdučka vodenica, 1967. Objavljeno: Popović, I. 1988: 132.
448. Dleto sa telom pravougaonog oblika, koje je

sa blago proširenom radnom površinom. Posmatrana sa strane, alatka ima trougaoni oblik. Gvožđe, kovanje; dužina 16,1 cm, širina 1,4 cm (T. XXVI/453). Dijana, 1985, sa osnove 1, C−1198.

u donjem delu trapezoidno prošireno. Gvožđe, kovanje; dužina 11,5 cm, širina 1 cm. Dijana, 1984, C−974 (T. XXVI/448). Objavljeno: Popović, I. 1988: 132, T. XXV/3.

/ ORUĐE ZA VAĐENJE KLINOVA / Na lokalitetu Dijana, u sloju naseljavanja, nađena je alatka načinjena od šipke pravougaonog preseka, čiji je donji deo savijen i račva se u dva kraka, koja je najverovatnije služila za vađenje klinova (kat. br. 454). Sličan primerak, sa nešto manjim kracima i petljasto oblikovanim gornjim delom, potiče sa lokaliteta Nađiharšani u Mađarskoj, iz groba br. 59, a E. Garam ga je protumačila kao ključ (Garam 2002: Аbb. 10/2).
454. Alatka za vađenje eksera načinjena od šipke

pravougaonog preseka, koja je u donjem delu savijena pod pravim uglom. Radni deo alatke izveden je u vidu dva paralelna kraka. Gvožđe, kovanje; dužina 11,4 cm, širina 1,8 cm. Dijana, sonda 63/88, središnji deo, osnova I, 1988, C−2199 (T. XXVI/454). Smeštaj: Karataš, depo.

103

ALAT ZA OBRADU KAMENA
Pošto su utvrđenja podizana mahom od kamena, njegova obrada svakako je činila značajnu privrednu delatnost stanovništva na đerdapskom limesu. Nađena je, međutim, samo jedna alatka korišćena u tu svrhu. Izrađena je od šipke kvadratnog preseka, čiji je gornji kraj petljasto oblikovan, a donji je trapezoidan i savijen pod pravim uglom (kat. br. 455). Bila je deo sistema za nošenje kamena. U ureze na bočnim stranama većeg komada kamena ubacivani su nosači, a kroz petlju na njihovom gornjem kraju provlačena je šipka sa alkom na vrhu, koja je kačena na kuku za podizanje (Adam 2005: 44−53, fig. 110). Ovaj primerak je možda služio i za prenos manjih komada kamena, koji su najverovatnije obrađivani u samom utvrđenju. Takav slučaj je konstatovan u Caričinom gradu, gde je nađen i deo arhitrava pripremljen za dalju obradu i sekundarnu upotrebu (Špehar 2008: 96−100, sl. 1). Slični predmeti poznati su sa Gradine na Jelici (Milinković 2002: Abb. 28/4) i iz Caričinog grada (Špehar 2008: 160, kat. br. 42−43).
455. Alatka čiji je gornji deo petljasto izveden,

dok je donji deo trapezoidnog oblika i savijen pod pravim uglom. Gvožđe, kovanje; dužina 9,7 cm, širina 2 cm. Sip, 1965, sonda 2, kvadrant B-5, muz. inv. br. 779−781 (T. XXVI/455). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

ALAT ZA OBRADU METALA
Iako iz đerdapskih utvrđenja potiču mnogobrojni predmeti od metala, arheološki nalazi ne ukazuju na radioničke centre za njegovu obradu. Nađena su samo dva probojca za metal (kat. br. 456−457), kojima su pravljeni otvori odgovarajućeg oblika i veličine, i to na lokalitetima Rtkovo − Glamija I i Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Sličan primerak sa poligonalnim telom poznat je iz ostave sa lokaliteta Limberk u Sloveniji, datovane u vreme oko 400. godine (Bitenc, Knific 2001: 33, kat. br. 87/30). Zbog malog broja nađenog oruđa za obradu metala, ali i nedovoljne istraženosti đerdapskih utvrđenja, stiče se utisak da se stanovnici nisu bavili kovačkim zanatom. Iako se izrada oruđa, oružja i drugih proizvoda od metala odvijala u velikim proizvodnim centrima, ne može se ni zamisliti da u utvrdama nisu postojale makar radionice za popravku vojne opreme i neophodnog alata.91
456. Probojac sa telom poligonalnog preseka, koje se 457. Isto kao kat. br. 382.

u donjem delu završava četvorostranim špicem. Gvožđe, kovanje; dužina 18,5 cm, širina 1,4 cm. Rtkovo – Glamija I, 1982, kv. C−6, humus, C−456 (T. XXVI/456). Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; dužina 21 cm, širina 1,6 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXXVII/III.

ALAT I PRIBOR ZA OBRADU VUNE I KOŽE
Od vune je pravljena odeća, a njena obrada započinjala je šišanjem ovaca lučnim jednodelnim makazama (kat. br. 458−471). Posle pranja i sušenja, vuna je češljana pomoću grebena (kat. br. 472−477), a zatim je ispredana. Na kraju su pletenjem izrađivani finalni proizvodi, odnosno odevni predmeti. O tom procesu svedoče nalazi bronzanih preslica (kat. br. 478−495) i pršljenaka različitog oblika, načinjenih od keramike (kat. br. 496−512), olova (kat. br. 513), kamena (kat. br. 514−516) i kosti (kat. br. 517−530). S druge strane, od životinjske kože su izrađivani delovi odeće i obuće, remenje, pojasevi i slično. Koža je čišćena pomoću specijalnih gvozdenih noževa sa vrhom povijenim nagore (kat. br. 531−541), nakon čega je sušena i dalje obrađivana. Od alata korišćenog za finalnu obradu, u utvrđenjima na Đerdapu nađeno je samo nekoliko gvozdenih probojaca za pravljenje kružnih otvora (kat. br. 542−545), kao i igle za šivenje (kat. br. 546−547).
91 Tokom dosadašnjih arheoloških iskopavanja u utvrđenjima na desnoj obali Dunava, na potesu između ušća Porečke reke i ušća Timoka nije konstatovano postojanje metalurških radionica, a raspoloživa dokumentacija ne pruža nikakve podatke o eventualnim nalazima zgure.

104

/ MAKAZE / Potpuno očuvane lučne makaze, sa trougaonim sečivom trougaonog
preseka, potiču iz Dijane, i to dva primerka iz naseobinskog sloja (kat. br. 458−459), a treći iz ostave alata (kat. br. 460). Identične makaze sreću se na prostoru Galije (Kazanski 2002: pl. 9/754), kao i na brojnim lokalitetima u Srbiji, gde se datuju u period od 4. do 6. veka (Поповић, И. 1988: 97, тип A, варијанта а, бр. 3−6, 10−11, Т. XVII/4; Bavant 1990: cat. nº 166, 217, pl. XXXV/164, 166; Milinković 2002: Abb. 28/10; Живић 2003: 145−146, кат. бр. 281−282). Slični primerci potiču iz ratničkog groba u oblasti Vesthajm u Nemačkoj, zatim iz groba muškarca sa nekropole Romans d`Isonko u oblasti Friuli u Italiji (Riemer 2000: 131, Abb. 49/11, 183, Abb. 66/4), iz ostave sa lokaliteta Limberk, koja je datovana u vreme oko 400. godine (Bitenc, Knific 2001: 33, kat. br. 87/59, 60), iz ostave sa nalazišta Tinje nad Loko, s kraja 6. veka (Bitenc, Knific 2001: 33, kat. br. 87/59−60), sa Gradine na Jelici (Milinković 2002: Abb. 28/10) i iz Caričinog grada.92 U Dijani su nađene i makaze sa omega drškom (kat. br. 461). Pojedinačna sečiva makaza, kod kojih je prelaz trna u sečivo na unutrašnjoj strani izveden konkavno, a na spoljašnjoj ravno, konstatovana su u Ušću Porečke reke, Dijani, Pontesu i Hajdučkoj vodenici (kat. br. 462−469). Analogije za ovu vrstu nalaza potiču sa Kosova, sa lokaliteta Čečan i Gornji Streoc (Ivanišević, Špehar 2006: 147, Fig. 8.5−6), kao i iz Caričinog grada (Bavant 1990: cat. nº 168, 217, pl. XXXV/168). Osim toga, tokom istraživanja Ušća Porečke reke i Dijane nađena su i dva sečiva makaza kod kojih je prelaz trna u sečivo konkavan na obe strane (kat. br. 470−471).
458. Lučne jednodelne makaze sa sečivima trougaonog

oblika i preseka, od kojih je jedno polomljeno. Prelaz drške u sečivo na unutrašnjoj strani je konkavan, a na spoljašnjoj ravan. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 28,7 cm, širina 4,2 cm, širina sečiva 2,8 cm. Dijana (T. XXVII/458, sl. 57). Smeštaj: Karataš, depo.
459. Isto kao kat. br. 458. Fragmentovane.

Gvožđe, kovanje; dužina 25 cm, širina 5 cm, širina sečiva 3 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadni bedem, osnova IV, C−580. Smeštaj: Karataš, depo.
460. Isto kao kat. br. 458.

Gvožđe, kovanje; dužina 18,2 cm, širina 4,2 cm. Dijana, 1979, ostava alata, br. 2, inv. br. 150. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 97, T. XLVII/1.
461. Slično kao kat. br. 458, sa tzv. omega drškom.

Sl. 57. Makaze (kat. br. 458)

464. Isto kao kat. br. 462.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 18,7 cm, širina sečiva 2,5 cm. Dijana, 1995, sonda 75/95, osnova I, C−43 (T. XXVII/461). Smeštaj: Karataš, depo.
462. Sečivo lučnih makaza trapezoidnog oblika i trou-

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 13 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1988, sonda 63/88, svetlomrka zemlja, ispod osnove I, C−2215. Smeštaj: Karataš, depo.
465. Isto kao kat. br. 462.

gaonog preseka, sa delimično očuvanom drškom. Prelaz trna u sečivo na unutrašnjoj strani je konkavan, a na spoljašnjoj je izveden koso i pravolinijski. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 12,2 cm, širina 2,3 cm. Ušće Porečke reke, 1970, inv. br. 2. Smeštaj: Karataš, depo.
463. Isto kao kat. br. 462.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 19 cm, širina 2,7 cm. Dijana, 1995, sonda 74/958, mrka zemlja sa raspadnutom opekom, C−43. Smeštaj: Karataš, depo.
466. Isto kao kat. br. 462.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 18,5 cm, širina 2 cm. Pontes, 1980, C−74. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Popović, I. 1988: 97.
467. Isto kao kat. br. 462. Fragmentovano.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 6 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1987, sonda 55/86, okeržuta zemlja, C−1834a. Smeštaj: Karataš, depo.
92 Neobjavljeno, С−50/98.

Hajdučka vodenica, 1967. Gvožđe, kovanje. Objavljeno: Popović, I. 1988: 97.

105

468. Isto kao kat. br. 462. Fragmentovano.

470. Sečivo lučnih makaza trapezoidnog oblika i trou-

Gvožđe, kovanje; Hajdučka vodenica, 1967. Objavljeno: Popović, I. 1988: 97.
469. Deo drške lučnih jednodelnih makaza.

gaonog preseka, sa delimično očuvanom drškom. Prelaz trna u sečivo je konkavan. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 13 cm, širina 2 cm. Ušće Porečke reke, 1970, inv. br. 202. Smeštaj: Karataš, depo.
471. Isto kao kat. br. 470.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 12 cm. Dijana, 1980, sonda 18/80, žutomrka zemlja sa šutom, C−334. Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 20 cm, širina 2 cm. Dijana, 1985, sonda 50/85, severni bedem, mrka zemlja, C−1216. Smeštaj: Karataš, depo.

/ GREBENA / Višeredna grebena za češljanje vune i lana načinjena su od gvožđa. Najočuvaniji je primerak iz Dijane (kat. br. 472), za koji su analogije poznate iz Caričinog grada.93 U Pontesu i Dijani sakupljeni su i zubi grebena (kat. br. 473−477), čije se analogije takođe sreću u Caričinom gradu.94
472. Grebena od kojih su očuvana četiri zuba kvadratnog 475. Isto kao kat. br. 473.

preseka, koja se u donjem delu špicasto završavaju. Gvožđe, kovanje; dužina 11 cm. Dijana, 1980, sonda 18/80, tamnomrka zemlja sa šutom, C−292 (T. XXVII/472). Smeštaj: Karataš, depo.
473. Zub grebena od šipke kvadratnog preseka, koji se u

Gvožđe, kovanje; dužina 9,2 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, osnova IV, C−1423. Smeštaj: Karataš, depo.
476. Isto kao kat. br. 473. Dva primerka.

donjem delu špicasto završava. Gvožđe, kovanje; dužina 12,8 cm. Pontes, 1980, kv. M/4, sloj I, C−23 (T. XXVII/473). Smeštaj: Karataš, depo.
474. Isto kao kat. br. 473.

Gvožđe, kovanje; dužina 10 cm, 11 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, sloj III, C−1401. Smeštaj: Karataš, depo.
477. Isto kao kat. br. 473. Dva primerka.

Gvožđe, kovanje; dužina 12,5 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, sloj II, osnova I, C−1393. Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; dužina 11,5 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, sloj III, C−1434. Smeštaj: Karataš, depo.

/ PRESLICE / Za namotavanje ispredene vune korišćene su ručne preslice od drveta i
bronze, mada su poznati i gvozdeni, koštani i stakleni primerci. Bronzane preslice obično su izrađivane od valjkasto oblikovane šipke, koja je ponekad reljefno obrađena i ornamentisana urezima. Donji deo se završavao u vidu obruča, pomoću koga su preslice stavljane na prst, dok je gornji deo bio u obliku krsta ili ptice (petao, golub). Zbog pojave hrišćanskih simbola, pojedini istraživači su pogrešno interpretirali namenu preslica, prepoznajući u njima kultne predmete (Vetters 1948). Tako su vezivane za pripadnike Bonusove jeresi (Јанковић, Ђ. 1981: 176−177) ili su tumačene kao oprema za miropomazanje (Живић 2003: 129, кат. бр. 215; 170−172, кат. бр. 380−386), ali i kao kozmetički štapići za nanošenje mirišljavih ulja ili masti na telo (Petković 1995: 35−36). Problem namene razrešen je zahvaljujući likovnim predstavama iz ranovizantijskog perioda. Njihovom analizom ustanovljeno je da se radi o ručnim preslicama nastalim još u vreme ranog Rimskog carstva, koje su bile ukrašene predstavom stidljive Venere (Venera pudicitia). Stavljane su na mali prst leve ruke, a pridržavane su sa tri prsta, dakle bez palca (König 1987: 130−132, 136−137, Abb. 113, 118−119). U đerdapskim utvrđenjima nađen je znatan broj preslica načinjenih gotovo isključivo od bronze (kat. br. 478−495), osim primerka iz Dijane (kat. br. 495), koji je izrađen od gvožđa. Poznate su brojne paralele sa raznih lokaliteta. Preslici iz Akva, sa krstasto ukrašenim gornjim delom (kat. br. 478), sličan je primerak iz Caričinog grada, čiji gornji deo ima oblik ravnokrakog krsta,95 kao i sa nepoznatog lokaliteta na teritoriji Singidunuma (Крунић 1997: 258, кат. бр. 439). Osim preslica sa krstolikim proširenjem
93 Neobjavljeno, inv. br. 3/65. 94 Neobjavljeno, inv. br. 77/66; С−12/82. 95 Neobjavljeno, С−76/84.

106

ispod predstave ptice, poznati su i primerci sa pločastim pravougaonim, ponekad ukrašenim proširenjem. Ta varijanta konstatovana je i u drugim oblastima. Primerku sa lokaliteta Mora Vagei (kat. br. 479) slična je preslica iz Gamzigrada (Јанковић, Ђ. 1983а: 132, кат. бр. 176), kao i preslica iz Sadoveca, na čijem je gornjem delu izvedena predstava petla (Uenze 1992: T. 6/2). Analogija za preslicu iz Dijane (kat. br. 482) potiče iz Caričinog grada, mada je taj nalaz, budući da je u donjem delu oštećen, protumačen kao igla pribadača (Кондић, Поповић, 1977: 201, кат. бр. 59, Т. XVI/4). Ovom primerku slična je i preslica iz Gamzigrada (Јанковић, Ђ. 1983а: 136, кат. бр. 187). Nešto jednostavniji oblik imaju preslice sa tankim pločastim proširenjem ispod predstave ptice, otkrivene u Donjim Butorkama (kat. br. 484) i Dijani (kat. br. 485), kojima su slični nalazi iz Caričinog grada.96 U Dijani su nađene i preslice sa predstavom ptice na vrhu, ukrašene koncentričnim krugovima (kat. br. 486−487), kojima su slični primerci sa lokaliteta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 5/3), odakle potiče i primerak sličan preslici sa nalazišta Ljubičevac−Glamije ili Ušće Slatinske reke (kat. br. 490) (Uenze 1992: T. 5/2, 6).
478. Preslica sa telom u obliku šipke kružnog preseka, 482. Preslica sa telom u obliku šipke kružnog preseka,

čiji se gornji deo završava predstavom ptice, ispod koje se nalazi krstoliko proširenje. Središnji deo tela preslice ukrašen je sa pet rebara, dok je donji deo polomljen. Bronza, livenje; očuvana dužina 17,9 cm, širina 2 cm, prečnik 2,1 cm. Akve, br. 479 (T. XXVIII/478). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 176−177, T. XVIII/1.
479. Preslica sa telom u obliku šipke kružnog

čiji se gornji deo završava predstavom ptice, ispod koje se nalazi pravougaono pločasto proširenje. Telo preslice je reljefno obrađeno. Donji deo je u vidu proširenog petljastog okruglog završetka, koji je polomljen. Bronza, livenje; očuvana dužina 17 cm, očuvana širina 1,5 cm. Dijana, 1995, sonda 75/95, mrka zemlja sa fragmentima opeke, osnova I, C−61 (T. XVIII/482). Smeštaj: Karataš, depo.
483. Preslica sa telom u obliku šipke kružnog

preseka, čiji se gornji deo završava predstavom ptice ukrašene koncentričnim krugovima. Ispod ptice, kao i na središnjem delu preslice, nalazi se pravougaono reljefno proširenje, ukrašeno motivima u vidu linije, romba i koncentričnih krugova. Donji deo preslice ima proširen petljasti kružni završetak, na čijoj se donjoj strani nalazi reljefno obrađen dugmetasti kraj. Bronza, livenje; očuvana dužina 22 cm, širina 2,2 cm, prečnik 2,1 cm. Mora Vagei, inv. br. 101 ili 114. (T. XXVIII/479). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
480. Preslica sa telom u obliku šipke kružnog preseka,

preseka, čiji je donji deo u vidu petljastog okruglog završetka, koji je delimično oštećen. Bronza, livenje; očuvana dužina 8,3 cm, očuvana širina 1,7 cm. Dijana, 1987, C−1710 (T. XXVIII/483). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 177, kat. br. 279, T. 30/6.
484. Preslica sa telom u obliku šipke kružnog preseka,

čiji se gornji deo završava predstavom ptice, koja je oštećena, a sa strane je ukrašena koncentričnim krugovima. Ispod predstave ptice nalazi se proširenje u obliku kvadra, dok je telo preslice na sredini reljefno obrađeno. Donji deo je polomljen. Bronza, livenje; očuvana dužina 10,9 cm, očuvana širina 1,5 cm. Dijana, 1990, C−326 (T. XXVII/480). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994, 177: kat. br. 278, T. 30/5.
481. Preslica sa telom u obliku šipke kružnog

čiji se gornji deo završava predstavom ptice sa koncentričnim krugovima, ispod koje se nalazi tanko pločasto proširenje. Središnji deo preslice reljefno je obrađen, dok je donji deo u vidu proširenog petljastog kružnog završetka, koji je polomljen. Bronza, livenje; očuvana dužina 17,3 cm, širina 2 cm, prečnik 2 cm. Donje Butorke, p. br. 1026 (T. XXIX/484). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 176−177, T. XVIII/7.
485. Isto kao kat. br. 484.

preseka, čiji se gornji deo završava predstavom ptice ukrašene koncentričnim motivima, ispod koje se nalazi pravougaono pločasto proširenje sa šest paralelnih horizontalnih rebara. Donji deo preslice je polomljen. Bronza, livenje; očuvana dužina 7,9 cm, širina 2,3 cm. Akve (T. XXVII/481). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

Bronza, livenje; očuvana dužina 21,5 cm, širina 3 cm, prečnik 2,2 cm. Dijana, 1994, sonda 72/94, kv. 2, žutomrka (svetlomrka) zemlja, C−5. Smeštaj: Karataš, depo.
486. Preslica sa telom u obliku šipke kružnog preseka,

čiji se gornji deo završava predstavom ptice sa koncentričnim krugovima, ispod koje se nalazi tanko pločasto proširenje. Donji deo nedostaje. Bronza, livenje; očuvana dužina 16,7 cm, širina 2 cm. Dijana, 1979, C−5 (T. XXVIII/486). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 177, kat. br. 277, T. 30/4.

96 Neobjavljeno, NML-104.

107

487. Isto kao kat. br. 486.

491. Donji deo tela preslice kružnog preseka, sa pravou-

Bronza, livenje; očuvana dužina 3,6 cm, širina 2,4 cm. Dijana, 1988, sonda 62/88, žućkastomrka zemlja, ispod osnove IV, C−2188. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994, 177, kat. br. 275, T. 30/2.
488. Preslica sa telom u obliku šipke kružnog preseka,

gaonim proširenjem, ispod koga je kružni završetak koji na donjoj strani ima reljefno obrađen dodatak. Bronza, livenje; očuvana dužina 4,2 cm, prečnik 2 cm. Akve (T. XXVIII/491). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 176−177, T. XVIII/11.
492. Isto kao kat. br. 491.

čiji se gornji deo završava predstavom ptice. U središnjem delu telo preslice je ukrašeno sa pet plastičnih rebara. Donji deo je u vidu proširenog petljastog okruglog završetka, koji je delimično oštećen. Bronza, livenje; očuvana dužina 16 cm, širina 2,4 cm, prečnik 1,6 cm. Dijana, 1988, sonda 65/88, površina sa garom ispod osnove IV, C−2382 (T. XXIX/488). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: 177, kat. br. 276, T. 30/3.
489. Isto kao kat. br. 488.

Bronza, livenje; očuvana dužina 11,2 cm, prečnik 2,2 cm. Dijana, sonda 72/94, žućkasta zemlja ispod osnove IV, 1994, C−17. Smeštaj: Karataš, depo.
493. Isto kao kat. br. 491.

Bronza, livenje; očuvana dužina 5,3 cm, prečnik 2,5 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXIV/CCVIII.
494. Isto kao kat. br. 491.

Bronza, livenje; dužina 22 cm, širina 4 cm, prečnik 2,2 cm. Dijana, 1988, sonda 62/88, žućkastomrka zemlja, ispod osnove IV, C−2281. Smeštaj: Karataš, depo.
490. Preslica sa telom u obliku šipke kružnog preseka,

Bronza, livenje; očuvana dužina 3,8 cm, prečnik 2,1 cm. Dijana, 1987, sonda 58/86, vojničke barake, ispod osnove I, C−1577. Smeštaj: Karataš, depo.
495. Preslica sa telom u obliku šipke kružnog preseka,

čiji se gornji deo završava predstavom ptice (golub). Donji deo preslice je u vidu proširenog petljastog kružnog završetka, koji je delimično oštećen. Bronza, livenje; očuvana dužina 20 cm, širina 3 cm, prečnik 2,7 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (T. XXIX/490). Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXIV/CC.

čiji se gornji deo završava predstavom ptice (golub). Donji deo preslice je u vidu proširenog petljastog kružnog završetka, ispod koga se nalazi manji vertikalni dodatak. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 23,2 cm, širina 3,9 cm, prečnik 2,5cm. Dijana (T. XXIX/495). Smeštaj: Karataš, depo.

/ PRŠLJENCI / Tokom ispredanja i pletenja vune korišćeni su pršljenci, koji su
davali zamajac vretenu i sprečavali upredanje niti. O načinu njihove upotrebe najbolje svedoči vreteno sa lokaliteta Vranje kod Sevnice u Sloveniji, čiji je donji kraj bio provučen kroz pršljenak (Knific 1991: 21, kat. br. 32). Pršljenci nađeni na prostoru Đerdapa izrađeni su od keramike, olova, kamena ili životinjskih kostiju. Keramički pršljenci su bikoničnog (kat. br. 496−506), poluloptastog (kat. br. 507) i pločastog oblika (kat. br. 508−511), a ponekad i u vidu zarubljene kupe (kat. br. 512). Pojedini bikonični pršljenci, poput primerka iz Dijane (kat. br. 496), ornamentisani su motivom valovnice. Direktne analogije nisu poznate, mada se neornamentisani primerak sličnog oblika sreće u Caričinom gradu.97 Sa ovog nalazišta,98 kao i sa lokaliteta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 15/14, 15), potiču primerci slični bikoničnom pršljenku sa lokaliteta Rtkovo − Glamija I (kat. br. 498). Za bikonične pršljenke blaže profilacije, konstatovane u Pontesu (kat. br. 500) i Dijani (kat. br. 501−505), analogije su poznate iz Caričinog grada99 i Salamine na Kipru (Chavane 1975: pl. 27/268), a slični primerci sa Gradine na Jelici,100 iz Caričinog grada101 i sa lokaliteta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 15/14−15). U grupu bikoničnih pršljenaka spada i primerak iz Dijane, koji je na trbuhu ukrašen kraćim vertikalnim urezima (kat. br. 506). Njemu donekle nalikuje primerak iz Caričinog grada, mada je nešto drugačije ornamentisan.102 Za poluloptasti pršljenak iz Dijane (kat. br. 507) paralele potiču iz Salamine na Kipru (Chavane 1975: pl. 27/276), a sličan, nešto manji pršljenak iz Caričinog grada.103 Pločasti pršljenci, kakvi su poznati iz Dijane (kat. br. 508−511), sreću se i u ranovizantijskom sloju tvrđave Ras (Popović, M. 1999: 322, kат. br. 181−182, sl. 70/10−11). Pršljenak u obliku zarubljene kupe konstatovan je na lokalitetu Rtkovo − Glamija I (kat. br. 512), a njegova analogija potiče sa nalazišta Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 14/44).
97 Neobjavljeno, С−16/84. 100 Neobjavljeno, С−228/97. 103 Neobjavljeno, inv. br. 109/55; С−267/00. 98 Neobjavljeno, inv. br. 19/53. 101 Neobjavljeno, inv. br. 56/54; С−44/03. 99 Neobjavljeno, С−2/84. 102 Neobjavljeno, С−36/88.

// KERAMIČKI PRŠLJENCI //

108

496. Pršljenak valjkastog oblika,

505. Isto kao kat. br. 500.

ornamentisan motivom valovnice. Keramika; visina 1,5 cm, prečnik 3,2 cm, prečnik otvora 0,8 cm. Dijana, 1989, sonda 62-63/89, C−134 (T. XXX/496). Smeštaj: Karataš, depo.
497. Pršljenak valjkastog oblika, izrađen od zemlje

Keramika; visina 3 cm, prečnik 3,7 cm, prečnik otvora 1,1 cm. Dijana, 1997, sonda 75/95, osnova II, C−18. Smeštaj: Karataš, depo.
506. Bikonični pršljenak ornamentisan kratkim

sive boje i ornamentisan paralelnim vertikalnim urezima i jednim horizontalnim urezom. Keramika; visina 2 cm, prečnik 2,8 cm, prečnik otvora 0,9 cm. Dijana, sonda 78/01, kv. E8/9, čišćenje osnove II, 2001, C−12 (T. XXX/497). Smeštaj: Karataš, depo.
498. Bikonični pršljenak od sive zemlje.

vertikalnim, paralelno izvedenim urezima na trbuhu. Keramika; visina 1,9 cm, prečnik 3,1 cm, prečnik otvora 1,4 cm. Dijana, sonda 78/01, kv. E8/9, čišćenje osnove II, 2001, C−12 (T. XXX/506). Smeštaj: Karataš, depo.
507. Pršljenak poluloptastog oblika, na donjoj

Keramika; visina 2,8 cm, prečnik 4 cm, prečnik otvora 1 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. C−4, gar I, C−189 (T. XXX/498). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Gabričević 1986: fig. 24.
499. Slično kao kat. br. 498, načinjen

i bočnim površinama ornamentisan urezanim kružnim linijama. Keramika; visina 1,8 cm, prečnik 2,4 cm, prečnik otvora 0,8 cm. Dijana, 1989, sonda 69/89, sivomrka zemlja, C−147 (T. XXX/507). Smeštaj: Karataš, depo.
508. Pločasti pršljenak kružnog oblika.

od svetlomrke zemlje. Keramika; visina 3,1 cm, prečnik 3,7 cm, prečnik otvora 1,4 cm. Dijana, 1997, sonda 75/95, C−18. Smeštaj: Karataš, depo.
500. Slično kao kat. br. 498, načinjen od mrke zemlje.

Keramika; prečnik 4 cm, prečnik otvora 1,6 cm. Dijana, 1980, sonda 20/80, mrkožuta zemlja, C−316 (T. XXX/508). Smeštaj: Karataš, depo.
509. Isto kao kat. br. 508.

Keramika; visina 2,5 cm, prečnik 3,6 cm, prečnik otvora 1,2 cm. Pontes, 1988, kv. N-14, jama 370, C−93 (T. XXX/500). Smeštaj: Karataš, depo.
501. Isto kao kat. br. 500.

Keramika; visina 1,3 cm, prečnik 3,4 cm, prečnik otvora 0,9 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, ispod osnove II, C−196. Smeštaj: Karataš, depo.
510. Isto kao kat. br. 508.

Keramika; visina 2 cm, prečnik 1,8 cm, prečnik otvora 0,7 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, sloj IV, C−1489. Smeštaj: Karataš, depo.
502. Isto kao kat. br. 500.

Keramika; visina 0,7 cm, prečnik 4 cm, prečnik otvora 1 cm. Dijana, 1996, sonda 74/95, C−148. Smeštaj: Karataš, depo.
511. Pločasti pršljenak kružnog oblika, sa uzdignutim ivicama.

Keramika; visina 1,9 cm, prečnik 4,5 cm, prečnik otvora 1,8 cm. Dijana, 1989, sonda 69/89, mrka zemlja, C−148. Smeštaj: Karataš, depo.
503. Isto kao kat. br. 500.

Keramika; prečnik 3,5 cm, prečnik otvora 0,4 cm. Dijana, 1980, unutrašnja strana zida 1, svetlomrka rastresita zemlja, C−302 (T. XXX/511). Smeštaj: Karataš, depo.
512. Pršljenak od zemlje tamnomrke boje,

Keramika; visina 2,5 cm, prečnik 3,8 cm, prečnik otvora 0,8 cm. Dijana, 1995, sonda 75/94, mrka zemlja sa šutom iznad osnove I, C−39. Smeštaj: Karataš, depo.
504. Isto kao kat. br. 500.

u obliku zarubljene kupe. Keramika; visina 1,8 cm, prečnik baze 3 cm, prečnik vrha 2 cm, prečnik otvora 1,1 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-2, gar I, C−42 (T. XXX/512). Smeštaj: Karataš, depo.

Keramika; visina 3,5 cm, prečnik 4,5 cm, prečnik otvora 1 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, žućkastomrka zemlja ispod osnove II−III, C−248. Smeštaj: Karataš, depo.

109

// OLOVNI PRŠLJENAK // U Dijani je nađen pločasti pršljenak od olova (kat. br. 513), kome je donekle sličan primerak iz Caričinog grada.104
513. Bikonični pršljenak.

Olovo; visina 0,9 cm, prečnik 2,5 cm, prečnik otvora 1 cm. Dijana, 1985, sonda 51/85, severni bedem, tamnomrka zemlja, C−1242 (T. XXIX/513). Smeštaj: Karataš, depo.

// KAMENI PRŠLJENCI //

Pršljenci su izrađivani od kamena, pa čak i od mermera. Pločastog (kat. br. 514) i bikoničnog su oblika (kat. br. 515), mada je poznat i primerak u vidu zarubljene kupe (kat. br. 516). Pršljenci od kamena nisu osobenost đerdapske oblasti, što pokazuje sličnost primeraka sa lokaliteta Rtkovo − Glamija I (kat. br. 514) i Golemanovo Kale (Uenze 1992: T. 14/31), a zelenom pršljenku iz Dijane (kat. br. 516) slični su nalazi iz ranovizantijskih slojeva tvrđave Ras (Popović, M. 1999: 322, kат. br. 173, sl. 70/2) i Caričinog grada.105

514. Pločasti pršljenak beličaste boje.

Mermer; visina 1,4 cm, prečnik 2,6 cm, prečnik otvora 0,4 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-7, šut I, C−45 (T. XXIX/514, sl. 58). Smeštaj: Karataš, depo.
515. Bikonični pršljenak crne boje. Sl. 58. Pršljenak (kat. br. 514)

Kamen; visina 2 cm, prečnik 4 cm, prečnik otvora 1,1 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. F-6, o.s. 3, C−165 (T. XXIX/515, sl. 59). Smeštaj: Karataš, depo.
516. Pršljenak u obliku zarubljene kupe, od fino

obrađenog i uglačanog kamena zelene boje. Na donjoj strani ukrašen je sa dve, a na bočnim stranama sa tri paralelno urezane linije. Kamen; visina 1,5 cm, prečnik 1 cm. Dijana, 1978, sonda 3/78, martirijum – iz južnog profila, intenzivan šut, C−38 (T. XXIX/516). Smeštaj: Karataš, depo.

Sl. 59. Pršljenak (kat. br. 515)

// KOŠTANI PRŠLJENCI // Pršljenci izrađeni od kosti (kat. br. 517−530) najčešće
imaju oblik polulopte, dok su pločasti znatno ređi (kat. br. 529). Donja strana poluloptastih primeraka uglavnom je ravna, a samo ponekad konkavna (kat. br. 517, 521). Poluloptasti pršljenci odlikuju se raznovrsnom i bogatom ornamentikom u vidu koncentričnih krugova različite veličine i paralelno urezanih linija ili njihovih kombinacija. Pošto koštani pršljenci sa teritorije nekadašnjeg Romejskog carstva imaju raznolike motive u skladu sa lokalnim tradicijama, poznat je mali broj analogija. Poluloptastom pršljenku iz Dijane (kat. br. 519), koji na donjoj strani ima ornament u vidu sedam koncentričnih krugova, sličan je primerak sa lokaliteta Invilino Ibligo u Italiji (Bierbrauer 1987: T. 56/1). Donja strana koničnog pršljenka iz Pontesa ukrašena je sa četiri simetrično raspoređena krstasta motiva, izvedena sa pet koncentričnih krugova, pri čemu se po tri kruga nalaze u vertikalnoj osi (kat. br. 521). Na sličnom primerku iz Sadoveca nalaze se dva kružića na vertikalnoj osi (Uenze 1992: T. 13/31). Poluloptastim i bikoničnim pršljencima iz Dijane, Pontesa i Hajdučke vodenice (kat. br. 520−522) sličan je primerak iz Gamzigrada, ukrašen sa tri grupisana koncentrična kruga (Живић 2003: 129, кат. бр. 215). Neornamentisani primerak sa lokaliteta Ljubičevac−Glamija (kat. br. 529) identičan je pršljencima sa Gradine na Jelici106 i iz Caričinog grada.107
104 Neobjavljeno, С−1/97. 105 Neobjavljeno, С−345/00. 106 Neobjavljeno, С−14/96. 107 Neobjavljeno, С−47/02.

110

517. Pršljenak poluloptastog oblika. Bočna strana je

522. Pršljenak poluloptastog oblika i uglačane površine.

duž spoljne ivice ornamentisana sa dve urezane linije, kao i sa osam parova koncentričnih krugova, međusobno povezanih sa po tri urezane prave linije. Kost; visina 1,2 cm, prečnik 3 cm, prečnik otvora 0,7 cm (T. XXX/517). Dijana, 1987, sonda 55/86, svetlomrka zemlja, ispod osnove II, C−1842. Smeštaj: Karataš, depo.
518. Pršljenak poluloptastog oblika. Donja površina

ornamentisana je sa dve paralelne linije urezane duž spoljne ivice, kao i sa 12 pravilno raspoređenih koncentričnih krugova. Bočne strane su ukrašene sa dve paralelno urezane linije, koje se nalaze u donjem delu. Kost; visina 0,8 cm, prečnik 2,4 cm, prečnik otvora 0,3 cm (T. XXX/518). Dijana, kv. 1/83, svetlomrka zemlja, 1983, C−814. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 91, kat. br. 464, T. XXIX/7.
519. Pršljenak poluloptastog oblika. Donja površina je

Oštećen je i neornamentisan. Na donjoj, blago ispupčenoj površini urezane su dve paralelne linije uz spoljnu ivicu, a uz perforaciju tri paralelne linije. Ovaj deo pršljenka ukrašen je i sa tri pravilno raspoređena motiva u vidu tri grupisana koncentrična kruga. U donjem delu bočnih strana urezane su tri paralelne linije. Kost; visina 1,6 cm, prečnik 3 cm, prečnik otvora 0,9 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. G-12, šut, inv. br. 84 (T. XXX/522). Smeštaj: Karataš, depo.
523. Pršljenak poluloptastog oblika. Donja površina,

koja je oštećena, ornamentisana je sa dve paralelne linije urezane duž spoljne ivice, kao i sa tri grupe od po tri koncentrična kruga. Bočne strane su ukrašene sa dve paralelno urezane linije. Kost; visina 1,6 cm, prečnik 4 cm, prečnik otvora 0,8 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. K-12, šut, inv. br. 125 (T. XXX/523). Smeštaj: Karataš, depo.
524. Pršljenak poluloptastog oblika. Donja površina

ornamentisana sa dve paralelne linije urezane uz spoljnju ivicu i sa šest neorganizovano raspoređenih koncentričnih krugova. Od vrha pršljenka zrakasto se prostire osam grupa od po tri paralelne linije, koje bočnu stranu dele na osam delova. Unutar svakog dela nalazi se po jedan koncentrični krug. Kost; visina 1,6 cm, prečnik 2,8 cm, prečnik otvora 0,8 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadni bedem, osnova IV, C−570 (T. XXX/519). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: kat. br. 463, 91, T. XXIX/10.
520. Pršljenak poluloptastog oblika. Donja površina

je neornamentisana, dok je bočna strana ukrašena sa po tri paralelne linije urezane u gornjem i donjem delu, kao i sa osam ovalnih koncentričnih motiva grupisanih u četiri grupe po dva ispod paralelnih linija u gornjem delu. Kost; visina 1,5 cm, prečnik 2,8 cm, prečnik otvora 0,8 cm. Milutinovac, 1981−1982 (T. XXXI/524). Objavljeno: Milošević, Jeremić 1986: fig. 14/h.
525. Pršljenak poluloptastog oblika. Donja površina

ornamentisana je urezanom linijom duž spoljne ivice, kao i sa šest pravilno raspoređenih motiva u vidu tri grupisana koncentrična kruga. Bočne strane ukrašene su sa tri paralelno urezane linije, koje se nalaze u donjem delu. Kost; visina 1,3 cm, prečnik 3 cm, prečnik otvora 0,8 cm (T. XXX/520). Dijana, 1986, sonda 58/86, sloj IV, C−1463. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: kat. br. 485, 92, T. XXXI/4.
521. Pršljenak poluloptastog oblika. Na donjoj, konično

ornamentisana je sa osam paralelno urezanih linija grupisanih po dve, dok su bočne strane ukrašene sa četiri paralelno urezane linije u donjem delu i tri u središnjem delu. Kost; visina 1,7 cm, prečnik 3,3 cm, prečnik otvora 1 cm. Dijana, 1981, sonda 28/81, unutar bedema, mrkožuta rastresita zemlja, C−418 (T. XXX/525). Smeštaj: Karataš, depo.
526. Pršljenak poluloptastog oblika. Donja površina je

ispupčenoj i zaglačanoj strani urezane su po dve linije uz spoljnu ivicu i uz ivicu otvora. Između njih, bliže spoljnoj ivici, je još jedna urezana linija. Na istoj strani su i četiri, dva po dva naspramno postavljena T motiva, izvedena koncentričnim krugovima raspoređenim po tri u vertikalnoj i po dva u horizontalnoj osi ornamenta. Bočna strana pršljenka ukrašena je sa dve paralelno urezane linije. Kost; visina 1,5 cm, prečnik 3,5 cm, prečnik otvora 0,8 cm. Pontes, 1985, kv. M/15, sloj B1, C−356 (T. XXX/521, sl. 60). Smeštaj: Karataš, depo.

neornamentisana. Od temena se zrakasto pruža jedanaest dvojnih paralelnih linija. Na bočnim površinama, u donjem delu, urezane su dve paralelne linije. Kost; visina 1,2 cm, prečnik 3,4 cm, prečnik otvora 0,8 cm (T. XXX/526). Dijana, 1988, sonda 63/88, sivomrka zemlja, ispod osnove V, C−2384. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 91, kat. br. 467, T. XXX/2.

Sl. 60. Pršljenak (kat. br. 521)

111

527. Pršljenak poluloptastog oblika. Donja površina

529. Pršljenak poluloptastog oblika.

ornamentisana je sa dve paralelne linije urezane duž spoljne ivice, a gornja površina i bočne strane nizom kosih, paralelno urezanih linija. Kost; visina 1,2 cm, prečnik 3,2 cm, prečnik otvora 0,8 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (T. XXX/527). Objavljeno: Кораћ 1980: T. XLVI/VII.
528. Pršljenak poluloptastog oblika. Donja površina

Neornamentisan. Kost; visina 1,1 cm, prečnik 2,6 cm, prečnik otvora 0,6 cm. Ljubičevac−Glamija, 1981, južni profil, C− 117 (T. XXX/529).
530. Pršljenak pločastog kružnog oblika.

ornamentisana je sa dve paralelne linije urezane duž spoljne i jednom duž unutrašnje ivice, a između njih se nalazi 11 neravnomerno raspoređenih koncentričnih krugova. Gornja površina je podeljena na sedam nejednakih delova dvostrukim pravim urezanim linijama, koje se uz spoljnu ivicu na obe strane završavaju sa po tri koso urezane linije. Prostor između dvostrukih linija ispunjen je sa tri koncentrična kruga. Kost; visina 0,9 cm, prečnik 2,5 cm, prečnik otvora 0,6 cm. Mora Vagei (T. XXX/528). Objavljeno: Cermanović-Kuzmanović, Stanković 1986, sl. 8/4.

Kost; visina 1,4 cm, prečnik 3,4 cm, prečnik otvora 0,9 cm. Dijana, 1994, sonda 72/94, ispod osnove II, C−16 (T. XXX/530). Smeštaj: Karataš, depo.

/ NOŽEVI I STRUGAČI ZA OBRADU KOŽE / Prema veličini i obliku, noževi i
strugači za primarnu obradu kože svrstani su u dva tipa (kat. br. 531−541). Kod prvog tipa sečivo i drška su postavljeni u istu ravan. Prva varijanta ovog tipa, konstatovana na lokalitetima Donje Butorke (kat. br. 531) i Pontes (kat. br. 532), odlikuje se širokim sečivom i tordiranom drškom. Sličan primerak, datovan u 4. i prvu polovinu 5. veka, potiče iz Feliks Romulijane (Живић 2003: 142, кат. бр. 268), dok je nož iz Caričinog grada opredeljen u 6. i početak 7. veka.108 U drugu varijantu, sa uskim sečivom i trnom za nasađivanje, spada primerak sa Ušća Porečke reke (kat. br. 533). Drugom tipu pripadaju primerci koji su najverovatnije imali dva sečiva naspramno postavljena na tordiranu dršku. Takav nož potiče iz Akva (kat. br. 534). Strugači imaju trapezoidno sečivo i konveksnu oštricu (kat. br. 535−541). Zavisno od veličine sečiva i dužine drške, izdvojena su tri tipa. Prvom tipu, kod koga je mali povijen trn nasađivan na dršku, pripadaju primerci sa lokaliteta Mihajlovac (kat. br. 535), Pontes (kat. br. 536), Ljubičevac−Glamija (kat. br. 537) i Dijana (kat. br. 538−539). Analogije su poznate sa lokaliteta Grdavov hrib u Sloveniji, gde je u ostavi nađen strugač sa nazubljenom oštricom, datovan u kraj 3. i početak 4. veka (Bitenc, Knific 2001: 14, kat. br. 15/5), iz Caričinog grada (Popović, I. 1990: 280, typе В, nº 1, fig. 188/b) i Feliks Romulijane (Живић 2003: 145, кат. бр. 278−279), gde se vezuju za 6. i početak 7. veka. Slični primerci potiču iz ostave sa lokaliteta Limberk, datovane u vreme oko 400. godine (Bitenc, Knific 2001: 33, kat. br. 87/54), i iz Caričinog grada (Bavant 1990: 220, cat. nº 205, pl. XXXVII/205). Drugi tip predstavlja strugač iz Dijane sa vertikalno postavljenom i tordiranom drškom (kat. br. 540). U treći tip spada strugač iz Sipa, sa vertikalno postavljenom drškom na kojoj se nalazi tulac za nasađivanje otvorenog tipa (kat. br. 541). Sličan primerak sreće se na lokalitetu Šarski krš u jugozapadnoj Srbiji, gde je datovan u 4. vek (Поповић, М. 1983: 11, Т. IV/4), kao i u Caričinom gradu.109
531. Nož za obradu kože sa lučno oblikovanim, nagore 532 Isto kao kat. br. 531.

povijenim sečivom i tordiranom, na zadnjem delu polukružno raskucanom drškom. Na dršci se nalaze dve gvozdene alke, od kojih je jedna oštećena. Gvožđe, kovanje; dužina 22 cm, širina 2,5 cm. Donje Butorke, 1972, sonda 5, o.s 1 (T. XXXI/531). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin. Objavljeno: Popović, I. 1988: 94.
108 Neobjavljeno, inv. br. 19/53. 109 Neobjavljeno, NMLK 672.

Gvožđe, kovanje; dužina 19,6 cm, širina 2,4 cm. Pontes, 1981, C−262. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 178, sl. br. 72/g; Popović, I. 1988: 94.

112

533. Nož za obradu kože sa ravnom gornjom ivicom

537. Isto kao kat. br. 536.

sečiva i polukružnom oštricom. Vrh noža je povijen nagore, dok je trn trapezoidnog oblika i pravougaonog preseka. Gvožđe, kovanje; dužina 17,5 cm, širina 1,5 cm. Ušće Porečke reke, 1970, inv. br. 196 (T. XXXI/533). Smeštaj: Karataš, depo.
534. Nož za obradu kože sa lučnim, nagore

Gvožđe, kovanje; dužina 4,5 cm, širina 4,5 cm. Ljubičevac−Glamija, južni profil, 1981, C−120.
538. Isto kao kat. br. 536.

Gvožđe, kovanje; dužina 4 cm, širina 8,1 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadna kapija, unutrašnja strana bedema, iznad poda I, C−545. Smeštaj: Karataš, depo.
539. Isto kao kat. br. 536.

povijenim sečivom i tordiranom drškom, koja je najverovatnije na drugoj strani imala još jedno sečivo, danas polomljeno. Na tordiranoj dršci se nalaze dve gvozdene alke. Gvožđe, kovanje; dužina 22 cm, širina 2,5 cm. Akve, 307s (T. XXXI/534). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
535. Strugač za kožu sa trapezoidnim sečivom

Gvožđe, kovanje; dužina 5,2 cm, širina 7,9 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, C−598. Smeštaj: Karataš, depo.
540. Strugač za kožu sa drškom pravougaonog preseka,

i konveksnom nazubljenom oštricom. Sečivo se u gornjem delu postepeno sužava i prerasta u dršku pravougaonog oblika i preseka, koja je savijena pod pravim uglom. Gvožđe, kovanje; dužina 5 cm, širina 7 cm. Mihajlovac−Blato, 1964, sonda III, o. c. 7, inv. br. 49 (T. XXXI/535). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
536. Isto kao kat. br. 502.

čiji je gornji kraj petljasto izveden, dok je donji kraj tordiran i prerasta u vertikalno postavljeno polukružno sečivo. Gvožđe, kovanje; dužina 21,9 cm, širina 10,1 cm. Dijana, 1989, sredina logora, osnova II, C−180 (T. XXXII/540). Smeštaj: Karataš, depo.
541. Strugač za kožu sa trapezoidnim sečivom

Gvožđe, kovanje; dužina 7 cm, širina 6 cm. Pontes, kv. L/13, jama 343`, 1989, C−29 (T. XXXI/536). Smeštaj: Karataš, depo.

i lučnom oštricom na koju je vertikalno postavljen otvoreni tulac kružnog oblika, sa očuvanim okruglim otvorom za zakivak. Gvožđe, kovanje; dužina 10,5 cm, širina 11,1 cm, prečnik otvora 3 cm. Sip, 1964, istočni bedem, muz. inv. br. 847-849 (T. XXXII/541). Smeštaj: Karataš, depo.

/ PROBOJCI / Probojci za kožu iz đerdapskih utvrđenja različitog su oblika. Prvi tip
čine primerci sa valjkastim telom i deltoidnom, špicasto završenom radnom površinom, koji su nađeni na lokalitetima Rtkovo − Glamija I (kat. br. 542), Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (kat. br. 543) i Dijana (kat. br. 544). Iz Caričinog grada potiču slični primerci, koji imaju nešto širu radnu površinu (Popović, I. 1990: 288, typе D, variante b, nº 1, fig. 196/c). U drugi tip spada nešto veći probojac iz Borđeja, sa valjkastim telom čiji se donji deo završava špicasto (kat. br. 545).
542. Probojac sa valjkastim telom, čiji donji deo prerasta 544. Isto kao kat. br. 542.

u deltoidnu radnu površinu sa savijenim bočnim ivicama, tako da se alatka završava špicasto. Gvožđe, kovanje; dužina 11 cm. Rtkovo – Glamija I, 1982, kv. C−6, šut 1, C−480 (T. XXXII/542). Smeštaj: Karataš, depo.
543. Isto kao kat. br. 542.

Gvožđe, kovanje; dužina 11,5 cm. Dijana, 1981, sonda 23/81, čišćenje ulice, C−400. Smeštaj: Karataš, depo.
545. Probojac sa valjkastim telom koje se špicasto

Gvožđe, kovanje; dužina 11 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXVII/XVII.

završava, dok se u gornjem delu nalazi tulac kružnog oblika. Gvožđe, kovanje; dužina 10,3 cm, prečnik tulca 2,7 cm. Borđej, 1980, sonda D, kv. EG, inv. br. 212 (T. XXXII/545). Smeštaj: Karataš, depo.

/ IGLE / Igle za obradu kože napravljene su od bronze ili životinjskih kostiju (kat.
br. 546−547). Bronzana igla valjkastog oblika, sa eliptičnim otvorom za uvlačenje konca, potiče iz Dijane (kat. br. 546), a sličan primerak poznat je iz Caričinog grada.110 Koštana igla sa lokaliteta Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (kat. br. 547) odlikuje se specifično obrađenom glavom, odnosno ima dva paralelna horizontalna otvora.
110 Neobjavljeno, inv. br. 54/65.

113

546. Igla valjkastog oblika, čiji je gornji deo

547. Igla valjkastog oblika, čiji je gornji deo vertikalno

ovalno perforiran. Bronza, livenje; dužina 10 cm. Dijana, 1987, sonda 56/87, vojničke barake, osnova II, C−1568 (T. XXXII/546). Smeštaj: Karataš, depo.

perforiran. Dva paralelna, horizontalno postavljena kružna otvora nalaze se pri vrhu. Kost; dužina 5,5 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (T. XXXII/547). Objavljeno: Кораћ 1980, T. XLVII/XXIX.

PRIBOR ZA RIBOLOV
U đerdapskim utvrđenjima, na obali velike reke, ribolov je sigurno bio značajna privredna delatnost, a nalazi pokazuju da je obavljan na dva načina. Prvi je bio uobičajeni ribolov pomoću mreža, najverovatnije iz čamca. Mreže nisu nađene zbog trošnosti materijala od koga su napravljene, ali o njima indirektno svedoče koštane i gvozdene igle pomoću kojih su pletene i popravljane (kat. br. 548−552), mada su identične gvozdene igle korišćene i u kožarskom zanatu. Na ovakav način ribolova ukazuju i keramički tegovi za mreže, koji su mogli da služe i kao tkački tegovi (kat. br. 551−560). Pecanje pomoću štapa potvrđuju gvozdene udice (kat. br. 561−567), kao i jedan olovni teg za plovak (kat. br. 568). Koštane igle za pletenje mreža, čiji je jedan kraj špicast, a drugi se račva, potiču sa lokaliteta Rtkovo − Glamija I (kat. br. 549) i Hajdučka vodenica (kat. br. 548). Donekle im je sličan predmet sa lokaliteta Golemanovo Kale, protumačen kao deo opreme za tkanje (Uenze 1992: T. 16/9). Analogija za veću gvozdenu iglu iz Dijane (kat. br. 550) poznata je iz Caričinog grada,111 a za gvozdene udice sa lokaliteta Rtkovo − Glamija I (kat. br. 561), Dijana (kat. br. 562−566) i Ljubičevac ili Ušće Slatinske reke (kat. br. 567) iz ranovizantijskih slojeva tvrđave Ras (Popović, M. 1999: 114, 318, kат. br. 116, sl. 61/15) i sa nalazišta Anemurijum (Russell 1982: 136, fig. 1.2) i Hios (Balance 1989: pl. 31/69).
548. Igla za pletenje mreže, čiji je jedan kraj špicast,

a drugi račvast. Kost; dužina 6 cm, širina 0,8 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-3, šut I, C−151 (T. XXXIII/548, sl. 61). Smeštaj: Karataš, depo.
549. Isto kao kat. br. 548. Sl. 61. Igla za pletenje mreže (kat. br. 548) 553. Teg za mrežu u obliku zarubljene kupe, perforiran

Kost; dužina 4,7 cm, širina 0,8 cm. Hajdučka vodenica, 1968, kv. V-7/8, G-7/8, inv. br. 75.
550. Igla za pletenje mreže, sa većom ušicom izduženog

trougaonog oblika i pravougaonog preseka, čiji je vrh polomljen. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 6,4 cm, širina 1,2 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, crvena pečena zemlja, radionički deo uz peć 3, C−1502 (T. XXXIII/550). Smeštaj: Karataš, depo.
551. Teg za mrežu u obliku kupe, u gornjem delu perforiran.

po vertikalnoj osi. Na donjoj strani ukrašen je urezanim cik-cak linijama, a sa strane vertikalnim pravolinijskim urezima. Keramika; visina 3,5 cm, prečnik 4,5 cm. Dijana, 1997, sonda 75/95, sivomrka zemlja sa sitnim šutom, ispod osnove II, C−37 (T. XXXIII/553). Smeštaj: Karataš, depo.
554. Isto kao kat. br. 553. Perforiran po horizontalnoj

Keramika; visina 11 cm, prečnik 7,2 cm. Dijana, 1981, sonda 31/81, zapadna kapija, osnova III, C−554 (T. XXXIII/551). Smeštaj: Karataš, depo.
552. Isto kao kat. br. 551.

osi. Fragmentovan. Keramika; visina 10,7 cm, prečnik 7,4 cm. Dijana, 1982, sonda 31/82, osnova III, C−555 (T. XXXIII/554). Smeštaj: Karataš, depo.
555. Pločasti teg za mrežu nepravilnog kružnog oblika,

Keramika; visina 12 cm, prečnik 6 cm. Dijana, 1986, sečenje profila sa unutrašnje strane zapadnog bedema, C−1452. Smeštaj: Karataš, depo.

sa kružnim otvorom u sredini. Keramika; prečnik 8,5 cm. Dijana, 1982, sonda 31/82, zapadni bedem, iznad osnove V, C−586 (T. XXXIII/555). Smeštaj: Karataš, depo.

111 Neobjavljeno, С−504/00.

114

556. Isto kao kat. br. 555.

563. Isto kao kat. br. 561.

Keramika; prečnik 3,8 cm. Dijana, 1978, sonda 1/78, proširenje sonde, sloj tamnomrke zemlje u okviru zidova, C−33. Smeštaj: Karataš, depo.
557. Isto kao kat. br. 555.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 14 cm. Dijana, 1986, kv. 2−4, čišćenje, C−1443. Smeštaj: Karataš, depo.
564. Isto kao kat. br. 561. Gornji deo je oštećen.

Keramika; prečnik 12 cm. Dijana, 1980, sonda 8/80, žućkastomrka zemlja, C−223. Smeštaj: Karataš, depo.
558. Isto kao kat. br. 555.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 5 cm. Dijana, 1980, sonda 18/80, tamnomrka zemlja sa ogromnom količinom šuta, C−285. Smeštaj: Karataš, depo.
565. Isto kao kat. br. 561. Gornji deo je oštećen.

Keramika; prečnik 6,2 cm. Dijana, 1980, sonda 20/80, svetlomrka zemlja, C−311. Smeštaj: Karataš, depo.
559. Isto kao kat. br. 555.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 9,3 cm. Dijana, 1988, sonda 65/88, žućkastomrka zemlja sa raspadnutim malterom, ispod osnove IV, C−2418. Smeštaj: Karataš, depo.
566. Isto kao kat. br. 561. Gornji deo je oštećen.

Keramika; prečnik 3,9 cm. Dijana, 1988, sonda 64/88, mrka zemlja ispod osnove II, C−2298. Smeštaj: Karataš, depo.
560. Isto kao kat. br. 555.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 6,5 cm. Dijana, 2001, sonda 78/01, kv. E8/9, mrka zemlja sa šutom, ispod osnove II, C−14. Smeštaj: Karataš, depo.
567. Isto kao kat. br. 561. Gornji deo je oštećen.

Keramika; prečnik 6 cm. Dijana, 1997, sonda 75/95, C−8. Smeštaj: Karataš, depo.
561. Udica sa telom pravougaonog preseka, koje u

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 8 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XLI/CCCII.
568. Teg za plovak, valjkasto oblikovan i kružno

gornjem delu ima oblik proširene kružne petlje. Vrh udice je zaoštren i ima zalizak. Gvožđe, kovanje; dužina 7 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. E-1, peskovita zemlja, C−367 (T. XXXIII/561). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Gabričević 1986: fig. 22/9.
562. Isto kao kat. br. 561.

perforiran po vertikalnoj osi. Olovo; dužina 3,2 cm, prečnik 0,9 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. A−4, o.s. 3, C−61 (T. XXXII/568, sl. 62). Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 8 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadni bedem, ispod osnove IV, C−577. Smeštaj: Karataš, depo.
Sl. 62. Teg za plovak (kat. br. 568)

ALAT I PRIBOR ZA OBRADU HRANE
Prema nameni, alat i pribor za spravljanje hrane iz đerdapskih utvrđenja podeljeni su na vedrice, alat za obradu mesa, alat korišćen pri pravljenju hleba i noževe sa univerzalnom, odnosno višestrukom namenom.

/ DRŠKE / U pribor za spremanje hrane uvrštene su i gvozdene drške metalnih kotlića
za kuvanje ili drvenih vedrica za zahvatanje vode, hranjenje životinja i sl. (kat. br. 569−570). Gvozdene drške sa lokaliteta Sip i Rtkovo − Glamija I imaju analogije na Gradini na Jelici112 i u Caričinom gradu.113
569. Drška izrađena od šipke pravougaonog preseka, 570. Drška od lučno oblikovane šipke pravougaonog

sa polukružnim krajevima. Gvožđe, kovanje; dužina 26,7 cm. Sip, 1965, sonda 2, kvadrant B5, muz. inv. br. 779−781 (T. XXXIV/569). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

preseka. Krajevi su petljasto izvedeni, pri čemu je jedan polomljen. Na bočnim stranama se naziru kružni motivi izvedeni punktiranjem. Fragmentovana. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 19,5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1982, kv. B−1, šut I, C−492 (T. XXXIV/570). Smeštaj: Karataš, depo.

112 Neobjavljeno, С−148/97.

113 Neobjavljeno, С−57/98.

115

/ MESARSKI ALAT / O mesarskom zanatu svedoče gvozdena satara (kat. br. 571) i
čengele (kat. br. 572) iz Dijane. Slične čengele, protumačene kao ključ, potiču iz ostave sa lokaliteta Ajdovski gradec u Sloveniji, opredeljene u 5−6. vek (Bitenc, Knific 2001: 52, kat. br. 146/10), i iz Caričinog grada.114
571. Satara sa sečivom nepravilnog trapezoidnog oblika, 572. Čengele sa dve kuke kružnog oblika, petljasto

sa dužim, lučno povijenim ivicama. Spoj čeone i donje ivice izbačen je u odnosu na spoj čeone i gornje ivice. Zadnja strana ojačana je rebrom kvadratnog oblika, od koga se pruža trn za nasađivanje pravougaonog oblika i preseka. Na trnu se nalazi okrugli okov. Gvožđe, kovanje; dužina 29,4 cm, širina 4,6 cm, prečnik okova 3,1 cm. Dijana, sonda 55/86, proširenje, crvenkastomrka zemlja sa lepom, 1987, C−1803 (T. XXXIV/571). Smeštaj: Karataš, depo.

spojene na gornjem kraju. Gvožđe, kovanje; dužina 8,2 cm, širina 11,1 cm. Dijana, 1978, sonda 1/78, proširenje južno od apside, C−57 (T. XXXIV/572, sl. 63). Smeštaj: Karataš, depo.

Sl. 63. Čengele (kat. br. 572)

/ PEKARSKI ALAT I PRIBOR / Nekoliko predmeta iz đerdapskih utvrđenja
vezuje se za pravljenje hleba. Pre svega, izdvaja se kameni pločasti žrvanj (kat. br. 573) za mlevenje zrna žitarica. Zatim slede delovi kamenog mortarijuma (kat. br. 574−575), koji spada u kuhinjsku opremu ranovizantijskih domaćinstava, što je potvrđeno i na lokalitetu Jatrus u Bugarskoj (Stančev 1995: 129, Kat. No. 33−34, T. 14/32−33), a korišćen je i pri spravljanju lekova, šminke itd. Slični mortarijumi poznati su sa Gradine na Jelici (Милинковић 1986: Т. IV−VII), iz Caričinog grada,115 gde su takođe bili deo kućnog inventara, iz Kule u Kaludri (Поповић, М. 1984: 16) i Salamine na Kipru (Chavane 1975: pl. 57/6−7). Osim toga, nađeno je i više gvozdenih strugača za testo (kat. br. 576−579).116
573. Deo pločastog žrvnja kružnog oblika. 576. Strugač za testo sa drškom pravougaonog preseka

Kamen; prečnik 15 cm. Dijana, 1980, sonda 8/80, kv. II, unutar unutrašnje kule, žućkastomrka zemlja, ispod poda I od opeka, C−230 (T. XXXIV/573). Smeštaj: Karataš, depo.
574. Fragmentovani mortarijum, najverovatnije

i okruglim petljastim završetkom na gornjem kraju, kroz koji je provučena kružna alka. Donji deo alatke je oštećen. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 15 cm, širina 5,5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1982, kv. C−6, sloj svetlomrke zemlje, C−463 (T. XXXIV/576). Smeštaj: Karataš, depo.
577. Isto kao kat. br. 576.

poluloptastog oblika. Očuvani su polukružna pločasta drška i izlivnik. Kamen; očuvana dužina 8 cm. Dijana, 1978, sonda 1/78, proširenje sonde, sloj tamnomrke zemlje izvan zidova I i II, C−41 (T. XXXIV/574). Smeštaj: Karataš, depo.
575. Fragmentovani mortarijum, najverovatnije

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 9,7 cm, širina 3,5 cm. Milutinovac, 1981−1982. Objavljeno: Milošević, Jeremić 1984: fig. 14/a.
578. Isto kao kat. br. 576. Oštećen.

poluloptastog oblika. Očuvana je polukružna pločasta drška. Kamen; očuvana dužina 11,4 cm. Dijana, 1988, sonda 61/82, ispod osnove II, C−2228 (T. XXXIV/575). Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 20 cm, širina 8 cm. Dijana, 1980, sonda 13/80, u supstrukciji poda I, C−242. Smeštaj: Karataš, depo.
579. Isto kao kat. br. 576. Oštećen.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 19,5 cm, širina 4 cm. Dijana, 2001, sonda 78/01, svetlomrka rastresita zemlja sa šutom, ispod osnove III, C−27. Smeštaj: Karataš, depo.

114 Neobjavljeno, С−82/98. 115 Neobjavljeno, inv. br. 75/1, 53/2, 55/105. 116 Za identifikaciju ove vrste nalaza uporediti: Guillou 1986, 117−118.

116

/ NOŽEVI / Najčešći i najbrojniji pribor za obradu hrane predstavljaju gvozdeni noževi, mada se mogu smatrati višenamenskim pomoćnim alatkama. Noževi iz đerdapskih utvrđenja su prema obliku podeljeni na nekoliko tipova. Prvom tipu pripadaju primerci čije sečivo ima ravnu gornju ivicu, a oštrica je koso oblikovana (kat. br. 580−588). Drugi tip čine noževi kod kojih su obe ivice sečiva izvedene koso, tako da se vrh noža završava špicasto (kat. br. 589−591), dok u treći tip spadaju noževi sa ravnim gornjim delom sečiva i polukružnom oštricom (kat. br. 592−616). Četvrti tip obuhvata noževe sa ravnom gornjom ivicom sečiva, uzdignutom iznad gornje ivice drške, i koso obrađenom oštricom, koja se završava špicasto (kat. br. 617−618). Noževi raznovrsnog oblika javljaju se i na drugim ranovizantijskim nalazištima. Za prvi tip analogije se sreću na Gradini na Jelici,117 u Caričinom gradu118 i Sadovecu (Uenze 1992: T. 17/1−14), a slični primerci u Caričinom gradu (Bavant 1990: cat. nº 154, 216, pl. XXXV/154) i Sapaji (Димитријевић 1984: T. VII). Noževi drugog tipa takođe su poznati sa Gradine na Jelici,119 dok se primerci slični trećem tipu sreću u Caričinom gradu (Bavant 1990: 215, cat. nº 150, pl. XXXV/150), u ranovizantijskim slojevima tvrđave Ras (Popović, M. 1999: 317, kат. br. 96, sl. 60/4) i na lokalitetu Golemanovo Kale u Sadovecu (Uenze 1992: T. 18/27). Četvrti tip ima paralele u Caričinom gradu (Bavant 1990: cat. nº 151, 215, pl. XXXV/151).
580. Nož sa sečivom koje ima ravnu gornju ivicu 587. Isto kao kat. br. 584. Vrh je polomljen.

i polukružnu oštricu koja se završava špicasto. Prelaz gornje ivice drške u sečivo je konkavan, a prelaz donje konveksan. Gvožđe, kovanje; dužina 12,5 cm, širina 2,3 cm. Hajdučka vodenica, 1967, kula A, inv. br. 9 (T. XXXIV/580). Smeštaj: Karataš, depo.
581. Isto kao kat. br. 580.

Gvožđe, kovanje; dužina 8 cm, širina 0,7 cm. Pontes, 1979, kv. K/4, sloj II, C−100. Smeštaj: Karataš, depo.
588. Isto kao kat. br. 584. Vrh je polomljen.

Gvožđe, kovanje; dužina 12 cm, širina 1,5 cm. Borđej, 1980, sonda A, inv. br. 37. Smeštaj: Karataš, depo.
589. Nož sa sečivom trapezastog oblika,

Gvožđe, kovanje; dužina 11,5 cm, širina 1,8 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXX/XXXVII.
582. Isto kao kat. br. 580.

Gvožđe, kovanje; dužina 13,5 cm, širina 2 cm. Dijana, sonda 54/85, 1985, prostorija 1, svetlomrka zemlja ispod osnove II, C−1333. Smeštaj: Karataš, depo.
583. Nož sa sečivom koje ima ravnu gornju ivicu

čije su ivice prave i postepeno se sužavaju ka vrhu, koji nedostaje. Prelaz obe ivice drške u sečivo izveden je konveksno. Gvožđe, kovanje; dužina 12,7 cm, širina 2,1 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. G-11, II o.s, inv. br. 107 (T. XXXIV/589). Smeštaj: Karataš, depo.
590. Isto kao kat. br. 589. Vrh je polomljen.

i polukružnu oštricu koja se završava špicasto. Prelaz gornje ivice drške u sečivo je konkavan, a prelaz donje konveksan, dok je sam spoj ojačan sa dva vertikalna rebra. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 32,7 cm, širina 3,8 cm. Dijana, 1987, sonda 58/86, ispod osnove I, C−1333 (T. XXXIV/583). Smeštaj: Karataš, depo.
584. Nož sa sečivom koje ima ravnu gornju ivicu

Gvožđe, kovanje; dužina 10,8 cm, širina 1,8 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXXII/LXVIII.
591. Isto kao kat. br. 589. Fragmentovan.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 8 cm, širina 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. A-5, o.s. 1, C−19. Smeštaj: Karataš, depo.
592. Nož sa sečivom koje ima ravnu gornju ivicu iznad

i kosu oštricu. Prelaz gornje ivice drške u sečivo je konkavan, a prelaz donje ivice je konveksan. Vrh noža je polomljen. Gvožđe, kovanje; dužina 12 cm, širina 2,4 cm. Hajdučka vodenica, 1970, kv. G-9 (T. XXXIV/584). Smeštaj: Karataš, depo, kesa 303.
585. Isto kao kat. br. 584. Vrh je polomljen.

gornje ivice drške i lučnu oštricu. Prelaz trna u sečivo izveden je konveksno. Vrh noža nedostaje. Gvožđe, kovanje; dužina 9,8 cm, širina 1,3 cm. Pontes, 1980, kv. S/7, sloj A, C−170 (T. XXXIV/592). Smeštaj: Karataš, depo.
593. Nož sa sečivom koje ima ravnu gornju ivicu

Gvožđe, kovanje; dužina 17 cm, širina 2 cm. Pontes, 1980, kv. M/4, sloj I, C−19. Smeštaj: Karataš, depo.
586. Isto kao kat. br. 584. Vrh je polomljen.

i polukružnu oštricu. Prelaz trna u sečivo izveden je konveksno. Gvožđe, kovanje; dužina 15,5 cm, širina 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1982, kv. C−6, humus, C−457 (T. XXXIV/593). Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; dužina 17 cm, širina 2 cm. Pontes, 1980, kv. M/4, sloj I, C−19. Smeštaj: Karataš, depo.
117 Neobjavljeno, С−10/84. 118 Neobjavljeno, С−92/84. 119 Neobjavljeno, С−3/95.

117

594. Isto kao kat. br. 593.

606. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 14 cm, širina 1,7 cm. Dijana, 1981, sonda 29/81, kompleks južnog bedema, pod I, C−421. Smeštaj: Karataš, depo.
595. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 10,5 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1986, južna kapija, čišćenje, C−1387a. Smeštaj: Karataš, depo.
607. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 13 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1981, kv. III, građevina sa apsidom, ispred ulaza, C−427. Smeštaj: Karataš, depo.
596. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 15,5 cm, širina 2 cm. Dijana, 1987, sonda 58/86, mrka zemlja ispod vizantijske konstrukcije, C−1560. Smeštaj: Karataš, depo.
608. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 15,6 cm, širina 2,2 cm. Dijana, sonda 1983, 38/83, tamnomrka zemlja sa garom, C−897. Smeštaj: Karataš, depo.
597. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 23 cm, širina 3,5 cm. Dijana, 1987, sonda 58/86, vojničke barake, osnova II, C−1596. Smeštaj: Karataš, depo.
609. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 18 cm, širina 5 cm. Dijana, 1986, kv. 2-4, čišćenje terena, C−1442. Smeštaj: Karataš, depo.
598. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 13 cm, širina 2,1 cm. Dijana, 1988, sonda 63/88, svetlomrka zemlja sa šutom, ispod osnove II−III, C−2250. Smeštaj: Karataš, depo.
610. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 15 cm, širina 2,1 cm. Dijana, 1983, sonda 38/83, mrka zemlja, C−920. Smeštaj: Karataš, depo.
599. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 15 cm, širina 2,2 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, sredina logora, mrka rastresita zemlja ispod osnove I, C−171. Smeštaj: Karataš, depo.
611. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 13 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1985, sonda 50/85, severni bedem, mrka zemlja ispod osnove I, C−1207. Smeštaj: Karataš, depo.
600. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 17,5 cm, širina 1,7 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, ispod osnove I, C−172. Smeštaj: Karataš, depo.
612. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 8,5 cm, širina 1,7 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, sloj IV, C−1421. Smeštaj: Karataš, depo.
601. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 12 cm, širina 2,2 cm. Dijana, 1989, sonda 66/89, tamnomrka zemlja, osnova I, C−16. Smeštaj: Karataš, depo.
613. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 11,5 cm, širina 2 cm. Dijana, 1986, sonda 56/86, sloj III, C−1420. Smeštaj: Karataš, depo.
602. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 15,1 cm, širina 1,4 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, žućkastomrka zemlja, ispod osnove II-III, C−246. Smeštaj: Karataš, depo.
614. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 9 cm, širina 2,2 cm. Dijana, 1986, sonda 56/86, sloj III, C−1415. Smeštaj: Karataš, depo.
603. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 11 cm, širina 1,6 cm. Dijana, 1986, sonda 56/86, osnova sloja III, C−1411. Smeštaj: Karataš, depo.
604. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 17,5 cm, širina 2,4 cm. Dijana, 1994, sonda 72/94, svetlomrka (žutomrka) zemlja, ispod osnove II, C−13. Smeštaj: Karataš, depo.
615. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 17 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1986, sečenje profila sa unutrašnje strane zapadnog bedema, C−1453. Smeštaj: Karataš, depo.
605. Isto kao kat. br. 593.

Gvožđe, kovanje; dužina 16,5 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1995, sonda 74/95, mrka zemlja, osnova I, C−80. Smeštaj: Karataš, depo.
616. Nož sa sečivom čije su obe strane konveksne.

Gvožđe, kovanje; dužina 10 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1986, žutomrka zemlja izvan prostorije 1, sloj III, C−1398. Smeštaj: Karataš, depo.

Vrh je polomljen. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 8 cm, širina 2 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, svetlomrka zemlja, sloj IV, C−1470 (T. XXXIV/616). Smeštaj: Karataš, depo.

118

617. Nož sa sečivom koje ima ravnu gornju ivicu, uzdi-

618. Isto kao kat. br. 617.

gnutu iznad gornje ivice drške, i kosu oštricu koja se završava špicasto. Prelaz gornje ivice drške u gornju ivicu sečiva izveden je gotovo pod pravim uglom. Gvožđe, kovanje; dužina 14,4 cm, širina 1,8 cm. Hajdučka vodenica, 1970, kv. G-9 (T. XXXIV/617). Smeštaj: Karataš, depo, kesa 303.

Gvožđe, kovanje; dužina 14 cm, širina 2 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, žuta glina, ispod prostorije 4, sloj V, C−1508. Smeštaj: Karataš, depo.

KOZMETIČKI PRIBOR
Tokom istraživanja uvrđenja u široj oblasti Đerdapa sakupljena je znatna količina kozmetičkog pribora, koji je razvrstan na brijače, pincete, kamene palete i češljeve.

/ BRIJAČI / Brijači sa konkavnom oštricom i ravnom gornjom ivicom (kat. br. 619−621)
nađeni su na lokalitetima Rtkovo − Glamija I (kat. br. 619), Mihajlovac (kat. br. 620) i Dijana (kat. br. 621). Ovoj vrsti predmeta pripada i bronzana, lučno povijena drška sa lokaliteta Rtkovo − Glamija I (kat. br. 622).
619. Brijač sa sečivom trougaonog preseka, koje ima 622. Drška brijača načinjena od šipke pravougaonog

ravnu gornju ivicu i konkavnu oštricu. Prelaz obe ivice drške u sečivo izveden je konveksno. Gvožđe, kovanje; dužina 14 cm, širina 2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. E-7, šut I/gar I, C−64 (T. XXXV/619). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Gabričević 1986: fig. 21.
620. Isto kao kat. br. 619.

preseka, lučno savijena, s tim što je donji deo lučno povijen u suprotnom pravcu. Na donjem delu, koji je polomljen, vide se dva zakivka. Bronza, livenje; dužina 11 cm, širina 1 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. A-7, šut I/gar I, C−21 (T. XXXV/622, sl. 64). Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 12 cm, širina 2,2 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. F/IV, o.s. II, inv. br. 47. Smeštaj: Karataš, depo.
621. Isto kao kat. br. 619.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 10,6 cm, širina 2,6 cm. Dijana, 1982, zapadni bedem, ispod osnove IV, C−575. Smeštaj: Karataš, depo.

Sl. 64. Brijač (kat. br. 622)

/ PINCETE / Pincete su najverovatnije koristile pripadnice lepšeg pola. Primerak od
šipke pravougaonog preseka, presavijene na sredini tako da se u gornjem delu petljasto završava, potiče sa lokaliteta Rtkovo − Glamija I (kat. br. 623). Identičan primerak nađen je u Galiji, gde je datovan u kraj 3. i početak 4. veka (Kazanski 2002: 64, pl. 27/1556/10).
623. Pinceta od šipke pravougaonog preseka, koja je

presavijena na sredini tako da u gornjem delu ima kružni petljasti završetak, od koga se pružaju dva kraka koja se postepeno udaljavaju. Donji deo oba kraka lučno je oblikovan. Pinceta ima i graničnik od manje, kružno savijene šipke, na čijem se gornjem delu nalazi kružna perforacija kroz koju je provučen donji kraj graničnika. Gvožđe, kovanje; dužina 6,5 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. C−3, šut I, C−195 (T. XXXV/623, sl. 65). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Gabričević 1986: fig. 23.

Sl. 65. Pinceta (kat. br. 623).

119

/ PALETE / Pravougaone kamene palete sa zaobljenim uglovima koristile su žene
prilikom ulepšavanja (kat. br. 624−625) jer su na njima drobile i mešale šminku, a upotrebljavane su i prilikom spravljanja lekova. Za primerke iz Dijane analogije se sreću u Caričinom gradu.120
624. Fragmentovana pravougaona paleta zaobljenih 625. Isto kao kat. br. 624.

uglova, na čijoj se gornjoj strani nalazi kružno udubljenje. Kamen; očuvana dužina 6 cm, širina 3,8 cm. Dijana, 1985, sonda 50/85, severni bedem, osnova I, C−1221 (T. XXXV/624). Smeštaj: Karataš, depo.

Kamen; očuvana dužina 10 cm, širina 6,5 cm. Dijana, 1980, sonda 8/80, kv. II, tvrda mrka zemlja, C−219. Smeštaj: Karataš, depo.

/ ČEŠLJEVI / Češljevi načinjeni od roga prvenstveno se vezuju za žene, mada su ih
koristili i muškarci. To su uglavnom višedelni dvoredi češljevi, na čijoj su jednoj strani zupci bili gusto zbijeni, a na drugoj su imali nešto veći prored. Telo češlja sastojalo se od pločice pravougaonog preseka, na bočnim stranama ojačane sa dve pločice polukružnog preseka, koje su bile povezane gvozdenim, bronzanim ili koštanim zakivcima. Takvi češljevi bili su neornamentisani ili raznovrsno ukrašeni na ojačanjima, i to urezanim pravim ili cik-cak linijama i koncentričnim krugovima. Iz đerdapskih utvrđenja poznat je i primerak jednoredog češlja, kao i fragmentovana futrola za češalj (kat. br. 626−658).

// DVOREDI ČEŠLJEVI // Neornamentisani dvoredi češljevi (kat. br. 626−634)
nađeni su u Pontesu (kat. br. 626), Hajdučkoj vodenici (kat. br. 627−628), Mihajlovcu (kat. br. 629) i Dijani (kat. br. 630−634). Za njih postoje brojne analogije, od kojih izdvajamo nalaz sa prostora Singidunuma, koji je datovan u 4−5. vek (Petković 1995: 57, kat. br. 5, T. I/2), zatim sa Gradine na Jelici (Milinković 1995: Abb. 18/e), iz ranovizantijskog sloja tvrđave Ras (Popović, M. 1999: 119−120, 321, kат. br. 161−162, sl. 68/1−2) i Caričinog grada.121 Češalj ornamentisan sa četiri grupe od po pet paralelnih vertikalnih linija na ojačanju potiče iz Dijane (kat. br. 637), a njemu je donekle sličan primerak iz Caričinog grada.122 Češlju ukrašenom sa četiri vertikalne paralelne linije na kraćoj i jednom linijom na dužoj ivici ojačanja, koji je nađen u Pontesu (kat. br. 644), sličan je nalaz sa Gradine na Jelici, na kome je ornament malo drugačiji, u vidu dve paralelne linije uz duže ivice ojačanja (Milinković 2002: Abb. 35/1). Za primerak iz utvrđenja Mora Vagei, ukrašen na ojačanju unakrsnim linijama uokvirenim sa po tri vertikalne linije (kat. br. 645), analogije srećemo u Kranju (Bitenc, Knific 2001: 62, kat. br. 184/7), Feliks Romulijani, gde je nalaz opredeljen u 4. i 5. vek (Живић 2003: 109, кат. бр. 135), dok sličan primerak potiče sa lokaliteta Invilino Ibligo u Italiji (Bierbrauer 1987: T. 57/6). Češlju iz Dijane, koji se odlikuje nešto kraćim unakrsnim linijama, uokvirenim sa po dve vertikalne linije (kat. br. 647), sličan je primerak iz Feliks Romulijane, koji je datovan u 4−5. vek (Живић 2003: 118, кат. бр. 173), i iz Caričinog grada.123 Češlju ukrašenom kosim urezanim linijama iz Milutinovca (kat. br. 650) sličan je primerak sa Gradine na Jelici,124 a češlju iz Velikog Golubinja (kat. br. 652), sa složenim ornamentom u vidu dvostruke valovnice, nalaz iz Feliks Romulijane (Petković 1995: 61, kat. br. 60, T. III/9).
626. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika, sa

ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene sa tri zakivka. Na oplatama se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Rog; očuvana dužina 9,5 cm, očuvana širina 4,5 cm. Pontes, 1985, kv. L/13, sloj D, C−201 (T. XXXV/626, sl. 66). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 60, kat. br. 46.
120 Neobjavljeno, С−35/82; С−181/84; С−90/88. 123 Neobjavljeno, С−75/90.

Sl. 66. Češalj (kat. br. 626)
122 Neobjavljeno, С−57/90.

121 Neobjavljeno, С−195/85; С−7/00; С−56/97. 124 Neobjavljeno, С−152/97.

120

627. Isto kao kat. br. 626.

637. Središnja oplata trodelnog dvoredog češlja, sa četiri

Rog; očuvana dužina 8,5 cm, širina 4,7 cm. Hajdučka vodenica, 1968, kv. V-7/8, G-7/8, inv. br. 64.
628. Isto kao kat. br. 626.

Rog; očuvana dužina 9,2 cm, širina 4,5 cm. Hajdučka vodenica, 1968, kv. V-7/8, G-7/8, inv. br. 74.
629. Isto kao kat. br. 626.

Rog; očuvana dužina 8,5 cm, širina 4,5 cm. Hajdučka vodenica, 1968, kv. V-7/8, G-7/8, inv. br. 77.
630. Isto kao kat. br. 626. Fragmentovan.

očuvana zakivka. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Ukrašena je sa četiri grupe od po osam paralelnih linija urezanih po kraćoj osi, kao i sa dva ureza po dužoj osi. Rog; očuvana dužina 8 cm, širina 1,3 cm. Dijana, 1988, sonda 62/88, žutooker peskovita zemlja, ispod osnove II, C−2217 (T. XXXV/637). Smeštaj: Karataš, depo.
638. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika, sa

Rog; očuvana dužina 7,5 cm, širina 4,6 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. A/IV, relativna dubina 0,85 m, inv. br. 28. Smeštaj: Karataš, depo.
631. Isto kao kat. br. 626. Fragmentovan.

Rog; očuvana dužina 5,1 cm, širina 4,7 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadna kapija, u spoljnoj kuli, iznad poda I, C−556. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 59, kat. br. 27.
632. Isto kao kat. br. 626. Fragmentovan.

ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene zakivcima, od kojih su očuvana dva. Na oplatama se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Oplata je ukrašena sa pet paralelnih linija urezanih duž kraće ivice i dve paralelne linije urezane duž duže ivice. Fragmentovan. Rog; očuvana dužina 5,7 cm, očuvana širina 5,5 cm. Pontes, 1985, kv. M/12, jama 256, C−158 (T. XXXV/638). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 60, kat. br. 47.
639. Isto kao kat. br. 638. Fragmentovan.

Rog; očuvana dužina 6 cm, širina 4,5 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, ispod zida 4, C−1490. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 59, kat. br. 33.
633. Isto kao kat. br. 626. Fragmentovan.

Rog; očuvana dužina 10,3 cm, očuvana širina 4,5 cm. Pontes, 1984, kv. G/13, jama 67, C−24 (sl. 67). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995, 60, kat. br. 40.125

Rog; očuvana dužina 2,9 cm, širina 5,4 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadna kapija, unutar bedema, žućkastomrka zemlja, C−563. Smeštaj: Karataš, depo.
634. Isto kao kat. br. 626. Fragmentovan.

Rog; očuvana dužina 2 cm, širina 4,6 cm. Dijana, 1985, sonda 49/85, severni bedem, mrka zemlja ispod osnove I, C−1217. Smeštaj: Karataš, depo.
635. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika,

Sl. 67. Češalj (kat. br. 639)

sa ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene zakivcima, od kojih je očuvan jedan. Na oplatama se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Rog; očuvana dužina 3,7 cm, širina 5 cm. Mora Vagei, kv. I/9, o.c. VI (T. XXXV/635). Objavljeno: Petković 1995: 60, kat. br. 53, T. III/4.
636. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika, sa

640. Isto kao kat. br. 638.

Rog; očuvana dužina 7,3 cm, očuvana širina 4,6 cm. Pontes, 1986, kv. M/13, ukop 2, kuća 2, C−432 (sl. 68). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: kat. br. 49, 60, T. III/2.

ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su bile pričvršćene zakivcima. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Oplata je ukrašena nizom paralelnih linija urezanih duž kraće ivice, upravno na užu ivicu. Rog; očuvana dužina 2,8 cm, očuvana širina 4,9 cm (T. XXXV/636). Pontes, 1989, kv. L/13, jama 343`, C−28. Smeštaj: Karataš, depo.
125 Nalaz je publikovan sa dva broja C kartona, C−24 i C−24a.

Sl. 68. Češalj (kat. br. 640) 641. Isto kao kat. br. 638. Fragmentovan.

Rog; očuvana dužina 6,5 cm, očuvana širina 4,5 cm. Pontes, 1986, kv. N/14, jama 370`a, C−74. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: kat. br. 48, 60, T. III/1.

121

642. Isto kao kat. br. 638. Fragmentovan.

648. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika, sa

Rog; očuvana dužina 4,5 cm, očuvana širina 1,6 cm. Pontes, 1980, kv. R/6-7, bedem, C−88. Smeštaj: Karataš, depo.
643. Isto kao kat. br. 638. Fragmentovan.

Rog; očuvana dužina 8,5 cm, očuvana širina 4,3 cm. Hajdučka vodenica, 1968, kv. V-7/8, G-7/8, C−76. Smeštaj: Karataš, depo.
644. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika,

sa ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su bile pričvršćene zakivcima. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Oplata je ukrašena sa četiri paralelne linije urezane duž kraće ivice i jednim urezom duž duže ivice. Rog; očuvana dužina 5,4 cm, očuvana širina 4 cm. Pontes, 1982, kv. G/19, jama 62`, C−202 (T. XXXV/644). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: kat. br. 38, 59−60.
645. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika,

ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene zakivcima, od kojih su očuvana tri. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Oplata je ukrašena sa pet paralelnih linija urezanih duž kraće ivice i tri paralelne linije urezane duž duže ivice, kao i sa po dve unakrsno urezane linije kod središnjeg zakivka. Rog; očuvana dužina 8,5 cm, širina 5,5 cm. Dijana, 1983, sonda 33/82, spoljna kula, šut iz kule, C−803 (T. XXXV/648). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 59, kat. br. 28.
649. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika,

sa ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene zakivcima, od kojih je očuvan jedan. Na oplatama se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Oplata je ukrašena sa četiri paralelne linije urezane duž kraće ivice, kao i nizom paralelnih linija uz dužu stranu. Rog; očuvana dužina 4,3 cm, širina 4 cm. Mora Vagei, kv. I/8, o.c. XII (T. XXXV/645). Objavljeno: Petković 1995, kat. br. 54, 60, T. III/5.
646. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika, sa

sa ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene zakivcima, od kojih su očuvana tri. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Oplata je ukrašena sa pet paralelnih linija urezanih duž kraće ivice, kosim urezima duž krajnjih zakivaka i dvostrukom horizontalnom linijom urezanom duž horizontalne ose ojačanja. Rog; očuvana dužina 8 cm, širina 5,8 cm. Dijana, 1987, sonda 55/86, vojnička baraka, proširenje, žuta zemlja, C−1805 (T. XXXVI/649). Smeštaj: Karataš, depo.
650. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika, sa

ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene zakivcima, od kojih su očuvana dva. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Oplata je ukrašena sa četiri paralelno urezane linije između kojih su dve ukrštene linije. Rog; očuvana dužina 4,3 cm, širina 4 cm. Mora Vagei, kv. II, o.c. IV (T. XXXV/646). Objavljeno: Petković 1995: 61, kat. br. 56, T. III/7.
647. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika, sa

ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene zakivcima, od kojih su očuvana dva. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Oplata je ukrašena sa četiri paralelne linije urezane duž kraće ivice, pravougaonim motivom i motivom riblje kosti. Rog; očuvana dužina 4,3 cm, širina 4,4 cm. Milutinovac (T. XXXVI/650). Objavljeno: Milošević, Jeremić 1986: 250, fig. 14/g; Petković 1995: 60, kat. br. 51, T. III/3a-b.
651. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika,

ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene zakivcima, od kojih su očuvana četiri. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Oplata je ukrašena sa dva kvadratna polja, unutar kojih su kose linije urezane u obliku slova H. Rog; očuvana dužina 8,5 cm, širina 5,3 cm. Dijana, sonda 66/89, osnova III, 1989, C−73 (T. XXXV/647). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 59, kat. br. 37, T. III/8.

sa ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene zakivcima, od kojih je očuvan jedan. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Oplata je ukrašena sa pet neorganizovano postavljenih koncentričnih krugova. Rog; očuvana dužina 5 cm, očuvana širina 4,7 cm. Dijana, 1982, zapadni bedem, uz unutrašnje lice bedema, mrka i rastresita zemlja, C−567 (T. XXXVI/651). Smeštaj: Karataš, depo.

122

652. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika, sa

655. Središnja oplata trodelnog dvoredog češlja, sa dva

ravnim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene zakivcima, od kojih su očuvana tri. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Na oplati je urezan motiv pletenice. Rog; očuvana dužina 8,1 cm, očuvana širina 4,2 cm. Veliko Golubinje, 1962 (T. XXXVI/652). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
653. Trodelni dvoredi češalj pravougaonog oblika, sa

očuvana zakivka. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Na oplati je urezan motiv pletenice u vidu naizmenično postavljenih polovina koncentričnogih krugova. Rog; očuvana dužina 7,1 cm, očuvana širina 2,2 cm. Mora Vagei, kv. G7/8, III o.s. (T. XXXVI/655). Objavljeno: Petković 1995: 61, kat. br. 55, T. III/6.
656. Središnja oplata trodelnog dvoredog češlja, sa dva

talasasto obrađenim bočnim stranama. Srednji deo između zubaca ojačan je izduženim pravougaonim oplatama sa obe strane, koje su pričvršćene zakivcima, od kojih su očuvana dva. Rog; očuvana dužina 2,3 cm, širina 4,8 cm. Dijana, 1980, sonda 20/80, C−315 (T. XXXVI/653). Smeštaj: Karataš, depo.
654. Isto kao kat. br. 653.

očuvana zakivka. Na oplati se vide nizovi ureza nastali prilikom usecanja zubaca, koji su na jednoj strani širi, a na drugoj uži. Oplata je ukrašena sa četiri kvadratna polja, u kojima su naizmenično urezane kose linije i koncentrični krugovi. Rog; očuvana dužina 5,8 cm, širina 1,8 cm. Dijana, 1988, sonda 63/88, osnova II, C−2227 (T. XXXVI/656). Smeštaj: Karataš, depo.

Rog; očuvana dužina 2,4 cm, širina 4,9 cm. Dijana, 1996, sonda 72/94, C−315. Smeštaj: Karataš, depo.

// JEDNOREDI ČEŠALJ // Iz Pontesa potiče jednoredi češalj čija izrada nije završena
(kat. br. 657), što znači da je ovde postojala radionica za izradu češljeva. Pošto ovakvi češljevi nisu karakteristični za Romeje, ovaj primerak možda ukazuje na prisustvo Germana.
657. Jednoredi češalj sa lučno oblikovanom bočnom

stranom, nezavršen i fragmentovan. Rog; očuvana dužina 5 cm, očuvana širina 4,5 cm. Pontes, 1980, kv. S I/5, sloj B, C−391 (T. XXXVI/657). Smeštaj: Karataš, depo.

/ FUTROLA ZA ČEŠALJ / U Dijani je nađen deo futrole za češalj, u vidu pravougaone ploče ukrašene velikim koncentričnim krugovima koje uokviruju manji koncentrični krugovi (kat. br. 658). Sličan primerak, sa nešto grublje izvedenim koncentričnim krugovima, poznat je sa prostora Singidunuma, gde je datovan u 4−5. vek (Bjelajac, Ivanišević 1993: 127, fig. 2), kao i sa Gradine na Jelici, ali sa nešto drugačijim ornamentom (Milinković 2002: 84, Abb. 11).
658. Deo futrole za češalj u obliku pravougaone ploče

trapezoidnog preseka, sa zaobljenim uglovima. Površina je ukrašena velikim koncentričnim krugovima koje uokviruju manji koncentrični krugovi. Dva fragmenta. Kost; očuvana dužina 10,8 i 5,9 cm, širina 2,2 cm. Dijana, sonda 75/95, osnova II, 1997, C−12 (T. XXXVI/658, sl. 69). Smeštaj: Karataš, depo.
Sl. 69. Futrola za češalj (kat. br. 658)

123

BRUSEVI
Brusevima su oštrena sečiva raznih noževa i drugih alatki (kat. br. 659−667). Za kamene bruseve iz đerdapskih utvrđenja analogije potiču sa Gradine na Jelici,126 iz ranovizantijskog sloja tvrđave Ras (Popović, M. 1999: 322, kат. br. 185−188, sl. 71/2−5) i iz Caričinog grada.127 Iz Rasa je poznat i primerak sličan kat. br. 576, takođe perforiran na jednom kraju.
659. Brus u obliku kvadra tamnosive boje, uglačanih 664. Isto kao kat. br. 659.

strana. Površina šire strane je nažlebljena oštricom sečiva tokom upotrebe. Kamen; dimenzije 7 x 3,5 x 3 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. E-7, o.s. 3, C−68 (T. XXXVII/659). Smeštaj: Karataš, depo.
660. Isto kao kat. br. 659.

Kamen; dimenzije 6 x 3 x 3 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, sloj V, C−1481. Smeštaj: Karataš, depo.
665. Isto kao kat. br. 659.

Kamen; dimenzije 6,5 x 2,5 x 1,5 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, prostorija 1, sloj III, C−1475. Smeštaj: Karataš, depo.
661. Isto kao kat. br. 659.

Kamen; dimenzije 9 x 3 x 1,5 cm. Dijana, 1987, sonda 57/87, izvan prostorije I, ispod osnove I, C−1698. Smeštaj: Karataš, depo.
666. Brus od kamena, poligonalnog preseka.

Kamen; dimenzije 14 x 3 x 3,5 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, sloj IVa, C−1476. Smeštaj: Karataš, depo.
662. Isto kao kat. br. 659.

Kamen; dimenzije 6 x 3 cm. Dijana, 1980, sonda 13/80, sa unutrašnje strane bedema, svetlomrka zemlja sa garom, C−288 (T. XXXVII/666). Smeštaj: Karataš, depo.
667. Brus nepravilnog oblika, čiji je jedan kraj

Kamen; dimenzije 11,5 x 2 x 1,5 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, sloj III, C−1440. Smeštaj: Karataš, depo.
663. Isto kao kat. br. 6598.

Kamen; dimenzije 8 x 2 x 2 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXXIX/XL.

kružno perforiran. Kamen; dužina 7,5 cm. Dijana, 1980, sonda 19/80, svetlomrka rastresita zemlja, C−301 (T. XXXVII/667). Smeštaj: Karataš, depo.

KRESIVO
U Egeti je nađeno kresivo sa lučno povijenim krajevima, koji su polomljeni (kat. br. 668). Slična kresiva potiču iz Italije (Bierbrauer 1987: T. 59/15; Riemer 2000: T. 9/6) i Sarda (Waldbaum 1983: pl. 58/1016).
668. Kresivo lučno povijenih krajeva, pravougaonog pre-

seka, sa pravougaonim ojačanjem na središnjem delu. Gvožđe, kovanje; dužina 4,7 cm. Egeta, 1981, sektor II, sonda 9, površinski sloj, inv. br. 27 (T. XXXVII/668). Smeštaj: Karataš, depo.

STILUSI
Stilusi su korišćeni za pisanje po drvenim pločicama presvučenim slojem voska, kao i po olovnim pločicama. U utvrđenjima iz ranovizantijskog perioda na širem prostoru Đerdapa nađena su tri primerka (kat. br. 669−671), za koje analogije potiču sa Gradine na Jelici (Милинковић 2001: T. II/1−4).
669. Stilus sa valjkastim telom koje se postepeno širi ka 670. Isto kao kat. br. 669.

gornjem, trapezasto oblikovanom kraju. Gvožđe, kovanje; dužina 13,5 cm, širina 1,2 cm. Mihajlovac–Blato, 198, kv. I/ III−IV, o.s. II, inv. br. 33 (T. XXXVII/669). Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; dužina 19,7 cm, širina 1,3 cm. Dijana, sonda 65/88, površina sa garom ispod osnove IV, 1988, C−2383. Smeštaj: Karataš, depo.

126 Neobjavljeno, С−9/86.

127 Neobjavljeno, С−59/97.

124

671. Isto kao kat. br. 669. Fragmentovan.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 8,9 cm, širina 1,9 cm. Dijana. Smeštaj: Karataš, depo.

MEDICINSKI INSTRUMENTI
Medicinski instrumenti otkriveni su u Dijani (kat. br. 672−675), a prema obliku su razvrstani u dva tipa. Prvi tip predstavlja instrument sa izduženim trougaonim recipijentom (kat. br. 672), čija je drška znatno duža od sečiva. Slični predmeti od gvožđa, protumačeni kao skalpeli, sa drškom i sečivom gotovo jednake dužine, u oblasti Rajne opredeljeni su u 1−2. vek a u Maloj Aziji u 2. vek, mada se u Efesu vezuju za prvu polovinu 3. veka (Künzl 2002: 27, Kat. No. 64, T. 187A63; 29−30, Kat. No. B8, 11−16, T. 8/B8, T. 19/B11−16, T. 20/B17−2; 118−119, Kat. No. A19−21, T. 5/A19−21). Sličan predmet sa šireg prostora Singidunuma, identifikovan kao sonda, datovan je u 2−3. vek (Крунић 1997: 249, кат. бр. 403−404). Poznati su i primerci iz Sarda (Waldbaum 1983: pl. 41/640) i Anemurijuma, koji potiču iz ranovizantijskog horizonta (Russell 1982: 137, fig. 5.37). Drugom tipu pripadaju tri instrumenta koja se sastoje od valjkaste drške i malog kašikastog recipijenta (kat. br. 673−675). Slični primerci od bronze, okarakterisani kao sonde za uši, u oblasti Rajne i u Maloj Aziji opredeljeni su u 1−2. vek, ali ih ima i iz druge polovine 3. veka (Künzl 2002: 37, Kat. No. B101−108, T. 36/B101−108; 49−50, Kat. No. C48−67, T. 52/C48−56, T. 53/C57−67; 19, Kat. No. A24, T. 5/A24). Sličan instrument sa šireg prostora Singidunuma datovan je u 2−3. vek (Крунић 1997: 251, кат. бр. 411, 412), dok se u Sardu vezuje za 6. vek (Waldbaum 1983: pl. 41/629−637). Na osnovu predočenih nalaza, koji se datuju od 1. do 6. veka, može se zaključiti da su ovakvi medicinski instrumenti upotrebljavani veoma rano. Primerci iz Dijane potvrđuju da je lečenje u ranovizantijskom periodu obavljano prema antičkoj tradiciji, što se ogleda i u obliku i nameni medicinskih instrumenata.
672. Skalpel sa drškom kvadratnog preseka, koja u 674. Isto kao kat. br. 673. Fragmentovana.

donjem delu prerasta u trougaonu radnu površinu zaobljenih uglova. Gvožđe, kovanje; dužina 14 cm, širina 1,3 cm. Dijana, 1981, sonda 27/81, kv. II, mrka rastresita zemlja sa šutom, C−523 (T. XXXVII/672). Smeštaj: Karataš, depo.
673. Sonda za uši sa valjkastom drškom, koja u donjem

Bronza, livenje; dužina 9,3 cm. Dijana, 1978, kv. 1/78, C−88. Smeštaj: Karataš, depo.
675. Isto kao kat. br. 673. Fragmentovana.

Bronza, livenje; dužina 11,8 cm. Dijana, 1983, kv. 2/83, C−843. Smeštaj: Karataš, depo.

delu prerasta u manju kružnu kašiku. Bronza, livenje; dužina 9 cm. Dijana, 1988, kv. 65/88, svetlomrka zemlja, ispod osnove I, C−2249 (T. XXXVII/673). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: kat. br. 211, 170, T. 24/8.

ALAT NEPOZNATE NAMENE
Iz Đerdapa potiče gvozdena alatka sa širim poluloptastim recipijentom, čija namena nije poznata (kat. br. 676).
676. Alatka nepoznate namene, čiji je gornji deo

petljasto izveden, dok je donji proširen u obliku trapezoida i ima lučni presek. Gvožđe, kovanje; dužina 17,5 cm, širina 5,6 cm. Dijana, 1985, sonda 53/85, kv. 2, crvenkasta zemlja ispod osnove I, C−1317 (T. XXXVII/676). Smeštaj: Karataš, depo.

125

ORUŽJE
Romejske vojne snage bile su podeljene u dva osnovna roda, kopnenu vojsku i mornaricu. Kopnene jedinice sastojale su se od pešadije i konjice, koje su bile naoružane različitim oružjem. Udarnu snagu činila je konjica, koja je mogla brzo da prelazi velike razdaljine, da neočekivano napadne i povuče se, kao i da namami neprijatelja u zasedu gde ga je čekala pešadija. Romeji su koristili i oružje koje nije bilo deo njihove vojne tradicije jer su pojedine vrste, poput refleksnog luka, preuzeli od varvara. Oružje iz ranovizantijskog perioda razvrstano je u defanzivno (štit, oklop) i ofanzivno, i to namenjeno za blisku borbu (mač, koplje, nož) i borbu na daljinu (koplje, luk i različite vrste strela). Osnovno naoružanje romejskih konjanika činili su luk i strele, mač, oklop i štit. U pešadiji su korišćeni mač, štit i oklop ili samo mač, odnosno koplje. Posebnu grupu u pešadiji činili su strelci naoružani lukovima. Vojnici su, dakle, bili različito naoružani i međusobno su se razlikovali prema kvalitetu oružja, a samim tim i prema stepenu efikasnosti. Tokom dosadašnjih iskopavanja u đerdapskim utvrđenjima na desnoj obali Dunava nađen je relativno mali broj primeraka oružja, što je neobično s obzirom da je limes bio prva linija odbrane, pa je i njihova zastupljenost trebalo da bude daleko veća. To, međutim, može da se objasni na dva načina. S jedne strane, veći broj utvrđenja samo je delimično istražen, a s druge, opstanak je često zavisio od oružja, koje je imalo i veliku novčanu vrednost budući da je proizvođeno samo u posebnim radioničarskim centrima, pa ovi predmeti nisu olako ostavljani na bojnom polju ili u utvrđenju, već su ih uzimali ili osvajači ili branioci. Defanzivno oružje je na prostoru Đerdapa zastupljeno sa više rukohvata štitova, kao i sa dva fragmentovana umba. I naoružanju za blisku borbu pripada manji broj nalaza, a to su deo polomljenog dvoseklog mača, dva koplja u obliku lovorovog i tri koplja u obliku vrbinog lista. Naoružanju u širem smislu pripadaju prepreke za konjicu, tzv. tribulusi, koje su Rimljani preuzeli od Grka, a u različitim vidovima korišćene su do 20. veka (Radman-Livaja 2004: 85; Поповић, М., Бикић 2004: 170). Posipane su po putu ili livadama, tj. na očekivanim pravcima prolaza neprijateljske konjice, kako bi se usporila ili zaustavila jer je oštro trnje oštećivalo kopita konja. Oprema za borbu na daljinu u ranovizantijskim utvrđenjima u Đerdapu znatno je češća, što pokazuje da je najviše bila korišćena. Naime, od 49 primeraka oružja, koliko je sakupljeno na potesu između ušća Porečke reke i ušća Timoka, tri su oplate refleksnog luka, a 32 vrhovi strelica, koji su nasađivani preko trna ili tulca.

MAČ
Nađen je samo jedan vrh dvoseklog mača, i to u Dijani (kat. br. 677).
677. Vrh dvoseklog mača.

Gvožđe, kovanje; dužina 12 cm, širina 4,5 cm. Dijana, 1985, sonda 50/85, severni bedem, crvenkastomrka zemlja, C−1220 (T. XXXVIII/677). Smeštaj: Karataš, depo.

ŠTITOVI
Štitovi su bili načinjeni od drveta i ojačani metalnim ispupčenjem (umbom) na sredini spoljašnje strane, koja je ponekad bila ornamentisana, dok se na unutrašnjoj strani nalazio rukohvat od gvožđa. Rukohvati štitova sa lokaliteta Dijana (kat. br. 678), Rtkovo − Glamija I (kat. br. 679, 681) i Sip (kat. br. 680) pripadaju tipu koji su prihvatila i razna varvarska plemena, pa se slični primerci sreću u Italiji (Riemer 2000: Taf. 5/3), u Kranju, i to iz 6. veka (Bitenc, Knific 2001: 78, kat. br. 251/3), u Caričinom gradu,128 na lokalitetu Svetinja kod Viminacijuma, gde su povezani sa germanskim plemenima, najverovatnije Gepidima (Поповић, М. 1987: 30, sl. 24), kao i na viminacijumskim nekropolama iz perioda Seobe naroda (Ivanišević, Kazanski, Mastykova 2006: 43, fig. 24.2−5, 46.5).
128 Neobjavljeno, С−1/01.

126

Dva umba u obliku kupe (kat. br. 682−683), koja potiču sa lokaliteta Rtkovo − Glamija I i Hajdučka vodenica, slična su nalazima sa prostora Italije (Riemer 2000: T. 5/4), kao i primerku iz Kranja, koji je opredeljen u 6. vek (Bitenc, Knific 2001: 78, kat. br. 51/1), i iz Caričinog grada. 129
678. Rukohvat štita. 681. Isto kao kat. br. 679.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 19,4 cm, očuvana širina 4 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadna kapija, osnova III, C−561 (T. XXXVIII/678). Smeštaj: Karataš, depo.
679. Rukohvat štita od koga su delimično očuvani

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 11,2 cm, očuvana širina 3,7 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-7, o.s. 3, C−67. Smeštaj: Karataš, depo.
682. Umbo kupastog oblika. Fragmentovan.

središnji pravougaoni deo sa vertikalno savijenim bočnim ivicama i kraci sa obe strane. Gvožđe, kovanje; dužina 10,5 cm, širina 3,2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. E-3, o.s. 2, C−136 (T. XXXVIII/679). Smeštaj: Karataš, depo.
680. Isto kao kat. br. 679.

Gvožđe, kovanje; visina 6,5 cm, prečnik 17,2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. A-6, šut I, C−316 (T. XXXVIII/682). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Gabričević 1986: fig. 22/8.
683. Isto kao kat. br. 682.

Gvožđe, kovanje; visina 7 cm, prečnik 17 cm. Hajdučka vodenica, 1969, kv. J-11, inv. br. 153.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 7,5 cm, širina 3,5 cm. Sip, 1965, kvadrant A-1 i A-6. Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

KOPLJA
Pošto su drške u međuvremenu istrulile, od koplja su na široj teritoriji Đerdapa sačuvani samo vrhovi. Vrhovima u obliku lovorovog lista, nađenim u Egeti i Dijani (kat. br. 684−685), sličan je primerak iz Kranja, opredeljen u 6. vek (Bitenc, Knific 2001: 78, kat. br. 251/2), sa lokaliteta Bregovina (Jeremić, Milinković 1997: 222, Аbb. 30/d) i iz Caričinog grada.130 Vrhovi koplja u obliku vrbinog lista konstatovani su u utvrđenjima Rtkovo − Glamija I, Dijana i Milutinovac (kat. br. 686−688), a sličan im je primerak iz Caričinog grada.131 Oba tipa se javljaju i na nalazištima koja se vezuju za varvarska plemena (Dimitrijević, Kovačević, Vinski 1962: 13, sl. 2; 41, sl. 3; 55, sl. 1; Mrkobrad 1980: T. XLII/6−7).
684. Vrh koplja u obliku lovorovog lista, 686. Vrh koplja u obliku vrbinog lista, deltoidnog

deltoidnog preseka, sa tulcem kružnog preseka. Korodiran i fragmentovan. Gvožđe, kovanje; dužina 22 cm, očuvana širina 5 cm. Egeta, 1981, sektor II, sonda 5, proširenje d, relativna dubina 0,90 m, inv. br. 32 (T. XXXVIII/684). Smeštaj: Karataš, depo.
685. Isto kao kat. br. 684. Fragmentovan.

preseka, sa tulcem kružnog preseka. Gvožđe, kovanje; dužina 26 cm, prečnik 3 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. E-7, o.s. 3, C−72 (T. XXXVIII/686). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Gabričević 1986: fig. 22/7.
687. Isto kao kat. br. 686. Korodiran.

Gvožđe, kovanje; dužina 26 cm, očuvana širina 5,8 cm, prečnik 3 cm. Dijana, 1989, sonda 67/89, sredina logora, mrka rastresita zemlja, ispod osnove I, C−167. Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; dužina 15,5 cm, prečnik 2 cm. Dijana, 1980, sonda 11/80, žuta rastresita zemlja, C−206. Smeštaj: Karataš, depo.
688. Isto kao kat. br. 686. Korodiran.

Gvožđe, kovanje; dužina 20,4 cm, prečnik 2 cm. Milutinovac, 1981−1982. Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Milošević, Jeremić 1986: fig. 14/f.

129 Neobjavljeno, С−170/84; 530/00.

130 Neobjavljeno, bez inv. br.

131 Neobjavljeno, bez inv. br.

127

TRIBULUSI
Predmeti u obliku četvorokrakog trna, korišćeni kao prepreka za konjicu, nađeni su u Dijani i Tekiji (kat. br. 689−692). Slični primerci potiču iz Siska (Radman-Livaja 2004: 131, kat. br 191−201, T. 34/191−199, T. 35/200−201) i iz ranovizantijskog horizonta Caričinog grada.132
689. Prepreka za konjicu u vidu zvezde sa četiri kraka 691. Isto kao kat. br. 689. Jedan krak je oštećen.

koja se završavaju trougaonim proširenjem. Gvožđe, kovanje; dužina 8 cm, širina 8 cm. Dijana, 1964, sonda 1/64, 2/64, šut, relativna dubina 0,50 m, inv. br. 1−5 (T. XXXVIII/689). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
690. Isto kao kat. br. 689. Jedan krak je oštećen.

Gvožđe, kovanje; dužina 7 cm, širina 7 cm. Dijana, 1982, izvan bedema, severozapadni ugao utvrđenja, C−726. Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
692. Isto kao kat. br. 689.

Gvožđe, kovanje; dužina 8 cm, širina 8 cm. Dijana, 1980, sonda 8/80, žutomrka zemlja ispod poda II, C−205. Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

Gvožđe, kovanje; dužina 7 cm, širina 6,5 cm. Tekija, 1969, sonda V, inv. br. 500. Objavljeno: Cermanović-Kuzmanović, Jovanović, A. 2004: 241, Kat. 16.

LUK I STRELE
Refleksni lukovi i trobridne strelice označili su revolucionarnu promenu u načinu ratovanja. Znatno delotvornije dejstvo omogućeno je povećanjem dometa strela sa 80 na 400 m, kao i brzine njihovog ispaljivanja jer tetiva, zbog koštanog ojačanja luka, nije morala da se zateže do ramena već samo do grudi. Osim toga, trobridne strelice lakše su rotirale oko uzdužne ose, čime je uvećavana njihova brzina, kao i probojna moć (Ковачевић 1977: 116−117). Iako su refleksni luk i trobridne strelice dugo pripisivani isključivo Avarima, brojna arheološka istraživanja pokazuju da su ovu vrstu ubojitog oružja koristili razni narodi, pa i Romeji. Pošto se trobridne strelice u Galiji i na germanskim nekropolama javljaju pre 568. godine, kada su Avari stigli u Panoniju, jasno je da su korišćene još za vreme Rimljana, koji su ih najverovatnije preuzeli od istočnjačkih naroda (Freeden 1991: 595).

/ OPLATA REFLEKSNOG LUKA / Na širem prostoru Đerdapa nađena su tri
primerka oplate refleksnog luka, koja su razvrstana u dva tipa (kat. br. 693−695). Prvi tip se odlikuje završetkom povijenim nadole, a kod drugog je završetak povijen nagore. Oplata prvog tipa potiče iz Pontesa i Tekije, pri čemu je primerak iz Tekije opredeljen u kraj 4. i početak 5. veka (Cermanović-Kuzmanović, Jovanović, 2004: 241). Slični nalazi sreću se u Caričinom gradu,133 a analogija sa teritorije Mađarske datovana je u ranoavarski period (Bona 2000: Т. II/2a-b). Drugi tip je takođe poznat iz Pontesa. Slična oplata, ukrašena urezanim mrežastim motivom, potiče iz Herakleje Linkestis i Stoba, gde je protumačena kao hunska i datovana u sredinu 5. veka (Mikulčić 2002: 263−268, Abb. 159/1, 3; 423, Abb. 340/6). Za ovu vrstu predmeta postoje mnogobrojne analogije sa nekadašnje avarske teritorije.
693. Oplata refleksnog luka sa izrezanim pravougaonim 694. Isto kao kat. br. 693.

otvorom za vezivanje tetive. Spoljna ivica luka je iznad ovog otvora povijena nadole, dok je čitav donji deo oplate ukrašen neorganizovano urezanim cik-cak linijama. Fragmentovana. Kost; očuvana dužina 21,5 cm, širina 2,3 cm. Pontes, 1986, kv. L/13, jama 357`, C−199 (T. XXXVIII/693, sl. 70). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: kat. br. 629, 102, T. XXXVIII/3.

Kost; očuvana dužina 14,5 cm, širina 1,6 cm. Tekija, sonda VII, 1969, inv. br. 571. Objavljeno: Cermanović-Kuzmanović, Jovanović, 2004: 241, kat. br. 17.

Sl. 70. Oplata refleksnog luka (kat. br. 693)
132 Neobjavljeno, С−43/98. 133 Neobjavljeno, С−100/89; С−353/00.

128

695. Oplata refleksnog luka sa izrezanim pravougaonim

otvorom za vezivanje tetive. Spoljna ivica luka je iznad ovog otvora povijena nagore. Fragmentovana. Kost; očuvana dužina 13 cm, širina 2,5 cm. Pontes, 1989, kv. L/13, jama 343`, C−34 (T. XXXVIII/695, sl. 71). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Petković 1995: 102, kat. br. 630, T. XXXVIII/4.
Sl. 71. Oplata refleksnog luka (kat. br. 695).

/ VRHOVI STRELICA / Vrhovi strelica se pre svega dele prema načinu nasađivanja pomoću trna ili tulca kružnog oblika. Mogu biti pljosnate, deltoidne i trougaone (kat. br. 666−680), zatim u obliku probojca sa tulcem (kat. br. 681−683), trobridne (kat. br. 684−696) i u vidu lastinog repa (kat. br. 697). // STRELICE SA TRNOM // Prema obliku glave, strelice sa trnom za nasađivanje
mogu se razvrstati u nekoliko tipova. Prvi tip su trobridne strelice, koje su bile i najefikasnije. Na lokalitetima duž desne obale Dunava nađeno je 13 strelica ovog tipa, različitog oblika i veličine (kat. br. 696−708). Neki autori smatraju da je moguće njihovo preciznije hronološko opredeljivanje, pri čemu su manji primerci stariji, dok su strelice većih dimenzija mlađe (Freeden 1991: 605−608). Kako su se u grobu br. 2 na lokalitetu Jakovo−Kormadin, u istom tobolcu nalazili manji i veći primerci trobridnih strelica (Димитријевић 1960: 10−11), mišljenja smo da ovakav stav nije dovoljno utemeljen. Na osnovu izgleda vrha, izdvojene su dve varijante prvog tipa strelica. Prvoj pripadaju primerci sa trougaonim vrhom (kat. br. 696, 697), za koje se analogije sreću na lokalitetu Golemanovo Kale u Bugarskoj (Uenze 1992: T. 41/29). Drugu varijantu čine trobridne strelice sa jednostavno oblikovanim vrhom (kat. br. 698−708), kakve su poznate iz ranovizantijskih slojeva sa Gradine na Jelici (Milinković 2002: Abb. 23/3) i iz Caričinog grada.134 Drugi tip su pljosnate trougaone strelice (kat. br. 709−711), nađene na lokalitetima Ušće Porečke reke i Pontes, kojima su slični primerci iz Caričinog grada.135 Treći tip obuhvata strelice deltoidnog oblika (kat. br. 712−714). Primerku iz Pontesa (kat. br. 712), koji ima oštre uglove i duži donji deo, analogna je strelica iz Italije, sa lokaliteta Invilino Ibligo, datovana u kraj 6. i početak 7. veka (Bierbrauer 1987: 169, T. 60/7), a sličan nalaz potiče sa lokaliteta Mokranjske stene (Сретеновић 1984: sl. 216/1). U Dijani je nađena strelica sa oštrim uglovima (kat. br. 713), za koju se paralele sreću u Italiji (Bierbrauer 1987: 171, T. 59/4), kao i na viminacijumskim nekropolama iz perioda Seobe naroda (Ivanišević, Kazanski, Mastykova 2006: 41, fig. 23.25−28). Četvrti je tzv. mediteranski tip (kat. br. 715), sa vrhom u vidu lastinog repa. Takva strelica otkrivena je u Pontesu, a identičan nalaz potiče iz ranovizantijskih slojeva tvrđave Ras (Popović, M. 1999: 113, 316, kат. br. 86, sl. 59/1), kao i iz Caričinog grada (Кондић, Поповић, 1977: 211, кат. бр. 99, Т. XXVIII/2; Bavant 1990: 230, cat. nº 244, pl. XL/244), gde se vezuje za 6. i početak 7. veka.
696. Trobridna strelica u obliku izduženog deltoida, sa vrhom 698. Trobridna strelica sa manjim trnom kružnog preseka.

trougaonog preseka i dugim trnom kružnog preseka. Gvožđe, kovanje; dužina 9,2 cm, širina 1,5 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (T. XXXIX/696). Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXVIII/XXIII.
697. Isto kao kat. br. 696.

Gvožđe, kovanje; dužina 5,5 cm, širina 1,6 cm. Rtkovo – Glamija I, 1981, kv. B-4/C−4, gar 2, C−275 (T. XXXIX/698). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Gabričević 1986: fig. 22/3.
699. Isto kao kat. br. 698.

Gvožđe, kovanje; dužina 6,5 cm, širina 1,2 cm. Dijana, 1987, sonda 60/87, mrka zemlja sa malterom, ispod osnove IV, C−1900. Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; dužina 6,8 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1985, sonda 50/84, severni bedem, mrka osnova I, C−1201. Smeštaj: Karataš, depo.

134 Neobjavljeno, С−46/82; С−13/98.

135 Neobjavljeno, С−106/98.

129

700. Isto kao kat. br. 698.

711. Strelica sa pljosnatom trougaonom glavom, lučno

Gvožđe, kovanje; dužina 7,5 cm, širina 1,7 cm. Dijana, 1997, sonda 75/95, osnova II, C−16. Smeštaj: Karataš, depo.
701. Isto kao kat. br. 698.

Gvožđe, kovanje; dužina 7 cm, širina 1,7 cm. Dijana, 1981, sonda 23/81, C−391. Smeštaj: Karataš, depo.
702. Isto kao kat. br. 698.

oblikovanim uglovima i trnom za nasađivanje kvadratnog preseka. Na mestu prelaska glave u trn nalazi se ojačanje kvadratnog preseka. Gvožđe, kovanje; dužina 8,1 cm, očuvana širina 1,6 cm. Ušće Porečke reke, 1970, inv. br. 42 (T. XXXIX/711). Smeštaj: Karataš, depo.
712. Strelica deltoidnog oblika, sa oštro obrađenim

Gvožđe, kovanje; dužina 7,2 cm, širina 1,8 cm. Dijana, 1981, sonda 23/81, C−392. Smeštaj: Karataš, depo.
703. Trobridna strelica sa trnom kružnog preseka.

uglovima i dužim donjim delom koji prerasta u trn za nasađivanje. Vrh je polomljen. Gvožđe, kovanje; dužina 6,9 cm, očuvana širina 1,6 cm. Pontes, 1985, kv. M/13, sloj I, C−389 (T. XXXIX/712). Smeštaj: Karataš, depo.
713. Strelica deltoidnog oblika, sa lučno oblikovanim

Gvožđe, kovanje; dužina 8,5 cm, širina 1,2 cm. Dijana, 1979, sonda 2/79, C−15 (T. XXXIX/703). Smeštaj: Karataš, depo.
704. Isto kao kat. br. 703.

uglovima i trnom za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; dužina 6,8 cm, širina 1,8 cm. Dijana, 1997, sonda 75/95, žutomrka zemlja, ispod osnove I, C−4 (T. XXXIX/713). Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; dužina 6,7 cm, širina 1,2 cm. Dijana, 1979, sonda 1/79, C−2 (T. XXXIX/704, sl. 72). Smeštaj: Karataš, depo.
705. Isto kao kat. br. 704.

Gvožđe, kovanje; dužina 7,4 cm, širina 1,9 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, C−1392. Smeštaj: Karataš, depo.
706. Isto kao kat. br. 704.

Gvožđe, kovanje; dužina 5,4 cm. Pontes, 1988, kv. L/13, jama 289, C−40. Smeštaj: Karataš, depo.
707. Isto kao kat. br. 704.

Sl. 72. Trobridna strelica (kat. br. 704)

Gvožđe, kovanje; dužina 3,5 cm, širina 0,8 cm. Akve. Objavljeno: Janković, Đ. 1981: 178, sl. 72/a.
708. Trobridna strelica sa manjim trnom kružnog preseka.

714. Isto kao kat. br. 713.

Gvožđe, kovanje; dužina 3,5 cm. Dijana, 1986, sonda 58/86, sloj V, C−1496. Smeštaj: Karataš, depo.
715. Strelica sa blago razmaknutim kracima,

Gvožđe, kovanje; dužina 4,2 cm, širina 1,3 cm. Dijana, 1995, sonda 74/95, C−57 (T. XXXIX/708). Smeštaj: Karataš, depo.
709. Strelica sa trougaonom pljosnatom glavom,

lučno oblikovanim ivicama i dužim trnom kvadratnog preseka. Ima duži vrat i ojačanje kvadratnog preseka na mestu prelaska vrata u trn. Fragmentovana. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 6,6 cm, širina 1,8 cm. Ušće Porečke reke, 1970, inv. br. 124 (T. XXXIX/709). Smeštaj: Karataš, depo.
710. Isto kao kat. br. 709. Fragmentovana.

tordiranim telom i dugim trnom za nasađivanje. Gvožđe, kovanje; dužina 8,7 cm. Pontes, 1979, kv. U/10, sloj I, C−218 (T. XXXIX/715, sl. 73). Smeštaj: Karataš, depo.

Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 8 cm. Pontes, 1979, kv. K/4, sloj I, C−109. Smeštaj: Karataš, depo.

Sl. 73. Strelica mediteranskog tipa (kat. br. 715)

130

// STRELICE SA TULCEM //

Ovoj vrsti strelica pripada nešto manji broj primeraka, koji su prema obliku svrstani u dva tipa. Prvom tipu pripadaju strelice deltoidnog oblika (kat. br. 716−724). Analogije su poznate sa lokaliteta Invilino Ibligo, gde su datovane u period od 5. do 7. veka (Bierbrauer 1987: 170, T. 59/8), sa viminacijumskih nekropola iz perioda Seobe naroda (Ivanišević, Kazanski, Mastykova 2006: 40, fig. 23.9-23) i iz Caričinog grada,136 odakle potiče i primerak sličan pljosnatoj strelici kat. br. 724.137 Drugi tip obuhvata strelice u obliku probojca, a javlja se u dve varijante, sa špicastim vrhom kvadratnog (kat. br. 725) ili kružnog preseka (kat. br. 726− 727). Iz Caričinog grada potiču paralele za prvu varijantu,138 kao i primerci slični strelicama druge varijante (Bavant 1990: 231, cat. nº 251, pl. XLI/251).
722. Isto kao kat. br. 718.

716. Strelica deltoidnog oblika i oštrih uglova,

sa dužim donjim delom koji prerasta u tulac za nasađivanje kružnog preseka. Gvožđe, kovanje; dužina 8,8 cm, širina 2,2 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (T. XXXIX/716). Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXVIII/XXVI.
717. Isto kao kat. br. 716.

Gvožđe, kovanje; dužina 9 cm, širina 1,5 cm. Dijana, 1985, sonda 51/85, severni bedem, osnova III, C−1279. Smeštaj: Karataš, depo.
723. Isto kao kat. br. 718. Vrh je polomljen.

Gvožđe, kovanje; dužina 8,5 cm, širina 2,2 cm. Dijana, 1989, sonda 68/89, mrka zemlja sa šutom ispod osnove II, C−251. Smeštaj: Karataš, depo.
718. Strelica deltoidnog oblika, ojačana vertikalnim

Gvožđe, kovanje; dužina 7,8 cm, širina 1,5 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXVIII/CXIX.
724. Strelica deltoidnog oblika, ojačana vertikalnim

rebrom na obe strane, sa tulcem za nasađivanje kružnog preseka. Gvožđe, kovanje; dužina 8,3 cm, prečnik 0,8 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-1, šut I, C−12 (T. XXXIX/718). Smeštaj: Karataš, depo.
719. Isto kao kat. br. 718.

rebrom na obe strane, sa tulcem za nasađivanje kružnog preseka. Glava strelice je nešto uža, a vrh je polomljen. Gvožđe, kovanje; očuvana dužina 8 cm, prečnik 0,8 cm. Ušće Slatinske reke (T. XXXIX/724). Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXVIII/XXIII.
725. Strelica čije je telo u donjem delu kvadratnog

Gvožđe, kovanje; dužina 11,5 cm, širina 2,8 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXVIII/XVI.
720. Isto kao kat. br. 718.

preseka, a potom postaje okruglo i špicasto se završava. Na donjem delu strelice nalazi se tulac nepravilnog kružnog preseka. Gvožđe, kovanje; dužina 7,9 cm, prečnik tulca 0,8 cm. Ušće Porečke reke, 1968, sektor termi, inv. br. 14 (T. XXXIX/725). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
726. Strelica u obliku piramide, sa trnom za nasađivanje

Gvožđe, kovanje; dužina 8 cm, širina 2,1 cm. Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke. Objavljeno: Кораћ 1980: T. XXVIII/XIII.
721. Isto kao kat. br. 718.

Gvožđe, kovanje; dužina 7,8 cm, širina 1,7 cm. Dijana, 1982, sonda 32/82, zapadna kapija, C−550. Smeštaj: Karataš, depo.

kružnog preseka. Prelaz tela u trn je ojačan. Gvožđe, kovanje; dužina 14,2 cm, prečnik tulca 1,2 cm. Dijana, 1998, sonda 77/98, južna kapija, V otkopni sloj, C−14 (T. XXXIX/726). Smeštaj: Karataš, depo.
727. Kupasta strelica sa tulcem kružnog preseka.

Gvožđe, kovanje; dužina 9 cm, prečnik tulca 1 cm. Rtkovo – Glamija I, 1982, kv. A-7, šut 1/gar 1, C−478 (T. XXXIX/727). Smeštaj: Karataš, depo.

136 Neobjavljeno, С−93/88; С−100/97.

137 Neobjavljeno, inv. br. 78/65.

138 Neobjavljeno, С−18/89.

131

KONJSKA OPREMA
U strategiji romejskih vojskovođa konjica je imala značajnu ulogu. Dobro uvežbani i opremljeni konjanici mogli su uspešno da se suprotstave uglavnom brojnijim, ali taktički slabije organizovanim odredima varvara. Za što veću efikasnost i udarnu moć konjice prilikom napada bila je važna veština upravljanja konjem, pa je bila neophodna odgovarajuća konjska oprema. Iako je imala prvenstveno funkcionalni karakter, korišćena je i za ulepšavanje konja, ali i za isticanje društvenog položaja vlasnika. Tokom arheoloških istraživanja Đerdapa nađen je mali broj ovih predmeta, i to jednostavne iz728. Đem od dva dela, od kojih je jedan pločastog

rade i uvek od gvožđa: jedan đem (kat. br. 728) i dva primerka žvala (kat. br. 729−730). Ovakvi delovi konjske opreme korišćeni su na čitavoj teritoriji Carstva. Đemu iz Ušća Porečke reke (kat. br. 728) sličan je nalaz iz Caričinog grada (Bavant 1990: 241, cat. nº 288, pl. XLIII/288). Sa istog lokaliteta,139 kao i sa Gradine na Jelici140 potiču dvodelne žvale slične primerku iz Rtkova (kat. br. 729). Za očuvani deo žvala iz Dijane (kat. br. 730), u vidu povijene šipke kružnog preseka, paralele su poznate iz ranovizantijskog sloja Caričinog grada.141
730. Deo žvala načinjen od šipke kružnog preseka, koja

pravougaonog oblika, sa kružnim petljastim, vertikalno postavljenim završetkom na jednom kraju i kružnim horizontalnim završetkom na drugom kraju, od koga se pruža pravougaoni dodatak lučno oblikovanih ivica, sa dve perforacije. Kroz horizontalno postavljenu petlju provučena je šipka kvadratnog preseka, sa lučno povijenim krajevima koji se završavaju dugmetastim proširenjem. Jedan kraj je polomljen. Gvožđe, kovanje; dužina 9 cm, širina 14,5 cm. Ušće Porečke reke, sonda 5, relativna dubina 2 m, inv. br. 49 (T. XXXVIII/728). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
729. Žvale od dva dela, pri čemu je jedan u obliku šipke

se na jednom kraju završava loptastim proširenjem, dok se na sredini nalazi pravougaoni dodatak sa lučno oblikovanim uglovima, koji je u sredini proširen u vidu pravougaone petlje. Gvožđe, kovanje; dužina 14,7 cm. Dijana, 1982, sonda 33/82, zapadni bedem, osnova IV, C−578 (T. XXXVIII/730, sl. 74). Smeštaj: Karataš, depo.

kružnog preseka, koja se petljasto završava. Drugi deo čini kružna alka provučena kroz petljasti završetak. Gvožđe, kovanje; dužina 10 cm, prečnik 2,2 cm. Rtkovo – Glamija I, 1982, kv. C−6, o.s. 1, C−461 (T. XXXVIII/729). Smeštaj: Karataš, depo.

Sl. 74. Konjska oprema (kat. br. 730)

RAZNO
Iz ranovizantijskih utvrđenja u Đerdapu poznati su i predmeti čiji oblik ne dozvoljava da se sigurno svrstaju u neku grupu. To su alke različitog preseka, načinjene od bronze (kat. br. 731) ili gvožđa (kat. br. 732−740), i gvozdeni okovi u vidu obruča (kat. br. 741− 742). Ovoj grupi pripada i bronzano postolje iz Dijane, u obliku kružne stope na koju je vertikalno postavljena reljefno obrađena noga (kat. br. 743). U Dijani je nađen i deo bronzanog lanca sa četiri alke (kat. br. 744). Iz naseobinskog sloja utvrđenja Rtkovo − Glamija I potiče trodelna kuka (kat. br. 745), a iz Sipa fragmentovana šipka valjkastog oblika. U ovu grupu predmeta spadaju i raznovrsne ploče, aplikacije i oplate različitog oblika, izrađene od gvožđa, bakra i bronze (kat. br. 746−750, 753−754),
139 Neobjavljeno, С−67/97. 140 Neobjavljeno, С−110/87.

i to sa većeg broja lokaliteta, kao i bronzani okov (kat. br. 752). Zanimljiva je šipka sa polukružno savijenim gornjim delom, ukrašena sa četiri paralelna horizontalna rebra (kat. br. 751). Olovna vodovodna cev iz Mihajlovca (kat. br. 755) pokazuje da je u utvrđenju postojao vodovodni sistem. Tu je i četvorokraki predmet nepoznate namene, otkriven u Dijani (kat. br. 756). Na Ušću Porečke reke nađena je mala pravougaona bronzana aplikacija sa kružnim i srpastim ornamentima izvedenim u tehnici prolamanja (kat. br. 754), koja je donekla slična predmetu iz Sadoveca, protumačenom kao deo pojasne garniture (Uenze 1992: T. 11/9).

141 Neobjavljeno, С−289/00.

132

731. Kružna alka ovalnog preseka.

743. Postolje u vidu kružno oblikovane stope,

Bronza, livenje; prečnik 6 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-7, o.s. 3, C−103 (T. XL/731). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Gabričević 1986: fig. 23.
732. Isto kao kat. br. 731.

na koju pod pravim uglom naleže valjkasta, reljefno obrađena noga. Bronza, livenje; očuvana visina 4,1 cm, prečnik 3,8 cm. Dijana, 1989, sonda 69/89, mrka zemlja sa raspadnutom opekom i kamenom, C−205 (T. XL/743). Smeštaj: Karataš, depo.
744. Deo lanca sa četiri karike u obliku broja osam.

Gvožđe, kovanje; prečnik 6,3 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. C/VI, o.s. I, inv. br. 44. Smeštaj: Karataš, depo.
733. Isto kao kat. br. 731.

Bronza, livenje; očuvana dužina 7 cm. Dijana, 1978, sonda 3/78, martirijum – spoljna površina južnog zida, C−16 (T. XL/744). Smeštaj: Karataš, depo.
745. Trodelna kuka čiji je donji deo napravljen od

Gvožđe, kovanje; prečnik 4 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. I/ 3-4, o.s. II. Smeštaj: Karataš, depo.
734. Isto kao kat. br. 731.

Gvožđe, kovanje; prečnik 4 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. I/ III-IV, o.s. II. Smeštaj: Karataš, depo.
735. Isto kao kat. br. 731.

Gvožđe, kovanje; prečnik 5 cm. Dijana, 1985, sonda 53/85, kv. 2, crvenkastomrka zemlja ispod osnove II, C−1325. Smeštaj: Karataš, depo.
736. Isto kao kat. br. 731.

trake pravougaonog preseka, koja je na krajevima izvedena u vidu kružnih petlji, pri čemu je donja petlja otvorenog tipa. Kroz gornju petlju provučen je drugi deo trake, čiji je donji kraj u vidu ovalne petlje, a gornji u obliku trapeza. Kroz trapezoidnu petlju, koja je na donjoj strani kružno perforirana, provučena je kuka načinjena od šipke kružnog preseka, čiji se gornji kraj završava u vidu kupastog proširenja. Gvožđe, kovanje; dužina 15,8 cm. Ušće Porečke reke, 1968, sektor termi, inv. br. 97 (T. XL/745). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
746. Ploča gotovo pravougaonog oblika, čija je jedna

Gvožđe, kovanje; prečnik 4,3 cm. Dijana, 1989, sonda 69/89, kv. 2, mrka zemlja sa raspadnutom opekom i kamenom, ispod osnove I, C−206. Smeštaj: Karataš, depo.
737. Kružna alka pravougaonog preseka.

strana polukružna. Gvožđe, livenje; dužina 12,5 cm, širina 10 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. B-7, o.s. 3, C−82 (T. XL/746). Smeštaj: Karataš, depo.
747. Kružna, delimično presavijena aplikacija od

Gvožđe, kovanje, kovanje; prečnik 7 cm. Rtkovo – Glamija I, kv. A-7, o.s. 1, 1980, C−17 (T. XL/737). Smeštaj: Karataš, depo.
738. Kružna alka ovalnog preseka.

Gvožđe, kovanje; prečnik 4,5 cm. Hajdučka vodenica, 1967, kula A, inv. br. 8 (T. XL/738). Smeštaj: Karataš, depo.
739. Kružna alka kružnog preseka.

bakarnog lima. Duž spoljne ivice pravilno je raspoređeno devet kružnih perforacija za prićvršćivanje. Bakar; prečnik 6,5 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. S/VI, o.s. I, inv. br. 43 (T. XLI/747). Smeštaj: Karataš, depo.
748. Okrugla pločasta aplikacija, kružno perforirana.

Gvožđe, kovanje; prečnik 2,5 cm. Dijana, 1986, sečenje profila sa unutrašnje strane zapadnog bedema, C−1454 (T. XL/739). Smeštaj: Karataš, depo.
740. Kružna alka polukružnog preseka.

Bronza, livenje; prečnik 6 cm. Dijana, 1986, čišćenje središnjeg dela terena, C−1444 (T. XLI/748). Smeštaj: Karataš, depo.
749. Okrugla, u sredini kružno perforirana aplikacija,

Gvožđe, kovanje; prečnik 2 cm. Dijana, 1987, od zida 2 do profila a2-a3, C−1865a (T. XL/740). Smeštaj: Karataš, depo.
741. Okov u vidu obruča.

čije su ivice savijene. Bronza, livenje; prečnik 6,1 cm. Dijana, 1980, sonda 19/80, spoljna strana zida 1, svetlomrka zemlja, C−332 (T. XLI/749). Smeštaj: Karataš, depo.
750. Dvodelna oplata od pločica trapezoidnog oblika,

Gvožđe, kovanje; visina 1,3 cm, prečnik 3,7 cm. Rtkovo – Glamija I, 1980, kv. E-2, šut I, C−121 (T. XL/741). Smeštaj: Karataš, depo.
742. Isto kao kat. br. 720.

Gvožđe, kovanje; visina 2,5 cm, prečnik 3,7 cm. Mihajlovac−Blato, 1964, sonda III, kv. EF, o.s. 6 (T. XL/742). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

čiji je donji deo kružno proširen. Pločice su povezane sa dve valjkaste nitne. Bronza, livenje; očuvana dužina 6 cm, širina 1,4 cm. Dijana, 1988, sonda 64/88, crvenkastomrka zemlja, C−2257 (T. XLI/750). Smeštaj: Karataš, depo.

133

751. Predmet nepoznate namene u obliku valjkaste

755. Vodovodna cev presavijena na pola.

šipke, čiji je gornji deo blago polukružno povijen i ukrašen sa četiri paralelna horizontalna rebra i jednom vertikalno urezanom linijom. Donji deo je polomljen. Bronza, livenje; očuvana dužina 8,5 cm, prečnik 0,3 cm. Sip, 1965, kvadrant A-1 i A-6 (T. XLI/751). Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
752. Okov cilindričnog oblika, čija gornja strana ima

Olovo; dužina 25 cm, širina 10 cm. Mihajlovac–Blato, 1981, kv. F III, o.s. II (T. XLI/755). Smeštaj: Karataš, depo.
756. Predmet nepoznate namene, sa četiri kraka. Dva

kvadratni petljasti dodatak. Bronza, livenje; dužina 5,7 cm, prečnik 0,8 cm. Dijana, 1986, sonda 55/86, sloj III, C−1407 (T. XLI/752, sl. 75). Smeštaj: Karataš, depo. Objavljeno: Grbić 1994: kat. br. 174, 164, T. 22/9.
753. Okov od bronzanog lima pravougaonog oblika, sa

naspramna kraka savijena su nagore i petljasto su oblikovana, dok su druga dva povijena nadole. Na donjoj strani krakova povijenih nagore nalazi se po jedan mali špicasti dodatak. Gvožđe, kovanje; dužina 16,1 cm, širina 11,3 cm, visina 6,4 cm. Dijana, 1987, sonda 60/87, ispod osnove V, C−1919 (T. XLI/756, sl. 76). Smeštaj: Karataš, depo.

zaobljenim uglovima, presavijen na dva nejednaka dela spojena nitnom. Duži kraj je oštećen. Bronza, livenje; očuvana dužina 3,5 cm, širina 2,5 cm. Dijana, 2001, sonda 78/01, kv. E8/9, svetlomrka rastresita zemlja sa šutom, C−26 (T. XLI/753). Smeštaj: Karataš, depo.
754. Okov pravougaonog oblika, sa oštećenom jednom

Sl. 75. Predmet nepoznate namena (kat. br. 752)

kraćom stranom, dok je očuvana kraća strana talasasto obrađena. Na donjoj strani je upravno postavljen manji pravougaoni dodatak zaobljenih uglova, kružno perforiran. Površina okova ukrašena je nizom polumesečastih i kružnih motiva izvedenih tehnikom prolamanja. Bronza; očuvana dužina 2 cm, širina 1,7 cm. Ušće Porečke reke, 1970, relativna dubina 0,45 m, inv. br. 12 (T. XLI/754). Smeštaj: Karataš, depo.
Sl. 76. Predmet nepoznate namene (kat. br. 756).

NOVAC
Tokom više decenija Istočno carstvo je bilo uzdrmano slabljenjem novčanog sistema, koje je zaustavljeno 498. godine, kada je Anastazije I (491−518) sproveo monetarnu reformu. Kao osnova je zadržana rimska libra, čija je teoretska težina, prema opšte prihvaćenom mišljenju, iznosila 327,45 g. U skladu sa reformom, kovnice su izdavale zlatni, srebrni i bronzani novac u vidu brojnih, većih i manjih nominala (Hahn 1973: 20−22). Kod bakarnog novca, čiju je osnovu činila numija, postojao je čitav niz nominala. Najveća od njih, folis, imala je oznaku M (40 numija), a polufolis oznaku K (20 numija). Bilo je i manjih novčanih jedinica, sa oznakama I (10 numija), Ε (5 numija), kao i mnogih drugih (Morrisson 1970: 15−16; Hahn 1973: 23−24). Lako i teško kovanje istovremeno se zadržalo do Justinijana I, koji je 538. godine sproveo novu monetarnu reformu. Osim promene težine novca, uvedeno je i obeležavanje godine vladavine. Od
134

538. do 542. godine uspostavljen je teoretski odnos po kome je jedan folis težio 26,88 g, tj. 1/12 deo libre, ali je ta vrednost smanjena između 542. i 548. godine, kada je folis težio 21,50 g, tj. 1/15 deo libre. U poslednjoj fazi Justinijanove vladavine ova privremena inflacija je zaustavljena, tako da je od 548. do 565. godine folis imao istu vrednost kao i u periodu od 538. do 542. godine. Za vreme vladavine Justina II (565−578) ponovo je došlo do devalvacije, pa je i bronzani novac sa monogramom imao novu težinu, tako da je jedan folis teoretski težio 15,36 g, tj. 1/21 deo libre, a u seriji sa krstom 13,44 g, tj. 1/24 deo libre. Tokom Tiberijeve vladavine (578−582), novčani sistem se blago oporavio 579. godine. Na novcu se javlja vojnička predstava cara, a folis iz ove serije teoretski je težio 17,92 g, tj. 1/18 deo libre. Ponovo je, međutim, usledila inflacija, kada je jedan folis teoretski težio 13,44 g, tj. 1/24 deo libre. Ovaj odnos zadržao se i za vreme kasni-

jih vladara. Tokom vladavine Mavrikija (582−602), Foke (602−610) i Iraklija (610−641) jedan folis je teoretski i dalje težio 13,44 g, tj. 1/24 deo libre (Morrisson 1970: 61; Hahn 1973: 24-27). Osim standardnih oznaka, neke kovnice, npr. Aleksandrija i Solun, kovale su bronzani novac sa drugačijim oznakama vrednosti (Hahn 1973: 65−68).

U utvrđenjima na području Đerdapa nađen je veliki broj primeraka novca pohranjenih u četiri ostave, kao i niz pojedinačnih komada. Ostave iz Akva, Hajdučke vodenice, Ušća Slatinske reke i Tekije više puta su publikovane, pa ovde nisu kataloški obrađene, dok su pojedinačni primerci prikazani u katalogu numizmatičkih nalaza.

OSTAVA IZ AKVA
Najstarija ostava novca na potesu između ušća Porečke reke i ušća Timoka potiče iz Akva, sa 599 komada Anastazija I, Justina I i Justinijana I. Najbrojnija su kovanja Justina I, kojima pripada 310 komada (51,75%), a slede emisije Anastazija I, sa 157 primeraka (26,21%), i Justinijana I, sa 132 komada (22,04%). Najveći intenzitet kovanja zabeležen je od 518. do 522, a zatim od 512. do 517. godine. U Justinijanovo vreme najčešće su emisije iz 522−527, odnosno 532−537. godine (tabela 1). Najviše novca pripisano je kovnicama na Propontidi (Konstantinopolj, Nikomedija i Kizik), za koje se vezuje 551 primerak, tj. 91,99% ukupnog broja u ostavi. Velika zastupljenost ovih kovnica na prostoru Balkana karakteristična je za vreme Anastazija I, Justina I i Justinijana I, o čemu svedoče najnovija istraživanja o protoku novca u podunavskom delu Ilirika (Morrisson, Popović, Ivanišević 2006: 58−60, fig. 9, 10a−b). S druge strane, kovnica u Solunu, kojoj pripada devet komada (1,50%), dobila je veći značaj između 518. i 522. godine, kada su iskovani ovi primerci. Posebno su zanimljive imitacije vladarskih kovanja Anastazija I i Justina I, kojih ima 27 (4,50%), jer ukazuju na nedovoljnu administrativnu kontrolu novca (Popović, V. 1984: 57−82; Morrisson, Popović, Ivanišević 2006: 315−316). Najveći deo ostave čine 552 folisa (92,17%), a sledi 27 imitacija folisa (4,50%) i 20 polufolisa (3,33%). Najmlađi novac (18 komada) kovan je 537/538. godine, što daje terminus post quem za pohranjivanje ostave, koja je najverovatnije zakopana usled opasnosti od kutrigurskog pohoda 539−540. godine (Procopius – Bellum Gothicum III 29: ВИИНЈ I 2007: 38; Lemerle 1954: 285; Popović, V. 1979: 607), o čemu svedoče brojne ostave iz ovog perioda (Morrisson, Popović, Ivanišević 2006: 77−78, carte 2).

datovanje
512−517 512−518 517/518 518−527 518−522 522−527 527 527−537 527−532 532−537 537−538

CON (M)

CON (K)

THE (M)

NIC (M)

CYZ (M)

ANT (M)

imitacije ukupno (M) 3 125 7 25 19 25 181 104 7 6

%
20,9 1,1 4,17 4,17 30,22 17,4 1,1 1 5,17 11,7 3,07

121 7 25 6 151 92 2 6 24 65 16 496 82,9 1 20 3,33 9 1,50 9

1

19 9 4 6 1 40 6,67

2 2 1 1 5 1

31 70 18

ukupno %

5 0,80

2 0,30

27 4,50

599 100

Tabela 1. Ostava iz Akva: zastupljenost novca po godinama kovanja i kovnicama

135

OSTAVA IZ HAJDUČKE VODENICE
Ostava iz Hajdučke vodenice nađena je severoistočno od južnog ramena apside bazilike, 2,70 m od severoistočnog bedema, a sadržala je 30 primeraka zlatnog novca, novčarsku vagu (kat. br. 259) i tegove (kat. br. 263, 271−272), keramičku posudu, kao i koštani zatvarač za torbicu (kat. br. 186) (Kondić, V. 1984: 179; Morrisson, Popović, Ivanišević 2006: 312, 313). Vaga i novčarski tegovi pokazuju da je ostavu najverovatnije zakopao menjač zbog opasnosti od varvara. Manji broj primeraka novca potiče iz perioda pre Justinijanove vladavine: po jedan komad Lava I (3,33%) i Zenona I (3,33%), dva komada Anastazija I (6,67%) i četiri iz epohe Justina I (13,34%). Najveći deo ostave, 21 komad, pripada kovanju Justinijana I (70%), a jedan primerak kovanju germanskih vladara u ime Justinijana I (3,33%). Najbrojnija je grupa iz 537−542. godine (11 komada, tj. 36,68%), kada je protok novca očigledno bio najveći (tabela 2). Zlatni novac iz ostave gotovo je podjednako kovan u Solunu (15 komada ili 50%) i Konstantinopolju (14 komada ili 46,67%), dok jedan primerak potiče iz Rima (3,33%). Ipak, treba napomenuti da je čak 11 komada iz Soluna iskovano između 537. i 542. godine. Što se tiče nominala, u ostavi se nalazilo 29 solida (96,67%) i samo jedan tremis (3,33%). Vreme pohranjivanja ostave najverovatnije treba vezati za kutrigurske pohode tokom pete decenije 6. veka (Morrisson, Popović, Ivanišević 2006: 71, 77−78).

datovanje
457−474 474−491 492−507 492−518 518−522 522−527 527−536 527−537 537−542 538−542 542−552 527−565

CON solid

CON tremis

THE solid

ROM solid

ukupno
1 1 1

%
3,33 3,33 3,33 3,33 10 3,33 3,33 6,67 36,68 13,34 10 3,33

1 1 1 1 2 1 1 1 1 4 3 1 13 43,34 1 3,33 15 50,00 1 3,33 1 11

1 3 1 1 2 11 4 3 1 30

ukupno %

100

Tabela 2. Ostava iz Hajdučke vodenice: zastupljenost novca po godinama kovanja i kovnicama

136

OSTAVA IZ UŠĆA SLATINSKE REKE
U utvrđenju na ušću Slatinske reke nađena je ostava bronzanog novca sa 22 primerka (Jovanović, A. 1984a; Morrisson, Popović, Ivanišević 2006: 327−328), koja je sadržala kovanja Justinijana I i Justina II. Najveći deo ostave (4 komada, 18,99%) potiče iz 574/575. godine. U kovnicama na Propontidi iskovano je 12 komada (54,55%), a u solunskim kovnicama 10 (45,45%) (tabela 3). Najnovija istraživanja na Balkanu i u Maloj Aziji pokazuju da je novac tokom vladavine Justina II bio gotovo jednako kovan na Propontidi i u Solunu, mada takav odnos nije tipičan za dunavski deo Ilirika, gde su i dalje dominirala kovanja sa Propontide (Morrisson, Popović, Ivanišević 2006: 58−62, fig. 9, 10c). Ostavu čine folisi (21 komad, 95,45%) i samo jedan polufolis (4,55%). Pošto najmlađi primerak potiče iz 575/576. godine, može se pretpostaviti da je ostava pohranjena pred avarskim napadima 584/585. godine (Popović, V. 1979: 617; Jovanović, A. 1984a; Morrisson, Popović, Ivanišević 2006: 79−80, 328, carte 4).

datovanje
539/540 541/542 543/544 544/545 556/557 563/564 567/568 568/569 569/570 570/571 571/572 574/575 575/576

CON (M)

CON (K)

THE (K)

NIC (M)

NIC (K)

CYZ (M)

ukupno
1 1 3 1 1 1 3 1

%
4,54 4,54 13,65 4,54 4,54 4,54 13,65 4,54 4,54 13,65 4,54 18,19 4,54

    3 1     1

  1      

        1 2 1

      1  

         

1        

1 1 1 4 1 1

1 3 1 4 1

ukupno %

6 27,27

1 4,54

10 45,45

2 9,10

1 4,54

2 9,10

22 100

Tabela 3. Ostava iz Ušća Slatinske reke: zastupljenost novca po godinama kovanja i kovnicama

137

OSTAVA IZ TEKIJE
Prilikom istraživanja tekijskog utvrđenja nađena je ostava sa 24 komada bronzanog novca kovanog u širem vremenskom rasponu. Jedan primerak pripada Justinu I, dva Justinu I ili Justinijanu I, jedan Justinijanu I, osam komada Justinu II, jedan Tiberiju II i jedan Justinu II. Za četiri primerka se ne može sigurno utvrditi vreme kovanja: jedan možda pripada Tiberiju II (578−582) ili Mavrikiju (582−602), drugi Justinijanu I, Tiberiju II ili Mavrikiju, treći Justinu II ili Mavrikiju, dok se za četvrti ne može ni približno odrediti vladar kome pripada (Поповић, В. 1984: 72−75; Morrisson, Popović, Ivanišević 2006: 328−329). Najveći broj (3 primerka, tj. 12,50%) potiče iz 574/575. godine. Najveći deo ostave, odnosno 14 primeraka (58,32%), nastao je u solunskim kovnicama. Ostavu uglavnom čine polufolisi (21 komad, 87,50%), a folisi su zastupljeni sa tri primerka (12,50%) (tabela 4). Kako je najmlađi primerak kovan 578/579. godine, može se pretpostaviti da je ostava pohranjena usled opasnosti od Avara 582. godine, kada je pao i Sirmijum (Popović, Ivanišević 2006: 329).

datovanje
518−527 518−538 522−537 563/564 565−578 568/569 569/570 569−574 570/571 571/572 574/575 577/578 578/579 568-582 posle 562/563 567/568−584/585

CON (M)

CON (K)

THE (K)

NIC (M)

NIC (K)

? (K)

? (M)

ukupno
1

%
4,17 4,17 4,17 4,17 4,17 8,33 8,33 4,17 4,17 4,17 12,50 4,17 4,17 8,33 16,68 4,17

1 1 1 1 1 2 2 1 1 1 3 1 1 2 1 1 1 4,17 1 4,17 14 58,32 1 4,17 2 8,33 4 16,67 1 4,17 3

1 1 1 1 2 2 1 1 1 3 1 1 2 4 1 24

ukupno %

100

Tabela 4. Ostava iz Tekije: zastupljenost novca po godinama kovanja i kovnicama

138

POJEDINAČNI NALAZI NOVCA
Pojedinačni nalazi (52 komada, od toga 37 iz Dijane)142 omogućavaju samo opšti uvid u pojavu i opticaj novca u đerdapskim utvrđenjima tokom ranovizantijskog perioda. Najstariji je primerak Anastazija I, a sledi novac koji se može vezati za Justina I i Justinijana I, zatim iz vremena Justina II, dok su najmlađa dva primerka iz 587/588. godine, koja se pripisuju Mavrikiju (582−602). Hronološko opredeljenje tri komada nije bilo moguće (tabela 5). Najveća cirkulacija novca bila je za vreme Justina I, pri čemu iz 518−527. godine potiče 14 komada (26,93%). Do sledećeg skoka u cirkulaciji dolazi u periodu 527−538. godine, iz koga potiče šest nalaza (11,54%), dok je poslednji uspon zabeležen 574/575. godine, kada su kovana tri primerka (5,78%). Pojedinačno nađen novac najviše je kovan u oblasti Propontide (Konstantinopolj, Nikomedija i Kizik) (39 komada, 79,59%), a slede Solun (8 komada, 16,33%) i Antiohija (2 komada, 4,08%). Zanimljivo je da je solunska kovnica dobila veći značaj tokom vladavine Justina II, kome pripada šest primeraka. Ovakva procentualna zastupljenost novca po kovnicama karakteristična je za čitav podunavski deo Ilirika (Morrisson, Popović, Ivanišević 2006: 58−60, fig. 9, 10a−b). Od nominala su najbrojniji folisi (32 komada, 61,54%), a slede polufolisi (19 komada, 36,54%), dok jedan primerak ima vrednost od 16 numija (1,92%).
757. Anastazije I (491−518); Konstantinopolj; folis. 762. Justin I (518−527); Konstantinopolj; folis.

Av. DANASTA- () Bista imperatora nadesno. Rv. M; iznad +; levo *; desno *; ispod A; u odsečku CON. Datovanje: 498−518; težina 15,75 g, prečnik 33,5 mm. Dijana. Ref. MIB, 23.143 Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 1.
758. Anastazije I (491−518); Konstantinopolj; folis.

Av. DNIVSTI-( )S( )AVC Bista imperatora nadesno. Rv. M; iznad +; levo *; desno *; ispod A; u odsečku CO(). Datovanje: 518−527; težina 16,64 g, prečnik 31 mm. Dijana. Ref. MIB 11. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 5.
763. Justin I (518−527); Konstantinopolj; folis.

Av. () NASTA-SIVSPPAVC Bista imperatora nadesno. Rv. M; iznad +; levo *; desno *; ispod Г; u odsečku CON. Datovanje: 498−518; težina 15,55 g, prečnik 33 mm. Dijana. Ref. MIB 27. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 2.
759. Anastazije I (491−518); Konstantinopolj; polufolis.

Av. DNIVSTI-( )PPAVC Bista imperatora nadesno. Rv. M; iznad +; levo *; desno *; ispod (?); u odsečku CON. Datovanje: 518−527; težina 18,43 g, prečnik 31 mm. Dijana. Ref. MIB 11. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 6.
764. Justin I (518−527); Konstantinopolj; folis.

Av. DANAST( )-SIVSPP() Bista imperatora nadesno. Rv. K; gore +; u odsečku C(). Datovanje: 498−518; težina 6,21 g, prečnik 28 mm. Dijana. Ref. MIB 33. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 3.
760. Anastazije I (491−518); Konstantinopolj; folis.

Av. DNIVSTI-NVS () Bista imperatora nadesno. Rv. M; iznad +; levo *; desno *; ispod A; u odsečku CO(). Datovanje: 518−527; težina 16,21 g, prečnik 30 mm. Dijana. Ref. MIB 11. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 7.
765. Justin I (518−527); Konstantinopolj; folis.

Av. DNANASTA-SIVSPFAVG Glava imperatora nadesno, sa dijademom. Rv. M, gore +, levo *, desno *, u odsečku CON. Datovanje: 512−517. Tekija, unutrašnjost utvrđenja, kod zapadne kapije. Ref. MIB 512. Objavljeno. Cermanović-Kuzmanović, Jovanović 2004: 74, Nr. 101.
761. Justin I (518−527); Konstantinopolj; folis.

Av. DNIVSTI-NVSPPAVC Bista imperatora nadesno. Rv. M; iznad +; levo *; desno +; ispod A; u odcečku CON. Datovanje: 518−527; težina 14,10 g, prečnik 30 mm. Dijana. Ref. MIB 12. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 8.
766. Justin I (518−527); Konstantinopolj; folis.

Av. DNIVSTI-NVSPPAVC Bista imperatora nadesno. Rv. M; iznad +; levo *; desno *; ispod A; u odsečku CON. Datovanje: 518−527; težina 15,29 g, prečnik 31 mm. Dijana. Ref. MIB 11. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 4.

Av. DNIVSTI-NVSPPAVC Bista imeratora nadesno. Rv. M; iznad +; levo *; desno +; ispod E; u odsečku CON. Datovanje: 518−527; težina 15,95 g, prečnik 31 mm. Dijana. Ref. MIB 12. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 9.

142 Rad o pojedinačnim nalazima ranovizantijskog novca iz Dijane prezentovala je V. Radić na 21. Međunarodnom kongresu vizantologa, održanom u Londonu 2006. godine. Integralna verzija rada je u štampi, dok je trenuto dostupan samo apstrakt. Uporediti: Radić 2006. 143 Svi pojedinačni nalazi novca opredeljeni su prema katalogu Moneta Imperii Byzantini: Uporediti: Hahn 1973; Hahn 1975.

139

140

datovanje
(M) (K)

CON (M)

CON (K)

THE (M)

THE (K)

THE (IS)

NIC (M)

NIC (K)

KYZ (M)

KYZ (K)

ANT (M)

ANT (K)

ukupno
3 1 1,92 26,93 7,70 1,92 1 6 1,92 11,54 1 1 1 1,92 1,92 1,92 4 1 1 7,70 1,92 1,92 5,78

%

498-518 1 2 1 1 4 1 1 14

2

1

512-517

1

518-527

8

3

518-538

2

527-562

527-565 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

1

527-538

4

2

529-533

543/544

1

545/546

556/557

2

558/559

562/563

565-578

1 1 1 1 1 1

1,92 1,92 1,92 1,92 1,92 1,92 3 2 2 5,78 3,84 3,84

565/566

566/567

567/568

569/570 2

1

570/571

1

574/575

1

587/588

1

1

???

2

ukupno
1 11,54 1,92 6 1

25

9

2 3,84

1 1,92

1 1,92

1 1,92

1 1,92

1 1,92

2 3,84

1 1,92

52

%

48,10

17,32

1,92

Tabela 5. Pojedinačni nalazi novca: zastupljenost po godinama kovanja i kovnicama

767. Justin I (518−527); Konstantinopolj (?); folis.

774. Justin I (518−527) ili Justinijan I (527−565); folis.

Av.() -NVSPPAVC Bista imperatora nadesno. Rv. M; iznad +; levo *; desno +; ispod (?); u odsečku (?). Datovanje: 518−527; težina 14,73 g, prečnik 32,5 mm. Dijana. Ref. MIB 12. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 10.
768. Justin I (518−527); Konstantinopolj; polufolis.

Av. Goreo i nečitak. Rv. M, gore +. Datovanje: pre 538. godine; težina 19,05 g, prečnik 30 mm. Sip, kvadrant C−16, 1965, inv. br. 46, muz. inv. br. 787. Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
775. Justin I (518−527) ili Justinijan I (527−565);

Av.( )NIVSTI-NVSPPAVC Bista imperatora nadesno. Rv. K; iznad *; levo +; desno Г; ispod *. Datovanje: 518−527; težina 9,25 g, prečnik 26 mm. Dijana. Ref. MIB 19. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 11.
769. Justin I (518−527); Konstantinopolj; polufolis

Konstantinopolj; folis. Av. Nečitak. Rv. M, gore +, levo *, desno +, dole A. Datovanje: pre 538. godine; težina 16,47 g, prečnik 31 mm. Dijana, lokalitet 55, sonda 7, 1964, inv. br. 1211. Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.
776. Justin I (518−527) ili Justinijan I (527−565); Kon-

Av. DNIVSTI-NVSPPAVC Bista imperatora nadesno. Rv. K; iznad +; levo +; desno A; ispod *. Datovanje: 518−527; težina 8,69 g, prečnik 26 mm. Dijana. Ref. MIB 19. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 12.
770. Justin I (518−527); Konstantinopolj, polufolis.

stantinopolj; folis. Av. Nečitak. Rv. M, gore +, levo *, dole Г, u odsečku CON. Datovanje: pre 538. godine; prečnik 30 mm. Rtkovo − Glamija I. Smeštaj: Karataš, depo.
777. Justin I (518−527) ili Justinijan I (527−565); folis.

Av.( )-NVSPPA() Bista imperatora nadesno. Rv. K; iznad *; levo +; desno E; ispod *. Datovanje: 517−528; težina 6,59 g, prečnik 26 mm. Dijana. Ref. MIB 19. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 13.
771. Justin I (518−527); Solun; folis.

Av. DNIVSTIN Poprsje vladara. Rv. M. Datovanje: pre 538. godine; prečnik 34 mm. Hajdučka vodenica, kv. V−7/8, G-7/8, 1968, inv. br. 72.
778. Justinijan I (527−565); Konstantinopolj; polufolis.

Av. DNIVSTINI-ANVSPPAVG Lik vladara nalevo. Rv. K, gore +, dole B. Datovanje: 527−565; prečnik 26 mm. Hajdučka vodenica
779. Justinijan I (527−565); Solun; 16 numija.

Av. ()-NVSPPAVC Bista imperatora nadesno. Rv. M; iznad +; levo *; desno *; ispod A; u odsečku (T)HESSOB. Datovanje: 517−528; težina 15,37 g, prečnik 30 mm. Dijana. Ref. MIB 70. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 14.
772. Justin I (518−527); Nikomedija; folis.

Av. Natpis nečitak. Bista imperatora nadesno. Rv. IS; iznad +; levo A; desno P. Datovanje: 527−562; težina 3,86 g, prečnik 22 mm. Dijana. Ref. MIB 169a. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 24.
780. Justinijan I (527−565); Konstantinopolj; folis.

Av. ()TI-NVSPPAVC Bista imperatora sa dijademom, oklopom i paludamentumom, nadesno. Rv. M; iznad +; levo *; desno *; ispod B; u odsečku NKM. Datovanje: 518−527; težina 14,13 g, prečnik 32 mm. Dijana. Ref. MIB 35. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 15.
773. Justin I (518−527); Kizik; polufolis.

Av. DNIVSTINI-ANVSPPA Poprsje imperatora sa glavom nadesno. Rv. M, gore +, levo *, desno +, dole V, u odsečku CON. Datovanje: pre 538. godine; prečnik 32 mm. Milutinovac, 1981−1982. Objavljeno: Milošević, Jeremić 1986: fig. 14/1.
781. Justinijan I (527−565); Konstantinopolj; folis.

Av. DNIVSTI-( )V() Bista imperatora nadesno. Rv. K; levo +; kod krakova K-V ; desno *. Datovanje: 518−527; težina 9,90 g, prečnik 21 mm. Dijana. Ref. MIB 55. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 16.

Av. DNIVST( )-ANVSPP() Bista imperatora nadesno. Rv. M; gore +, levo*, desno +; dole E; u odsečku CON. Datovanje: 527−538; težina 15,62 g, prečnik 33 mm. Dijana. Ref. MIB 84. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 17.

141

782. Justinijan I (527−565); Konstantinopolj; folis.

789. Justinijan I (527−565); Konstantinopolj; folis.

Av. OSTINI-ANVSPPAVC Bista imperatora nadesno. Rv. M; gore +; levo +, desno +; dole E; u odsečku CON. Datovanje: 527−538; težina 14,13 g, prečnik 30 mm. Dijana. Ref. MIB 87. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 18.
783. Justinijan I (527−565); Konstantinopolj; folis.

Av. ()-ANVSPPAVC Bista imperatora nadesno. Rv. M; gore +; levo +, desno +; dole E; u odsečku (C)ON. Datovanje: 527−538; težina 16,40 g, prečnik 31 mm. Dijana. Ref. MIB 87. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 19.
784. Justinijan I (527−565); Konstantinopolj; polufolis.

Av. DNIVSTINI-ANVSPPAVC Figura imperatora sa šlemom, oklopom i štitom. U desnoj ruci drži glob sa krstom. U desnom polju predstava krsta. Rv. M, gore +, levo A/N/N/O, desno X/I/X, dole Δ, u odsečku CON. Datovanje: 556/557; težina 15.44 g, prečnik 33 mm. Malo Golubinje, kv. D-5, 1968. Ref. MIB 95a. Objavljeno: Popović, V. 1984: 59, cat. no. 1; Morrisson, Popović, Ivanišević 2006: 313−314.
790. Justinijan I (527−565); Antiohija; folis.

Av. DNIVSTINH() Bista imperatora nadesno. Rv. K; gore *, levo +; desno Г, dole *. Datovanje: 527−538; težina 8,82 g, prečnik 27 mm. Dijana. Ref. MIB 90. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 20.
785. Justinijan I (527−565); Konstantinopolj; polufolis.

Av. DNIVSTINI-ANVSPPAVC Figura imperatora sa šlemom, oklopom i štitom. U desnoj ruci drži glob sa krstom. U desnom polju predstava krsta. Rv. M, gore +, levo A/N/N/O, u odsečku THЧE. Datovanje: 556/557; težina 17.80 g, prečnik 34 mm. Malo Golubinje, kv. D-5, 1968. Ref. MIB 147. Objavljeno: Popović, V. 1984: 59, cat. no. 3; Morrisson, Popović, Ivanišević 2006, 313−314.
791. Justinijan I (527−565); Konstantinopolj; folis.

Av. DNIVS()-()PPAVC Bista imperatora nadesno. Rv. K; gore *, levo +, desno Г, dole *. Datovanje: 527−538; težina 6,47 g, prečnik 23 mm. Dijana. Ref. MIB 90. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 21.
786. Justinijan I (527−565); Antiohija; polufolis.

Av. ()- ()AVC Bista imperatora én face. Rv. M; gore +; levo A/N/N/O; desno X/X/IЧI/I; dole A; u odsečku CON. Datovanje: 556/557; težina 17,22 g, prečnik 30 mm. Dijana. Ref. MIB 95a. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 23.
792. Justinijan I (527−565); Kizik; folis.

Av. () NIVSTINI-()PPA() Imperator sedi na prestolu en face; u desnoj ruci drži skiptar, u levoj glob sa krstom. Rv. K; levo +: izmedju uglova krsta T/E- H/Ч/B; desno Г. Datovanje: 529−533; težina 7,90 g, prečnik 26 mm. Dijana. Ref. MIB 135. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 28.
787. Justinijan I (527−565); Konstantinopolj; folis.

Av. DNIVSTINI-ANIVSPPAVC Bista imperatora én face. Rv. M; gore +, levo A/N/N/O, desno X/X/X, dole B, u odsečku KYZ. Datovanje: 556/557; težina 17,45 g, prečnik 31 mm. Dijana. Ref. MIB 120a.
793. Justinijan I (527−565); Nikomedija; polufolis.

Av. ()TINI-A() Bista imperatora en face. Rv. M; gore +; levo A/N/N/O; desno X/Ч/II; dole B; u odsečku CON. Datovanje: 543−544; težina 17,79 g, prečnik 34,5 mm. Dijana. Ref. MIB 95a. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 22.
788. Justinijan I (527−565); Nikomedija; folis.

Av. DNIVSTINI-ANVSPPAVC Bista imperatora én face. Rv. K; gore +, levo A/N/N/O, desno XXX/II, u odsečku NI. Datovanje: 558/559; težina 7,47 g, prečnik 28,5 mm. Dijana. Ref. MIB 116a. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 26.
794. Justinijan I (527−565); Solun; polufolis

Av. DNIVSTINI-ANVSPPAVC Figura imperatora sa šlemom, oklopom i štitom. U desnoj ruci drži glob sa krstom. U desnom polju predstava krsta. Rv. M, gore Hristov monogram, levo A/N/N/O, u odsečku NIKO. Datovanje: 545/546.; težina 19,35 g, prečnik 35 mm. Malo Golubinje, kv. D-5, 1968. Ref. MIB 113b. Objavljeno: Popović, V. 1984: 59, cat. no. 22; Morrisson, Popović, Ivanišević 2006, 313−314.144

Rv. K; gore +, 1evo A/N/N/O, desno XX (?); dole TES. Datovanje: 562/563?; težina 5,36 g, prečnik 23 mm. Dijana. Ref. MIB 180. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 25.

142

144 Po mišljenju pojedinih autora, primerci novca iz Malog Golubinja (kat. br. 788−790) potiču iz ostave. Uporediti: Morrisson, Popović, Ivanišević 2006, 313, 314.

795. Justin II (565−578); polufolis.

802. Justin II (565−578); Konstantinopolj; folis.

Av. Nečitak. Justin II (levo) i Sofija (desno) sa nimbom, sede na prestolu én face. Imperator u desnoj ruci drži glob sa krstom, a carica skiptar sa krstom. Rv. K. Datovanje: 565−578; prečnik 20 mm. Hajdučka vodenica, kv. V-7/8, G-7/8, 1968, inv. br. 72.
796. Justin II (565−578); Solun; polufolis.

Av. DNIVSTI-() Bista imperatora én face. Rv. K; gore +; levo A/N/N/O; desno I; dole T(). Datovanje: 565/566; težina 5,14 g, prečnik 25 mm. Dijana. Ref. MIB 68b. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 32.
797. Justin II (565−578); Solun; polufolis.

Av. DNIVSTI- () Justin II (levo) i Sofija (desno) sa nimbom, sede na prestolu én face. Car u desnoj ruci drži glob sa krstom, a carica skiptar sa krstom. Rv. M; gore +; levo A/N/N/O; desno X; dole A; u odsečku CON. Datovanje: 574/575; težina 14,74 g, prečnik 31 mm. Dijana. Ref. MIB 43a. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 30.
803. Justin II (565−578); Solun; polufolis.

Av. ()-NVSPPAVC Bista imperatora én face. Rv. K; gore +, levo A/N/N/O, desno II; dole TES. Datovanje: 566/567; težina 4,92 g, prečnik 20 mm. Dijana. Ref. MIB 68a. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 33.
798. Justin II (565−578); Solun; polufolis.

Av. ()-NVSPPAVC Justin II (levo) i Sofija (desno) sa nimbom, sede na prestolu én face. Imperator u desnoj ruci drži glob sa krstom, a carica skiptar sa krstom. Rv. K gore Θ+C; desno X; u odsečku TES. Datovanje: 574/575; težina 5,27 g, prečnik 21,5 mm. Ref. MIB 70e. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 35.
804. Mavrikije (582−602); Konstantinopolj; folis.

Av. ()-() Bista imperatora én face. Rv. K; gore +; levo A/N/N/O; desno III; dole TES. Datovanje: 567/568; težina 5,11 g, prečnik 21,5 mm. Dijana. Ref. MIB 68a. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 34.
799. Justin II (565−578); Konstantinopolj; folis.

Av. DNMA()-()ERPPA() Bista imperatora én face. Rv. M; gore +, levo A/N/N/O, desno Ч; dole E; u odsečku CON. Datovanje: 587/588; težina 10,20 g, prečnik 28 mm. Dijana. Ref. MIB 67d. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 36.
805. Mavrikije (582−602); Konstantinopolj; polufolis.

Av. Natpis nečitak. Justin II (levo) i Sofija (desno) sa nimbom, sede na prestolu én face. Imperator u desnoj ruci drži glob sa krstom, a carica skiptar sa krstom. Rv. M; gore +; 1evo A/N/N/O; desno Ч; dole B; u odsečku ()O?(). Datovanje: 569/570; težina 14,37 g, prečnik 31 mm. Dijana. Ref. MIB 43a. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 29.
800. Justin II (565−578); Konstantinopolj; polufolis.

Av. () TIBCPPA() Bista imperatora én face. Rv. K; levo A/N/N/O; desno Ч; dole (?). Težina 4,50 g, prečnik 25 mm. Dijana. Ref. MIB 70C−d. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 37.
806. Konstantinopolj; folis.

Av. oštećen i nečitak. M, gore +, dole E, u odsečku CON. Prečnik 38 mm. Hajdučka vodenica, kv. D-9, šut, 1969, inv. br. 91.
807. Konstantinopolj; folis.

Av. DNVSTI-NVS() Justin II (levo) i Sofija (desno) sa nimbom, sede na prestolu én face. Imperator u desnoj ruci drži glob sa krstom, a carica skiptar sa krstom. Rv. K; gore hristogram; desno Ч; dole E. Datovanje 570/571; težina 6,68 g, prečnik 27 mm. Dijana. Ref. MIB 44d. Objavljeno: Radić 2006: cat. no. 31.
801. Justin II (565−578); Solun; polufolis.

Av. oštećen i nečitak. M; gore +, dole E. Prečnik 28 mm. Hajdučka vodenica, kv. D-9, šut, 1969, inv. br. 99.
808. Polufolis.

Av. Oštećen i nečitak. Rv. K. Prečnik 25 mm. Hajdučka vodenica, kv. F-l l, o.s. II, 1969, inv. br. 104.

Av. Nečitak. Justin II (levo) i Sofija (desno) sa nimbom, sede na prestolu én face. Imperator u desnoj ruci drži glob sa krstom, a carica skiptar sa krstom. Rv. K, gore Θ, levo A/N/N/O, desno H, u odsečku TES. Datovanje: 574−575. godina; težina 4,75 g, prečnik 20 mm. Sip, sonda 2, kv. B-51, C−4, 1965, inv. br. 769−771. Smeštaj: Muzej Krajine Negotin.

143

ZAKLJUČNA RAZMATRANJA

P

o završetku osvajanja Balkana, najverovatnije posle 9. godine n.e., Rimljani su osnovali provinciju Meziju, koju su kasnije podelili na dve provincije. Daljom administrativnom reorganizacijom za vreme Dioklecijana (282−302) uspostavljena je provincija Dacia Ripensis (Vetters 1950: 6−7). U njen sastav ušla je i desna obala Dunava od ušća Porečke reke do ušća Timoka, koja je činila deo limesa u ovoj provinciji (karta 1). Tu je prolazila i glavna komunikacija, koju je vojska Istočnog carstva često koristila u pohodima ka severnim granicama (Theophylacti Simocattae historiae VII 3−5; VIII 5−6: ВИИНЈ I 2007: 120, 123, 125−126; Bavant 2004: 313). Drugi važan pravac vodio je od Velike Morave ka severoistočnoj Bugarskoj (Procopius – Bellum Gothicum III 39: ВИИНЈ I 2007: 45; Theophylacti Simocattae historiae I 3; I 8: ВИИНЈ I 2007: 106, 109; Popović, V. 1975: 471−472; Bavant 2004: 313). Bilo je i lokalnih puteva, od kojih se jedan duž Porečke reke pružao ka rudnim oblastima u zaleđu provincije, a drugi od ušća Porečke reke, preko Miroča do antičke Egete (Петровић, П. 1984: 285). Najstarija utvrđenja na ovom prostoru, namenjena za smeštaj rimskih legija, bila su napravljena od zemlje sa palisadnom zaštitom. Ubrzo su ih, međutim, zamenile fortifikacije od kamena, podignute na ušću Slatinske reke, u Tekiji, Pontesu i Dijani (Kondić, V, Zotović 1971: 38). Sa promenom načina odbrane krajem 3. i u prvoj polovini 4. veka grade se utvrđenja manjih dimenzija, tzv. burgusi, koja su na đerdapskom limesu konstatovana na lokalitetima Hajdučka vodenica, Donje Butorke, Rtkovo − Glamija I, Ušće Slatinske reke, Mihajlovac−Blato, Mora Vagei i Borđej (Тоmović 1987: 97). Ipak, time nisu sprečeni prodori varvara, pa su limes sredinom 5. veka probili Huni (Prisci Fragmenta 1; 1b; 7−8: ВИИНЈ I 2007: 9−12; Lemerle 1954: 279−280; Mirković 2006, 98). Iako njihova prevlast nije dugo trajala (Острогорски 1959: 79; Скржинской 1960: 118, 119; Mirković 2006: 99−100), severne granice Carstva i dalje su ugrožavala razna varvarska plemena. Po dolasku na presto Anastazija I (491−518), državna blagajna je ojačana brojnim reformama, čime je povećana i snaga Carstva. Uporedo sa ekonomskim, sprovedene su i vojne reforme, u okviru kojih su ponovo utvrđene odbrambene linije na granici, i to obnavljanjem oštećenih i podizanjem novih fortifikacija. Ove mere uspešno su nastavili Anastazijevi naslednici, pa je za vreme Justini-

jana I (527−565) Carstvo obnovljeno, a na desnoj obali Dunava ponovo su zaposednuti privremeno napušteni položaji, o čemu svedoče brojna, arheološki potvrđena utvrđenja iz ovog perioda. Tokom obnove limesa, izgradnjom kula različitih tipova (poligonalne, polukružne, kružne, potkovičaste i sl.) fortifikacioni sistemi je poboljšan i omogućavao je bolju odbranu od opsadnih sprava. Osim toga, snaga bedema uvećavana je proteihizmama i valumima, kao i poternama kroz koje su vršeni prepadi na neprijatelja (Kondić 1984a). Sve ove promene konstatovane su i na prostoru Đerdapa. Na desnoj obali Dunava, između ušća Porečke reke i ušća Timoka, arheološki je konstatovano više od 20 fortifikacija iz ranovizantijskog perioda. Njihov raznorodni karakter (utvrđeni grad, kastrum, osmatračnica) određivao je i njihov oblik i dimenzije. Neke su bile veliki administrativno-vojno-crkveni centri, a ponekad su služile samo za smeštaj manjih vojnih jedinica. Arheološka istraživanja na ovom delu Dunava, dugačkom oko 200 km, potvrdila su već poznatu činjenicu da je na teritoriji Istočnog carstva u ranovizantijskom periodu veliki broj utvrđenja obnovljen, dok su ređe podizane nove fortifikacije radi jačanja postojećeg odbrambenog sistema i sprečavanja daljeg nadiranja varvara. Od veličine pritoka Dunava, tj. širine njihovih korita i dolina zavisila je i mogućnost prodora varvara u unutrašnjost provincije. Stoga su na mestima gde se ulivaju u Dunav nicala utvrđenja, kako bi se osvajačima onemogućio lak prodor postojećim putnim pravcima, kao što je bio slučaj na ušću Porečke i Slatinske reke i Timoka. Naka utvrđenja kontrolisala su gazove preko Dunava, npr. u Dijani i Milutinovcu, kao i kanale sa obilazak dunavskih katarakti (Sip), a neka su bila značajna za transport robe i vojske jer su se u okviru njihovih bedema nalazila pristaništa (Hajdučka vodenica, Dijana). Utvrđenja iz ranovizantijskog perioda na širem prostoru Đerdapa (karta 2) uslovno su podeljena na gradove, koji se prostiru na površini većoj od 10 hektara, zatim na velika utvrđenja, sa površinom od jednog do dva hektara, utvrde srednje veličine, koje zauzimaju od 0,5 do 1 hektara, i mala utvrđenja površine do 0,5 hektara (tabela 6). Posebnu grupu čine fortifikacije čija površina nije ustanovljena. Treba, međutim, napomenuti da ova podela ima izvesne nedostatke budući da su pojedina utvrđenja imala i podgrađe koje nije bilo stalno naseljeno, već je služilo za smeštaj stoke tokom

145

lokaliteti

grad velika utvrđenja više od 10 utvrđenja srednje veličine ha 1−2 ha 0,5−1 ha

mala utvrđenja do 0,5 ha
1

utvrđenja nepoznate veličine

Ušće Porečke reke Veliko Golubinje Malo Golubinje Hajdučka vodenica Tekija Sip Dijana Donje Butorke Pontes Rtkovo − Glamija I Korbovo Vajuga−Karaula Milutinovac Ljubičevac-Glamija Egeta Ušće Slatinske reke Mihajlovac Mora Vagei Borđej Akve Radujevac-Karamizar Ušće Timoka 1 1 1 1

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 14 4 2 2 1

ukupno

Tabela 6. Zastupljenost utvrđenja prema površini

opasnosti. Najbrojniju grupu čine fortifikacije malih dimenzija (14, odnosno 77,78%), slede velika utvrđenja (2 ili 11,12%), dok najmanje ima gradova i utvrđenja srednje veličine (po jedan, odnosno 5,55%). Površina četiri utvrđenja nije mogla da se ustanovi.145 Na osnovu raspoloživih, ponekad veoma skromnih podataka, stariji bedemi su u ranovizantijskom periodu obnovljeni na četiri lokaliteta (Tekija, Sip, Dijana, Pontes), a na dva (Vajuga−Karaula i

Akve) se obnova može pretpostaviti, dok je podignuto devet novih utvrđenja (Vasić, Kondić 1986: 555). Na šest lokaliteta novi bedemi su izgradjeni oko kasnoantičkih burgusa, čime je povećana branjena površina, a ujedno su formiranjem dvostrukih zidina ojačane postojeće. Takav je slučaj u Hajdučkoj vodenici, na lokalitetima Donje Butorke, Rtkovo − Glamija I, Ljubičevac, Mihajlovac, Mora Vagei i Borđej. Na Ušću Slatinske reke nije primenjen isti princip, možda zbog velike oštećenosti antičkog

145 Isti tipovi utvrđenja konstatovani su i u zaleđu provincije Dalmacije. Uporediti: Špehar 2008a; Шпехар 2008b.

146

burgusa, pošto je nova utvrda sagrađena uzvodno od starije. U Milutinovcu nisu konstatovani tragovi rimske fortifikacije, već ostaci građevina koje se vezuju za Dačane. Za sedam utvrđenja nema sigurnih podataka o njihovom odnosu prema starijim građevinskim fazama (Ušće Porečke reke, Veliko Golubinje, Malo Golubinje, Korbovo, Egeta, Radujevac−Karamizar, Ušće Timoka), pri čemu na ušću Porečke reke i u Egeti nije dokazano podizanje novih utvrda tokom 6. veka. Kao što se vidi, najveći je broj malih fortifikacija, sa površinom koja nije veća od 0,5 ha, što svedoči i o njihovoj nameni. Naime, zbog smanjenja broja stanovnika u Carstvu, i vojska je bila manja, što je dovelo i do promena u načinu ratovanja, odnosno do usvajanja defanzivne taktike. Stoga zadatak posada u većini utvrđenja na đerdapskom limesu nije bio sprečavanje nadiranja neprijatelja, već osmatranje granica i obaveštavanje o eventualnim prodorima varvara. Utvrđenja su podizana u skladu sa geografskim odlikama terena, pa ih na nepristupačnijem delu limesa, između ušća Porečke reke i Sipa, ima samo šest, a tamo gde je granica preko Vlaške nizije bila otvorena ka teritoriji varvara konstatovano je čak 16 (karta 2). Iako su utvrđenja na limesu podignuta prvenstveno zbog odbrane od varvarskih plemena, predstavljala su i najisturenije dodirne tačke sa njima, pa su postala i trgovački centri. O tome najrečitije govori podatak da je Atila 447/448. godine zahtevao, između ostalog, da se granica sa Carstvom pomeri na pet dana hoda južno od Dunava, a da ilirsko sajmište bude smešteno u Nišu umesto na obali Dunava (Prisci Fragmenta 7: ВИИНЈ I 2007: 9−12). U đerdapskim utvrđenjima su se odvijale raznovrsne delatnosti, pre svega vojne, ali i privredne, što pokazuje pokretni arheološki materijal sakupljen tokom dosadašnjih istraživanja. Osim objekata za vojne potrebe, u fortifikacijama su podizane i druge građevine, mahom u tzv. opus mixtum tehnici, dok je krov bio pokriven crepom. Postojala je putna, kao i odgovarajuća vodovodna i kanalizaciona mreža, što dokazuje nalaz olovne cevi (kat. br. 755). Bilo je i manje reprezentativnih objekata, građenih znatno skromnije, od neobrađenog i pritesanog kamena povezanog blatom, od ćerpiča ili lepa, ponekad pokrivenih crepom, koji je nađen na lokalitetima Ušće Porečke reke i Rtkovo − Glamija I (Петровић, П. 1984: 286; Gabričević 1986: 71−72). Na korišćenje drveta za izgradnju ukazuju ostaci gorelih greda, okvira prozora i vrata, kao i raznovrsni elementi za njihovo učvršćivanje, načinjeni uglavnom od gvožđa, kao što su različiti klinovi (kat. br. 255−291), klamfe (kat. br. 292−305) i baglame (kat. br. 306). O izgledu stambenih

objekata u ranovizantijskom periodu govore i delovi vrata od bronze i gvožđa, a nađena je i oprema za zaključavanje vrata, odnosno bronzana oplata brave (kat. br. 307−310), gvozdeni delovi mehanizma za zaključavanje (kat. br. 311), katanac (kat. br. 312) i ključevi različitog oblika i dimenzija (kat. br. 313−317). U stambene objekte su ugrađivani i prozori, što pokazuju fragmentovana okna od stakla širokog spektra boja (kat. br. 319−328), koje je enterijeru davalo poseban kolorit, mada su izrađivana i od tankih listova liskuna beličaste boje (kat. br. 329). Za osvetljavanje je korišćena statična i pokretna oprema. U prvu grupu spadaju različiti nosači svetiljki (kat. br. 330−334), kao i staklene svetiljke sa levkastim donjim delom (kat. br. 335−352), dok drugu, znatno brojniju grupu čine lampe uglavnom od keramike (kat. br. 353−383), a nađen je i jedan primerak od bronze (kat. br. 348). U skladu sa opšte prihvaćenim podelama, keramičke svetiljke su razvrstane na lampe balkanskog i maloazijskog tipa, lampe ovoidnog oblika i lampe na stopi (tabela 7). Najzastupljeniji je tzv. balkanski tip (18 primeraka, tj. 58,06%), koji je i inače karakterističan za ovaj deo Istočnog carstva. U nešto manjem broju javljaju se lampe maloazijskog tipa (osam primeraka, tj. 25,81%), zatim lampe na stopi (četiri primerka, tj. 12,90%) i samo jedna lampa ovoidnog oblika (3,23%). Broj predmeta koji čine opremu domaćinstva veoma je mali i ne pruža jasan i dokumentovan uvid u svakodnevni život u ranovizantijskim utvrđenjima u Đerdapu. Tu spadaju deo šarke kovčega (kat. br. 318) i fragment nameštaja izrađen od kosti (kat. br. 199). Sliku o kućnom mobilijaru donekle upotpunjuju nalazi staklenih posuda (kat. br. 1−44), pre svega raznobojni pehari na stopi (kat. br. 1−39), zatim kameni žrvanj (kat. br. 573) i dva fragmenta kamenog mortarijuma (kat. br. 574, 575). Najzastupljeniju vrstu kućnog inventara iz paleovizantijskog perioda čine stakleni pehari, čija je upotreba bila veoma raširena. To pokazuju i mnogi primerci iz Caričinog grada, nađeni u stambeno-zanatskom kompleksu u jugozapadnoj četvrti Donjeg grada, koje su koristili svi slojevi stanovništva. Najčešće se smatra da se primarna proizvodnja stakla u kasnoantičkom periodu odvijala uglavnom u centrima na Istoku. Ostaci ruiniranih peći i vitrifikovanih opeka, kao i nalazi sirovina iz Caričinog grada (Ivanišević, Stamenković 2009) i Gornjeg Streoca (Ivanišević, Špehar 2006: 143, fig. 4/11) ukazuju, međutim, na mogućnost da je sekundarna proizvodnja stakla u 6. veku postojala i na Balkanu. Utvrđenja na prostoru Đerdapa bila su podignuta prvenstveno za smeštaj vojnih posada. Zbog

147

tip

broj primeraka

procentualna zastupljenost
58,06% 25,81% 12,90% 3,23%

Balkanski tip Maloazijski tip Lampe na stopi Lampa ovoidnog oblika

18 8 4 1

ukupno

31
Tabela 7. Tipologija keramičkih lampi

100%

sve većeg priliva napadača, kao i zbog smanjenja broja stanovnika usled stalnih sukoba, a naročito posle epidemija boginja i kuge 541/542. godine, koje su pokosile čak 40% žitelja Konstantinopolja, uvedena je nova strategija odbrane (Geyer 2002: 41; Laiou 2002: 44). Podizanje brojnih utvrđenja na granicama Carstva označilo je prelazak na defanzivnu taktiku ratovanja, uz oslanjanje na manje vojne odrede. Duž Dunava, u provincijama Meziji I, Priobalnoj Dakiji, Meziji II i Skitiji, stacionirana su 104 garnizona, čije su posade činile pograničnu vojsku (limitanei milites), formiranu tokom 5−6. veka. Tamošnje stanovništvo vezivano je za vojnu službu dodeljivanjem zemlje, čime su postavljeni temelji kasnijih tema (Zuckerman 2004: 145−167), a angažovani su i varvari u svojstvu federata.146 Osim toga, formirane su pokretne jedinice sa manjim brojem vojnika, a osnovnu formaciju činio je odred od 300 do 400 ljudi, od kojih je 30−40 bilo naoružano lukom i strelama, a ostali kopljima. Osnovne jedinice su prema potrebi mogle da se udružuju u veće formacije (Dennis, Gamillscheg 1981: 75−91). Sve ove promene bile su rezultat novog načina ratovanja. Znatne vojne snage, pre svega konjanici, sada su neprijatelja čekale u unutrašnjosti, dok su pogranične trupe bile zadužene za osmatranje i uzbunjivanje. Pretpostavlja se da su u malim utvrdama, kakve su i najčešće na dunavskom limesu, krajem 4. veka bile smeštene posade sa najviše 500 ljudi, dok su glavni strateški centri imali 1000−1500 vojnika, pri čemu je odnos između broja pešadinaca i konjanika iznosio 2:1. Deo limesa od Singidunuma do ušća Dunava u Crno more tada su branile snage od oko 44.000 vojnika, od čega je 12.500 bilo u Meziji I, 11500 u Dakiji Ripenzis, 10.500 u Meziji II, a 9.500 u Skitiji (Whitby 2007: 143).

Oblast Đerdapa je tokom 6. veka pripadala prefekturi Ilirik, čijim je vojnim snagama zapovedao magister militum per Illyricum. Pod njegovom komandom nalazili su se jedna legio palatina, osam pokretnih legija (legio comitanensis), devet drugih legija (legio pseudocomitatensis), šest pomoćnih odreda (auxilia palatina) i dva posebna odreda (vexillatio comitatensis). U severnim pograničnim delovima prefekture zapovednici nižeg ranga, ali sa određenim stepenom samostalnosti, bili su dux Moesia I i dux Dacia (Ripensis?), koji su imali četiri do šest legija, kao i više od četrdeset pomoćnih jedinica (Максимовић 1980: 20). U đerdapskim utvrđenjima nađeno je različito oružje: mač (kat. br. 677), više rukohvata štitova (kat. br. 678−681), dva umba (kat. br. 682, 683), pet kopalja (kat. br. 684−688), zatim oplata refleksnog luka (kat. br. 693−695), raznovrsne strelice (kat. br. 696−727) i, kao poseban vid naoružanja, prepreke za konjicu, odnosno tribulusi (kat. br. 659−662). Najbrojnije je oružje za borbu na daljinu (35 primeraka), dok su ostale vrste naoružanja zastupljene manje i gotovo podjednako. Veliki broj nalaza oružja za borbu na daljinu potvrđuje dosadašnja saznanja da je konjica, naoružana lukovima i strelama, imala presudnu ulogu. O njenom prisustvu u Đerdapu svedoče tri dela konjske opreme (kat. br. 728−730). Osim vojske, u utvrđenjima je živelo i civilno stanovništvo, odnosno činovnici i crkveni dostojanstvenici, seljaci, zanatlije, trgovci, ribari i drugi. O delatnostima kojima su se bavili svedoči raznovrstan alat i pribor. Glavno zanimanje bila je poljoprivreda, tj. zemljoradnja i stočarstvo. Usled pustošenja varvara, u periodu od 5. do 7. veka na prostoru Ilirika su uništena velika dobra − vile, pa se poljoprivreda

148

146 O prisustvu federata na delu limesa od ušća Porečke reke do ušća Timoka svedoče varvarski, pre svega germanski nalazi sa lokaliteta Kladovo, Pontes, Rtkovo − Glamija I, Korbovo, Vajuga, Borđej, Mora Vagei, Akve i Radujevac. Uporediti: Милинковић 1998: 282−299, Т. 87−100; Špehar 2010.

odvijala u blizini utvrđenja (Henning 1987: 35−40, Abb. 11). Nalazi motika (kat. br. 385−387), budaka (kat. br. 389−391) i krampova (kat. br. 392−397) ukazuju na intenzivnu obradu zemlje, a nalaz dvozube motike (kat. br. 388) na vinogradarstvo, koje je bilo karakteristično od 5. do 7. veka za oblasti Carstva južno od donjeg Podunavlja (Henning 1987: 77, Abb. 33). Za košenje trave i žetvu služile su kose (kat. br. 398−401) i srpovi (kat. br. 402−409). Veći kosiri (kat. br. 410−417) najverovatnije su korišćeni za krčenje šume ili za rad u voćnjaku, a manji za negu vinograda. Kao i dvozube motike, vinogradarski kosiri su od 5. do 7. veka bili karakteristični prvenstveno za oblasti južno od donjeg Podunavlja, gde je romejsko stanovništvo nastavilo antičku tradiciju gajenja grožđa (Henning 1987: 93−94, Abb. 45). O stočarstvu govore samo dva zvonaklepetuše (kat. br. 418−419), iako je, sudeći prema brojnim nalazima alata za obradu vune i kože, sigurno bilo značajno. Drvo je korišćeno pri izgradnji objekata, za izradu nameštaja, držalica za alatke i oružje, za ogrev i sl. Zbog jnegove višestruke primene, različite vrste alata su upotrebljavane u pojedinim fazama obrade, od obaranja stabla do izrade gotovog proizvoda. Na to ukazuju sekire (kat. br. 420−430), strugači (kat. br. 431−433), strugači-dleta (kat. br. 434−442) i obična dleta (kat. br. 443−453). Značajna delatnost bila je i obrada kamena jer su đerdapska utvrđenja podignuta uglavnom od ovog materijala. O tome, međutim, za sada svedoči samo jedan primerak alata (kat. br. 455), korišćen u završnoj fazi obrade, tj. za prenošenje manjih komada kamena. Iako sa prostora Đerdapa potiču brojni predmeti od metala, sudeći prema malobrojnim primercima odgovarajućeg alata (kat. br. 456−457), kao i odsustvu arheološki potvrđenih radionica, njegova obrada je u utvrđenjima bila slabo zastupljena. To ipak treba prihvatiti sa rezervom jer je verovatno u pitanju nedovoljan stepen istraženosti. Posebna i veoma razvijena zanatska delatnost na prostoru Đerdapa bila je obrada životinjskih kostiju i rogova. Osim finalnih proizvoda, prikupljen je i znatan broj polufabrikata (kat. br. 211−234), koji ukazuju na lokalne radionice u utvrđenjima Hajdučka vodenica, Dijana, Pontes, Rtkovo − Glamija I, Ljubičevac−Glamija, Ušće Slatinske reke, Mora Vagei i Akve. Alat za obradu vune i kože posredno svedoči o razvijenom stočarstvu, kojim su obezbeđivane sirovine poput vune, kože i rogova. U dugotrajnom procesu obrade vune korišćeno je raznovrsno oruđe, kao što su makaze za šišanje ovaca (kat. br. 458−471), grebena za češljanje vune (kat. br.

472−477), preslice (kat. br. 478−495) i pršljenci različitog oblika, načinjeni od keramike (kat. br. 496−512), olova (kat. br. 513), kamena (kat. br. 514−516) i kosti (kat. br. 517−530). Njihov broj ukazuje da je to bila najvažnija privredna delatnost u široj oblasti Đerdapa. Za obradu kože upotrebljavani su polukružni noževi i strugači (kat. br. 531−541), probojci (kat. br. 542−545) i igle za šivenje (kat. br. 546−547) (grafikon 1). Zbog blizine velike reke bogate ribom, stanovnici đerdapskih utvrđenja bavili su se ribolovom, što potvrđuju igle za pletenje i popravku mreža (kat. br. 548−550), tegovi za mreže (kat. br. 551−560), udice (kat. br. 561−567) i teg za plovak (kat. br. 568). O aktivnostima vezanim za spremanje hrane svedoče gvozdene drške vedrica (kat. br. 569−570), satara (kat. br. 571) i čengele (kat. br. 572), koje možda ukazuju na mesarski zanat, dok o pekarskoj delatnosti govore mortarijum (kat. br. 573) i nekoliko strugača za testo (kat. br. 576−579). Ovoj vrsti predmeta pripadaju i dva žrvnja (kat. br. 574−575), kao i višenamenski noževi različitog oblika (kat. br. 580−618). Sudeći prema broju alatki za poljoprivredu (36 komada) i obradu vune i kože (90 komada), može se zaključiti da je poljoprivreda bila veoma značajna privredna grana u ranovizantijskim utvrđenjima (grafikon 1). Bila je zasnovana na ratarstvu u uskim plodnim rečnim dolinama, kao i na vinogradarstvu i voćarstvu, dok su planinske padine u zaleđu đerdapske oblasti pružale povoljne uslove za stočarstvo. Stoga se može pretpostaviti relativno veliki izbor prehrambenih sirovina, kao i mogućnost njihovog izvoza, pre svega mesa, mlečnih prerađevina, kože, vina i sl. U strukturi poljoprivrednih alatki, ratarstvu pripada 77,78%, stočarstvu 16,67%, a vinogradarstvu 5,56%. S druge strane, veliki broj primeraka alata za obradu vune i kože pokazuje da je stočarstvo možda bilo značajnije od ratarstva. Ipak, obrada vune i kože svedoči prvenstveno o stepenu iskorišćavanja sirovina, a ne o stepenu razvijenosti stočarstva i ratarstva. Iako su se njive nalazile izvan bedema, stanovništvo koje ih je obrađivalo nije živelo u selima blizu poljoprivrednih dobara, već je sigurnost tražilo unutar tvrđava. Prisustvo seoskog stanovništva na gradskom prostoru govori o ruralizaciji, koja je zahvatila urbane centre Romejskog carstva tokom 6. veka. Takav je slučaj sa Sirmijumom i Caričinim gradom, gde je nađeno poljoprivredno oruđe iako je reč o velikim i značajnim gradovima (Поповић, В. 2003: 239−258). Lagano propadanja gradova zabeleženo je u ranovizantijskom periodu na teritoriji čitavog Carstva, a kao poseban vid naselja javljaju se tzv. sekundarni cen-

149

tri kao prelazni tip između sela i grada (Morrison, Sodini 2002: 177−179). U tu sliku uklapaju se i đerdapska utvrđenja, u kojima je zanatstvo bilo znatno manje razvijeno nego poljoprivreda, osim obrade vune i kože (grafikon 1). Kako na širem prostoru Đerdapa nije nađen alat za finiju obradu drveta (probojci, svrdla, itd.), može se pretpostaviti da je u utvrđenjima ova sirovina bila korišćena samo u tesarskom zanatu. Mali broj primeraka alata za obradu kamena najverovatnije je posledica nedovoljne istraženosti ovog prostora, mada ne treba isključiti ni mogućnost da se odvijala izvan utvrđenja. Samo dva primerka alata za obradu metala pokazuju da su se kovačnice takođe nalazile izvan bedema. Sa osam lokaliteta potiču raznovrsni predmeti od kosti, prvenstveno
80
80

za lokalne proizvode koji su, takođe Dunavom, upućivani ka konačnim odredištima. Nekoliko vaga istog oblika nađeno je i u Dijani (kat. br. 235−237), a iz Ušća Slatinske reke ili Ljubičevca potiče tas (kat. br. 238). Opremu menjačnica činili su i tegovi od bronze i stakla, koji su prema nameni razvrstani na trgovačke (kat. br. 239) i novčarske (kat. br. 240−249). Trgovački su bili i masivniji keramički tegovi (kat. br. 250−254), korišćeni za veće vage, odnosno kantare. Trgovina koja se odvijala u ranovizantijskom periodu duž limesa u Đerdapu bila uglavnom lokalnog karaktera. Ipak, osim novca, iz velikih urbanih centara, najviše iz Konstantinopolja i Soluna, stizala je i raznovrsna roba namenjena domaćem stanovništvu, ali i varvarima (Bavant 2004: 332, 333). Pojedini predmeti bili su importovani, kao što su

70
70

60
60

50
50

40
40

30
30

20
20

10
10

0
0
e du du o d ala b t z radu rvet a dr al a o ve at b r t za a a d ala ob ra u m du e z m tala al za et az o al b za ra a ob du rd k u am ka ala m en en a al t z at a a za ob ob ra ra du du v a v u un allat ne e at z a za oo bb ra ra du du kok ož že pp e r i rb alaa ibo or r zz t la i tpi arr a rpirbi ib ib b olo oo olvo rr zz v aa o ob br ra addu uhr harn ae n

ed u

pr iv r

ol jo

po ljo

tz ap

al at a za

ala

Grafikon 1. Zastupljenost privrednih delatnosti prema broju primeraka alata češljevi, ali i polufabrikati, što znači da su na ovom delu dunavskog limesa postojali radionički centri. Zbog razvijene trgovine, u đerdapskim utvrđenjima su postojale menjačnice za usitnjavanje krupnih moneta i proveru njihove ispravnosti. Bronzana vaga iz Hajdučke vodenice, nađena u ostavi zajedno sa 29 zlatnih solida, jednim tremisom i tegovima, potvrđuje da je novčarska aktivnost bila razvijena u ovom utvrđenju, u čije je pristanište brodovima dovožena roba iz udaljenih krajeva Carstva. Tu se verovatno nalazio i sabirni centar žišci maloazijskog tipa. Pouzdanija svedočanstva o trgovini sa drugim delovima Carstva, i to uglavnom rečnim putem, pružaju keramičke posude, pre svega amfore, koje su služile i kao ambalaža za transport robe neophodne vojnim posadama, kao što su pokazala istraživanja na lokalitetu Svetinje kod Viminacijuma (Поповић, М. 1988: 24). Na lokalitetima Hajdučka vodenica, Tekija, Dijana, Pontes, Milutinovac, Mihajlovac, Ušće Slatinske reke i Akve nađene su pontske (Bjelajac 1996: 67−72, 77, 78, tip XX, XXII) i afričke amfore (Bjelajac 1996: 85−91,

150

al at za

lat

za o

br a

pr ivr

e

92−93, tip XXVI, XXVII, XXIX), koje pokazuju iz kojih je oblasti stizala imortovana roba. Sigurno datovane analogije ukazuju da se ove posude u donjem Podunavlju javljaju još u 4. veku, mada ih najviše ima u 5. i 6. veku, a pontske amfore zastupljene su i početkom 7. veka (Bjelajac 1996: 72−93). Pokretni nalazi iz đerdapskih utvrđenja pružaju podatke i o načinu odevanja, kao i o estetskim potrebama i sklonostima stanovnika. Materijal za izradu pojedinih delova odeće i nakita bio je raznovrstan. Korišćen je metal, najčešće gvožđe i bronza, a ponekad i kost i staklo. Predmeti ove vrste podeljeni su u nekoliko grupa: delovi pojasa (kat. br. 45−68), fibule (kat. br. 69−130), igle za odeću (kat. br. 131−134), prstenje (kat. br. 135−142), narukvice (kat. br. 143−163), naušnice (kat. br. 164−172), perle (kat. br. 173−178), koštani amuleti (kat. br. 179−180) i delovi torbica (kat. br. 181−191). Nošnjom i nakitom izražavana je pripadnost određenoj etničkoj ili socijalno-ekonomskoj grupi (Милинковић 2004: 185, 186), mada se pojedini primerci, karakteristični za romejsko stanovništvo, sreću i kod varvara. Tipični ranovizantijski proizvodi su tri kopče sa okovima, koje pripadaju tipu Salona-Histrija (kat. br. 45−47), kao i dve tzv. Sučidava kopče (kat. br. 48−49). Analogije za kopče prvog tipa sreću se na prostoru Istočnog carstva, ali i u oblastima pod kontrolom Avara (Kiss 1996: Taf. 50/6; Garam 2001: 109, T. 75/2), a kopče tipa Sučidava i na matičnoj germanskoj teritoriji (Schulze-Dörrlamm 2002: 235, Abb. 89/3). Široka rasprostranjenost ranovizantijskih kopči iz druge polovine 6. i prve polovine 7. veka pokazuje da su varvarska plemena bila izložena procesu akulturacije. Značajni nalazi iz ranovizantijskog perioda i tipični romejski proizvodi su tri jezička za pojas iz Hajdučke vodenice, izrađena od pozlaćenog srebra (kat. br. 68). Zanimljiv je i izbor materijala od koga su napravljeni jer se, osim novca, na đerdapskom limesu u ovom periodu samo retko javljaju predmeti od plemenitih metala. Raznovrsni delovi odeće i nakita, sakupljeni prilikom istraživanja utvrđenja na desnoj obali Dunava u Djerdapu, su jednostavni i skromni. Načinjeni su uglavnom od bronze i gvožđa, a ponekad od stakla i kosti. Izuzetak su pomenuti jezičci iz Hajdučke vodenice (kat. br. 68). Materijal i način izrade metalnih i koštanih delova odeće, kao i nakita od bronze, uz sporadičnu upotrebu kosti i stakla, ukazuju na stanovništvo skromnih ekonomskih mogućnosti, koje je bilo naseljeno u pograničnoj oblasti Istočnog carstva i izloženo stalnim napadima varvarskih plemena. O gotovo isključivoj upotrebi jednostavnih i jeftinih proizvoda govori podatak da su na potesu između ušća Porečke reke i

ušća Timoka nađena samo tri pozlaćena srebrna jezička i jedna srebrna naušnica, čiji su vlasnici bili nešto bogatiji. Najbrojnije delove odeće čine fibule, koje su sigurno bile ranovizantijski proizvod. Koristile su ih žene za pričvršćivanje odeće, i to po jednu, najčešće na grudima (Милинковић 2004: 192). Prema odlikama su izdvojene bronzane fibule sa posuvraćenom nogom i obmotajem (kat. br. 69−88) i fibule sa posuvraćenom nogom i pseudoobmotajem, načinjene od bronze (kat. br. 89−126) ili gvožđa (kat. br. 127−129). Iako se obe vrste javljaju istovremeno, tokom 6. i 7. veka, nešto su starije fibule sa obmotajem, u čijem su razvoju, na osnovu odnosa između širine stope i luka, kao i ukrasa, uočene tri etape. Najstarije su fibule sa jednakom širinom luka i ukrašene stope. U drugoj fazi širina luka se povećava, a ornamenti se, osim na stopi, javljaju i na luku, dok je u trećoj fazi ornamentisan samo znatno širi luk (Uenze 1992: 146−154). Nasuprot njima, kod fibula sa pseudoobmotajem se na prelazu luka u stopu nalaze plastična rebra koja imitiraju namotaje, a ornamentisan je samo luk, mada se ponekad i na stopi javljaju izlivena plastična rebra. Ranovizantijskoj materijalnoj kulturi pripada manji broj primeraka nakita. Karakteristična je bronzana narukvica otvorenog tipa, sa kružno raskucanim krajevima ukrašenim urezanim motivom u vidu krsta (kat. br. 143), kao i kompozitna naušnica od bronzane žice i lima, sa staklom umetnutim u ležište (kat. br. 164). U nošnju su spadale i torbice, uglavnom od kože ili tkanine koje nisu sačuvane, pa o njihovom izgledu svedoče samo polukružni gvozdeni okovi (kat. br. 181−185), često pogrešno protumačeni kao kresiva, ali i pravougaoni koštani zatvarači zaobljenih uglova, ponekad veoma bogato ornamentisani koncentričnim krugovima (kat. br. 186−190), kao i jedna kopča za torbicu tipa Papa, s kraja 6. i iz prve polovine 7. veka (kat. br. 191). U pribor koji su stanovnici đerdapskih utvrđenja koristili za održavanje higijene i ulepšavanje spadaju brijači (kat. br. 616−622), pinceta (kat. br. 623) i dve fragmentovane kamene palete (kat. br. 624, 625), koje su najverovatnije koristile žene za mešanje šminke, zatim veliki broj dvoredih češljeva od roga (kat. br. 626−656), jedan jednoredi češalj (kat. br. 657) i deo futrole za češalj (kat. br. 658). O drugim aspektima života u utvrđenjima na ovom prostoru ne zna se mnogo. Na trenutke dokolice i zabave možda ukazuju koštana kockica za igru (kat. br. 206) i koštane svirale (kat. br. 207−208). Za pisanje su korišćeni stilusi (kat. br. 669−671), a za lečenje različiti medicinski instrumenti (kat. br. 672−675).

151

Mali je broj podataka i o religiji. Bazilike su konstatovane samo na lokalitetima Hajdučka vodenica, Dijana, Vajuga−Karaula i Akve (karta 2). Pošto je većina đerdapskih utvrđenja istražena samo sondažno, možda će buduća iskopavanja pokazati stvarni broj crkava. Najveći hrišćanski centar u Đerdapu bile su Akve, gde je već u 4. veku stolovao episkop (Zeiller 1918: 154). Iako se ova episkopija pominje dosta rano, njena kasnija sudbina je malo poznata, a ni arheološki podaci nisu od velike pomoći jer je areal nekadašnjeg grada uglavnom neistražen. Na osnovu očuvanih pisanih izvora znamo da je Ilirik, u čijem se okviru nalazio i potes od ušća Porečke reke do ušća Timoka, bio deo solunske arhiepiskopije do 535. godine, kada je formirana nova, sa centrom u gradu Justinijana Prima (Živković 2004: 37−38, 43−44). Sudeći prema raspoloživim podacima, posle hunskih osvajanja sredinom 5. veka reokupaciju fortifikacija na đerdapskom limesu započeo je Anastazije I, a njen vrhunac dostignut je za vlade Justinijana I. U pokušaju da jasno sagledamo ovaj proces na širem prostoru Đerdapa, srećemo se sa mnogim teškoćama, jer su saznanja o događajima na centralnom Balkanu u drugoj polovini 5. veka veoma sumarna i nepotpuna. Sa znatno više podataka raspolažemo za 6. vek, kada pisani izvori i promet novca ukazuju na bolje ekonomsko stanje u državi, omogućeno njenim osnaženim vojno-političkim položajem. Izuzimajući zlatna kovanja Lava I (457−474) i Zenona (475−491), veći protok novca započinje sa vladavinom Anastazija I, tačnije 497/498. godine. Njegova kulminacija, a i ekonomski uspon države vezuju se za Justina I i Justinijana I, dok za vreme Justina II država ekonomski lagano opada, što se ogleda i u sve manjem dotoku novca. Najmlađi poznati primerci na desnoj obali Dunava u Đerdapu pripadaju Mavrikiju i opredeljeni su u 587/588. godinu. Preračunavanjem svih bronzanih nominala u vrednost folisa, pri čemu je kovanje od 16 numija izjednačeno sa polufolisom, omogućen je uvid u cirkulaciju novca na širem prostoru Đerdapa. Posle napada Huna sredinom 5. veka, cirkulacija novca je u vreme Anastazija I obnovljena u Sirmijumu

(Popović, V. 1978) i Naisusu (Црноглавац 2005), a u Viminacijumu (Иванишевић 1988) i Singidunumu (Иванишевић 1987) za vreme Justina I. U severnom Iliriku, kao i u Sirmijumu, tokom vladavine Justina I i u prvoj polovini vladavine Justinijana I dominiraju folisi, a kasnije polufolisi. Do daljeg smanjenja produkcije novca dolazi posle Justina II, a potpuni prekid njegove cirkulacije uočava se najpre u Singidunumu, gde najmlađe kovanje potiče iz 577/578. godine (Иванишевић 1987), a zatim u Sirmijumu, sa najmlađim novcem iz 578/579. godine (Popović, V. 1978). Najmlađi primerci sa šireg prostora Đerdapa vezuju se za Mavrikija, odnosno za 587/588. godinu, jer su tokom 90-ih godina 6. veka đerdapska utvrđenja izgubljena. Nasuprot tome, u Viminacijumu najmlađi novac potiče iz 592/593. godine (Иванишевић 1988). Protok novca najduže se održao u okolini Niša, gde se najmlađi primerak (heksagram) vezuje za Iraklija (610−641), tj. traje do 615. godine (Црноглавац 2005) (grafikon 2). I na suprotnoj strani Gvozdenih vrata, u Olteniji, najviše kovanja potiče iz vremena Justina II, posle čega produkcija novca lagano opada, tako da su poslednji primerci opredeljeni u vreme Iraklija (Oberlander-Târnoveanu 2001: 33−60). U severnom Iliriku najzastupljeniji je novac iz kovnica na Propontidi (Konstantinopolj, Nikomedija, Kizik), mada je od 518. do 522. godine i u Solunu zabeležena veća produkcija. Početkom vladavine Justina II solunskim novcem očigledno je finansirana vojska (Oberlander-Târnoveanu 2001: 33−60). S druge strane, novac iz Antiohije najčešći je u vreme Justina I, kao i tokom prvih godina vladavine Justinijana I (pre monetarne reforme iz 538/539. godine), a posle toga u Đerdapu se retko javlja. Znatno veći broj primeraka iz Konstantinopolja nego iz drugih kovnica posledica je velikog značaja dunavskog limesa za odbranu Carstva, koji je bio pod direktnom komandom cara. Stoga su u đerdapskim utvrđenjima najbrojniji primerci kovani u prestonici, odakle su Dunavom upućivane namirnice, vojna pojačanja, ali i plate (Petrović, P., Vasić 1996: 18).

*********************
Ponovno uspostavljanje romejske vlasti na desnoj obali Dunava krajem 5. i početkom 6. veka, kao i obnova već postojećih fortifikacija nisu, nažalost, doveli do željenog mira jer su se severne granice Carstva često nalazile na udaru varvarskih plemena. Proces oporavka, koji je započeo Anastazije, nastavljen je i za vreme njegovog naslednika,
152

Justina I, koji je svog sposobnog i među podanicima omiljenog sinovca Justinijana veoma rano imenovao za naslednika, a u poslednjoj godini vladavine i za savladara. Iako poreklom iz unutrašnjosti, Justinijan I je bio svestan nekadašnjeg značaja Rimskog carstva, pa je od početka vladavine težio ka povretku izgu-

7

6

100

5

10
4

Sirmium
1

Singidunum Viminacium Djerdap Naissus

3

2

0,1

1

0,01
497/498 501/502 505/506 509/510 513/514 517/518 521/522 525/526 529/530 533/534 537/538 541/542 545/546 549/550 553/554 557/558 561/562 565/566 569/570 573/574 577/578 581/582 585/586 589/590 593/594 597/598 601/602 605/606 609/610 613/614

0

0,001

Grafikon 2. Opticaj bronzanog novca u Đerdapu i u pojedinim gradovima u Dačkoj dijecezi i Panoniji II bljene slave. Najpre je pristupio poreskim, monetarnim i pravnim reformama, ali je istovremeno jačao granice Carstva, obnavljajući postojeća i gradeći nova utvrđenja. Na prostoru Ilirika tada je podignuto i obnovljeno oko 460 fortifikacija. Samo u oblasti grada Ad Aquas (Prahovo) obnovljeno je 37 utvrđenja, a izgrađeno je i jedno novo (Procopius – De aedificiis, IV 4: ВИИНЈ I 2007: 64−65; Dagron 1984: 6). To je, međutim, bila samo priprema za poduhvat koji je obeležio njegovu epohu, odnosno za osvajanje izgubljenih teritorija (Острогорски 1969: 87−88). Bez obzira na vizionarski dar novoustoličenog imperatora, ostvarenju njegovih težnji doprineli su i sjajni saradnici kojima je bio okružen (Velizar, Trebonijan, Narzes, Jovan Kapadokijski). Iako je čitava druga polovina 6. veka obeležena stalnim sukobima Romeja i raznih varvarskih plemena, mali broj pisanih podataka odnosi se na prostor đerdapskog limesa. Kao najveća pretnja, na severnim granicama Carstva su se pojavili Avari i Sloveni, sa različitim pobudama. Avari su krenuli isključivo u pljačku, dok su se Sloveni postepeno naseljavali na teritoriji severnog Ilirika. Pritisak ova dva plemena postajao je sve jači, ali je carska vojska mogla da im se suprotstavi tek po sklapanju mira sa Parćanima 591. godine. Ipak, borbe su i tada vođene uglavnom u donjem Podunavlju i oko Singidunuma. Nizom napada od 593. do 596. godine, Avari su, međutim, porušili utvrđenja na đerdapskom limesu, o čemu svedoči i prestanak cirkulacije novca kovanog u Solunu (Theophylacti Simocattae historiae VI 6−9, 11; VII 2, 4−5; 11: ВИИНЈ I 2007: 113−121; Lemerle 1954: 291−292; Popović, V. 1975: 463−464; Popović, V. 1979: 623−624). Avarski napadi su 597. godine bili usmereni na Dalmaciju (Theophylacti Simocattae historiae VII 12: ВИИНЈ I 2007: 121−122), a zatim je nastupilo gotovo dvogodišnje primirje. Novi prodor Avara preko Dunava, čiji je cilj bio opsada Konstantinopolja (599−600. godine), završen je neuspešno. Potom su se povukli, uz dogovor da granicu na Dunavu Romeji mogu da prelaze samo u slučaju pohoda na Slovene (Theophylacti Simocattae historiae VII 15: ВИИНЈ I 2007: 122; Pohl 1988: 156−159). Ubrzo potom, 600. godine, Romeji su pod komandom Priska, preduzeli invaziju na prostor južnog Banata i Potisja, tokom koje su Avari pretrpeli nekoliko poraza (Theophylacti Simocattae historiae VII 3: ВИИНЈ I 2007: 123−124). Romejski protivudar nastavljen je i naredne godine, kada je kod Viminacijuma izvojevana značajna pobeda, pa se krah Avara činio neizbežnim. Posle neuspelih operacija na avarskoj teritoriji 602. godine, izbila je, međutim, pobuna u vojsci, a presto je uzurpirao Foka. Pošto su gotovo sve vojne snage povučene u prestonicu zbog sukoba sa Persijom, kao i zbog mogućih novih pobuna, severne granice Imperije ostale su bez zaštite, prepuštene na milost i nemi-

497/498

512/513 507/508 502/503

527/528 522/523 517/518
Đerdap

542/543 537/538 532/533

Sirmium

557/558 552/553 547/548

Singidunum

572/573 567/568 562/563

587/588 582/583 577/578

Viminacium

602/603 597/598 592/593

612/613 607/608

Naissus

153

lost varvarskim plemenima (Theophylacti Simocattae historiae VIII 5−6: ВИИНЈ I 2007: 124−126; Баришић 1956: 74; Pohl 1988: 159−162). Ipak, ovaj period ranovizantijske istorije još uvek nije potpuno razjašnjen i različite su interpretacije događaja po Fokinom dolasku na presto. Prema mišljenju većeg broja istraživača (Grafenauer 1950: 74−75; Lemerle 1954: 292; Ferjančić 1984: 85), za vreme Fokine vladavine severne granice Carstva na Balkanu bile su otvorene za konstantne prodore varvarskih, pre svega slovenskih i avarskih plemena. Nasuprot tome, neki autori smatraju da su Avari, Sloveni i Langobardi 602. godine sklopili međusobni mir, posle čega su osvajili Istru, a zatim su napali Trakiju. Suočen sa opasnošću, Foka je 604. godine zaključio mir sa Avarima i plaćao im danak. To je odgovaralo obema stranama jer su Avari pretrpeli nekoliko teških poraza, dok je veća opasnost Romejima stizala iz Persije, pa im je bila potrebna stabilnost na severnim granicama (Баришић 1956: 75−76). To potkrepljuje i nedostatak pisanih izvora o avarsko-slovenskim napadima tokom Fokine vladavine, kao i odsustvo arheoloških potvrda, odnosno ostava novca. S druge strane, malobrojni pojedinačni primerci novca s početka 7. veka ukazuju da je severni Ilirik tada bio deo romejske teritorije kojim je car u Konstantinopolju upravljao samo nominalno. Kako se čini, posle pada dunavskog limesa u poslednjoj deceniji 6. veka, koji je u nekim slučajevima bio privremen, a u drugim trajan, nastupio je nejasan sled događaja. U drugoj deceniji 7. veka, za vreme vladavine Iraklija, udruženi Avari i Sloveni ponovo su napali teritoriju Carstva, na kojoj su se još uvek donekle zadržali tragovi centralne uprave. Na to, između ostalog, upućuju i pojedinačni nalazi Iraklijevog novca, koji je na prostoru centralnog Balkana bio u opticaju do 615. godine. Izgleda da je sredinom druge decenije 7. veka usledio veliki prodor Avara i Slovena, koji su razorili gotovo sva utvrđenja u unutrašnjosti Balkana. Tada je potpuno slomljena romejska vlast na ovim prostorima, a Sloveni su se trajno naselili (Popović, V. 1975: 489, 490; Popоvić, V. 1979: 627−631). Izuzetno teška vremena u ovom delu Imperije nisu bila milostiva prema romejskoj populaciji. Pojedina utvrđenja privremeno su osvojili varvari, a ponekad se odustajalo od izgradnje novih, kao što je slučaj na lokalitetu Rtkovo − Glamija I. Pouzdano datovane analogije pokazuju da je u pojedinim slučajevima život u đerdapskim utvrđenjima nastavljen i početkom 7. veka. To su kopče tipa Salona-Histrija sa teritorije Mađarske, gde su datovane u kraj 6. i prvu trećinu 7. veka (Kiss

1996: T. 50/6; Garam 2001: 109, T. 75/2), zatim kopča za torbicu tipa Papa, otkrivena u Dijani i opredeljena u kraj 6. i prvu polovinu 7. veka (Garam 2001: 110; Schulze-Dörrlamm 2002: 224−226). Slično su datovane i kopče tipa Sučidava, čije se analogije sa avarske nekropole Dešk G, iz groba br. 25, vezuju za kraj 6. i početak 7. veka (Garam 2001: T. 61/8). Keramičke lampe maloazijskog tipa takođe možda potiču s početka 7. veka, jer su analogni primerci sa mesta brodoloma kod Jasi Ade opredeljeni u prvu polovinu 7. veka (Vitelli 1982: 193, L12, fig. 9/3, 4). Ipak, pošto arheološki materijal nije nađen u jasno definisanim celinama, ne može sigurno da se govori o postojanju života u đerdapskim utvrđenjima početkom 7. veka. Stoga su za sada otvorena mnoga pitanja, na koja će buduća iskopavanja, zajedno sa očuvanim izvorima, dati prave odgovore. Bez obzira na to da li je đerdapski limes prestao da postoji krajem 6. ili početkom 7. veka, utvrđenja duž desne obale Dunava, na potesu između ušća Porečke reke i ušća Timoka, posle sloma romejske dominacije bila su napuštena. Zatim je u 7−8. veku naseljeno najpre Ušće Slatinske reke (Топић, Миленковић 1982; Jovanović, Korać, Janković, 1986: 384−387), a u 9−10. veku Pontes (Гарашанин, Васић, Марјановић-Вујовић 1984: 25−27, 44−47; Vasić 1997: 150; Vasić 1999: 34−35). S druge strane, na lokalitetima Ušće Porečke reke, Hajdučka vodenica, Pontes, Vajuga, Egeta i Mora Vagei uočeni su ostaci naselja i nekropola iz punog srednjeg veka. Sakupljeni i predočeni arheološki nalazi iz ranovizantijskog perioda pokazuju da je populaciju nastanjenu u đerdapskim utvrđenjima, osim vojnika, činilo stanovništvo ograničenih ekonomskih mogućnosti, koje se uglavnom bavilo poljoprivredom, mada su bili zastupljeni i zanati, kao što su obrada vune, kože i kostiju, kao i trgovina. Osim poljoprivrednih alatki nađenih unutar bedema, o ruralizaciji i dezintegraciji nekadašnjeg načina života svedoči relativno skroman repertoar odevnih predmeta i nakita, od kojih su samo četiri izrađena od plemenitog materijala. Ove procese potvrđuje i, kako se čini, nedostatak crkvene organizacije. Mešavina vojnika i siromašnih poljoprivrednika nije bila znatno drugačija nego u unutrašnjosti Ilirika. Ipak, činjenica da su se žitelji đerdapskih utvrđenja nalazili na prvoj liniji odbrane Carstva i da su bili izloženi snažnim napadima varvara znatno je otežavala njihov položaj. Uprkos prilagođavanju i upornosti, stanovništvo đerdapskih utvrđenja nije moglo da se održi pred daleko nadmoćnijim protivnikom, koji ih je na kraju savladao i nesmetano nastavio put ka unutrašnjosti Balkana.

154

SPISAK PREUZETIH CRTEŽA
T. I/6 − Ružić 1994: T. XL/10. T. I/15 − Ružić 1994: T. XL/9. T. II/48 − Grbić 1994: T. 51/11. T. II/50 − Кораћ 1980: T. XXVI/LXXXVII. T. II/51 − Кораћ 1980: T. XXVI/XXXVI. T. II/64 − Grbić 1994: T. 51/9. T. II/66 − Petković 1995: T. XXV/8. T. II/67 − Petković 1995: T. XXV/9. T. III/69 − Grbić 1994: T. 41/6. T. III/83 − Janković, Đ. 1981: sl. 70. T. III/84 − Janković, Đ. 1981: T. XVI/3. T. III/85 −Janković, Đ. 1981: sl. 69/E. T. III/87 −Janković, Đ. 1981: T. XV/6. T. IV/91 − Grbić 1994: 191. T. IV/102 − Cermanović-Kuzmanović, Stanković 1986: sl. 10/9. T. IV/103 − Janković, Đ. 1981: sl. 69/A. T. V/122 − Jovanović, A. 1984: T. III/9. T. VI/132 − Grbić 1994: T. 25/1. T. VI/133 − Grbić 1994: T. 25/2. T. VII/167 − Grbić 1994: T. 50/12. T. VII/187 − Janković, Đ. 1981: sl. 73/d. T. VII/192 − Petković 1995: T. XXIII/4. T. VIII/193 − Petković 1995: T. XXIV/5. T. VIII/197 − Кораћ 1980: T. XLVIII/CDXX. T. VIII/206 − Petković 1995: T. XL/10. T. IX/210 − Кораћ 1980: T. XLVII/CDXIV. T. XI/271 − Grbić 1994: T. 28/9. T. XIII/307 − Grbić 1994: T. 13/1. T. XII/309 − Grbić 1994: T. 14/4. T. XXI/392 − Кораћ 1980: T. XXXVIII/LIV. T. XX/420 − Кораћ 1980: T. XXXVIII/LV. T. XXIX/490 − Кораћ 1980: T. XXIV/CC. T. XXX/524 − Milošević, Jeremić 1986: fig. 14/h. T. XXX/528 −Cermanović-Kuzmanović, Stanković 1984: sl. 8/4. T. XXXI/635 − Petković 1995: T. III/4. T. XXXI/645 − Petković 1995: kat. br. 54, 60, T. III/5. T. XXXII/650 − Petković 1995: T. III/3a-b. T. XXXII/655 − Petković 1995: T. III/6. T. XXXV/716 − Кораћ 1980: T. XXVIII/XXVI. T. XXXV/724 − Кораћ 1980: T. XXVIII/XXIII.

SUMMARY

On the basis of preserved historical data, one can notice that in the region of northern Illyricum, the Danubian limes was the scene of turbulent events from the end of the 5th to the first half of the 7th century, which did not only reflect on the Romaic Empire but also on the neighbouring barbarian tribes. In such a situation, the population of the frontier fortifications, who were engaged either in activities of a military or agricultural nature, faced numerous challenges owing to the immediate proximity of the enemy, and because of their relatively poor economic potential. Seeing that there is no appropriate work that deals comprehensively with this circle of problems, the decision was made to assemble in one place all the known and accessible, small finds of Early Byzantine culture, except ceramics,147 which were unearthed in the fortifications erected on the right bank of the Danube, on the section from the confluence of the Porečka River to that of the Timok. The said region was the frontier zone of the Serbian part of the province of Dacia Ripensis in a length of about 200 km, where 22 fortifications of diverse sizes and importance were archaeologically documented and researched. The excavations that went on in this area in the course of several decades resulted in the discovery of a series of fortifications, where traces of residential architecture and necropoles were found in addition to the remains of ramparts, and a significant quantity of items of material culture dating from the Early Byzantine period were also recorded. Unfortunately, considering that the field records, which should be the basic source of information, are mostly incomplete, a large number of finds have not been clearly, stratigraphically defined.

On the other hand, although some archaeological investigations were finished several decades ago, the publication of the material and results of the excavations was not done satisfactorily, considering that the majority of papers were reports on the archaeological excavations. Apart from that, given that some of the field research was done more than forty years ago, a portion of the material, due to inadequate treatment, has been destroyed or lost. In spite of these difficulties, all the preserved finds of Early Byzantine material culture were collected and catalogued, and were interpreted in an attempt to shed light on the social and economic structure of the population that lived in the border lying fortifications. On this occasion, all the mobile finds of the Early Byzantine horizon of the Đerdap fortifications were examined and classified into several, generally accepted groups, according to their utilitarian value. Their classification according to function was followed by their typologisation and comparison with analogous or similar finds. The said comparative method made it possible to compare the frontier zone with the other parts of the Empire, relying on the traces of material culture. Needless to say, accurately dated analogies, in some cases, enabled the more precise chronological attribution of finds from the broader region of Đerdap. Likewise, one should stress that the illustrations of these items do not depict all of the finds, they show only the typologically representative items belonging to particular kinds of materials. Besides the drawings, the numerical figures of which correspond to the catalogue number of the find, photographs have also been provided in certain cases.

147 A very small portion of the ceramic material from the Early Byzantine period has been published in the reports on the excavations in particular forts. Cf. Цермановић-Кузмановић 1984; Јовановић 1984; Томовић 1984а; Gabričević 1986; Milošević, Jeremić 1986; Jovanović, Korać, Janković 1986; Tomović 1986; Cermanović-Kuzmanović 1986.

159

****** After the Romans had completed their conquest of the Balkans, most probably after the year 9 AD, they formed the province of Moesia, which was subsequently divided into two provinces. In further administrative reorganisation during the rule of Diocletian (282−302), the province of Dacia Ripensis came into being (Vetters 1950: 6−7), a section of which included the right bank of the Danube from the confluence of the River Porečka to the confluence of the Timok, which constituted part of the limes of the province of Dacia Ripensis (Map No.1). The said section was the region of Đerdap, which consisted of the Đerdap Gorge and part of the Valachian Plain. The basic communication route across this region, which was frequently used by the military forces of the Eastern Empire during the campaigns towards the northern frontier territories, was along the right bank of the Danube (Theophylacti Simocattae historiae VII 3−5; VIII 5−6: ВИИНЈ I 2007: 120, 123, 125−126; Bavant 2004: 313), while the other important traveling route ran from the Morava River basin towards the territory of today’s north- eastern Bulgaria (Procopius – Bellum Gothicum III 39: ВИИНЈ I 2007: 45; Theophylacti Simocattae historiae I 3; I 8: ВИИНЈ I 2007: 106, 109; Popović, V. 1975: 471−472; Bavant 2004: 313). Apart from the said roads, there were other, less important routes of a local character, one of which extended along the Porečka River towards the mineral rich regions in the hinterland of the province, while the other stretched from the confluence of the Porečka River, across Mount Miroč to ancient Egeta (Петровић, П. 1984: 285). The purpose of the oldest fort in this region was to accommodate the Roman legions. It was made of earth and protected by a palisade. These palisades were soon replaced by stone fortifications erected on the confluence of the River Slatina, in Tekija, Pontes and Dijana (Kondić, Zotović 1971: 38). As a result of changes in the defence system at the end of the III and in the first half of the IV century, smaller forts were built, so-called burgus, which, in the Đerdap part of the limes, were recorded to have existed on the localities of Hajdučka vodenica, Donje Butorke, Rtkovo − Glamija I, Ušće Slatinske reke, Mihajlovac−Blato, Mora Vagei and Borđej (Тоmović 1987: 97). However, with the new fortification system it was still impossible to contain the barbarian attacks so that in the middle of the 5th century the limes fell (Prisci Fragmenta 1; 1b; 7−8: ВИИНЈ I 2007: 9−12; Lemerle 1954: 279−280; Mirković 2006, 98). Even though the Hun domination did not last long (Острогорски 1959: 79; Скржинской 1960: 118−119; Mirković 2006: 99−100), different barbarian tribes still plagued the northern borders of the Empire with their constant incursions. With the accession of Anastasius I (491−518) to the throne, the state treasury was replenished by carrying out numerous reforms, which increased the Empire’s strength. Parallel to economic reforms, tax and military reforms were also introduced, the primary effect of which was the reinforcement of the defence lines along the border, i.e. in the renewal of damaged and the erection of new fortresses in order to check the barbarian advances. These measures were continued successfully by his successors so that during the time of Justinian I (527−565), it was possible to launch the revival of the Empire. During this process, among other things, the temporarily abandoned positions along the right bank of the Danube were retrieved, testimony of which are the numerous archaeologically documented fortifications from this period. The renewal of the limes brought an improvement in the fortification system, which involved the construction of different shapes of towers (polygonal, semi-circular, circular, horseshoe, and so on), which provided greater protection from the threat of siege devices. In addition, proteichisma and valli were added to increase the defensive power of the walls, as well as sally ports, through which attacks were launched against the enemy (Kondić 1984a). The aforesaid situation was also attested in the region of Đerdap where, on the right bank of the Danube between the confluence of the Porečka River and the confluence of the Timok, more than twenty fortifications were archaeologically documented as having been in use during the Early Byzantine period. The different nature of the fortifications (fortified town, castrum, observation post) stipulated both their shape and dimensions, seeing that in some cases, they served as large administrative, military and ecclesiastical centres, whereas they were sometimes built for stationing small military units. The number of fortifications discovered on this 200 km long section of the Danube, simply confirms the well-known fact that in the territory of the Eastern Empire during the Early Byzantine period, a large number of fortifications were renewed in order to strengthen the existing defence system and prevent further barbarian penetration, whereas cases of completely rebuilding fortifications were rarer. Depending on the size of the tributaries of the Danube, that is, on the width of the bed and basin through which they flowed, the opportunities to penetrate into the interior of the province were that much greater. It is precisely in these places that fortifications were located to prevent the easy penetration of invaders. Forts were erected along the communication routes, for instance, at the

160

site

small fortifications town big medium sized fortifications with more than fortifications fortifications less than unknown size 10 ha 1−2 ha 0,5−1 ha 0,5 ha
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 14 4 2 2 1

Ušće Porečke reke Veliko Golubinje Malo Golubinje Hajdučka vodenica Tekija Sip Dijana Donje Butorke Pontes Rtkovo − Glamija I Korbovo Vajuga-Karaule Milutinovac Ljubičevac-Glamija Egeta Ušće Slatinske reke Mihajlovac Mora Vagei Borđej Akve RadujevacUšće Timoka

total

Table No. 1. The distribution of fortifications according to their surface area

confluence of the Porečka River, the Slatina River and the Timok. Apart from that, fortifications also served to control the shallows across the Danube, like at Dijana and Milutinovac, as well as at the canal for bypassing the Danube cataracts (the Sip Canal), while they sometimes played an important role in the transport of the necessary goods and troops since there were docks within their walls (Hajdučka vodenica, Dijana).

In analysing the surface area of the fortifications over the broader area of Đerdap (Map No. 2) that were in use during the Early Byzantine period, a provisional division was made according to which cities spread over an areal larger than 10 hectares, while the large fortifications had an areal of between one and two hectares. Fortifications of medium size occupied from 0.5 to one hectare, while small forts did not exceed a surface area of

161

0.5 hectares (Table No. 1). Finally, one may also single out fortifications, in which the surface area was not ascertained, as a separate group. However, we should mention that the said division has certain shortcomings, considering that some fortifications could have had suburbs that were not inhabited all the time but served for the accommodation of livestock when danger arose. The most numerous group consists of small-sized fortifications, encompassing 14 forts (77.78 %), followed by large fortifications that were recorded on two localities (11.12 %). Nevertheless, cities and medium-sized fortresses, which were observed individually were the fewest (5.55 %), while we have no data about the surface area of four fortifications.148 Based on the available data, which in some case is extremely scarce, the existing ramparts were reconstructed on six localities during the Early Byzantine period, that is in Tekija, Sip, Dijana, Pontes as well on the localities of Vajuga-Karaule and Akve, where the said renovation can be assumed, whereas new fortifications were erected in nine cases (Vasić, Kondić 1986: 555). On six localities, the walls of new Early Byzantine fortifications were erected around the existing burgi of Late Antiquity, thereby increasing the surface area that was defended and strengthening the existing walls, given that in this way double defence walls were formed. This involved Hajdučka vodenica, Donje Butorke, Rtkovo − Glamija I, Ljubičevac, Mihajlovac, Mora Vagei and Borđej. In the case of the confluence of the River Slatina, the said principle was not applied perhaps due to the excessive damage on the burgus, since the new fortress was shifted further upstream than the earlier erected walls. Whereas in Milutinovac, the fort was erected on a location where traces of earlier, ancient fortifications were not attested, however, traces of buildings did exist which can be linked with the Dacians. Finally, one should mention that in the case of seven forts, we have no data that can shed light with any certainty regarding their connection with the earlier phases of fortification building (Ušće Porečke reke, Veliko Golubinje, Malo Golubinje, Korbovo, Egeta, Radujevac−Karamizar, Ušće Timoka), while for the Ušće Porečke reke and Egeta, we do not possess enough confirmed data on the existence of new fortifications that were erected during the 6th century. As we can see, the largest number of fortifications consisted of small forts, the surface of which did not exceed 0.5 hectares, which testifies to their purpose. Namely, the reduced population of the Empire called for a less numerous army, which also led to changes in the method of warfare, which now focused on defensive tactics. Therefore, the crew

that manned most of the fortifications along the Đerdap limes did not have the task of preventing enemy attacks but observing the border and sending information about eventual barbarian advances. The fortifications themselves were erected in keeping with the geographical features so that in the most inaccessible part (the section between the confluence of the Porečka River and the Sip Canal), there were only six fortifications, while in the part of the Danubian limes, which was open to territory occupied by barbarians by way of the Valachian Plain, we recorded 16 fortifications (Map No.2) Although the fortifications were erected principally for defence from incursions by barbarian tribes, at the same time they were the most exposed points of communication with them, through which trading was done. That is why the fortifications on the limes were also centres where goods were exchanged. The best illustration of this is the fact that in 447−448 AD, among other things, Attila demanded that the frontier with the Romaic Empire be shifted south of the Danube by the distance of a five-day walk, and that the Illyrian goods market be moved to Naissus, instead of it being on the banks of the Danube (Prisci Fragmenta 7: ВИИНЈ I 2007: 9−12). The fortifications erected along the northern frontier of the Empire were distinguished by a diversified life, in which people were primarily occupied with military activities, but it also features different economic activities and crafts, evidence of which are the mobile archaeological finds so far collected during the archaeological excavations in the Đerdap region. When erecting the fortifications beside the facilities intended for military purposes, other buildings were also constructed mostly in the opus mixtum technique, while their roofs were covered with tiles. In addition to buildings, a road, as well as a suitable water and sewage system were built beside the buildings inside the fortifications, the existence of which was proved by a find of lead pipe (Cat. No. 755). Apart from that, less representative facilities also existed, which were erected in a rather more modest way by using rough or slightly hewn stone bonded with mud, daub, or mortar. The said facilities also had tile roofs, evidence of which is to be found in finds of this type of material unearthed in the Ušće Porečke reke and the Rtkovo − Glamija I localities (Петровић, П. 1984: 286; Gabričević 1986: 71−72). The existence of wood in parts of the structures was indicated by the remains of beams that had been charred, window-frames and doors, as were various construction elements used for fixing and consolidating the wooden sections of buildings.

148 The same types of fortifications were noticed in the hinterland of the province Dalmatia. Cf. Špehar 2008a; Шпехар 2008b.

162

type

number of specimens

distribution in percentages
58,06% 25,81% 12,90% 3,23%

Balkan type Asia Minor type Lamps on foot Ovoid shaped lamp

18 8 4 1

total

31
Table No. 2. The typology of ceramic lamps:

100%

These having been mostly made of iron, such as different types of nails (Cat. Nos. 255−291), clamps (Cat. Nos. 292−305) and a hinge (Cat. No. 306). Besides construction elements for fixing, metal sections of doors made of bronze and iron tell us about the appearance of residential buildings during the Early Byzantine period. In the course of investigating the Early Byzantine horizon in the Đerdap fortifications, parts of devices for locking doors were found, such as the metal plating of locks, exclusively made of bronze (Cat. Nos. 307−310). Besides them, were also documented iron parts of lock mechanisms (Cat. No. 311), a padlock (Cat. No. 312), as well as keys of different shapes and dimensions (Cat. Nos. 313−317). Apart from doors, during the construction of buildings windows were also installed, the existence of which was proved by the fragmented finds of window-panes, made primarily of glass that was produced in a broad spectrum of colours (Cat. Nos. 319−328). When the sun shone, the multi-coloured window-panes gave a certain colour to the light in the interior of the building. On the other hand, thin, whitish-coloured leaves of mica, cut in the shape of rectangular little plates (Cat. No. 329) were also used for making window-panes, which were then perforated and connected by lead rivets and placed in wooden frames. In addition to sunlight that was regulated by means of windows, there was also lighting at night. This was provided by static or movable lighting equipment. The first group consisted of lamp holders (Cat. Nos. 330−334), as well as specimens of glass lamps with conically shaped lower sections (Cat. Nos. 335−352). The other, much larger group consisted mostly of ceramic lamps (Cat. Nos.

353−383), although a bronze specimen (Cat. No. 348) was discovered, as well. Based on the accepted divisions, the ceramic lamps were classified as lamps of the Balkan and the Asia Minor types, lamps of ovoid shape, and lamps on a foot (Table No. 2). The most frequent were the so-called Balkan type (18 specimens i.e. 58.06 %), which was actually characteristic for this region of the Eastern Empire. There were fewer specimens of the Asia Minor type, eight in all (25.81 %), lamps with a foot were represented by four finds, i.e. 12.90 %, and there was one specimen of an ovoid shaped lamp, that is, 3.23 %. Besides lighting equipment, part of the hinge from a chest of smaller dimensions (Cat. No. 318), as well as a fragment of furniture made of bone (Cat. No. 199), offer a modest insight into the inventory of the households in the Đerdap fortifications. Unfortunately, the collected quantity of finds that could be described as household utensils is extremely modest so that it does not offer a clear, documented insight into this domain of life in the Early Byzantine fortifications. The picture of household furniture is, to some extent, complemented by glass vessels (Cat. Nos. 1−44), which were principally represented by multi-coloured specimens of cups with a stem (Cat. Nos. 1−39), a grindstone (Cat. No. 573), as well as two fragments of a stone mortarium (Cat. Nos. 574−575). According to all the data presented so far, the most numerous type of household inventory consisted of finds of glass cups, the use of which was widespread during the paleo-Byzantine period. Additional evidence of this lies in the number of specimens of this type of find discovered inside the residential and artisans’ complex in Caričin grad, in

163

the south-western quarter of its Lower Town. Given that we encountered an extremely large number of finds of glass vessels in the said area, one may assume that they were used by all layers of the population. According to what we have learned so far, the view prevails among professional circles that during the period of Late Antiquity, the primary production of glass took place in the manufacturing centres in the East. The discovery in Caričin grad of the remains of glass making workshops and the raw materials (Ivanišević, Stamenković 2009), to make glass indicates that glass was also manufactured in the Balkans during the 6th century, testimony of which is also the find of raw materials for making glass, on the locality of Gornji Streoc (Ivanišević, Špehar 2006: 143, fig. 4/11). One should not exclude the likelihood that a glass manufacturing centre actually existed in Caričin grad, from where it was distributed to the wider region (Ivanišević, Stamenković: 2009). The numerous fortifications, attested during archaeological research in the region of Đerdap, were erected primarily for the accommodation and protection of military units. The numerical strength of the enemy required a new strategy of defence, seeing that the available population was largely reduced, owing to constant battles with assailants, and to epidemics of smallpox or the plague (541−542), which reduced the numbers of the population by nearly 40 %, as was the case with Constantinople (Geyer 2002: 41; Laiou 2002: 44). The erection of numerous fortifications on the frontiers of the Roman Empire led to a defensive technique of warfare that was primarily based on manning the interior of the fortresses with fewer troops. Thus, along the Danube, in the territory of the province of Moesia I, Dacia Ripensis, Moesia II and Scythia, there were 104 military garrisons. The soldiers stationed in the said fortresses, were the limitanei milites, formed during the 5th and the 6th century. In this way, part of the Romaic population was conscripted to military service in return for the awarding of land, thereby laying the foundations for creating what were later to become the themes (Zuckerman 2004: 145−167). Besides that, certain barbarian tribes started being engaged in the capacity of federati.149 Also, more mobile units were created in which there were fewer troops, with the basic military formation consisting of a detachment of a strength of 300−400 men, 30 or 40 of them armed with bows and arrows and the others with spears. If it was necessary, these basic units could be combined to form larger formations (Dennis, Gamillscheg 1981: 75−91). All these changes were required by the new method of warfare in which

significant military forces, first of all cavalry, lay in wait for the enemy in the interior, while the frontier troops were responsible primarily for observation and sounding the alarm. Therefore, the assumption prevails that at the end of 4th century in small forts, which were the most frequent along the Danubian limes, units of a maximum of 500 men were stationed, while the main strategic centres could have had 1,000 to 1,500 troops, in which the ratio of infantry to cavalry was 2:1. Accordingly, we may conclude that in that period, the limes from Singidunum to the confluence of the Danube in the Black Sea was defended by forces of around 44,000 soldiers, 12,500 of whom were in Moesia I, 11,500 in Dacia Ripensis, 10,500 in Moesia II, and 9,500 in Scythia (Whitby 2007: 143). During the 6th century, the section of the Đerdap region between the confluence of the Porečka River and the confluence of the Timok belonged to the prefecture of Illyricum, the military forces of which were commanded by the magister militum per Illyricum. Under his command was one legio palatina, eight mobile legions (legio comitatensis), nine other legions (legio pseudo-comitatensis), six auxiliary detachments (auxilia palatina), and two special detachments (vexillatio comitatensis). Apart from that, in the northern frontier lying regions of the prefecture, as lower-ranking commanders who could take action with some measure of independence were the doux of Moesia I and the doux of Dacia (Ripensis?), who under their command had four to six legions, as well as over 40 auxiliary units (Максимовић 1980: 20). The Romaic military forces were divided into two arms, the naval and the land troops, consisting of the infantry and the cavalry, which also represented the strike force. The basic advantage of the cavalry lay in its ability to rapidly traverse vast distances, making it possible to launch surprise attacks and swiftly withdraw, or even entice the enemy into an ambush. The weapons used in battle, according to the generally accepted divisions, can be classified into defensive (shield, armour) and offensive, whereas the finds of offensive weapons included those used in close combat (sword, spear, knife), and warfare at a distance (lance, bow and arrow). The said items of weaponry were used in different combinations, depending on the military arm. Thus, the basic weapons of the Romaic cavalry consisted of bows and arrows, swords, as well as armour and shields. On the other hand, infantrymen could be armed with swords, shields and armour or, only with swords or spears, while the archers constituted a separate group

164

armed with bows and arrows. During archaeological excavations in the fortifications on the right bank of the Danube, different items of weaponry were collected over the broader area of Đerdap. Thus, a sword was unearthed (Cat. No. 677), as were several handles of shields (Cat. Nos. 678−681), two fragments of an umbo (Cat. Nos. 682−683), two specimens of spears with a laurel-shaped tip (Cat. Nos. 684−685), and three specimens with tips in the shape of a willow-leaf (Cat. Nos. 686−688). Besides these, the finds of this kind of material included specimens of the coating from a reflexive bow (Cat. Nos. 693−695), as well as different kinds of darts (Cat. Nos. 696−727). The tribulus, in the shape of a four-pronged briar, was used as an obstacle against cavalry (Cat. Nos. 659−662), the sharp thorns of which pierced the soft tissue on horses’ hoofs. The most numerous type of weapon consisted of specimens intended for long distance warfare, of which there were 35 specimens. It is interesting to note that there was not much difference in the types of darts, with the exception of a single specimen of the so-called Mediterranean type. This situation suggests that different shapes of darts could be used at the same time and that their diversity depended on their purpose: for hunting or for waging war. The other types of weapons were almost equally represented, for instance, six fragmented finds of shields were unearthed, five spearheads, four tribuli, and one fragmented find of a sword. The perceived features of the diverse types of weaponry, in which weapons intended for combat at a distance were dominant, correspond to our hitherto information according to which the cavalry, who were equipped with bows and arrows and whose existence was confirmed in the region of Đerdap by three specimens of horses’ harnesses (Cat. Nos. 728−730), played a crucial role. Although the forts were primarily erected in order to fulfill a military function, apart from military detachments, they also housed members of the civilian population, i.e. representatives of the administration and the ecclesiastical organisation, as well as farmers, artisans, merchants, fishermen, and suchlike, who made it possible for the fortress to have a functioning economy. Judging by the diverse tools and utensils that originated in the Early Byzantine layers of the Đerdap fortifications located on the right bank of the Danube, the activities the fort’s inhabitants engaged in, which included soldiers, were of a diverse nature. We singled out agriculture as the first aspect of economic activity, which consisted of farming the land and cattle-raising. Given that in the course of the 5th to the 7th century, the large agricultural

holdings - villas - vanished after a series of barbarian invasions in Illyricum, farming activities were done in the neighbourhood of the fortress (Henning 1987: 35−40, Abb. 11). Finds of hoes (Cat. Nos. 385−387), mattocks (Cat. Nos. 389−391), and pick-axes (Cat. Nos. 392−397) indicate the developed cultivation of the soil, testimony of which is the find of a two-pronged hoe (Cat. No. 388), which served to till the soil around the vines in vineyards. In the view of J. Hemming, this type of find, dating from between the 5th and the 7th centuries, is characteristic of the regions of the Empire that were south of the Lower Danubian Basin (Henning 1987: 77, Abb. 33). Another aspect of crop-growing activities is illustrated by scythes (Cat. Nos. 398−401) and sickles (Cat. Nos. 402−409) which served to cut grass and harvest crops, as well as pruning knives of different sizes (Cat. Nos. 410−417), the largest specimens of which were most probably used for clearing forestland or for cultivating orchards, while the smaller ones were used in the cultivation of vineyards. Like the two-pronged hoes, the pruning knives used in the cultivation of vineyards during the 5th to the 7th century were principally linked with the regions south of the Lower Danubian Basin, where the tradition of processing grapes continued, seeing that this territory was still populated by Romaic inhabitants (Henning 1987: 93−94, Abb. 45). In contrast to the many different tools used in crop-growing, very few finds directly indicated the existence of cattle-raising because only two specimens of cow-bells were documented (Cat. Nos. 418−419). Nevertheless, cattle-raising played an important role in the life of the Romaic population, evidence of which are the numerous finds of tools for processing wool and leather, which we shall discuss later, in more detail. Another activity was wood-working, which had many purposes and uses, given that wood was used as one of the basic raw materials in the construction of buildings and for producing furniture, toolhandles, weapons, fuel and so on. The many uses of wood led to the manufacture of various tools that were used in the particular stages of wood processing, starting with the felling of trees, right up to manufacturing finished products, as evidenced by the discovery of axes (Cat. Nos. 420−430), planes (Cat. Nos. 431−433), and scrape irons (Cat. Nos. 434−442), as well as ordinary chisels (Cat. Nos. 443−453). Stone-working was also another craft in the Đerdap forts, considering that stone was one of the basic building materials, Archaeological confirmation of the said activity, for the present exists in only one specimen of tool (Cat. No. 455), which, to all appearances, was used in the final processing stage for transferring smaller pieces of stone.

165

Although numerous metal objects originated from the Đerdap region, judging by the few collected specimens of the relevant tools (Cat. Nos. 456−457), metal-working as a craft, as well as the absence of archaeologically documented foundries, hardly existed at all inside the fortress walls. In this respect, however, one should maintain a degree of reserve, seeing that the small number of tools intended for this type of craft was most probably due to the scale of research that was done. A particularly developed type of craft was the production of bone items, which was very widespread in the region of Đerdap. Besides finished products of bone, a significant number of semi-products was also gathered (Cat. Nos. 211−234), which indicates that the bone was processed by local craftsmen, inside the fortresses in the localities of Hajdučka vodenica, Dijana, Pontes, Rtkovo − Glamija I, Ljubičevac−Glamija, Ušće Slatinske reke, Mora Vagei and Akve. Parallel to the aforesaid crafts there was also wool and leather-processing, which refers indirectly to the existence of small and large cattle, which, besides meat and dairy products, also provided much needed raw materials such as wool, leather and horn. Wool processing, from which clothing was later made, was a lengthy process during which a variety of tools were used in the different production phases. Thus, scissors (Cat. Nos. 458−471), were used to shear the sheep, after which the wool was washed and dried and then combed with iron carding combs (Cat. Nos. 472−477). Further processing entailed the spinning of wool into thread and finally weaving, which later made it possible to produce garments. Evidence of this manufacturing process was verified in the finds of bronze and iron distaffs (Cat. Nos. 478−495), as well as differently shaped whorls made of clay (Cat. Nos. 496−512), lead (Cat. No. 513), stone (Cat. Nos. 514−516), or bone (Cat. Nos. 517−530). Besides wool, leather was also produced, from which items of clothing and footwear were made, satchels, straps, harnesses, belts and so forth. The process of making leather began by removing the skin from the animal’s body, after which it was cleaned by means of special, semi-circular shaped knives and scrape irons (Cat. Nos. 531−541), after which the skin was dried and then treated. Of the tools used for the finalisation process, a number of punches were discovered (Cat. Nos. 542−545), by means of which circular openings were created. During excavations, specimens of needles for sewing clothes (Cat. Nos. 546−547) were also unearthed. Judging by the collected finds of appropriate tools for this kind of economic activity, one can see that the processing of wool was the most important

domain of economic activty in the broader region of Đerdap (Graph No. 1). Tools connected with fishing as another kind of economic activity constituted a separate group. As the Đerdap fortress was located on the bank of a large river that was rich in fish, fishing on a large scale was mainly done by means of nets, testimony of which are finds of bone and the iron needles required for weaving, and repairing nets (Cat. Nos. 548−550), as well as clay weights of different shapes for weighing down the nets (Cat. Nos. 551−560). Besides catching fish on a large scale, fishing by means of fishing lines was also done, as we can see from the numerous finds of fish hooks (Cat. Nos. 561−567), as well as a weight for a float (Cat. No. 568). The preparation of food was another type of activity, proof of which were the iron handles of pots (Cat. Nos. 569−570), a cleaver for chopping meat (Cat. No. 571), and a hook (Cat No. 572), which suggest the existence of the butcher’s trade. Besides butchery, the existence was recorded of the baker’s trade, indirect testimony of which we find in a grindstone (Cat. No. 573), which served to grind wheat, and several collected pastry scrapers (Cat. Nos. 576−579). Among the finds intended for food processing were two specimens of mortarium (Cat. Nos. 574−575), which was a customary item among household utensils. The most numerous finds of utensils for preparing food were knives of different shapes (Cat. Nos. 580−618) although, because of their universality, one may consider them to be auxiliary tools that can be used for many purposes. Judging by the number of agricultural tools (36 items), as well as the number of specimens of tools for wool and leather processing (90 items), one may conclude that farming played the leading role in the economic life of Early Byzantine fortresses (Graph No.1). Agricultural activities focused on crop-growing, which was done in the narrow fertile valleys of rivers, as well as vinegrowing, fruit-growing, and cattle-raising, which certainly went on, on the slopes of the mountains that rose in the hinterland of the Đerdap region. The various aspects of agriculture point to a relatively large choice of nutritive raw materials, as well as articles for export, such as meat, processed milk products, leather, wine and suchlike. If one were to observe the structure of agricultural tools, one would remark that 77.78 % of the tools belonged to the crop-growing domain, 16.67 % to cattle-raising, and 5.56 % to vine-growing. On the other hand, a large number of tools intended for producing wool and leather indicates that cattle-raising played a more important role than crop-growing. Still, one should not forget the fact that wool and leather

166

processing, were nevertheless an aspect of handicraft and primarily testify to the degree of using raw materials and not to the relationship between cattle-raising and crop-growing. Although the fields and meadows were beyond the fortress walls, the people who cultivated them did not live in villages near the farmland but sought refuge inside the fortress walls. The presence of a village population in an urban area, on the other hand, testifies to the process of ruralisation that swept through the urban centres of the Romaic Empire during the 6th century, as was the case with Sirmium and Caričin grad where finds of agricultural tools were recorded even though it was a large and important ecclesiastical centre (Поповић, В. 2003: 239−258). The said process was recorded in the territory of the whole Empire during the Early Byzantine period, in which the gradual deterioration of the cities was evident, while a specific type of settlement appeared, the so-called secondary centre, representing a transitional type of settlement between a village and a city (Morrison, Sodini 2002: 177−179). Illustrating this thesis is the fact that as opposed to agriculture, craftwork, with the exception of the aforesaid wool and leather processing, was far less frequent (Graph No.1), seeing that other than leather and wool, only wood, metal, and bone were processed. Since specimens of tools for producing more intricate woodwork were not attested in the broader region of Đerdap (punches, drills …), one may assume that wood-processing inside the fortress mainly focused on carpentry. The scarcity of tools for stonework was most probably due to the
80 70 60 50 40 30 20 10 0
80 70 60 50 40 30 20 10 0

amount of archaeological research that was done although one should not exclude the possibility that stone working was done outside the fortress. On the other hand, the scarcity of tools used in metalworking (two items) points to the fact that foundries, where the repair of tools and military equipment could be performed, were outside the fortress walls. The processing of bone, however, was confirmed by numerous finds of finished bone objects, primarily combs, and also by the semi-finished products attested on eight localities, which clearly indicates the existence of workshop centres in this part of the Danubian limes. In addition to farming and diverse crafts, trading was also an occupation in the Đerdap fortresses, given that some fortresses had harbours (Hajdučka vodenica and most probably Dijana and Akve), where a variety of goods were delivered. Precisely because of this, money changing existed inside the fortresses where large monetary denominations were exchanged for smaller ones and their exact value was verified. Given that gold coins constituted the basis of the monetary system, the fundamental difficulty in money changing was the fact that as a result of protracted use and because the edges of coins were sometimes clipped off, some specimens of coin lost weight. On the other hand, the appearance of forged coins was not unusual. In order to avoid these problems, precision scales of smaller dimensions and weights were used to weigh coins and thereby determine their market value. The equipment used for weighing coins and money-changing was attested in Hajdučka vodenica, where bronze scales were buried as part of

Graph No. 1: The representation of economic activities according to discovered specimens of tools 167

s or agri ki cul n g tur to al to m ol ols wo et s od al wo wor kin rk g in to ol g m s e t o t sto al o wo l ne rk s in w g or to ol s ktio to s n ng ol ew sf toork or to oinlg s to pr ols ol f oc or s to es pro ol sin ce s s f too or ls f g w sing o wo pr or p oc roc ol ol e es sin ssing le gl ea athe r th e f is r hi to ng of ish ls to ol fo to s i r n p ol rg oc sf teo ss or oin lsg pr fo oc od es sin gf oo d dw

ag ric ul tu

wo o

ra l

to ol

a hoard, along with 29 gold solidi, a tremissis and weights. The said discovery confirms the existence of money changing activities in this fortress, which, because of its harbour, was a place where goods were delivered by ship from distant places in the Empire by way of the Danube. On the other hand, this fortress was most probably a particular type of collecting station for local products, which were then dispatched by ship to their final destinations. Besides Hajdučka vodenica, several finds of scales of the same shape were discovered in Dijana (Cat. Nos. 235−237) while the find of a pan originated from Ušće Slatinske reke or Ljubičevac, (Cat. No. 238). Besides scales, the money-changers’ equipment included weights, which could be made of bronze or glass. According to their purpose, one can classify the collected specimens as mercantile (Cat. No. 239), or monetary weights (Cat. Nos. 240−249). The mercantile weights consisted of massive ceramic specimens of weights (Cat. Nos. 250−254), which were used for a large weighing machine. Trade which went on in the Đerdap region was primarily of a local nature. Nevertheless, there was also inter-regional trade so that in this region, besides money, which arrived from the large urban centres, primarily Constantinople and Salonika, different kinds of goods arrived, which were intended both for the Romaic, as well as for the barbarian population (Bavant 2004: 332−333). On the basis of information so far, one may assume that certain kinds of finds belonged to imports, such as lamps of the Asia Minor type, whereas a slightly more reliable testimony of trade between the broader region of Đerdap and certain parts of the Empire, mainly through the waterways, exists in certain forms of ceramic vessels, primarily amphorae, which were attested in the Đerdap fortifications. However, the presence of amphorae can also be linked with the transportation of the goods needed by military units, as was the case on the locality of Svetinje near Viminacium (Поповић, М. 1988: 24). On the basis of the conclusions of Lj. Bjelajac, who identified amphorae from Pontes (Bjelajac 1996: 67−72, 77−78, type XX, XXII) and from Africa (Bjelajac 1996: 85−91, 92−93, type XXVI−XXVII, XXIX), in the broader region of Đerdap on the localities of Hajdučka vodenica, Tekija, Dijana, Pontes, Milutinovac, Mihajlovac, Ušće Slatinske reke and Akve, it is possible to observe from which areas of the Empire, the imported goods reached the region of Đerdap. Judging by dated analogies, the said types already appeared in the IV century although they reached their peak during the 5th and 6th century, while the Pontes amphorae were also attributed to the beginning of the 7th century, primarily in the regions of the Lower Danubian Basin (Bjelajac 1996: 72−93).
168

Besides a review of the social-economic structure of the population of Đerdap fortresses, mobile finds collected during research in this region provided details on the manner of clothing, and on the inhabitants’ aesthetic needs and preferences. Various materials were used for producing clothing accessories and jewelry and, apart from metals (most often iron and bronze), sometimes bone was used, as well as glass. During archaeological research in the area of Đerdap, several groups of these types of find were documented, such as sections of belts (Cat. Nos. 45−68), fibulae (Cat. Nos. 69−130), pins for fastening clothing (Cat. Nos. 131−134), rings (Cat. Nos. 135−142), bracelets (Cat. Nos. 143−163), earrings (Cat. Nos. 164−172), beads (Cat. Nos. 173−178), bone amulets (Cat. Nos. 179−180), and parts of satchels (Cat. Nos. 181−191). Costume and jewelry were primarily a way to show that one belonged to a particular ethnic group, and it also had social and economic implications so that particular finds of this kind of material can be viewed as specimens that were mainly though not exclusively characteristic of members of the Romaic population, seeing that these items were also encountered among the barbarians. Three buckles with metalwork of the SalonaHistria type were singled out as typical Early Byzantine products (Cat. Nos. 45−47), as well as two so-called Sucidava buckles (Cat. Nos. 48−49). The specimens of Salona-Histria buckles had appropriate parallels in the territory of the eastern Empire although they were also to be found in the region controlled by the Avars (Kiss 1996: Taf. 50/6; Garam 2001: 109, Taf. 75/2). The Sucidava type of buckle was also to be found in the original territory of the Germanic population (Schulze-Dörrlamm 2002: 235, Abb. 89/3). The broad areal of the distribution of Early Byzantine buckles from the second half of the 6th and the first half of the 7th century testify to the process of acculturation, to which the barbarian tribes were exposed. Besides the typical buckles of the Early Byzantine period, we may single out three buckle tongues discovered at Hajdučka vodenica, which were made of silver, coated with gold (Cat. No. 68), as important and typically representative Byzantine finds. The materials from which they were made is also interesting, considering that in the broader Đerdap region during this period, with the exception of coins, specimens of material culture made of precious metals were rarely attested. The numerous finds of clothing accessories and jewelry, collected during the investigation of the forts on the section of the right bank of the Danube between the Ušće Porečke reke and the

Ušće Timoka, were diverse but relatively simple, modest specimens mostly made of bronze and iron and occasionally of glass and bone. The exceptions to this were the three specimens of the goldplated silver buckle tongues discovered at Hajdučka vodenica (Cat. No. 68). The choice of materials and the manner of producing the metal and bone accessories and bronze jewelry, with the periodical appearance of bone and glass, indicated a population of modest economic potential that lived in the frontier region of the eastern Empire, which was almost constantly exposed to attacks by different barbarian tribes. The most numerous finds of costume accessories, which one can reliably claim to represent Early Byzantine products were the numerous specimens of fibulae. The fibula was the basic element women used to fasten their clothing and was most often attached at the breast (Милинковић 2004: 192). Based on their features, one may distinguish fibulae with a back turned foot and a coil made of bronze (Cat. Nos. 69−88), as well as fibulae with a back turned foot and a pseudo-coil, also made of bronze (Cat. Nos. 89−126) or iron (Cat. Nos. 127−129). Although both kinds of fibulae appeared at the same time (during the 6th and 7th century), the fibulae with a turned back foot, in the development of which three stages were observed, based on the ratio of the width of the foot and of the bow, and on the ornamented part of the fibula, are considered to be slightly older. Thus, fibulae, in which the width of the bow and the foot were identical and the foot was decorated, appeared as the earliest type. During the second phase, the width of the bow increased, and the ornamentation appeared both on the bow and the foot, while in the third phase, a much broader, ornamented bow was predominant (Uenze 1992: 146−154). In contrast to the fibulae with a turned back foot, the fibulae with the pseudo-coil on the transition of the bow into the foot had raised ribs, on which the ornamentation was to be found exclusively on the bow, while the foot was mainly undecorated, although sometimes ribs could appear on it. As for jewelry, fewer finds were unearthed which one could describe as being mainly typical of Early Byzantine material culture. A bronze bracelet of the open type with circular beaten ends, engraved with a motif in the shape of a cross (Cat. No. 143), as well as a composite earring made of bronze wire, fine metal plate and glass, fixed in a particular setting (Cat. No. 164), can be singled out as characteristic specimens. Finally, there were finds belonging to the domain of costume accessories which consisted of

pieces of small, mainly leather or cloth satchels, and the finds of iron, semi-circular buckles (Cat Nos. 181−185) which testify primarily to their appearance, though they were often mistakenly classified as flints. Besides these, there were also bone buckles that had a rectangular shape and rounded edges, which could be very richly ornamented with motives of concentric circles (Cat. Nos. 186-190), as well as the find of a buckle for a satchel, of the Papa type, which is linked to the end of the 6th and the first half of the 7th century (Cat. No. 191). The relatively numerous finds of costume accessories and jewelry that originated over the broader Đerdap region, were principally made of bronze and iron, while the use of bone and glass was a little rarer. The choice of much cheaper materials as well as the simple handwork suggest the limited economic potential of the inhabitants in the Đerdap forts, who were unable to buy expensive kinds of buckles, fibulae or jewelry but were obliged to content themselves with simply made items produced on a large scale. The extent to which simple and cheap products were used in this region is illustrated by the fact that on the section between the confluence of the Porečka River and the confluence of the Timok, only three specimens of silver, gold-plated buckle tongues were recorded, as well as a silver earring, which could indicate a slighter wealthier individual. The review of material finds from the Early Byzantine period so far has dealt with the economic activities of the population and with the way in which they dressed. But apart from that, the movable finds collected on the broader Đerdap region, to some extent, shed light on the other aspects of life, such as the maintenance of hygiene and embellishment, testimony of which lies in finds of razors (Cat Nos. 616−522), which one should primarily link with the male population, as well as tweezers (Cat. No. 623), and two fragmented stone palettes (Cat. Nos. 624−625), which were most probably used by the female population. A separate, very numerous group of these finds consisted of a large number of two-row combs made of bone (Cat. Nos. 626−656), as well as the specimen of a single row comb (Cat. No. 657), and part of a sheath for a comb (Cat. No. 658), which were often very richly ornamented. We do not know much about the other aspects of life that went on inside the Đerdap forts, given that the evidence of them are the few items that have been discovered, such as bone dice (Cat. No. 206), pipes made of hollow bone (Cat. No. 207−208), and stili (Cat. Nos. 669−671), which could testify to the existence of literacy, or medical instruments (Cat. Nos. 672−675).

169

As regards the religious aspect of life that went on in the Đerdap forts during the Early Byzantine period, we have very little data. Namely, during the archaeological research on the section of the right bank of the Danube between the confluence of the Porečka River and the confluence of the Timok, basilicas were attested only on the localities of Hajdučka vodenica, Dijana, Vajuga-Karaula and Akve (Map No. 2). Given that the majority of the Đerdap fortifications were examined by means of test pits, the possibility remains that the small number of churches was not a true reflection of circumstances in the field but the result of incomplete investigation. The main Christian centre in Đerdap was Akve, where a bishop had his seat during the 4th century (Zeiller 1918: 154). Although this episcopal centre was mentioned fairly early, its fate was little known during later periods, in which not even archaeological data has been of any great help, seeing that most of the areal of the former city has not been researched. Based on the preserved written data, we know that the region of Illyricum in which the section along the right bank of Danube between the confluence of the Porečka River and the confluence of the Timok was part of the archbishopric based in Salonika until the year 535, when a new archbishopric was formed with its centre in the city of Justinian Prima was formed (Живковић 2004: 37−38, 43−44). Judging by the available data, the process of the reoccupying the forts in the region of the Đerdap limes, after the Hunic conquest in the middle of the V century, most probably began during the time of Anastasius I, only to reach its culmination during the rule of Justinian I. In an attempt to clearly define how the process of renewal of the limes unfolded in the broader area of Đerdap, we encounter numerous difficulties, given that our knowledge of events in the central Balkans during the second half and the end of the 5th century, is very scanty and incomplete. A much better situation prevailed during the 6th century when written sources, as well as finds of coins and their circulation indicated the economic circumstances in the state, which otherwise depended directly on its military-political position. The collected coins, with the exception of the gold coinage of Leo I and of Zenon, suggest that a more significant flow of money began during the reign of Anastasius I, from 497/498, to be precise. The culmination, which is also evidence of the economic progress of the state, was attested under the rule of Justinus I and Justinian I, and only during the rule of Justinus II, was there a gradual decline

in the Romaic economy, accompanied by an ever decreasing inflow of money. The last known specimens of coins discovered in the broader area of Đerdap on the right bank of the Danube, belonged to Maurikios and are dated to the period of 587/588, whereas it was impossible to determine the emission period for three specimens. The calculation of all bronze nominals in the value of folles, wherein the value of the coinage of 16 nummia was equated with semi-folles, enabled an insight into the circulation of coins across the broader area of Đerdap. After the collapse as a result of attacks by the Huns in the middle of the 5th century, the circulation of coins was renewed in the time of Anastasius I. In his reign, monetary circulation was resumed both in Sirmium (Popović, V. 1978) and Naissus (Црноглавац 2005), while the earliest coinage in Viminacium is connected with Justinus I (Иванишевић 1988), as well as Singidunum (Иванишевић 1987). In the region of northern Illyricum, like in Sirmium, the coinage of folles prevailed during the rule of Justinus I and in the first half of the rule of Justinian I, whereas later, the semi-follis took precedence. A further decline in the minting of coins issued after the reign of Justinus II, and ceased completely first of all in Singidunum where the last coins were struck in the year 577/578 (Иванишевић 1987), and subsequently in Sirmium (Popović, V. 1978), where the last known specimen was dated to the year 578/579. In the broader region of Đerdap, the last emission of coins was attributed to Maurikios, and dated from 587/588, which is connected with the fact that the Đerdap fortifications fell during the nineties of the 6th century. In contrast to that, the last coinage in Viminacium is connected to the year 592/593 (Иванишевић 1988). The circulation of coins held out the longest in the vicinity of Naissus, where the last coinage (Hexagram) is attributed to Heraclius, i.e. to the period of 615−625 (Црноглавац 2005) (Graph No. 2). It is also interesting to note that on the other side of the Iron Gorge, in Olthenia, most of the coins were attributed to the rule of Justinus II, after which a gradual decline in the production of coins followed, while the last specimens of coinage were dated to the reign of Heraclius (Oberlander-Târnoveanu 2001: 33−60). Viewed through the prism of the mints, in the region of northern Illyricum, the most frequent coinage was that of Propontis (Constantinople, Nikomedia, Cyzicus), coupled with the fact that in the period of 518−522, the mint in Salonika increased its production. The beginning of the rule of Justinus II signaled an increase of coins minted

170

in Salonika, from which source the army was evidently financed. On the other hand, the coinage from Antioch featured most frequently in the time of Justinus I, as well as in the first years of the rule of Justinian I (before the monetary reform of 538/539), after which they only appeared as individual coins. The striking frequency of specimens minted in Constantinople compared to other mints
7

was due to the importance of the Danubian limes for the defence of the Empire’s territory, which was under the direct command of the Emperor. That was the reason why the most numerous specimens of coins came from the capital, given that food supplies, reinforcements, as well as pay, arrived primarily on ships by way of the Danube (Petrović, Vasić 1996: 18).

6

100

5

10

4

Sirmium
1

Singidunum Viminacium Djerdap Naissus

3

0,1
2

0,01
1

0

0,001
497/498 512/513 507/508 502/503 527/528 522/523 517/518 542/543 537/538 532/533 557/558 552/553 547/548 572/573 567/568 562/563 587/588 582/583 577/578 602/603 597/598 592/593 612/613 607/608

497/498

501/502

505/506

509/510

513/514

517/518

521/522

525/526

529/530

533/534

537/538

541/542

545/546

549/550

553/554

557/558

561/562

565/566

569/570

573/574

577/578

581/582

585/586

589/590

593/594

597/598

601/602

605/606

609/610

Đerdap

Sirmium

Singidunum

Viminacium

Naissus

Graph No. 2 A comparison of the circulation of bronze coins in the Đerdap region with certain cities in the region of the Dacian diocese and Pannonia II.

*********************
The restoration of Byzantine power along the right bank of the Danube at the end of the 5th or beginning of the 6th century, as well as the strengthening of the existing fortifications, unfortunately, did not lead to a desire for peace, given that the Empire’s northern frontiers were frequently under attack by barbarian tribes. The process of renewal in eastern Empire commenced by Anastasius was resumed during the period of his successor, Justinus I (518−527), who very soon nominated his able and widely popular nephew Justinian as his heir, and in the last year of his reign, his co-ruler. Although by origin from the interior of the Empire, Justinian I was aware of the former importance of the Roman Empire and so, from the beginning of his rule, he aspired renew of its lost glory. First of all, Justinian commenced tax, monetary and legal reforms. But, parallel to these, he also worked on strengthening the frontiers of the Empire by means of renewing the existing and constructing new fortifications. During this venture, he erected and renewed about 460 fortifications in the region of Illyricum, in which 37 forts were renewed in the region of the city of Ad Aquas (Prahovo) alone, and he constructed another fortress (Procopius – De aedificiis, IV 4: ВИИНЈ I 2007: 64−65; Dagron 1984: 6). All of the activities he undertook were merely a preparation for the project that was to represent the principal feature of his entire rule. The re-conquest of lost territories (Острогорски 1969: 87−88). No matter how visionary the newly enthroned emperor was, the brilliant men who worked with

613/614

171

him (Belisarius, Tribonian, Narses, John of Cappadokia) deserved credit for the achievement of his aspirations. Although the entire second half of the 6th century was marked by constant wars the Byzantines waged with different barbarian tribes, there are few written accounts that testify to the conflict in the region of the Đerdap limes. Soon, the Avars and Slavs imposed themselves as the chief rivals of the Byzantines on the northern frontiers of the Empire. They had different reasons for waging war. The Avars were exclusively focused on looting while the Slavs gradually settled in the region of northern Illyricum. The pressure of these two tribes was continually growing so that it was not until after signing a peace treaty with the Parthians in 591 that the Empire was able to oppose them. Nevertheless, even then, battles were waged mainly in the region of the Lower Danube, or military operations were launched around Singidunum. On the other hand, neither did the Avars hesitate and in the period between 593 and 596, they staged a series of attacks as a result of which the fortifications on the Đerdap section of the limes were destroyed, which can be seen from the halt in the circulation of coins produced in Salonika (Theophylacti Simocattae historiae VI 6−9, 11, VII 2, 4−5, 11: ВИИНЈ I 2007: 113−121; Lemerle 1954: 291−292; Popović, V. 1975: 463−464; Popović, V. 1979: 623−624). The Avars continued their attacks in 597, concentrating on Dalmatia (Theophylacti Simocattae historiae VII 12: ВИИНЈ I 2007: 121−122). A two-year lull followed after which the Avars launched a fresh assault across the Danube, the aim of which was to lay siege to Constantinople (599-600), but it resulted in failure. The Avars then withdrew, only after having signed an agreement with the Byzantines that the latter could cross the Danube, which represented the border, only in the event of a campaign against the Slavs (Theophylacti Simocattae historiae VII 15: ВИИНЈ I 2007: 122; Pohl 1988: 156−159). Soon, during the year 600, a Byzantine invasion followed in the region of Southern Banat and the Tisa River under the command of Priskus, in which the Avars suffered several defeats (Theophylacti Simocattae historiae VII 3: ВИИНЈ I 2007: 123−124). A Romaic counter-attack resumed the following year, when a significant victory was scored near Viminacium, after which it seemed that the Avars would finally be routed. Nonetheless after unsuccessful operations conducted in Avar-held territory in 602, a military uprising broke out and a change occurred on the throne, which was usurped by Phokas (602−610). Given that almost all the military forces were withdrawn to the capital due

to the clashes with Persia and because of possible insurrection, the northern frontiers of the Empire apparently remained unprotected, abandoned to the mercy of barbarian tribes (Theophylacti Simocattae historiae VIII 5−6: ВИИНЈ I 2007: 124−126; Баришић 1956: 74; Pohl 1988: 159−162). Still, this period of Early Byzantine history has not yet been explained fully, considering that different views exist regarding the events that occurred after the arrival of Phokas on the throne. The more acceptable view among the majority of scholars is that during Phokas’ rule, the northern borders of the Empire in the Balkans were open to constant barbarian incursions, principally by Slav and Avar tribes (Grafenauer 1950: 74−75; Lemerle 1954: 292; Ferjančić 1984: 85). Conversely, there are views according to which the Avars, Slavs and Langobards signed a peace treaty in 602. This was followed by the conquest of Istria and then, by an attack on Thrace. Phokas confronted with danger, in 604 signed a truce and paid tribute to the Avar leader. According to F. Barišić, the truce was convenient for both sides, seeing that the Avars were shaken after several serious defeats, while the Byzantines considered the threat from Persia far more dangerous, therefore, they needed peace on their northern borders (Баришић 1956: 75−75). The absence of written sources regarding the Avar-Slav incursions during Phokas’ reign, as well as the absence of archaeological evidence (hoards of coins) that would indicate barbarian incursions, are conducive to this opinion. On the other hand, the small quantities of individual specimens of coins dating from the beginning of the 7th century indicate that, at this point, the region of northern Illyricum represented part of Byzantine territory over which the court in Constantinople only had nominal authority. It would appear, after the fall of the Danubian limes during the last decades of the 6th century, which in some cases was temporary, whereas in others, was of a more permanent nature, that a period followed with a unclear sequence of events and, in the course of the second decade of the 7th century during the rule of Heraclius, there was a fresh AvarSlav onslaught against the imperial territory where the remains or traces of central administration still survived to some extent. Among other things, suggesting this were several individual finds of coins belonging to Heraclius that were in circulation in the region of the central part of the Balkans until 615. It would seem that in the middle of the second decade of the 7th century, there was a large penetration by these two tribes, during which almost all the fortifications in the interior of the Balkans were

172

destroyed, leading to the total collapse of Byzantine authority and to the permanent settlement of the Slavs in these regions (Popović, V. 1975: 489−490; Popоvić, V. 1979: 627−631). The extremely hard times that were the dominant feature in this part of the Empire during the 6th century were not merciful to the Byzantine population so that besides the temporary defeats of certain forts, we know of a case in which it was decided not to finish a new fortress. Namely, the construction of the fortress that was commenced on the locality of Rtkovo − Glamija I was never finished, most probably due to the danger from enemy attacks, and the walls remained incomplete. Viewed through the prism of the archaeological finds, one could, in certain cases based on accurately dated analogous finds, speak of the possible existence of life in the Đerdap forts at the beginning of the 7th century. Primarily testifying to this were analogous finds of the Salona-Histria type of buckle, which originated in the territory of Hungary, where they were dated to the end of the 6th, that is, to the first third of the 7th century (Kiss 1996: T. 50/6; Garam 2001: 109, T. 75/2), as well as the specimen of a buckle of the Papa type of satchel discovered in Dijana, which is dated to the end of the 6th or first half of the 7th century (Garam 2001: 110; Schulze-Dörrlamm 2002: 224−226). The finds of the Sucidava type buckle, of which we know the analogies from the Avar necropolis Dešk G, grave No. 25 (Garam 2001: T. 61/8), dated to the end of the 6th century or beginning of the 7th century can be similarly classified. The specimens of ceramic lamps of the Asia Minor type may also have belonged to the beginning of the 7th century, seeing that corresponding parallels dated to the first half of the 7th century were documented to have been found in the location of a shipwreck near Jasi Ade (Vitelli 1982: 193, L12, fig. 9/3−4). Still, as the said specimens do not originate from stratigraphically, clearly defined ensembles, one cannot reliably speak of the existence of life at the beginning of the 7th century. However, one can only speculate on the possibility that such a situation developed and only future excavations, combined with the sources that are still preserved, can give a suitable and definite answer.

Regardless of whether the Đerdap limes ceased to exist at the end of the 6th or beginning of the 7th century, the fortifications on the section along the right bank of the Danube between the confluence of the Porečka river and the confluence of the Timok became deserted over a longer period of time, after the end of Byzantine domination. During the early medieval period, first of all the Ušće Slatinske reke locality was settled in the 8−9th century and subsequently (Jovanović, Korać, Janković, Đ. 1986: 384−387), Pontes, in the period from the 9th to the 10th century (Гарашанин, Васић, Марјановић-Вујовић 1984: 25−27; 44−47; Vasić 1997: 150; Vasić 1999: 34−35). On the other hand, on Ušće Porečke reke, Hajdučka vodenica, Pontes, Vajuga, Egeta and Mora Vagei, the remains of settlements and necropoles were seen to have existed throughout the high medieval period. Based on the collected and presented finds of Early Byzantine material culture, one may observe that besides being manned by troops, the inhabitants of the Đerdap forts were of relatively modest potential, who were primarily engaged in agriculture, although some kinds of crafts or trades were clearly represented, such as wool and leather, or bone processing, as well as in a certain level of trading. In addition to the finds of agricultural tools inside the city walls, the ruralisation and disintegration of the former way of life was confirmed by a relatively modest group of costume accessories and jewelry, and only four finds produced from precious materials, and it seems, by the very poor church organisation. Judging by the finds of remains of material culture, this mixed population of military troops and farmers, whose economic potential was modest, differed very little from its compatriots in the interior of Illyricum. Nevertheless, the fact that the inhabitants of the Đerdap fortifications were on the Empire’s front line of defence made life significantly more difficult in this region, considering that they were exposed to overwhelming barbarian attacks. Despite its adaptability and determination, the population of the Đerdap fortresses was unable to sustain itself in the face of a far more powerful adversary, which finally vanquished it and resumed its advance, unimpeded, further into the Balkans.

173

BIBLIOGRAFIJA

Adam, J.-P.
2005 La construction Romaine. Matériaux et techniques, Paris.

Bona, I.
2000 Ein frühawarisches Gräberfeld in der Unio-Sandgrube von Vàrpalo, Communicationes Archaeologicae Hungariae, Budapest, 123−160.

Aйбабин, A. И.
1990 Хронология Mогильнков Kрима позднеримского и раннесредневекового времени, Mатериалы по археологии, истории и этнографии Tаврии, выпуск I, Симферополь, 3−86.

Bóna, I., Nagy, M.
2002 Gepidische Gräberfelder am Theissgebiet I, Budapest.

Balance, M. (ed.)
1989 Excavations in Chios, London.

Borhy, L.
2002 Alea falsa est? Gedanken zu einem trügerischen Wörfel aus Brigetio, in: Zwischen Rom und Barbaricum. Festshrift für Titus Kolník zum 70. Geburstag, ed. K. Kuzmová, K. Pieta, J. Rajtár, Nitra, 55−58.

Баришић, Ф.
1956 Цар Фока (602-610) и подунавски АвароСловени, Зборник радова Византолошког института 4, Београд, 73−86.

Bošković, Đ.
1966 Arheološka istraživanja na području Đerdapa 1966. godine, Arheološki pregled 8, Beograd, 67−69. 1967 Arheološka istraživanja na području Đerdapa 1967. godine, Arheološki pregled 9, Beograd, 53−54. 1968 Arheološka istraživanja na području Đerdapa 1968. godine, Arheološki pregled 10, Beograd, 55−56. 1969 Arheološka istraživanja na području Đerdapa 1969. godine, Arheološki pregled 11, Beograd, 85−86. 1983 Пловидба Ђердапом у Трајаново доба, у: Пловидба Дунавом и његовим притокама кроз векове, ур: В. Чубриловић, Београд, 87−95.

Bavant, B.
1990 Les petits objets, in: Caričin Grad II, еd. B. Bavant, V. Kondić, J.-M. Spieser, Belgrade–Rome, 191−257. 2004 L`Illyricum, in: Le Monde Byzantine I – L`Empire romain d`Orient (330- 641), ed. C. Morrisson, Paris, 303−347.

Bavant, B., Ivanišević, V.
2003 Iustiniana Prima – Caričin Grad, Beograd.

Bierbrauer, B.
1987 Invillino-Ibligo in Friauli I–II, Die römische Siedlung und das spätantik-frühmittelalterlische Castrum, München.

Bitenc, P., Knific, T.
2001 Od Rimljanov do Slovanov: predmeti, Ljubljana.

Бошковић, З., Јанковић, Ђ.
1991 Рекогносцирање реке Тимока, Гласник Српског археолошког друштва 8, Београд, 144−151.

Bjelajac, Lj.
1990 La céramique et les lampes, in: Caričin Grad II, éd. B. Bavant, V. Kondić, J.-M. Spieser, Belgrade–Rome, 161−190. 1996 Amfore gornjomezijskog Podunavlja, Beograd.

Брмболић, М.
2003 Рановизантијска утврђења у средњем Поморављу, у: Споменица Јована Ковачевића, ур. Р. Бунарџић, Ж. Микић, Београд, 281−291.

Bjelajac, Lj., Ivanišević, V.
1993 Les témoignages archéologiques des Grandes Invasions à Singidunum, Старинар XLII, Београд, 123−139.

Bugarski, I.
2006 A Contribution to the Study of Lamellar Armours, Старинар LV, Београд, 161−177.

175

Buljević, Z. i dr.
1994 Artes Minores, u: Salona Christiana, ur. Emilio Marin, Split, 213−290.

Čerškov, Е.
1967 Hajdučka vodenica, Ćetaće – kasnoantički castellum, Arheološki pregled 9, Beograd, 57−59. 1968 Hajdučka vodenica - rimsko i paleovizantijsko utvrđenje, Arheološki pregled 10, Beograd, 65−67.

Cermanović-Kuzmanović, A.
1968 Antički lokaliteti u Tekiji i njenoj okolini, Arheološki pregled 10, Beograd, 58−61. 1969 Tekija – rimsko-vizantijski kastel i civilno (?) naselje, Arheološki pregled 11, Beograd, 88−92. 1979 Римско утврђење код Кладова, Старинар XXVIII−XXIX, Београд, 127−133. 1984 Текија (Transdierna), нека разматрања, Старинар XXXIII−XXXIV, Београд, 337−343.

Čičikova, М.
1999 Lampes paleobyzantines de Novae, in: Der Limes an der unteren Donau von Diokletian bis Heraklios, ed. G. von Buelov, A. Milčeva, Sofia, 105−110.

Čremošnik, I.
1989 Rimsko utvrđenje na Gradini u Biogracima kod Lištice, Glasnik Zemaljskog muzeja 42/43, Sarajevo, 83−128.

Cermanović-Kuzmanović, А., Jovanović, А.
2004 Tekija, Beograd.

Цермановић-Кузмановић, A., Станковић, С.
1984 Борђеј – касноантичко утврђење, (Извештај о археолошким истраживањима у 1980. години), Ђердапске свеске II, Београд, 217−218. 1986 La forteresse antique Mora Vagei prés de Mihajlovac (Fouiles de 1981), у: Ђerdapske sveske III, Београд, 453−466.

Dagron, G.
1984 Les villes dans l’Illyricum protobyzantine, in: Villes et peuplement dans l’Illyricum protobyzyntine (Actes du colloque organisé par l’École française de Rome – Rome 12-14. mai 1982), Rome, 1−19.

Daim, F.
1987 Das awarische Gräberfeld von Leoberdorf, NÖ, Band 1, Wien. 1996 Holz-, Knochen- und Geweihverarbeitung, in: Hunnen + Awaren: Reitervölker aus den Osten, ed: B. Anke, R. Révesz, T. Vida, Eisensdadt, 358−361.

Chavane, M.-J.
1975 Salamine de Chypre VI: les petits objets, Paris.

Claus, G.
1987 Die Tragsitte von Bügelfibeln. Eine Untersuchung zur Frauentracht im frühen Mittelalter, Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz 34, Mainz, 491−603.

Dennis, G. T., Gamillscheg, E.
1981 Das Strategikon des Maurikios, Wien.

Comşa, E.
1967 Podoabele de sticlă, in: Dinogetia I, ed. Gh. Stefan et al., Bucureşti, 302−324. 1975 Socio-Economic Organization of the DacoRomanic and Slav Populations on the Lower Danube during the 6th-8th Centuries, in: Relations between the autochthonous population and the migratory populations, ed. M. Constatinescu, Ş. Pascu, P. Diaconu, Bucureşti, 171−200.

Дероко, A.
1950 Oткопавање Царичина Града 1947. године, Старинар I, Београд, 119−142.

Димитријевић, Д.
1960 Гепидска некропола ‘’Kормадин’’ код Jакова, Рад војвођанских музеја 9, Нови Сад, 5−50. 1984 Сапаја, римско и средњовековно утврђење на острву код Старе Паланке, Старинар XXXIII−XXXIV, Београд, 29−62.

Crawford, J. S.
1990 The Byzantine shops in Sardis, London.

Dimitrijević, D., Kovačević, J., Vinski, Z.
1962 Seoba naroda: arheološki nalazi jugoslovenskog Podunavlja, Zemun.

Црноглавац, В.
2005 Византијски новац (491-1078) из збирке Народног музеја у Нишу, Зборник Народног музеја у Нишу 13−14, Ниш, 61−162.

Eрцеговић-Павловић, С.
1975 Aварски коњанички гроб из Mанђелоса, Старинар XXIV−XXV, Београд, 107−113. 1984 Хајдучка воденица, средњовековно насеље и некропола, Старинар XXXIII−XXXIV, Београд, 333−335.

Цвијић, J.
1966 Балканско полуострво и јужнословенске земље: oснови антропогеографије, Београд. 1991 Геоморфологија I, Београд.

176

Ferjančić, B.
1984 Invasions et installation des Slaves dans les Balkans, in: Villes et peuplement dans l’Illyricum protobyzyntine (Actes du colloque organisé par l’École française de Rome, Rome 12-14. mai 1982), Rome, 85−108.

Гавриловић, Е.
1988 Налази стакла са Градине на Jелици, Зборник радова Народног музеја у Чачку XVIII, Чачак, 87−101.

Geyer, B.
2002 Physical Factors in the Evolution of the Landscape and Land Use, in: The Economic History of Byzantium: from the Seventh through Fifteenth Century I, ed. A. E. Laiou, Washington, 31−45.

Fewkes, V. J.
1939 Report on the 1938 Summer Term of the School, Bulletin of the American School of Prehistoric research 15, Old Lyme, Conn., 6−12.

Fontaine, S. D., Foy, D.
2005 La modernité, le confort et les procédés de fabrication des vitrages antiques, in: De transparentes spéculations: vitres de l’Antiquité et du Haut Moyen Âge (Occident-Orient), ed. D. Foy, 15−24.

Goethert, K.
1997 Römische Lampen und Leuchter: Auswahlkatalog des Rheinischen Landesmuseums Trier, Trier.

Grafenauer, B.
1950 Nekaj vprašanj iz dobe naseljavanja južnih Slovanov, Zgodovinski časopis 4, Ljubljana, 23−126.

Freeden, U. fon
1991 Awarische funde in Süddeutschland?, Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz 38/2, Mainz, 593−627.

Grbić, D.
1994 Predmeti od bronze iz vojnog utvrđenja Dijana, magistarska teza, Odeljenje za arheologiju Filozofskog fakulteta, Beograd.

Gabričević, M.
1986 Rtkovo − Glamija I – une forteresse de la basse époque, fouilles de 1980−1982, Ђердапске свеске III, Београд, 71−91.

Guillou, A.
1986 Les outils dans les Balkans du Moyen Age a nos jours I-II, Paris.

Garam, Е.
1992 Die münzdatierten Gräber der Awarenzeit, in: Awarenforschungen, ed. F. Daim, Wien 135−250. 1995 Das awarenzeitliche Gräberfeld von Tiszafüred, Budapest. 2001 Funde byzantinischer Herkunft in der Awarenzeit vom des 6. bis zum Ende des 7. Jahrhunderts, Budapest. 2002 Ketten und Schlüssel in frühawarenzeitlichen Frauengräber, Communicationes Archaeologicae Hungaricae 2002, Budapest, 153−178.

Гурулева, В. В.
1999 Византйские весовие знаки бывшего музея Русского Aрхеологического института в Kонстантинополе, Нумизматика и епиграфика XVI, Москва 1999, 82−98.

Hadad, S.
2001 Glass lamps from the Byzantine through Mamluk periods at Bet Shean, Israel, Journal of Glass Studies 43, New York, 63−76.

Гарашанин, M., Васић, M.
1980 Tрајанов мост – кастел Понтес, Ђердапске свеске I, Београд, 7−24.

Hahn, W.
1973 Moneta Imperii Byzantini: von Anastasius I bis Justinianus I (491-565), Wien. 1975 Moneta Imperii Byzantini: von Justinus II bis Phocas (565-610), Wien.

Гарашанин, М., Васић, М., Марјановић-Вујовић, Г.
1984 Tрајанов мост – Castrum Pontes (Извештај о археолошким истраживањима у 1980. години), Ђердапске свеске II, Београд, 25−54. 1987 Castrum Pontes (извештај о археолошким истраживањима у 1981. и 1982. години), Ђердапске свеске IV, Београд, 71−116.

Han, V.
1986 Objets en verre. Rtkovo − Glamija I, у: Ђердапске свеске III, Београд, 92−94.

Хараламбиева, А.
1993 Kоланни токи от IV-VII в. от Добричкия музей, Добруджа сборник 10, Добрич–Силистра, 32−46.

Гаврилова, А. А.
1965 Могильник Kудыргэ как источник по истории Aлтайских племен, Леннинград.

177

Harrison, R. M.
2000 Excavations at Saraçhane in Istanbul 1, Washington.

Jeremić, М., Milinković, М.
1997 Die Byzantinische Festung von Bregovina (Südserbien), Antiquité Tardive III, Paris, 209−225.

Henning, J.
1987 Südosteuropa zwischen Antike und Mittelalter: archäologische Beiträge zur Landwirtschaft des 1. Jahrtaunsend u. Z., Berlin.

Jordović, Č.
1996 The Roman Road in the Iron Gate Gorge, in: Roman Limes on the Middle and Lower Danube, ed. P. Petrović, Beograd, 257−258.

Isings, C.
1957 Roman glass from dated finds, Groningen−Djakarta.

Jовановић, A.
1978 Накит у римској Дарданији, Београд. 1984 Хајдучка воденица: касноантичко и рановизантијско утврђење, Старинар XXXIII−XXXIV, Београд, 319−331. 1984a Un petit trésor de monnaies de bronze de la forteresse protobyzantine près de Slatinska reka, Нумизматичар 7, Beograd, 31−35.

Иванишевић, В.
1987 Византијски новац са Београдске тврђаве, Нумизматичар 10, Београд, 88−106. 1988 Византијски новац (494−1092) из збирке Народног музеја у Пожаревцу, Нумизматичар 11, Београд, 87−97. 1990 Kасноантичко утврђење на Златном камену код Новог Пазара, Новопазарски зборник 14, Нови Пазар, 7−18.

Jовановић, А., Kораћ, М.
1984 Ушће Слатинске реке: рановизантијски кастел (извештај о археолошким истраживањима у 1980. години), Ђердапске свеске II, Београд, 191−193.

Ivanišević, V., Kazanski, M., Mastykova, A.
2006 Les nécropoles de Viminacium à l époque des Grandes Migrations, Paris.

Jovanović, A., Korać, М., Janković, Đ.
1986 L`Embouchure de la rivière Slatinska reka, Ђердапске свеске III, Београд, 378−400.

Ivanišević, V., Stamenković, S.
2009 “Glass Workshop” from Caričin Grad (Justiniana Prima) (u štampi).

Jovanović, B.
1964 Sip – rimski kastel, Arheološki pregled 6, Beograd, 57−59.

Ivanišević, V., Špehar, P.
2006 Early Byzantine Finds from Čečan and Gornji Streoc (Kosovo), Старинар LV, Београд, 133−158.

Kanitz, F.
1892 Römische Studien in Serbien, Wien.

Извори за Българската история III
1959 Извори за Българската история III, ур. И. Дуйчев et al., София.

Kаниц, Ф.
1985 Србија, земља и становништво од римског доба до краја XIX века II, Београд.

Jанковић, Ђ.
1981 Подунавски део области Aквиса у VI и почетком VII века, Београд. 1983 У сутону антике, у: Гамзиград: касноантички царски дворац, ур. Д. Срејовић, Београд, 99−119. 1983а Рановизантијски Гамзиград, у: Гамзиград, каснантички царски дворац, ур. Д. Срејовић, Београд, 120−141.

Katić, М.
1997 Grobovi s Gospina otoka u Solinu, Diadora 18−19, Zadar, 351−364.

Kazanski, М.
2002 La nécropole gallo-romaine et mérovingienne de Breny (Aisne)– d après les collections et les archives du Musée des Antiquités Nationales, Montagnac.

Jанковић, М.
1997 Сеоба народа, у: Aнтичка бронза Сингидунума, ур. С. Kрунић, Београд, 301−340.

Kiss, А.
1996 Das awarenzeitlich gepidische Gräbfelder von Kölked-Feketakapu A, Innsbruck. 2001 Das awarenzeitlich gepidische Gräbfelder von Kölked-Feketakapu B I-II, Budapest.

Jеremić, G.
2009 Saldum: Roman and Earlybyzantinefortifications, Belgrade.

178

Knific, Т.
1991 Arheologija o prvih stoletjih krščanstva na Slovenskem, in: Pismo brez pisave: arheologija o prvih stoletjih krščanstva na Slovenskem, ed. T. Knific, M. Sagadin, Ljubljana, 11−35.

Kovačević, Ј.
1977 Aварски каганат, Београд.

Kрунић, С.
1997 Мерни, медицински, козметички и други инструменти, у: Aнтичка бронза Сингидунума, ур. С. Kрунић, Београд, 231−260.

Kondić, J.
1996 The Earliest Fortifications of Diana, in: Roman Limes on the Middle and Lower Danube, ed. P. Petrović, Beograd, 81−86.

Künzl, E.
2002 Medizinische Instrumente der römischen Kaiserzeit im Römisch-Germanischen Zentralmuseum, Mainz.

Kondić, V.
1965 Antički i srednjevekovni lokaliteti na Dunavu od Dubravice do Radujevca, Arheološki pregled 7, Beograd, 70−91. 1978 Aрхеолошко благо Ђердапа, ур. В. Kондић, Београд. 1984 Le trésor de monnaies d’or de Hajdučka vodenica, in: Caričin Grad I, éd. N. Duval, V. Popović, Belgrade−Rome, 179−188. 1984a Les formes des fortifications protobyzantines dans la région des Portes de fer, in: Villes et peuplement dans l’Illyricum protobyzyntine (Actes du colloque organiséе par l’École française de Rome, Rome 12-14. 1982), Rome, 131−161. 1984b Босман, рановизантијско утврђење, Старинар XXXIII−XXXIV, Београд, 137−144. 1987 Statio cataractarum Diana, Ђердапске свеске IV, Beograd, 43−44.

Kuzmanov, G.
1992 Die lampen, in: Die spätantiken Befestigungen von Sadovec (Bulgarien), ed. S. Uenze, München, 223−233.

Laiou, A. E.
2002 The Human Resources, in: The Economic History of Byzantium from the seventh through fifteenth Century I, ed. A. E. Laiou, Washington, 48−55.

Лаловић, A.
1987 Oстава бронзаних и гвоздених предмета из Гамзиграда (Ромулиана), Зборник Историјског музеја Србије 24, Bеоград, 117−134. 1997 Налази стилуса из Гамзиграда (Ромулијана), Гласник Српског aрхеолошког друштва 13, Београд, 313−315.

Kондић, В., Поповић, В.
1977 Царичин Град. Утврђено насеље у византијском Илирику, Београд.

László, B. et al. (eds.)
1957 Intercisa I−II, Budapest.

Kondić, V., Zotović, Lj.
1971 Rimske i ranovizantijske tvrđave u Đerdapu, u: Materijali VI (VIII Kongres arheologa Jugoslavije, Bor 1969), Beograd, 38−45.

Lemerle, P.
1954 Invasions et migrations dans les Balkans depuis la fin de l’époque romaine jusqu’au VIIe siècle, Revue historique 211, Paris, 265−308.

König, G.
1987 Die Fingerkunkel aus Grab 156, in: Verenamünster Zurzach (Ausgrabungen und Bauutersuchung) – römische Strasse und Gräber, ed. K. Roth-Rubi, H. R. Sennhauser, Zürich, 129−144.

Любенова, В.
1981 Селището от римската и рановизантийската епоха, Перник I, София, 107−204.

Mădgearu, А.
2008 Fibulele turnate romano-bizantine, Materiale şi cercetări arheologice IV, Bucureşti, 99−155.

Kораћ, M.
1980 Kасноантичке и рановизантијске фортификације код Љубичевца и Ушћа Слатинске реке, magistarska teza, Odeljenje za arheologiju Filozofskog fakulteta, Beograd. 1996 Late roman and early Byzantine fort of Ljubičevac, in: Roman Limes on the Middle and Lower Danube, ed. P. Petrović, Beograd, 105−109.

Măgureanu, А.
2004 O cataramă de tip Păpa descoperită în fortificaţia romano-bizantină Halmyris (Murghiol, Jud. Tulcea), in: Prinos lui Petre Diaconu la 80 de ani, ed. I. Cândea, V. Sîrbu, M. Neagu, Brăila, 343−351.

179

Максимовић, Љ.
1964 O хронологији словенских упада на византијску територију крајем седамдесетих и почетком осамдесетих година VI века, Зборник радова Византолошког института VIII/2, Београд, 263−270. 1980 Северни Илирик у VI веку, Зборник радова Византолошког института XIX, Београд, 17−53.

Милинковић, М.
1985 Рановизантијско утврђење на Tупом кршу и околна утврђења у тутинској области, Новопазарски зборник 9, Нови Пазар, 47−54. 1985а Истраживања Jанка Шафарика у рудничком и чачанском округу и почеци aрхеологије у Србији, Гласник Српског археолошког друштва 2, Београд, 74−81. 1986 Градина на Jелици, Зборник радова Народног музеја XVI, Чачак, 47−60. 1995 Die Gradina auf dem Jelica Gebirge und die frühbyzantinischen Befestigungen in der Umgebung von Čačak, Antiquité tardive III, Paris, 203−225. 1998 Германска племена на Балкану: археолошки налази из времена сеобе народа, докторска дисертација, Одељење за археологију Филозофског факултета, Београд. 2001 Игле и стилуси са Градине на Jелици, Саопштења XXXIII−XXXIV, Београд, 123−139. 2002 Die byzantinische Höhenanlage auf der Jelica in Serbien – ein Beispiel aus dem nördlichen Illyricum des 6. Jh, Старинар XLI, Београд, 71−130. 2004 Aрхеологија моде као археологија идентитета, у: Ниш и Византија, други научни скуп, Ниш, 3-5. јун 2003, зборник радова II, ур. М. Ракоција, Ниш, 185−195. 2006 Vajuga, in: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde 32, Berlin − New York 2006, 32−34.

Мано-Zиси, Ђ. 1960 Ископавања на Царичином Граду 1953. и 1954. годинe, Старинар V−VI, Бeoград, 155−180.

Marsigli, L. F.
1726 Danubius Pannonico-Mysicus Observationibus Geographicis, Oastronomicis, Hydrographicis, Phisicis Perlustratus I−II, Hagae.

Martin, M.
1995 Tradition und Wandel der fübelgeschmückten frühmittelalterlichen Frauenkleidung, Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz 38, Mainz, 629−680.

Marušić, B.
1962 Neki nalazi iz vremena seobe naroda u Istri, Jadranski zbornik V, Rijeka−Pula, 159−187.

Menandar - Еxcerpta de legationibus
Menandar - Еxcerpta de legationibus, ed. De Boor, Berlin 1903.

Милошевић, П. Mikulčić, I.
2002 Spätantike und frühbyzаntinische Befestigungen in Nordmakedonien, München. 1984 Сип, касноантичко утврђење, Старинар XXXIII−XXXIV, Београд, 357−362.

Milošević, P., Jeremić, M. Микулчиќ, И., Лилчиќ, В.
1995 Фибули и појасни украси од 6. и 7. век во Македонија, Годишен зборник на Филозофски факултет Скопје 22 (48), Скопје, 255−275. 1986 Le castellum à Milutinovac, Ђердапске свеске III, Београд, 245−263.

Minić, D.
1968 Ušće Porečke reke: srednjevekovno naselje, nekropola i utvrđenje, Arheološki pregled 10, Beograd, 72−73. 1984 Поречка река: средњовековно насеље и некропола, Старинар XXXIII−XXXIV, Београд, 293−296.

Miletić, N.
1970 Ranosrednjovekovna nekropola u Rakovčanima, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu XXV, Sarajevo, 119−177.

Милићевић, М.
1876 Кнежевина Србија, Београд.

Mirković, М.
1968 Rimski gradovi na Dunavu u Gornjoj Meziji, 1986 Viminacium et Margum, Beograd. 2006 Sirmium, istorija rimskog grada od I do kraja VI veka, Sremska Mitrovica.

Mócsy, A.
1970 Gesellschaft und Romanisation in der römischen Provinz Moesia Superior, Budapest.

180

Могильников, В. А.
1981 Тюрки, у: Степи Евразии в эпоху средневековья, ур. С. А. Плетнева, Москва, 29−52.

Petrović, N., Pavlović, S.
1966 Hajdučka vodenica: ranovizantijsko utvrđenje, Arheološki pregled 8, Beograd, 99−100.

Morrisson, C.
1970 Catalogue des monnaies byzantines de la Bibliothèque Nationale I (491-711), Paris.

Petrović, P.
1970 Ušće Porečke reke: antičko utvrđenje i naselje, Arheološki pregled 12, Beograd, 60−62. 1976 Ниш у античко доба, Ниш. 1984 Поречка река, сабирни центар за снабдевање римских трупа у Ђердапу, Старинар XXXIII−XXXIV, Београд, 285−291. 1984а Брза Паланка – Егета: извештај о археолошким истраживањима у 1980. години – антика, Ђердапске свеске II, Београд, 153−159.

Morrisson, C., Popović, V., Ivanišević, V.
2006 Les Trésors monétaires byzantins des Balkans et d`Asie Mineure (491-713), Paris.

Morrisson, C., Sodini, J.–P.
2002 The Sixth-Century Economy, in: The Economic History of Byzantium from the seventh through fifteenth Century I, ed. A. E. Laiou, Washington, 171−220.

Petrović, P., Vasić, М. Mrkobrad, D.
1980 Arheološki nalazi seobe naroda u Jugoslaviji, Beograd. 1996 The Roman frontier in Upper Moesia: аrchaeological investigations in the Iron Gate area – main results, in: Roman Limes on the Middle and Lower Danube, ed. P. Petrović, Beograd, 15−26.

Oanţă-Margitu, R.
2006 Argamum ĭntre Imperiul Roman târziu şi „Barbari“ obiectele Mărunte ca ipostaze ale comunicării, in: A la recherched`une Colonie. Actes du Colloque International 40 ans de recherche arcéologique à Orgamè/Argamum. Bucarest-Tulcea-Jurilovca 3-5 octobre 2005, ed. M. Mănueu-Adameşteanu, Bucarest, 346−367.

Phillips, B.
1992 Circus Factions and Barbarian Dress in Sixth Century Constantinople, in: Awarenforschungen I, ed. F. Daim, Wien, 25−32.

Plesničar-Gec, Lj. Oberlander-Târnoveanu, E.
2001 From the Late Antiquity to Early Middle Ages: the Byzantine coins in the territories of the Iron Gates of the Danube from the second half of the 6th Century to the first half of the 8th Century, Etudes Byzantines et Post-Byzantines IV, Iaşi, 29−69. 1975 Poznoantičke staklene čaše iz Emone, u: Srednjovekovno staklo na Balkanu (V-XV vek), Zbornik radova sa međunarodnog savetovanja održanog od 22. do 24. aprila 1974. u Beogradu, Beograd, 49−51.

Pohl, W.
1988 Die Awaren. Ein Steppenvolk im Mitteleuropa 567-822. m. Chr, München. 2003 A non-Roman Empire in central Europe: The Avars, in: Regna end Gentes. The Relationship between Late Antique and Early Medieval Peoples and Kingdoms in the Transformation of the Roman World, ed. H-W. Goetz, J. Jarnut, W. Pohl, Leiden−Boston, 571−595.

Острогорски, Г.
1969 Историја Византије, Београд.

Petković, S.
1995 Rimski predmeti od kosti i roga sa teritorije Gornje Mezije, Beograd.

Петровић, Б.
1997 Накит, у: Античка бронза Сингидунума, ур. С. Крунић, Београд, 85−157.

Поповић, И.
1988 Античко оруђе од гвожђа у Србији, Београд. 1990 Les activités professionnelles à Caričin Grad vers la fin du VIe et le début du VIIe siécle d`aprés les outils de fer, in: Caričin Grad II, ed. B. Bavant, V. Kondić, J.-M. Spieser, Belgrade–Rome, 269−306.

Petrović, N.
1969 Hajdučka vodenica: kasnoantičko i ranovizantijsko utvrđenje, Arheološki pregled 11, Beograd, 98−100. 1970 Hajdučka vodenica – kasnoantičko i ranovizantijsko utvrđenje, Arheološki pregled 12, Beograd, 54−56.

181

Popović, Lj.
1968 Malo Golubinje: rimski castrum, Arheološki pregled 10, Beograd, 68−69. 1984 Вајуга-Караула: извештај о археолошким истраживањима у 1980. години, Ђердапске свеске II, Београд, 109. 1984a Мало и Велико Голубиње, римсковизантијско налазиште, Старинар XXXIII−XXXIV, Београд, 297−299.

Procopii De bellis
Procopii Caesarensis, De bellis, ed. J. Haury, Lipsiae 1906.

Prodanović, Lj., Zotović, M.
1964 Mihajlovac: antičko utvrđenje, Arheološki pregled 6, Beograd, 55−57.

Radić, V.
2006 The Byzantine coins from Diana (Zanes) on the Danubian limes, in: Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21-26 August 2006: Vol. III Abstracts and Communications, London, 116−117.

Поповић, М.
1983 Античко утврђење на Шарском кршу код Дуге пољане, Новопазарски зборник 7, Нови Пазар, 5−14. 1984 Утврђење на Кули у Калудри, Новопазарски зборник 8, Нови Пазар, 11−18. 1987 Светиња, нови подаци о рановизантијском Виминацијуму, Старинар XXXVIII, Београд, 1−37. 1999 Tvrđava Ras, Beograd.

Радичевић, Д.
2002 Археолошка истраживања на Лишкој Ћави у 2000. и 2001. години, Зборник радова народног музеја у Чачку XXXII, Чачак, 37−50.

Radman-Livaja, I.
2004 Militaria Sisciensia 1. Nalazi rimske vojne opreme iz Siska u fundusu Arheološkog muzeja u Zagrebu, Zagreb.

Поповић, М., Бикић, В.
2004 Комплекс средњовековне митрополије у Београду, Београд.

Popović, V.
1975 Les témoins archéologiques des invasions Avaro-Slaves dans l`Illyricum byzantine, Mélanges de l’école française de Rome 87, Rome, 445−504. 1978 Catalogue des monnaies byzantines du Musée de Srem, in: Sirmium VIII – Études de numismatique Danubienne, ed. Đ. Bošković et al., Rome−Belgrade, 181−193. 1979 La descente des Koutrigurs, des Slaves et des Avars vers la mer Égée: le témoignage de l’archéologie, Comptes rendus des l annee 1978, juillet−octobre, Paris, 597−648. 1984 Petits trésors et trésors demembrés de monnaies de bronze protobyzantins de Serbie, Нумизматичар 7, Београд, 57−82. 1987 Die süddanubischen Provinzen in der Spätantiken vom Ende des 4. bis zur Mitte des 5. Jahrhunderts, in: Die Völker Südosteuropas im 6. bis 8. Jahrhundert, ed. B. Hänsel, München, 95−139. 2003а Дезинтеграција и рурализација града у источном Илирику од 5. до 7. века н.е., Sirmium, град царева и мученика: сабрани радови о археологији и историји Сирмијума, Сремска Митровица, 239−258.

Ранков, J.
1980 Ископавања на Караташу (први претходни извештај 1978/79), Ђердапске свеске I, Београд, 50−60. 1984 Караташ - Statio cataractarum Dianaе. Јужна капија: извештај о археолошким истраживањима у 1980. години, Ђердапске свеске II, Београд, 7−10. 1987 Statio cataractarum Diana (Извештај о археолошким истраживањима у 1982. години), Ђердапске свеске IV, Београд, 5−36.

Рашковић, Д.
2003 Античко оруђе од гвожђа у збирци Народног музеја Крушевац, Крушевачки зборник 9/10, Крушевац, 81−100.

Рашковић, Д. и др.
2000 Рановизантијска утврђења у крушевачком окружју, Крушевац.

Riemer, Е.
2000 Romanische Grabfunde des 5-8. Jahrhunderts in Italien, Rahden/Westf.

Rosner, G. Prisci Fragmenta
Prisci Fragmenta,in: Historici graeci minori I, ed. L. Dindorf, Lipsiae 1870, 275-352. 1999 Das awarenzeitliche Gräberfeld in SzekslárdBogyiszló straße, Budapest.

Procopiii De aedificiis
Procopii Caesarensis, De Aedificiis, ed. J. Haury, Lipsiae 1913.

Russel, Ј.
1982 Byzantine instrumenta domestica from Anemurium: the significance of context, in: City, Town and Countryside in the Early Byzantine era, ed. R. L. Hohlfelder, New York, 133−154.

182

Ružić, М.
1994 Rimsko staklo u Srbiji, Beograd.

Tabula Peutingeriana
1976 Tabula Peutingeriana I−II. Codex Vindobonensis, Graz.

Sams, G. К.
1982 The weighing implements, in: Yassi Ada vol. I: A seventh-Century Byzantine Shipwerk, ed. G. F. Bass, F. H. Van Doorninck Jr., 217−230.

Teodor, D. Gh.
1997 Fibules byzantines des Ve−VIIe siècle dans l`espace Carpato−Danubiano−Pontique, Etudes byzantines et post-bzyantines III, Bucureşti, 69−91.

Schilbach, E.
1970 Byzantinische Metrologie, München.

Theophylacti Simocattae historiae
Theophylacti Simocattae historiae, ed. C. De Boor, Lipsiae 1887.

Schulze-Dörrlamm, M.
2002 Byzantinische Gürtelschnallen und Gürtelbeschläge im Römisch-Germanischen Zentralmuseum I, Mainz.

Tomović, M.
1984 Mihajlovac – Blato: une forteresse de la basse antiquité, Ђердапске свеске III, Београд, 401−431. 1984a Текија, керамика са утврђења, Старинар XXXIII−XXXIV, Београд, 345−353. 1987 Les tours fortifiées de la basse antiquité sur le limes des Portes de Fer, Archaeologia Iugoslavica 24, Ljubljana, 91−100.

Sheperd, J. D.
1999 The Glass, in: Nicopolis ad Istrum, a Roman to Early Byzantine city. The pottery and glass, ed. A. G. Poulter, London.

Сретеновић, M.
1984 Мокрањске стене − вишеслојно налазиште: извештај o археолошким истраживањима у 1980. години) , Ђердапске свеске II, Београд, 221−225.

Topić, S., Milenković, M.
1982 Ušće Slatinske reke – srednjevekovno nalazište VI-X veka, Arheološki pregled 22, Beograd, 122−123.

Stančev, D.
1995 Grabungen im Kastell Iatrus von 1984 bis 1988, in: Iatrus Krivina V, Berlin, 123−130.

Török, G.
1975 The Kiskorös Pohibuj – Macko – Dulo Cemetery, in: Avar finds in the Hungarian National Museum: Cemeteries of the Avar Period (567-829) in Hungary 1, ed. I. Kovrig, Budapest, 284−304.

Swoboda, E.
1939 Forschungen am Obermösischen Limes, Wien.

Шасел, J.
1983 Речна пловидба и привреда у античком Подунављу, у: Пловидба Дунавом и његовим притокама кроз векове, ур: В. Чубриловић, Београд, 97−108.

Tudor, D.
1974 Sucidava, Craiova.

Uenze, S.
1966 Die Schnallen mit Riemenschlaufe aus dem 6. und 7. Jahrhundert, Bayerische Vorgeschichtblätter 31, München, 142−181. 1992 Die kleinfunde, in: Die spätantiken Befestigungen von Sadovec (Bulgarien), ed. S. Uenze, München, 137−199.

Špehar, P.
2008 Obrada kamena u Caričinom Gradu, u: Francusko-srpska saradnja u oblasti arheologije, ur. V. Ivanišević, Beograd, 91−101. 2008a Late Antique and Early Byzantine fortifications in Bosnia and Herzegovina (hinterland of the province of Dalmatia), in: Höhensiedlungen zwischen Antike und Mittelalter, ed. H. Steuer, V. Bierbrauer, Berlin − New York, 559−594. 2008b Касноантичка и рановизантијска утврђења у Босни и Херцеговини (залеђе провинције Далмацијe), Зборник за историју Босне и Херцеговине 5, Београд, 17−48. 2010 Danubian limes between Lederata and Aquae during the Migration period, in: The ponto-danubian Therritory during the Great Migration Period (5th−6th Century), ed. V. Ivanišević, J. Tejral, M. Kazanski (u štampi).

Vagalinski, L.
1994 Zur Frage der ethnischen Herkunft der späten Strahlebfibeln (Finger- oder Bügelfibeln) aus dem Donau−Karpaten−Becken (M. 6. −7. Jh.), Zeitschrift für Archäologie 28, Berlin, 261−305.

Валтровић, M.
1888 Две римске опеке с натписом, Старинар V/1, Београд, 19−22.

183

Varsik, V.
1992 Byzantinische Gürtel Schnallen im Mittleren und Unteren Donauraum im 6. und 7. Jahrhundert, Slovenská Arheológia XL-1, Nitra, 77−108.

Vučković-Todorović, D.
1961 Iskopavanja kod Donjeg Milanovca i u Prahovu, u: Limes u Jugoslaviji I, ur. M. Grbić, Beograd, 137−139. 1962 Brza Palanka, Arheološki pregled 4, Beograd, 208−210. 1967 Ušće Porečke reke − antičko utvrđenje, Arheološki pregled 9, Beograd, 62−65. 1969 Ušće Porečke reke: rimsko-vizantijsko utvrđenje, Arheološki pregled 10, Beograd, 104−107.

Васић, M.
1983 Налаз солида Теодосија II у каструму Понтес, Нумизматичар 6, Београд, 99−111. 1984 Чезава – Castrum Novae, Старинар XXXIII−XXXIV, Београд, 91−122. 1997 Late Roman bricks with stamps from the fort Transdrobeta, in: Mélanges d`histoire et d`epigraphie offerts á Fanoula Papazoglou par ses élèves á l`occasion de son quatre-vingtième anniversaire, ed. M. Mirković et al., Beograd, 149−177. 1999 Transdrobeta (Pontes) in the Late Antiquity, in: Der Limes an der unteren Donau von Diokletian bis Heraklios, ed. G. Von Bülow, A. Milčeva, Sofia, 27−35.

Waldbaum, J. C.
1983 Metalwork finds from Sardis: the finds through 1974, Harward−London.

Werner, J.
1950 Slawische Bügelfibeln des 7. Jahrhunderts, in: Reinecke Festschrift, ed. G. Behrens, J. Werner, Mainz, 150−172. 1961 Ranokarolinška pojasna garnitura iz Mogorjela kod Čapljine (Hercegovina), Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu XV−XVI, Sarajevo, 235−242.

Vasić, M., Kondić, V.
1986 Le limes romain et paléobyzantin des Portes de Fer, in: Studien zu den Militärgrenzen Roms III, Stuttgart, 542−560.

Whitby, M.
2007 The Late Roman Army and the Defence of the Balkans, in: The Transition to Late Antiquity on the Danube and beyond, ed. A. G. Poulter, Oxford, 135−161.

Vetters, H.
1948 Der Vogel auf der Stangeein Kultzeichen, Jahreshefte des Österreichischen Archäologischen Institutes in Wien XXXV, Wien, 131−150. 1950 Dacia Ripensis, Schriften der Balkankommission XI/1, Wien, 3−60.

Yelda Olcay, B.
2001 Lighting methods in the Byzantine period and findings of glass lamps in Anatolia, Journal of Glass Studies 43, New York, 77−87.

Vida, T., Völling, T.
2000 Das slawische Brandgräberfeld von Olympia, Rahden/Westf.

Zeiller, J.
1918 Les origines chrétientês dans les provinces danubiennnes de l`empire romain, Paris.

Vinski, Z.
1958 O nalazima 6. i 7. stoljeća u Jugoslaviji sa posebnim osvrtom na ostavštinu iz vremena prvog avarskog kaganata, Opuscula archaeologica III, Zagreb, 3−57. 1974 Kasnoantički starosjedioci u salonitanskoj regiji prema arheološkoj ostavštini predslavenskog supstrata, Vjesnik za arheologiju i historiju dalmatinsku LXIX, Split, 5−87.

Zuckerman, C.
2004 L’ Armée, in: Le Monde Byzantine I: l`Empire romain d`Orient (330-641), ed. C. Morrisson, Paris, 143−180.

Живић, М.
2003 Felix Romvliana: 50 година одгонетања, Зајечар.

ВИИНЈ I
2007 Византијски извори за историју народа Југославије I, ур. Г. Острогорски, Београд.

Живковић, T.
2004 Црквена организација у српским земљама (рани средњи век), Београд.

Vitelli, K. D.
1982 The lamps, in: Yassi Ada I: a seventh-century Byzantine Shipwerk, ed. G. F. Bass, F. H. Van Doorninck Jr., 189−201.

184

TABLE

T. I Hajdučka vodenica (24, 30), Dijana (34), Pontes (1, 4, 6, 10, 12, 16, 21, 31, 35, 37, 40, 41), Mihajlovac−Blato (3), Mora Vagei (15); razmera 2:3

187

T. II Ušće Porečke reke (61), Hajdučka vodenica (57, 68), Sip (45), Dijana (48, 52−54, 59, 62−64), Pontes (56, 57), Rtkovo − Glamija I (65), Ljubičevac−Glamija (50−51), Mihajlovac−Blato (58), Mora Vagei (67); razmera 2:3

188

T. III Dijana (69−70, 75−77, 81, 88), Pontes (86), Korbovo (83), Mora Vagei (72), Akve (71, 73, 78, 80−81, 84−85, 87); razmera 2:3

189

T. IV Dijana (91, 101), Pontes (94), Rtkovo − Glamija I (98), Mora Vagei (102), Akve (89−90, 92, 95−97, 99, 103); razmera 2:3

190

T. V Hajdučka vodenica (122), Dijana (115, 121, 130), Pontes (104, 105), Akve (100, 106−109, 118−119, 124−126, 127); razmera 2:3

191

T. VI Ušče Porečke reke (135, 140), Dijana (132−134, 137, 139, 143−147, 152, 160), Pontes (151), Rtkovo − Glamija I (131, 149), Mihajlovac−Blato (136); razmera 2:3

192

T. VII Hajdučka vodenica (166, 186), Dijana (167, 173−174, 176−182, 189−191), Donje Butorke (187), Pontes (164, 169, 188), Rtkovo − Glamija I (165, 168), Egeta (172), Borđej (183); razmera 2:3

193

T. VIII Dijana (192−194, 198−203, 206), Rtkovo − Glamija I (195), Ljubičevac−Glamija (204), Mihajlovac-Blato (197), Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (203); razmera 2:3

194

T. IX Hajdučka vodenica (211), Dijana (209, 213, 222), Rtkovo − Glamija I (207, 214), Ljubičevac−Glamija (210), Akve (208); razmera 2:3

195

T X Hajdučka vodenica (239−241), Dijana (235, 237, 250, 252, 254), Mihajlovac−Blato (251), Akve (242−249), Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (238); razmera 2:3

196

T. XI Hajdučka vodenica (280), Dijana (271), Rtkovo − Glamija I (257−258, 272, 274−275, 280), Borđej (255); razmera 2:3

197

T. XII Hajdučka vodenica (286), Dijana (306), Rtkovo − Glamija I (297−299), Egeta (291), Borđej (292); razmera 2:3

198

T. XIII Dijana (307−313, 316−317), Pontes (319), Borđej (329); razmera 2:3

199

T. XIV Sip (352); Dijana (330, 331, 334), Pontes (332, 336, 349, 351), Rtkovo − Glamija I (335); razmera 2:3

200

T. XV Hajdučka vodenica (357), Pontes (355, 357), Akve (353); razmera 2:3

201

T. XVI Hajdučka vodenica (361, 363), Dijana (364−365); razmera 2:3

202

T. XVII Hajdučka vodenica (366, 371), Dijana (384), Akve (367); razmera 2:3

203

T. XVIII Dijana (379−383); razmera 2:3

204

T. XIX Dijana (385−386); razmera 1:3

205

T. XX Sip (388), Dijana (387); razmera 1:3

206

T. XXI Dijana (391, 396−397), Pontes (389), Ljubučevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (392); razmera 1:3

207

T. XXII Dijana (402), Pontes (398, 400, 403); razmera 1:3

208

T. XXIII Hajdučka vodenica (412), Dijana (410, 411, 418), Mihajlovac−Blato (415, 425); razmera 1:3

209

T. XXIV

Dijana (426), Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (420); razmera 2:3

210

T. XXV Ušće Porečke reke (432), Dijana (425, 431); razmera 2:3

211

T. XXVI

Hajdučka vodenica (434), Sip (455), Dijana (448, 453−454), Pontes (443), Rtkovo − Glamija I (439, 456), Milutinovac (451); razmera 2:3

212

T. XXVII

Dijana (458, 461, 472), Pontes (473); razmera 2:3

213

T. XXVIII Dijana (480, 482−483, 486), Mora Vagei (479), Akve (478, 481, 491); razmera 2:3

214

T. XXIX Dijana (488, 495, 513, 516), Rtkovo − Glamija I (514−515), Donje Butorke (484), Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (490); razmera 2:3
215

T. XXX Hajdučka vodenica (522, 523), Dijana (496−497, 506, 508, 511, 517−520, 525−526, 530), Pontes (500, 521), Rtkovo − Glamija I (498, 512), Ljubičevac−Glamija (529), Milutinovac (524), Mora Vagei (528), Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (527); razmera 2:3

216

T. XXXI Ušće Porečke reke (534), Donje Butorke (531), Pontes (536), Mihajlovac−Blato (535), Akve (533); razmera 2:3

217

T. XXXII Sip (541), Dijana (540, 546), Rtkovo − Glamija I (542), Borđej (545), Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (547); razmera 2:3

218

T. XXXIII

Dijana (550−551, 553−555), Rtkovo − Glamija I (548, 561, 568); razmera 2:3

219

T. XXXIV

Hajdučka vodenica (580, 584, 589, 617), Sip (569), Dijana (571−574, 616), Pontes (592), Rtkovo − Glamija I (570, 576, 593); razmera 1:3

220

T. XXXV Dijana (624, 637, 647−648), Pontes (626, 636, 638, 644), Rtkovo − Glamija I (619, 622−623), Mora Vagei (635, 647−648); razmera 2:3

221

T. XXXVI Veliko Golubinje (652), Dijana (649, 651, 653, 656, 658), Pontes (657), Mora Vagei (655); razmera 2:3

222

T. XXXVII

Dijana (666−667, 672, 673, 676), Rtkovo − Glamija I (659), Egeta (668), Mihajlovac−Blato (669); razmera 2:3

223

T. XXXVIII Ušće Porečke reke (728), Dijana (677−678, 699, 730), Pontes (693, 695), Rtkovo − Glamija I (679, 682, 686, 729), Egeta (684); razmera 1:3

224

T. XXXIX Ušće Porečke reke (709, 711, 725), Dijana (703−704, 708, 713, 726), Pontes (712, 715), Rtkovo − Glamija I (698, 718, 727), Ušće Slatinske reke (724), Ljubičevac−Glamija ili Ušće Slatinske reke (716); razmera 2:3
225

T. XL Ušće Porečke reke (745), Hajdučka vodenica (738), Dijana (739, 740, 743−744), Rtkovo − Glamija I (731, 737, 741, 746), Mihajlovac−Blato (742); razmera 2:3

226

T. XLI Ušće Porečke reke (754), Sip (751), Dijana (748−750, 752−753, 756), Mihajlovac−Blato (747, 755); razmera 2:3, osim 755−756 razmera 1:3

227