ΛÏŒγος λα΄ Περί του Αγίου

ΠνεÏ​µατος
Αγ. ΓρηγÏŒριος ο ΘεολÏŒγος
ΑπÏŒ το «Μιλάει ο ΓρηγÏŒριος ο ΘεολÏŒγος», Εποπτεία Εισαγωγή - Επιλογή: Στυλ. Γ. ΠαπαδÏŒπουλος, ΕκδÏŒσεις
Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, 1991.
Μετάφραση: ΔιονÏ​σιος ΚακαλÎτρης
Ο ΛΑ ' ΛÏŒγος είναι ο σπουδαιÏŒτερος απÏŒ τους ΘεολογικοÏ​ς
ΛÏŒγους του αγ. Γρηγορίου. Εκφωνήθηκε στο ναÏŒ της αγ.
Αναστασiας στην ΚωνσταντινοÏ​πολη, το 380, πιθανÏŒν κατά το
διάστηµα µεταξÏ​ Ιουλίου και Νοεµβρίου. Είναι η πρÏŽτη φορά
που σε ειδική πραγµατεία, αφιερωµÎνη στο άγιο ΠνεÏ​µα,
οµολογείται και καταδεικνÏ​εται η θεÏŒτητα και το οµοοÏ​σιο
του αγ. ΠνεÏ​µατος. Ο ΓρηγÏŒριος διακηρÏ​σσει την ορθή πίστη
της Εκκλησίας ÏŒτι «εκ φωτÏŒς του ΠατρÏŒς φως
καταλαµβάνοντες τον ΥιÏŒν εν φωτί τω ΠνεÏ​µατι» (§ 3).
Καταρρίπτει, στη συνÎχεια, τους συλλογισµοÏ​ς των
αιρετικÏŽν ΠνευµατοµÎ¬χων µε θεολογικά επιχειρήµατα (§ 4-21)
και τÎλος, απαντÏŽντας στο επιχείρηµα ÏŒτι στην αγία Γραφή
δεν δηλÏŽνεται ρητά η θεÏŒτητα του ΠνεÏ​µατος, παραθÎτει
πλήθος χωρίων, ÏŒπου υποδεικνÏ​εται η θεÏŒτητα του
ΠνεÏ​µατος (§ 29-30). Αλλά και το ίδιο το ΠνεÏ​µα τÏŽρα,
σÏ​µφωνα µε το ΓρηγÏŒριο, φανερÏŽνει στοÏ​ς αξίους βαθÏ​τερα
και σαφÎστερα οτι είναι ΘεÏŒς, Îνα απÏŒ τα τρία πρÏŒσωπα της
µιας θεÏŒτητας (§ 26).
3. Εκείνοι, λοιπÏŒν, oι οποίοι είναι δυσαρεστηµÎνοι και µε
σφοδρÏŒτητα υπερασπίζονται το «γράµµα», επειδή εµείς τάχα
εισάγουµε κάποιον ξÎνο και παρείσακτο ΘεÏŒ, να ξÎρουν καλά
ÏŒτι φοβοÏ​νται εκεί που δεν υπάρχει φÏŒβος. Και ας γνωρίζουν
σαφÏŽς, ÏŒτι κάλυµµα της ασÎβειάς τους είναι η φιλία του
«γράµµατος», ÏŒπως θα φανεί εντÏŒς ολίγου, ÏŒταν, ÏŒσο είναι
δυνατÏŒν, θα ανατρÎψουµε τα επιχειρήµατά τους. Εµείς βÎβαια
Îχουµε τÏŒση πίστη στη θεÏŒτητα του ΠνεÏ​µατος, το οποίο
λατρεÏ​ουµε, ÏŽστε απÏŒ ΑυτÏŒ θ' αρχίσουµε το λÏŒγο για το ΘεÏŒ,
αναφÎροντας τις ίδιες εκφράσεις για την Τριάδα, Îστω κι αν
φανεί σε µερικοÏ​ς πολÏ​ τολµηρÏŒ. «Î‰ταν το φως το αληθινÏŒ,
το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που Îρχεται στον κÏŒσµο», ο
ΠατÎρας. «Î‰ταν το φως το αληθινÏŒ, το οποίο φωτίζει κάθε
άνθρωπο που Îρχεται στον κÏŒσµο», ο ΥιÏŒς. «Î‰ταν το φως το
αληθινÏŒ, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που Îρχεται στον
κÏŒσµο», ο άλλος Παράκλητος· «Î®ταν» και «Î®ταν» και «Î®ταν»·
ÏŒµως Îνα «Î®ταν» υπάρχει. «Φως» και «φως» και «φÏŽς», αλλά
Îνα φως, Îνας ΘεÏŒς. ΑυτÏŒ είναι εκείνο που ο Δαβίδ
παλαιÏŒτερα κατανÏŒησε, ÏŒταν Îλεγε· «στο φως σου θα δοÏ​µε το
φως». Και τÏŽρα εµείς και Îχουµε ιδεί και διακηρÏ​σσουµε ÏŒτι
κατανοοÏ​µε τον ΥιÏŒ ως φως που προÎρχεται απÏŒ φως, τον ΠατÎρα, µÎσα στο φως, του
ΠνεÏ​µατος. Έτσι Îχουµε µια
σÏ​ντοµη και απλή θεολογία για την Τριάδα. ÎŒποιος θÎλει να
περιφρονήσει ÏŒσα λεε, ας τα περιφρονήσει. Κι ÏŒποιος θÎλει ν'
αµαρτάνει, ας αµαρτάνει· εµείς κηρÏ​σσουµε αυτÏŒ που Îχουµε
καταλάβει καλά. Και αν απÏŒ εδÏŽ κάτω δεν ακουγÏŒµαστε, σε
υψηλÏŒ βουνÏŒ θ' ανεβοÏ​µε και θα φωνάξουµε. Θα «υψÏŽσουµε»
το ΠνεÏ​µα, δεν θα φοβηθοÏ​µε. Και αν φοβηθοÏ​µε, (αυτÏŒ θα
γίνει) ÏŒχι την ÏŽρα που κηρÏ​σσουµε, αλλά ÏŒταν σιωποÏ​µε
(ησυχάζουµε).
4. Αν υπήρξε χρÏŒνος κατά τον οποίο δεν υπήρχε ο Πατήρ, αλλο

τÏŒσο υπήρξε χρÏŒνος που δεν υπήρχε ο ΥιÏŒς. Και αν υπήρξε
χρÏŒνος που δεν υπήρχε ο ΥιÏŒς, τÏŒτε υπήρξε χρÏŒνος που δεν
υπήρχε οÏ​τε το άγιο ΠνεÏ​µα. Αν το Îνα υπήρχε απÏŒ την αρχή,
τÏŒτε και τα τρία υπήρξαν το ίδιο. ΤολµÏŽ να πω, πως αν το Îνα
υποβιβάσεις, οÏ​τε τα άλλα δÏ​ο να εξυψÏŽσεις. Ποια άραγε
ωφÎλεια υπάρχει απÏŒ µÎ¯α ατελή θεÏŒτητα; ΑκÏŒµη περισσÏŒτερο,
τι είδους θεÏŒτητα είναι αυτή, αν δεν είναι τÎλεια; Κατά
κάποιον τρÏŒπο δεν υπάρχει, εάν δεν Îχει την αγιÏŒτητα· και
πÏŽς θα την Îχει, αν δεν Îχει το ΠνεÏ​µα; ΕκτÏŒς εάν υπάρχει
άλλη αγιÏŒτητα εκτÏŒς απÏŒ το ΠνεÏ​µα· ας µας πει κάποιος πως
αυτή κατανοείται αλλιÏŽς. Αν ÏŒµως η αγιÏŒτητα είναι το
ΠνεÏ​µα, πÏŽς τÏŒτε δεν υπήρχε απÏŒ την αρχή; Σαν να ήταν
καλλίτερο για τον ΘεÏŒ να υπήρξε ποτÎ ατελής και χωρίς το
ΠνεÏ​µα. Αν δεν υπήρξε απÏŒ την αρχή το ΠνεÏ​µα, τÏŒτε
τοποθετείται στην ίδια κατηγορÎ¯α µε µÎνα1, ακÏŒµη κι αν
δηµιουργήθηκε λίγο πριν απÏŒ µÎνα. ΔιÏŒτι ως προς το χρÏŒνο
εµείς αντιδιαστελλÏŒµαστε απÏŒ τον ΘεÏŒ. Εάν τοποθετείται το
ΠνεÏ​µα στην ίδια κατηγορÎ¯α µε µÎνα, πÏŽς εµÎνα µε θεοποιεί ή
πÏŽς µε ενÏŽνει µε τη θεÏŒτητα;
5. ÎŒµως θ' ασχοληθÏŽ για χάρη σου λίγο περισσÏŒτερο µε το
θεα αυτÏŒ. ÎŒσα Îχουν σχÎση βÎβαια µε την αγία Τριάδα
επεξηγήσαµε και προηγουµÎνως. Oι Σαδδουκαίοι κατ' αρχήν,
νÏŒµισαν ÏŒτι δεν υπάρχει καθÏŒλου το άγιο ΠνεÏ​µα, οÏ​τε βÎβαια
άγγελοι, οÏ​τε ανάσταση· δεν ξÎρω γιατί περιφρÏŒνησαν
εντελÏŽς τις τÏŒσες µαρτυρίες της Παλαιάς Διαθήκης. ΑπÏŒ
τους Έλληνες πάλι, oι περισσÏŒτεροι θεολÏŒγοι και ÏŒσοι
βρίσκονται πιο κοντά στη δική µας αλήθεια, το συνÎλαβαν µε
τη φαντασία τους, ÏŒπως µου φαίνεται· σχετικά ÏŒµως µε την
ονοµασία του διαφοροποιήθηκαν, καλÏŽντας το «νου του
παντÏŒς» και «θÏ​ραθεν νου» και άλλες σχετικÎς ονοµασίες2.
ΑπÏŒ τους δικοÏ​ς µας σοφοÏ​ς τÏŽρα, άλλοι το εξÎλαβαν ως
ενÎργεια, άλλοι ως κτίσµα, αλλοι ως ΘεÏŒ και άλλοι δεν ξÎρουν
πιο απÏŒ τα δÏ​ο αυτά, σεβÏŒµενοι τη Γραφή, διÏŒτι, ÏŒπως
ισχυρίζονται, δεν φανÎρωσε καθαρά οÏ​τε το Îνα οÏ​τε το άλλο.
Και γι' αυτÏŒ οÏ​τε το σÎβονται, οÏ​τε το περιφρονοÏ​ν,
κρατÏŽντας κάπως µÎ¯α µÎση στάση γι' αυτÏŒ, µÎ¬λλον ÏŒµως πολÏ​
άθλια. Απ' ÏŒσους πάλι το θεÏŽρησαν ΘεÏŒ, άλλοι είναι ευσεβείς
µÏŒνο µÎχρι τη σκÎψη, ενÏŽ άλλοι τολµοÏ​ν να εκφράζουν την
ευσÎβεια και µε τα χείλη. Άκουσα ακÏŒµη άλλους σοφÏŒτερους ν'
αξιολογοÏ​ν τη θεÏŒτητα. Αυτοί λοιπÏŒν, ÏŒπως και µεις, τρία
οµολογοÏ​ν µε ττ νου τους ÏŒτι υπάρχουν, τÏŒσο ÏŒµως
διαχωρίζονται µεταξÏ​ τους, ÏŽστε το µεν Îνα (δηλ. τον
ΠατÎρα) και ως προς την ουσία και ως προς τη δÏ​ναµη να
παρουσιάζουν αÏŒριστο· το άλλο (τον ΥιÏŒ), ως προς τη δÏ​ναµη,ÏŒχι ÏŒµως ως προς την
ουσÎ¯α· το τρίτο (το ΠνεÏ​µα) και ως
προς τα δÏ​ο περιγραπτÏŒ· µε άλλον τρÏŒπο µιµοÏ​νται αυτοÏ​ς
που ονοµÎ¬ζουν «δηµιουργÏŒ» και «συνεργÏŒ» και «λειτουργÏŒ» τα
πρÏŒσωπα, εκλαµβάνοντας τη σειρά των ονοµÎ¬των και
διαβάθµιση των προσÏŽπων που αντιπροσωπεÏ​ουν.
7. ΕδÏŽ ο δικÏŒς σου λÏŒγος· oι σφενδÏŒνες ας µπουν σε δράση, oι
συλλογισµοί ας γίνουν περίπλοκοι. Οπωσδήποτε, ή αγÎννητο
είναι το ΠνεÏ​µα ή γεννητÏŒ. Και αν είναι αγÎννητο, τÏŒτε δÏ​ο
είναι τα άναρχα. Εάν πάλι είναι γεννητÏŒ, πάλι θα
υποδιαιρÎσεις· ή απÏŒ τον ΠατÎρα προÎρχεται τοÏ​το, ή απÏŒ τον
ΥιÏŒ. Και αν βÎβαια γεννιÎται απÏŒ τον ΠατÎρα, τÏŒτε υπάρχουν
δÏ​ο γιοι και αδελφοί. Αν

θÎλεις, φτιάξε τους και διδÏ​µους, ή τον Îνα µεγαλÏ​τερο και
τον άλλο νεÏŽτερο, αφοÏ​ είσαι τÏŒσο φιλοσÏŽµατος. Εάν πάλι
Îχει φανεί απÏŒ τον ΥιÏŒ, λÎγει, µας φανερÏŽνεται και
ΘεÏŒς-εγγονÏŒς! Τι πιο παράξενο απÏŒ αυτÏŒ θα µποροÏ​σε να
υπάρξει; Αυτή είναι η γλÏŽσσα ÏŒσων είναι σοφοί στο να
πράττουν το κακÏŒ, µη θÎλοντας να γράφουν τα καλά. ÎŒµως
εγÏŽ, αν Îβλεπα ÏŒτι είναι αναγκαία η διαίρεση, θα δεχÏŒµουν τις
πραγµατικÏŒτητες που εκφράζει, χωρίς να φοβάµαι να τις
κατονοµÎ¬σω. ΟÏ​τε ÏŒµως, επειδή ο ΥιÏŒς είναι ΥιÏŒς σÏ​µφωνα µε
κάποια ανÏŽτερη σχÎση που Îχουν µεταξÏ​ τους, εξαιτίας του
ÏŒτι δεν θα µποροÏ​σαµε µε άλλο τρÏŒπο παρά µÏŒνο Îτσι να
δείξουµε ÏŒτι προÎρχεται απÏŒ τον ΘεÏŒ και είναι οµοοÏ​σιος,
πρÎπει να νοµισθεί ÏŒτι είναι απαραίτητο ÏŒλες τις επίγειες
ονοµασίες και µÎ¬λιστα αυτÎς που δηλÏŽνουν συγγÎνεια, να τις
µεταφÎρουµε στο ΘεÏŒ. Ή µÎ®πως θα εκλάβεις και αρσενικοÏ​
γÎνους τον ΘεÏŒ σÏ​µφωνα µε τον λÏŒγο αυτÏŒ, επειδή ονοµÎ¬ζεται
ΘεÏŒς και Πατήρ; και ως κάποιο θηλυκÏŒ τη θεÏŒτητα, σÏ​µφωνα
µε το γÎνος των λÎξεων και ουδÎτερο το ΠνεÏ​µα, επειδή δεν
γεννάει; Κι αν µας πεις και αυτÏŒ το κωµικÏŒ, ÏŒτι δηλαδή ο ΘεÏŒς
γÎννησε τον ΥιÏŒ αφοÏ​ συνενÏŽθηκε µε τη θÎλησή του, σÏ​µφωνα
µε κάποιες παλιÎς ανοησίες και µυθοπλασίες, τÏŒτε µας
εισήχθη κάποιος αρσενικοθήλυκος ΘεÏŒς του Μαρκίωνα και
του Ουαλεντίνου, ο οποίος εφεÏ​ρε µε το νοÏ​ του τους νÎους
αιÏŽνες3.
8. ΑφοÏ​ λοιπÏŒν δεν δεχÏŒµαστε την πρÏŽτη σου διαίρεση
σÏ​µφωνα µε την οποία δεν υπάρχει τίποτε ενδιάµεσο µεταξÏ​
αγÎννητου και γεννητοÏ​, αµÎσως χάνονται µαζί µε την
περίφηµη διαίρεσή σου oι αδελφοί και oι εγγονοί, oι οποίοι
χάθηκαν, ÏŒπως ακριβÏŽς ενÏŒς πολυπλÏŒκου δεσµοÏ​ του οποίου,
αφοÏ​ λÏ​θηκε ο πρÏŽτος κÏŒµπος και υποχÏŽρησαν µαζί, µη
Îχοντας θÎση πλÎον στη θεολογία. ΠοÏ​ τάχα θα τοποθετήσεις
το εκπορευτÏŒ, πες µου, το οποίο διαφαίνεται στο µÎσον της
δικής σου διαιρÎσεως και το οποίο εισάγεται απÏŒ κάποιον
καλÏ​τερο απÏŒ σÎνα θεολÏŒγο, το Σωτήρα µας; ΕκτÏŒς εάν τη
φράση εκείνη που λÎγει: «Το ΠνεÏ​µα το Άγιο, το οποίο
εκπορεÏ​εται απÏŒ τον ΠατÎρα», την Îβγαλες απο τα δικά σου
ευαγγÎλια για να φτιάξεις µια τρίτη δική σου Διαθήκη· το
οποίο, εφÏŒσον εκπορεÏ​εται απÏŒ εκεί, δεν είναι κτίσµα· εφÏŒσον
πάλι δεν είναι γεννητÏŒ, δεν είναι ΥιÏŒς· εφÏŒσον, τÎλος,
βρίσκεται στο µÎσον µεταξÏ​ αγεννήτου καί γεννητοÏ‹, είναι ο
ΘεÏŒς. Και Îτσι, πιο ισχυρÏŒς απÏŒ τις διαιρÎσεις σου. Τι είναι
αυτή η εκπÏŒρευση; Πες µου εσÏ​ τι είναι η αγεννησία τουΠατρÏŒς, κι εγÏŽ θα σου
εξηγήσω τη γÎννηση του ΥιοÏ​ και την
εκπÏŒρευση του ΠνεÏ​µατος και θα παραφρονήσουµε και oι δÏ​ο
καθÏŽς θα ζητάµε να εξερευνήσουµε τα µυστήρια του ΘεοÏ​. Και
αυτά ποιοί θα τα κάνουν; Εµείς, oι οποίοι δεν µποροÏ​µε οÏ​τε
αυτά που βρίσκονται στα πÏŒδια µας να εννοήσουµε, οÏ​τε την
άµµο των θαλασσÏŽν και τις σταγÏŒνες της βροχής και τις
ηµÎρες της αιωνιÏŒτητας να υπολογίσουµε, ακÏŒµη περισσÏŒτερο
δε, να εισÎλθουµε στα βάθη του ΘεοÏ​ και να κάνουµε λÏŒγο για
την άρρητη και πÎρα απÏŒ κάθε λογική κατανÏŒηση φÏ​ση του
ΘεοÏ​.
9. Τι λοιπÏŒν είναι αυτÏŒ, λÎγει, το οποίο λείπει απÏŒ το ΠνεÏ​µα
για να είναι αυτÏŒ ΥιÏŒς; ΔιÏŒτι αν δεν Îλειπε κάτι, θα ήταν ΥιÏŒς.
Εµείς ισχυριζÏŒµαστε ÏŒτι δεν του λείπει τίποτε· διÏŒτι δεν είναι
ελλειπής ο ΘεÏŒς. Ο τρÏŒπος της φανερÏŽσεως, για να το πω

Îτσι, ή η διαφορά της σχÎσεως που Îχουν µεταξÏ​ τους,
δηµιουργεί και τη διαφορά που Îχουν στην ονοµασία τους.
ΔιÏŒτι τίποτε δεν λείπει απÏŒ τον ΥιÏŒ για να είναι ΠατÎρας
-εφÏŒσον δεν είναι Îλλειψη η υιÏŒτητα-, αλλά παρά ταÏ​τα δεν
είναι ΠατÎρας. Ή δεν λείπει κάτι απÏŒ τον ΠατÎρα για να είναι
ΥιÏŒς· δεν είναι ÏŒµως ΥιÏŒς ο ΠατÎρας. Αλλά oι ÏŒροι αυτοί δεν
εκφράζουν κάποια Îλλειψη, οÏ​τε ελάττωση κατά την ουσία.
ΑυτÏŒ το ÏŒτι «δεν Îχει γεννηθεί» Τον µεν ΠατÎρα, το ÏŒτι «Îχει
γεννηθεί» Τον δε ΥιÏŒ και το ÏŒτι «εκπορεÏ​εται» αυτÏŒ το οποίο
ακριβÏŽς λÎγεται άγιο ΠνεÏ​µα ονÏŒµασε, για να διασÏŽζεται το
ασÏ​γχυτο των τριÏŽν υποστάσεων µÎσα και στη µÎ¯α φÏ​ση και
το Îνα µεγαλείο της θεÏŒτητας. ΟÏ​τε πράγµατι ο ΥιÏŒς είναι
ΠατÎρας, διÏŒτι Îνας είναι ο ΠατÎρας, αλλά είναι ÏŒτι είναι ο
ΠατÎρας. ΟÏ​τε το ΠνεÏ​µα είναι ΥιÏŒς, αν και προÎρχεται απÏŒ
τον ΘεÏŒ, διÏŒτι Îνας είναι ο Μονογενής, αλλά είναι ÏŒ,τι ο ΥιÏŒς.
Ένα είναι και τα τρία, ως προς τη θεÏŒτητα, και το Îνα είναι
τρία ως προς τις ιδιÏŒτητες· Îτσι ÏŽστε, οÏ​τε το Îνα είναι
ÏŒπως το κατανοοÏ​σε ο ΣαβÎλλιος, οÏ​τε τα τρία να είναι της
τωρινής πονηρής διαιρÎσεως.
10. Τι λοιπÏŒν; Είναι ΘεÏŒς το ΠνεÏ​µα; ΒεβαιÏŒτατα. Και τι άλλο,
είναι οµοοÏ​σιο; ΑσφαλÏŽς, εφÏŒσον είναι ΘεÏŒς.
12. Αλλά ποιος προσκÏ​νησε ποτÎ το ΠνεÏ​µα; ίσχυρίζεται (ο
αιρετικÏŒς). Ποιος (απÏŒ τους αγίους) της Παλαιάς ή της
Καινής Διαθήκης; Ποιος προσευχήθηκε σ' αυτÏŒ; ΠοÏ​ είναι
γραµµÎνο ÏŒτι πρÎπει να το προσκυνοÏ​µε ή να προσευχÏŒµαστε σ'
αυτÏŒ; Και απÏŒ ποÏ​ το Îχεις πάρει; Την πιο πλήρη αιτιολÏŒγηση
θα τη δÏŽσουµε αργÏŒτερα, ÏŒταν συζητήσουµε για τις αλήθειες
της πίστεως που δεν απαντουν στην Γραφή. ΤÏŽρα θα είναι
αρκετÏŒ να ποÏ​µε µÏŒνο αυτÏŒ: Το ΠνεÏ​µα είναι αυτÏŒ, µÎσα απÏŒ το
οποίο προσκυνοÏ​µε τον ΘεÏŒ και µε τη βοήθεια του οποίου
προσευχÏŒµαστε. ΔιÏŒτι ΠνεÏ​µα λÎγει η Γραφή πως είναι ο ΘεÏŒς
και αυτοί που τον λατρεÏ​ουν πρÎπει να τον λατρεÏ​ουν µε τη
δÏ​ναµη του ΠνεÏ​µατος, που φανερÏŽνει την αλήθεια. Και αλλοÏ​
λÎγει πάλι η Γραφή: Εµείς δεν ξÎρουµε οÏ​τε τι οÏ​τε πÏŽς να
προσευχηθοÏ​µε. Το ΠνεÏ​µα ÏŒµως µεσιτεÏ​ει το ίδιο στο ΘεÏŒ
για µας µε στεναγµοÏ​ς που δεν µποροÏ​ν να εκφραστοÏ​ν µε
λÎξεις. Και αλλοÏ​: Θα προσευχηθÏŽ µε το ΠνεÏ​µα, θα
προσευχηθÏŽ και µε το νου, δηλαδή µε το νου και το ΠνεÏ​µα.
Το να προσκυνÏŽ λοιπÏŒν το ΠνεÏ​µα ή να προσεÏ​χοµαι, δεν µου
φαίνεται ÏŒτι είναι τίποτε άλλο παρα το ÏŒτι το ίδιο το ΠνεÏ​µα προσφÎρει στον εαυτÏŒ του
την προσευχή και την προσκÏ​νηση,
Ποιος απÏŒ τους Îνθεους και απÏŒ αυτοÏ​ς, που γνωρίζουν πολÏ​
καλÏŒ, δεν θα επαινοÏ​σε αυτÏŒ το πράγµα, ÏŒτι δηλαδή η
προσκÏ​νηση του ενÏŒς, και των τριÏŽν είναι προσκÏ​νηση, αφοÏ​
είναι οµÏŒτιµη και στα τρία πρÏŒσωπα η αξία και η θεÏŒτητα; Και
βÎβαια οÏ​τε εκείνο που λÎγεται στη Γραφή θα φοβηθÏŽ, ÏŒτι
δηλαδή τα πάντα Îχουν γίνει µÎσω του ΥιοÏ​, σαν να ήταν Îνα
απÏŒ τα πάντα και το άγιο ΠνεÏ​µα. ΔιÏŒτι, τα πάντα ÏŒσα Îχουν
γίνει λÎγει η Γραφή, ÏŒχι απλÏŽς τα πάντα χωρίς περιορισµÏŒ.
ΟÏ​τε βÎβαια περιλαµβάνεται ο ΠατÎρας, οÏ​τε ÏŒσα δεν Îχουν
γίνει. ΑπÏŒδειξε πρÏŽτα ÏŒτι Îχει γίνει µÎσα στο χρÏŒνο, και τÏŒτε
απÏŒδοσÎ το στον ΥιÏŒ και συναρίθµησÎ το µε τα κτίσµατα. ÎŒσο
εσÏ​ δεν το αποδεικνÏ​εις, αυτή η περιεκτική φράση δεν θα σε
βοηθήσει στην ασÎβειά σου. ΔιÏŒτι αν Îχει γίνει, οπωσδήποτε
δια του ΧριστοÏ​ Îχει γίνει. ΟÏ​τε εγÏŽ ο ίδιος θα το αρνηθÏŽ.
Εάν ÏŒµως δεν Îχει γίνει, πÏŽς είναι Îνα απÏŒ τα πάντα ή Îχει

γίνει µÎσω του ΧριστοÏ​; ΣταµÎ¬τα λοιπÏŒν ν' ατιµÎ¬ζεις και τον
ΠατÎρα περιφρονÏŽντας το Μονογενή ΥιÏŒ του - διÏŒτι είναι
ατιµÎ¯α για τον ΠατÎρα, θεωρÏŽντας κτίσµα το Ï​ψιστο (τον
ΥιÏŒ), να τον στερείς απÏŒ τον ΥιÏŒ Του -και τον ΥιÏŒ
περιφρονÏŽντας το ΠνεÏ​µα. ΔιÏŒτι (ο ΥιÏŒς) δεν είναι δηµιουργÏŒς
κάποιου δοÏ​λου ÏŒµοιου µ' αυτÏŒν, αλλ' αυτÏŒς που συνδοξάζεται
µε τον οµÏŒτιµÏŒ του, το ΠνεÏ​µα. Τίποτε απÏŒ την αγία Τριάδα να
µη βάλλεις στην ίδια κατηγορÎ¯α µε σÎνα, για να µην πÎσεις εσÏ​
απÏŒ την Τριάδα. Και µε κανÎνα τρÏŒπο να µην περικÏŒψεις τη µÎ¯α
φÏ​ση και εξίσου άξια σεβασµοÏ​, διÏŒτι αν κάτι καθαιρÎσεις απÏŒ
τα τρία πρÏŒσωπα, θα Îχεις καθαιρÎσει µαζί του το σÏ​νολο, ή
µÎ¬λλον θα Îχεις ξεπÎσει εσÏ​ απ' ÏŒλα. ΚαλÏ​τερα να σχηµατίσεις
µÎ¯α ατελή ιδÎα για τον τρÏŒπο της ενÏŽσεως, παρά ν'
αποτολµÎ®σεις µια τÏŒσο µεγάλη ασÎβεια.
13. Έφτασε ÏŒµως ο λÏŒγος µας και σε αυτÏŒ το ουσιαστικÏŒ
κεφάλαιο· και στενάζω βÎβαια, διÏŒτι ζήτηµα το οποίο είχε
σβήσει απÏŒ παλιά και είχε υποχωρήσει µπροστά στην αλήθεια,
τÏŽρα αναζωπυρÏŽνεται. Είναι ανάγκη ÏŒµως ν'αντιταχθοÏ‹µε
στους φλÏ​αρους και να µη νικηθοÏ​µε λÏŒγω της απουσίας µας,
µε το να Îχουµε λÏŒγο και να συνηγοροÏ​µε υπÎρ του
ΠνεÏ​µατος. Εάν, λÎγει, υπάρχει ΘεÏŒς και ΘεÏŒς καί ΘεÏŒς, πÏŽς
δεν υπάρχουν τρεις Θεοί; Και πÏŽς αυτÏŒ που δοξολογείται, δεν
είναι πολυαρχία; Ποιοί είναι αυτοί που λÎνε τÎτοια πράγµατα;
Εκείνοι, oι οποίοι είναι τελειÏŒτεροι στην ασÎβεια, ή και εκείνοι
που ανήκουν στη δεÏ​τερη κατηγορία, εννοÏŽ δηλαδή αυτοÏ​ς
που είναι κάπως σÏŽφρονες σχετικά µε τον ΥιÏŒ; Η µÎ¯α µου
απάντηση θα είναι κοινή και για τους δÏ​ο, η άλλη µου
απάντηση θα είναι ιδιαίτερη για τους δεÏ​τερους. Η απάντησή
µου λοιπÏŒν προς τους τελευταίους είναι αυτή: Τι λÎτε σε µας
τους τριθεÎ​τες εσείς που σÎβεστε τον ΥιÏŒ, αλλά
επαναστατήσατε κατα του ΠνεÏ​µατος; Εσείς δεν είσαστε
διθεÎ​τες; Εάν επιπλÎον αρνείσθε και την προσκÏ​νηση του
ΜονογενοÏ​ς, Îχετε σαφÏŽς ταχθεί µε το µÎρος των αντιπάλων.
Και τÏŒτε γιατί να σας φερÏŒµαστε φιλάνθρωπα σαν τάχα να µην
είσαστε εντελÏŽς νεκρωµÎνοι; Αν ÏŒµως σÎβεσθε τον ΥιÏŒ και
πιστεÏ​ετε ορθα και σωτήρια µÎχρι αυτÏŒ το σηµείο, τÏŒτε θα
σας ρωτήσουµε: Ποιος είναι ο λÏŒγος της διθεÎ​ας σας, αν
κατηγορηθείτε γι' αυτÏŒ; Εαν υπάρχει κάποια απάντηση συνετή, αποκριθείτε και
δείξτε και σε µας τον τρÏŒπο ν'
απαντάµε. ΔιÏŒτι µε ÏŒποια επιχειρήµατα θ' αποκροÏ​σετε εσείς
την διθεÎ​α, αυτά θ' αρκÎσουν και σε µας για ν' αποκροÏ​σουµε
τήν τριθεÎ​α. Κι Îτσι θα νικάµε χρησιµοποιÏŽντας εσάς τους
κατήγορους ως συνήγορους. Τι πιο γενναίο απ' αυτÏŒ;
14. Αλλά πÏŽς θ' αγωνιστοÏ​µε και θ' αποκριθοÏ​µε ενάντια και
στους δÏ​ο; Για µας Îνας ΘεÏŒς υπάρχει, διÏŒτι µÎ¯α είναι η
θεÏŒτητα. Και στο Îνα αναφÎρονται τα προερχÏŒµενα απÏŒ αυτÏŒ,
ακÏŒµη κι αν θεωροÏ​νται τρία. ΔιÏŒτι δεν είναι άλλο απÏŒ τα
πρÏŒσωπα περισσÏŒτερο ΘεÏŒς και άλλο λιγÏŒτερο ΘεÏŒς οÏ​τε
υπάρχει άλλο προγενÎστερο και άλλο µεταγενÎστερο· οÏ​τε
χωρίζονται ως προς το θÎληµα, οÏ​τε διαιροÏ​νται ως προς τη
δÏ​ναµη. ΟÏ​τε είναι δυνατÏŒν να βρίσκει κανÎνας σ' αυτά, κάτι
απ' αυτά που Ï​πάρχουν στα κτιστά ÏŒντα, που µποροÏ​ν να
διαχωριστοÏ​ν. Αλλά εάν πρÎπει να εκφραστοÏ​µε µε συντοµÎ¯α, η
θεÏŒτητα είναι αδιαίρετη, αν και διακρίνεται σε πρÏŒσωπα. Και
ÏŒπως συµβαίνει µε τρεις ήλιους oι οποίοι είναι ενωµÎνοι
µεταξÏ​ τους: µÎ¯α είναι η Îκχυση του φωτÏŒς. Οταν λοιπÏŒν

αναβλÎψουµε προς τη θεÏŒτητα και την πρÏŽτη αιτία και τη
µοναρχία, Îνα είναι αυτÏŒ που µας εµφανίζεται. ÎŒταν πάλι
αναβλÎψουµε σ'αυτά, στα οποία ενυπάρχει η θεÏŒτητα και τα
οποία προÎρχονται αχρÏŒνως απÏŒ την πρÏŽτη αιτία Îχοντας
την ίδια δÏŒξα, τÏŒτε τρία είναι τα προσκυνοÏ​µενα.
15. ÎŒµως, τι θα ισχυρίζονταν, δεν υπάρχει και στους Έλληνες
µÎ¯α θεÏŒτητα, ÏŒπως διδάσκουν ÏŒσοι απÏŒ εκείνους φιλοσοφοÏ​ν
βαθÏ​τερα, και για µας δεν υπάρχει µÎ¯α ανθρωπÏŒτητα, ÏŒλο
δηλαδή το ανθρÏŽπινο γÎνος; Αλλά ÏŒµως υπάρχουν γι' αυτοÏ​ς
πολλοί θεοί και ÏŒχι Îνας, ÏŒπως και άνθρωποι πολλοί; Εκεί
ÏŒµως το Îνα µπορεί η κοινωνία να το φανταστεί µÏŒνο µε τη
σκÎψη· τα δε επιµÎρους άτοµα είναι διαχωρισµÎνα στον Ï​ψιστο
βαθµÏŒ µεταξÏ​ τους και ως προς το χρÏŒνο και ως προς τα
πάθη και ως προς τη δÏ​ναµη. ΔιÏŒτι εµείς oι άνθρωποι δεν
είµαστε µÏŒνο σÏ​νθετοι, αλλά και αντίθετοι και µεταξÏ​ µας
αλλά και µε τον ίδιο µας τον εαυτÏŒ, µη παραµÎνοντας απÏŒλυτα
οι ίδιοι οÏ​τε και για µια µÎρα, αλλά ÏŒχι ÏŒλη τη ζωή µας, αλλά
και σωµατικά και ψυχικά συνεχÏŽς αλλάζουµε και
µεταβαλλÏŒµαστε. Δεν ξÎρω µÎ¬λιστα, µÎ®πως και oι άγγελοι
(µεταβάλλονται) και ÏŒλη η ανÏŽτερη φÏ​ση µετά την Τριάδα,
Îστω κι αν µερικοί είναι απλοί και περισσÏŒτερο παγιωµÎνοι
προς το καλÏŒ, επειδή είναι πλησίον του Ï​ψιστου ΑγαθοÏ​.
21. ΠολλÎς φορÎς και πάλι επανÎρχεσαι και µας κατηγορείς
ÏŒτι δεν στηριζÏŒµαστε στην αγία Γραφή (για να καταδείξουµε
τη θεÏŒτητα του ΠνεÏ​µατος). ÎŒτι βÎβαια δεν είναι ξÎνο το
ΠνεÏ​µα, οÏ​τε παρείσακτο, αλλά και στους αγίους της
Παλαιάς Διαθήκης και στους σηµερινοÏ​ς φανερÏŽνεται και
αποκαλÏ​πτεται, Îχει ήδη αποδειχθεί απÏŒ πολλοÏ​ς, oι οποίοι
ασχολήθηκαν µ' αυτÏŒ, ÏŒσοι βÎβαια αφοÏ​ µελÎτησαν ÏŒχι µε
ραθυµÎ¯α ή Îπιπολαιδτητα τις θείες γραφÎς, αλλά διÎσχισαν το
«γράµµα» και Îσκυψαν να δουν µÎσα απÏŒ αυτÏŒ, αξιÏŽθηκαν να
δουν την κρυµµÎνη οµορφιά και καταυγάσθηκαν απÏŒ το
φωτισµÏŒ της γνÏŽσεως4.
25. ΔÏ​ο λαµπρÎς αλλαγÎς του τρÏŒπου της ζωής µας Îχουν
γίνει στο διάβα ÏŒλου του χρÏŒνου, oι οποίες και δÏ​ο Διαθήκες
καλοÏ​νται, και σεισµοί της γης, διÏŒτι αποτελοÏ​ν µÎ¯α περιβÏŒητη πραγµατικÏŒτητα. Η
πρÏŽτη είναι η µετάβαση απÏŒ τα
είδωλα στο νÏŒµο και η δεÏ​τερη απÏŒ το νÏŒµο στο ΕυαγγÎλιο.
ÎŒµως και τρίτος σεισµÏŒς µας Îχει αναγγελθεί, η µετάσταση
δηλαδή απÏŒ το εδÏŽ στα εκεί, τα µη πλÎον κινοÏ​µενα και
σαλευÏŒµενα. ΑυτÏŒ Îχουν πάθει και oι δÏ​ο Διαθήκες. Τι είναι
αυτÏŒ; Δεν µετακινήθηκαν ξαφνικά, οÏ​τε µε την πρÏŽτη κίνηση
για πραγµατοποίηση του εγχειρήµατος. Για ποιο λÏŒγο; ΔιÏŒτι
είναι αναγκαίο να ξÎρουµε. Για να µην πιεσθοÏ​µε αλλά να
πεισθοÏ​µε. ΔιÏŒτι αυτÏŒ που γίνεται παρα τη θÎλησή µας, δεν
είναι µÏŒνιµο, ÏŒπως ακριβÏŽς ÏŒσα συγκρατοÏ​νται βίαια απÏŒ τα
ρεÏ​µατα και τα φυτά. ÎŒµως αυτÏŒ που γίνεται µε τη θÎλησή
µας, και µονιµÏŒτερο είναι και ασφαλÎστερο. Το Îνα είναι Îργο
αυτοÏ​ που µας εξαναγκάζει, το άλλο είναι δικÏŒ µας· και το Îνα
πάλι είναι Îργο της επιείκειας του ΘεοÏ​, το άλλο της
τυραννικής εξουσίας. Δεν ενÏŒµισε λοιπÏŒν ÏŒτι πρÎπει χωρίς να
θÎλουµε να µας κάνει καλÏŒ, αλλά να µας ευεργετεί, ÏŒταν εµείς
το θÎλουµε. Γι' αυτÏŒ, για παιδαγωγικοÏ​ς και ιατρικοÏ​ς
λÏŒγους, άλλα αφαιρεί απÏŒ τα πατροπαράδοτα Îθιµα και άλλα
επιτρÎπει, υποχωρÏŽντας λίγο σε αυτά που δίνουν χαρά. Έτσι,
ÏŒπως ακριβÏŽς κάνουν και oι γιατροί στους αρρÏŽστους,

δηλαδή για να γίνει αποδεκτή η θεραπεÎ¯α µε φάρµακα,
αλλάζουν επιτήδεια τη γεÏ​ση τους µε προÏŠÏŒντα περισσÏŒτερο
ευχάριστα. ΔιÏŒτι δεν είναι εÏ​κολη η αλλαγή σ' αυτά που είχαν
γίνει συνήθεια και τιµοÏ​νταν για µεγάλο χρονικÏŒ διάστηµα. Τι
εννοÏŽ δηλαδή; Η πρÏŽτη αλλαγή περιÎκοψε βÎβαια τα είδωλα,
αλλά επÎτρεψε τις θυσίες· η δεÏ​τερη αλλαγή κατάργησε τις
θυσίες, αλλά δεν εµπÏŒδισε την περιτοµÎ®. Επειτα, ÏŒταν
οριστικά συµβιβάστηκαν µε αυτή την αφαίρεση, τÏŒτε
παραδÎχτηκαν και την παραχÏŽρηση που είχε γίνει σ' αυτοÏ​ς,
δηλαδή oι Ιουδαίοι τίς θυσίες και oι χριστιανοί την περιτοµÎ®.
Και Îγιναν απÏŒ εθνικοί ιουδαίοι και απÏŒ ιουδαίοι χριστιανοί,
αφοÏ​ οδηγήθηκαν ανεπαίσθητα προς το ΕυαγγÎλιο µε αυτÎς
τις επιµÎρους αλλαγÎς. Θα σε πείσει γι' αυτÏŒ ο ΠαÏ​λος, ο
οποίος προερχÏŒµενος απÏŒ περιτοµÎς και αγνισµοÏ​ς Îλεγε:
«ÎŒσο για µÎνα αδελφοί µου, γιατί µε καταδιÏŽκουν, εάν
κηρÏ​ττω την αναγκαιÏŒτητα της περιτοµÎ®ς;». Εκείνο ήταν
σηµείο οικονοµÎ¯ας αυτÏŒ είναι δείγµα της τελειÏŒτητας.
26. Με αυτÏŒν τον τρÏŒπο µπορÏŽ να εικάζω ÏŒ,τι αφορα στην
θεολογία, ÏŒσο ÏŒµως είναι δυνατÏŒν, απÏŒ τ' αντίθετα. ΔιÏŒτι,
πράγµατι εκεί, απÏŒ τις αφαιρÎσεις γίνεται η αλλαγή· εδÏŽ ÏŒµως
µε τις προσθήκες επιτυγχάνεται η τελειÏŒτητα. ΒÎβαια, Îτσι
είναι. Εκήρυττε φανερÏŒ η Παλαιά Διαθήκη τον ΠατÎρα και
αµυδρÏŒτερα τον ΥιÏŒ. ΦανÎρωσε η Καινή Διαθήκη τον ΥιÏŒ,
υπÎδειξε τη θεÏŒτητα του ΠνεÏ​µατος. Δρα τÏŽρα το ΠνεÏ​µα,
κάνοντάς µας σαφÎστερη τη φανÎρωσή του. ΔιÏŒτι δεν θα ήταν
ασφαλÎς, χωρίς πρωτÏ​τερα να οµολογηθεί η θεÏŒτητα του
ΠατρÏŒς, να κηρÏ​σσεται φανερÏŒ ο ΥιÏŒς οÏ​τε προτοÏ​ να γίνει
παραδεκτή η θεÏŒτητα του ΥιοÏ​, να «επιφορτισθοÏ​µε» µε το
ΠνεÏ​µα το άγιο, για να χρησιµοποιήσω µÎ¯α Îκφραση λίγο
τολµηρÏŒτερη· µÎ®πως κινδυνεÏ​σουν και στο κατά δÏ​ναµη,
ÏŒπως ακριβÏŽς µε ÏŒσους, oι οποίοι αφοÏ​ φάνε πάνω απÏŒ την
αντοχή τους βαραίνουν και αφοÏ​ προσβάλουν την δράση πάνω
απÏŒ τη δÏ​ναµη κοιτάζοντας το φως του ήλιου την καθιστοÏ​ν
ασθενÎστερη. ΑντιθÎτως, µε τις βαθµιαίες προσθήκες και ÏŒπως είπε ο Δαβίδ, µε τις
αναβάσεις και µε τις απÏŒ δÏŒξα σε
δÏŒξα προÏŒδους και προκοπÎς, το φως της Τριάδας θα λάµψει
στους πιο φωτισµÎνους. Και νοµÎ¯ζω, ÏŒτι γι' αυτÏŒ τον λÏŒγο και
στους µαθητÎς επιδηµεί σταδιακά, ανάλογα µε την ικανÏŒτητα
εκείνων που το δÎχονται, δηλαδή στην αρχή του Ευαγγελίου,
µετά το πάθος, µετά την Ανάληψη, ÏŒταν επιτελεί τα θαÏ​µατα,
ÏŒταν εµφυσείται και ÏŒταν εµφανίζεται ως πÏ​ρινες γλÏŽσσες.
Και απÏŒ τον ΙησοÏ​ φανερÏŽνεται σταδιακά, ÏŒπως θα
διαπιστÏŽσεις κι εσÏ​ ο ίδιος, αν µελετήσεις µε περισσÏŒτερο
επιµÎλεια: Θα παρακαλÎσω, λÎγει η Γραφή, τον ΠατÎρα να σας
δÏŽσει άλλον Παράκλητο, το ΠνεÏ​µα της αληθείας, για να µη
νοµÎ¯σει κανÎνας ÏŒτι είναι αντίθετος απÏŒ το ΘεÏŒ και πως µιλάει
απÏŒ κάποια άλλη εξουσία. Έπειτα «θα στείλει» ο ΠατÎρας,
αλλά «στο ÏŒνοµÎ¬ µου» αφοÏ​ άφησε στην άκρη το «θα ρωτήσω»,
το «θα στείλει» διατήρησε. Στην συνÎχεια µε το «θα στείλω»
διακήρυξε το δικÏŒ του αξίωµα· κατÏŒπιν µε το «θα Îλθει»
διακηρÏ​σσεται η εξουσία του ΠνεÏ​µατος.
27. ΒλÎπεις, λοιπÏŒν, σταδιακοÏ​ς φωτισµοÏ​ς που µας φωτίζουν
και την τάξη της θεολογίας, την οποία καλÏ​τερα να τηροÏ​µε
και εµείς, και οÏ​τε να τη φανερÏŽνουµε µια και καλή, οÏ​τε να
την αποκρÏ​πτουµε τελείως. ΔιÏŒτι το Îνα δείχνει Îλλειψη
διακρίσεως, το άλλο αθεÎ​α. Και το Îνα πάλι µπορεί να βλάψει

τους άπιστους, ενÏŽ το άλλο ν' αποδιÏŽξει τους δικοÏ​ς µας.
ÎŒµως, αυτÏŒ το οποίο ίσως ήλθε και στο µυαλÏŒ άλλων, αλλά
εγÏŽ θεωρÏŽ καρπÏŒ της δικής µου διανοίας, θα το προσθÎσω σ'
αυτά, που Îχουν ήδη ειπωθεί. Κατά τον Σωτήρα ήσαν µερικά,
για τα οποία Îλεγε στους µαθητÎς ÏŒτι δεν µποροÏ​σαν τÏŒτε να
τα βαστάσουν, αν και είχαν χορτάσει µε διδασκαλίες, ίσως για
τους λÏŒγους που ανÎφερα, και γι' αυτÏŒ δεν τα αποκάλυψε.
Έλεγε πάλι, ÏŒτι ÏŒλα αυτά θα µας τα διδάξει το άγιο ΠνεÏ​µα,
ÏŒταν θα κατÎλθει. Ένα απÏŒ αυτά (που θα µας διδάξει) είναι,
νοµÎ¯ζω, και ή ίδια η θεÏŒτητα του ΠνεÏ​µατος, η οποία
αποσαφηνίζεται αργÏŒτερα, αφοÏ​ µετά την αποκατάσταση του
Σωτήρα, τυχαίνει να είναι ÏŽριµη και καταληπτή η γνÏŽση,
αφοÏ​ κανÎνας πλÎον δεν απιστεί στο θαÏ​µα. Τι λοιπÏŒν θα ήταν
πιο µεγάλο, αυτÏŒ που εκείνος υποσχÎθηκε ή αυτÏŒ που το
ΠνεÏ​µα δίδαξε; Εάν βÎβαια πρÎπει σαν κάτι µεγάλο να
νοµÎ¯ζουµε καί άξιο της µεγαλοπρÎπειας του ΘεοÏ​, αυτÏŒ το
οποίο υπÏŒσχεται, ή αυτÏŒ το οποίο διδάσκεται.
28. Ετσι λοιπÏŒν πιστεÏ​ω γι' αυτά και µακάρι Îτσι να πιστεÏ​ω
εγÏŽ, και ÏŒποιος µου είναι αγαπητÏŒς. Να τιµÎ¬µε δηλαδή ως ΘεÏŒ
τον ΠατÎρα, ΘεÏŒ τον ΥιÏŒ, ΘεÏŒ το ΠνεÏ​µα το άγιο, τρεις oι
ιδιÏŒτητες, αλλά µÎ¯α η θεÏŒτητα, χωρίς να διαιρείται ως προς
τη δÏŒξα, την τιµÎ® και τη βασιλεία, ÏŒπως θεολÏŒγησε κάποιος
απÏŒ τους θεοφÏŒρους άνδρες λίγο προγενÎστερα. Και ÏŒποιος
δεν πιστεÏ​ει Îτσι ή προσαρµÏŒζεται ανάλογα µε τις
περιστάσεις, αλλάζοντας συνεχÏŽς την πίστη του και
σκÎπτεται µε επιπολαιÏŒτητα, γι' αυτά που είναι τÏŒσο
σπουδαία, ας µη δει τον ήλιο ν' ανατÎλλει, ÏŒπως λÎγει η Γραφή,
οÏ​τε τη δÏŒξα της ουράνιας λαµπρÏŒτητας. ΔιÏŒτι αν το ΠνεÏ​µα
δεν είναι προσκυνητÏŒν, πÏŽς µε θεÏŽνει µε το βάπτισµα;
Αν πάλι προσκυνείται, πÏŽς να µη λατρεÏ​εται; Και αν
λατρεÏ​εται, πÏŽς δεν είναι ΘεÏŒς; Το Îνα εξαρτάται απÏŒ το
άλλο, κι Îτσι Îχουµε πράγµατι µÎ¯α χρυσή και σωτήρια αλυσίδα.ΑπÏŒ το ΠνεÏ​µα συµβαίνει
η αναγÎννηση σε µας απÏŒ την
αναγÎννηση ακολουθεί η ανάπλαση και απÏŒ την ανάπλαση η
επίγνωση της αξίας εκείνου που µας ανÎπλασε.
29. Αυτά λοιπÏŒν θα µποροÏ​σε να πει κανÎνας, αν προÏ‹πÎθετε
ÏŒτι δεν υπάρχει στην Γραφή. Ήδη ÏŒµως θα Îλθει σε σÎνα το
πλήθος των µαρτυριÏŽν, µε τις οποίες θ' αποδειχθεί ÏŒτι
αναφÎρεται και µε το παραπάνω µÎσα στην αγία Γραφή η
θεÏŒτητα του ΠνεÏ​µατος, σε ÏŒσους βÎβαια δεν είναι πολÏ​
ανÏŒητοι, οÏ​τε αποξενωµÎνοι απÏŒ το ΠνεÏ​µα. ΣκÎψου λοιπÏŒν τα
εξής: ΓεννιÎται ο ΧριστÏŒς; Το ΠνεÏ​µα προηγείται· βαπτίζεται;
ΑυτÏŒ δίνει µαρτυρÎ¯α· δÎχεται πειρασµοÏ​ς; Τον οδηγεί.
Επιτελεί θαÏ​µατα; Τον συνοδεÏ​ει. ΑνÎρχεται; Τον διαδÎχεται.
Ποιο άραγε απÏŒ τα µεγάλα και απ' ÏŒσα κάνει ο ΘεÏŒς, δεν µπορεί
το ΠνεÏ​µα; Ποια πάλι ονοµασία δεν Îχει απ' ÏŒσες Îχει ο ΘεÏŒς
εκτÏŒς απÏŒ την αγεννησία και τη γÎννηση; ΔιÏŒτι Îπρεπε να
µείνουν oι ιδιÏŒτητες στον ΠατÎρα και στον ΥιÏŒ, για να µην
υπάρχει σÏ​γχυση στη θεÏŒτητα, η οποία και τ' άλλα οδηγεί σε
τάξη και κοσµιÏŒτητα. ΕγÏŽ φρίττω αναλογιζÏŒµενος τον
πλοÏ​το των ονοµασιÏŽν του ΠνεÏ​µατος και σε πÏŒσες απÏŒ
αυτÎς δείχνουν την ασÎβειά τους αυτοί που επιτίθενται στο
ΠνεÏ​µα. ΛÎγεται λοιπÏŒν ΠνεÏ​µα ΘεοÏ​, ΠνεÏ​µα ΧριστοÏ​, νους
ΧριστοÏ​, ΠνεÏ​µα Κυρίου, το ίδιο επίσης ΚÏ​ριος, ΠνεÏ​µα
υιοθεσίας, αληθείας, ελευθερίας· ΠνεÏ​µα σοφίας, συνÎσεως,
θελήσεως, δυνάµεως, γνÏŽσεως, ευσεβείας, φÏŒβου ΘεοÏ​. ΔιÏŒτι

αυτÏŒ είναι το οποίο προκαλεί ÏŒλα αυτά. ÎŒλα τα γεµÎ¯ζει µε το
είναι του, ÏŒλα τα συγκρατεί. Με την Ï​παρξή του γεµÎ¯ζει ÏŒλο
τον κÏŒσµο, δεν περιορίζεται ÏŒµως η δÏ​ναµÎ® του στον κÏŒσµο.
Είναι αγαθÏŒ, ευθÎς, ηγεµονικÏŒ, αγιάζει απÏŒ τη φÏ​ση του και
ÏŒχι λÏŒγω θÎσεως, δεν αγιάζεται, είναι το µÎτρο, δεν µετριÎται,
µετÎχεται δεν µετÎχει, πληροί, δεν πληροÏ​ται, συγκρατεί δεν
συγκρατείται, κληρονοµείται, δοξάζεται, συναριθµείται,
απειλείται, λÎγεται δάκτυλος ΘεοÏ​ και φωτιά ÏŒπως ο ΘεÏŒς,
για να δοθεί νοµÎ¯ζω, εφαση στο οµοοÏ​σιο. Το ΠνεÏ​µα είναι
αυτÏŒ που δηµιοÏ​ργησε, που µας ανακαινίζει µε το βάπτισµα και
την ανάσταση. Το ΠνεÏ​µα είναι αυτÏŒ που γνωρίζει τα πάντα,
που διδάσκει, που πνÎει ÏŒπου και ÏŒσο θÎλει, που οδηγεί, λαλεί,
αποστÎλλει, αφορίζει, παροργίζεται, πειράζεται, αποκαλÏ​πτει,
φωτίζει, δίνει ζωή, µÎ¬λλον είναι το ίδιο φως και ζωή. Είναι
αυτÏŒ που µας κάνει ναοÏ​ς, µας θεÏŽνει, µας τελειοποιεί, ÏŽστε
και να προηγείται του βαπτίσµατος, αλλά και να επιζητείται
µετά το βάπτισµα. Ενεργεί επίσης ÏŒσα κι ο ΘεÏŒς,
διαµοιράζεται σε γλÏŽσσες πÏ​ρινες , µοιράζει χαρίσµατα,
καθιστά αποστÏŒλους, προφήτες, ευαγγελιστÎς, ποιµÎνες και
διδασκάλους. Είναι νοερÏŒ, πολυµερÎς, σαφÎς, τρανÏŒ,
ανεµπÏŒδιστο, αµÏŒλυντο. ΑυτÏŒ σηµαίνει µÎ ισοδÏ​ναµες λÎξεις,
πως είναι η Ï​ψιστη σοφία και µπορεί να ενεργεί µε πολλοÏ​ς
τρÏŒπους και αποσαφηνίζει τα πάντα και τα διατρανÏŽνει. Και
είναι αυτεξοÏ​σιο και αναλλοίωτο, παντοδÏ​ναµο, επιβλÎπει τα
πάντα και διεισδÏ​ει σε ÏŒλα τα νοερά πνεÏ​µατα, τα καθαρά και
λεπτÏŒτατα, δηλαδή εννοÏŽ τις αγγελικÎς δυνάµεις, ÏŒπως και
στα πνεÏ​µατα των προφητÏŽν και των αποστÏŒλων, την ίδια
στιγµÎ® αλλά ÏŒχι στους ίδιους τÏŒπους, αφοÏ​ είναι
διασκορπισµÎνα εδÏŽ κι εκεί. Με το να Îχουν απονεµηθεί άλλα
σε άλλο µÎρος φανερÏŽνεται το απερίγραπτο (αυτοÏ​).30. Αυτοί που λÎνε και διδάσκουν
αυτά και επιπλÎον το
ονοµÎ¬ζουν «Î¬λλον Παράκλητον», δηλαδή άλλον ΘεÏŒ, αυτοί oι
οποίοι γνωρίζουν ÏŒτι η µÏŒνη ασυγχÏŽρητη αµαρτία είναι η
βλασφηµÎ¯α σ'αυτÏŒ, αυτοί που τÏŒσο φοβερά στηλίτευσαν τον
Ανανία και τη Σαπφείρα, επειδή είπαν ψεατα στο ΠνεÏ​µα το
άγιο, σαν να είπαν ψεατα στον ΘεÏŒ και ÏŒχι σε άνθρωπο, αυτοί
λοιπÏŒν τι σου φαίνεται απÏŒ τα δÏ​ο, ÏŒτι κηρÏ​ττουν πως το
άγιο ΠνεÏ​µα είναι ΘεÏŒς ή κάτι αλλο; ΠÏŒσο στ' αλήθεια
ανÏŒητος είσαι και µακριά απÏŒ το ΠνεÏ​µα, εάν απορείς γι' αυτÏŒ
και χρειάζεσαι κάποιον να σε διδάξει. Oι ονοµασίες λοιπÏŒν του
ΠνεÏ​µατος είναι τÏŒσες πολλÎς και τÏŒσο ζωντανÎς. Γιατί
λοιπÏŒν πρÎπει να σου παραθÎσω τις µαρτυρίες γι' αυτÎς τις
λÎξεις; Και ÏŒσα εδÏŽ λÎγονται µε τρÏŒπο ταπεινÏŒ, ÏŒτι δηλαδή
δίδεται, ÏŒτι αποστÎλλεται, ÏŒτι µερίζεται, ÏŒτι είναι χάρισµα,
δÏŽρηµα, εµφÏ​σηµα, επαγγελία, µεσιτεία, είτε κάτι άλλο σαν
αυτά, για να µην απαριθµÏŽ το καθÎνα ξεχωριστά, πρÎπει να το
αναγάγουµε στην πρÏŽτη αιτία, για να καταδειχθεί απÏŒ ποÏ​
προÎρχεται και να µην γίνουν παραδεκτÎς απÏŒ κάποιους, τρεις
αρχÎς διαχωρισµÎνες µεταξÏ​ τους, σαν να υπάρχει πολυθεÎ​α.
ΔιÏŒτι είναι εξίσου ασÎβεια να ταυτίσει κανÎνας τα πρÏŒσωπα,
ÏŒπως ο ΣαβÎλλιος5 και να διαχωρίσει τις φÏ​σεις ÏŒπως ο
Άρειος6.
______________________
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
1 . Δηλαδή δεν είναι ΘεÏŒς, αλλά κτίσµα, ÏŒπως ο άνθρωπος.
2. Βλ. Πλάτωνα, Φαίδων 97 c-d και ΑριστοτÎλη, Περί ζÏŽων

γενÎσεως ΙΙ, 3. Ο «νους» ÏŒµως των φιλοσÏŒφων αυτÏŽν δεν
µπορεί να συνδεθεί µε το άγιο ΠνεÏ​µα (βλ. Σ.
ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, ΓρηγÏŒριος ο ΘεολÏŒγος και aι προÏ‹ποθÎσεις
πνευµατολογίας αυτοÏ​, Αθήναι 1980, σσ. 99-101 ).
3. Ο Μαρκίωνας ήταν Îνας γνωστικÏŒς συγγραφÎας του β'
αιÏŽνος. Η θεολογία του διÎφερε ÏŒµως σε πολλά σηµεία απÏŒ
αυτή των γνωστικÏŽν. ΠαραδεχÏŒταν δÏ​ο θεοÏ​ς, τον αγαθÏŒ και
τον κακÏŒ. ΑπÎρριπτε την Παλαιά Διαθήκη και πολλά βιβλία
της Καινής. Μερικοί κÏŽδικες περιÎχουν τη γραφή
«Μαρκίωνος και Ουαλεντίνου», καθÏŽς το σÏ​στηµα των «νÎων
αιÏŽνων» Îχει τη σφραγίδα του δεÏ​τερου. Σχετικά βλ. Ρ.
GALLAY-Μ. JOURJON, Gregoire de Nazianze, Discours
Theologiques εν Sources Chretiennes, τ. 250, Cerf, Paris 1978, σ.
288, υποσηµ. 2.
4. Υπάρχουν κάποιες αλήθειες, λÎγει ο άγ. ΓρηγÏŒριος, µÎσα
στην Αγία Γραφή, οι οποίες δεν αναφÎρονται ρητά. Ο
φωτισµÎνος απÏŒ το άγιο ΠνεÏ​µα πιστÏŒς νοµιµοποιείται να
υπερκεράσει (ξεπεράσει) το γράµµα για να βρει τα κρυµµÎνα
νοήµατα, τα οποία θα χρησιµοποιήσει στον αγÏŽνα του
εναντίον των αιρετικÏŽν.
5. Ο αιρετικÏŒς ΣαβÎλλιος (γ' αι.) δίδασκε ÏŒτι τα πρÏŒσωπα της
αγίας Τριάδας δεν συνιστοÏ​ν τρεις διακεκριµÎνες
υποστάσεις, αλλά µÎ¯α ουσία, που εµφανίσθηκε µε τρία
πρÏŒσωπα, δηλ. ως ΠατÎρας την εποχή της Παλ.Διαθήκης, ως
ΥιÏŒς στην Καινή Διαθήκη και ως άγιο ΠνεÏ​µα στην Εκκλησία.
6. Ο Î†ρειος (δ' αι.) επÎφερε µεγάλη κρίση στην Εκκλησία.
Δίδασκε ÏŒτι ο ΥιÏŒς είναι κτίσµα. Καταδικάστηκε απÏŒ την Α'Οικουµενική ΣÏ​νοδο της
Νίκαιας (325 µ.Χ.).