You are on page 1of 118

OPERA OMNIA SANCTI THOMAE AQUINATIS -----oOo----Textum electronicum praeparavit et indexavit Ricardo M. Rom n, S. R. E.

Presbyterus Bonis Auris, MCMXCVIII

|*I_AD_COR._1-7 SUPER I AD COR. I - VII L. 2

|+P Prologus Prooemium Non abscondam a vobis sacramenta Dei, etc., Sap. VI, 24. Sacramenti nomen dupliciter accipi consuevit. Nam quandoque sacramentum dicitur quodcumque secretum, et praecipue de rebus sacris; quandoque sacramentum dicitur sacrae rei signum, ita quod et eius imaginem gerat, et causa existat, secundum quod nos dicimus septem sacramenta ecclesiae, scilicet baptismus, confirmatio, eucharistia, poenitentia, extrema unctio, ordo et matrimonium. In qua quidem significatione sacramenti etiam prima significatio continetur; nam in his ecclesiae sacramentis, divina virtus secretius operatur salutem, ut Augustinus dicit. Haec igitur sacramenta Dei praelatus, seu doctor ecclesiae, fidelibus Christi non debet abscondere sed manifestare, propter tria. Primo quidem, quia hoc pertinet ad honorem Dei, secundum illud Tob. XII, 7: sacramentum regis abscondere bonum est, opera autem Dei revelare et confiteri honorificum est. Secundo, quia hoc pertinet ad salutem hominum, qui per horum ignorantiam in desperationem labi possent, sicut de quibusdam dicitur Sap. II, 22 quod nescierunt sacramenta Dei, nec speraverunt mercedem iustitiae, quia per sacramenta homines purificantur, ut sint praeparati ad recipiendum mercedem iustitiae. Tertio quia hoc pertinet ad debitum officium praelati vel doctoris, secundum illud Eph. III, 8: mihi omnium sanctorum minimo data est gratia haec, illuminare omnes quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo. Sic ergo praedicta verba demonstrant nobis materiam huius epistolae, in qua apostolus agit de sacramentis ecclesiae. Cum enim in epistola ad Romanos gratiam Dei commendasset, quae in sacramentis ecclesiae operatur: hic, scilicet in prima epistola ad Corinthios, de ipsis ecclesiae sacramentis agit; in secunda vero de ministris sacramentorum. Videamus ergo primo textum. |+1 Capitulus 1 |#1 Lectio 1 Dividitur ergo haec epistola in partes duas. In prima parte ponit epistolarem salutationem; in secunda prosequitur suam intentionem, ibi gratias ago Deo meo. Circa primum tria facit. Primo ponit personas salutantes; secundo, personas salutatas ecclesiae Dei, etc.; tertio bona salutifera optat, ibi gratia vobis et pax. Circa primum duo facit. Primo ponit personam principalem quam describit ex nomine, dicens Paulus, de quo quidem nomine satis dictum est in epistola ad Romanos. Hic autem sufficiat dicere quod hoc nomen praemittit in signum humilitatis; nam Paulus idem est quod modicus, quod ad humilitatem pertinet. I reg. XV, 17: cum esses parvulus in oculis tuis,

1

caput in tribubus Israel factus es. Matth. XI, 25: abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis. Consequenter describit eam a dignitate. Et primo ponit modum adipiscendae dignitatis, cum dicit vocatus, secundum illud Hebr. V, 4: nemo sumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo tamquam Aaron. Secundo ponit ipsam dignitatem, dicens apostolus Iesu Christi, quae quidem est prima dignitas in ecclesia, et interpretatur missus, quia fuerunt missi a Deo, ut vice eius fungerentur in terris. Unde dicitur lc. VI, 13, quod elegit duodecim, quos et apostolos nominavit, et infra XII, 28: Deus posuit in ecclesia quosdam, primum quidem apostolos, etc.. Tertio ponit originem sive causam huius dignitatis, cum dicit per voluntatem Dei. Quod est intelligendum de voluntate beneplaciti, ex qua perficiuntur illi qui multipliciter praesunt ecclesiis. Eccli. X, 4: in manibus Dei potestas terrae, et utilem rectorem in tempore suscitabit super illam. Et de praedicta voluntate sub figura nobis dicitur, iob XXXVII, 12, quod lustrant cuncta per circuitum quocumque voluntas gubernantis perduxerit. Dimittit autem Deus aliquos praefici propter subditorum peccata, secundum illud iob XXXIV, 30: regnare facit hominem hypocritam propter peccata populi. Talis autem rector non dicitur esse secundum voluntatem Dei, sed secundum eius indignationem, secundum illud Osee XIII, 11: dabo tibi regem in furore meo, et auferam in indignatione mea. Secundo ponit personam adiunctam, cum dicit et sosthenes frater, quem sibi salutando adiungit, quia ad apostolum detulerat contentiones et alios Corinthiorum defectus, ne hoc videretur ex odio fecisse; et ideo nominat eum fratrem, ut ostendat quod ex zelo charitatis hoc fecerat. Prov. IX, 8: argue sapientem, et diliget te. Deinde ponit personas salutatas, cum dicit ecclesiae Dei quae est Corinthi. Et, primo, ponit principales personas, quas describit tripliciter. Primo quidem ex loco, cum dicit ecclesiae Dei quae est Corinthi, id est, fidelibus Christi Corinthi congregatis. Ps. XXXIV, 18: confitebor tibi in ecclesia magna. Secundo ex munere gratiae, cum dicit sanctificatis in Christo Iesu, id est, in fide, passione et sacramento Christi Iesu. Infra VI, 11: sed abluti estis, sed sanctificati estis. Hebr. Cap. Ult.: Iesus ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est. Tertio ponit originem gratiae, cum dicit vocatis sanctis; quia scilicet ad sanctitatem per gratiam vocationis pervenerunt. Rom. VIII, 30: quos praedestinavit, hos et vocavit. I Petr. II, 9: de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum. Secundo ponit personas secundarias, fideles scilicet, quae non erant in ipsa civitate sed habitabant in dioecesi civitatis vel districtu. Unde subdit vobis, inquam, qui estis Corinthi scribo, cum omnibus qui invocant nomen Domini nostri Iesu Christi, scilicet per veram fidei confessionem. Ioel. II, 32: omnis qui invocaverit nomen Domini salvus erit. Et hoc in omni loco ipsorum, id est eorum iurisdictioni subiecto, et nostro, quia per hoc quod subiiciebantur episcopo civitatis, non eximebantur a potestate apostoli, quinimo magis erant ipsi apostolo subiecti, quam his quibus ipse eos subiecerat. Ps. Cii, 22: in omni loco dominationis eius, benedic, anima mea, Domino. Ultimo autem in salutatione ponit bona salutifera quae eis optat, quorum primum est gratia, per quam iustificamur a peccatis, Rom. III, 24: iustificati gratis per gratiam ipsius; ultimum autem est pax, quae perficitur in felicitate aeterna. Ps. Cxlvii, 14: qui posuit fines tuos pacem. Is. XXXII, 18: sedebit populus meus in pulchritudine pacis. Per haec autem duo, omnia alia includit. Unde dicit gratia et pax. Causam eorum ostendit, subdens a Deo patre nostro, secundum illud Iac. I, 17: omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est, descendens a patre luminum. Addit autem et Domino Iesu Christo, per quem, ut dicitur II Petr. I, 4, maxima et pretiosa promissa donavit nobis Deus. Io. I, 17: gratia et veritas per Iesum Christum facta est. Quod autem dicit a Deo patre nostro. Potest intelligi de tota trinitate, a qua creati sumus et in filios adoptati. Additur autem et Domino Iesu Christo, non quia sit persona alia vel hypostasis praeter tres personas, sed propter aliam naturam. Vel quod dicitur Deo patre nostro, per quamdam appropriationem accipitur pro persona patris, sicut Io. XX, 17: ascendo ad patrem meum, Deum meum et Deum vestrum. In hoc autem quod subdit et Domino Iesu Christo, manifestatur persona filii. Tacetur autem de spiritu sancto, quia est nexus patris et filii, et intellectus ex ambobus, vel quia est donum utriusque, intelligitur in donis, de quibus dicit gratia et pax, quae per spiritum sanctum dantur. Infra XII, 11: haec omnia operatur unus atque idem spiritus. Deinde cum dicit gratias ago Deo meo, incipit epistolarem tractatum. Et primo gratias agit de bonis eorum, ut correctionem suorum defectuum tolerabilius ferant; secundo ponit eorum instructionem, ibi obsecro vos autem, fratres. Circa primum duo facit. 2

Primo gratias agit de bonis quae iam acceperant; secundo de bonis quae in futurum expectabant, ibi expectantibus revelationem. Circa primum duo facit. Primo ponit gratiarum actionem, cum dicit gratias ago Deo meo, qui scilicet etsi sit Deus omnium per creationem et gubernationem, tamen est eius et cuiuslibet iusti per fidem et devotionem. Ps. Cxvii, 28: Deus meus es tu, et confitebor tibi. Ostendit etiam quando gratias agit, cum dicit semper, quia haec gratiarum actio ex charitatis affectu procedit, qui in eius corde assiduus erat. Prov. XVII, 17: omni tempore diligit qui amicus est. Et quamvis omni tempore eos diligeret, et pro eorum bonis gratias ageret actualiter, tamen etiam pro eis gratias agebat omnibus horis quas habebat orationi deputatas. Ostendit etiam pro quibus gratias agit, cum dicit pro vobis, de quorum scilicet bonis propter charitatis unionem gaudebat, sicut de suis. III Io. 4: maiorem horum non habeo gratiam, quam ut audiam filios meos in veritate ambulare. Secundo ostendit materiam gratiarum actionis, et primo in generali, cum dicit in gratia Dei, id est, per gratiam Dei, quae data est vobis in Christo Iesu, id est per Christum Iesum. Io. I, 16: de plenitudine eius omnes nos accepimus gratiam pro gratia. Secundo in speciali, ubi primo ostendit gratiae abundantiam cum dicit quia in omnibus, scilicet quae pertinent ad salutem, divites, id est abundantes, facti estis in illo, id est per Christum, secundum illud II Cor. VIII, 9: propter vos egenus factus est, ut illius inopia divites essetis. Et exponit in quibus sint divites facti, cum dicit in omni verbo, vel quia omnibus generibus linguarum loquebantur, vel quia in verbo doctrinae abundabant. Verbum autem non proferretur ordinate, nisi ex scientia procederet, et ideo subdit in omni scientia, id est, intelligentia omnium Scripturarum, et universaliter omnium quae pertinent ad salutem. Sap. X, 10: dedit illi scientiam sanctorum. Hoc autem quod dicit apostolus referendum est ad eos qui erant in ecclesia perfectiores, in quibus etiam alii minores has divitias possidebant, sicut Augustinus dicit super ioannem: si amas unitatem cui haeres, habes quicquid in illa alter habet: tolle invidiam, et tuum est quod alius habet; quos enim cupiditas et invidia separat, charitas iungit. Secundo ostendit rectitudinem, dicens sicut testimonium Christi confirmatum est in vobis; non esset rectum verbum doctrinae, neque recta scientia, si a testimonio Christi discordaret, vel si etiam Christi testimonium non firmiter per fidem cordibus inhaereret; quia, ut dicitur Iac. I, 6: qui haesitat similis est fluctui maris, qui a vento movetur et circumfertur. Testimonium autem Christi dicit, vel quia de ipso prophetae praenuntiaverunt, secundum illud Act. X, 43: huic omnes prophetae testimonium perhibent; vel quia ipse Christus testimonium perhibuit, secundum illud io. VIII, 14: si ego testimonium perhibeo de meipso, verum est testimonium meum; vel etiam quia apostolus in sua praedicatione Christo testimonium dedit. Act. XXII, 18: non recipient testimonium tuum de me. Tertio tangit gratiae perfectionem, cum dicit ita ut nihil vobis desit in ulla gratia, quia scilicet in diversis personis omnes gratias gratis datas habebant. Ad divinam enim providentiam pertinet, ut absque defectu necessaria largiatur. Ps. XXXIII, 10: nihil deest timentibus eum; et iterum: inquirentes autem Dominum non minuentur omni bono. Deinde ponit bona in futurum expectanda. Et circa hoc tria facit. Primo ponit futuri boni expectationem, dicens vobis, inquam, non solum habentibus gratiam in praesenti, sed etiam expectantibus, in futurum, revelationem Domini nostri Iesu Christi, qua scilicet sanctis suis revelabitur, non solum per gloriam humanitatis, secundum illud Is. XXXIII, 17: regem in decore suo videbunt, sed etiam per gloriam divinitatis, secundum illud Is. XL, 5: revelabitur gloria Domini; quae quidem revelatio homines beatos facit. I Io. III, 2: cum autem apparuerit, similes ei erimus: et videbimus eum sicuti est. Et in hoc vita aeterna consistit, secundum illud Io. XVII, 3: haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Iesum Christum. Sicut autem illi quibus Christus revelatur, sunt beati in re, ita illi qui hoc expectant, sunt beati in spe. Is. XXX, 18: beati omnes qui expectant eum. Et ideo de ipsa expectatione gratias agit. Secundo ostendit quod haec expectatio non est vana ex auxilio divinae gratiae. Unde subdit: qui, scilicet Christus, qui spem dedit vobis huiusmodi revelationis, etiam confirmabit vos in gratia accepta. I Petr. Cap. Ult.: modicum passos ipse perficiet, confirmabit solidabitque. Et hoc usque in finem, scilicet vitae vestrae. Matth. X, 22: qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Non autem ut sitis sine peccato: quia, si dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nosmetipsos seducimus, et veritas in nobis non est, ut dicitur I Io. I, 8, sed ut sitis sine crimine, id est, sine peccato mortali. I Tim. III, 10: ministrent nullum crimen habentes. Et hoc, inquam, erit in die adventus Domini nostri Iesu Christi, quia scilicet qui sine crimine invenitur in die mortis, sine crimine perveniet ad diem iudicii, secundum illud Eccle. XI, 3: si ceciderit lignum ad Austrum, sive ad 3

Aquilonem, in quocumque loco ceciderit, ibi erit. Nisi autem sine crimine nunc inveniatur, frustra illam revelationem expectaret. Tertio rationem suae promissionis assignat, dicens quod Deus vos confirmabit, quod debetis sperare, quia Deus est fidelis (Deut. XXXII, 4: Deus fidelis et absque ulla iniquitate), per quem vocati estis in societatem filii eius Iesu Christi Domini nostri, ut scilicet habeatis societatem ad Christum, et in praesenti per similitudinem gratiae, secundum illud I Io. I, 7: si in luce ambulamus, sicut et ipse in luce est, societatem habemus cum eo ad invicem, et in futuro per participationem gloriae, Rom. VIII, 17: si compatimur, ut et simul glorificemur. Non autem videretur esse fidelis Deus, si nos vocaret ad societatem filii et nobis denegaret, quantum in ipso est, ea, per quae pervenire ad eum possemus. Unde iosue I, 5 dicit: non te deseram, neque derelinquam. |#2 Lectio 2 Praemissa salutatione et gratiarum actione, hic incipit eos instruere. Et primo ponitur instructio de his quae ad omnes communiter pertinent, scilicet de his quae pertinent ad ecclesiastica sacramenta. Secundo instruit eos de his quae ad quosdam pertinebant, XVI cap. De collectis autem quae fiunt in sanctos, etc.. In sacramentis autem tria sunt consideranda. Primo quidem ipsum sacramentum, sicut baptismus; secundo id quod est res significata et contenta, scilicet gratia; tertio id quod est res significata et non contenta, scilicet gloria resurrectionis. Primo ergo agit de ipsis sacramentis; secundo de ipsis gratiis, XII cap. De spiritualibus autem nolo vos, etc., tertio, de gloria resurrectionis, infra XV notum autem vobis facio. Circa primum tria facit. Primo determinat ea quae pertinent ad sacramentum baptismi; secundo ea quae pertinent ad sacramentum matrimonii, V cap., ibi omnino auditur inter vos, etc.; tertio ea quae pertinent ad sacramentum eucharistiae, VIII cap., ibi de his autem quae idolis sacrificantur. Dominus autem, Matth. Cap. Ult., discipulis praeceptum dedit de doctrina simul et baptismo, dicens euntes docete omnes gentes, baptizantes, etc.. Et ideo apostolus in prima parte simul cum baptismo agit de doctrina. Est autem sciendum quod inter Corinthios fideles erat quaedam dissensio propter baptistas et doctores; illi enim qui erant instructi contemnebant alios, quasi qui meliorem doctrinam acceperint, et meliorem baptismum. Unde circa primum duo facit. Primo removet contentionem; secundo contentionis causam quae erat in hoc, quod gloriabantur de quibusdam, et alios Christi ministros contemnebant, infra III capite et ego, fratres, non potui vobis loqui. Circa primum tria facit. Primo proponit admonitionem; secundo admonitionis necessitatem ostendit, ibi significatum est enim mihi, etc.; tertio rationem admonitionis assignat, ibi divisus est Christus? etc.. Circa primum duo consideranda sunt. Primum quidem quod eos inducit ad admonitionem servandam. Uno modo per propriam humilitatem, cum dicit obsecro autem vos, etc.. Prov. XVIII, 23: cum obsecrationibus loquitur pauper. Alio modo per fraternam charitatem, cum dicit fratres, quia scilicet ex affectu fraternae charitatis hoc dicebat. Prov. XVIII, 19: frater qui iuvatur a fratre, quasi civitas firma. Tertio per reverentiam Christi, cum dicit per nomen Domini nostri Iesu Christi, quod est ab omnibus honorandum, et cui oportet omnes esse subiectos. Phil. II, 10: in nomine Iesu omne genu flectatur. Secundo considerandum est quod inducit eos ad tria. Primo quidem ad concordiam, cum dicit ut idipsum dicatis omnes, id est, omnes eamdem fidem confiteamini, et eamdem sententiam proferatis de his quae sunt communiter agenda. Rom. XV, 6: ut unanimes uno ore honorificetis Deum. Secundo prohibet vitium contrarium virtuti, cum dicit et non sint in vobis schismata, quia unitas ecclesiastica dividi non debet, in cuius signum milites de tunica inconsutili, Io. XIX, 24 dixerunt: non scindamus eam, sed sortiamur de ea cuius sit. Sunt autem proprie schismata, quando, vel propter diversam fidei confessionem, vel propter diversas sententias de agendis, homines unius collegii in diversas separantur partes. Is. XXII, 9: scissuras civitatis David videbitis, quia multiplicatae sunt. Tertio inducit eos ad id per quod possunt schismata vitare, scilicet ad perfectionem. Est enim divisionis causa, dum unusquisque partiale bonum quaerit, praetermisso perfecto bono, quod est bonum totius. Et ideo dicit sitis autem perfecti in eodem sensu, scilicet quo iudicatur de agendis, et in eadem scientia, qua iudicatur de cognoscendis, quasi dicat: per haec perfecti esse poteritis, si in unitate persistatis. Col. III, 14: super omnia charitatem habete, quod est vinculum perfectionis. Matth. V, 48: estote perfecti sicut pater vester caelestis perfectus est. Deinde, cum dicit significatum est mihi, ostendit necessitatem praedictae admonitionis, quia scilicet contentionis vitio laborabant, quasi dicat: ideo necesse est vos ad hoc inducere, quia significatum est mihi, fratres mei, ab his qui sunt cloes, id est, in quadam villa Corinthiorum iurisdictioni subiecta, vel cloes potest esse nomen matronae,

4

in cuius domo erant multi fideles congregati, quia contentiones sunt inter vos, contra id quod dicitur Prov. XX, 3: honor est homini qui separat se a contentionibus. Et modum contentionis exponit, subdens hoc autem dico, id est, contentionem nomino, quod unusquisque vestrum nominat se ab eo a quo est baptizatus et instructus, et dicit: ego quidem sum Pauli, quia erat a Paulo baptizatus et instructus; alius ego autem Apollo, qui scilicet Corinthiis praedicaverat, ut habetur Act. XIX, 1; alius ego vero cephae, scilicet Petri, cui dictum est Io. I, 42: tu vocaberis cephas, quod interpretatur Petrus. Quod quidem ideo dicebant, quod putabant a meliori baptista meliorem baptismum dari, quasi virtus baptistae in baptizatis operaretur. Et de hoc pseudoapostoli gloriabantur, secundum illud Ps. XLVIII, 12: vocaverunt nomina sua in terris suis. Alius autem dicit ego autem sum Christi, qui solus benedixit, quia solius Christi virtus operatur in baptismo Christi. Io. I, 33: super quem videris spiritum descendere et manere, ipse est qui baptizat. Et ideo baptizati a solo Christo denominantur christiani, non autem a Paulo Paulini. Is. IV, 1: tantummodo invocetur nomen tuum super nos. Ad huius autem erroris vitationem, dicuntur Graeci hac forma in baptizando uti baptizetur servus Christi Nicolaus in nomine patris, et filii, et spiritus sancti, ut detur intelligi quod homo non baptizat interius, sed baptizatur a Christo. Quia tamen etiam homo baptizat ministerio, ut membrum et minister Christi, ideo ecclesia utitur hac forma in baptizando ego te baptizo in nomine patris, et filii, et spiritus sancti, quod quidem est expressius secundum formam a Christo traditam, qui dixit discipulis: docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine patris, et filii, et spiritus sancti, etc., ubi ipsos apostolos dicit baptizantes, secundum quem modum sacramenti minister dicit: ego te baptizo. Deinde cum dicit divisus est Christus? etc., ponit rationem praedictae admonitionis, quare inter eos scissurae et contentiones esse non debebant, et primo ex parte baptismi; secundo ex parte doctrinae, ibi non in sapientia verbi, etc.. Circa primum tria facit. Primo ponit inconveniens quod ex praedicta contentione sequitur; secundo manifestat quare illud inconveniens sequatur, ibi numquid Paulus crucifixus est, etc.; tertio excludit quamdam falsam suspicionem, ibi gratias ago Deo meo, etc.. Dicit ergo primo: dixi quod unusquisque vestrum dicit ego sum Pauli, ego Apollo, et ex hoc sequitur quod Christus est divisus. Nec refert utrum interrogative vel remissive legatur. Hoc autem potest intelligi, uno modo, quasi diceret: per hoc quod inter vos contenditur, Christus est divisus a vobis, qui non nisi in pace habitat, secundum illud Ps. Lxxv, 3: in pace factus est locus eius. Is. LIX, 2: iniquitates vestrae diviserunt inter vos et Deum vestrum. Sed melius aliter hoc potest intelligi, ut sit sensus: per hoc quod creditis baptismum esse meliorem, qui a meliori baptista datur, sequitur quod Christus, qui principaliter et interius baptizat, sit divisus, id est, differens in sua virtute et effectu, secundum differentiam ministrorum: quod patet esse falsum per id quod dicitur Eph. IV, 5: unus Dominus, una fides, unum baptisma. Sed adhuc melius hoc intelligitur quod apostolus dicit: ex hoc quod ea quae sunt propria Christi aliis attribuitis, quodammodo Christum dividitis, plures christos facientes, contra id quod dicitur Matth. XXIII, 10: Magister vester unus est Christus. Is. XLV, 22: convertimini ad me, et salvi eritis, omnes fines terrae, quia ego Dominus, et non est alius. Est autem sciendum quod Christus in sacramento baptismi duplicem habet virtutem sibi propriam. Unam quidem divinam, qua simul cum patre et spiritu sancto interius mundat a peccato, et hoc nulli creaturae potuit communicari. Alia autem est propria virtus secundum humanam naturam, quae est potestas excellentiae in sacramentis, et consistit in quatuor. Quorum unum est, quod ipse sacramenta instituit; secundum est quod potuit effectum sacramentorum sine sacramento conferre; tertium est quod meritum passionis eius operatur in baptismo et aliis sacramentis; quartum est quod ad invocationem nominis eius sacramenta conferuntur. Hanc autem potestatem excellentiae, et maxime quantum ad ultimum, conferre potuit ministris baptismi, ut scilicet eorum nominibus consecraretur baptismus, sed noluit, ne schisma ex hoc in ecclesia fieret, dum tot reputarentur baptismi, quot essent baptistae. Et hoc est quod, secundum expositionem Augustini, ioannes baptista de Christo nescisse fatetur, utrum scilicet hanc potestatem sibi retineret. Deinde, cum dicit numquid Paulus, etc., ostendit praedictum inconveniens sequi ex eorum errore quod diversum baptisma esse aestimabant secundum differentiam baptistarum; hoc enim esset, si a baptistis baptismus efficaciam haberet, quod quidem solius est Christi. Hoc autem ostendit dupliciter. Primo quidem ex parte passionis Christi, in cuius virtute baptismus operatur, secundum illud Rom. VI, 3: quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius baptizati sumus. Et ideo dicit numquid Paulus crucifixus est pro vobis? quasi dicat: numquid passio Pauli causa est nostrae salutis, ut secundum ipsum baptismus habeat virtutem salvandi? quasi dicat: non. Hoc enim proprium est Christo, ut sua passione et morte nostram salutem operatus fuerit. 5

Io. XI, 50: expedit ut unus homo moriatur pro populo, et non tota gens pereat. II Cor. V, 14: unus pro omnibus mortuus est. Sed contra videtur esse quod apostolus dicit Col. I, 24: gaudeo in passionibus meis pro vobis, et adimpleo ea quae desunt passionum Christi in carne mea pro corpore eius, quod est ecclesia. Sed dicendum quod passio Christi fuit nobis salutifera non solum per modum exempli, secundum illud I Petr. II, 21: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia eius, sed etiam per modum meriti, et per modum efficaciae, inquantum eius sanguine redempti et iustificati sumus, secundum illud Hebr.Cap. Ultimo: ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est. Sed passio aliorum nobis est salutifera solum per modum exempli, secundum illud II Cor. I, 6: sive tribulamur, pro vestra exhortatione et salute. Secundo ostendit idem ex virtute nominis Christi, qui in baptismo invocatur. Unde subdit aut in nomine Pauli baptizati estis? quasi dicat: non. Ut enim dicitur Act. IV, 12, non est aliud nomen datum hominibus, per quod oporteat nos salvos fieri. Unde et Is. XXVI, 8 dicitur: nomen tuum et memoriale tuum in desiderio animae. Sed videtur quod in nomine Christi homines non baptizentur. Dicit enim Matth. Cap. Ult.: docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine patris, et filii, et spiritus sancti. Dicendum est autem quod in primitiva ecclesia, quia nomen Christi multum erat odiosum, ut venerabile redderetur, apostoli in nomine Christi baptizabant ex speciali ordinatione spiritus sancti. Unde dicitur act. VIII, 12, quod in nomine Christi baptizati sunt viri et mulieres. Et tamen, ut Ambrosius dicit in nomine Christi tota trinitas intelligitur. Christus enim interpretatur unctus, in quo intelligitur non solum ille qui ungitur, qui est filius Dei, sed etiam ipsa unctio, quae est spiritus sanctus, et ipse ungens, qui est pater, secundum Ps. XLIV, 8: unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis. Nunc autem quia nomen Christi iam est magnum in gentibus ab ortu solis usque ad occasum, ut dicitur Mal. I, 11, ecclesia utitur forma prius instituta a Christo, baptizans in nomine patris, et filii, et spiritus sancti. Et tamen quicumque in hac forma baptizantur, in nomine eius, qui est vere filius Dei, baptizantur, secundum illud I io. Cap. Ult.: ut simus in vero filio eius, Iesu Christo. Baptizantur etiam omnes fideles in nomine Christi, id est, fide et confessione nominis Christi, secundum illud ioel. II, 32: omnis quicumque invocaverit nomen Domini, salvus erit. Unde baptizati a Christo christiani nominantur, quia, ut dicitur Gal. III, 27: quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis. Sic ergo, si solius Christi passio, si solius Christi nomen virtutem confert baptismo ad salvandum, verum est proprium esse Christo, ut ex eo baptismus habeat sanctificandi virtutem. Unde qui hoc aliis attribuit, dividit Christum in plures. Deinde, cum dicit gratias ago Deo meo, excludit quamdam suspicionem. Quia ibi dixerat: numquid enim Paulus crucifixus est pro vobis? posset aliquis credere quod et si non auctoritate, ministerio tamen plures baptizaverit. Et circa hoc tria facit. Primo gratias agit de hoc quod paucos baptizavit; secundo, quibusdam paucis nominatis, quosdam alios addit, ibi baptizavi autem; tertio assignat rationem quare non multos baptizaverit, ibi non enim misit me Deus. Dicit ergo primo gratias ago Deo meo, quod neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum, de quo Act. XVIII, 8: Crispus archisynagogus credidit Domino cum omni domo sua, et caium, ad quem scribitur tertia canonica ioannis. Et quia gratiarum actio locum non habet, nisi in beneficiis perceptis, consequenter apostolus ostendit qualiter de hoc gratias agat, cum subdit ne quis dicat quod in nomine meo baptizati estis. Est enim optabile sanctis viris, ne ex bonis quae ipsi faciunt, alii sumant occasionem erroris sui, sive peccati. Et quia Corinthii in eum errorem devenerant, ut se a suis baptistis nominarent, dicentes ego sum Pauli et Apollo, ac si in eorum nominibus essent baptizati, ideo gratias agit de hoc quod de suo ministerio talis error consecutus non fuerit. Et ideo signanter dicit se baptizasse illos qui ab hoc errore immunes erant. Deinde, cum dicit baptizavi autem, etc., ponit quosdam alios a se baptizatos, ne in eius verbis aliquid veritatis minus appareret. Unde dicit baptizavi et domum, id est familiam, stephanae, scilicet cuiusdam matronae. Et quia circa particularia facta memoria hominum labilis est, subdit caeterum nescio, id est in memoria non habeo, si quem alium baptizaverim, in propria persona. Deinde, cum dicit non enim misit, etc., assignat rationem quare paucos baptizaverit, dicens non enim misit me Deus baptizare, sed evangelizare. Contra quod videtur esse quod dicitur Matth. Cap. Ult.: euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine patris, et filii, et spiritus sancti. Sed dicendum est quod Christus apostolos misit ad utrumque, ita tamen quod ipsi per seipsos praedicarent, secundum quod ipsi dicebant Act. VI, 2: non est aequum relinquere nos verbum Dei, et ministrare mensis.

6

Et in IV de doctrina christiana dicit: cum posita sit in medio facultas eloquii. ibi videte enim vocationem vestram. 43: quia et aliis civitatibus oportet me evangelizare regnum Dei. Unde Rom. qui suppositis verae fidei fundamentis. si qua vera in doctrinis Philosophorum inveniat. ibi ut non evacuetur. an scientiam Scripturarum. tertio probationem manifestat. quod etiam in philosophicis doctrinis non est idem modus conveniens cuilibet doctrinae. in sapientia mundana. Lxi. cum venissem ad etc. III. id est. Et ideo apostolus primo ostendit hunc modum convenientem non esse doctrinae fidei. Et de meretrice dicitur Prov. Et Augustinus dicit in quarto de doctrina christiana: sunt viri ecclesiastici qui divina eloquia non solum sapienter. ratione sumpta ex parte doctrinae. IV. Deinde. id est humanae rationis. et hoc ideo quia in baptismo nihil operatur industria vel virtus baptizantis: nam indifferens est utrum per maiorem vel minorem ministrum detur baptismus. et ideo praedicationis officium per seipsos apostoli tamquam maiores ministri exercebant. quia illa quae sunt fidei. Tunc autem maxime modus aliquis docendi est materiae incongruus. Circa primum considerandum est. puta si quis in rebus intellectualibus velit metaphoricis demonstrationibus uti. cur non bonorum studio comparetur ut militet veritati. secundo ex parte ipsorum docentium. |#3 Lectio 3 Postquam apostolus improbavit Corinthiorum contentionem. humanam rationem excedunt. ex quo alliciuntur interdum homines ad assentiendum erroribus et falsitatibus. Dicendum est ergo quod aliud est docere in sapientia verbi quocumque modo intelligatur.. ut dicitur in primo ethicorum. sed etiam suaviter tractaverunt. quod omnes doctores fidei in ornatu philosophiae doctrinis atque scientiis suos referserunt libros. ratione sumpta ex parte baptismi. ita scilicet quod ea solum approbet. Unde Augustinus dicit in secundo de doctrina christiana. 16. in obsequium fidei assumit.. posset convenientius intelligi sapientia verbi. ita ut non possis intelligere disertitudinem linguae eius. ibi frequenter egestas. 18: per dulces sermones seducunt corda innocentium. sed in praedicatione evangelii multum operatur sapientia et virtus praedicantis. et populum alti sermonis. ibi verbum enim crucis. hic excludit eorum contentionem. in figura haereticae doctrinae: ut eruaris a muliere aliena et extranea. Circa primum duo facit. 1: ad annuntiandum mansuetis misit me. 23: ubi verba sunt plurima. quae docet ornate loqui. Ille in sapientia verbi docet qui sapientiam verbi accipit pro principali radice suae doctrinae. Unde sermones secundum materiam sunt accipiendi. etc. Primo ostendit modum docendi qui est in sapientia verbi. Dicit enim Hieronymus in epistola ad magnum oratorem urbis Romae. XXXIII. 2 quod ipse non baptizabat.Baptizarent autem per inferiores ministros. ibi quoniam Iudaei signa petunt. Sed contra hoc videtur esse quod multi doctores ecclesiae in doctrina fidei sapientia et rationibus humanis et ornatu verborum sunt usi. inquantum per eam multis vanis rationibus homines utuntur. Principale autem in doctrina fidei christianae est salus per crucem Christi facta. 25: plurima supra sensum hominis ostensa sunt tibi. ibi et ego. secundo probat quod supposuerat. Circa primum tria facit. quae mollit sermones suos. Quidam enim eorum gloriabantur de doctrina pseudo-apostolorum. sed discipuli eius. si eam mali in usum iniquitatis et erroris usurpant. quae verbosos facit. non solum formidanda non sunt. quando per talem modum destruitur id quod est principale in materia illa. XIV. Utitur autem sapientia verbi. qui tamen de seipso dicit Lc. eruditionem saeculi. multam in disputando habentia vanitatem. quae non transcendunt res imaginatas. quod rationem et sermonem significat. qui ornatis verbis et humanae sapientiae rationibus veritatem fidei corrumpebant. ut nescias quid in illis primum admirari debeas. Vel sapientiam verbi nominat rhetoricam. ut boetius ostendit in libro de trinitate. quae verbi sapientiam continent: reprobet autem ea quae sapientiam verbi non habent. II cap. quia ideo missus sum. Dicit ergo primo: dixi quod misit me Christus evangelizare. et hoc fidei est corruptivum. probat quod dixerat. Primo proponit quod intendit. VI. Sed quia in Graeco ponitur logos. secundum illud eccli. non tamen ita quod ego in sapientia verbi evangelizem.. Is. 7 . non esse congruum fidei christianae. ad quas non oportet intelligentem adduci. in quo nulla est sapientia. et primo quidem ex parte materiae. Prov. sicut et de ipso Christo dicitur Io. Eccle. 19: populum impudentem non videbis. Sed contra dicitur Is. secundo manifestat propositum. secundo ostendit hoc modo docendi se usum apud eos non fuisse. cum dicit ut non evacuetur crux Christi. et aliud uti sapientia verbi in docendo. quod si qua Philosophi dixerunt fidei nostrae accommoda. scilicet in catholica ecclesia. 11: ubi verba sunt plurima. IV. XVI. II. sed ab eis tamquam ab iniustis possessoribus in usum nostrum vindicanda. quae ad persuadendum seu prava seu recta valent pluribus.

sed in eis reprobatur et perditur quod ex eorum malitia procedit. Et primo ponit medium sub interrogatione. Et ideo non dicit simpliciter perdam sapientiam. ibi nam quia in Dei sapientia. carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis. sed perdam sapientiam sapientium. dum simul cum Christo vitiis et concupiscentiis moriuntur. cum possit. 8 . Cix. Continet etiam quaedam quae prudentiae huius mundi contraria videntur. sed terrena. nam veram prudentiam sapientia Dei docet. evacuat crucem Christi. Primo inducit auctoritatem praenuntiantem quod quaeritur. Paule. confusione contempta. Et circa hoc duo facit primo inducit probationem. Deinde cum dicit ubi sapiens. Is. ostendit esse impletum quod de reprobatione humanae sapientiae et prudentiae fuerat probatum. Et ideo Paulo huiusmodi annuntianti dixit festus. Apoc. id est. V. ut dicitur Is. Deinde. id est stultum aliquid videtur. multae litterae ad insaniam te adducunt. ut dicitur Hebr. 2 dicitur virgam virtutis tuae emittit Dominus ex sion. X. Ergo docere in sapientia verbi non est modus conveniens fidei christianae. evacuaretur crux Christi. II. Item virtutem quam in seipsis experiuntur. Nam in Abdia dicitur: perdam sapientiam de idumaea. secundo conclusionem infert. Dicit ergo primo ubi sapiens? quasi diceret: non invenitur in congregatione fidelium qui salvatur. 15. etc.. 10: nos stulti propter Christum. Hoc est ergo quod dicit ut non evacuetur crux Christi. ibi nonne stultam Deus fecit sapientiam huius mundi.Unde. Vel quia.. Differunt autem sapientia et prudentia. non est ista sapientia desursum descendens. ostendit praedictorum causam. V. tollatur fides de virtute crucis Christi. Similiter non dicit reprobabo prudentiam. Lc. propter defectum autem prudentiae reputant inconveniens fuisse quod homo sustineret crucem. quia omnis sapientia a Domino Deo est. secundum illud matth.. Expressius autem habetur Is. probat quod per doctrinam. quam illi qui se prudentes aestimant in rebus mundanis prudentiam reputant ut scilicet bonis huius mundi inhaereant. animalis. id est. verbum enim crucis. 24: qui Christi sunt. secundum illud Gal. Gal. qui huius mundi sapientiae studebant. cum dicit verbum crucis. quam sapientes huius mundi adinvenerunt sibi contra veram sapientiam Dei. subdit his autem qui salvi fiunt. Et ne credatur revera verbum crucis stultitiam continere. Potest autem hoc sumi ex duobus locis. 19: virtus de illo exibat et sanabat omnes. quae est in sapientia verbi. id est. et ponit primo quare verbum crucis sit hominibus stultitia. quantum in se est. et prudentiam de monte esau. Circa primum duo facit. sed dicit prudentiam prudentium. et aliqua huiusmodi. quia scilicet scientia humanarum rerum prudentia dicitur. etc. nisi Iesum Christum et hunc crucifixum. diabolica. ut legitur Act. quod secundum humanam sapientiam impossibile videtur. etc. Dicit ergo primo: ideo dixi quod si per sapientiam verbi doctrina fidei proponeretur. 2. secundo assignat causam dictorum. dicit non iudicavi me scire aliquid inter vos. 14: peribit sapientia a sapientibus. Cxxxvi. quibusdam videtur stultitia. 23: sapientia est viro prudentia. ibi scriptum est enim. 6. nisi propter defectum sapientiae. mortem pati secundum humanam naturam. quod omnipotens violentorum manibus subiiciatur. secundo ostendit hoc esse impletum. id est. et intellectus prudentium eius abscondetur. XXIX. ut dicitur Rom. secundo ostendit quare ista stultitia sit virtus Dei his. XXVI. unde pertinet ad contemplationem. 11: ergo evacuatum est scandalum crucis. 2. eo quod praedicatio crucis Christi aliquid continet. puta quod Deus moriatur.. Est autem considerandum quod homines quantumcumque mali non totaliter donis Dei privantur. 24: insanis. XIX. 11: quomodo dicetis Pharaoni: filius sapientium ego? et hoc refertur ad gentiles. et prudentiam prudentium reprobabo. Deinde cum dicit scriptum est enim. qui salvantur. Et ipse Paulus dicit infra IV. iob XXVIII. etc. etc. Unde et Philosophus VI ethicorum dicit quod prudentia est recta ratio agibilium. virtus Dei est. Unde in Ps. cap. Nam sapientia est cognitio divinarum rerum. ne si in sapientia verbi praedicare voluero. 21: ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. XXIX. Qui autem principaliter innititur in docendo sapientiam verbi. 5: ecce vicit leo de tribu Iuda. et sic prudentia ad rationem pertinet. 28: timor Dei ipsa est sapientia. infidelibus qui se secundum mundum existimant sapientes. VI. nec in eis dona Dei reprobantur. pereuntibus quidem. id est nobis. XII. quia. 7: qui dicunt. prudentia vero proprie est cognitio rerum humanarum. quia sunt ipsi sapientia privati. Haec est ergo causa quare verbum crucis quod est salutiferum credentibus. V. qua diabolum vicit et mundum. ibi ubi sapiens? circa primum considerandum quod id quod est in se bonum. Et hoc est quod dicit scriptum est enim: perdam sapientiam sapientium. quia ipsi in cruce Christi mortem Dei cognoscunt. scilicet Christi fidelibus qui ab eo salvamur.. id est Annuntiatio crucis Christi. stultitia est. VIII. Et sic propter defectum sapientiae reputant impossibile Deum hominem fieri.. unde dicitur Prov. III. prudentia carnis mors est. Per sapientem intelligit illum qui secretas naturae causas scrutatur. crux Christi evacuetur. I. ut dicitur Iac. 14 ss. non potest alicui stultum videri. exinanite usque ad fundamentum in ea. Ps. puta quod aliquis non refugiat confusiones.

sicut si aliquis Magister considerans sensum suum ab auditoribus non accipi. et infra: stultissimus sum virorum. Matth. et hoc in Dei sapientia. id est per praedicationem. 10: sapientia tua et scientia tua haec decepit te. quod verbum crucis pereuntibus quidem stultitia est. Deinde cum dicit nonne stultam fecit. quod dicitur Is. qui exquisierunt prudentiam quae de terra est. intellecta conspiciuntur. id est infidelium. secundum illud infra cap.Cap. et hoc ideo quoniam Iudaei signa petunt. Et hoc est quod dictum est. Et ideo Deus per quaedam alia ad sui cognitionem salutiferam fideles adduxit. salvos facere credentes.. quia mundus. 9 dicitur: signa nostra non vidimus. quod dixerat: verbum crucis pereuntibus stultitia est. Primo ponit pereuntium differens studium et intentionem. quidam erant Iudaei. se habent ad Dei sapientiam. id est demonstravit. IX. XLVII. VII. et revelasti ea parvulis.. reputantur stulta. Et est simile. XII. etc. Potest autem et aliter intelligi quod dictum est. nonne Deus sapientiam huius mundi fecit stultam? id est. Ubi sapiens? quasi dicat: inter praedicatores fidei non invenitur. secundum illud deut. quae in ipsis rationibus creaturarum non inveniuntur. sapientiam huius mundi? faciendo quod ipsis impossibile reputabatur. Quaerebant igitur sapientiam. 17: stultus factus est omnis homo a scientia sua. 5: erudivit eum et docuit. Baruch III. sapientiam dico quae per rationes rerum mundanarum accipitur. 20: invisibilia Dei per ea quae facta sunt. Lxxiii. Circa primum duo facit. id est eligam eam in primis meis praedicatoribus. per quae possit manifestare quae habet in corde. quidam gentiles. 38: Magister. 1: visio quam locutus est vir cum quo est Deus. etc. virtus Dei est ipsis autem vocatis. I. Io. volumus a te signum aliquod videre. qui solas humanarum rerum considerant rationes. sicut verba hominis ad sapientiam eius quam significant. et hoc ideo. Divina enim sapientia faciens mundum. 23: non glorietur sapiens in sapientia. ibi nos autem praedicamus Christum. Sed homo propter sui cordis vanitatem a rectitudine divinae cognitionis deviavit. 14 et LI. nam placuit Deo per stultitiam praedicationis. non cognoverunt Deum per sapientiam ex rebus mundi acceptam. secundo ex hoc rationem assignat eius quod dixerat. dum illi qui hac sapientia pollebant tam stulti inventi sunt ut viam salutis non acciperent. XI. Per Graecos autem omnes gentiles dat intelligere qui a Graecis mundanam sapientiam acceperunt. virtus vero salvationis credentibus. 10: effudit illam super omnia opera sua.Ubi Scriba? id est peritus in lege. et ideo ab afferentibus quamcumque doctrinam signa quaerebant. demonstravit esse stultam. XI. secundum illud Ps. quasi diceret: non est in coetu fidelium. Et in Ps. ita homo poterat ad cognoscendum Dei sapientiam per creaturas ab ipso factas inspiciendo pervenire. 10: in mundo erat. secundum illud matth. manifestat probationem praemissorum. Videtur autem apostolus hanc interrogationem sumere ab eo. utpote in studio sapientiae exercitati. id est mundani. 48: numquid ex principibus aliquis credidit in eum? ubi inquisitor huius saeculi? qui scilicet per prudentiam exquirit quae sit convenientia vitae humanae in rebus huius saeculi. 26: mortem Domini annuntiabitis donec veniat. I. XXXIII. per sapientiam Dei factae. nam. quasi dicat: cum illi qui sapientes mundi reputantur a via salutis defecerint. et mundus eum non cognovit. quia parvuli maxime solent instrui de his. Pereuntium autem. quia scilicet desiderabant virtutem miracula facientem et videbant infirmitatem crucem patientem. Et huiusmodi sunt fidei documenta. Ubi est doctor parvulorum? pro quo ponit inquisitorem huius saeculi. assignat rationem quare per praedicationis stultitiam salventur fideles. quam humana sapientia stultam reputat. Deinde cum dicit nam quia in Dei sapientia. ita quod ipsae creaturae. sua iudicia in rebus mundi instruit. propter quod a mundanis hominibus. 9 . etc. quia contra rationem humanae sapientiae videtur quod Deus moriatur et quod homo iustus et sapiens se voluntarie turpissimae morti exponat. scilicet dictum esse hominem mortuum resurgere. secundum illud Prov. Gentibus autem stultitiam. studet aliis verbis uti. dicens nos autem praedicamus Christum crucifixum. XXX. I. Deinde concludit quare verbum crucis sit eis stultitia. et alia huiusmodi. Ier. per verba quae protulit. ac si diceret: perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo.. et mundus per ipsum factus est. Ubi est verba legis ponderans? pro quo ponit Scribam. X. 12: fecit mirabilia in terra Aegypti. et hoc refertur ad Iudaeos. et hoc refertur ad utrosque. Ultimo: crucifixus est ex infirmitate. scilicet Iudaeos et gentiles. secundum illud rom. quae pertinent ad disciplinam moralis vitae. 23: filii Agar. Secundo quantum ad id quod dixerat: his qui salvi fiunt. Lxxvii. et primo quantum ad id. Sed Graeci sapientiam quaerunt. Erant enim Iudaei consueti divinitus instrui. infert conclusionem sub interrogatione.. VIII. Dicit ergo: dictum est quod verbum crucis pereuntibus est stultitia. ut dicitur II Cor. 18: ubi est litteratus? pro quo ponit sapientem. volentes omnem doctrinam eis propositam secundum regulam humanae sapientiae iudicare. etc. quasi dicat: non invenitur inter fideles. Unde dicitur Io. de qua dicitur Ier. cuius iudicia gerunt. Iudaeis scandalum. Et sicut discipulus pervenit ad cognoscendum Magistri sapientiam per verba quae ab ipso audit. 25: abscondisti haec a sapientibus et prudentibus. et sapientia hominum non est mecum. Deinde cum dicit quoniam et Iudaei. Is. secundum illud Eccli. Nonne Deus stultam fecit. Quae quidem doctrina cum esset a Deo per multa mirabilia manifestata.

de quo dicitur Act. Baruch III. Dicit non multi. quia scilicet non dicitur aliquid infirmum in Deo per defectum virtutis. XII. sapientia vero. XXIV. III. id est his qui ex Iudaeis et gentibus ad fidem Christi vocati sunt. Dicit ergo primo: dictum est quod praedicamus Christum crucifixum. quod eruditus erat Moyses in omni sapientia Aegyptiorum. quod fortem et sapientem esse. Sap. vel Moyses in veteri testamento. quomodo scilicet vocati estis: non enim per vos ipsos accessistis. etc. quod est filius. Deinde cum dicit quia quod stultum est Dei. quia hoc est Deo esse. et ut barnabas. diabolica. 23: filii Agar exquisierunt sapientiam. 30: quos praedestinavit. sicut Is. secundo astruit eorum subiectionem quantum ad saeculum. Io. 25: plurima super sensum hominis ostensa sunt tibi. et hoc considerare potestis in ipsa vestra conversione. id est diligenter considerate. Iudaeis scandalum et gentibus stultitiam. 14: exaltare. et ad inferos descenderunt. virtus Dei est. Rom.. IX. id est in carnali sapientia et terrena. Dicit ergo primo: dictum est quod stultum est Dei. Quamvis hoc possit referri ad incarnationis mysterium: quia id quod reputatur stultum et infirmum in Deo ex parte naturae assumptae. non erat eis conveniens ut in sapientia verbi docerent. eorum per quos vocati estis. Primo ostendit quomodo primi doctores fidei non fuerunt sapientes sapientia carnali et in rebus humanis defectum patiebantur. qui de infirmitate Christi scandalizabantur et recognoscunt in cruce Dei sapientiam. sicut etiam dicitur invisibilis. VIII. quia aliqui pauci erant etiam in sapientia mundana instructi. fortius est hominibus. Primo excludit a fidei primis doctoribus excellentiam saecularem. Virtus quidem. XX. quasi dicat: iam aliquod divinum videtur esse stultum. sed per excessum humanae virtutis. XXVI. 17: virtutem ostendis tu qui non crederis esse in virtute consummatus. Domine? |#4 Lectio 4 Supra ostendit apostolus quod modus docendi. Eccli. Secundo excludit saecularem potentiam. Inducit autem eos ut considerent modum suae vocationis. inquantum excedit sensum humanum. tertio rationem assignat. cum dicit non multi potentes. Unde et Io. Homines enim quidam consueverunt stultum reputare quod eorum sensum excedit. ibi sed quae stulta sunt mundi. cum dicit ipsis autem vocatis. sicut ipse. quantum ad eos per quos vocati sunt. sequeretur. non quia deficiat a sapientia. quae de terra est. dicens quomodo id. quia. quod est infirmum et stultum possit esse virtus vel sapientia Dei. Videte enim. ibi ex ipso autem vos estis. sed quia superexcedit sapientiam humanam. inquantum per eum pater omnia operatur. ratione materiae quae est ipsa crux Christi. sapientes secundum carnem. 2 dicitur: attendite ad Abraham patrem vestrum. vocationem vestram. Circa hoc ergo duo facit. scilicet secundum saeculum. II. sed ab eo vocati estis. inquantum per crucem convenientissimo modo humanum genus liberat. VII. Dicitur autem Dei virtus et Dei sapientia per quamdam appropriationem. VII. ratione doctorum. quod pater haberet esse a filio. Ps. III. ut Augustinus probat VI de trinitate. sapientius est hominibus. ibi ut non glorietur. 11: quis similis tui in fortibus. 9: de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum. qui in cruce Christi recognoscunt Dei virtutem. Et primo manifestat hoc. secundum illud Prov. cum dicit quia non multi. Eccli.Deinde. 16 dicitur: ubi sunt principes gentium? exterminati sunt. XX. secundo rationem assignat. I. inquantum ipsum verbum. manifestat quod dixerat: his autem qui salvi fiunt. assignat rationem eius quod dixerat. Circa primum tria facit. nihil est aliud quam sapientia genita vel concepta. 7: in derisum est in ore stulti parabola. 5: ego ex ore altissimi prodii primogenita ante omnem creaturam. 15: non est ista sapientia desursum descendens. quia quod stultum est Dei sapientius est hominibus. 22. Ex. qui est in sapientia verbi. animalis. LI. non convenit doctrinae christianae. transcendit omnem sapientiam et virtutem. in virtute tua. 10 . 22: ex ore fatui reprobabitur parabola. XV. Sap. hos et vocavit. 3: omnia per ipsum facta sunt. per quam et Daemones superantur et peccata remittuntur et homines salvantur. quod Deus pater sit fortis et sapiens virtute aut sapientia genita. ibi quia quod stultum. hic ostendit quod praedictus docendi modus non convenit doctrinae christianae. Non autem sic est intelligendum. et ad Saram quae genuit vos. Et quod infirmum est Dei. Et hoc dicit contra scandalum Iudaeorum. A quibus vocationis ministris primo excludit sapientiam. secundo ostendit quomodo talis defectus est in eis per Christum suppletus. III. et eccli. 19: per sapientiam sanati sunt quicumque placuerunt tibi a principio. sed praedicamus Christum Dei virtutem et Dei sapientiam ipsis vocatis Iudaeis et Graecis. 48 dicitur: numquid aliquis ex principibus credidit in eum? et Bar. Iac. sed terrena. Quia igitur primi doctores fidei non fuerunt sapientes sapientia carnali. I Petr. Domine.

Cap. Factus est autem nobis redemptio. qui autem contemnunt me. dum per abiectos sublimes in saeculo ad se trahit. 30: quicumque honorificaverit me. in quo consistit vera nobilitas. XIX. V. Deinde assignat causam dictorum dicens: ideo non elegit in saeculo excellentes sed abiectos. Tertio ponit defectum contrarium nobilitati. id est eos qui in hoc mundo aliquid esse videntur. extra portam passus est. et his qui in circuitu nostro sunt. 2: quorum virtus manuum erat mihi pro nihilo. id est. Primo ostendit cui sit attribuenda salus mundi. etc. IV. et Rom. II. III. dicit et iustitia. non potest gloriari homo quod per aliquam carnalem excellentiam salvatus sit mundus. et humiliabitur altitudo virorum. Is. elegit Deus ad praedicationis officium. non per sublimes in mundo. 6: haec est vestra sapientia et intellectus coram populis. glorificabo eum. Tertio quantum ad defectum nobilitatis subdit et sanctificatio. Deinde cum dicit ex ipso autem vos estis. Tertio. secundum illud I Reg. cum dicit non multi nobiles. Is. In cuius figura dicitur III Reg. secundum illud Ps. secundum illud Io. 44: nemo potest venire ad me. elegit Deus ad praedicationis officium. factus est nobis praedicantibus fidem. dicens et infirma mundi. ostendit quomodo Deus praedictum defectum in eis supplet. Deinde. II. XXXIII. 11 . omnibus fidelibus. Et hoc ideo ut confundat fortia. qui in civitate Romana se natum dicit. id est potentes huius mundi. 18: ubi est litteratus. Eph. in nobilitate consideratur magna opinio quam homines de eis habent. Cap. traxerit eum. vocati estis in Christo Iesu. cum dicit quae stulta sunt mundi. Et circa hoc tria facit. id est ut nullus pro quacumque carnis excellentia glorietur per comparationem ad Dominum. ponit e converso eorum abiectionem quantum ad mundum. sapientes facti sumus. id est quae non videntur esse in saeculo. quae praedicatorum ministerio facta est. 23: non glorietur sapiens in sapientia sua. XXX. sed per abiectos. Infra IV. Deut. sapientia. Sanctificamur enim per Christum. et redemptio. IV. 9: Dominus exercituum cogitavit hoc. etc. Ult.Tertio excludit excellentiam generis. 19: induet pro thorace iustitiam. id est ei iuncti et incorporati per gratiam. id est homines impotentes secundum mundum. 12: ubi sunt nunc sapientes tui? annuntient tibi. Et hoc a Deo. in quo vere ignobilitas consistit. XI. 13: comperto quod homines essent sine litteris et idiotae. Et etiam ad gloriam Dei pertinet. Et contra hoc dicit et ea quae non sunt. quia ei inhaerendo. Et aliqui inter eos nobiles fuerunt. Dicitur autem Christus nobis factus iustitia. ut non glorietur omnis caro. De quibusdam dicit qui sunt nobiles in apostolis. 14: ego tradens eos in manu tua per pedissequos principum provinciarum. per nos. Unde in Ps. XXII. nos autem ignobiles. Unde in Glossa dicitur. inquantum per ipsum redempti sumus de servitute peccati. circa nobilitatem considerantur honor et reverentia quae talibus exhibentur. 4: facti sumus opprobrium vicinis nostris. et non glorietur fortis in fortitudine sua et non glorietur dives in divitiis suis. creati in Christo Iesu in operibus bonis. Lxxviii. nisi pater. Act. Secundo quantum ad defectum potentiae. ut detraheret superbiam omnis gloriae. II. Primo quidem claritas generis. scilicet Christus. Is. dum ipsi non cognoverunt quae sunt simplicibus revelata. quae propter sui fortitudinem thoraci comparatur Sap. Unde dicitur Hebr. 22: iustitia autem Dei per fidem Christi Iesu. Et hoc est quod dicit ex ipso autem. et. Et ideo in principio quidem paucos. sed abiecti in saeculo contemnerentur. Secundo ponit defectum contrarium potentiae. scilicet piscatores illiteratos. 25: abscondisti haec a sapientibus et prudentibus. inquantum per eius fidem iustificamur. erunt ignobiles. secundum illud Rom. quam ipsum nomen nobilitatis designat. 3 dicitur quod sapientia misit ancillas ut vocarent ad arcem. Deus veritatis. Et contra hoc dicit et ignobilia mundi. XXIII. id est homines contemptibiles in hoc mundo elegit Deus ad praedicationis officium. cum dicit qui. XX. id est qui secundum mundum sunt ignobiles. In utrisque autem primorum praedicatorum infirmitas designatur. sive in saeculo. 17: incurvabitur omnis sublimitas hominum. 6 dicitur: redemisti me. qui me misit. et participando ipsum per gratiam. Et primo quantum ad defectum sapientiae. qui est Dei sapientia. quod nisi fideliter praecederet piscator.: Iesus ut sanctificaret per suum sanguinem populum. Secundo. 10: vos nobiles. 25. si Deus ea non uteretur ad suum obsequium. Matth. cum dicit sed quae stulta sunt. id est eos qui de sapientia mundi confidunt. Videretur autem non esse a Deo excellentia mundana. admirabantur. secundum illud Act. et vita ipsa putabantur indigni. et Prov. postremo vero plures saeculariter excellentes Deus elegit ad praedicationis officium. dicens: dictum est quod vocati estis non per excellentes sed per abiectos in saeculo. et ad ignominiam deduceret universos inclytos terrae. inquantum per eum Deo coniungimur. Deinde ostendit quomodo Deus praedictos defectus in praedicatoribus suis supplet per Christum. 10: ipsius enim factura sumus. IX. ne praedicatores fidei tamquam non excellentes. id est ex virtute Dei. ubi verba legis ponderans? et hoc ut confundat sapientes. puta rusticos et plebeios. et contra hoc dicit et contemptibilia. Ier. VI. IX. Ex hoc enim quod Deus mundum suae fidei subiecit.. Ult. Et hoc ideo ut destrueret ea quae sunt. Is. qui nobis Christum dedit et nos ad ipsum traxit. sicut ipse Paulus. ex quo patet quod vestra conversio non est homini attribuenda sed Deo.. in quo possunt tria considerari. eos qui secundum mundum stulti videbantur. Iob XXX. non humiliter sequeretur orator. elegit Deus ad praedicationis officium. et revelasti ea parvulis. et primo defectum contrarium sapientiae.

quae tamen apostolus eis non annuntiavit sed solum ea quae erant manifestiora et inferiora in Christo Iesu. XV. 33: virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis Domini nostri Iesu Christi. quo scilicet privatim et singulariter aliquos instruebam. IV. sed nomini tuo da gloriam. Circa primum tria facit. secundum illud Ps. Et circa hoc tria facit: primo ostendit se non fuisse usum apud eos aliqua excellentia saeculari. IX. 1. ut dictum est ideo ipse apostolus non venerat in sublimitate sermonis aut sapientiae. Ier. Ult. ostendit quod non praetenderit apud eos excellentiam eloquentiae: et circa hoc tria facit. 6: et si imperitus sermone. II Cor. cum venissem ad vos. 11: scitis quia per infirmitatem carnis evangelizavi vobis iampridem. Primo dicit quod non ostendit apud eos excellentiam saecularis sapientiae. existimans se ac si nihil sciret quam Iesum Christum. Cap. ibi quae etiam loquimur. veni annuntians vobis testimonium Christi. Ult. non nobis. ita nunc dicit non fuisse suae intentionis niti rhetoricis 12 . IX. Dicit enim: si salus hominis non provenit ex aliqua excellentia humana. nisi in cruce Domini nostri Iesu Christi. Deinde cum dicit et ego in infirmitate. id est tribulationes apud vos patiens. et tremore. 7: ego in altissimis habitavi. 3: nolite multiplicare sublimia. XXIV. tertio rationem assignat. Domine. 1: non nobis. Eph. |+2 Capitulus 2 |#1 Lectio 1 Postquam apostolus ostendit quis sit conveniens modus doctrinae christianae. IV. Dicit ergo primo: quia dictum est quod Christus misit me evangelizare non in sapientia verbi. Unde Gal. Eccli. ibi non enim iudicavi. IV. Ult. Attenditur autem sublimitas sapientiae in consideratione aliquorum sublimium et elevatorum supra rationem et sensum hominum. Nam in Graeco habetur logos. vel ad modum ratiocinandi per aliquas subtiles vias. sed Deo. etc. cum dicit ut quemadmodum scriptum est. etc. quasi dicat: sic vobis me exhibui ac si nihil aliud scirem quam crucem Christi. secundo rationem assignat. et etiam quantum ad profundas incarnationis rationes. Quantum vero ad id quod intus est..: verba sapientium quasi stimuli. intus timores. secundum illud II Cor.. quamvis sapientiam saecularem habeam. nisi Christum Iesum. Primo excludit indebitum modum praedicandi. ibi et ego in infirmitate. secundum illud II Cor. 23 s. Cxiii. ibi sapientiam autem loquimur inter perfectos. XVIII. Ier. ut dicitur Col. sed si quis bonus est ad aedificationem fidei. quod et verbum et rationem significat. II. convertendos ad Christum. Dicit: mihi absit gloriari. Circa primum duo facit. Ut scilicet supra dixit quod non fuit intentionis quod sua praedicatio niteretur philosophicis rationibus. Primo proponit quod intendit. et hoc non in sublimitate sermonis aut sapientiae.Tertio assignat dictorum causam. dicit et timore. etc. qui autem gloriatur. tertio non praetendit excellentiam eloquentiae. fratres. 5: foris pugnae.. et quod non sunt multi sapientes. 3. ostendit quod non praetenderit apud eos potentiam. IV. scire et nosse me. qua scilicet publice docebam. in Domino glorietur.: danti mihi sapientiam. id est per rhetoricam. Gal. Sublimitas autem sermonis potest referri vel ad verba significantia sapientiae conceptiones. secundum illud Act. Unde quantum ad id quod foris est dicit et ego fui apud vos in infirmitate. Et ideo solum utebatur his quae ad demonstrandam virtutem Christi pertinebant. sed non scientia. non debetur homini gloria. ut Hieronymus dicit.. et quantum ad plenitudinem deitatis et quantum ad plenitudinem sapientiae et gratiae. Quia igitur per sapientiam verbi evacuatur crux Christi. sed ex sola virtute divina. 4: multiplicatae sunt infirmitates eorum. quae componit ad persuadendum. Cap. secundum illud Eccle. secundo quod non praetendit excellentiam potentiae saecularis. 24: in hoc glorietur qui gloriatur. non fuit in verbis persuasibilibus humanae sapientiae. Deinde cum dicit et sermo meus. Eccli. secundo ostendit apud quos excellentia spirituali utatur. et quasi clavi in altum defixi. In Christo autem Iesu. sed Iesum Christum. Et ideo subdit et hunc crucifixum. dicens et sermo meus. inquantum scilicet timor interior redundat ad corpus. ubi nostra littera habet: in hoc glorietur scire et nosse me. et ego. 5: non enim praedicamus nosmetipsos. ibi et sermo meus. sed potius contrarium et foris et intus. et praedicatio mea. sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei absconditi. II. 29: omnis sermo malus ex ore vestro non procedat. XI. scilicet de malis imminentibus. ut habetur Act. Cap. dicens non enim iudicavi me scire aliquid. quia fidem Christi per huiusmodi sublimitates sermonis aut sapientiae confirmare nolebat. hic ostendit se illum modum observasse. I Reg. dabo gloriam. Non enim ad hoc opus erat ut sapientiam ostentaret sed ut demonstraret virtutem. Ps. VII. Deinde huius rationem assignat. Hoc autem dicit apostolus.

11: stulti principes thaneos. Ultimo: sermonem confirmante sequentibus signis. 5: qui tribuit vobis spiritum. ibi sapientiam vero. et magicae artes. II reg. quae est de Deo. populum alti sermonis. nisi tu dederis sapientiam et miseris spiritum tuum de altissimis? secundo ostendit qualitatem eius. cecidit spiritus sanctus super omnes qui audiebant verbum. I Thess. Circa primum duo facit. XLVII. sapientes consiliarii Pharaonis. XIV. V. quod sublimitas et affluentia doctrinae ostendit. I. Dicit ergo: apud vos solum Christum crucifixum praedicavi. de quibus dicitur hebr. Unde Matth. praepositis dilectionis mandatis. IV. secundum triplicem sapientiam humanam. 1. Secundo possunt dici principes Daemones. 10: vos enim testes estis. secundum illud marc. secundum illud Ps. 44: adhuc loquente Petro verba haec. IX. II. dicens: sermo meus fuit in ostensione spiritus et virtutis. A quibus principibus venit sapientia humanarum legum. de quibus dicitur Is. et Deus. quae plerumque decipit homines. 16: non erubesco evangelium. haec enim sapientia abscondita est ab hominibus. 17: sensum autem tuum quis sciet. ita et eorum sapientia non potest esse firma: et ideo non ei innitendum est. I. Et ab his principibus venit sapientia culturae Daemonum. secundum illud Sap. subditur: estote perfecti sicut et pater vester caelestis perfectus est. est etiam a Deo per revelationem. per quas res huius mundi in vita humana dispensantur. quorum voluntas super omnia temporalia elevata soli Deo inhaeret et eius praeceptis. V. Et primo ponit expositionem. Confirmat etiam suam praedicationem. ut habetur Gal. 10: sapientia tua et scientia tua haec decepit te.. Io. secundum intellectum. Sed in virtute Dei. Unde Gal. secundo manifestat propositum. III. Dicuntur autem perfecti intellectu illi. exponit qualis sit sapientia per comparationem ad fideles. faciendo virtutes. 30: venit princeps mundi huius. etc. non huius saeculi. scilicet necromantia. XXIII. ostendit apud quos excellentia spiritualis sapientiae utatur. ibi quam nemo principum. Dicit ergo primo: dictum est quod sapientiam loquimur inter perfectos. III. cum dicit sed loquimur Dei sapientiam. non solum secundum intellectum bene disponi ad capiendum et credendum sed etiam secundum voluntatem et affectum bene disponi ad diligendum et operandum. et operatur in vobis. secundo rationem expositionis confirmat. et in me non habet quicquam. Primo possunt dici principes huius saeculi reges et potentes saeculares. secundo. necesse est eum qui in doctrina fidei instruitur. 14: perfectorum est solidus cibus. id est non innitatur sapientiae humanae. Et sic separat eam a sapientia mundana.. etc. eorum qui per consuetudinem exercitatos habent sensus ad discretionem mali et boni. Uno modo quantum ad hoc quod credentibus praedicationi eius dabatur spiritus sanctus. Perfecti autem secundum voluntatem sunt. Deinde cum dicit sed loquimur.Cap. 6. Quamvis enim omnis sapientia a Deo sit. Similiter etiam suam praedicationem confirmabat. loquimur inter perfectos. Horum autem principum homines destruuntur per mortem et per amissionem potestatis et auctoritatis: Daemones vero non per mortem. 2: principes convenerunt in unum adversus Dominum et adversus Christum eius. Sicut ipsi non sunt stabiles. etc. qui quasi principes se exhibuerunt hominibus in docendo.. quam sancte et iuste sine querela vobis qui credidistis. Et ab his principibus processit tota humana philosophia. sapientiam autem. quod quidem potest intelligi dupliciter. etc. tamen speciali quodam modo haec sapientia. ut scilicet virtuti divinae fides innitatur. 31: nunc princeps huius mundi eicietur foras.. alio modo secundum voluntatem. Deinde cum dicit sapientiam loquimur. per comparationem ad fideles. 16: ubi sunt principes gentium? et postea subdit: exterminati sunt et ad inferos descenderunt. Alio modo potest intelligi quantum ad hoc quod ipse per spiritum loquebatur. ita ut non possis intelligere disertitudinem linguae eius. neque eam principum huius saeculi. affuimus. et quantum ad modum et materiam inquirendi. id est de rebus saecularibus. dicens in mysterio.persuasionibus. Deinde cum dicit sapientiam vero. secundum illud Is. id est miracula. ut dicitur Eccli. Et primo describit eam quantum ad materiam vel auctoritatem. in quo nulla est sapientia. 48. et huiusmodi. id est profundam doctrinam. quod potest intelligi de triplici genere principum. V. II. 13: habentes eumdem spiritum fidei credimus. vel quae est per rationes humanas. 2: spiritus Domini locutus est per me. secundum illud Act. Et primo proponit quod intendit. propter quod et loquimur. Is. et sic non possit deficere. Rom. XXXIII.. qui spiritualia et intelligibilia capere possunt. secundum illud Io. Tertio possunt intelligi principes huius saeculi Philosophi. Secundo ostendit debitum modum quo usus fuit in praedicando.. X. 19: populum impudentem non videbis. quae abscondita est. XIX. Dicuntur autem aliqui perfecti dupliciter: uno modo. 13 . exponit qualis sit sapientia de qua mentionem fecit. quorum mens elevata est super omnia carnalia et sensibilia. et ideo secundum eas oportet hominis perfectionem considerari. Haec enim inter potentias animae sunt propria hominis. etc. Et II Cor. qui sunt principes huius saeculi. dicens ut fides vestra non sit in sapientia hominum. et quantum ad auctores. ut fides per dilectionem operetur. Sapientiam vero dico. Primo exponit qualis sit ista sapientia per comparationem ad infideles. virtus enim Dei est in salutem omni credenti. XII. Quia igitur doctrina fidei ad hoc ordinatur. etc. Tertio assignat rationem dictorum. id est quae est Deus et a Deo. ostendendo in sua conversatione multa opera virtuosa. sed per amissionem potestatis et auctoritatis. ibi sed loquimur Dei sapientiam. de hominibus autem dicitur Bar.

Videtur autem esse contrarium quod dicitur Matth. Daemones etiam eam non cognoscunt. Unde dicitur bar. Cum enim creaturae rationali sit naturaliter appetibilis gloria. Perditio et mors dixerunt: auribus nostris audivimus famam eius. III. 21: abscondita est ab oculis omnium viventium. quod exponens chrysostomus dicit: manifeste Dominus probat his verbis Iudaeorum principes non per ignorantiam. 3: haec est vita aeterna ut cognoscant te solum Deum verum. quam nemo principum huius saeculi cognovit. et decipit eos. 2: astiterunt reges terrae. III. XXIII. quia excedit rationem humanam. et quem misisti Iesum Christum. Act. quod eam descripserat per comparationem ad infideles. occidamus eum. eum esse qui promissus erat in lege. et Scribae in lege periti. secundum illud Io. non tamen mysterium eius quod filius Dei erat. quod principes huius saeculi Dei sapientiam non cognoverunt. 38: agricolae videntes filium.inquantum hominis intellectum excedit. Dicit ergo primo: recte dico. non potest in voluntatem humanam cadere. ibi sicut scriptum est. III. et quod Dominus gloriae est crucifixus. et tamen non creavit stellas secundum quod homo. Unde dicitur iob XXVIII. 23: exquisitores prudentiae et scientiae viam sapientiae nescierunt. 21: volucres caeli quoque latent. 2: cum diabolus iam misisset in cor ut eum traderet. IV. et apud Deum. II. ibi si enim cognovissent. |#2 Lectio 2 Posita expositione de sapientia quam apostolus loquitur inter perfectos. XIII. Quod autem principes crucifixerunt Iesum Christum. quantum ad hoc quod eam descripserat per comparationem ad fideles. et principes convenerunt in unum adversus Dominum. ipsum Christum Dominum dantem gloriam suis. 17: scio quia per ignorantiam hoc feceritis. Et quia modus docendi et doctrinae debet esse conveniens. id est. id est praedicatorum fidei. etc. quod auctorem gloriae interimat. sed inquantum homo. Sed et Pharisaei. 10: qui multos filios in gloriam adduxerat. quo cognito. 2: spiritus loquitur mysteria. id est praeparavit. ideo dicitur quod loquitur eam in mysterio. secundum quod est in se abscondita. secundo. potest praedicari de eo id quod est utriusque naturae. II. 27 exponitur de Herode et Pilato. etc. venite. Dicitur enim in Ps. Et per hunc modum possumus dicere quod homo creavit stellas. 10: Dominus virtutum ipse est rex gloriae. quod verum est. quia utrique non supponitur nisi una hypostasis. persuadendo. Unde dicitur iob XXVIII. quantum ad principes Iudaeorum. quibus ex praedicatione tam altae sapientiae gloria magna debetur. Circa primum duo facit. XVII. si enim cognovissent Dei sapientiam. ibi nobis autem revelavit Deus. et adversus Christum eius. Infra XIV. vel verbo vel signo. 24: qui immutat cor principum populi terrae. qui dixerat unam naturam esse in Christo. Saeculares enim principes hanc sapientiam non cognoverunt. Unde potest utriusque naturae nomine designari. secundum illud io. qui in hac sapientia continetur. certum est. dicens quam Deus praedestinavit. quod principes Iudaeorum vel Daemones non cognoverunt Christum esse Deum. exponendum est omnium fidelium. videtur hoc astrui per hoc quod dicit Petrus. in gloriam nostram. Et quod dicit in gloriam nostram. Sed circa hoc duplex oritur dubitatio. quia secundum hoc nullo modo posset verificari quod Dominus gloriae sit crucifixus. Dei et hominis. id est in aliquo occulto.. secundum illud Ps. Primo proponit quod intendit. quia excedit rationem humani regiminis. sed per invidiam Dei filium crucifixisse. quorum gloria haec est ut in plena luce cognoscant ea quae nunc in mysterio praedicantur. et primo quantum ad hoc. et principibus Iudaeorum qui consenserunt in mortem Christi. Deinde cum dicit si enim cognovissent. sicut et principes vestri. et apud homines. principes Iudaeorum. 14 . quod non cognoverunt eam. secundum quam dicitur Christus Dominus gloriae. et quocumque nomine significetur. haec enim sapientia est. Dicit ergo primo: dictum est quod sapientia quam loquimur non est principum huius saeculi. et primo quidem probat per signum quod non cognoverunt principes Dei sapientiam. neque sciebant sacramentum incarnationis et redemptionis. Secunda dubitatio est de hoc quod videtur supponere. Unde ex hoc verbo destruitur error Nestorii. Non enim divinitas Christi aliquid pati potuit. Prov. Philosophi etiam eam non cognoverunt. III. Et quidem. hic rationem assignat expositionis praedictae. operati sunt ad mortem Christi instigando et approbando. 35: gloriam sapientes possidebunt. 25: plurima supra sensum hominis ostensa sunt tibi. si intelligatur de principibus qui potestatem habent inter homines. secundo probat propositum. nec est crucifixus secundum quod est Deus. sed secundum quod Deus. probat quod dixerat. ut frustra incedant per invium. Iob XII. Solvitur in Glossa quod sciebant. quarum prima est de hoc quod dicit Deum gloriae crucifixum. XXI. qui studium sapientiae dabant. de quibuscumque principibus intelligatur. et Hebr. numquam crucifixissent Deum gloriae. Secundo probat per auctoritatem. Tertio ostendit fructum huius sapientiae. divina scilicet et humana.. secundum quod praeparata est in gloriam nostram. quia excedit omnem creatam sapientiam. dixerunt intra se: hic est haeres. Sed etiam Daemones operati sunt in mortem Christi. quod Act. cognovissent utique Christum esse Deum. secundum illud Eccli. Sed dicendum quod Christus est una persona et hypostasis in utraque natura consistens.

probat per auctoritatem quod principes huius saeculi Dei sapientiam non cognoverunt. iob XXXII. Deinde cum dicit nobis autem. scilicet Daemonia. secundo probat propositum. 7: semitam eius ignoravit avis. Dicendum est autem quod. quem scilicet nobis misit. IV. Quod quidem potest intelligi: uno modo ut ascendere in cor hominis dicatur quidquid quocumque modo cognoscitur ab homine. amico suo quod possessio eius sit. Sed contra hoc videtur esse quod Athanasius dicit. Unde dicitur Is.Sed contra hoc esse videtur quod chrysostomus dicit quod cognoverunt eum esse filium Dei. Et Lc. quoniam sciebant eum Christum esse. Et Lucas dicit: increpans non sinebat ea loqui quia sciebant eum esse Christum. iob XXVIII. qui per legem fuit repromissus. et iob XXXVI. dicens nec auris audivit. XIV. XIV. id est de luce gloriae. probat praedictam expositionem de sapientia divina per comparationem ad fideles. Dicit ergo primo: dictum est quod sapientiam Dei nemo principum huius saeculi cognovit. 50: ierusalem ascendat super cor vestrum: et sic oporteat. qui deservit disciplinae. sed ex revelatione divina. sed quasdam coniecturas. id scilicet quod praeparavit Deus. I. 33: annuntiat de ea. in quo perfectio aeternae gloriae consistit. 17: omne donum perfectum desursum est descendens a patre luminum. Io. ideo signanter dicit nec in cor hominis ascendit. absque te. sicut chrysostomus dicit. V. Et ad hoc respondetur in libro de quaestionibus novi et veteris testamenti. Et ponit duos sensus. quae praeparasti his qui diligunt te. Quia enim spiritus sanctus est spiritus veritatis. nec intuitus est eam oculus vulturis. quia essentiale praemium aeternae gloriae charitati debetur. 15 . puta a sensibilibus. cum dicit neque in cor hominis ascendit. quod cor hominis accipiatur pro corde hominis carnalis. quia non est aliquid coloratum et visibile. 37: neque speciem eius vidistis. Ipsum autem esse verum filium Dei non pro certo sciebant. I. secundum illud Io. sed per quaedam temporalia sua virtute effecta. Unde Augustinus dicit in IX de civitate Dei quod innotuit Daemonibus. Et hoc ideo. quasi singulariter sanctum: ipse enim naturaliter est sanctus cuius participatione omnes alii sancti vocantur. quod Daemonia dicebant Christum esse sanctum Dei. 34. XI. etc. nec ascendent super Cor. neque vocem eius audistis. secundum illud io. res igitur inferiores sunt in intellectu altiori modo quam in seipsis. Primo visionis quae deservit inventioni. 26: Paracletus autem spiritus sanctus. sicut et filius a patre missus notificat patrem. 21: si quis diligit me diligetur a patre meo. altiori modo sunt in seipsis quam in intellectu. 3: cum sint inter vos zelus et contentio. non habebant adventus Dei firmam et certam notitiam. sed haec coniecturalis cognitio obscurabatur in eis ex invidia et ex cupiditate propriae gloriae. 17: quem mundus non potest accipere. et cui voluerit filius revelare. scilicet ipsam gloriam. Caeterae autem virtutes accipiunt efficaciam merendi vitam aeternam. Dicendum est ergo quod principes Iudaeorum pro certo sciebant eum esse Christum promissum in lege. Deus. quodammodo descendunt. Quia igitur illius gloriae notitia non accipitur a sensibilibus. 27: nemo novit patrem nisi filius. secundum illud Io. 8: inspiratio omnipotentis dat intelligentiam. sed nec corde hominis carnalis. secundum illud Ier. a quibus omnis humana cognitio initium sumit. Ostenditur autem illa gloria visionis aperte ab hominibus ignorari dupliciter. nonne carnales estis. Lxiv. quia omnia signa videbant in eo quae dixerunt prophetae. de quibus prius fecerat mentionem. Et primo proponit quod intendit. et ego diligam eum et manifestabo ei meipsum. id est. quam per excellentiam Christi minui videbant. non per id quod est vita aeterna. Illa vero quae sunt in intellectu superiora. Similiter etiam videtur esse de Daemonibus dubitatio. Iac. cum dicit quod oculus non vidit. quodammodo in cor ascendunt. II. Et ideo quando ab intellectu capiuntur. inquantum informantur charitate. sed descendit. ibi spiritus enim. 17: non erunt in memoria priora. secundum illud Matth. Dicitur enim Mc. eorum notitia quam habebant de Christo per ipsos evangelistas asseritur. In marco quidem sic scribitur: non sinebat ea loqui. Primo quidem quod non subiacet humanis sensibus. dicens: sed sicut scriptum est Is. mysterium autem divinitatis eius ignorabant. nobis autem Deus revelavit per spiritum suum. ille vos docebit omnia. diligentibus se. Deinde excludit notitiam eius intellectualem. nec scit eum. sed aliqualiter coniecturabant. Res enim sunt in intellectu secundum modum eius. 4. qui est veritas patris. Lxv. quod populus ignorabat. secundum illud quod dicitur infra III. quod Daemonium clamavit. ubi littera nostra habet: oculus non vidit. et secundum hominem ambulatis? est ergo sensus quod illa gloria non solum sensu non percipitur. XIV. utpote a filio procedens. 23 ss. Et ideo quando ab intellectu capiuntur. Deinde cum dicit sed sicut scriptum est. quia non videt eum. his quibus mittitur inspirat veritatem. quem mittet pater in nomine meo. quod Daemonia sciebant ipsum esse. quia non est sonus aut vox sensibilis.. qui se iactabant scire quod nesciebant. praedestinavit. dicens: scio quod sis sanctus Dei. Et ne hoc praesumptioni Daemonum ascribatur. Alio modo potest exponi secundum quod proprie dicitur in cor hominis ascendere id quod ab inferiori pervenit ad hominis intellectum. quantum ad hoc quod praedestinata est in gloriam fidelium. Secundo ponit sensum auditus.

IV. dicens quis enim scit hominum ea quae sunt hominis. ita ea quae sunt Dei possunt esse nota homini per sensibiles effectus. 7: homo videt quae foris patent. 22: est enim in illa. scilicet Dei sapientia. et non ea quae de ipso per creaturas cognoscuntur. nos autem. Sed nec Angelus bonus. etc. secundum illud iob XXXVI. et non solum res creatas. XVII. 26: ecce Deus magnus vincens scientiam nostram. et ideo ea quae sunt in corde alterius. 9: pravum est cor hominis.. 17: vincenti dabo manna absconditum. et quis cognoscet illud? ego Deus probans corda et scrutans renes. non habentes. Angelus autem. quia cognitio hominis a sensu accipitur. qui est in ipso Deo. XIX. XIII. ut sciamus quae a Deo data sunt nobis. et secutus est me. Deinde. Vel potest intelligi spiritum Dei donatum sanctis. omnia prospiciens. nisi qui accipit. nisi inquantum per aliquos effectus manifestantur. Manifesta autem est ratio quare homo ea quae in corde alterius latent scire non potest. cognita autem sanctis. nisi spiritus sanctus et qui ipsum acceperunt: et hoc ideo. ut dona spiritualia cognoscant. ibi quis enim scit hominum. Spiritus ergo huius mundi potest dici sapientia huius mundi. subtiles. secundo manifestat propositum. |#3 Lectio 3 Dixerat supra apostolus sapientiam loquimur inter perfectos. etc.Deinde cum dicit spiritus enim. id est. sed spiritum qui a Deo est. id est. secundum illud Io. neque bonus neque malus. ut sciamus de rebus divinis quantum unicuique Deus donavit: quia. dicens: licet nullus hominum per se possit scire quae sunt Dei. secundum illud Sap. VII. XIII. id est. ita spiritus sanctus patri et filio. et qui capiat omnes spiritus intelligibiles. dicitur enim Ier. secreta divinitatis per seipsum videt. cum dicit quis enim scit hominum. et Num. videri non possunt. Quod spiritus intelligentiae sanctus est. ibi nos autem. hic manifestat qua ratione hanc sapientiam 16 . et consilium eius praecipitabo. Postquam ergo manifestavit qualis sit haec sapientia. XIV. Et primo ostendit quod spiritus sanctus ad hoc sit efficax. cuius ratio accipi potest ex ipso verbo apostoli. homo cognoscere non potest. intellectus? et ideo quae interius latent. eumdem spiritum ignorant. Nomine autem spiritus vis quaedam vitalis et cognitiva et motiva intelligitur. illabitur menti humanae. quia mundanis hominibus incognita. cum dicit nos autem. dicens ita et quae Dei sunt. 5: a magnitudine speciei et creaturae cognoscibiliter poterit creator eorum videri. non accepimus spiritum huius mundi. omnem habens virtutem. quasi inquirendo quomodo fiant. etc. scilicet quod per spiritum sanctum sit sapientia fidelibus revelata. 3: dirumpetur spiritus Aegypti in visceribus eius. Primo proponit quod intendit. probat quod dixerat. II. nemo cognoscit. Spiritus autem huius mundi errare facit. Dicit ergo primo: dictum est quod per spiritum sanctum revelavit nobis Deus suam sapientiam. quae quasi superficie tenus videntur esse. etc. 22 s. nec malus ea quae in corde hominis latent scire potest. Ex divino autem spiritu eius consecuti sumus. Dicuntur autem profunda ea quae in ipso latent. ea quae latent in corde. ne ab horum cognitione etiam Deus videatur excludi. secundo probat quod hoc in discipulis Christi fecerat. 27: ita nemo novit quae sunt Dei patris et filii. quo impellitur homo ad agendum ea quae mundi sunt. quae. Deus autem intuetur cor. sicut homo quod aliquando diligenter scrutatur.. ut dicitur Matth. sicut dicitur Eph. Deinde. quia scilicet secretorum cordis solus Deus est cognitor.. 26: Paracletus autem spiritus sanctus. quia sicut filius consubstantialis est patri.. qui plenus est alio spiritu. Quod non est sic intelligendum. Sed sicut ea quae sunt in corde unius hominis alteri manifestantur per sensibilia signa. secundum illud I Reg. utpote patri et filio consubstantialis. hunc autem spiritum sancti apostoli non receperunt. quod sicut nemo novit patrem nisi filius. Unde solus Deus est conscius secretorum cordis hominis. sed etiam profunda Dei perfecte cognoscit. Circa primum duo facit. qui dicit ea ratione spiritum hominis cognoscere quae in corde hominis latent quia in ipso homine est. 5: a magnitudine speciei et creaturae. Unde dicitur Sap. VII. mundum abiicientes et contemnentes. 24: servum meum caleb. sed hoc solius Dei proprium est. unicuique data est gratia secundum mensuram donationis Christi. qui in eo est. omnia prospiciens. XI. Secundo similitudinem adaptat ad spiritum Dei. secundum illud Is. secundum illud iob XVI. nisi quatenus per signa sensibilia manifestantur. secundum illud Apoc. secundum illud Sap. et amor mundi. probat quod dixerat de spiritu Dei per similitudinem humani spiritus. ostendit quomodo cognitio spiritus sancti percipiatur. quem mittet pater in nomine meo. nisi spiritus Dei. secundum illud Sap. quae in ipso Deo latent. spiritu sancto scilicet repleti. et in excelsis conscius meus. et hoc fieri potuit: spiritus enim sanctus omnia scrutatur. nisi spiritus hominis. introducam in terram hanc. XVI. 7. 20: ecce in caelo testis meus. sed quia perfecte et etiam intima quarumlibet rerum novit. Sed spiritus sanctus. et spiritus intelligentiae sanctus. mundos. ut in ipso corde hominis sit et intrinsecus operetur. quo corda eorum illuminata sunt et inflammata ad amorem Dei. sed receperunt spiritum sanctum. Ex hoc autem accipi potest. XIV. Signanter autem dicit quis hominum. et cui voluerit filius revelare. quod nemo scit.

quasi dicat: recta comparatione spiritualia documenta tradimus spiritualibus viris. Tertio determinat auditores. Ratio ergo talis est: nulli sunt tradenda documenta quae capere non potest. Deinde. et ideo ab eo capi non possunt. XVI. ibi stultitia enim. Quia igitur animalis homo ea quae sunt spiritus Dei reputat stulta. et coeperunt loqui. neque ratio humana potest iudicare ea quae sunt spiritus Dei. 3: in via stultus ambulans. XXXIII. neque sensus. non procedit ex rectitudine sensus: sicut sapientes aliqua iudicant esse stulta quae stultis videntur sapientia propter defectum intellectus. Ps. etc. etc. id est. secundo assignat rationem. Ea enim de quibus spiritus sanctus illustrat mentem. sicut dicitur in Glossa.. ostendit subdens quia spiritualiter examinatur. sive quantum ad ornatum verborum. qui narrat sapientiam stulto. Secundo autem videndum quare tales non possunt percipere ea quae sunt spiritus Dei: quod quidem manifestum est. 31: eloquia Domini igne examinata. Eccle. inter quas est vis apprehensiva. signum est quod ea non capiat. et hic dicitur animalis sensu. secundo quare sunt tradenda spiritualibus. cum enim aliquis aliqua sapienter dicta reprobat quasi stulta. manifestat quod dixerat per signum.. Eosdem autem hic nominat spirituales. 17 . nisi quod est delectabile secundum carnem. XXII. qui soli cognitioni sensitivae innititur. animales spiritum non habentes. Et hoc est quod sequitur et non potest intelligere. sunt supra sensum et rationem humanam. et talis dicitur animalis vita. 13: cum venerit ille spiritus veritatis. Et ideo recta ratione non possunt tradi eis. scilicet vires sensitivae. 6: spiritu oris eius omnis virtus eorum. secundum illud Ps. Et ita relinquitur quod huiusmodi solo spiritu sancto examinantur. et homo carnalibus affectus non intelligit esse bonum. in tenebris ambulant. Quare autem non possit intelligere. Quod qualis unusquisque est. Prov. et auditorum corda ad capiendum illustrat. Uno modo quantum ad vim apprehensivam. quos supra perfectos. loquimur. et ideo potest dici homo dupliciter animalis. id est. cum dicit animalis. sensibilibus bonis contemptis. non potest capere huiusmodi spiritualia bona. secundum illud Ps. de Deo iuxta corporum phantasiam vel legis litteram. Lxxxi. probata scilicet a spiritu sancto. Astruit enim modum convenientem. Quod autem homini animali quae secundum spiritum sunt videantur stulta. et appetitiva. Est ergo considerandum quod anima est forma corporis. Et primo proponit quod intendit. 25: plura supra sensum hominis ostensa sunt tibi. quae secundum vires sensitivas accipiuntur. etc. ibi animalis autem homo. secundum illud Eccli. Circa primum. cum dicit stultitia enim. Io. vel rationem philosophicam iudicat. Alio modo dicitur quis animalis quantum ad vim appetitivam. et ideo ille qui est animalis vitae. qui. et quantum ad animalem sensum. 2: non recipit stultus verba prudentiae.. X. quam intra naturalis ordinis metas spiritus rector non continet. etc. docebit vos omnem veritatem. quia homo sensui deditus non potest intelligere ea quae supra sensum sunt. Dicuntur ergo homines animales qui huiusmodi vires sequuntur. scilicet animali. Hoc est ergo quod dicit animalis homo. Is. ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis. 2: haec commenda fidelibus viris. Unde propriae animae intelliguntur illae vires quae sunt actus corporalium organorum. Sunt enim eis revelata ad utilitatem. etc. cum ipse sit insipiens. qui. qui idonei erunt et alios docere. id est. III. spiritualium examinatio fit spiritualiter. ibi spiritualis. dicens spiritualibus spiritualia comparantes. Ubi primo considerandum est quis homo dicatur animalis. secundo manifestat eam.. Primo ponit rationem. sequitur dissolutam lasciviam animae suae. quae scilicet nobis per spiritum revelata sunt. Circa primum duo facit. 19: populum alti sermonis non videbis.. sed homines animales non possunt capere spiritualia documenta.sancti inter perfectos loquuntur. talis finis videtur ei. Spiritus etiam sanctus accendit affectum ad diligendum spiritualia bona. omnes stultos aestimat. excludens modum inconvenientem. quia per spiritum sanctum homines perficiuntur in virtute. Eccli. et quantum ad animalem vitam. 5: nescierunt neque intellexerunt. cum dicit sed in doctrina spiritus. XVIII. dicens non in doctis humanae sapientiae verbis. II Tim. Et hoc est quod dicit stultitia enim est illi. nisi ei dixeris quae versantur in corde eius. assignat rationem dictorum. sicut dicitur in Glossa. II. quibus sunt convenientia. primo proponit revelatorum manifestationem. Unde dicitur in canonica Iudae 19: hi sunt qui segregant semetipsos. Deinde. prout spiritus sanctus nos loquentes interius docet. sive quantum ad subtilitatem rationum. 9: cum dormiente loquitur. et primo ostendit quare spiritualia non sunt tradenda animalibus hominibus. non nitimur ad probandam nostram doctrinam per verba composita ex humana sapientia. dicens: dictum est quod spiritum Dei accepimus. quia Philosophus dicit in IV ethic. etc. Et similiter. qui scilicet afficitur solum ad ea quae sunt secundum appetitum sensitivum. Iudicat enim esse stulta quae secundum spiritum Dei aguntur. XXXII.. II. ergo non sunt eis tradenda. sicut sensus non potest examinare ea quae sunt intellectus. Secundo tangit modum enarrandi. 4: repleti sunt omnes spiritu sancto. Numquam enim inferior potest examinare et iudicare ea quae sunt superioris. Unde et Act. XVII. ex hoc manifestatur quod ea non capit.

a quibus baptizati et docti erant. Dupliciter ergo dicitur homo spiritualis. et de debili et forti circa iudicium ponderum. etc. XVII. et virtuoso et vitioso circa agibilia. sed potius fontem omnis scientiae. Propter quod sequitur aut quis instruxit eum? quasi dicat: nullus. Et primo inducit auctoritatem. III. etc. non potest spiritualia examinare. Deinde cum dicit quis enim novit. Et hoc est quod dicit spiritualis autem diiudicat omnia. Magister de discipulo. 3: mihi pro minimo est. scilicet spirituales viri. Assignat autem talem rationem: illi tradenda sunt spiritualia qui potest iudicare. Quantum ergo ad primum horum dicitur Sap. ibi nos autem. Uno modo ex parte intellectus. quia scilicet homo habens intellectum illustratum et affectum ordinatum per spiritum sanctum. et per consequens nec ea intelligere. rectum iudicium habet. sensu adimplevit corda illorum. aut ab humano die. IX. XL. et ipse a nemine iudicatur. Ideo dicit quis enim novit sensum Domini? quasi dicat: nullus: quia sapientia Dei excedit omnem cupiditatem hominis. Et eadem ratio est de sano et infirmo circa iudicium saporum. dicens nos autem.. Iob XXVI. Dicitur quod aperuit illis sensum. hic incipit eorum iudicium quod habebant de ministris improbare. nullus possit diiudicare.. Gal. de singulis quae pertinent ad salutem. Ex quo etiam patet quod nullus potest sensum Dei iudicare. secundo adaptat ad propositum. 3: sapientiam Dei praecedentem omnia quis investigavit? Sap. recipimus in nobis sapientiam Christi ad iudicandum. 11: auris verba diiudicat. id est animales vires. sensum Christi habemus. Et circa hoc duo facit. et ipse a nemine iudicatur. Deinde. secundo manifestat causam. quia. Quantum ad secundum dicitur infra IV. 6: creavit illis scientiam spiritus. Ille autem qui non est spiritualis habet etiam intellectum obscuratum et affectum inordinatum circa spiritualia bona. ut dicitur I ethic. spiritu Dei inflammante: et hoc modo dicitur in Glossa quod spiritualis vita est. Cap. Secundo considerandum est quare spiritualis diiudicat omnia. Et secundum hunc modum apostolus hic dicit quod spiritualis iudicat omnia. Est autem notandum quod spiritus nominare consuevimus substantias incorporeas. secundum illud iob XII. Alio modo ex parte voluntatis. Est autem considerandum quod ad hoc quod aliquis possit de aliquo homine iudicare. idest. sed dormiens non habet rectum iudicium de se. instruite huiusmodi. ad invicem disceptabant. sed spiritualis est huiusmodi. Ubi notandum est quod in omnibus ille qui recte se habet. et ita. quia sensus Christi diiudicari non potest. et ideo ab homine non spirituali. qua spiritum Dei habens rectorem animam regit. Primo ut iudicans cognoscat ea quae sunt iudicati. ergo ei spiritualia sunt tradenda. Unde Dominus habet iudicium de servo. 18 . qui sensum Christi habet. Unde et Philosophus dicit in V ethicorum quod virtuosus est regula et mensura omnium humanorum. 3: cui dedisti consilium? forsitan ei qui non habet sapientiam? videntur autem verba haec assumpta ex eo quod dicitur Is. ibi quis enim novit. conveniens est quod spiritualis. nisi tu dederis sapientiam? secundo requiritur quod iudicans sit superior iudicato. huiusmodi pars animae spiritus hominis dicitur. duo requiruntur.: vos qui spirituales estis. ex quo iudicio contentiones in eis procedebant. 13: quis adiuvit spiritum Domini. aut quis consiliarius eius fuit et ostendit illi? cum quo iniit consilium et instruxit eum? deinde adaptat quod dixerat ad propositum. et inflammatur secundum affectum et voluntatem. nec de vigilante. spiritui Dei subiectus. Ult. ut a vobis iudicer. Ult. sicut nec vigilans a dormiente.Quia ergo animalis homo caret spiritu sancto. assignat rationem quare spiritualibus spiritualia tradantur.. etc. Eccli. Et secundum hoc in Glossa dicitur quod homo spiritualis est. spiritu Dei illustrante. manifestat rationem inductam.. I. Lc. Eccli. et primo ponit rationem. quae tamen a spiritu Dei et illuminatur secundum intellectum. Unde non sunt res tales quales videntur dormienti. quia igitur aliqua pars animae est quae non est alicuius organi corporei actus. scilicet pars intellectiva comprehendens intellectum et voluntatem. |+3 Capitulus 3 |#1 Lectio 1 Supra apostolus ostenderat contentionem et divisionem Corinthiorum. sed quales videntur vigilanti. 17: sensum autem tuum quis scire poterit. rectum iudicium habet circa singula. qui propter ministros Christi. deficit etiam in iudicando: vigilans enim recte iudicat et se vigilare et alium dormire. a nemine iudicetur. et horum est optimus iudex. etc. ut intelligerent Scripturas. quia scilicet in rebus humanis talia sunt singularia. 8 quod iudicabunt iusti nationes. Cap. certissime ac fideliter spiritualia cognoscit.: unusquisque bene iudicat quae cognoscit. id est sapientiam Dei omnia iudicantem. Ubi primo videndum est quis homo dicatur spiritualis. cum dicit spiritualis autem iudicat omnia. qualia virtuosus iudicat ea esse. Non enim habet scientiam ab aliquo acceptam. qui. spiritualis homo iudicari non potest. Ex quo patet quod sensum. Ille autem qui in se rectitudinis defectum patitur.

nec contentio locum habet. II. et ex hoc sequitur contentio. 10: facti sunt abominabiles. secundum illud I petr. eamdem impotentiam retinetis. id est. Primo ponit detrimentum quod hactenus passi erant propter eorum defectum. alius impeditur a plena possessione illius. VII. talibus rebus afficitur et per affectum inhaeret. dicens sed nec nunc quidem potestis. XXXIV. fratres. Et similiter e converso charitas. quia naturae humanae consonum est. carnali conversatione et sensu. sed sapitis ea quae sunt carnis. sicut ea quae dilexerunt. VIII. 5: qui secundum carnem sunt. secundo improbat eorum perversum iudicium. Secundo adhibet similitudinem. et secundum hominem ambulatis? ubi considerandum est quod recte coniungit zelum et contentionem. alius autem: ego Apollo (genitivi casus). cum dicit sed nec nunc quidem potestis. ostendit quod adhuc idem detrimentum patiuntur. scilicet convenienter. de quibus gloriabantur. 3 dicitur: filii hominum. quasi dicat: quod a principio perfectam doctrinam capere non poteratis. aliquis vestrum. secundum illud Hebr. Dixerat enim supra quod apostoli quidem spiritualia documenta spiritualibus tradebant. dicens tamquam parvulis in Christo. ibi sic nos existimet homo. nonne carnales estis. quibus spirituales afficiuntur. est materia pacis. dicens cum enim inter vos sit zelus et contentio. Circa primum tria facit. per quod denotatur in vobis esse zelus et contentio. qui scilicet inter alios apostolos spiritualibus spiritualia loquor. quibus oportet tradi ea quae sunt infirmitati eorum accommoda. III. Tertio ponit rationem probationis inductae. secundum naturam humanam sibi a Dei spiritu derelictam. Tertio considerandum est quare homines carnales dicit secundum hominem ambulare. quia a Paulo baptizatus et doctus. Unde Sap. ibi sed nec nunc quidem. et sine invidia communico. cor tuum phantasias patitur. V.. XVI. est contentionis materia. 12: adhuc multa habeo vobis dicere. quia hoc nescire vestrae novitati competebat. Circa primum duo facit. scilicet locutus sum vobis. quae animales homines percipere non poterant: quod eis adaptat. secundo ostendit quod adhuc idem patiuntur. simul a pluribus possideri possunt. dicens adhuc enim carnales estis. utpote zelum et contentionem habentes pro rebus humanis? qualis enim homo est. Primo ponit detrimentum quod hactenus passi erant propter eorum defectum. quae carnis sunt sapiunt. dicens et ego. sed propter vestram impotentiam. quod ille nititur promovere. Is. Primo ostendit detrimentum quod patiebantur propter contentiones ex perverso iudicio provenientes. sicut et in Ps. ut spiritus cognitionem a sensibus carnis accipiat. et propter hoc in talibus nec invidia. XXVIII. Tertio rationem assignat. usquequo gravi corde. quae simul a pluribus integre possideri non possunt. per quam quis diligit bonum alterius. secundum illud Osee IX. 13: sine invidia communico. id est. parvulus enim est: perfectorum autem est solidus cibus. rursus indigetis doceri. quantum ad hoc quod alios Christi ministros contemnebant. Et ideo ea quae sunt spiritus capere non potestis. expers est sermonis iustitiae. IV. quia ipsi circa bona corporalia afficiuntur. Unde Iac. ut quid diligitis vanitatem et quaeritis mendacium? quarto manifestat probationem inductam. Et ideo. cum tamen homo ex spiritu et carne componatur. Sed spiritualia bona. ut scilicet traderem vobis spiritualia documenta. id est. Unde dicitur Eccli. avulsos ab uberibus. secundo. 19 . ne credatur ex invidia eis spiritualem doctrinam subtraxisse. non mirum fuit. et per consequens contentio. VII. Deinde. 2: sicut modo geniti infantes lac concupiscite. 9: quem docebit scientiam. scilicet carnales et non spirituales. quia zelus. Et primo quidem ponit impotentiam cui adhuc subiacebant. id est invidia. non potui. ibi quid igitur est Apollo? circa primum duo facit. parum adhuc introductis in perfectam doctrinam fidei. quasi dicat: non subtraxi vobis escam propter meam invidiam. et ex hoc sequitur invidia. Hebr. quia verba spiritualia nondum bene poteratis capere. nisi ab altissimo fuerit emissa visitatio. ibi inconstantia et omne opus pravum. Invidus enim tristatur de bono alterius. 16: ubi zelus et contentio. IV cap. sed non potestis portare modo. secundum illud Rom. 6: sicut parturientis. et quem intelligere faciet auditum? ablactatos a lacte. Unde subditur nondum enim poteratis. quae spiritualibus debetur. et ideo bonum unius non est alterius impedimentum. 13: omnis qui lactis est particeps. nisi spiritus hominis per spiritum Dei supra hominem elevetur. vobis loqui quasi spiritualibus. id est. Secundo considerandum est quod zelus et contentio non habent locum nisi in carnalibus hominibus. Eosdem enim carnales dicit quos supra animales. contra quod dicitur Sap. secundum illud Io. sed quasi carnalibus. Sed hoc videtur esse culpabile. dicat: ego quidem sum Pauli. nonne homines estis. quod post tantum tempus in quo proficere debuistis. 12: cum deberetis Magistri esse propter tempus. Secundo assignat praedictae impotentiae rationem.Primo improbat eorum iudicium quantum ad hoc quod quibusdam ministrorum. propter hoc quod aliquis aliquod bonum corporale possidet. scilicet vita et sensu. dicens cum enim quis. 13: quam sine fictione didici. V. plus attribuebant quam deberent. Unde consequenter affectus rationis humanae secundum ea quae sunt carnis movetur. Est ergo sensus secundum hominem. quae sunt elementa sermonum Dei.

Et ideo. sed principali agenti. XII. Et primo ostendit veritatem. sic sunt coram eo. secundum illud Rom. 42 dicitur: rigabo hortum meum plantationum. cum dicit ego plantavi.Deinde. III. II Cor. Et similiter legitur Act. Unde subdit sed Deus incrementum dedit. dissentire. de quo est gloriandum. Contingit autem quod ministri hominum. Circa primum tria facit. qui multum contulit his qui crediderunt. quantum ad hoc quod plus ministris attribuebant quam deberent. tertio ostendit intentum. unum sunt. 10: augebit incrementa frugum iustitiae vestrae. secundum illud Is. et ita quantum in seipsis est. Et quantum ad hoc dicit ego plantavi. 17 dicitur: omnes gentes quasi non sint. 5 dictum est: ut fides vestra non sit in sapientia hominum. et quid Paulus? id est. 6: ministri Dei.. ex qua idonei ad ministerium fiunt. dicens: vos de Paulo et Apollo gloriamini. secundo agit de punitione malorum. consequenter. LI. secundo ponit similitudinem. Una. 16: posui verba mea in ore tuo. dicens qui plantat autem. qui idoneos nos fecit ministros novi testamenti. quam de hominibus. Primo ostendit conditionem ministrorum. secundo. Itaque neque qui plantat est aliquid. et gloriandum esse in hominibus de ministeriis Dei. Quamvis enim qui 20 . vel artificum primo habeant a seipsis aliquam dignitatem. supervenit Apollo. Apollo rigavit. sicut illi qui solent gloriari de ministris regis. ibi itaque neque qui plantat. tertio agit de diversitate mercedis. unum sunt. cum sint ministri Dei. 1: ecce quam bonum et quam iucundum habitare fratres in unum. ibi ego plantavi. Et quia. cui comparatur minister. non sunt nisi ministri Dei. sed unusquisque suam propriam mercedem accipiet. quod neque qui plantat est aliquid. secundo assignat rationem. cuius dignitatis vel potestatis. quarum prima infertur secundum comparationem ministrorum ad Deum. neque qui rigat. sed sicut ministri eius. neque qui rigat. Primo promittit ministris mercedem propriam. cum Paulus multos Corinthiorum convertisset. id est. Is. et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei. ad modum rigantis se habuit. Primo ponit ministrorum conditionem. quasi dicat: in tantum aliquis. V. et Apollo rigavit. Apollo rigavit.: sufficientia nostra a Deo. qui aquam plantis exhibet ad hoc ut nutriantur et crescant. Rom. ad operationem Dei. et solum exterius operantes. ibi Dei enim sumus. sed qui incrementum dat. secundo excludit errorem. hic agit de remuneratione eorum. ibi nescitis quia templum Dei estis. scilicet principaliter et magnum de quo sit gloriandum. etc. nisi secundum donum Dei. secundo agit de eorum mercede. unde nec sic nobis est gloriandum. in qua stamus. dicetur vobis. Et vere esset. Eccli. ubi duplex differentia operationum intelligitur.. quia scilicet primo vobis praedicavi fidem. non hominibus. Unde Is. sed in virtute Dei. ideo stultum est de his qui unum sunt. igitur quaero a vobis: quid est Apollo. inquantum ei Deus dedit. neque qui rigat. XXIV. operationis unius ministri ad operationem alterius. Ps. ibi itaque nemo glorietur in hominibus. sed ministri. vel dominorum. Ipse enim per se est aliquid principale et magnum. Quasi dicat: quod agunt in baptismo et in doctrina. Et ideo primo de Deo est vobis gaudendum. ibi secundum gratiam Dei. tertio infert conclusionem intentam. Unde supra II. Deinde. 1 s. interius scilicet operando. et qui rigat. Deinde cum dicit itaque neque qui plantat. XL. Dicit ergo primo: dictum est. non tamen inutiliter plantat vel rigat. Et primo ponit de mercede bonorum ministrorum. Cxxxii. IX. ut plantes caelos. et unusquisque nostrum habet de virtute ministrandi. secundum suum laborem. quia fideles Christi per fidem habent accessum ad Deum. etc. vel virtutem. quasi dicat: per fidem iam estis coniuncti Deo. dicens: ex quo Paulus plantavit. ibi nemo vos seducat. sed Deus operatur interius per operationem naturae ad incrementa plantarum. Posset autem alicui videri magnum esse. publice ostendens per Scripturam esse Iesum Christum. qui exterius operantur plantando et rigando. Sed hoc hic locum non habet. dicens et unicuique sicut Deus divisit. sed hoc non est de ministris Dei. 2: per quem accessum habemus ad Deum per fidem et gratiam istam. Circa primum duo facit. et non operantur nisi exterius. et nihil nisi a Deo habentes. scilicet Dei sunt. id est. ibi unusquisque propriam mercedem. Circa conditionem autem ministrorum duo tangit. Secundam conclusionem infert pertinentem ad comparationem ministrorum ad invicem. sine quibus non patet aditus ad regem. in intentione ministrandi Deo unum sunt per concordiam voluntatis. Secunda differentia est operationis ministrorum. 5 s. ut digne de eis gloriari possitis? et respondet: ministri eius. ex conditione naturae et ministerii ratione: quare scilicet non potest unus alteri praeferri. 5: multi unum corpus sumus in Christo. II Cor. ostendit quod tota dignitas et virtus ministrorum est a Deo. qui interius operatur. Sic etiam in rebus corporalibus plantantes et rigantes exterius operantur. cum dicit quid igitur est Apollo? improbat eorum iudicium. Ideo signanter addit cui credidistis. Lxi. si sine hominibus non pateret accessus ad Deum. Quod. Primo quod non sunt Domini. in praedicatione ad modum plantantis me habui. Deus. ponit similitudinem ministrorum ex similitudine agricolarum. XVIII. infert ex praemissis duas conclusiones. non principaliter agunt sicut Domini. Circa primum tria facit. Actio enim non attribuitur instrumento. |#2 Lectio 2 Supra apostolus ostendit qualis sit conditio ministrorum. et non habent aliquid nisi a Deo. Deo interius operante. ministrum Dei esse.

Cxxvii. Propria vero merces erit singulorum: quia unus alio clarius videbit. Unde dicitur Is. Alio modo obsequendo operationi alterius. Unde aureola datur doctoribus. Et ideo secundo dicitur Dei aedificatio estis. licet forte minus corporaliter laboret. plus de praemio essentiali accipiet. virginibus et martyribus. Deinde. XL. Haec autem merces et communis est omnibus. 17: quanti mercenarii in domo patris mei abundant panibus? alioquin si pro alia mercede in opere Dei aliquis laboret. cum dicit Dei enim sumus. et ibi praemittitur: deficient pueri et laborabunt. XXVIII. numquid imbecillis? et Is. propter quod etiam hic dicitur unusquisque propriam mercedem accipiet. II. comparantur splendori firmamenti. Dei enim sumus adiutores. maius praemium accipiet quantum ad aliquam praerogativam praemii accidentalis. quia manducabis. 1 dicitur: pater meus agricola est. ut fructificetis Deo. et manifestabo ei meipsum. Potest autem intelligi labor esse potior tripliciter. puta quod diutius ieiunat vel longius peregrinatur. XV. mercedem ab eis accipiunt secundum suum laborem. 31: assument pennas ut aquilae. ita et minister Dei. supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operabitur in nobis. IV. iustis mercedem laborum suorum. XL. Cxxvi. in quantum exequitur opus eius aut ministerium artificis. 21: qui diligit me. XV. secundum illud Ps. et fugit. inquantum laborant in agricultura et aedificatione fidelis populi. 17 dicitur: reddidit. Unde qui ex maiori charitate laborat. secundum illud Lc. 3 illi qui docti sunt. quia merces est operi tuo. secundum illud Eph. Unde et post praemissa verba iob subditur: et sustentas brachium eius qui non est fortis. quasi ager a Deo cultus. volabunt et non deficient. 2: cuius adiutor es. 21 . scilicet Deus. secundum illud Rom. current et non laborabunt. scilicet secundum nostros labores. XII. cui respondet merces essentialis praemii. Contra quod videtur esse quod dicitur iob XXVI. sed minuet mercedem. assignat rationem eius quod dixerat. sicut enim in rebus humanis ille magis praemiatur qui in digniori opere laborat. etc. quod dupliciter aliquis alium adiuvat. et propria singulorum: communis quidem. 13: quis adiuvit spiritum Domini? dicendum est autem. cum subdit secundum suum laborem. secundum illud II Cor. quia idem est quod omnes videbunt.incrementum dat. et ipse solus interius operetur. Pro qua mercede laborantes mercenarii laudantur. ut dicitur II Cor. secundum illud Gen. in quantum per operationem divinam fructum boni operis Deo acceptum producit. 9 s. et oculi tui a lacrymis. XX.. Unde et Dan. Unde et in Ps. et Io. et ego diligam eum. Deus scilicet. Ostendit autem secundum quid attendatur mensura propriae mercedis. Secundo ex specie operis. qui ad iustitiam erudiunt plurimos quasi stellae. Hinc est quod Io. Et primo ponit rationem. ut scilicet ubi est potior labor. et quo omnes fruentur. id est aedificium a Deo constructum. 12: mercenarius autem. diligetur a patre meo. 1: ego protector tuus sum. 26: super omnipotentem deliciis afflues. et etiam quantum ad gaudium quod percipiet de maiori labore. In his enim quae propria voluntate facimus. Sic igitur ministri Dei sunt adiutores. ibi sit potior merces. 1: nisi Dominus aedificaverit domum. X. Omnibus laborantibus in vinea datur unus denarius. Unde dicitur Io. X. Non tamen propter hoc designatur aequalitas secundum quantitatem laboris ad mercedem. et merces tua multa nimis. Quae quidem merces est ipse Deus. inquantum scilicet Deus in eis habitat. VI. Unde Sap. XXXI. Populus quidem fidelis ager est a Deo cultus. et populus fidelis est quasi domus a Deo aedificata. 1: adiuvantes autem exhortamur. licet minorem laborem patiatur. Dicit ergo primo: recte quilibet nostrum mercedem accipiet. quia. 5: in illa die erit Dominus exercituum corona gloriae et sertum exultationis populo suo. Et hoc est quod primo dicitur Dei agricultura estis. Nam quandoque maior labor maiorem mercedem meretur. cuius non sunt oves propriae. videt lupum venientem. ibi Dei agricultura estis. scilicet fruitionis et visionis divinae. secundum illud iob XXII. et hoc modo ministri Dei sunt eius adiutores. VII. sicut si minister dicatur Domini adiutor. et plenius fruetur secundum determinatam sibi mensuram. sicut architector quam artifex manualis. XV. Et talis magnitudo laboris non augebit. quod quidem contingit dupliciter. XIV. 2 dicitur: labores manuum tuarum. secundum illud Ier. et fructum ferens eius opere. exterius tamen laborantibus mercedem tribuit. laudandus non est. Sed aequalitatem designat proportionis. minorem laborem sentimus. sit Deus. et levabis ad Deum faciem tuam. Uno modo augendo eius virtutem. secundo adhibet similitudinem. licet minus laboret corporaliter: ita etiam in rebus divinis ille qui in nobiliori opere occupatur. secundum illud Io. beatus es et bene tibi erit. Et ideo matth. Primo quidem secundum formam charitatis. scilicet agriculturae et aedificationis. Quandoque vero est maior labor ex defectu voluntatis. Is. Secundo adhibet similitudinem simplicis operis. et sic nullus potest esse Dei adiutor. 16: quiescat vox tua a ploratu. id est. XIV. 2 dicitur: in domo patris mei mansiones multae sunt. 17: quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae. Sicut ergo ministri hominum exequentes eorum opera. 4: sitis alterius qui ex mortuis resurrexit. praecipue quantum ad remissionem poenae. 22: et vos coaedificamini in habitaculum Dei. Tertio ex quantitate laboris.

17. quod habet soliditatem non ex se. argentum. Secundo describit laborem aliorum. quae perficitur per operationem manualium artificum.. quare scilicet admoneat alios de superaedificatione et non de fundatione. ideo primo agit de diversitate laboris. qui habitat in cordibus vestris per fidem.Deinde. pretiosum. Hoc autem non suae virtuti attribuit. 20: superaedificati supra fundamentum apostolorum. XV. Alia vero tria obscura sunt. etc. 22 . Unde et ipse dicit Rom. Et secundum hoc idem significat haec superaedificatio. Manifestum est autem quod tota structura aedificii ex fundamento dependet. quidam cum detrimento. Non ergo solus Christus est fundamentum. etc. argentum et lapides pretiosos intelligitur aliquid praeclarum et stabile. et vilia sunt. foenum et stipulam aliquid materiale et transitorium. Circa primum duo facit. etc. Uno quidem modo inquantum aliquis superaedificat fidei in seipso fundatae profectum charitatis et bonorum operum. et facile ab igne consumuntur. I Petr. 5: et ipsi tamquam lapides vivi superaedificamini. Et de fundamento dicitur Is. VII. Prov. praeter id quod positum est. scilicet Deum.. 10: abundantius omnibus laboravi. et lapides pretiosi habent quamdam inclytam claritatem simul et inconsumptibilitatem et pretiositatem. dicens fundamentum aliud nemo potest ponere. Aliud est fundamentum. Ipse enim est petra de qua dicitur Matth. Circa primum duo facit. considerat. 25: fundata enim erat supra firmam petram. XXVIII. quod quidam eam accipiunt sine detrimento. et ideo se comparat sapienti architecto. ibi dies enim Domini. secundo de diversitate mercedis. I. unde supra dixit: ego plantavi. Ita sapiens in aedificio dicitur qui principalem causam aedificii. Dicendum est autem. sex ponit. ibi unusquisque autem videat. fundamento a me posito. ut dictum est. probatum. non autem ego. quod est Iesus Christus. id est. cum dicit secundum gratiam Dei.. et maxime aedificii. ne super alienum fundamentum aedificarem. ad quem pertinet comprehendere summam dispositionem totius operis. in fundamento fundatum. Unde Ier. et ex alia parte lignum. id est. Ubi considerandum est quod architectus dicitur principalis artifex. dicens: dictum est quod ad alios pertinet superaedificare. Per utrumque enim significatur spiritualiter prima praedicatio fidei. Sicut enim se habet fundamentum in aedificio. sicut lapides qui primo supponuntur petrae solidae. Circa primum considerandum est quod apostolus intendens ostendere diversitatem superaedificationis. id est. scilicet a me. III. Alio modo ad doctrinam. et huic fundamento Christus comparatur. Et ideo dicitur sapiens in aedificio. quorum tria. II. et alios secundum Deum ordinat. foenum et stipulam. tertio ostendit quomodo manifestatur. 16: ecce ego mittam in fundamentis sion lapidem angularem. agit de mercedis differentia quantum ad hoc. ut dicitur Eph. subiungit monitionem. qualem doctrinam fidei fundatam in aliis superaddat. secundo ostendit quando manifestatur. quod supra rigatio. Unde dicitur Eph. Secundo respondet tacite quaestioni. argentum. et ideo ad sapientem architectum pertinet idoneum fundamentum collocare. vel qualia opera fidei in se fundatae habeat. IV. sub similitudine aedificationis suum proprium laborem describit. relicta similitudine agriculturae quam supra prosecutus fuerat. et palpebrae tuae praecedant gressus tuos. ibi si cuius opus. Et hoc est quod dicit secundum gratiam Dei quae data est mihi. per lignum vero. Unum quidem quod per se habet soliditatem. et lapides pretiosos. quia simpliciter sapiens est qui summam causam cognoscit. sicut rupes aliqua supra quam aedificium construitur. 20: sic autem praedicavi evangelium. Infra XV. et in ipsis duodecim nomina apostolorum. Deinde. non ubi nominatus est Christus. per quam quis fundatam fidem in aliis perfectius manifestat. ibi si quis superaedificat. ut sapiens architectus fundamentum posui. Ex una quidem parte aurum. 25: oculi tui videant recta. agit de diversitate mercedis. et ordinat inferioribus artificibus quid sit propter finem agendum. secundo subiungit admonitionem. Et hoc modo dicuntur apostoli esse fundamentum ecclesiae. etc. Unde per aurum. scilicet aurum. quicumque inter vos laborat.. Primo ponit distinctionem laborum. et quia merces distinguitur secundum distinctionem laboris. unusquisque autem videat. XXI. Quod quidem potest ad duo referri. quomodo superaedificet. Sed contra videtur esse quod dicitur Apoc. scilicet finem. id est. Primo docet quod diversitas operationum manifestatur ex retributione. Ipse autem Paulus fundamentum spiritualis aedificii collocavit Corinthiis. sed ex alio solido subiecto. sed gratiae Dei. Et circa hoc tria facit. sic plantatio in plantis. Primo. videlicet tria contra tria. diligenter attendat. qui scilicet me aptum et idoneum ad hoc ministerium fecit. quod duplex est fundamentum. dicens secundum gratiam Dei quae data est mihi. 14: murus civitatis habens fundamenta duodecim.. dicens alius autem. vel potius assignat rationem quare dixerit quod ad alios pertinet superaedificare. II. Deinde cum dicit si quis superaedificat. etc. cum dicit unusquisque autem. quia ipsi primo superaedificati sunt Christo per fidem et charitatem. 10 dicitur: ut aedifices et plantes. superaedificat. sed gratia Dei mecum.

Non est autem alicui salus nisi in regno Dei. 14: mundabit conscientias nostras ab operibus mortuis. prout quaedam sunt aliis stabiliora. IV. Unde dicitur Sap. et contemplandis. sic tamen quasi per ignem. et argentum. 18: suadeo tibi emere a me aurum ignitum. IV. 3. unde in Glossa refertur argentum ad dilectionem proximi. et quantum ad opera quae unusquisque superaedificat fidei fundamento. III. Opera vero humana quibus homo intendit rebus corporalibus procurandis. Primo quidem quantum ad hoc quod res spirituales sunt perpetuae. Et ideo opera quibus homo innititur rebus spiritualibus et divinis comparantur auro. Quod quidem contrariatur manifeste sententiae apostoli qua dicitur infra VI. 16: qui manet in charitate in Deo manet. et Deus in eo. argentum. Nam qui ab eo excluduntur. secundum illud I Petr. vel lapidi. IX.Dictum est autem supra quod superaedificatio potest intelligi. quantum ad hoc quod res spirituales in seipsis claritatem habent. secundum illud Ps. et quantum ad doctrinam quam aliquis doctor vel praedicator superaedificat in fundamento fidei ab apostolis fundatae. unde dicitur Eccli. lapides pretiosos. 14 pennae columbae describuntur deargentatae. habent tamen quosdam gradus. nam ipsi homines inter creaturas carnales et digniores sunt. tum etiam quia ab eis aliquis de facili expurgatur per ignem. 23 . secundum illud Hebr. 17. XXV. id est sapientiam cum charitate. tum propter gravitatem. 9 s. Secundo. V. quod actus humani ex obiectis speciem habent. licet primo aliquas poenas sustineat. de quibus scriptum est Iac. etc. secundum illud Sap. Non enim habitat Christus in nobis per fidem informem. VII. habitare Christum per fidem in cordibus nostris. In hoc autem aedificio nihil aedificatur nisi vivum. sed magis destruit vel violat. cum supra dictum sit quod fundamentum est ipse Christus Iesus. VI. L. foenum. Unde qui cum fide habet peccata mortalia. II. Vel etiam mandata legis Dei. namque fulgent et facile comburuntur. et Sap. oportet intelligi de fide per charitatem formata. alioquin habitaret in Daemonibus. neque idolis servientes. IX. stipulam. 5: et ipsi tamquam lapides vivi superaedificamini. res autem corporales sunt transitoriae. unde comparatur foeno. Per argentum significantur actus. finaliter salutem consequatur. quam etiam ille qui superaedificat lignum. propter quod et in Psalmo LXVII. 11: caput eius aurum optimum. tum propter levitatem. 18: quae videntur. Primo quidem quia peccata mortalia sunt opera mortua. unde Prov. III. scilicet res spiritualis et res corporalis. vitet peccata mortalia. Quidam ergo referentes haec ad superaedificationem operum. secundum illud Is. quaedam vero facilius consumptibilia. regnum Dei non possidebunt. et per successionem conservantur. cuius superior pars. dummodo fidem retineat. 9: omne aurum in comparationem illius. Unde ista diversitas quam hic apostolus tangit. tum quia etiam non renovantur per ignem. Sed ista expositio penitus stare non potest. II. Sed per lignum. secundum illud iudic. 4: charitas non agit perperam. Regnum Dei possidebunt. Unde quod dicitur Eph. dixerunt quod per aurum. De quo auro dicitur Apoc. Unde II Cor. quae sunt solida. quia secundum hanc expositionem videtur sequi. Secundo. unde dicitur Cant. disperdet illum Deus. Ad horum ergo distinctionem intelligendum est. Cxviii. et tamquam lutum aestimabitur argentum in conspectu illius. Caro autem hominis facilius corrumpitur per infirmitatem et mortem. foeno et stipulae. et Gal. Unde manifestum est quod illi qui operantur peccata mortalia. Unde comparantur lignis. mittuntur in ignem aeternum. et amandis. Duplex est autem obiectum humani actus. ut dicitur Matth. quae quis fidei superaddit. et ita non habent fundamentum. 19: et Daemones credunt et contremiscunt. ut dicitur infra XIII. vel plumbo. clara et pretiosa. 5: umbrae transitus est tempus nostrum. Haec est fides quae per dilectionem operatur. quibus anima humana ornatur. cum scriptum sit I Io. ipse autem salvus erit.: neque fornicarii. et lapides pretiosos intelliguntur bona. Caput enim Christi est Deus. Sic enim sequitur: si cuius opus arserit. aeterna. Tertio. posteriora describuntur esse in pallore auri. arena est exigua. XL. 10: quasi vas auri solidum ornatum omni lapide pretioso. detrimentum patietur. 15 dicitur de sapientia: pretiosior est cunctis opibus. Ita tamen quod per aurum designentur ea quibus homo tendit in ipsum Deum per contemplationem et amorem. sed semper in eo manent in quo sunt: peccata vero venialia comparantur ligno. argento et lapidi pretioso. quod ille qui moritur in peccato mortali. non habent fidem formatam. Quarto quia fides non potest dici fundamentum. V. 21: qui talia agunt. quae vilia sunt. III. Oportet ergo intelligere quod tam ille qui superaedificat fundamento aurum. 8: ierunt ligna sylvarum ut eligerent super se regem. id est. 127: dilexi mandata tua super aurum et topazion. comparantur stipulae. quae quidem obiecta differunt tripliciter. quia peccata mortalia magis comparantur ferro. ut dicitur I Cor. Tertio. nisi quia per eam Christus habitat in nobis. contra quem dicitur infra: si quis templum Dei violaverit. ad utramque superaedificationem referri potest. foenum. non superaedificat. et stipulam debent intelligi peccata mortalia quae quis facit post fidem susceptam. quibus homo adhaeret spiritualibus credendis. II. Sed per lapides pretiosos designantur opera diversarum virtutum. XI. quantum ad hoc quod res spirituales sunt pretiosiores et nobiliores rebus corporalibus. 13: clara est et quae numquam marcescit sapientia. temporalia sunt. quae autem non videntur. Res corporales obscuritatem habent ex materia. 41.

nec etiam qui in charitate rebus temporalibus intendunt. sed sunt vana et inania. Unde dicitur Ier. Ea vero quae pertinent ad gloriam huius mundi facillime transeunt. de quo II Thess. afficitur tamen istis magis quam deberet. argentum et lapidem pretiosum. nisi inquantum requirit necessitas corporalis vitae. 3: cum accepero tempus. stipulam. vel frivolam doctrinam. Et secundum hoc dies Domini dicitur novissimus dies iudicii. ligno. temporalibus vero non intendunt. et cum hoc sit peccatum mortale. foenum. et ad curam carnis. Et primo ponit tempus manifestationis. utuntur tamen spiritualibus rebus ad directionem vitae suae. Potest autem et haec diversitas referri ad superaedificationem doctrinae. quidam vero videntur superaedificare lignum. superaedificant aurum. secundi vero superaedificant foenum. qui tamen aedificant aurum.6: omnis caro foenum. secundum illud Matth. Dicit ergo si quis superaedificat. uniuscuiusque opus manifestum erit. Circa quod sciendum est quod tunc dicitur esse tempus et dies alicuius rei. quando est in optimo statu et maximo sui posse. 28: qui habet somnium. quod est peccare venialiter: et hoc proprie est superaedificare lignum. aurum. secundum illud Ps. quod illi qui superaedificant aurum. quia in administratione temporalium nihil nisi spiritualia cogitant. Unde Prov. sed studio diversificantur. 2: nihil opertum quod non reveletur. XVII. Lxxxii. et ad ornamentum ecclesiae pertinentem. quae quidem affectio. argentum et lapides pretiosos. id est spiritualia opera vel praeclaram doctrinam. Unde et sophon. Ex quo patet. qui tamen superaedificant lignum. narret somnium. Unde secundum triplex Dei iudicium tripliciter potest intelligi dies Domini. Quidam vero studium vitae suae applicant ad temporalia procuranda. Nam quidam videntur superaedificare aurum. stipulam. et ad exteriorem gloriam. sed non in quantitate notabili. 1 dicitur: omnia tempus habent. sed quia opera ad temporalium curam pertinentia habent venialia adiuncta propter vehementiorem affectum ad ipsa. Unde eccle. unde stipulae comparantur. 2: non terreamini quasi 24 . tu scis. argentum et lapides pretiosos. stipulam. sunt omnino a rebus spiritualibus vacui. Illi etiam qui superaedificant lignum. sed in minori quantitate. super fundamentum hoc. I. stipulam. non omnino possunt absolvi a cura rerum temporalium. lignum et stipulam. et qui habet sermonem meum. nec vellet propter ista contra Deum facere. Uno modo ita quod in his finem constituat. everso fundamento. Uno modo secundum permanentiam rerum spiritualium. 20: argentum electum labia iusti. Lxxiv. XXIII. habent aliquid de peccatis venialibus. aliud fundamentum collocat. quale sit. habent aliquid stabile. foenum. et devotionem sanctorum. ego iustitias iudicabo. Primi igitur superaedificant aurum. non quia ipsa superaedificentur proprie loquendo. II. sive manifestam. lapidem pretiosum. qui per eius iustitiam vel praemiabuntur vel damnabuntur. et ad exercitium virtutum. scilicet inquantum diriguntur per bona spiritualia. et Lc. alio modo secundum vehementiam adhaesionis. foenum et stipulam. Quando ergo homo suam voluntatem implet. Et dupliciter potest distingui. id est corporalia opera. et obsequium proximorum. Sic ergo superaedificare aurum. tunc est dies hominis. Quid paleis ad triticum? qui vero falsitatem doceret. Unde dicitur Ier. ostendit quando haec manifestatur. id est. XII. 16: diem hominis non desideravi. vel lignum. foenum. stipulam. argentum. ita quod per haec retardatur ab his quae Dei sunt. vel super fidem fundatam ab apostolis et praedicatam. Sciendum tamen quod contingit aliquem hominem id intendere tripliciter. Superaedificare vero lignum. non superaedificaret. loquatur sermonem meum vere. sed magis subverteret fundamentum. X. et quae non sunt manifesta. Dies vero Domini dicitur quando voluntas Domini completur de hominibus. cum dicit dies enim Domini. foenum. hoc iam non erit aedificare lignum. Nam finis est fundamentum in rebus appetibilibus quae quaeruntur propter finem. stipulam. nec veritatis ratione firmantur. Non enim latet per humanam ignorantiam. ut prius dictum est. propter hoc quod modicum attingunt de cura temporalium rerum. et quia opera specificantur ex fine intento. argentum aut lapides pretiosos. 41: viri Ninivitae surgent in iudicio. puta lucrum vel favorem humanum. Nam illi qui fidei ab apostolis fundatae per suam doctrinam superaedificant solidam veritatem et claram. vel docendo. foeno et stipulae comparatur. III. argentum et lapides pretiosos. super fidem formatam in corde. in rebus spiritualibus corporalia meditantes. sed aurum. unde in Ps. XII. lapides pretiosos. secundum quod magis et minus inhaeret. foenum. vel operando. pretiosum et praeclarum. superaedificant lignum. Tertio modo aliquis licet in his finem non constituat. Deinde. cum dicit dies enim Domini declarabit. Illi vero qui fidei ab apostolis fundatae superaddunt in doctrina sua aliqua inutilia. Erit nempe quoddam iudicium generale omnium. argentum. foenum. est superaddere fidei fundamento ea quae pertinent ad dispositionem humanarum rerum. Nam quidam studium vitae suae ordinant ad spiritualia. per hoc homo non superaedificat sed. 14 sequitur: pone illos ut rotam et ut stipulam ante faciem venti. etiam contra Deum. Sciendum tamen quod et illi qui spiritualibus rebus intendunt. Alio modo aliquis intendit uti praedictis rebus totaliter ordinans eas in Dei gloriam. foenum et stipulam. scilicet in divino iudicio. et amorem Dei. et argentum et lapides pretiosos. 12 dicitur: scrutabor ierusalem in lucernis. est superaedificare fidei fundamento ea quae pertinent ad contemplationem sapientiae divinorum.

quae circa curam temporalium commisit. de quo dicitur Eccli. per quem purgabitur si quid in elementis invenietur purgandum. 32: sperat autem iustus in morte sua. quia per ignem. 16: in die quando iudicabit Dominus occulta hominum. Si enim dies Domini revelatur in igne. tribulabitur ibi fortis. 2: dies Domini sicut fur in nocte veniet. alicuius opus. quia scilicet ille qui hoc facit opus. vel in hac vita. scilicet salute aeterna. scilicet in igne. 20 s. Dies vero qui est dies tribulationis divino iudicio permissae. Et secundum hoc dicitur dies Domini. ille. Unde subdit: ipse autem salvus erit. et inflammabit in circuitu inimicos eius. exurens faciem mundi. dies temporalis tribulationis. et eiusdem XIV. detrimentum patietur. et homines iustos tentatio tribulationis. propter huiusmodi opus non punitur.instet dies Domini. Et secundum hoc intelligitur dies Domini declarabit. et quantum ad hoc dicitur Eccli. vel inquantum perdit id quod fecit. Dicitur autem opus alicuius ardere dupliciter. vel in fine mundi. alicuius. Unde superfluus amor superfluum generat dolorem. id est. non cessat homo neque a vera doctrina. vel quodcumque bonorum operum. 14: vox diei Domini amara. et non est inventa in me iniquitas. revelabitur in igne Purgatorii. homines vero acceptabiles in camino tribulationis. 10: probabit me quasi aurum quod per ignem transit. 32: cum iudicamur. XXVII. vel quodcumque aliud bonum opus. quia scilicet tribulatione superveniente. scilicet qui superaedificavit. consequens est quod non nimis doleat de eorum amissione. Unde dicitur infra XI. Dicitur autem aliquod opus in igne permanere illaesum dupliciter. Alio modo potest intelligi ex parte ipsius operis: quolibet enim praedictorum iudiciorum superveniente homini. 3 dicitur: igne me examinasti. vel igne qui praecedet faciem iudicis propter peccata venialia. Rom. I. 2 s. a Domino corripimur. utrumque autem horum permanet homini quantum ad meritum et in igne Purgatorii et in igne qui praecedit faciem iudicis. II. Et primo quantum ad bona opera. nec igne qui praecedit faciem iudicis. qui est dies mortis. revelabitur in igne tribulationis. ut non cum hoc mundo damnemur. nulla erit ultra spes. non tamen usque ad damnationem. Lxv. XIV. nec terrenis operibus. 4: in illa die peribunt omnes cogitationes eorum. 12: transivimus per ignem et aquam. cum dicit si cuius. In his tribus quae hic apostolus ponit. Dies autem Domini. Tertium autem est iudicium in hac vita. quod ipse superaedificavit. ostendit modum praedictae manifestationis. 23: mortuus est dives. dicens si cuius. 10: ecce merces eius cum eo. quem scilicet prius sustinuit. Sic ergo dies Domini declarabit. scilicet bonae doctrinae. XLIII. V. quia in tempore tribulationis affectus hominis probatur. Unde dicitur in Ps. Secundo ostendit per quod fiet ista declaratio. 5: in igne probatur aurum et argentum. vel inquantum ipse punitur. id est. 3: ignis ante ipsum praecedet. mortuus est autem mendicus. et iustos purgans: de quo dicitur in Ps. Alio modo ardet opus in igne ex parte ipsius operis. scilicet dies Domini. neque a bono opere virtutis.: cum transieris per ignem. primum est conclusio duorum sequentium. consequens est quod dies Domini declaret differentiam operum humanorum. et flamma non comburet te. scilicet qui hoc operatus est. 17: salvatus est Israel in Domino salute aeterna. inquantum scilicet nec torquebitur igne Purgatorii. et involvens reprobos. secundum illud I Thess. Nec etiam igne Purgatorii vel praecedente faciem iudicis remanebit ei aliquid praedictorum vel ad remedium vel ad meritum. Secundo ostendit diem quantum ad mala opera. inquantum Deus per tribulationes huius vitae interdum homines probat. et punitur igne Purgatorii. Et secundum hoc dies Domini potest intelligi dies mortis. et eduxisti nos in refrigerium. Dies ergo Domini declarabit. XLV. Uno modo ex parte ipsius operantis. XL. Xcvi. manserit. de quo potest intelligi quod dicitur iob XXIII. 16: est merces operi tuo. et portatus est ab Angelis in sinum Abrahae. quia in morte uniuscuiusque eius merita patent. Tertio ponit effectum manifestationis. XVI. homo non potest vacare nec doctrinae vanae. Et Is.: omne opus corruptibile in fine 25 . secundum illud Is. permanet et opus bonae doctrinae. cum subdit et uniuscuiusque opus quale sit. mercedem accipiet. qui praecedet faciem iudicis. 7: mortuo homine impio. 6: vasa figuli probat fornax. Qui enim non immoderate temporalia dilexit. non combureris. Cxlv. XXXI. Uno modo ex parte operantis. secundum illud Ps. et sepultus est in inferno. ignis probabit. Dolor enim causatur ex amore rei quae amittitur. Deinde cum dicit si cuius opus. et ignis probat quale sit uniuscuiusque opus. II. unde sequitur quia in igne revelabitur. Unde dicitur Prov. XI. Sic tamen quasi per ignem. quia in die iudicii manifestabitur differentia humanorum meritorum. Nam dies iudicii revelabitur in igne. quia scilicet per quemlibet ignium praedictorum probantur merita hominis vel demerita: unde in Ps. Et Is. opus arserit. nec etiam aestuat igne tribulationis. sive etiam per frivola et vana quae docuit. XVI. Ier. vel in fine huius vitae. Eccli. inquantum scilicet aliquis affligitur igne tribulationis propter immoderatum affectum quo superflue terrena diligit. de quo habetur Lc. Et similiter dupliciter patitur detrimentum. scilicet per aliquem ignium praedictorum. Nam igne tribulationis superveniente. Aliud autem est particulare iudicium quod fit de unoquoque in morte ipsius. de quo dicitur sophon. quia ego Dominus Deus salvator tuus.

ibi templum enim Dei. oportet vos vestram dignitatem agnoscere. 11 dictum est: spiritus. prosequens similitudinem aedificii spiritualis. vel qualitercumque polluit.. II. Sola enim inhabitatio Dei templum Dei facit. et alibi domum tuam. secundum illud I Io. cum dicit et spiritus Dei habitat in vobis. qui suscitavit Iesum Christum habitabit in vobis. X. Et quidem in materiali templo est quaedam sacramentalis sanctitas. opere vel exemplo. secundum illud Eph. Ez. Et cognitio sine dilectione non sufficit ad inhabitationem Dei. mirabile in aequitate. 11: abluti estis. dummodo habeant per gratiam habitum fidei et charitatis. |#3 Lectio 3 Supra ostendit apostolus. hic agit de poena male laborantium sive destruentium. V. Uno modo per falsam doctrinam. Inde est quod multi cognoscunt Deum. etiam si ipsi in actu non cognoscant et diligant.. 17: habitare Christum per fidem in cordibus vestris. 16: qui manet in charitate. Habitat etiam Deus in domo sacrata per spiritualem cultum. in quibus est per essentiam. quia ipse solus se comprehendit. Lxiv. secundum autem pertinet ad eum qui superaedificat aurum. secundum illud Ier. Magistrum et discipulum. XXIII. etc. 5 dicitur: sanctum est templum tuum. et ideo domus sacrata dicitur templum. III. assignat rationem eius quod dixerat de sanctitate templi. Secundo probat quod fideles sint templum Dei. unde dignum est ut disperdatur.. estis templum Dei? eph. 11: contaminavit Iudas sanctificationem Domini quam dilexit. Ostendit autem poenam operantium ad destructionem. 22: Dominus Deus omnipotens templum illius est. quod est opus manens in igne absque detrimento. sanctificati estis. Unde dicitur malac. Habitat etiam Deus in hominibus per fidem. 21 s. vel per naturalem cognitionem. sicut supra dictum est. 4: disperdet Dominus universa labia dolosa. per quod aliquis vel seipsum corrumpit vel alium. Primo ostendit dignitatem spiritualis aedificii. prout templum divino cultui dedicatur. Unde et ipse Deus templum Dei dicitur Apoc. Habitat autem Deus principaliter in seipso. secundum illud Ps. in quo et vos coaedificamini in habitaculum Dei. mercedem salutis accipiet. Unde omne illud in quo Deus habitat. 27: spiritum meum ponam in medio vestri. qui in ea sibi exhibetur. et Deus in eo. quam primo ponit. XXXVI. sed in fidelibus Christi est sanctitas gratiae. argentum et lapides pretiosos.deficiet. decet sanctitudo. secundo excludit errorem contrarium. vel sine detrimento vel cum detrimento. Qui enim aliquam rem sacram violat. foenum et stipulam. secundum illud Ps. vel per fidem informem. vos fideles Christi. ut dictum est. ibi nemo vos seducat. II.: in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino.. 19 de falsis prophetis: violabant me ac populum meum propter pugillum hordei et fragmentum panis. 26 . et omne opus electum in fine iustificabitur. dicens si quis autem. Violatur autem templum Dei dupliciter. sed ut possitis agnoscere. ut disperdatur ille a Deo per damnationem aeternam qui violat spirituale templum Dei. II.. implens omnia bonitatibus suis. subiungit poenam male operantium secundum convenientiam praedictorum. Est autem considerandum quod Deus est in omnibus creaturis. XXI. etc. Quorum primum pertinet ad eum qui superaedificat lignum. Et in Ps. IV. quorum mens capax est Dei per cognitionem et amorem. Et circa hoc duo facit. Templum enim Dei sanctum est quod estis vos. Sed spiritualiter dicitur Deus inhabitare tamquam in familiari domo in sanctis. in Deo manet. sicut patet de pueris baptizatis. etc. Unde dicitur Ez. Ex quo patet quod spiritus sanctus est Deus. potentiam et praesentiam. quae non superaedificatur fundamento. quam consecuti sunt per baptismum. Domine. quos tamen non inhabitat spiritus Dei. Et Rom. secundum illud infra IV. etc. quae per dilectionem operatur. Dicit ergo primo: dictum est quod ille qui superaedificat. 12: disperdet Dominus virum qui fecerit hoc. quae sit merces bene laborantium. et circa hoc tria facit. et in Ps. VIII. quod est opus in igne ardens. 5: Deus in templo sancto suo. Est enim de ratione templi quod sit habitaculum Dei. dicens: an vos nescitis quia. ibi si quis. 24: caelum et terram ego impleo. potest dici templum. quae sit poena male in vobis laborantium. sacrilegium committit. etc. per cuius inhabitationem fideles dicuntur templum Dei. Primo demonstrat poenam. secundo determinat poenam destruentium. et qui operatur illud ibit cum illo. et qui operatur illud honorificabitur in illo. tertio assignat rationem poenae.. sed magis subruit fundamentum et destruit aedificium. Deinde cum dicit si quis autem templum. 8: adorabo ad templum sanctum tuum. subiungit quod inhabitantur a Deo. Sic autem dignum est. etc. XI. Deinde cum dicit templum Dei. XIII. Alio modo violat aliquis templum Dei per peccatum mortale. Unde et ad probandum quod fideles sint templum Dei. Unde dicitur malac.

impletum est per divinam ordinationem. non est sapientia. neque in filiis hominum. Cxlv. sive mors. ibi sapientia enim huius mundi. scilicet malignorum. 2 s. ut ad divinam veritatem non pertingat. ex quorum persona dicitur sophon. puta quod Deus non cognoscat singularia. sicut et in Ps. Et primo ponit rationem. ut aliquis fieret stultus.. secundum illud Rom. Consequenter ponit ea quae pertinent ad ipsam hominis dispositionem. non est scientia. 8: sive vivimus. intellecta conspiciuntur. secundum illud Sap. ex quo ministri nihil sunt. secundum illud Ps. quae per res huius mundi ad Deum attingit. licet videatur esse. 1 dicitur: Deo secum morante confortatus est. I. excludit errorem contrarium. secundum sapientiam mundi... de qua loquebatur. sicut per malitiam fratrum ioseph volentium impedire eius principatum. Dicitur: nolite confidere in principibus. ut dicitur Io. et implet suum propositum. Petrus. Et primo concludit propositum ex praedictis dicens itaque. qui est universalis pastor ovium Christi. Et hoc est. quae omnia. quod coeperant. non disperdatur a Deo. Cap. quae fiunt hic. XXI. quae in eo quod contrariatur veritati fidei. ex quorum persona dicitur iob XXII. Ult. scilicet quod non debeant gloriari de ministris Dei. qui rigavit. 30. Et Ier. Secundo probat quod dixerat per duas auctoritates. quod dicit sive Paulus. 11: stulti principes thaneos. et mors per quam ad praemia perveniunt. et non faciet male. sapientes consiliarii Pharaonis dederunt consilium insipiens. impedit Deus eorum conatum. qui sunt divinitus ordinati ad ministerium fidelium. etc. Sapientia ergo mundi. 5: nos autem servos vestros per Iesum. Et primo ponit ordinem rerum ad fideles Christi.. sed sapientia Dei. 19 s. neque remunerat hominum facta. Deinde cum dicit sapientia huius mundi. ut sit sapiens. Secunda auctoritas sumitur ex Ps. assignans ordinem fidelium in rebus. Et Thren. quae est vera sapientia. eo quod homo per res huius mundi iuvatur. et mori lucrum. id est. secundum illud Rom. vel quantum ad necessitatem corporalem. cum dicit sive mundus. quia scilicet fidelibus Christi et vita est utilis in qua merentur. secundo docet modum cavendi.: Deus enim illis revelavit. quia per hoc ipsum quod astute cogitant contra Deum. sed laborant pro mercede. sed etiam in omnibus in quibus contrariatur honestati morum. nemo glorietur in hominibus. Ubi sciendum est quod quidam dixerunt Deum non punire peccata hominum. ut dicitur Prov. 12: qui dicunt in cordibus suis: non faciet bene Dominus... Is. Deinde cum dicit si quis inter vos. stultitia reputatur secundum divinum iudicium. Nam illa. 13. Et Phil. dicens sive vita. quae omnia sunt vobis data a Deo. Unde dicitur Sap. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt. quoniam vanae sunt. inter quae primo ponit ministros Christi. Circa primum sciendum quod quidam dixerunt quod Deus neque punit. quae principaliter mundo innititur. qui quidem est fidelium Christi. ut fieret. Unde Prov. Post haec ponit res exteriores. docet modum cavendi huiusmodi seductionem. Unde dicit scriptum est: comprehendam sapientes in astutia eorum. etc. vel quantum ad cognitionem Dei. qui est continentia omnium creaturarum. Ad hoc ergo vitandum dicit si quis inter vos videtur esse sapiens in hoc saeculo. VIII. asserens scilicet quod ille qui templum Dei violat. Deinde cum dicit itaque nemo glorietur in hominibus. sapientia saeculari. Secundo rationem assignat ex dignitate fidelium Christi. non est consilium contra Dominum. et vere inepta esset si stultitia illa. Ad hunc ergo errorem excludendum dicit nemo vos seducat. etc. 27 . Et hoc etiam observandum est non solum in his in quibus saecularis sapientia contrariatur veritati fidei. dicens omnia vestra sunt. 5: maledictus vir qui confidit in homine. Domino non iubente? ex ore altissimi non egredietur bonum neque malum. esset per abnegationem verae sapientiae. nec nostra considerat. propter hoc enim venit ira Dei in filios diffidentiae. quia scilicet non pertingunt ad finem cognitionis humanae. III. XIX. V. 37 s. id est. tertio assignat rationem. Et primo monet fideles ut sibi caveant a seductione errorum. sive cephas.Deinde cum dicit nemo vos seducat. scilicet secundum sapientiam divinam. quod ioseph in Aegypto venditus principaretur. 1: vani sunt homines. stultus fiat. Exponit autem. 5: a magnitudine speciei et creaturae. ibi si quis inter vos. quae est cognitio veritatis divinae. in quibus non subest sapientia Dei. assignat rationem eius quod dixerat. id est. non est sapientia. Dicitur autem sapientia huius mundi. quarum prima scribitur iob V. 14: circa cardines caeli perambulat.. quia. I. infert conclusionem principaliter intentam. IV. id est. Sapientia enim huius mundi stultitia est apud Deum. abiiciendo istam sapientiam apparentem. sicut Eph. unde dicit et iterum scriptum est: Dominus novit cogitationes sapientium. 6 dicitur: nemo vos seducat inanibus verbis. sed non est ita. XVII. sive morimur. Comprehendit autem sapientes Dominus in astutia eorum. quae sic rebus intendit. in quibus non est salus. XXX. innitentes rationibus humanae sapientiae. ne possint implere manus eorum. non est sapientia mundi. sive Apollo. Unde et ante praemissa verba dicit iob: qui dissipat cogitationes eorum. quasi dicat: sicut homo non gloriatur de rebus sibi subiectis.: quis est iste qui dixit. XIII.. XIV. Videbatur enim ineptam monitionem fecisse. 21: mihi vivere Christus est. XIII. secundum illud II Cor. etc. I. stultitia est apud Deum. qui plantavit. etc. etc. ita et vos gloriari non debetis de rebus huius mundi.. 8: omnia subiecisti sub pedibus eius. etc.

Sic ergo primus ordo est rerum Christi ad fideles. VII. et secundum hoc sunt mediatores inter Christum et populum. res huius vitae. quod in gubernatione subditorum soli Christo servire desiderent. II Cor. sicut Iesum Christum. sive futura. 28 .. non eis obedirent. 2: spiritus est. Haec autem aestimatio de praelatis ecclesiae necessaria est ad salutem fidelium. Tertius ordo est Christi. Ult. Infideles dispensatores sunt. quidam sunt fideles. hic autem arguit eos quod alios ministros contemnebant. 5: ego sequester fui. quae sunt fideles ecclesiae. XVI. qui in dispensandis divinis ministeriis non intendunt utilitatem populi. temere iudicari non debere. vestra sunt. ad quos pertinet quod subditur et dispensatores mysteriorum Dei. nisi in cruce Domini nostri Iesu Christi. ibi hic iam quaeritur inter dispensatores. secundus vero fidelium Christi ad Christum. 10: quod donavi. quod ministrorum et dispensatorum Christi. V. et inter membra eius. 4: multa mihi fiducia est apud vos. Quia ergo nullus debet gloriari de eo quod infra ipsum est. 6: sacerdotes Dei vocabimini ministri Dei nostri. et medius illo tempore inter Deum et vos. quid sit de ministris Christi firmiter sentiendum.: si diligis me. secundo. nisi enim eos recognoscerent ministros Christi. Ult. ibi non ut confundam vos.Ad haec autem duo reducuntur omnia bona vel mala huius mundi. id est. secundum quod homo ad Deum. |+4 Capitulus 4 |#1 Lectio 1 Superius redarguit apostolus Corinthios de hoc. ponit quoddam per quod iudicare satagunt de fidelitate ministrorum. sicut Christus de patre. secundum illud Gal. secundum illud Rom. Et circa hoc duo facit. Primo arguit eorum temeritatem. fratres. Cap. ad quod pertinet quod sumus mediatores inter Christum cui servimus. 14: sicut Angelum Dei excepistis me. sed Deo reservare. ideo addit Christus autem. secundum illud Gal. tamquam Christo. inquit. Deinde cum dicit hic iam quaeritur inter dispensatores. Unde eum Deum et Dominum in Ps. secundo arguit eorum elationem. cuius amore oves eius pascunt. Et circa hoc tria facit. sed futuram inquirimus. quibus dona Christi dispensant. si quid donavi. secundum illud Deut. secundum illud infra XIV. Pertinet ergo ad officium praelatorum ecclesiae. Primo arguit eorum culpam. quibus iuvamur ad merendum. 11: in iniquo mammona fideles non fuistis. Is. IV. Cap. qua male de ministris iudicabant. recusarent ab eis dona recipere.: mihi absit gloriari. secretorum eius. sed magis ministri de ipsis. contra illud quod idem apostolus dicit II Cor. quae quidem sunt spiritualia eius documenta. in te speravi. 28: diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. ut divina populo dispensent. quae nobis reservantur ad praemium. ibi hoc autem. Ultimo ponit quae pertinent ad statum hominis praesentem vel futurum. II. 2 nominat. sed de eo quod est supra ipsum. ibi itaque nolite. 8: sive vivimus. si eos non cognoscerent dispensatores. concludit prohibitionem temerarii iudicii. dicens: Domine Deus meus. ut dicitur Hebr. ideo non debent fideles Christi gloriari de ministris. Pertinet etiam ad eos. ibi mihi autem pro minimo est. secundum illud Sap. sive morimur. et utilitatem membrorum eius. pasce oves meas. secundo quod non sit de eis temere iudicandum. Circa primum considerandum est. 16: gloriatur se patrem habere Deum. multa mihi gloriatio pro vobis. Sed fideles Christi debent gloriari de Christo. Circa primum duo facit. quia per bona conservatur vita. dicetur vobis. qui loquitur mysteria. Rursum. Primo. vel etiam ecclesiastica sacramenta. dicens sive praesentia. id est. secundum illud Io. qua Christi ministros contemnebant. Dei est. in quibus divina virtus secretius operatur salutem. quia scilicet sua morte vos redemit. Lxi. vestrae utilitati deservientia. 17: dispensatio mihi credita est. secundum quod homo. Omnia. Unde et in forma consecrationis eucharistiae dicitur: mysterium fidei. Non enim habemus hic civitatem permanentem. VII. quidam infideles. ostendit de hoc iudicio se non curare. ut nomine Dei tota trinitas intelligatur. XIV. secundum illud infra IX. Dicit ergo primo: dixi quod nullus vestrum debet gloriari de hominibus. Ult. Cap. id est. quod de quibusdam ministris gloriabantur. Domini sumus. tertio. ostendit circa ministros Christi. Primo ostendit. ad quos pertinet quod dicit sic nos existimet homo ut ministros Christi. VIII. per mala pervenitur ad mortem. et honorem Christi. propter vos in persona Christi donavi. secundo instat ad eorum correctionem. Rom. II. Circa primum duo facit. secundum illud Lc. quos ponit subdens vos autem Christi estis. tamen quilibet vestrum debet cognoscere auctoritatem officii nostri.

omni negotio tempus est et opportunitas. etc.. quia. 42: quis. 5: quae dicitis in cordibus vestris. Sed Corinthii temere volebant discutere. dicens qui autem iudicat me Dominus est. Sed hoc intelligendum est de occultis. sed iudicio absolutionis non debet aliquis praesumere se iudicare ut innocentem. ut a vobis iudicer. Sunt autem occulta nobis. hoc est. et similiter iudicio condemnationis et reprehensionis in manifestis malis. nolite ante tempus iudicare. Et ne putarent ab apostolo haec dici in eorum contemptum. 15: arguam coram eo vias meas. et quod iustum est iudicate. qui sum minimus inter dispensatores. neque aliquid a vobis. 6: neque reprehendit me cor meum in omni vita mea. minima bona reputo. tu scis. Occulta vero Deus suo reservat iudicio. quasi vilium personarum. quaeritur. dicens mihi autem. IV.Fideles autem. non autem id pro nullo est. quod non curat circa hoc ab aliis iudicari. inter dispensatores fidelis inveniatur. Vel ad litteram aut ab humano die. ac si eorum iudicium despiceret. vix aliquem virum putantes esse fidelem. pravum me comprobabit. 9: qui ambulat in die. II. est fidelis servus et prudens. quia possunt aliqua peccata in me latere. id est aliquis. Iudicabant enim plures esse infideles. et circa hoc tria facit. quod iudicio discussionis. 6: neque gloriam ab hominibus quaerentes. neque ab aliis iudicari curo. secundum illud Io. et circa hoc tria facit. sed pro magno habent ab hominibus iudicari. id est. Videtur autem hoc esse contra id quod infra XI. id est. 21 dicitur: et si simplex fuero. quae latent in corde. qui est dies hominis. vel etiam in abscondito fiunt. qui in omnibus intendunt honorem Dei. Tertio concludit cui hoc iudicium reservetur. III. secundum illud Is. et blasphemias eorum ne timeatis. os meum condemnabit me. quia nec gloriam humanam concupiscunt. sed minima. si innocentem considero. non habeo alicuius peccati mortalis conscientiam. VIII.: delicta quis intelligit? et iob IX. de quo apostolus hic loquitur. sed et propter confessionem. id est. quia lucem huius mundi videt. 16: videant opera vestra bona. ut quis. inter vos. Primo prohibet praevenire divinum iudicium. Uno modo. Debet ergo quilibet iudicare seipsum. quod neque seipsum iudicare praesumit. ut Augustinus dicit in libro de libero arbitrio. 9: pravum est cor hominis et inscrutabile. et sic sancti non pro minimo. hoc enim pertinet ad intentionem cordis. sed iudicium meum Deo reservo. vel scandalizantur. 29 . Cuius rationem assignat. id est. V. ostendit se hoc iudicium reputare nihil. et in cubilibus vestris compungimini. secundum illud Lc. Unde et Dominus dixit Matth. de manifestis autem iudicare commissum est a Deo hominibus. quis cognoscet illud? ego Dominus probans renes et scrutans corda. aut testium probationem. 16: audite illos. Neque opprobrium hominis timent. quantum ad alios. 31 dicitur: si nosmetipsos diiudicaremus. Alio modo quantum ad seipsos. 6: multi viri misericordes vocantur. secundum illud Ps. 9: omne aurum in comparatione illius arena est exigua. 16: diem hominis non desideravi. non sufficit ad hoc. VII. et sic non curant multum.. concludit prohibitionem temerarii iudicii. sed pro minimo. Sed non in hoc iustificatus sum. etc. Deinde cum dicit itaque nolite. Sunt enim aliqua manifesta non solum per evidentiam facti. XVI. non sunt nulla bona. Primo ponit. vel aedificantur. secundum illud iob XIII. quantum ad me pertinet. Unde homo quidem de his est temerarius iudex. vel quorumcumque hominum iudicium parum curo. et glorificent patrem vestrum. LI. 6. iam. XX. hoc ipsum ignorabit anima mea. 7: nolite timere opprobrium hominum. quilibet debet iudicare seipsum. I. XI. cum Dominus dicat Matth. et utilitatem membrorum eius. id est. 2: spirituum ponderator est Dominus. qui ex eorum bono. 1: nolite iudicare. qui in caelis est. Ier. ab intellectu in hoc tempore iudicantibus. Quoadusque veniat Dominus. secundum illud Prov. Sed sciendum est. Unde et Sap. Et hoc est quod dicit hic. sicut iudex delegatus. putas. id est. scilicet ad iudicandum. 7: exercitabar et scopebam spiritum meum. quam solus Deus ponderare potest. XVII. praesenti tempore. 20: si iustificare me voluero. secundum illud Deut. dicens: itaque exemplo meo qui neque meipsum iudico. ad solum Deum pertinet iudicare utrum sim fidelis minister an non. id est. Unde apostolus signanter dicit mihi autem. secundum illud iob XXVII. et de his dicitur in Ps. XVII. sicut notoria. dicens sed neque meipsum iudico. discutitur. Lxxvi. id est. secundum illud Prov. secundum illud Is. quod me iustum pronunciem. dicens nihil mihi conscius sum. neque ab aliis. secundum illud I Thess. scilicet esse fidelis. non offendit. qui dispensatores essent fideles vel infideles. quia bona temporalia. quasi dicat: vestrum. vel infidelis. subiungit aut ab humano intellectu. Est autem sciendum. Et Ier. quem constituit Dominus super familiam suam? qui autem sunt fideles divino iudicio manifestabuntur in futuro. non utique iudicaremur. Secundo ostendit. VII. 14: Dominus ad iudicium veniet cum senatoribus populi sui. ut dicitur eccle. unde dicitur iob IX. pro minimo est. quod de iudicio hominum dupliciter debet curari. quae ignoro. secundum illud Ps. qui excedit formam mandati iudicii de causa non sibi commissa. virum autem fidelem quis inveniet? deinde cum dicit mihi autem pro minimo est. XII. inter quae bona fama computatur.

28: aperiente te manum tuam. 1: iudica me. qui bonus est. transtuli. Sed hoc excludit apostolus. ut dicitur Rom. et fornicationem bonam. quem boni reportabunt de divino iudicio. non est discretio. scilicet pro quocumque ministro Christi. qui de seipso gloriatur. secundum illud iob XII. pro alio. 12 dixit: unusquisque vestrum dicit: ego quidem sum Pauli. 22 ubi dixit: sive Paulus. vestram utilitatem. et non de Deo. qua scilicet aliquis superbiendo. quae non sunt per poenitentiam tecta. 1: beati quorum remissae sunt iniquitates. Secundo excludit quamdam rationem. vel invidia contra eos loqui. id est. id est faciet esse lucida et manifesta ea quae occulte in tenebris facta sunt. Deinde. et pro quibus contenditis. 5. quos nominare noluit. puta fidem. scilicet bonorum a Deo. sapientiam. sicut supra dictum est: qui gloriatur. 30 . Sed inter homines. Cap. IV. scilicet Dominus ad iudicandum veniens. Et primo in generali. Deinde cum dicit quis enim te discernit? assignat rationem quare unus non debeat contra alium inflari. |#2 Lectio 2 Postquam apostolus reprehendit in Corinthiis temeritatem. 19: disrumpens illos inflatos sine voce. nec decipere potest. X. dicens qui. id est. secundum illud Eccli. transfiguravi id est. cui homo dat gloriam. dicens si autem accepisti. XI. 12: scrutabor ierusalem in lucernis. Et de hac discretione dicitur in Ps. Omnia enim bona sunt a Deo. sed humiliari sub Deo. sed ex Deo est. Deus. I. ibi iam saturati estis. Perversum autem. qui apostolos Christi contemnebant. II. dicens et tunc laus erit unicuique. et malum bonum. dabo gloriam. in me et Apollo. hic arguit eorum elationem. XXXI. 11: in multitudine disciplinae Domini separavit eos. id est omnia cordis occulta. puta ut aliquis iudicet malum hominem. quando falsum iudicium profert. sed propter pseudo-apostolos. ultra formam vobis in praemissis descriptam. Et dicit Petrus: nihil discernit inter nos et illos. quid gloriaris. Et ad hoc pertinet prima species superbiae. secundo rationem assignat. quis noster Dominus est? ille autem gloriatur quasi accipiens. Et manifestabit consilia cordium. II Cor. puta si quis diceret virginitatem esse malam. tamen multo gravius est. etc. quando aliquis de dubiis iudicat. ut in vobis discatis. qua ministros Christi iudicabant. I. et quae de manu tua accepimus. et producit in lucem umbram mortis. quod apostolus supra volens reprimere contentiones Corinthiorum. et quorum tecta sunt peccata. 22: qui revelat occulta de tenebris. XXXIII. quod habet. usus fuerat nominibus bonorum ministrorum Christi. Quod quidem est intelligendum tam de bonis. Et ex hoc concludit propositum. Contra quod dicitur Is. secundum illud Ps. 18: non enim qui seipsum commendat ille probatus est. quam de malis. et huiusmodi. Et quamvis non sit iudicandum circa personas. 29: cuius laus non ex hominibus. Rom. IV. adversus alium proximum suum. Quae quidem laus vera erit. dedimus tibi. de quibus gloriamini. Secundo describit perfectionem futuri divini iudicii. dicens quid autem habes. ibi nos stulti sumus. dicit a seipso habere. 20: vae qui dicitis bonum malum. qui omnia Deo adscribens. 14: tua sunt omnia. et par. id est. Ult. et immutavit vias illorum. ibi quis enim te discernit? tertio eorum contemptum ironice loquens irridet. et supra III. ne supra quam scriptum est. 6: animadvertent parabolam et interpretationem verba sapientium et aenigmata eorum. quasi non acceperis? ille igitur gloriatur quasi non accipiens. Sic autem gloriari non est superbire. illuminabit abscondita tenebrarum. unde contra eum superbire non debes.Est ergo temerarium iudicium. Et hoc propter vos. quod non accepisti? quasi dicat: nihil. et tamen non gloriabantur de bonis ministris Christi. Et sophon. superbiat. et discerne causam meam de gente non sancta. figuraliter loquens. 7: qui confidunt in virtute sua.. Et circa hoc tria facit. 15: omnia propter vos. secundo in speciali. XLII. cum dicit iam saturati estis. dicens quis enim te discernit? quod potest intelligi dupliciter: uno modo sic: quis enim te discernit a massa perditorum? tu teipsum discernere non potes: unde non habes in te unde contra alium superbias.: danti mihi sapientiam. ego vero cephae. Posset enim aliquis discerni a bonis vel a malis. Dicit enim Prov. ut iudicium pervertatur de rebus ipsis. Et de hac discretione dicitur Eccli. sed quem Deus commendat. irridet eorum superbiam. sed loco eorum posuerat nomen suum et aliorum bonorum praedicatorum. fide purificans corda eorum. nec propter eos dissidebant. multi unum corpus sumus in Christo. scilicet quae dixi de ministris. XXIX. Primo proponit quod intendit. melior eis existens. scilicet superiorem faciens proximo tuo? hoc quod tu facere non potes. et in multitudine divitiarum suarum gloriantur. Dicitur enim Sap. sive cephas. inquantum sunt fideles Christi. XLVIII. Tertio ponit fructum. secundum illud Ps. quia. quia Deus nec decipi. V. omnia implebuntur bonitate. II Cor. Ciii. propter bona quae habet. Circa primum considerandum est. fratres. et hoc est quod dicit haec autem. gloriatur de ipso. 5: labia nostra a nobis sunt. ne videretur ex odio. sicut supra I. ne unus vestrum infletur. sive Apollo. Alio modo potest intelligi quis te discernit. iuxta illud Ps. qua ministros Christi contemnebant. sicut de quibusdam dicitur in Ps. XII. Et primo ponit rationem. quas habebant ratione ministrorum. in Domino glorietur. ego autem Apollo.

non dedignamur vos sequi. 16: erunt primi novissimi. quarum prima est. quod dicitur Apoc. quia dives sum. puto enim. in omni verbo. contra illud quod dicitur Gal. Circa primum irridet eorum contemptum quantum ad hoc. Poterat autem eis secundum veritatem dici. apostolum autem et sequaces eius errare. apostolis defectum attribuebant. XXVII. secundum illud Prov. 22: aestimati sumus sicut oves occisionis. abundanter refecti spirituali dulcedine. 7: anima satiata calcabit favum. qualis et ego sum. cum tamen infra XII. et quantum ad hoc dicit iam saturati estis. irridet eos in speciali. quando aliquis reputat se non habere a Deo quod habet. III. secundum illud Act.. boni homines ad compatiendum. Simile est. sed fastidio. divitiae autem ad ipsos habitus gratiarum. etc. quod apostolos contemnebant. quo quis spiritualibus fruitur. quod regnum ad vos pertineat. quod singulariter non habebant. et etiam quia propter Christum opprobria et 31 . de quibus dicitur is. Circa quod considerandum est. Primo irridet in eis quod de se nimis praesumebant. quasi dicat: si aliquam excellentiam habetis. vos putare videmini. id est. quod apostolus hic quatuor species superbiae tangit. id est stulti reputamur. Primo ponit contemptum. Illi enim. Deinde. qui superbiebant de eo quod non habebant. quae in regno Dei consistit. Concurrebant enim ad eorum spectaculum boni Angeli ad confortandum. 18: verbum crucis pereuntibus stultitia est. assignat causam contemptus. ibi quia spectaculum facti sumus. 6: divitiae salutis sapientia et scientia. qua quis iactat se habere quod non habet. 14: posuisti nos opprobrium vicinis nostris. vobis videtur quod saturati estis.. id est. sicut vobis videtur. quod sine nobis regnatis. Unde dicit sine nobis regnatis. Primo irridet eos de praesumptione. id est. despectis caeteris. ita vobis videtur. Sed dicendum est. mali autem ad impugnandum. quod sibi singulariter attribuebant. singulariter vult videri. qui inter eos erant.. V. convocantur homines ad eorum occisionem. aemulamini in bono semper. et exemplum patientiae sumendum. quorum quaedam sunt interiora. etc. et quantum ad hoc dicit iam saturati estis. cum dicit puto quod Deus. 29: opto omnes qui audiunt. etc. Tertia species est. de qua dicitur in Ps. irridet eos. Sed contra hoc videtur illud quod supra dixit in principio. Secundo cum dicit sine nobis regnatis. quod quando aliqui sunt condemnati ad mortem. qua sibi attribuebant quod non habebant. XVI. quod sibi excellentiam. et in omni scientia. 17: dicis. quasi ad spectaculum. XXXIII. quasi totus mundus concurrat ad spectandum nostram occisionem. Attribuebant autem sibi abundantiam bonorum. ibi sine nobis regnatis. qui damnabantur ad bestias. 28 dicatur. sicut vos dedignamini sequi nos. quod apostolos contemnebant. novissimi habentur inter homines. id est. etc. et quantum ad hoc dicit iam divites facti estis. Et circa hoc duo facit. Deinde. subiungit utinam regnetis. quod sibi singulariter attribuebant quod non habebant. et irridendum. ut saturitas referatur ad usum gratiae.Circa primum duo facit. et primo irrisorie ponit contemptum. secundum illud Ps. Contra quos dicitur Is. exceptis vinculis his. quod Deus in ecclesia posuit primum apostolos. quod supra dixit quantum ad bonos. secundo causam contemptus. irridet eos de hoc quod apostolos Christi contemnebant. secundo deridet in eis. et quantum ad hoc pertinet quod dicit sine nobis regnatis. XXVI. subiungit ut et nos regnemus vobiscum. ut crederent se solos habere fidei veritatem. secundo irridet eos de hoc. XX. iam divites facti estis. et nullius egeo. Et ponit exemplum: tamquam morti destinatos. et locuples valde. Et quantum ad hoc dicit nos stulti sumus propter Christum. et novissimi primi. non ad nos.. Deinde cum dicit nos stulti. qui sunt condemnati ad mortem. Sic enim erant decepti a pseudo-apostolis. Et primo quantum ad perfectionem intellectus. Sic enim impletur quod dicitur Matth. 15: satiabor dum manifestabitur gloria tua. quod iam saturati estis. scilicet bonis et malis. quia crucem Christi praedicamus. Dicit ergo primo: prius dixi. Et est advertendum.. non plenitudine. hic autem dicit quantum ad praesumptuosos. mali homines ad persequendum. IV. 8: numquid habitabitis vos soli in medio terrae? et ne videatur apostolus ex invidia hoc dicere. quando aliquis. dicens quia in omnibus divites facti estis in illo. Quaedam vero sunt bona exteriora. cum dicit quia spectaculum. scilicet divitiis spiritualibus. Circa primum duo facit. etc. Et ut eis exempla humilitatis praebeat. Quarta species. et hoc maxime fiebat circa eos. ibi puto enim quod Deus. Potest et aliter distingui satietas et divitiae. XLIII. Exponit autem quid nomine mundi intelligat. secundo causam contemptus. secundum illud Ps. tales fieri. subiungit quia spectaculum facti sumus mundo. quam tangit dicens quid gloriaris quasi non acceperis? et hoc etiam potest reduci ad secundam speciem qua aliquis existimat propriis meritis accepisse. Optat enim ut veram fidem habeant. utpote quos indignum sit vivere. et hominibus. Quia apostoli erant quasi morti destinati. 18: quod bonum est. et tales apostoli reputantur a mundanis hominibus. ibi usque in hanc horam. XLIII. supra I. cum subdit et Angelis. quod Deus nos apostolos ostendit novissimos.

qui propter quaestum praedicabant. Item. vel ad detrahendum. 7: nudos dimittunt homines vestimenta tollentes. scilicet in rebus corporalibus. quae pertinent ad bene esse humanae vitae. 27: in fame et siti. quorum primum est reverentia ab hominibus exhibita. Et primo in verbis. Secundo requiritur quies in loco. Eccli. ego filius regum antiquorum. estis fortes. quia secure vivitis sine tribulatione.. cum dicit usque in hanc horam. Is. Et tamen secundum rei veritatem est e converso. ibi tamquam purgamenta. cum dicit blasphemamur. 9: non reddentes maledictum pro maledicto. quia contemptibiles habemur. Sed dicendum est. et sicut aiunt quidam nos dicere. et his qui mecum sunt. XII. male de nobis dicunt homines. faciamus mala. XXVI. et saturari. 16: posui vos ut eatis. ut habetur II Cor. nec persecutionem pro eo sustinetis. Unde et apostolus Phil. XI. arbitretur obsequium se praestare Deo. scilicet estis. 8: sicut blasphemamur. II Cor. quod quidem fit magis ad opprobrium. Vos. II Cor. quibus non est operimentum in frigore. continue a conversione nostra usque in praesens tempus. III. etc. cum dicit maledicimur. Tertio tangit causam utriusque. XVI. 44: orate pro persequentibus et calumniantibus vos. 22: vae qui potentes estis ad bibendum vinum. reputamur scilicet in exterioribus. sed e contrario benedicentes. 16 ss. et penuriam pati. secundum illud io. qui Deum contemnunt. quod fugamur de loco ad locum. ut omnis qui interficit vos. 4: nos insensati vitam illorum aestimabamus insaniam.contentiones sustinemus. XXXVI. ut veniant bona. V. quantum eis expediebat ad virtutis exercitium. 23: si vos persecuti fuerint in una civitate. concludit ex omnibus praemissis eorum contemptum. in Christo scilicet omnia patienter. ibi maledicimur et benedicimus. Is. tertio concludit intentum. cum dicit maledicimur. 24. Supra I. vel ad repellendum pseudo-apostolos. fugite in aliam. XIX. secundum illud I reg. id est. 9. secundum illud Sap. ut legitur act. secundum vestram et aliorum reputationem. XXVI. contra quod dicitur et laboramus operantes manibus nostris. tum etiam. quia labore manuum suarum victum acquirebant vel ad vitandum fidelium gravamen. 67 quod expuerunt in faciem suam. assignat causam contemptus.. quia divina providentia moderabatur in eis et abundantiam et inopiam. 16: sapientior sibi videtur piger septem viris sequentibus sententias. 11 ss. sed quantum ad hoc quod multipliciter tribulamur.. quod proprie persecutio dicitur. Sed contra est quod dicitur in Ps. cum dicit nos infirmi. Vos nobiles. III. V. 157: multi qui persequuntur me. quia scilicet nec crucem eius publice confiteri audetis. XXVI.. tum quia expellebantur a persecutoribus de loco in locum. quod ita patiebantur apostoli. Deinde. secundum illud io. id est. et colaphis eum caeciderunt. Et primo ponit pro causa defectum bonorum temporalium. 27: quae contemptibilia sunt mundi et ignobilia elegit Deus. Soli enim contemptibiles illi sunt. Tertio requiritur ministrantium auxilium. III. Deinde. et esurire. quam ad poenam. Paule. X. blasphemia imponuntur nobis. Secundo quantum ad potestatem actionis. 34: ad ea quae mihi opus erant. vel ad contumelias inferendum. honore digni. Et sustinemus. nec semen eius quaerens panem. Unde dicit Paulus Act. V.: ubique et in omnibus institutus sum. Nos autem ignobiles sumus. Quantum vero ad vestitum. esurimus et sitimus. et tribulant me. Iob XXIV. etc. secundum illud Matth. qui me confortat. quod non derelinquebantur. reputati sumus et a Iudaeis et a 32 . id est. Cxviii. et viri fortes ad miscendam ebrietatem. obsecramus Deum pro his qui nos persequuntur et blasphemant. festus dixit Paulo: insanis. subdit et nudi sumus. XII. contra quod dicitur et instabiles sumus. propter vestimentorum inopiam. ut habetur II Thess. 11: filius sapientium. omnia possum in eo. multae te litterae ad insaniam adducunt. Primo ponit defectum quem patiebantur in rebus necessariis. secundum vestram aestimationem. secundum illud I Petr. Ier. id est. dicit usque in hanc horam. id est. et abundare. Tamen. secundum illud Matth. erunt ignobiles. Prov. secundo mala quae in eis intelligebantur. II. contra quod dicit et colaphis caedimur. et quantum ad hoc dicit persecutionem patimur. 9: libenter gloriabor in infirmitatibus meis. Deinde cum dicit tamquam purgamenta. id est. id est. 30: qui autem contemnunt me. 2: venit hora. XX. estis prudentes in Christo. tum quia aliquando nullus dabat eis unde possent sustentari. quae pertinent ad victum. et Rom. tum etiam quia pro executione sui officii discurrebant ubique. 10: omnes maledicunt mihi. 25: non vidi iustum derelictum. non solum quantum ad hoc. dicens: et propter omnia praedicta facti sumus tamquam purgamenta huius mundi. Secundo ponit defectum eorum. Circa primum duo facit. XV. Unde quantum ad ea. ut darent otiosis laborandi exemplum. vel etiam mala imprecando. ministraverunt manus istae. Unde de Christo legimus Matth. IV. 29: usque ad tempus sustinebit patiens. ponit mala quae apostoli patiebantur. I. secundum vestram reputationem. Secundo in factis. qui exterius contumelias non patimini. reddimus bonum pro malo. scilicet secundum vestram reputationem. Vos autem. dum dicimur magi vel malefici. et reputamur Dei inimici. propter afflictiones quas sustinemus. secundum illud Ps. XV. etc. quia etiam interdum expoliabantur. tum etiam. Et benedicimus.

id est. Secundo ostendit debitum admonendi modum. Vel hoc quod dicit vias meas. Intantum ergo debebant eum imitari ut patrem. inflati sunt quidam. dicens ideo misi ad vos timotheum. sicut nec ego. rigatoris ad plantatorem. V. 24: lex paedagogus noster fuit in Christo. XIII. ibi rogo ergo vos. et de vobis humilia sentiatis. correctionis flagello. et ideo non debetis dedignari eas sequi. et est confusio adducens gratiam et gloriam. quia hoc communiter omnibus impono. unde seipsum apostolis in exemplum posuit. et praesumptuose contemnebant. II. usque adhuc. qui vos doceat meos processus. Circa primum tria facit. dicens nam si decem millia paedagogorum habeatis in Christo. ut quemadmodum ego feci. viam eius custodivi. 17. Et primo hortatur eos ad imitandum suum exemplum. Gal. scilicet quae in serie epistolae hucusque vobis dixi. auditus autem per verbum. omnia opera. puta vel pomi. qui sincera affectione pro vobis sollicitus sit. Advertendum est autem quod eosdem. Et postea subditur: quomodo ergo computati sunt inter filios Dei? |#3 Lectio 3 Postquam. quia eos non sibi. ut per nos mundus inquinetur: et propter nostram occisionem mundus purgetur. quantum ad praedicationem evangelii. XXIV. et moneat vos ad ea sequendum. Domine. 11: vestigia eius secutus est pes meus. III. ubi ex ore impiorum dicitur: hi sunt. et non declinavi ab ea. quia postquam fidem receperant. est ex auditu. Posita est. 20. tertio. III. qui est infallibilis regula veritatis. Et non videatur vobis hoc onerosum. Unde in hoc subditi solum praelatos imitari debent. et primo admonitionis verbo. secundum illud Eccli. 25: est confusio adducens peccatum. 3. Dicitur peripsema quodcumque purgamentum. Deinde. II thess. qui est omnium principalis pater. dicens tamquam non venturus sim ad vos. Gal. et superaedificatoris ad fundatorem. paedagogi ad patrem. quia scilicet continue hoc patimur. ad documenta. Io. secundum illud Ps. vel ferri. VII. quia eis primo evangelium praedicavit. Et per hoc subtrahitur subditis occasio de adhaerendo malis exemplis praelatorum. cum bonorum filiorum sit imitari patres. 7: respice cunctos superbos.. quos supra filios nominavit.gentilibus. nunc nominat fratres. ex consequenti eos habebat ut fratres et filios. 33 . Unde Iac. et de aliis maiora. secundum illud Phil. Fides autem.. apostolus reprehendit Corinthios de hoc quod apostolos temere iudicabant. inquantum et ipse Christum imitabatur. quasi non timentes per me de sua superbia convinci. rogo vos. scilicet mala confusione. 5 s. etc. Col. II. quae supra III. Dixerat autem suos filios in Christo. I. secundum illud Sap. et tamen digni sunt flagellis: nam humiles solis verbis corriguntur. superbi flagellis indigent. 6 ss. quamvis velim vos confundi confusione. cum dicit tamquam non venturus sim ad vos. secundo. ut induceret eos ad imitanda opera. 20: quod autem nunc vivo in carne. eos adiuvarunt: ut intelligatur esse eadem comparatio. quae peccatum vitat. Unde verbum Dei est semen. et cura illos a pueritia eorum. Unde non sine causa tali modo loquendi usus est: nos infirmi. sed non multos patres. Unde. secundum illud iob XL. id est. Est autem generatio processus ad vitam. et confunde eos. Dicit ergo apostolus se patrem eorum in Christo. ut dicitur Rom. 18: voluntarie nos genuit verbo veritatis. Quod quidem exemplum Paulus sequebatur. Quae quidem viae sunt in Christo. instat ad corrigendum eos suo exemplo. quod vero dicit sicut et ubique. VI. Alios autem dicit paedagogos. Et hoc. Sed quandoque deficiet. demonstra mihi. Et primo ostendit eos esse dignos correctionis flagello. etc. scilicet ut non temere iudicetis. fratres. scilicet vestrum. comminatur eis correctionis flagellum. I. secundum illud iob XXIII. dicens: ergo ex quo estis filii. Ubi considerandum est quod pater est qui primo generat: paedagogus autem est qui iam natum nutrit et erudit. 15: exemplum dedi vobis. Primo ponit admonitionis modum. hic instat ad eorum correctionem. sed Christo genuerat. fratres. ibi tamquam non venturus sim. Eccle. Qui vos commonefaciat vias meas. secundum illud ier. scribo non ut confundam vos. quos aliquando habuimus in derisum. quo apostolus eos genuit in Christo. 16: interrogate de semitis antiquis. cum dicit rogo ergo vos. vos fortes. 4: vias tuas. sicut et in universo mundo. Deinde. et tamquam simus peripsema omnium. imitatores mei estote. quod pervenit ad vos. Ad hoc enim missus erat timotheus. X. quae in desperationem mittit. et ambulate in ea. ut filios. qui est filius meus charissimus et fidelis in Domino. homo autem vivit in Christo per fidem.. subdit nam in Christo Iesu per evangelium vos genui. de timotheo loquens: neminem habeo ita unanimem. exemplo. in fide vivo filii Dei. et quia ipse genitus erat a Christo. vel cuiuscumque alterius rei. referendum est ad opera. assignans rationem eius quod dixerat. et tenenda apostoli documenta. 9: ut formam nosmetipsos daremus vobis ad imitandum. Sed praedicta moneo vos. quia neque meipsum iudicare praesumo. 25: filii tibi sunt? erudi illos. in quo ipsi Christum imitantur. Unde subdit sicut ubique in ecclesia doceo. dicens haec. quae sit via bona. IV. Secundo removet excusationem ignorantiae. et in similitudinem improperii.: audistis veritatis evangelium. etc.

dicens veniam autem cito ad vos. Et primo reprehendit eorum tolerantiam. quod habetur Gen. Primo namque ostendit peccatum esse notorium. qualis nec inter gentes licita reputatur vel invenitur. quia ascendisti cubile patris tui. Sicut autem ibi subditur: vir et mulier erunt duo in carne una. secundo supplet quod illi negligebant ibi ego quidem. etc. Sap. sicut Ier. 15: si Dominus voluerit. ponit culpam eorum qui hoc peccatum tolerabant. quia fornicatio auditur inter vos omnino. 9: peccatum suum quasi sodoma praedicaverunt. III. quia. etc. secundo redarguit eam. reputantes vos innocentes ex comparatione peccatoris. etc. secundo culpam aliorum. Ultimo comminatur eis correctionem. quae et apud gentiles illicita habebatur. Talis enim compassio viri iusti ad peccatorem vulnerat et liberat. dicens non enim in sermone est regnum Dei. oportet me ad vos cum virga venire.Secundo praenuntiat eis suum adventum quo veniet ad iudicandum. II. etc. 16: causam. id est. 20. ibi de quibus autem scripsistis.. 23. Non sermonem eorum. 19: disrumpam illos inflatos sine voce. 1 dicitur: quis dabit capiti meo aquam. quod abstineant se a fornicatione. secundum illud Prov. odit filium suum: qui autem diligit illum. non dedignationem. Domine. scilicet in contractu matrimonii. compassionem habet. XXII. XVIII. ostendam vobis charitatem et mansuetudinem. Deinde. qui abundant in verbis. quam nesciebam. Secundo praenuntiat eis suam iudiciariam cognitionem. Circa primum. an in charitate. ut dicit Gregorius. Gal. nam si vos in via stultitiae permanetis. dicens: non sine causa quaesivi. IX. utpote contrarium naturali rationi existens. an velitis quod in virga veniam ad vos. Hoc autem erat horribile etiam apud gentiles. ut plorem die ac nocte interfectos filiae populi mei? vera enim iustitia. secundum illud Prov. nec absconderunt. Primo superbiam. quasi dicat: non propter haec ex mea examinatione approbabuntur. Unde apostoli Act. id est. quae pertinent ad culpae gravitatem. Circa primum duo facit. |+5 Capitulus 5 |#1 Lectio 1 Postquam apostolus prosecutus est ea. intrabit in regnum caelorum. 14: tu virga percutis eum. Iac. Hoc autem non dicit quin si in virga veniens. XVIII. scilicet ordine iudiciario. scilicet castigandos. non cum charitate veniret. ibi et vos inflati estis.: vos qui spirituales estis. Per naturalem enim reverentiam filii ad parentes secundum omnem statum et legem pater et mater a matrimonio excluditur. et adhaerebit uxori suae. XVI. VII. 21: non omnis qui dicit mihi: Domine. XLIX. Lc. Circa primum duo facit. et oculis meis fontem lacrymarum. cum dicit et vos inflati estis. scilicet disciplinae.. non sentit interdum dulcedinem charitatis. diligentissime investigabam. XV. sed si abundarent in virtute. qui inflati sunt. Ut sic etiam possit intelligi. Et primo arguit peccatum contrarium matrimonio. cum dicit et non magis luctum habuistis. sicut dicitur Gen. secundum illud Matth. Erat tamen quaedam fornicationis species. Et ideo dicit ita ut uxorem patris aliquis habeat. sicut illi quos blande consolatur. Et quia dicitur Prov. et animam 34 . cum dicit et cognoscam. turpitudo enim patris tui est. Tertio tangit eorum iudicii negligentiam ut tollatur de medio vestrum qui hoc opus fecit. velut etiam hic publicanus. secundo agit de ipso matrimonio. ad hunc errorem excludendum. Primo ponit culpam. scilicet vento superbiae. Tertio rationem assignat. non ideo aliqui pertinent ad regnum Dei. ubi verba sunt plurima. cum dicit et talis fornicatio. VII. XIV. Cap. veniam ad vos. 4: effusus es sicut aqua. IV. V. sed Domini est dirigere gressus eius. sed quia ille qui castigatur virga. instruite huiusmodi in spiritu lenitatis. 24: qui parcit virgae. quae pertinent ad baptismi sacramentum. et virga disciplinae fugabit eam. 9: cor hominis disponit viam suam. gentilibus ad fidem conversis imposuerant. IV. 3: fornicatio autem nec nominetur in vobis. Apud gentiles enim simplex fornicatio non reputabatur peccatum. secundum publicam formam. sed qui facit voluntatem patris mei. secundum illud iob XXIX. et in spiritu mansuetudinis ut scilicet nihil durius vobiscum agam? hoc enim pendet ex vobis. XIII. faciemus hoc aut illud. dicens quid vultis? in virga. Circa primum notat in eis tria vitia. Secundo aggravat peccatum ex comparatione. Ult. Pharisaeus dicebat: non sum sicut caeteri hominum. cum dicit vos inflati estis. hic incipit prosequi ea quae pertinent ad matrimonium. Primo ponit culpam cuiusdam fornicarii. primo ponit tria. ut dicitur Prov. XXIII. 11.. instanter erudit. ubi primo praenuntiat adventum. ibi frequenter egestas. Is. Et ideo uxor patris repellitur a matrimonio: sicut persona patris vel matris. reservans tamen correctionem arbitrio eorum.. Secundo tangit eorum iniustitiam. contra quod dicitur Eph. 15: stultitia colligata est in corde pueri. qui peccatum fornicarii tolerabant. et maculasti stratum eius. scilicet patiendo causam peccatoris. secundum illud Lev. Est enim in vobis aliquid dignum virga disciplinae. scilicet fornicationem. sed in virtute. ideo subdit si Dominus voluerit. 24: propter hoc relinquet homo patrem et matrem. ostensione amoris. Si vero vos correxeritis. sed virtutem. 8: turpitudinem uxoris patris tui ne discooperias. non crescas. sicut. ibi non est bona gloriatio. qui abundant in sermone. et si vixerimus. cum scriptum sit prov.

25: pestilente flagellato. Videbatur autem contra iudiciarium ordinem. III. Unde ponit. iam iudicavi. Unde Eccle. etc. ut eiicerent eos. poenae scilicet temporalis. secundum illud Col. 18: iudices constitues in omnibus portis tuis. Tertio adhibet auctoritatem principalis Domini. dicens ego quidem absens corpore. 17: omne quodcumque facitis verbo aut opere. Ult.. qui sic operatus est. XXII. secundum illud Apoc. VIII.. XXVIII. 8. mea voluntate et auctoritate. stultus sapientior erit. et sic sanetur.: qui in sordibus est. Subdit autem ut spiritus salvus sit. absque ullo timore filii hominum perpetrant mala. secundum illud Prov. multorum concordi deliberatione punienda sunt. qui seminat in carne. Et circa hoc tria facit. quia per spiritum cognoscebat ea quae apud ipsos agebantur.eius de inferno liberabis. Primo poenam. Primo ponit auctoritatem ministri. scilicet illaesam. quae gravia sunt. dicens cum virtute Domini nostri Iesu Christi. scilicet Daemonibus. IV. Debet autem ad correctionem aliorum interdum peccator separari. sententiam proferens contra peccatorem. cum dicit ut spiritus salvus sit in die Domini nostri Iesu Christi. secundum illud Deut. circa quam tria ponit. scilicet Christi. cum dicit et meo spiritu. ut eius potestati perpetuo subiaceret. secundo. sententiam condemnationis ordinavi in eum. 16: non est consuetudo Romanis condemnare aliquem. ubi de contagione timetur. tertio sententiam iudicis. sicut supra tertio expositum est et sic impletur quod ibi subditur: ipse autem salvus erit. Ult. Secundo adhibet suum assensum. Deinde. XVI. ubi populus congregabatur. ibi congregatis vobis. 11: quia non profertur cito contra malos sententia. secundum illud Ier. scilicet caro eius. id est. cum dicit ego quidem absens corpore. sic tamen quasi per ignem. Quod autem subditur in interitum carnis. Unde dicitur in Ps. quia.. praesentes habeat accusatores. ut scilicet ab ecclesia separatus. scilicet per excommunicationis sententiam. cum dicit in interitum carnis. 17: per quae peccat quis. XVIII. Deinde. Mandavit ergo apostolus Corinthiis in eius auctoritate tradere praedictum fornicarium Satanae corporaliter vexandum. et a participatione sacramentorum. 1: in consilio iustorum et congregatione magna opera Domini. et privatur ecclesiae suffragiis. vel in die iudicii. secundum illud Matth. praesens autem spiritu. secundum illud Sap. 5: et si corpore absens sum. ostendit modum iudicandi. ibi tradere huiusmodi. sordescat adhuc. sicut dicitur Matth. vice et auctoritate. ut condemnaret absentem. de carne et metet corruptionem. ut dicitur Gal. Et Matth. Per hoc etiam alii corriguntur. Cx. Quod potest dupliciter intelligi. Vocat autem peccata mortalia carnis interitum. Est autem haec sententia apostoli. ponit condemnationis sententiam. XVIII.. ut scilicet peccatorum turpitudinem cognoscens confundatur et poeniteat. ibi sum in medio. Circa primum duo facit. 35 . sed hoc apostolus excusat. intelligitur. 18: quodcumque ligaveris super terram. propter quod de ecclesia dicitur Cant. ut salutem consequatur in die mortis. ex qua iudicium ecclesiae habet robur firmitatis. id est. Deinde. XXV. seu cum virtute et invocatione nominis eius. XXXI. Tertio ponit fructum. Cap. secundum illud quod dixerat: praesens autem spiritu. id est. XIX. per haec et torquetur. secundum illud prov. dicens in nomine Domini nostri Iesu Christi. XI. 6. quibus homo munitur contra impugnationem Satanae. Alio modo intelligi potest quod dicitur tradere huiusmodi Satanae. Primo quod. etc. Ea enim. sicut et eliseus dixit IV Reg. priusquam is qui accusatur. II. 20: ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo. ad vexationem carnis et afflictionem in qua peccavit. cum dicit tradere huiusmodi Satanae supple: iudicavi. 26: nonne cor meum in praesenti erat. cum dicit congregatis vobis in unum. in nomine Domini nostri Iesu Christi facite. per quam aliquis separatur a communione fidelium. secundum illud Col. 10: eiice derisorem. cum dicit tradere huiusmodi. et tentationibus Satanae expositus liberius ruat in peccatum. sed spiritu vobiscum sum. secundo modum iudicandi. etc. Primo ponit auctoritatem iudicantis.. Dominus dedit apostolis potestatem spirituum immundorum. X. scilicet sui ipsius. id est. V. 9: terribilis ut castrorum acies ordinata. quando reversus est homo de cursu suo? et quia sum spiritu praesens. Cap. secundum illud Act. cum dicit congregatis vobis. Secundo ponit auctoritatem principalis Domini. et per eamdem potestatem poterant imperare spiritibus immundis. quoniam sustinui opprobrium adolescentiae meae. id est. Unde et antiquitus iudices sedebant in portis. verumtamen animam illius serva. Non enim apostolus Satanae tradidit peccatorem. id est. et exibit cum eo iurgium. 19: sola vexatio intellectum dat auditui. ut vexarent corporaliter quos hac poena iudicabant dignos. ac si praesens esset. cessabuntque causae et contumeliae. Vel praesens spiritu. ubi Satanae dixit: ecce in manu tua est. sed ut carnis vexatione ad poenitentiam convertatur. quam Dominus servavit iob II. ubi tria tangit: primo fidelium congregationem. etc. 19: confusus sum et erubui. erit ligatum et in caelis. huius sententiae effectum. secundum illud Is. gaudens et videns ordinem vestrum. supplet eorum negligentiam. affectu et sollicitudine mentis.

remanent sicut nova conspersio. secundum illud Cant. Primo reprehendit quod fecerant. abiiciendo a vobis vetus fermentum. etc.. dicens ut sitis nova conspersio. etc. secundum illud Col. 3: quid gloriaris in malitia? secundo assignat rationem eius quod dixerat. 32: digni sunt morte. Ponit autem consequenter purgationis effectum. ideo expurgate vetus fermentum. dicens an nescitis quod modicum fermentum totam massam corrumpit? quasi dicat: hoc ignorare non potestis. Primo culpam tolerantium eius peccatum. egresso Iuda. hic utramque culpam redarguit. secundo ostendit quid faciendum sit. VI cap. secundum illud Ps. ibi expurgate vetus fermentum. ibi corpus autem non fornicationi. XII. Arguit ergo primo Corinthiorum elationem. etc. et secundum hoc per fermentum potest intelligi uno modo peccatum. et ab uno doloso augetur sanguis. quasi vos sitis innocentes. secundo rationem assignat. 6: vetus homo noster simul crucifixus est. Secundo. in puritate suae novitatis. II. 4: opus autem suum unusquisque probet. III. Vel etiam dum peccanti consentiunt. qua scilicet defectibus aliorum gloriamini. XXVI. XI. sed magis cavendum. Lc. Dicitur autem conspersio commixtio aquae et farinae novae. quod acceptum mulier abscondit in farinae satis tribus. quia per separationem unius peccatoris tota societas expurgatur. XIII. non solum qui faciunt ea. expurgate vos. Deinde. 23: renovamini spiritu mentis vestrae. Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum. 11: inveterasti in terra aliena. saltem non corrigendo. Cii. quia scilicet per unum hominis peccatum omnia opera eius corrupta redduntur. et non in alio. et sic in semetipso gloriam habebit. Circa primum duo facit. etc.. cum dicit expurgate vetus fermentum. 2: sicut lilium inter spinas. secundum illud Is. Primo redarguit in Corinthiis negligentiam iudicii. Est autem sciendum quod in fermento duo possunt considerari. Et primo ponit documentum. Primo redarguit eos qui fornicatorem a se non separaverunt. qui peccando rediit in vetustatem corruptionis antiquae. etc. secundo reprobat falsum intellectum quem ex verbis suis conceperant. Primo reprehendit culpam praeteritam quantum ad suam radicem. Praecipue autem malum est de malis aliorum gloriari. Primo sapor quem tribuit pani. et ex incompassione correctionis negligentia. ne peccato unius omnes inquinarentur ex eius consortio. secundum illud Gal. dicens non est bona gloriatio vestra. vel etiam quodcumque peccatum actuale.Potest etiam intelligi. 31: nunc clarificatus est filius hominis. coinquinatus es cum mortuis. Unde Eccli. ut dicitur Sap. Et hoc quidem contingit. XIII. secundum illud baruch III. Audet aliquis. ita per unum peccatorem tota societas inquinatur. 5. 36 .. Dixerat enim supra quod ex inflatione sequitur in eis incompassio. quia. Dicitur enim in Ps. Alio modo per fermentum potest intelligi homo peccator. per quam omnia quae sunt hominis sapida redduntur. ibi scripsi vobis in epistola. id est peccatore. id est. etc. ut spiritus eius. secundo redarguit in eis quaedam alia vitia circa iudicium. id est. 34: ab una scintilla augetur ignis. ubi dicit Glossa: non fuit bonus. Dominus dixit Io. secundum illud Rom. id est fornicarium. 1: attendite a fermento Pharisaeorum. vel etiam corruptio originalis peccati. IV. sed etiam qui consentiunt facientibus. quod comparatur fermento. Quod quidem dicit. Circa primum duo facit. et secundum hoc per fermentum significatur sapientia Dei. VI. Remoto ergo fermento a fidelibus. qui malos tolerare non potuit. Eph. 3: vetus error abiit. quod est hypocrisis. secundum illud Rom. secundo culpam fornicatoris. puta per peccatum simulationis. antequam admisceatur fermentum. dum per peccatum unius alii provocantur aliqualiter ad peccandum. Circa primum duo facit. Unde et. scilicet Corinthii fornicatoris.. non de aliis. ibi Pascha nostrum. Et ideo Corinthiis non erat gloriandum de peccato unius. scilicet ecclesiae. Potest etiam per vetus fermentum intelligi antiquus error. donec fermentatum est totum. |#2 Lectio 2 Supra apostolus memoravit duplicem culpam. et secundum hoc dicitur Matth. I. Dicit ergo primo quia modicum fermentum totam massam corrumpit. I. 33: simile est regnum caelorum fermento. 5: renovabitur ut aquilae iuventus tua.. VI. et aliorum qui eius peccatum tolerabant. id est spiritus sanctus ecclesiae salvus sit fidelibus in diem iudicii. in fermento potest considerari corruptio. ostendit quid de caetero sit faciendum. Sicut enim per modicum fermentum tota massa pastae corrumpitur. Debet enim unusquisque in Domino gloriari de bonis sibi divinitus datis. ne scilicet perdant eum per contagium peccatoris. LI.. 9: expoliantes vos veterem hominem cum actibus suis: horum enim admonitione homo expurgatur. Circa primum duo facit. vel peccato. dum possunt corrigere. et ad hoc inducitur haec similitudo. sic amica mea inter filias.

XXVI. Prov. 29: qui edunt me.Deinde ponit modum debitum expurgationis cum dicit sicut estis azymi. primo quidem potest intelligi amotio observantiae praeceptorum veteris legis. qua fuit immolatus. scilicet quare fideles debent esse azymi. Et ideo pravum sensum. per remotionem fermenti potest intelligi remotio corruptionis peccati. 15. Nam sincerum dicitur quod est sine corruptione. quia. Fermentum autem habet et vetustatem et corruptionem. quod quidem praetermiserant propter falsum intellectum cuiusdam verbi. quia scilicet verum Pascha cum veritate et non cum figuris celebrare debemus. Ad cuius evidentiam considerandum est. secundum quod ibi dicitur est enim phase. et biberitis eius sanguinem. id est. non credideris ei. id est. ut dicitur Io. XXVI. XIV. secundum illud lev. Ergo quia Christus immolatus est Pascha nostrum. quae fraudem excludit. Ille enim agnus figura fuit Christi innocentis. qui. secundum illud Io. sine fermento peccati. quae quidem ratio sumitur ex mysterio passionis Christi. XLI. ut malitia dicatur peccatum quod committitur in seipsum. non solum sacramentaliter. et sic cum gaudio spirituali. cum dicit itaque epulemur. subdens sed in azymis sinceritatis et veritatis. quod significavit. 54: nisi manducaveritis carnem filii hominis. sonus epulantis. quod continebatur in epistola quadam. XII. removet vetustatem peccati in communi. prout nomen Paschae significat passionem. dicens non in fermento veteri. cum dixit non in fermento malitiae et nequitiae. 11: est enim phase. ut dicitur Ex. quod. vel rectitudo. et qui bibunt me. Unde primo proponit ipsum mysterium. Deinde. VI. Excluso ergo modo indebito epulandi. quod est sine. 25: quando sumpserit vocem suam. sicut supra dictum est. ut malitia referatur ad perversitatem operis. id est. |#3 Lectio 3 Induxerat supra apostolus Corinthios ad hoc. est Christus immolatus.. et zyma. determinat modum convenientem. 15 ss. neque in fermento malitiae. Per nequitiam vero intelligitur fraudulenta machinatio. 6 dicit discipulis cavete a fermento Pharisaeorum et sadducaeorum. transitus Domini. de quo dicitur Io. XXVI. quorum fores linitae essent sanguine agni. ita figuralis observantia paschalis debet conformari observantiae novi Paschae. Mandabatur enim Ex. XXIV. tum significatione linguae Hebreae. 37 . 1 ss. Secundo. II. nunc excludit. ibi itaque epulemur. itaque epulemur. Unde secundum Glossam per sinceritatem intelligitur innocentia a vitiis. Quod autem subdit neque in fermento malitiae et nequitiae. sed spiritualiter fruendo sapientia eius. sicut legitur Ex. etc. quae significantur per azyma. etenim. et ultimo virtute huius beneficii transivit populus mare rubrum. Christus enim per passionem. XII. liberati de servitute Aegypti. sicut figurale Pascha veteris populi est agnus immolatus. transitus. quia in signum transitus immolabatur. quod significat transitum. quod a seipsis peccatorem separarent. novis supervenientibus. sinceritate et veritate. cuius etiam immolationi convenit nomen Paschae. Circa primum considerandum est quod inter caetera sacramenta legalia celeberrimum erat agnus paschalis. 21: abiicientes omnem immunditiam et abundantiam malitiae. quod est fermentum. ut populus Dei liberaretur ab Angelo percutiente. id est. Vel secundum Glossam cum dicit non in fermento veteri.. quo Angelus percutiens primogenita Aegypti pertransivit domos Iudaeorum. Sicut ergo ille agnus figuralis immolabatur a filiis Israel. non habebitis vitam in vobis. assignat rationem eius quod dixerat. XII. concludit propositum. ita Pascha nostrum. agnus paschalis post immolationem manducabatur cum azymis panibus. Ille autem agnus figuralis Pascha Iudaeorum dicebatur. cum dicit etenim Pascha nostrum. quam eis prius miserat. Deinde determinat modum epulandi secundum conformitatem veritatis ad figuram. quod omne fermentum non inveniretur in domibus manducantium agnum paschalem. proiicietis. 17: ubi vis paremus tibi comedere Pascha? id est. et ut transirent mare rubrum. I. ita Christus est occisus a filiis Israel. secundo concludit propositum.. secundum illud Iac. seu novitas vitae: per veritatem autem iustitia bonorum operum. sicut Io. Unde circa hoc tria facit. nequitia peccatum quod committitur in alium. Dicitur enim ab a. agnum paschalem. secundum illud Ps. XII. Unde Dominus Matth. secundum illud Eccli. 8. novi populi. id est. explicat peccatum per partes. Unde dicitur Matth. 29: ecce agnus Dei. transivit ex hoc mundo ad patrem. quae per passionem Christi est mortificata. Ponitur autem sinceritas contra corruptionem peccati. quod modicum fermentum totam corrumpit massam. Unde II Cor. Unde nomen Paschae sumitur. Unde per remotionem fermenti. sed ex sinceritate in Christo loquimur. I. tum significatione linguae Graecae. quem ex verbis conceperant. immolabatur ab universa multitudine filiorum Israel in memoriam illius beneficii. per cuius sanguinem populus Dei liberatur a diaboli impugnatione et servitute peccati per baptismum quasi per mare rubrum. Veritas vero ponitur contra figuras veteris legis. XIII. scilicet manducantes Christum. 1. id est. 5: in voce exultationis et confessionis. adhuc esurient. ut praecipitur Ex. Deinde. I. Ex. Sicut ergo agnus figuralis fuit figura nostri Paschae immolati. et nequitiae. 10: vetera. 17 dicitur: non sumus sicut plurimi adulterantes verbum Dei. quoniam septem nequitiae sunt in corde eius. 17 dicitur veritas et gratia per Iesum Christum facta est. Dicit ergo apostolus: ideo debetis esse azymi. Et quantum ad hoc subdit neque in fermento malitiae et nequitiae. adhuc sitient. XVI.

vel communionem. exponens se periculo multa alia peccata perpetrandi. initium et finis. aut ebriosus. Deinde. Dicitur enim I Io. per avaritiam autem et rapacitatem contra proximum. 6: non des fornicariis animam tuam in ullo. etc. quae est idolorum servitus. Sed illud excludit apostolus. quae fit per sententiam ecclesiae ordine iudiciario contra aliquem prolatam. Non autem per hoc intelligendum est. qui frater nominatur. quod per fornicationem quis peccat contra seipsum. Deinde cum dicit alioquin. quod intelligebant illud esse dictum de fornicariis infidelibus. Dicit ergo primo: nunc autem sic expono. V. quia frequenter posset errare.. Unde non oportet vos super hoc moneri. quod in praedicto verbo apostoli dupliciter falsum intellectum conceperant Corinthii. tertio exponit verum intellectum. Et ideo signanter dicit si is qui nominatur. Quod enim aliquis propter delectationem vini velit perdere usum rationis. sed etiam omnium aliorum peccatorum. quod putabant prohibuisse apostolum solum de fornicariis. et hanc doctrinam non affert. quae in canone non habetur. aut maledicus. qui scilicet iniuste detinent aliena. Vel aliter: debueratis de hoc mundo exisse. 15: melius est enim mihi mori. vale. Eph. Unde dicitur infra IX. secundum quod dicitur Io. qui est ex peccato. sed potius hoc debet fieri secundum ordinem ecclesiae. ne commisceamini fornicariis. II Canon. Dicit ergo primo: dixi vobis in epistola quadam alia. supra I. dicitur enim Io. ibi: quid enim mihi est?. XIV. secundo concludit propositum. matth. Et de aliis quidem quae ponit manifestum est. IX. et sunt inter vos. XV. etc. frater nominatur. nisi de hoc mundo exeundo. scilicet per mortem. prohibe pedem tuum a semitis eorum. exponit eis verum intellectum et primo proponit quod intendit. nec ave dixeritis ei. vel debilitatis proprii capitis. mensa negatur. Et primo proponit quod intendit. non est peccatum mortale. Et est advertendum. quia scilicet totus mundus talibus plenus est. et habetur in Glossa hic. omne peccati genus intelligitur. Deinde. Unde in versu dicitur: os. inter vos. Quod credo ideo esse. 15: fili mi. id est. et ulterius quantum ad sacram communionem. orare.Primo resumit verbum prioris epistolae. etc. aut rapax. 21: non cognovit mundus per sapientiam Deum. si scilicet sit intelligendum verbum praedictum de fornicariis huius mundi. et quantum ad salutationem. Sed notandum quod apostolus supra non numeravit nisi peccata mortalia. sunt vitandi quantum ad mensam. Circa primum considerandum est. non autem de aliis peccatoribus. I. Secundo conceperant falsum intellectum quantum ad hoc. Dicitur charitas fraternitatis maneat in vobis. Et ideo ad hoc excludendum subdit aut avaris. communio. quam peccatoribus in peccatis consentire. cum dicit non utique fornicariis. Cap. quod olim scripsi vobis: non commisceamini. quasi dicat: a tempore conversionis vestrae debueratis ab infidelibus mundi separari. non habet haereditatem in regno Christi et Dei. ut dicitur in praedicta auctoritate ioannis. quando aliquis a communione repellitur. dicens non utique intendo dicere quod non commisceamini fornicariis huius mundi. propter charitatis defectum. nisi sit frequens. et in his. V. quasi dicat: per hoc quod dixi non debere vos misceri peccatoribus. per idolorum autem culturam contra Deum. Vel aliter: debueratis de hoc mundo exisse. secundum illud Io. non autem est vere frater. Contingit tamen per accidens ebrietatem non esse peccatum mortale propter ignorantiam vini fortitudinis. aut avarus. sicut dicit Augustinus in libro contra parmenianum. scilicet debetis. debueratis de hoc mundo exisse. Vocat autem infideles nomine mundi. 10: mundus eum non cognovit. Dicit enim Augustinus in sermone de Purgatorio. quam ut gloriam meam quis evacuet. secundo rationem assignat. Infra eodem: neque rapaces regnum Dei possidebunt. videtur esse contrarius charitati. 16: ego elegi vos de mundo. ut convictus. contra quos dicitur Sap. quae non semper videtur esse peccatum mortale. quod pro solo peccato mortali debet aliquis excommunicari. sed de ebrietate potest esse dubium. quia per peccatum mortale aliquis a charitate recedit. 5: avaritia. tertio infert conclusionem intentam. Melius est enim hominibus mori. Illi autem qui sic a communione pelluntur. scilicet excommunicato. non habeatis cum eis societatem. sed: si is. Aut idolis servientibus. Si is qui. Unde Hebr. in signum. secundum illud Prov. dicens alioquin. I.. aut idolis serviens. quod ebrietas. excludit falsum intellectum praedicti verbi. nolite eum recipere in domo vestra. Unde non possetis tales fornicarios vitare. 38 . ibi: nunc autem scripsi vobis. 19: totus mundus in maligno positus est. quae ponit. XXIII. quia ebrietas ex suo genere est peccatum mortale. scilicet fornicariis et aliis peccatoribus. Ult. quae est spiritualis fraternitatis causa. cum huiusmodi nec cibum sumere. vel sponte confessus. ut eam nominationem intelligamus. Eccli. qui scilicet violenter diripiunt aliena. ne ambules cum eis. Primo quantum ad hoc. sicut hic dicitur. ibi auferte malum. 27: nefandorum enim idolorum cultura omnis malitiae causa est.. quae tamen excusatio tollitur per frequentem experientiam: et ideo apostolus signanter non dicit ebrius sed ebriosus. Unde subditur aut fornicator. Non tamen dicit: si is qui frater est. cum dicit nunc autem scripsi vobis. secundo excludit falsum intellectum. 8: omnes vos fratres estis.: si quis venit ad vos. quod aliquis extraordinario iudicio debeat a communione aliorum separari. Nominatur ergo frater propter fidei veritatem. eo modo quo Dominus dicit. Aut rapacibus. intellexi de fidelibus qui nominantur fratres. ibi alioquin debueratis. Et est sensus: non solum vobis prohibui societatem fornicatorum. assignat rationem propositi. ibi: non utique fornicariis.

scilicet hominem. ibi iam quidem omnino. Circa primum tria facit. ut Gregorius dicit in moralibus. etc. praesumit. secundum illud Deut. id est. scilicet saeculare. 1: iudex sapiens iudicabit populum suum. id est. sed hoc excludit. quos dissentire vident. vel sacramentum fidei receperunt. subtrahitur omnino communio fidelium. dicens: dixi hoc esse intelligendum de fratribus. et dare operam conversioni eorum. cum dicit auferte malum. Est ergo considerandum ex praemissis apostoli verbis. Et quantum ad hoc dicitur Io. qui sunt omnino extra ecclesiam? praelati enim ecclesiarum accipiunt spiritualem potestatem super eos tantum. tertio quia per hoc datur occasio infidelibus iudicibus contemnendi fideles. Indirecte tamen praelati ecclesiarum habent potestatem super eos qui foris sunt. dicens: ideo nihil mihi de his qui foris sunt iudicare. quia per hoc derogatur auctoritati fidelium. et hoc in eorum poenam. possunt eis licite communicare. ut supra dictum est. quia per hoc datur occasio infidelibus iudicibus calumniandi et opprimendi fideles. et non de infidelibus. intelligendum est de fidelibus. non de his qui foris sunt. Dicit ergo primo: ita negligitis in iudicando vestros.. ex vobis ipsis. infert conclusionem principaliter intentam. quid ad me pertinet. 27: si quis infidelium vocat vos ad caenam et vultis ire. qui se fidei subdiderunt. mala imprecando.: tuli de tribubus vestris viros sapientes et nobiles. qui propter peccata praedicta non condemnantur. sed tamen praesumptuosi estis subire infidelium iudicia.. hic reprehendit in eis quaedam alia peccata circa iudicia. assignat rationem eius quod dixerat. 39 . X. iudicabit Deus. Infidelibus autem qui aliquando fideles fuerunt. sententiam condemnationis ferre. quia. infideles. scilicet iudicio condemnationis. qua et ego. Refertur autem ebrietas ad genus peccati quod committitur contra seipsum. aliquis vestrum habens negotium. Unde nec vos non iudicatis nisi de vestris. secundum illud Hebr. Secundo adhibet similitudinem. manifestam in se habet causam condemnationis. cum impleta fuerit vestra obedientia. ut dicitur infra X. Et ideo dicitur Deut. II. propter eorum cautelam. et hoc totum pertinet ad rationem maledici. dicens nonne de his qui intus sunt vos iudicatis? quasi dicat: eadem auctoritate vos iudicatis. et hoc est quod dicit audet. etc.Addit autem duo peccata his quae supra posuerat. de infidelibus. infideles damnabuntur sine iudicio discussionis et examinationis. Primo assignat rationem. qui sunt sacramentis fidei sanctificati. cui nocet aliquis non solum facto. de vestra societate eiicite. |+6 Capitulus 6 |#1 Lectio 1 Supra apostolus reprehenderat Corinthios de negligentia iudicii. scilicet ebriosum et maledicum. et hoc gravius reservatur Dei iudicio. sed etiam gula. id est. quod infideles essent meliores. praecepique eis. sive ducibus tamquam ab eo Missis: pertinet enim ad auctoritatem principis iudicare de subditis. Et circa hoc tria facit. sicut et caeteris peccatoribus qui adhuc subduntur potestati ecclesiae. id est. vel mala in faciem dicendo: quod pertinet ad contumeliam. III. Sed videtur esse contra id quod dicitur I Petr. Est ergo contra ius divinum prohibere quod eius iudicio non stetur. secundo. 6: in promptu habentes ulcisci omnem inobedientiam. Primo arguit eos de inordinatione. id est. maledicus autem refertur ad genus peccati quod committitur contra proximum. 18: qui non credit. Et eod. 15 s. iudicari apud iniquos. sub quo continetur non solum luxuria. quod non prohibemur communicare infidelibus. quia derogatur dignitati fidelium quantum ad hoc quod infidelium iudicia subeunt. id est. secundum illud II Cor. Deinde. 15: non poteris alterius gentis facere regem. XIII. ibi an nescitis. X. secundo quantum ad ipsa iudicia. secundo rationem reprehensionis assignat. ibi saecularia igitur iudicia. 31: horrendum est incidere in manus Dei viventis. adversus alium. ne seducantur. si sit infidelis. cum dicit quid enim mihi est. X. 13: subditi estote omni humanae creaturae propter Deum. Quid enim mihi est. qui numquam fidem receperunt propter eorum poenam. Primo quidem. apud fideles. id est. ne illis communicent. Et primo quantum ad iudices eorum coram quibus litigabant. inquantum propter eorum culpam prohibent fideles. subire iudicium infidelium. Est tamen hoc cavendum aliquibus. quos odio habent propter fidem et ritus diversitatem. Dicitur Eccli. id est. quarto. XVII. Hoc enim est inordinatum multipliciter. qui non sit frater tuus. omne quod appositum fuerit manducate. Illi vero qui sunt firmi in fide. dicens: audite illos. ita et ego. iam iudicatus est. Ergo auferte malum. et quod iustum est iudicate. tertio remedium adhibet. non examinationis. scilicet infirmis. sive regi tamquam praecellenti. Tertio respondet tacitae dubitationi. vel male diffamando: quod pertinet ad detractionem. I. 5: auferes malum de medio tui. dicens: ex quo hoc quod dixi non commisceamini fornicariis. nam eos qui foris sunt. sicut haereticis et apostatantibus a fide. et non apud sanctos. Deinde. Posset enim videri. de his qui foris sunt? id est. sed etiam verbo. iudicare.

si sancti iudicabunt homines bonos et malos. ut habetur Matth. postmodum commisit unum. ibi ad verecundiam vestram dico. sed prohibet quod fideles non eligant voluntarie infidelium iudicium. et in maiori iniquus erit. et hoc apud infideles? potius autem quam hoc faceretis. Deinde cum dicit an nescitis. et hoc erit proprie iustorum. et sancti mundanos. deberetis constituere contemptibiles. multo magis est idoneus ad minora. quod derogabant auctoritati sanctorum. si vocentur. 5 dicitur: corripiet me iustus in misericordia. Unde subdit sic non est inter vos sapiens quisquam. etc. 4 dicitur: melius est canis vivus leone mortuo. quia sancti de hoc mundo iudicabunt. per vos. si non invenirentur inter vos sapientes. Tertio modo per sententiae prolationem. 41: viri Ninivitae surgent in iudicio cum generatione ista. scilicet de negotiis saecularibus. qui sunt sapientes in rebus mundanis. qui sunt sapientes 40 . argumentatur ad propositum. Cxl. Deinde cum dicit ad verecundiam vestram dico. Cxlix. quoniam nos. qui possit iudicare inter fratrem et fratrem. an nescitis. id est. scilicet Christi. illa scilicet confusione. in omni verbo et in omni scientia. dicens quanto magis saecularia. etc. dicit: ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes. inquantum per superiores sanctos inferiores vel etiam peccatores spirituali quadam illuminatione illuminabuntur. quod esset vobis verecundum. Dicit ergo primo: ergo ex quo sancti de hoc mundo iudicabunt. quae debetur principibus. 6 s. sed iudicabimus. Deinde cum dicit nescitis. hoc enim esset contra subiectionem. Et hoc erit apostolorum et similium. quoniam Angelos iudicabimus? dicit ergo primo: inordinatum est iudicium apud infideles. assignat rationem contra id. Vel aliter ab illo loco saecularia. quod illi faciebant. oleum autem peccatoris non impinguet caput meum. III. Lc. scilicet secundum quod non solum boni iudicabunt malos. argumentatur ad idem ex auctoritate sanctorum super Angelos. quorum plurimi in comparatione quadam invenientur Paulo et similibus sibi inferiores. secundo quantum ad auctoritatem quam habent ad res supermundanas. id est. sed frater cum fratre in iudicio contendit. et qualia praemia eis debeantur: sicut etiam nunc homines illuminantur ab Angelis. ad iudicandum et supplendum defectum sapientum. Potest etiam hoc intelligi de bonis Angelis. Spiritualis enim iudicat omnia. Et in Ps. et increpabit me. et condemnabunt eam. quod ad litteram essent eligendi contemptibiliores ad iudicandum. 10: qui in modico iniquus est. dicens ad verecundiam vestram dico. ut dictum est supra II. quod ex consequenti. secundum illud Ps. Quasi dicat: non hoc dixi ut ita fiat. illos qui sunt contemptibiles in ecclesia constituite ad iudicandum. Et primo ponit remedium. et etiam de malis Angelis. quorum poena augetur ex poena hominum per eos seductorum. quae tamen habere non debetis. Xc. sumptam ex hoc.. secundum illud matth. id est. Intelligitur autem ista prolatio sententiae non vocalis. exponit quo sensu praedicta dixit. Dixerat enim. dicens an nescitis. iudicabimus Angelos? quod quidem potest intelligi de malis Angelis. eorum iudicio compareant. iudicabitur mundus. si habueritis inter vos saecularia iudicia. dicens et si in vobis. sed spiritualis. sedebitis super sedes. de hominibus mundanis huius mundi? quod quidem impletur tripliciter. Unde Dominus. IV. Dicitur: gladii ancipites in manibus eorum. Lc.Sed dicendum quod apostolus non prohibet. erit iudicium de bonis Angelis. quin fideles. sed hoc excludit.: laetabitur iustus cum viderit vindictam. Vocat autem contemptibiles illos. Unde et Dominus. 28 dicitur: vos qui secuti estis me. qui iudicetis de minimis. Unde et matth. Et in Ps. quod dictum est. 15. XVI. XXV. Quamvis etiam dici possit. id est. ut dicitur Eccli. quae adducit gratiam et gloriam. qui sunt in ecclesia. mundani homines. sub infidelibus principibus constituti. Posset enim aliquis credere. quorum virtute sunt victi. iudicantes duodecim tribus Israel. ad faciendam vindictam in nationibus. quorum accidentale praemium augetur ex praemio sanctorum per Angelos illuminatorum. per comparationem ad illos. sed ut vos faciam verecundari. cui commiserat quinque talenta. Unde signanter non dicit: iudicabitis. Secundo argumentatur ad propositum. IX.. Secundo iudicabunt approbando sententiam iudicis. XIX. adhibet remedium contra culpam eorum. Contemptibiles enim in ecclesia essent eligendi ad iudicandum. et ideo vult ostendere per quos iudicia saecularia debeant exerceri. 19. solis spiritualibus inhaeserunt. Et primo quantum ad auctoritatem quam habent super res mundanas. super Angelos. scilicet fideles Christi. quia fideles habent auctoritatem iudicandi.. vel etiam inferiores Angeli a superioribus. secundo exponit. qui condemnabuntur a sanctis. 8 dicitur: iudicabunt sancti nationes. 25. sed etiam secundum quod boni iudicabuntur a melioribus. XII. Deinde cum dicit saecularia igitur iudicia. qui contemptis rebus mundi. idonei erimus iudicare: qui enim est idoneus ad maiora. Secundo ex hoc. quod sancti idonei sunt ad iudicandum saecularia. et mali iudicabunt peiores. Unde Sap. secundum illud quod supra primo. Unde et in Ps. ibi an nescitis. et super omnem virtutem inimici. scilicet per contemptibiles qui sunt in ecclesia. qui tamen non est apud vos. Et Eccle. Primo quidem secundum comparationem. 28. dixerat: divites facti estis in illo. etc. numquid indigni estis. potius scilicet quam iudicemini apud infideles. quales poenae. scilicet iudicia. Et primo ponit eam. X. 13: super aspidem et basiliscum ambulabis.

Matth. licet tamen eis in iudicio repetere ea quae sunt communia. etc. cum quidam de turba Domino dixisset: dic fratri meo ut dividat mecum haereditatem. I. et postea subditur. cum eis non liceat habere proprium. III. ut enim dicitur iac. Unde et Dominus mandat. cum hoc sit occasionem dare iudicium habentibus. 41: si quis te angariaverit mille passus. praebe ei et alteram. tollit excusationem. cum tamen dicatur Deut. secundum illud quod Dominus dicit. secundum aliam litteram: ad reverentiam vestram. Et hoc videtur apostolus in eis reprehendere. quia Dei iudicium est. Sed. non autem perfectis: quibus licet sua repetere. Tertio ex perversitate iudicii. XII. et ministrare mensis. Quantum vero ad secundum subdit quare non magis fraudem patimini. ut patet per id quod subdit: sed vos iniuriam facitis. Quarto propter scandalum quod sequitur. 4: eripite pauperem. sua in iudicio repetere licitum est. Unde et apostoli dixerunt act. haec praecepta Domini non sunt semper observanda in executione operis. Est autem sciendum hic. quidam dum ea repetunt. solummodo sunt tolerandi: quidam vero servata charitate sunt prohibendi. id est. V. sicut Augustinus dicit in libro de sermone Domini in monte. subdens. dolosam seductionem. Lxxxi. sequere me. sed mansuetum esse ad omnes. ubi zelus et contentio. sed hoc excludit. Primo quidem quantum ad causam ex qua aliquis iudicium habet. ad delictum vobis reputatur. Unde. inter quos scilicet debet esse pax: quia. Matth. Et hoc etiam apostolus in eis reprehendit.. scilicet patienter sustinendo. Postmodum autem redit ad id quod supra reprehenderat. vade cum illo et alia duo. X. sed magis merentur. videtur sequi quod etiam peccatum sit iudices constituere. semetipsos perdant. Ex charitate vero. Primo reprehendit in eis circa iudicia id quod est licitum. et da pauperibus. ibi quare non magis. quod peccatum est iudicium habere contra aliquem. quod aliquid est perfectis illicitum. sed non in iudicio.. 2: non est aequum relinquere nos verbum Dei. quem supra contemptibilem dixit. secundo manifestat quod dixerat.. XIX. ut solis spiritualibus vacent. Dominus dixit: quis me constituit iudicem ad dividendum inter vos? postea subdit: videte et cavete ab omni avaritia. 39: si quis te percusserit in maxillam. 21: si vis perfectus esse. et egenum de manu peccatoris liberate. et tunicam tuam tollere. scilicet in rebus temporalibus. dimitte ei et pallium. 40: qui vult tecum in iudicio contendere. Lc. ut dicitur II Tim. 16: audite illos. Primo ponit in quo peccabant circa iudicia. II. secundum illud Matth. post conversionem vestram. 13. secundum illud Matth. Et circa hoc duo facit. accipitis. et ideo non licet eis in iudicio repetere quasi propria. id est. VI. Circa primum duo facit. quia scilicet cum contentione et detrimento pacis iudicium prosequuntur. scilicet quod Corinthii sub infidelibus iudicibus litigabant.in rebus divinis. etc.. ut scilicet resistamus iniuriis et fraudibus aliorum. 16. omnino delictum est in vobis. V. vade et vende omnia quae habes. quam aliquid agere contra charitatem fraternam. 41 . |#2 Lectio 2 Postquam apostolus reprehendit Corinthios de hoc quod coram infidelibus iudicibus litigabant. sed semper sunt habenda in praeparatione animi. puta cum aliquis iniuste et fraudulenter in iudicio procedit. ut scilicet simus parati hoc facere vel sustinere potius. sed non expediens. puta ex cupiditate et avaritia. ibi sed et vos. quare non magis iniuriam. sed hoc videtur esse falsum: quia si peccatum est iudicium habere. et quod iustum est iudicate. ibi inconstantia et omne opus pravum. Est enim opus charitatis defendere vel recuperare res pauperum. scilicet manifestam. ut dicit hic Glossa Augustini. ut patet ex hoc quod supra dixit: frater cum fratre in iudicio contendit. Unde Gregorius dicit in moralibus: cum curam rerum nobis necessitas imponit. Secundo quantum ad modum iudicii. quod non solum malum est quod apud infideles contenditis. quantum ad primum. etc. V. qui in rebus temporalibus non occupantur. et vim facerent causae humilium populi mei. Solvitur enim in Glossa quod infirmis permittitur in iudicio sua repetere. aliquid autem omnibus. Non enim hoc faciendo peccant. dicens sic non est inter vos sapiens quisquam. servum Domini non oportet litigare. quod frater cum fratre in iudicio contendit. secundum illud Ps. etc. hic reprehendit eos quantum ad ipsa iudicia. secundum illud Is. Possent enim dicere: necessitas nos inducit ad iudicia habenda. Dicit ergo primo: dictum est. sed iam quidem. Et hoc est quod subditur ad verecundiam vestram dico. secundo id quod est penitus illicitum. et veni. Perfecti quidem proprium non habent. 2: ut opprimerent pauperem. quibus est reverentia exhibenda. 24. Deinde cum dicit quare non magis. ibi an nescitis. quae tamen videtur esse magis litteralis. secundo removet excusationem. Apparet autem ex hoc. Sed iudicium adversus aliquem est illicitum omnibus quantum ad tria. Circa primum duo facit: primo ponit reprehensionem. quod iudicia habetis inter vos. Unde alia non mutantur a prima expositione. scilicet ne rapientes non sua.

ibi esca ventri. manifestat quod dixerat. quod est iniquitatem committere. et non faciet Dominus male. etc. II. secundum illud Hebr. etc. 27: non intrabit in illam aliquid coinquinatum. secundum illud quod dicitur infra XIII. XIII. ibi omnia mihi licent. iudicabitur). Quidam vero credentes per sola Christi sacramenta salvari. 30: quos vocavit. Cap. 26: qui credit in me. Tertio aggravat utrumque. secundum illud Ez. 8: eratis enim aliquando tenebrae. et ecce omnia munda sunt vobis. quantum ad agentes in illo vitio. propter id quod dicitur Mc. scilicet adulterium et vitium contra naturam. 8: via sancta vocabitur. neque avari. Quidam enim Philosophi erraverunt credentes Deum non habere curam rerum humanarum. Et primo commemorat statum praeteritum. supplantabit. id est. Deinde. quod signanter dicit. Et primo ex parte humanitatis.. quia circa impunitatem peccatorum aliqui multipliciter errabant. Et primo.. scilicet manifeste loquendo contra iustitiam aliorum. Primo movet quaestionem. et erraverunt. maxime autem ad domesticos fidei. Et primo ostendit periculum quod imminet iniquis. XI. non morietur in aeternum.. manifestat id quod dixerat de prohibitione iudicii. cum subdit et in spiritu Dei nostri. secundo. 5: ecce ego mittam in vos spiritum. secundum illud Gal. neque molles. Dicitur enim Is. etc. Sed sanctificati estis virtute sanguinis Christi per gratiam consecrati. et io. Addit autem quaedam in genere luxuriae. Ult. Quia igitur tam potenti virtute liberati estis. neque rapaces regnum Dei possidebunt. secundum illud Io. Primo proponit quod intendit. 12: non faciet Dominus bene. Secundo ex parte divinitatis. Subditur autem horum beneficiorum causa. neque maledici. sed non expediens. VI. Nec intelligunt quod haec omnia sine charitate non prosunt. Deinde. in fide et invocatione nominis Christi. XXI. ostendens quo sensu id reprehenderit. 3: omnis fur. V. XXXV. Dicit ergo primo: nolite errare. Ult.. dicens neque fornicarii. I. 17: non placeat tibi iniuria iniustorum. quia in eis abundaverunt. vel in iudicio. Circa primum duo facit. et ideo specialiter haec vitia commemorat. sed quasi non expediens et nocivum. ostendit quomodo praedictum periculum evaserunt.. Secundo ostendit quomodo ab his intus fuerunt liberati. neque adulteri (de quibus dicitur hebr.: dum tempus habemus. et bibit meum sanguinem. 23 dicatur: discedite a me. XII. Christi. VI. Ult. cum dicit an nescitis. ad quos debemus bonum maxime operari. 42 . 55: qui manducat meam carnem. cum tamen in Ps. dicens et quidem aliquando fuistis. etc. id est. 41: date eleemosynam. ad eadem redire non debetis. Deinde.. salvus erit. IX. neque idolis servientes. etc. omnes qui operamini iniquitatem. VII. propter illud quod dicitur Lc. secundum illud Apoc. neque masculorum concubitores. et defraudatis. neque fures (de quibus dicitur Zach. vel extra iudicium. scilicet virtute sanguinis Christi in baptismo.. Secundo dolosam deceptionem. dum ab iniquitate non receditis. reprehendit in eis id quod est omnino illicitum. ad statum iustitiae et virtutis. etc. etc. Et primo arguit in eis manifestam iniustitiam. Quidam vero propter sola opera misericordiae se impune peccare arbitrantur. XXXVII. XI. secundum illud Act. extra portam passus est. secundum illud Rom. cum dicit sed vos iniuriam facitis. 5: consilia impiorum fraudulenta.. Dicit ergo primo: dixi quod vos iniuriam facitis. Cap. quantum ad id quod est licitum.: si habuero omnem fidem. fidelibus. secundo ostendit quomodo ipsi hoc periculum evaserunt. habet vitam aeternam. Et Apoc. hos et iustificavit.: fornicatores et adulteros iudicabit Deus). furtum. Circa primum duo facit. faciens abominationem. secundum illud Eph. 12: non est aliud nomen datum sub caelo hominibus. 5: lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo. etc. 2 s. cum dicit omnia mihi licent. cum dicit et haec quidem. neque ebriosi. Quidam vero credentes solam fidem sufficientem esse ad salutem. determinat veritatem. 13: homines sodomitae pessimi erant et peccatores coram Domino nimis. Sed iustificati estis. et vivetis. etc. operemur bonum ad omnes.Deinde cum dicit sed vos. cum subdit et fraudatis. mares muliebria patientes. nunc autem lux in Domino. Et ideo contra quosdam dicitur Ier. ut timeant iterum in ipsum incidere. non transibit per eam pollutus. in quod sola charitas introducit. de quibus dicitur Gen. et omnis amicus fraudulenter incedet. sicut scriptum est. dicens sed abluti estis. et distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas. scilicet fornicarii et idolis servientes. I. secundum illud Sap. secundo rationem assignat. in genere autem iniustitiae. Et circa hoc duo facit. secundum illud soph. Et est advertendum quod hic enumerat eadem vitia quae in praecedenti capitulo posuerat. quia scilicet non reprehendit illud quasi omnino illicitum. Deinde. cum dicit in nomine Domini nostri Iesu Christi. IV. ibi et hoc quidem aliquando fuistis. cum subdit et hoc fratribus. secundo determinat eam. 9 et Matth. quantum ad id quod est omnino illicitum. cum dicit nolite errare. Cap. sed an nescitis quod iniqui regnum Dei non possidebunt? quasi dicat: videmini haec nescire. Et ideo subdit quod peccata contraria charitati a regno Dei excludunt. Eccli.: Iesus ut sanctificaret per suum sanguinem populum. VIII. id est. IX. Prov. charitatem autem non habuero.: qui crediderit et baptizatus fuerit. 21: et cogitaverunt. ibi nolite errare. 4: omnis frater supplantans. Ult. nihil mihi prodest. in quo oporteat nos salvos fieri.. V.

Et venter escis. quodcumque voluerit. Unde. matrimonium autem est licitum. etc. ut sit sensus: omnia mihi licent. nec aliqua prohibetur lege. quodammodo servus illius rei efficitur.. ut scilicet in ventre decocta in nutrimentum totius corporis cedat. scilicet debetur. sed suo ventri. cum non sit lege divina prohibitum. vita et mors. una coactionis. non potest absolute intelligi. Secundo ibi Deus autem. quia non est contra iustitiam. discipuli dicunt: si ita est causa hominis cum uxore sua. 29 s. secundum illud Tit. ut sit sensus: dixi quod neque fornicarii. Sed hic modus loquendi alienus est a Scriptura sacra. XIX. quantum pertinent ad usum hominis. quia finem excludunt. scilicet escas. Dicuntur autem illa licita quae homo facere non prohibetur. Circa primum duo facit. ut sit sensus: licitum est mihi omnes cibos comedere. etc. regnum Dei possidebunt. id est. sed sub conditione. improbat autem fornicationem quatuor rationibus. Cap. 34 dicit quae sub viro est mulier. non est illicitum quod homo res suas repetat. sed impedimentum aliquod affert. non tamen est expediens. ibi fugite fornicationem. Secundum igitur hunc modum. Unde in persona impiorum dicitur Sap. sua in iudicio repetere. ut infra VII. |#3 Lectio 3 Supra apostolus tripliciter reprehendit Corinthios circa iudicia. Non enim expedit. non quidem quantum ad essentiam.: ecce dedi vobis omnem escam et cunctis animantibus. et has. sumptus accipere ab his quibus praedicatur. quia corpora resurgentium conservabuntur absque cibo. sed non expediens. quodammodo redigitur sub potestate rei alicuius. dicens omnia mihi licent. vel infirmis scandalum aliquod generatur. secundum illud Gen. Subdit autem sed non omnia expediunt. 7: lassati sumus in via iniquitatis et perditionis. 29: ut quid enim libertas mea iudicatur ab aliena conscientia? deinde.. et escae ad hoc deputatae sunt. scilicet ventrem. et in cuius iudicio Corinthii negligentes erant. ibi Deus enim. secundum illud Matth. dicens omnia mihi licent. quia in resurrectione homines erunt sicut Angeli in caelo. 8 dicturus est de indifferenti usu ciborum. 15: omnia munda mundis. quem nunc habet. etc. XIV. Contingit autem quod aliquid non totaliter excludit finem. 31: non omnia omnibus expediunt. quia scilicet unicuique licet omnia sua iudicio repetere. Et potest hoc ad tria referri. secunda ex unione ad Christum. hunc. dicens esca ventri. cum dicit esca ventri. ut habeant ad vescendum. quia qui nimis rem aliquam amat. V. Sic ergo fornicari nec licet. primo quidem ad id quod dixerat de iudiciis. cuius supra V. sicut coapostolis meis. sive illicitum. ibi an nescitis quoniam corpora. secundum illud Rom. quarum prima sumitur ex divina ordinatione. quod homo patiatur aliquod detrimentum in eo quod numquam corrumpitur. quodammodo subiicitur iudicio aliorum. 4: non licet tibi habere uxorem fratris tui.. sive sint mala. vel praedicator stipendia accipiat propter necessitatem escarum. secundo ordinationis finem. subiicitur potestati iudicis. Quia igitur ex Dei ordinatione venter est sollicitus ad escas recipiendas. Deo id faciente. Infra X.Primo proponit quod reprehenderat esse licitum. et ideo. quia arbitrium hominis naturaliter liberum est a coactione.. cessare faciet. et ideo non licent. et hoc accidit de esca et de ventre. sive licitum.. etc. assignat rationem eius quod dixerat. cogitat quomodo placeat viro. est autem duplex prohibitio. dabitur ei. assignat rationem quare omnia non expediunt. sive sint bona. sed ut sit accomoda distributio sub hoc sensu: omnia mihi licent. Ult. scilicet in regno caelesti. ut dicitur Matth. non omnia expediunt. non expedit nubere. ut supra expositum est. quarta ex gratiae dignitate. secundum illud Eccli. et ambulavimus vias difficiles. sed tamen ego sub nullius redigar potestate. quia scilicet libero arbitrio hominis subiacent. indifferenter omnibus cibis uti. quia totaliter excludit finem. Tertio potest referri ad id quod dicturus est infra IX. tertia ex corporis inquinatione. scilicet accipere ad necessitatem vitae. sed non expediens. Secundo ostendit esse nocivum id quod supra reprehendit. Cessabit enim post hanc vitam escarum usus et ventris. quia scilicet. Hominis autem. I. alia praecepti. quae scilicet divina lege non prohibentur. vel quia impeditur pax ad proximum.: huiusmodi non Christo Domino serviunt. Et hoc est quod dicit Deus autem destruet. vel hominis. Primo ponit divinam ordinationem. sicut matrimonium non excludit hominem a regno Dei. sed quantum ad effectum. Et primo quare omnia licent. 1 mentionem fecerat. unde Eccli. 30. scilicet hominis. in qua dicitur non licere ea quae divina lege prohibentur. intellexerunt apostolum eo sensu dicere: omnia mihi licent. etc. 18: ante hominem bonum et malum. et specialiter ille qui sua in iudicio repetit. propter id quod corrumpitur. etc. 43 . sed si omnia licerent mihi. XXII. XV. quod in ventre ponantur. ibi an nescitis. quod est sine impedimento finem consequendi.. I. Dicitur autem illud expedire. 10. XXXVII. scilicet recipiendis et decoquendis deservit. quia per ea praestatur impedimentum vitae humanae. 4 ss. qui est vita aeterna. et secundum hoc quidam intellexerunt illa licere a quibus non prohibetur aliqua necessitate cogente. nec expedit. Ille enim qui utitur eo quod non expedit. Matth. de sumptibus accipiendis. Alio modo potest referri ad id quod infra VIII. Et ideo quod hic apostolus dicit omnia mihi licent. vel aliqua maledicendi occasio praebetur. quia dum aliquis facit quod non expedit. impedimentum tamen affert. est quidem licitum. nunc autem redit ad reprehendendum peccatum fornicarii. Alio modo potest intelligi non absolute.. vel ut etiam homo omnibus escis utatur. Rei quidem.

id est. Et ad hoc probandum. dicens an nescitis quia qui adhaeret meretrici. sicut dicit Philosophus in libro de generatione animalium. quae apostolus hic etiam ad fornicationem refert. 6: ego dormivi. cuius vita principaliter ordinatur ad generationem. Deinde. II. Secundo ponit conclusionem. Sunt enim haec verba Adae de viro et uxore loquentis. Deo). ad hoc est ordinatum. sicut etiam venter non propter crapulam et ebrietatem.: ut sint unum in nobis. non semper est unum corpus habens haec duo principia. quia quicumque estis regenerati in Christo. quia scilicet animali vita cessante natura corporis in melius reformabitur. Et quia supra locutus est de usu escarum in communi absque inordinatione. quia. secundum illud Gal. nunc autem loquens de corpore et Domino.: qui seminat in carne. Cap. quae sumitur ex affinitate humani corporis ad Christum. inducit auctoritatem Genesis. quae impedit futuram incorruptionem. non corporali. vir non habet potestatem sui corporis. secundum illud Rom. quod supra de escis et ventre loquens. id est. sed potius usus escarum est propter corpus. secundum illud infra XII. Et hoc non solum quantum ad animas quae ab eo iustificantur.Circa primum considerandum est quod aliqui argumentum suae lasciviae sumunt ex ordinatione Dei. enim Scriptura. sed propter usum generationis ordinata ratione. in carne una. II. Deus autem est et pater. Tertio ponit minorem. dicens: inquit. Secundo ponit quid circa nos facturus sit. VIII. Unde patet quod non est utendum corpore ad fornicationem. et venter ad escas. dicens Deus vero et Dominum. ut humana corpora suae gloriae conformet. Primo quidem quod apostolus supra locutus est de uno corporis membro. cui debent deputari (secundum illud Rom. utuntur suo corpore ad usum a Deo institutum. Est autem intelligendum. sed mulier. Secundo probat minorem. et II Cor. Circa quod quatuor facit. configuratum corpori claritatis suae. ut dictum est. 9 dicitur: si quis spiritum Christi non habet. faciam. 11: qui suscitavit Iesum Christum a mortuis. ita in animalibus quae ordinantur ad altiores actus vitae. quod est inconveniens. quia secundum speciem naturae non differunt utriusque actus. et habuit filiam Dei alieni. et membra de membro. Ult. ponit finem ordinationis praedictae. 21: reformabit corpus humilitatis nostrae. quia Dominus suscepit me. 27: vos estis corpus Christi. cui omnia membra corporis deservire debent. secundum illud Ps. corpus autem propter animam. non est ordinatum ad fornicandum. 11: contaminavit Iudas sanctificationem Domini quam dilexit. dicens tollens ergo membra Christi. scilicet Dominum Iesum Christum. et exsurrexi. Quod quidem non est tantum viri. dicens quod nos suscitabit Deus per virtutem suam. a qua percipit vitam secundum eius conditionem. Unde et Rom. Primo ponit maiorem. Et sicut in planta. 13: exhibeatis membra vestra. 4 dicitur. et sic membra unius fiunt membra alterius. XVII. Ult. sicut nos unum sumus. facit mentionem de resurrectione. et filius. et resuscita me. ponit secundam rationem. se suscitavit. scilicet fornicando. Et quia omnia ordinantur in Deum sicut in finem. Cap. scilicet de ventre. sed Domino. ut sit Domini nostri Iesu Christi. ideo corpus debet esse subiectum Domino et ei dedicatum. miserere mei. ita quaedam membra humani corporis sunt ordinata a Deo ad usum generationis. sed vivit ex virtute Dei. sed membra hominis sunt membra Christi. et sua virtute resurrexit. arma iustitiae. etc. per quam scilicet Christum suscitavit. secundum illud Phil. qui est filius Dei. VIII. hic non est eius. 21 s. et spiritus sanctus. dicens an nescitis quoniam corpora vestra sunt membra Christi? quasi dicat: hoc non debetis nescire. III. et Io. membra Christi estis effecti.. Et primo ponit quid Deus circa Dominum fecerit. III. etc. de carne et metet corruptionem. a quo ipse Christus petit in Ps. hic autem loquitur de toto corpore. unum corpus efficitur? scilicet per immundam commixtionem. scilicet vir et mulier. VI. quae pertinent ad usum animalis vitae. dixit eas a Deo destruendas. scilicet Gen. ergo per fornicationem fiunt membra Christi membra meretricis. Qui enim fornicantur. in quo utrumque principium unitur. ita nec ad escas sumendum. cum dicit nescitis. Dominus Iesus Christus ad hoc datus est hominibus. Unde dicitur Mal. cum dicit Deus vero. sicut infra cap. id est. quae talis est: membra hominis fornicantis sunt membra meretricis. et Dominus corpori. XL. in masculo est principium activum generationis. unde et ipse Christus. id est. in foemina est passivum. 11: tu autem. est unus spiritus cum illo. id est. membra meretricis esse fornicando? absit: hoc enim est horrendum sacrilegium. semper est unum corpus. fornicatio autem est usus inordinatus ex membro fornicatoris. Sed contra hoc videtur esse quod sicut venter ordinatus est a Deo ad usum ciborum. corpus autem hominis non fornicationi. sed ex duobus fit unum in actu generationis. per mixtionem carnalem una caro efficiuntur. Domine.. 44 . vivificabit et mortalia corpora vestra. et soporatus sum. sed propter convenientem usum ciborum.: si crucifixus est ex infirmitate. VII.. dicens quod esca est ordinata ad ventrem. suscitavit a mortuis. etc. quia scilicet unitur ei unitate spirituali. Sed hoc excludit. scilicet eadem. iuste subtrahens servitio Christi. sed etiam quantum ad corpora quae ab eo resuscitabuntur. Et est advertendum. Unde nec ipsa membra sunt propter fornicationem. Sed attendenda est differentia quantum ad duo. quod. 24: erunt duo. quibus fornicatio exercetur. dicens qui autem adhaeret Domino. Deinde. quod sicut non est ordinatum ad fornicandum. scilicet per fidem et charitatem.

uxorem suam. inquantum exequuntur opera charitatis. XIX. 22 dicitur: qui liber vocatus est. in corpus suum peccat. Unde I Petr. qui non inquinaverunt vestimenta sua. non quidem carnali coniunctione. II Cor. quia igitur spiritus sanctus Deus est. et Apoc. Et huius rationem assignat subdens qui in vobis est. ut dicitur Rom. Iesu Christi. dicens empti estis pretio magno. magis incenditur. dicens fugite fornicationem. avaritia. quia quanto magis homo particularia considerat et tractat. cui per spiritum unimur. et Act. sed vincitur fugiendo. corrumpendo et inquinando illud praeter usum rationis. Deinde. Unde infra VII. templum sunt spiritus sancti? sicut supra III. corpus. fornicatio autem completur maxime in carnali delectatione. vel ex ignorantia. quoniam membra vestra. Deinde. dicens omne peccatum aliud quodcumque fecerit homo. Ad cuius evidentiam sciendum quod quaedam peccata non consummantur in carnali delectatione. 16 dictum est: nescitis quia templum Dei estis. V. 3 dicitur: cor meum et caro mea exultaverunt in Deum vivum. sed Domino. nisi quod ad gloriam Dei pertinet. secundum illud Rom. Domini sumus. 27: perdes omnes qui fornicantur abs te. sed spirituali. dicit Dominus. quae dicitur corpus viri. 6: fugite de terra Aquilonis. 4: habes pauca nomina in Sardis. Primo ponit conclusionem intentam. 4: hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati. scilicet corporalia. non faciamus ea membra meretricis fornicando. cum sit sanguis ipsius Dei aeterni. conveniens est. Domine Deus veritatis. cum dicit an nescitis. et ideo servi estis eius. consequens est ut etiam corpora nostra. et secundum hoc posset intelligi quod hic dicitur omne peccatum quodcumque fecerit homo. quod in quocumque est spiritus sanctus. qui fornicatur. ideo spiritualia vitia dicuntur. sed magis anxietur: sed vitium fornicationis non vincitur resistendo. quae sumitur ex corporis inquinatione. quam habent corpora nostra ex redemptione sanguinis Christi. Quia enim membra vestra sunt templum Dei. in corpus suum peccat. quia non est corruptibile. XIV. XXX. Tertio infert conclusionem intentam. Lxxii. 23: spiritum suum dedit obedientibus sibi. quam habet ex gratia spiritus sancti. Secundo ponit dignitatem. contra uxorem suam. 18 s. id est. Unde Ioel. scilicet ex gratia spiritus sancti. in quibus charitas Dei diffunditur per spiritum sanctum. per corporalem concupiscentiam. Unde et Apoc. domus Dei. V. Et ne hanc dignitatem sibi ascriberent. servus est Christi. qui vos redemit de servitute peccati. puta quod homo committit ex oblivione. I. id est. Sed huic expositioni contrarium videtur esse.. 4 dicitur: ut sciat unusquisque vestrum possidere vas suum in sanctificatione. ponit tertiam rationem. V. 9 dicitur: nolite fieri sicut equus et mulus. et ex redemptione sanguinis Christi. subdit quem habetis a Deo. id est. ita quod non possit aliud ibi cogitare. hic in Glossa.scilicet per connexionem spiritus: et quia corpus deservit spiritui. in quo est luxuria. 6: redemisti me. et in Ps. id est. quia anima eius totaliter carni in illo actu subiicitur. IV. per quam anima adhaeret per amorem mundo. Qui autem fornicatur. 5. quod apostolus non dicit qui fornicatur corpore suo peccat.: redempti estis de vana vestra conversatione. etc. V. in corpore vestro nihil debet apparere. ponit quartam rationem. quae sumitur ex dignitate gratiae. est extra corpus. quia scilicet eius peccatum in carne consummatur. seu negligentia. 18: nolite inebriari vino. contra corpus suum. quibus non est intellectus. totaliter vitando cogitationes immundas. et recedit a Deo. Dicitur autem templum. sed sanguine agni immaculati et incontaminati. dicens et non estis vestri sed Iesu Christi. corporalem concupiscentiam. Est ergo sensus qui fornicatur. sicut viri fornicatio.. non ex vobis. contra quam non ita directe sunt alia peccata. 15: qui vivit. Unde et I thess. non corruptibilibus auro vel argento. tanto minus in eis invenit unde delectetur. templum Dei dicatur. quae quidem ex duobus consurgit. id est. Circa hoc igitur tria facit. etc. Dicitur autem pretium redemptionis magnum. ignorare non debetis. id est. II. quia scilicet completur praeter sui corporis delectationem. sed peccat in corpus suum. inquantum ad ipsam ordinatur. Vel aliter: in corpus suum peccat. iam non sibi vivat. in corpus suum peccat. quod congrueret primae expositioni. id est. Vel aliter secundum Augustinum. quasi dicat. Ad quod posset dici quod peccatum gulae sub luxuria continetur. sed aeternam habens virtutem. secundum illud Ps. hoc scilicet modo quod membra nostra sunt membra Christi. Ubi notandum quod caetera vitia vincuntur resistendo. III.. secundum illud Eph. quia quanto magis ibi homo cogitat particulare. Lxxxiii. dicens glorificate ergo et portate Deum in corpore vestro. membra eius sint. extra corpus est. acedia. Secundo assignat rationem. Vel secundum Augustinum potest intelligi de fornicatione spirituali. II. recedens a Deo propter amorem mundi. ut scilicet quia corpus nostrum non est deputatum fornicationi. ut dicitur Zach. Primo proponit dignitatem corporis nostri. pretio enim empti estis. Omne autem aliud peccatum. ut postmodum exponit. et quaslibet occasiones. sicut superbia. Sed melius potest dici. et 45 . Unde in Ps. cum dicit fugite fornicationem. 28: effundam de spiritu meo super omnem carnem. Sed secundario etiam est in membris corporalibus. Unde in Ps. sed in sola spirituali. XXXI. Est autem spiritus sanctus principaliter quidem in cordibus hominum. etc. quod etiam peccatum gulae consummatur in delectatione corporis. dicens an nescitis. sive morimur. Potest autem ex praemissis duabus rationibus una ratio conflari. Rationem huius assignat. 8: sive vivimus.

prohibentium nubere. sicut equus vel aliud animal portat Dominum suum. et quia mulier data est viro in adiutorium generationis. super hoc apostolo scripserunt. secundo. 9 dicitur: in templo eius omnes dicent gloriam. hic accedit ad tractandum de matrimonio. etc. 15 dicitur populo accepturo legem Dei: estote parati in diem tertium. intantum procedebant. 4: nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus. licet non dominetur. praetermisit hanc necessitatem. necessarium est quod in parte concupiscentiae cedatur.: in hypocrisi loquentium mendacium. Sed apostolus. et gloria Domini implevit illud. ut ei placeat cui se probavit. quid necessarium. I. generativa autem non deservit homini ad conservationem individui. Deinde cum dicit propter fornicationem. sicut contactus ille corporum. bonum est homini mulierem non tangere. sed estis servi Dei.. etc. et replete terram. aliqui non habentes zelum Dei secundum scientiam. mulierem tangere. II. III. 27 s. Dicitur: masculum et foeminam creavit eos. et contra ministerium quod corpus nostrum debet Deo. 11: non omnes capiunt verbum hoc. Unde et Eccle. et ideo apostolus eis respondet: ita reprehendi ea quae facitis. Ult. qua scilicet primitus institutum fuerat matrimonium in officium naturae. utrum scilicet debeant matrimonium contrahere. ostendit quid circa hoc sit necessarium. inquantum divino ministerio deputatur. secundo. quod actus generativae virtutis ordinatur ad conservationem speciei per generationem filiorum. I Reg. se ex libero servum constituens. quia per hoc eius vita conservatur. secundo quantum ad actum matrimonii iam contracti. XXVIII. Circa primum considerandum est. Circa quod notandum quod mulier data est viro ad adiutorium generationis: et in hoc differt vis generativa a nutritiva. Et quia maioris virtutis est totaliter hanc concupiscentiam superare. De quibus autem scripsistis mihi. Sic ergo homo debet vitare. quantum ad matrimonium. quamdiu oportuit multiplicari populum Dei per successionem carnis. XIX. Lxxii. Primo quantum ad contractum matrimonii. Et quia hoc durum Corinthiis videbatur fidelibus. quam possit hominibus convenire. Quia enim carnalis concupiscentia adhuc post baptismum in fidelibus remanet. ibi uxori vir debitum. secundo manifestat quod dixerat. XXI. Tertio quantum ad res exteriores. ad suum individuum. Circa primum considerandum quod in detestationem fornicationis. 23 dicitur: ut iumentum factus sum apud te. quod vir subiicit per matrimonium potestati uxoris. respondeo. Et circa hoc tria facit. Circa primum duo facit. ne in corpus suum peccet fornicando. Portat autem corpus nostrum Dominum. 4 dixit Abimelech ad David: si mundi sunt pueri. qui habet uxorem et filios nutriendos.. prima necessitas tangendi mulierem est propter procreationem filiorum. sed ad conservationem speciei. 5. nihil sic deiicit animam ab arce virtutis suae. unde bonum est homini nutrimento uti. et ideo Ex. Secundo quantum ad corpus. VII. contra quam locutus iam fuerat. debet corpus vestrum portare Deum. et ne appropinquetis uxoribus vestris.. sine quo uxor haberi non potest. Servitus autem haec prae omnibus aliis est amara. quia vis nutritiva deservit homini ad conservationem individui. etc. quod etiam matrimonium condemnabant. 27 dicitur: inveni amariorem morte mulierem. ibi propter fornicationem autem. Ex.. non propagatione carnis. et 46 . |+7 Capitulus 7 |#1 Lectio 1 Postquam apostolus reprehendit fornicarium et sustinentes eum. et benedixit eis Deus. Sed haec necessitas fuit circa institutionem humani generis. eius sententiam requirentes. quod est contra gloriam Dei. Primo manifestat quid circa hoc sit per se bonum. sed generatione quae est ex aqua et spiritu sancto. primo quidem quantum ad animam. Quia vero non estis vestri. XIX. maxime a mulieribus. ibi de virginibus autem. Circa primum duo facit. Dicitur: operuit nubes tabernaculum testimonii. tertio. secundum illud Matth. quia in Ps. etc. ut dicitur Io. ut Augustinus dicit in soliloquiis. et proponit secundam necessitatem secundum quam institutum est in remedium culpae. et ait: crescite et multiplicamini. instigat homines maxime ad actus venereos propter vehementiam delectationis. etc. ibi hoc autem dico. etc. Primo instruit eos qui non sunt matrimonio iuncti. ibi mulier alligata est. Unde non potest dici quod bonum est homini. quia. de virginibus. secundum illud I Tim. de viduis. manducent panem sanctum.hoc est glorificare Deum in corpore vestro. quarum occupatione necesse est hominem implicari. Primo determinat de coniugatis et matrimonio iunctis. Unde in Ps.. Cap. considerans humanum genus iam multiplicatum et populum Dei iam esse augmentatum. IV. cum tamen dicatur II Tim.. Unde Gen. 2 s.

ab aliena? deinde cum dicit uxori vir debitum reddat. et hoc bonum dicitur fides. non minus in actu matrimonii. agit de usu matrimonii contracti. Secundum est. II. secundo de debiti intermissione. Unde et Prov. 24 dicitur: adhaerebit uxori suae. quae quidem determinatio fit per legem matrimonii. Unde subdit ut vacetis orationi. quales sunt concubitus fornicarii. quia quantum ad hoc ad paria iudicantur. ut dum unus coniugum continet. Tertium est. sed magis concupiscentia subditur rationi. dicens: dictum est quod vir habeat uxorem. fili mi.. scilicet causa spiritualium actuum. quod pertinet ad fornicationem. ut scilicet possit proprio arbitrio vel continere. qui tali fraude continentiam Deo offert. XII. sed masculus determinatus determinatae foeminae coniungitur. ut scilicet velit vir continere. 47 . Unde dicit nisi forte ex consensu. Circa primum duo facit. 32: sacramentum hoc magnum est. altero invito. XIII. et ideo ratio naturalis dictat quod in specie humana non sint vagi et incerti concubitus.. legitimo impedimento cessante. Unde et prov. Unde et gen. et ecclesia. turturibus et huiusmodi. dicens nolite fraudare invicem. ne scilicet hoc per fraudem fiat. quod homo utatur generationis actu. masculus simul nutrit prolem cum foemina.. Tria autem docet observanda in tali intermissione: quorum primum est ut fiat ex communi consensu. III. primum quidem quod est in officium naturae. et amor proximorum. vir et mulier bene sibi consentientes. et postea subdit: egrediatur sponsus de cubili suo. Maxime autem in specie humana masculus requiritur ad prolis educationem. suam uxorem habeat. XXV. Primo proponit quod intendit. etc. 9: patres quidem carnis nostrae habuimus eruditores et reverebamur eos. secundum quod convenit generationi et educationi filiorum. Secundum bonum habet prout est in remedium concupiscentiae. et uxor virum. sed mulier. quae scilicet coarctatur ad determinatam personam. prout in fide contrahitur Christi. quam scilicet vir servat uxori suae. ibi nolite fraudare. quae sunt probata coram Deo et hominibus: concordia fratrum. unusquisque vir. 18: laetare cum muliere adolescentiae tuae. quia scilicet ille. Et ideo in omnibus talibus animalibus. propter fornicationem. secundum illud Eph. sed magis secundum nutrimentum animae. Hoc autem in brutis animalibus invenitur. nec de capite tamquam domina. ut sit ad certum tempus. Tertium bonum habet. V.. quia unus subtrahit alteri quod ei debetur. scilicet habet potestatem sui corporis. quantum scilicet ad usum carnalis copulae. Circa quod docet unum esse cavendum. sed de latere tamquam socia. Hoc est ergo quod dicit: dictum est quod bonum est homini mulierem non tangere. quam in aliis rebus. ut patet in columbis. etc. in quibus sola foemina nutrit prolem. 5: tempus amplexandi.: in tribus beneplacitum est spiritui meo. scilicet de suo corpore per carnalem commixtionem. ut vir reddat debitum uxori. et tempus longe fieri ab amplexibus. Sicut enim dicit Augustinus non vult Deus tale lucrum tali damno compensari. quod masculus cognoscat propriam prolem. agit de intermissione debiti reddendi. scilicet vel alteri se tradere. 7: reddite omnibus debita. Et primo ostendit qualiter intermitti debeat actus coniugalis. dicens mulier non habet potestatem sui corporis. quod quidem bonum dicitur sacramentum. secundum illud Ioel. quod ad fraudem pertinet. secundum illud Rom. sed quia ad hoc bonum non sunt omnes homines idonei. id est. Unde mulier non est formata de pedibus viri tamquam ancilla. habendi autem haec est ratio. invita uxore. et ideo uxor debet viro proprii corporis officium offerre. ut tollantur vagi et incerti concubitus. et sponsa de thalamo suo. sibi determinatam. Unde dicitur Eccli. non lucratur meritum vitae aeternae. Sic igitur triplex bonum habet matrimonium. ego autem dico in Christo. sed sint determinati viri ad determinatam foeminam. ex quibus sequeretur incertitudo prolis. sed vir. 14: sacrificium et libamen Domino Deo nostro. et hoc bonum est bonum prolis. Similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet. et erunt duo in carne una. non accedens ad aliam. scilicet vitandam. Unde et ipse debet sui corporis officium offerre uxori. ut legitur Gen. naturaliter indita est sollicitudo de educatione prolis. et ad hoc exigitur. Habet autem hoc ratio naturalis. 1 s. Unde et mutuo debent sibi debitum reddere. sicut accidit in canibus et aliis huiusmodi animalibus. scilicet ad actum generationis. Deinde cum dicit nolite fraudare invicem. quod in quibuscumque speciebus animalium sola foemina non sufficit ad educationem prolis. et non totaliter homo concupiscentia ducitur. XII. 27 dicitur: non inveniet fraudulentus lucrum.in parte superetur. ille incidat in damnabiles corruptelas. Secundo assignat debiti rationem. II. V. et postea subditur: quare seduceris. prout scilicet ordinatur ad generationem et educationem prolis. etc. II. Et primo agit de debito reddendo. Et propter hoc in huiusmodi non sunt vagi et indifferentes concubitus. aut etiam e converso. secundum illud Hebr. etc. Unde subdit nisi forte ad tempus. non indifferenter quaelibet cuilibet. ad quos continentia reddit magis aptos. ut hoc fiat propter debitum finem. Quod apostolus fraudem nominat. quod quidem fit dum actus generationis ratione ordinatur. secundum illud eccle. et similiter uxor viro. quae non solum attenditur secundum corporis nutrimentum. 21. similiter autem et uxor viro. inquantum significat coniunctionem Christi et ecclesiae.

Secundo agit de reiteratione coniugalis actus. quod Moyses permisit Iudaeis dare libellum repudii propter duritiam cordis eorum. secundum indulgentiam se dicit matrimonium concessisse. Sed hoc nulla auctoritate fulcitur. ut scilicet contineant.. et provocatur ad tentandum. Unde considerandum est quod actus coniugalis quandoque quidem est meritorius. Est autem duplex permissio: una quidem de minus malo. quod celebratis dedicationis solemniis. tertio. secundo quare loquatur secundum indulgentiam. ut scilicet cum sola uxore sit contentus. Sed ad hoc potest responderi dupliciter. Hoc autem dico secundum indulgentiam. Et similiter dicit Act. Deinde cum dicit hoc autem dico. rationem assignat.: Iacob dilexi. ibi dico autem. ex quo contingit. etc. Uno modo ut indulgentia sumatur hic pro permissione. Unde contra quosdam praelatos dicitur Ez. Tentatio autem Satanae non est fortibus timenda. 66 dicitur. 14: scribo vobis. cessasset generatio. et absque omni culpa mortali vel veniali.: cum austeritate imperabatis eis. manifestat quo sensu praedicta sunt accipienda. et quosdam damnare.. scilicet reprobatos.. VI. iterum revertamini in idipsum. Ult. XXVI. quae tamen infra limites matrimonii sistit. Alia autem est permissio de minus bono. VIII. Alio modo potest accipi indulgentia prout respicit culpam. Ideo apostolus non praecipit quod homines matrimonium contrahant. scilicet praedestinatos. sufficiebat ad implendum numerum electorum. non tamen volebat quod omnes simul continerent. secundum illud Hebr. Dicit ergo primo: dixi. secundo. et melius. finito tempore orationis. Est autem voluntas antecedens de eo. exponit quod dixerat. ibi volo autem. Unde subdit ne tentet vos Satanas. quod volebat omnes homines esse continentes voluntate antecedente. sicut ipse dicit I Tim. parcens infirmitati vestrae. Non enim hoc dicit. secundum illud Is. puta cum concupiscentia fertur extra limites matrimonii. non autem voluntate consequente. Et hoc est quod dicit volo autem omnes. scilicet cum quis ad actum matrimonialem ex concupiscentia excitatur. Sed videtur apostolus inconvenienter loqui. Omnis autem actus virtutis est meritorius. secundum illud Mal.. et iterum quod post continentiam determinati temporis. secundo modo habet indulgentiam inquantum aliquis consentiens concupiscentiae in uxorem. quia si omnes homines continerent. Deinde cum dicit volo autem etc. quod apostolus volebat omnes esse continentes. et unaquaeque mulier virum suum. 2 s. scilicet cum aliquis accedit ad uxorem. Secundo assignat rationem documenti. profecti sunt in tabernacula sua laetantes. Circa primum considerandum est quod nullus sapiens praecipit illud cuius contrarium magis vult fieri. unde subdit propter incontinentiam vestram. quia scilicet volebat hoc de singulis. Vel potest dici. tamen propter bona matrimonii sine quibus esset mortalis. et hoc modo apostolus hic indulget. quod est melius. non fit reus peccati mortalis. fieri tales qualis ego sum. sicut apostolus continebat. 5: ne forte vos tentaverit is qui tentat. aeque libenter vel libentius ad aliam accessurus. Quandoque vero est culpa mortalis. Sed contra hoc videtur esse. et verbum Dei manet in vobis. Talis enim permissio non fit in novo testamento propter sui perfectionem. quod est minus bonum quam virginitas. ut scilicet vobis invicem debitum reddatis. et inanis sit labor noster. quod Deus vult omnes homines salvos fieri. de quibus dicitur I Io. vel matrimonio contracto utantur. esse sicut meipsum. qua Deus vult quosdam salvare. puta cum ordinatur ad bonum prolis procreandae et educandae ad cultum Dei: sic enim est actus religionis. videtur exprimere quod matrimonium sit peccatum. indulsisti genti. 48 . Quandoque vero est cum culpa veniali. et primo quare non loquatur secundum imperium. Et secundum hoc indulgentia refertur ad actum coniugalem secundum quod habet annexam culpam venialem. II. sicut etiam dicitur I Thess. Dicunt quidam quod apostolo revelatum erat. tertio modo omnino indulgentiam non habet. et sic non fuisset impletus numerus electorum. Primo ergo modo actus matrimonii non requirit indulgentiam. vel cum fit causa reddendi debitum: sic enim est actus iustitiae. quod unusquisque suam uxorem habeat. etc. id est. sicut ipse vivebat. secundum illud I Petr. dicens iterum revertimini in idipsum. quasi scilicet vobis necessarium ad salutem. XIX. quod diabolus hominem tentando prosternit. et vicistis malignum. ibi sed unusquisque. si sit cum charitate. quasi sit necessarium ad salutem. id est. et dispersi sunt greges mei. vel continentes: voluntas autem consequens est de eo. I. permittit matrimonium. Cap. 4. scilicet ad vitandum uxoricidium. id est. propter pronitatem ad incontinentiam. sicut omnes homines esse salvos. et primo ponit documentum. etc. 8. 29: opto apud Deum omnes qui audiunt. 4 s. quoniam fortes estis. quia magis vult quod homines contineant.: circuit quaerens quem devoret. ad quod erant proni. 15: indulsisti. XXVI. sicut ego contineo. homines. ne sua tentatione vos prosternat. XXXIV. Est autem timenda debilibus. quod absolute consideratum est melius.. iuvenes. Domine. et non ad bona imperio cogendi. indulgentia enim non est nisi de peccato. quod erat contra dispositionem divinam. sed ad periculum vitandum. non secundum imperium. 1: ad perfectum feramur. Unde et III Reg. et primo facit quod dictum est. III. id est. et ideo potest dici. II. Subditis enim sunt quaedam eorum infirmitati indulgenda. quae est maius bonum. esau autem odio habui. et cum potentia. assignat rationem eius quod dixerat. quod si omnes homines salvarentur in continentia viventes. sicut dicitur matth. quae non praecipitur. Per hoc ergo quod apostolus. etc. cum scilicet homo praecepto non cogitur ad maius bonum.

|#2 Lectio 2 Supra apostolus posuit documenta de contractu matrimonii. id est. Est autem hic attendendum quod apostolus utitur abusiva comparatione. etc. Et assignat rationem. subdens melius est enim nubere. secundo significat quomodo Corinthii ad praedictam admonitionem se habebant. 14: volo iuvenes nubere. etc. qui ergo concupiscentia impugnatur. secundo ponit utilem doctrinam quantum ad omnes status vel conditiones hominum. Melius est ergo. secundum illud I Tim. virginibus et viduis. 21: scivi quoniam aliter non possum esse continens. alii vero duo. sed Dominus. ut Deo serviat in matrimonio. et viduis: bonum est illis si sic permanserint.consideratis circumstantiis personarum et negotiorum. XIX. XXV.. alii vero unum. et universa eradicans germina. quod melius est eis si sic permanserint. Unde iob XXXI. puta ut in virginitate Deo serviat. nam nubere bonum est. virginibus. 12 dicitur: ignis est usque ad consummationem devorans. id est. quam quod incurrat incontinentiae malum. sicut ego. calescit quidem. Deinde cum dicit dico autem. uri autem est malum. id est. nunc autem instruit fideles de ipso eucharistiae sacramento. XI . et hoc est quod supra dixit propter fornicationem. Dicit ergo primo: dixi non nuptis. habet donum ex Deo. alius quidem sic. secundo quantum ad eos qui sunt in dispari cultu. 1: quam pulchra est casta generatio cum claritate. Unde dicit quod si non continent. exponit quod obscure dixerat. et apostolus quosdam matrimonio iungi. quasi dicat: quia non quilibet hoc donum accepit a Deo ut contineat. Et Sap. unusquisque suam uxorem habeat. et hoc ipsum erat sapientiae scire cuius esset hoc donum. VIII. id est. sed non uritur.. etc. nubant.. Et hoc est quod dicit: vellem quidem omnes esse continentes. etc. quod ita se habet naturalis ordo rerum. alius vero sic. id est.. |*I_AD_COR. Et primo quantum ad hoc quod dixerat: volo omnes homines esse sicut meipsum. his autem qui matrimonio sunt iuncti non patet eadem conditio: his enim praecipio non ego. etc. hic instruit eos qui iam matrimonium contraxerunt de matrimonio non dissolvendo: et primo docet eos qui sunt in matrimonio iuncti. etc. quia scilicet non quilibet tantae virtutis donum accepit a Deo. ut scilicet possit totaliter continere. et secundum hoc Deus vult quosdam damnare. concupiscentia superari. nisi Deus det. si donum continendi non acceperunt. ibi unumquemque sicut vocavit Deus. secundo accedit ad propositum. ut in matrimonio maneant.. Deinde cum dicit sed unusquisque. Circa primum duo facit: primo agit de indissolubilitate matrimonii quantum ad eos qui sunt unius cultus. V. et postmodum: ne tentet vos Satanas propter incontinentiam vestram. capiat. quam uri. scilicet indicta mihi auctoritate. 15: uni dedit quinque talenta. Circa primum duo facit: primo ponit praeceptum de indissolubilitate matrimonii. Concupiscentia enim est calor quidam noxius.. secundum illud sap. Secundo quantum ad hoc quod dixerat: sed unusquisque. unicuique secundum propriam virtutem. id est. Unde etiam naturale agens tamquam superius assimilat sibi patiens. scilicet continentes. id est. Et primo praemittit quamdam admonitionem generalem. 49 . secundum certam mensuram. sed unusquisque proprium. ibi laudo autem vos. ibi volo autem vos scire. matrimonio iungantur. Circa primum duo facit. sicut et Dominus dixit Matth. licet minus. secundum illud Matth. quia scilicet hoc est absolute melius. Unde dicit dico autem. quod ea quae sunt inferiora in entibus imitantur ea quae sunt superiora secundum suum posse. ibi quod si discesserit. nisi humorem gratiae perdat a concupiscentia superatus.. IV. sed qui capere potest. Primo proponit admonitionem.. scilicet participationem mensae idolorum. non nuptis. id est magis tolerandum. 11: non omnes capiunt verbum hoc. etc. etc. assignat rationem quare secundum indulgentiam matrimonium permiserit. secundo docet quid sit servandum quando matrimonium quodammodo separatur. quod homo minus bonum habeat. Circa primum considerandum est.XVI |+11 Capitulus 11 |#1 Lectio 1 Supra apostolus removit a fidelibus id quod est contrarium eucharistiae sacramento. scilicet vitandam._11-16 SUPER I AD COR. scilicet exponendo. hoc praecepit. ibi nam caeteris ego dico. fratres.

in quo se nobis ad exemplum vitae praebuit filius Dei? et sicut divinitatis eius exemplar primo quidem imitantur Angeli. Et circa hoc tria facit. qui locuti sunt in nomine Domini. proponuntur exemplar vitae subditis. etc. 15: exemplum dedi vobis. Prov. sicut in metaphorica. unde dicitur Iac. secundo arguit errorem in conventu. ostendit qualiter Corinthii se habebant ad admonitionem praedictam. gaudeo et congratulor omnibus vobis. quia scilicet mulieres ad sacra mysteria conveniebant capite non velato. Unde et Dominus apostolis dicit io. fratres. et non est in eis pravum quid. Sed dicendum. Angelicae hierarchiae. secundario vero reliquae creaturae. quod ironica locutio est una de locutionibus figurativis. 3: omnia per ipsum facta sunt. vel contrarium. prophetarum. VIII. qui dicta et facta illius hominis intueri diligit et sectatur. quod subditi suos praelatos sequuntur dupliciter. qui est indeficiens sanctitatis exemplar. quasi ad imitandum mea exempla. Et ideo in ironica locutione veritas attenditur secundum contrarium eius quod verba sonant. secundum illud Eccle. quia scilicet dum convenirent ad sacra mysteria contentionibus vacabant. Tertio quantum ad passionis tolerantiam. Et ipse ideo est primordiale exemplar. sed addit sicut et ego Christi. ut quemadmodum ego feci. fratres. Cap. et II Thess. quia scilicet subditi praelatos suos imitari non debent in omnibus. 15: qui est imago Dei invisibilis primogenitus omnis creaturae. vivit vero in me Christus. Quantum quidem ad facta. 17: si immolor supra sacrificium et obsequium fidei vestrae. Imitabatur enim eum primo quidem in mentis devotione. Ult.. Sed videtur hic modus loquendi non esse conveniens veritati sacrae Scripturae. quo ego tradidi. hoc enim dicit. 20: si sermonem meum servaverunt. Et ideo apostolus signanter dicit: dixi ut sine offensione omnibus sitis. 50 . Circa quod considerandum est. dum eorum praeceptis obediunt. et vestrum servabunt. quod per omnia memores estis.Primordiale autem principium totius processionis rerum est filius Dei. ibi ego enim accepi a Domino. 20: vivo ego. sed non facitis. Primo redarguit eorum errores circa ritum huius sacramenti. ut dicitur Eph. Unde dicitur hebr. subdit et sicut tradidi vobis. alloquens eos. et hoc quidem facere poteritis. secundum simile. Deinde cum dicit volo autem vos scire. Et Gal. quod non simpliciter dicit. Quantum vero ad dicta. ut Dionysius dicit X cap. quia scilicet genitus est ante omnem creaturam per gratiam lucentem. fratres mei. II. Deinde. fratres mei. quia scilicet pransi ad sacra mysteria sumenda accedebant. XIII. dicit laudo autem vos. 3 dicitur ad filium: in splendoribus sanctorum ex utero ante Luciferum genui te. quia ab observantia praeceptorum eius recesserant. si hoc quod dico servetis. Hoc autem exemplar Dei prius erat a nobis valde remotum. fratres. 8: iusti sunt omnes sermones mei. sicut et Christus obtulit semetipsum pro nobis. Est autem notandum.: ego stigmata Domini Iesu in corpore meo porto. ibi itaque. secundo ostendit huius sacramenti dignitatem. iam non ego. 9: ut nosmetipsos formam daremus vobis ad imitandum nos. quibus spirituales creaturae illustrantur. dum subditi praelatorum exempla imitantur. tertio docet convenientem ritum. quo scilicet errabant in habitu.. secundum illud Prov. sed in quibus illi Christum imitantur. et ideo apostolus. V. etc. Io. 4: custodi praecepta mea et vives. tertio quantum ad certum cibum. Unde Augustinus dicit de agone christiano: qua perversitate non careat. XV. secundum illud Io. etc. sicut et ego Christi. quasi dicat: super hoc laudandos vos praebere debetis. scilicet quantum ad facta et dicta. In his autem Corinthii deficiebant. in quibus veritas non attenditur secundum sensum quem verba faciunt. imitamini fidem. imitatores mei estote. Primo redarguit eorum errorem. 7: mementote praepositorum vestrorum. Secundario vero ipsi praelati informati exemplo Christi. cum dicit laudo autem vos. habens exemplariter in se splendores omnium sanctorum. Secundo in subditorum sollicitudine. II. vel quocumque alio modo. secundum illud quod in Ps. etc. Cix. IV. III.: forma facti gregis ex animo. secundum illud I Petr. Non enim possumus illorum exempla imitari. 10: semper mortificationem Iesu in corpore circumferentes. ut hominibus humanum exemplar praeberet. ut sequi possit regem factorem suum? et ideo homo fieri voluit. ibi haec autem praecipio non laudans.. Gal. Circa primum tria facit. IV. ita et vos faciatis. Ult. I. praecepta mea tenetis. quorum intuentes exitum conversationis.. Cap. 12: quid est homo. scilicet sum imitator. quia in ipso condita sunt universa. Unde dicebat Phil. II. XIII. et maxime quantum ad maiorem multitudinem. accedit ad propositum. Speciali tamen quodam modo exemplar est spiritualium gratiarum. Quantum vero ad dicta. quorum memoriam non habemus. ita humanitatis exemplar principaliter quidem imitandum proponitur praelatis ecclesiae tamquam superioribus. quae nihil patitur falsitatis. sed secundum id quod loquens exprimere intendit per simile. I. II Cor. Imitatores mei estote. quod omnes creaturae imitantur tamquam veram et perfectam imaginem patris. neque perversum. 10: exemplum accipite. instruens scilicet fideles de eucharistiae sacramento. Unde dicitur Col. quasi dicat: eodem tenore observatis. 2. ibi: convenientibus autem vobis. V.

Circa primum duo facit. Primo praemittit quoddam documentum, ex quo sumitur ratio subsequentis monitionis; secundo ponit monitionem, ibi omnis autem vir orans, etc.. Circa primum ponit triplicem comparationem, quarum prima est Dei ad hominem, dicens: dixi quod praecepta mea tenetis per contrarium; sed ut appareat vos irrationabiliter agere, volo vos scire, tamquam rem necessariam, secundum illud is. V, 13: captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam, quod omnis viri caput Christus est, quod quidem dicitur secundum similitudinem capitis naturalis, in quo quatuor considerantur. Primo quidem perfectio, quia cum caetera membra unum solum sensum habeant, scilicet tactum, in capite vigent omnes sensus; et similiter in aliis viris inveniuntur singulae gratiae, secundum illud quod dicitur infra XII, 8: alii datur per spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae, etc.; sed in homine Christo est plenitudo omnium gratiarum. Non enim ad mensuram dat ei Deus spiritum, ut dicitur Io. III, 34. Secundo in capite invenitur sublimitas, quia ut, scilicet in homine, est superius omnibus membris, ita etiam Christus supereminet non solum omnibus hominibus, sed et omnibus Angelis, secundum illud ad ephesios I, 20 s.: constituens illum ad dexteram suam in caelestibus, super omnem principatum et potestatem, et infra: et ipsum dedit caput super omnem ecclesiam. Tertio in capite invenitur influentia, quia scilicet quodam modo influit caeteris membris sensum et motum, ita a capite Christo in caetera membra ecclesiae motus et sensus spiritualis derivatur, secundum illud Col. II, 19: non tenens caput, ex quo totum corpus per nexum et coniunctiones subministratum et constructum crescit in augmentum Dei. Quarto in capite invenitur conformitas naturae ad caetera membra, et similiter in Christo ad alios homines, secundum illud Phil. II, 7: in similitudinem hominum factus et habitu inventus, ut homo. Secundam comparationem ponit hominis ad hominem, cum dicit caput autem mulieris vir. Quod etiam secundum praedicta quatuor verificatur. Nam primo quidem vir est perfectior muliere, non solum quantum ad corpus, quia, ut Philosophus dicit in libro de generatione animalium, foemina est masculus occasionatus, sed etiam quantum ad animae vigorem, secundum illud Eccle. VII, 29: virum ex mille reperi unum, mulierem ex omnibus non inveni. Secundo, quia vir naturaliter supereminet foeminae, secundum illud Eph. V, 22 s.: mulieres viris suis subiectae sint sicut Domino, quoniam vir caput est mulieris. Tertio, quia vir influit gubernando mulierem, secundum illud Gen. III, 16: sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. Quarto vir et foemina conformes sunt in natura, secundum illud Gen. II, 18: faciamus ei adiutorium simile sibi. Tertiam comparationem ponit Dei ad Dominum, cum dicit caput vero Christi, Deus. Est autem considerandum, quod hoc nomen Christus significat personam praedictam ratione humanae naturae: et sic hoc nomen Deus non supponit solum personam patris, sed totam trinitatem, a qua in humanitate Christi, sicut a perfectiori, omnia bona derivantur, et cui humanitas Christi subiicitur. Alio modo potest intelligi, secundum quod hoc nomen Christus supponit dictam personam ratione divinae naturae: et sic hoc nomen Deus supponit solum personam patris, quae dicitur caput filii, non quidem secundum maiorem perfectionem, vel secundum aliquam suppositionem, sed solum originem et secundum conformitatem naturae, sicut in Ps. II, 7 dicitur: Dominus dixit ad me: filius meus es tu, ego hodie genui te. Possunt tamen haec mystice accipi, prout in anima est quoddam spirituale coniugium. Nam sensualitas foeminae comparatur, ratio vero viro, per quem sensualitas regi debet. Unde et caput eius dicitur. Vel potius ratio inferior, quae inhaeret temporalibus disponendis, mulieri comparatur; viro autem ratio superior, quae vacat contemplationi aeternorum, quae caput inferioris dicitur: quia secundum rationes aeternas sunt temporalia disponenda, secundum illud Ex. XXV, 40: inspice et fac secundum exemplar quod tibi in monte monstratum est. Dicitur autem caput viri Christus, quia sola ratio secundum superiorem sui partem Deo inhaeret. |#2 Lectio 2 Praemisso documento subiungit admonitionem, cuius ratio sumitur ex documento praedicto. Et circa hoc duo facit. Primo ponit admonitionem ex parte viri; secundo ex parte mulieris, ibi omnis autem mulier, etc.. Dicit ergo primo: dictum est quod caput mulieris est vir, omnis autem vir orans aut prophetans velato capite, deturpat caput suum. Circa quod considerandum est, quod quilibet homo iudici assistens, suam conditionem vel dignitatem debet profiteri, et praecipue assistens Deo, qui est omnium iudex; et ideo, qui Deo assistunt, ordinatissime et convenientissime se gerere debent, secundum illud Eccle. IV, 17: custodi pedem tuum ingrediens domum Dei. Dupliciter autem homo Deo assistit. Uno modo humana in Deum referens, quod quidem fit orando, secundum illud Eccli. XXXIX, 6 s.: in conspectu altissimi deprecabitur, aperiet os suum in oratione, et pro delictis suis deprecabitur. Alio modo divina ad homines deferens, quod quidem fit prophetando, secundum illud Ioel. II, 28: 51

effundam spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri. Unde signanter apostolus dicit vir orans et prophetans. His enim duobus modis vir Deo tamquam iudici, vel Domino assistit. Dicitur autem prophetans dupliciter. Uno modo inquantum homo aliis annuntiat, quae ei divinitus revelantur, secundum illud Lc. I, 67 s.: zacharias pater eius impletus est spiritu sancto, et prophetavit, dicens: benedictus Dominus Deus Israel, etc.. Alio modo dicitur homo prophetans, inquantum profert ea quae sunt aliis revelata; unde illi qui in ecclesia dicunt prophetias, vel alias sacras Scripturas legunt, dicuntur prophetantes. Et sic accipitur infra XIV, 4: qui prophetat, ecclesiam aedificat; et ita etiam hic accipitur. Pertinet autem ad dignitatem viri (ut infra patebit) carere velamine capitis, et ideo dicit quod omnis vir orans, aut prophetans velato capite, deturpat caput suum, id est, rem inconvenientem sibi agit. Sicut enim in corpore pulchritudo dicitur ex debita proportione membrorum in convenienti claritate vel colore, ita in actibus humanis dicitur pulchritudo ex debita proportione verborum vel factorum, in quibus lumen rationis resplendet. Unde et per oppositum turpitudo intelligitur, quando contra rationem aliquid agitur, et non observatur debita proportio in verbis et factis. Unde supra VII, 36 dictum est: si quis turpem se videri existimat, super virgine sua, quod sit superadulta. Sed contra hoc obiicitur: nam multi velato capite in ecclesia orant absque omni turpitudine secretius orare volentes. Dicendum est autem, quod duplex est oratio. Una privata, quam scilicet quis Deo offert in propria persona; alia publica, quam quis offert Deo in persona totius ecclesiae, ut patet in orationibus, quae in ecclesia per sacerdotes dicuntur, et de talibus orationibus apostolus hic intelligit. Item obiicitur de hoc quod dicit Glossa, quod prophetans dicitur Scripturas reserans, et secundum hoc ille qui praedicat, prophetat. Episcopi autem praedicant capite tecto mitra. Sed dicendum est, quod ille qui praedicat vel docet in scholis, ex propria persona loquitur. Unde et apostolus, Rom. II, 16, nominat evangelium suum, scilicet propter industriam qua utebatur in praedicatione evangelii; sed ille, qui sacram Scripturam in ecclesia recitat, puta legendo lectionem, vel epistolam, vel evangelium, ex persona totius ecclesiae loquitur. Et de tali prophetante intelligitur, quod hic apostolus dicit. Sed tunc remanet obiectio de his, qui cantant Psalmos in choro capite tecto. Sed dicendum, quod Psalmi non cantantur, quasi ab uno singulariter se Deo praesentante, sed quasi a tota multitudine. Deinde cum dicit omnis autem mulier, etc., ponit admonitionem quantum ad mulieres, dicens omnis autem mulier orans, aut prophetans, ut supra, non velato capite, quod repugnat propter conditionem eius, deturpat caput suum, id est, rem inconvenientem facit circa sui capitis detectionem. Sed contra hoc obiicitur, quia apostolus dicit I Tim. II, 12: docere in ecclesia mulieres non permitto. Quomodo ergo competit mulieri, ut oret, aut prophetet publica oratione, aut doctrina? sed dicendum est, hoc intelligendum esse de orationibus ac lectionibus, quas mulieres in suis collegiis proferunt. Deinde cum dicit unum est enim, etc., probat admonitionem praedictam. Et primo inducit probationem, secundo probationis iudicium auditoribus committit, ibi vos ipsi iudicate, etc.. Circa primum duo facit. Primo inducit probationem, secundo excludit obiectionem, ibi verumtamen neque vir, etc.. Circa primum ponit triplicem probationem, quarum prima sumitur per comparationem ad humanam naturam; secunda per comparationem ad Deum, ibi vir quidem non debet, etc.; tertia per comparationem ad Angelos, cum dicit et propter Angelos. Circa primum considerandum est, quod natura, quae caeteris animalibus providit auxilia sufficientia vitae, hominibus praebuit ea imperfecta, ut per rationem, arte, usu, manu sibi ea perficerent, sicut tauris dedit cornua ad defensionem, homines autem arma defensionis sibi praeparant manuali artificio rationis. Et inde est, quod ars imitatur naturam, et perficit ea quae natura facere non potest. Sic igitur ad tegumentum capitis natura homini dedit capillos. Sed quia hoc tegumentum insufficiens est, per artem praeparat homo sibi aliud velamen. Eadem igitur ratio est de velamine naturali capillorum, et de velamine artificiali. Naturale autem est mulieri, quod comam nutriat. Habet enim ad hoc dispositionem naturalem, et ulterius inclinatio quaedam inest mulieribus ad comam nutriendam. In pluribus enim hoc accidit, quod mulieres magis student ad nutriendam comam, quam viri. Videtur ergo conditioni mulierum conveniens esse, quod magis utantur artificiali velamine capitis, quam viri. Circa hoc ergo tria facit. Primo ponit convenientiam velaminis naturalis et artificialis, dicens: dictum est mulier non velans caput, deturpat caput suum, unum est enim, scilicet unius rationis, privari scilicet velamine artificiali, ac si decalvetur, id est, ac si privetur naturali velamine capillorum, quod in poenam quibusdam praedicitur Is. III, 17: decalvabit Dominus verticem filiarum sion, et crinem earum nudabit. Secundo ducit ad inconveniens, dicens nam et si non velatur mulier, tondeatur, quasi dicat: si abiicit velamen artificiale, abiiciat pari ratione etiam naturale, quod est inconveniens. Sed contra hoc videtur esse, quod sanctimoniales tondentur.

52

Ad quod dupliciter potest responderi: primo quidem, quia ex hoc ipso quod votum viduitatis vel virginitatis assumunt, Christo desponsante, promoventur in dignitatem virilem, utpote liberatae a subiectione virorum, et immediate Christo coniunctae. Secundo quia assumunt poenitentiae lamentum, religionem intrantes. Est autem consuetudo viris, quod tempore luctus comam nutriant, quasi hoc sit suae conditioni conveniens: mulieres autem e contrario tempore luctus comam deponunt. Unde dicitur ier. VII, 29: capillum tuum tonde, et proiice, et sume indirectum planctum. Tertio concludit propositum dicens si vero turpe, id est indecens, est mulieri tonderi aut decalvari, id est, privari naturali velamine, arte, vel natura, velet caput suum, utens scilicet velamine artificiali. Deinde cum dicit vir quidem, etc., ponit secundam probationem, quae accipitur per comparationem ad Deum. Et primo inducit ad probationem, secundo probat quod supposuerat, ibi non enim est vir, etc.. Circa primum duo facit. Primo ponit rationem eius quod est ex parte viri, secundo illud quod est ex parte mulieris, ibi mulier autem, etc.. Dicit ergo primo: dictum est quod turpe est mulieri tonderi, sicut et non velari; viro autem non est turpe, cuius ratio est haec vir quidem non debet velare caput suum, quia est imago et gloria Dei. Per hoc autem quod dicit est imago Dei, excluditur quorumdam error, dicentium quod homo solum est ad imaginem Dei, non autem est imago, cuius contrarium hic apostolus dicit. Dicebant autem, quod solus filius est imago, secundum illud col. I, 15: qui est imago invisibilis Dei. Est ergo dicendum, quod homo imago Dei dicitur et ad imaginem. Est enim imago imperfecta: filius autem dicitur imago, non ad imaginem, quia est imago perfecta. Ad cuius evidentiam considerandum est, quod de ratione imaginis in communi duo sunt. Primo quidem similitudo, non in quibuscumque, sed vel in ipsa specie rei, sicut homo filius assimilatur patri suo. Vel in aliquo quod sit signum speciei, sicut figura in rebus corporalibus. Unde qui figuram equi describunt, dicuntur imaginem eius depingere. Et hoc est, quod dicit Hilarius in libro de synodis, quod imago est species indifferens. Secundo requiritur origo. Non enim duorum hominum, qui sunt similes specie, unus imago alterius dicitur, nisi ex eo oriatur, sicut filius a patre. Nam imago dicitur ab exemplari. Tertio ad rationem perfectae imaginis requiritur aequalitas. Quia igitur homo similatur Deo secundum memoriam, intelligentiam et voluntatem mentis, quod pertinet ad speciem intellectualis naturae, et hoc habet a Deo, dicitur esse Dei imago; quia tamen deest aequalitas, est Dei imago imperfecta. Et ideo dicitur ad imaginem, secundum illud Gen. I, 26: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Sed filius, qui est aequalis patri, est imago perfecta, non autem ad imaginem. Considerandum est etiam, quod gloria Dei dupliciter dicitur. Uno modo qua Deus in se gloriosus est, et sic homo non est gloria Dei, sed potius Deus est gloria hominis, secundum illud Ps. III, 4: tu, Domine, susceptor meus es et gloria mea. Alio modo dicitur gloria Dei claritas eius ab eo derivata, secundum illud Ex. Cap. Ult.: gloria Domini implevit illud. Et hoc modo hic dicitur, quod vir est gloria Dei, inquantum claritas Dei immediate super virum refulget, secundum illud Ps. IV, 7: signatum est super nos lumen vultus tui, Domine. Deinde cum dicit mulier autem, etc., ponit id quod est ex parte mulieris, dicens mulier autem est gloria viri, etc., quia claritas mulieris derivatur a viro, secundum illud Gen. II, 23: haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est. Sed contra hoc obiicitur, quia imago Dei attenditur in homine secundum spiritum, in quo non est differentia maris et foeminae, ut dicitur Col. III, 11. Non ergo magis debet dici, quod vir dicitur imago Dei, quam mulier. Dicendum est autem, quod vir dicitur hic specialiter imago Dei secundum quaedam exteriora, scilicet quia vir est principium totius sui generis, sicut Deus est principium totius universi, et quia de latere Christi dormientis in cruce fluxerunt sacramenta sanguinis et aquae, a quibus fabricata est ecclesia. Potest etiam quantum ad interiora dici, quod vir specialius dicitur imago Dei secundum mentem, inquantum in eo ratio magis viget. Sed melius dicendum est quod apostolus signanter loquitur. Nam de viro dixit, quod vir imago et gloria Dei est: de muliere autem non dixit, quod esset imago et gloria viri, sed solum quod est gloria viri, ut detur intelligi quod esse imaginem Dei, commune est viro et mulieri: esse autem gloriam Dei immediate proprium est viri. Restat autem considerandum, propter quid vir non debeat velare caput, sed mulier. Quod quidem dupliciter accipi potest. Primo quidem quia velamen, quod capiti superponitur, designat potestatem alterius super caput existentis ordine naturae: et ideo vir sub Deo existens, non debet velamen habere, super caput, ut ostendat se immediate Deo subesse, mulier autem debet velamen habere, ut ostendat se praeter Deum alteri naturaliter subesse. Unde cessat obiectio de servo et subdito: quia haec subiectio non est naturalis. Secundo ad ostendendum, quod gloria Dei non est occultanda, sed revelanda: gloria autem hominis est occultanda; unde in Ps. Cxiii, 9 s. Dicitur: non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam. |#3 Lectio 3 Praemiserat apostolus quod mulier est gloria viri, quod hic probare intendit. Et circa hoc tria facit.

53

Et hoc est quod dicit etenim non est creatus vir propter mulierem. mulier autem est gloria viri. quam viri ad reverentiam eorum honeste et ordinate se debent habere. VII. et materia propter formam. 18: non est bonum hominem esse solum. Nam circa desiderium finis non apponitur mensura. non tamen dat medicinam quanto maiorem potest. etc. 7: labia sacerdotis custodiunt scientiam. Deinde cum dicit verumtamen neque vir. quod ex hoc probat apostolus. IV. quia finis est perfectior eo quod est ad finem: vir autem est finis mulieris. ne forte scandalizeris in decore illius. quod creavit Deus hominem ad imaginem suam. Dei. etc. vel quod non haberet potestatem in gratia. qui renovatur in agnitione Dei secundum imaginem eius qui creavit eum. masculum et foeminam creavit eos: et ideo Augustinus dicit hoc esse intelligendum in spirituali coniugio. mulier dicitur gloria viri per quamdam derivationem. ad significandum quod circa temporalia dispensanda debet homo cohibitionem quamdam et refraenationem habere. Ostendit enim quod tam mulier quam vir est ad imaginem Dei. scilicet formatus. assignat rationem eius quod dixerat. Alio modo potest intelligi. De viro autem dicitur formavit Dominus Deus hominem de limo terrae. ratio autem superior per modum viri. quod capiti superponitur. vel etiam inferior ratio se habet per modum mulieris.. id est. sed mulier ex viro. cui intendit inferior ratio vel etiam sensualitas. Cxxxvii. infert conclusionem intentam. et induite novum hominem. vel potestatem super caput suum. 5: diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo. in adiutorium scilicet generationis: sicut patiens est propter agens. prima scilicet rerum conditione. vir est ex muliere. in qua attenditur imago Dei. et ideo mulier est imago Dei sicut et vir. et ideo. quod imperfectum in uno et eodem subiecto prius est tempore. Dicitur enim Gen. Medicus enim sanitatem inducit quanto perfectiorem potest.Primo ponit probationem. ad hoc probandum. Et hoc debet propter Angelos sanctos: quia.. etc. Et ideo mulier dicitur habere velamen. 23 s. etc. 5: virginem ne aspicias. propter sacerdotes. Deinde cum dicit etenim. vel quod mulier non esset ex Deo. 33: honora Deum ex tota anima tua. in quo non est differentia masculi et foeminae. in qua (sicut supra dictum est) sensualitas. quod Daemones alliciuntur quibusdam sensibilibus rebus. quia Angelus Domini exercituum est. quae pertinent ad superiorem rationem. ubi non est masculus et foemina. 1: in conspectu Angelorum psallam tibi. Deinde cum dicit et propter Angelos. quia perfectior est muliere. ne ultra modum homo progrediatur in eis diligendis. quam tulerat de Adam in mulierem. VI. ne scilicet ex conspectu mulierum non velatarum ad concupiscentiam provocentur. Ad cuius evidentiam considerandus est talis ordo perfecti et imperfecti. tempore et natura. I. Circa primum considerandum. quae sumitur ex parte Angelorum. praecipue quando sacra mysteria celebrantur. Uno modo de ipsis Angelis caelestibus. ut per hoc ostendatur. faciamus ei adiutorium simile sibi. ad quam pertinet quod mulieres coram eis honeste se habeant. excludit dubitationem quae posset ex dictis oriri. secundum quod Angeli dicuntur sacerdotes. Secundo propter eorum cautelam. sed subiicitur etiam viro sub Deo. ibi ideo debet. Debet ergo mulier velamen habere semper in ecclesia propter Angelos. non sicut animalia cibis. qui conventus fidelium visitare creduntur. Quae quidem cohibitio circa amorem Dei adhiberi non debet. vel prophetando. sed mulier propter virum. Lxv. secundum illud Mal. simpliciter tamen perfectum est prius imperfecto. quod aedificavit Dominus Deus costam. 54 . Et secundum hoc mulier est ex viro et propter virum. II. dicens et etiam mulier debet habere velamen super caput suum propter Angelos. II. subdit non enim. IX. sed secundum determinatam mensuram. secundum quod in Ps. Sic vir non debet habere velamen super caput. et idem est sensus: nam velamen est signum potestatis. et legem requirent ex ore eius. Et sic patet. Primo quidem propter eorum reverentiam. Haec igitur est ratio quare mulier producta est ex viro. mulier debet habere velamen super caput suum.. posset aliquis credere. sicut supra dictum est. sed sicut spiritus signis. per hoc quod dicitur Eph. quod vir est gloria Dei. Unde dicitur Gen. Prius enim aliquis homo est puer. et sacerdotes illius. tertio infert conclusionem intentam. Quod quidem dupliciter intelligi potest. quod.. Expresse enim dicitur Gen. dicens ideo. cum praeceptum sit Deut.: renovamini spiritu mentis vestrae. quod non immediate subest Deo. et ad eam ordinari. Augustinus autem aliter exponit praedicta.. duplici ratione. sicut in Glossa dicitur grata est sanctis Angelis sacrata et pia significatio. hoc enim significat velamen. quam necesse est apponi circa ea quae sunt ad finem. Unde dicitur eccli. 12 dicitur: imposuisti homines super capita nostra. scilicet quia vir est imago et gloria Dei. quod est in anima nostra. assignat tertiam rationem. ibi etenim non est creatus. 22. Unde et Augustinus dicit de Civit. Unde alia littera habet. quam perfectum. inquantum divina populo annuntiant. debet deduci ex contemplatione aeternorum. etc. quod mulier debet habere potestatem super caput suum.. Quia enim dixerat. quando scilicet Deo assistit orando. quod imago Dei attenditur in homine secundum spiritum. quia administratio rerum temporalium. secundum illud Ps. 27. Deinde cum dicit ideo debet. Et ideo tunc tam mulieres. vel sensibilium. secundo assignat rationem eius quod dixerat. etc. Unde dicitur Eccli. Nam puer producitur ex viro. II. mulier autem est gloria viri. quam vir.

etc. III. 36: ex ipso. Et ideo contra quosdam dicitur Is. 3. scilicet differens in gratia Christi. Circa primum quatuor facit. et Prov. Dicitur enim in Ps. ne aliquis ageret contra communem ecclesiae consuetudinem. a Domino productus. Deinde cum dicit si quis autem videtur. quia est Dei opus: sicut in pictura instruitur aliquis artificio pictoris. et de velamine artificiali apponendo. quia scilicet mulieres ad sacra mysteria conveniebant capite non velato consequenter arguit eorum errorem de scissuris in conventu. 55 . XXIV. dicens mulier et si comam nutriat. Oportet autem ab ipsa natura doceri. more eius qui confidit se sufficienter probasse. ius naturale. Unde Augustinus dicit in epistola ad casulanum quod omnibus. neque mulier sine viro. Tertia autem est ex viro et muliere. Hoc sufficiat ad comprimendum talem. contra id quod dicitur iob VI. verumtamen neque vir est in Domino. Unde ad Deum pertinent tam vir. ut Ambrosius dicit. qui in veteri lege comam nutriebant. secundum illud Gal. Et XII. est ex operatione divina. ubi dicitur: quarum sit non exterius capillatura.. et hoc quod postmodum vir est ex muliere.. III. Secundo ponit id quod est ex parte mulieris. more mulieris. ut ibidem legitur. 5: transgressi sunt leges. Quarta autem est ex muliere sine viro. Nam prima productio hominis fuit sine viro et muliere. quia in pluribus invenitur. dicens: nam sicut in prima rerum institutione mulier est de viro formata. 27: masculum et foeminam creavit eos. sed confidentia clamoris veritatem impugnet.. III. secundo comprimit protervos auditores.. et primo ponit id quod est ex parte viri. dicens si quis autem videtur contentiosus esse. etc. dicens: licet mulier sit gloria viri. qui est gloria Dei. Dicit ergo primo hoc autem. quia scilicet et hoc ipsum. Tertio ostendit rationem esse convenientem. vir per mulierem productus est. 11: nonne auris verba diiudicat? secundo proponit sub quaestione id de quo debet esse iudicium. ibi primum quidem. ita et in subsequentibus generationibus. secundum illud Gal. XX. atque instituta maiorum pro lege habenda sunt. secundo in speciali. absque contentione. Secundo assignat rationem. 29: respondete. Et primo tangit eorum defectum in generali. qui separat se a contentionibus. quia scilicet dum convenirent ad sacra mysteria. Unde dicitur iob VI. et hoc est quod dicit nec ipsa natura docet vos. obsecro. XL. Tertio ostendit unde debeant sumere suum iudicium. quod dictum est supra quod mulieres velatae sint in ecclesiis. Primo committit iudicium rationalibus auditoribus. cum dicit quoniam capilli dati sunt ei. ut legitur Gen. IV. 1: homo natus de muliere. quod nos Iudaei in Christum credentes talem consuetudinem non habemus. Et assignat consequenter rationem. 7: qui habitare facit unius moris in domo. scilicet in gratia Domini nostri Iesu Christi. quando Deus formavit hominem de limo terrae. Et vocat hic naturam ipsam inclinationem naturalem. Pertinet enim ad bonum auditorem iudicare de auditis. dissipaverunt foedus sempiternum. et per ipsum. etc. XLIV. quae est mulieribus ad nutriendum comam. secundum illud iob XIV.. quia ab ipsa natura. 4: misit Deus filium suum factum ex muliere. I. dicens decet mulierem non velatam orare Deum. ut dicitur II Cor. contentionibus vacabant. scilicet quod mulieres orent non velato capite. neque foemina. quando formavit evam de costa viri. Quarto autem a natura sumit rationem. dicens omnia autem ex Deo. 20 dicitur: sacerdotes comam non nutriant. sicut Abel natus est ex Adam et eva. |#4 Lectio 4 Postquam apostolus redarguit Corinthios de eorum errore in habitu. 2. quia per hoc videtur muliebris esse. etc. id est. ad ignominiam ei reputatur apud plures homines. gloria est illi. si comam nutriat. scilicet mulieri. IV. ut scilicet rationibus praedictis non acquiescat. 3: honor est ei. Hoc prohibetur I Petr. 29: loquentes id quod iustum est iudicate. etc. comprimit protervos auditores. Primo committit auditoribus iudicium eius quod dixerat. ignominia est illi. in quibus nihil certi diffinit sacra Scriptura. Cant. non autem viris. dicens vos ipsi iudicate. Vel aliter: neque vir est sine muliere in Domino. et ideo eadem ratio est de capillis nutriendis. dicens quod vir quidem. Lxvii. secundum illud Gen. 5: comae capitis eius sicut purpura regis. hoc solum deberet sufficere. praecipio. Deinde cum dicit vos ipsi iudicate. Christum induistis. quod pertinet ad contentionem. mos populi Dei. ibi si quis autem videtur. ut sic tripliciter eos induceret ad huiusmodi observantiam. neque mulier sine viro. Nec est instantia de quibusdam. 1: capilli tui sicut grex caprarum. id est. pro velamine.. quae est naturale velamen. quia uterque per gratiam Dei salvatur. Et ideo Ez. Et circa hoc duo facit. mutaverunt ius. Quae quidem inclinatio naturalis esse ostenditur. quod tunc erat positum in lectione veteris testamenti. ut dicitur Gen. Unde dicitur Cant. Unde si nulla esset ratio. quam mulier. 27: quicumque in Christo baptizati estis. sine muliere. Et postea subdit: non est masculus. etc. Unde dicitur Rom. ut Christus ex virgine. quia hoc erat signum. id est. quia videtur ad ornatum eius pertinere. committit iudicium eius quod dixerat auditoribus. IV..Unde primo hoc excludit. VII. utrumque enim Deus fecit. 14. neque etiam tota ecclesia Dei per gentes diffusa. Secunda autem fuit de viro sine muliere. quod mulier primo fuit ex viro. et in ipso sunt omnia.

Pertinet autem aliquid ad disciplinam fidei dupliciter. IV. secundum illud eph. 3 s. nativitatis Christi. Deinde cum dicit primum quidem. et quae communiter versantur in ore fidelium. 2 dicitur: sicut lilium inter spinas. qui per se credendi proponuntur. Is.: si quis aliter docet. IV. cum dicit et ex parte credo. quam putat esse meliorem: ex quo duo accipi possunt. per quam solvitur rigor disciplinae. 16: ubi est zelus et contentio. scilicet per contentiones quas exercebant. si pertinacia adsit. Sed Glossa hic loquitur de peccatis multitudinis. sicut mysterium trinitatis. sicut deberet esse. 4: unum corpus et unus spiritus. quae in unitate constituitur. 15: initium omnis peccati superbia. Et primo ponit iudicium culpae. non solum quascumque scissuras. IV. sed etiam haereses esse. Hoc autem dico. ut sit eis melius saeculariter. sic amica mea inter filias. et alia huiusmodi. et ei quae secundum pietatem est doctrinae. unde cetera oriuntur. Ult. Unde et homo cum sit animal gregale vel sociale. in ecclesiam. Sed contra videtur esse. Hoc autem praedicitur Is. Primo quid sit haeresis. qui spernens disciplinam fidei. etiam viso quid ex hoc sequatur. et cupiditas ex parte conversionis. Secundo quod huic disciplinae aliquis pertinaciter inhaereat. inter quae primum est dissensio. et vives. sed ex negatione eorum sequitur aliquid contrarium fidei: sicut si negetur Isaac fuisse filium Abrahae. Quaedam vero indirecte pertinent ad fidei disciplinam. 13: iniqui sunt caetus vestri. sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. qua aliquis praefert sensum suum toti ecclesiae. scilicet propter securitatem et sufficientiam vitae. primum. Et alibi: in consilio iustorum et congregatione. Dicit autem Glossa. Nam electio firmam importat inhaesionem: et ideo haereticus dicitur. Dicendum est autem. 11 ss. Non laudans.. grues. Unde apostolus dicit I ad Tim. 56 . quod convenitis. Tertio assignat rationem suae credulitatis. Ex talibus autem non iudicatur aliquis haereticus. Ubi enim est dissensio. Circa primum sciendum. Ci. XXI. dicens primum quidem. id est. quod dicitur eccli. puta columbae. sed magis vituperans. Primo quidem quod de ratione haeresis est. Talis autem pertinacia procedit ex radice superbiae. nihil sciens. secundum illud Ps. id est. sicut in rebus saecularibus multi in unitatem civitatis conveniunt. ut propter se credenda. oves. quae divinitus traditur. quia multiplicatae sunt. secundo quomodo oportet haereses esse. quasi per electionem propriam: non autem disciplinam publicam. ut sit eis corporaliter melius. tertio praecepto: quod solum sine aliis necessitatem induceret. quod. sicut articuli fidei. sed in deterius. quomodo oporteat haereses esse. etc. Ubi duo consideranda sunt. II. III. dicens nam oportet. ut Philosophus probat. quod dicendo. nisi adeo pertinaciter perseveret. Unde error circa hos secundum se facit haereticum. I. inter caetera scilicet quod in deterius convenitis.Primo quidem ratione. quod unusquisque vestrum dicit: ego quidem sum Pauli. Unde et cant. secundum rationem agere debet. quae divinitus traditur. ponit in speciali quomodo in deterius convenirent.: radix omnium malorum cupiditas. ex culpa vestra. et reges ut serviant Domino. Sed isti in deterius conveniebant propter culpas quas committebant dum convenirent. ut multi in unum conveniant propter aliquod melius.: contentiones sunt inter vos. I Lib. Quod quidem ecclesiae non convenit.. ibi inconstantia et omne opus pravum. VI. Si enim opportunum est haereticos esse. Secundo considerandum est. 4: custodi praecepta mea. XXII. Eccli. de quibus ecclesia solemnizat. ego vero cephae. pertinaciter proprium errorem sectatur. quod hae auctoritates loquuntur quantum ad peccata personalia singularium hominum. qui erant ad contentionem proni. haeresis Graece ab electione dicitur: quia scilicet eam sibi unusquisque eligat disciplinam. superbus est. Uno modo directe. magna opera Domini. secundo consuetudine. ego Apollo. Sic igitur pertinacia qua aliquis contemnit in his quae sunt fidei directe vel indirecte subire iudicium ecclesiae. sed languens circa quaestiones et pugnas verborum. sicut Hieronymus dicit super epistolam ad Galatas. secundum illud quod dixerat supra I cap. Alii vero non erant contentiosi. Secundo ponit credulitatem auditorum. Non possunt autem a tali errore propter simplicitatem aliquam excusari. ex quorum persona ibi subditur ego autem Christi. facit hominem haereticum. boni inter malos. nihil rectum est. praecipue quantum ad ea. et non sint extirpandi. Omnia enim animalia gregalia. Prov. audio scissuras esse inter vos. 10: stupa collecta synagoga peccantium. et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Iesu Christi. Politic. et I Tim. Unde dicitur Iac. Et ideo fideles in unum convenire debent propter aliquod melius spirituale. quantum ad aliquos vestrum. inquantum scilicet ipsa non proponuntur. quorum primum est superbia ex parte aversionis. convenientibus vobis in ecclesia. videtur quod sint commendabiles. ostendit quod primum malum est dissensio. quod aliquis privatam disciplinam sequatur.. Et Eccle. 12 dicitur: funiculus triplex difficile rumpitur. X. non in melius. Cap. 23: in conveniendo populos in unum. naturali instinctu in unum conveniunt. 9: scissuras civitatis David videbitis. scilicet sacram Scripturam continere aliquid falsi. quod ab errore non recedat. sequitur aliquid contrarium fidei.

quae legem non habet. manifesti fiant in vobis.. approbati sunt a Deo. Unde Augustinus dicit in enchiridion. quod Dominus in coena discipulis dedit. Et quia reliquiae cibi. quod oportet haereses esse. puta si dicamus quod oportet iudicia esse: quia scilicet iudices. ut legitur Matth. et intelliguntur clarius. si tota nocte nihil dormierint. Unde et Prov.. ideo quicumque post mediam noctem aliquid sumpserit quantumcumque modicum cibi vel potus. eamus hinc. ad quam pransi acceditis. qui scilicet eadem die nihil sumpserunt. dominicam coenam manducare. secundo ponit culpam. Dicit ergo. non licet vel non competit vobis. IV. id est. 1: comedite. et bibite. Secundo ut ex hoc sacramento statim ad passionem transiret. cum dicit unusquisque enim. Sap. discendi existit occasio: multa quippe ad fidem catholicam pertinentia. 7: necesse est. praesertim quia. nec cibi. Sed Dominus hoc rationabiliter fecit propter tria. volebant etiam Corinthii post communem coenam sumere corpus Christi. inquantum erat contra proximum. etc. ex eo quod Deus malitiam haereticorum ordinavit in bonum fidelium. Circa hoc ergo quatuor facit. etc. nisi esset adeo potens quod de quolibet malo posset elicere bonum. V... Unde quia principium diei est sumendum secundum usum ecclesiae a media nocte. 17 de omnibus legalibus. id est sumere eucharistiae sacramentum. Et ideo post coenam agni paschalis. et considerantur diligentius. Cant. Et secundum hoc dicitur Matth. XVIII. scissurae sunt inter vos. 57 . Primo quidem. a quo excipiuntur infirmi. etc. Et hoc dicit primo quidem ad maiorem declarationem veritatis. Unde dicit Augustinus de Civit. non animo. quae in ore remanent. secundum quod dicuntur aliqui ieiunantes. 26. Quilibet enim eorum portabat ad ecclesiam fercula praeparata. charissimi. et primo secundum quod peccabant in Deum. Hoc enim sacramentum. inter vos. et praedicantur instantius. non potest eadem die sumere hoc sacramentum. sumuntur per modum salivae. nutrit tamen aliis admixta. quod Deus est adeo bonus. et inebriamini. scilicet ciborum communium. verumtamen vae homini illi per quem scandalum venit. XI. 19 dicitur in persona parci: inveni requiem mihi. ad manducandum. XXVI. ponit culpam. Et ideo non competit dissentientibus. quod non est. Et potest totum quod sequitur. et homo exacuit faciem amici sui. quod nullo modo permitteret fieri aliquod malum. ut sit sensus: non solum convenientibus vobis scissurae sunt inter vos. dum haereticorum callida inquietudine excogitantur. id est ante sumit. Vel melius potest referri ad ea quae sequuntur. ibi unusquisque enim. Dicitur enim Coloss. secundo prout peccabant in proximum.. id est non licet vobis. Lib. Similiter et non impedit aliquos esse ieiunos. Primo ponit detrimentum quod incurrebant. 17: ferrum ferro acuitur. Deinde. Os. et comedebat quilibet seorsum antequam sumeret sacra mysteria. Et hoc est quod hic subdit apostolus ut et qui probati.. quod non est. ibi et alius quidem. suam coenam. possunt non ieiuni sumere corpus Christi. Dicit ergo primo: ideo dico quod non licet vobis dominicam coenam manducare. aestimaverunt quidam. ut dicunt. Christus hoc sacramentum dedit. 18: separatum est convivium eorum. quia unusquisque vestrum praesumit. III. cuius hoc sacramentum est memoriale. id est in praesenti hoc determinatum habetis. ut adversus eos defendi possint. iudicia exercentes. Secundum autem primam expositionem redarguuntur de hoc quod corpus Christi pransi accipiebant. etc. etc. Deinde cum dicit convenientibus ergo vobis. Secundo ad manifestandam infirmitatem fidei in his qui recte credunt. 6: tamquam aurum in fornace probavit illos. quia ordine congruo figura praecedit veritatem. dummodo eadem die omnino cibi vel potus nihil sumpserint. qui etiam mala ordinat in bonum. quod post potum aquae posset aliquis sumere hoc sacramentum. Agnus autem paschalis erat figura. Dei. quibus ipsum tradidit in ultimo suo recessu. sive umbra huius sacramenti. et ideo solvit ieiunium naturae. Et ideo dixit discipulis surgite. redarguit eos de tertio delicto. ut veniant scandala. ita: convenientibus vobis. Alio modo ex intentione Dei. quod sunt umbra futurorum. corpus autem Christi. etc. Et secundum hoc dicuntur aliqui ieiuni. et ob hoc non solvat ieiunium ecclesiae. arguit culpam eorum.Sed dicendum est quod dupliciter de aliquo dicitur quod oportet illud esse. id est. aqua non nutrit. vel si etiam non sint plene digesti. amici. est sacramentum unitatis et charitatis. ut Augustinus dicit super ioannem. Sed in reverentiam tanti sacramenti postmodum ecclesia instituit. ergo convenientibus vobis in unum. II. dupliciter exponi. sicut nec aliquod aliud simplex elementum. XVI in Glossa: ab adversario mota quaestio. primo. corpore. Deinde. Uno modo ex intentione illius. Quia vero aqua non solvit ieiunium. XXVII. ibi quid dicam vobis. quia scilicet peccabant in modo et ordine sumendi corpus Christi. sed convenit vobis convenientibus iam. id est. Tertio ut arctius imprimeretur hoc sacramentum cordibus discipulorum.. tertio inquirit de causa culpae. ibi numquid domos. qui in necessitate. hoc non impedit aliquos esse ieiunos. qui hoc agit. Et secundum hoc hic dicit apostolus. Quia enim Dominus discipulis suis post coenam hoc sacramentum tradidit. intendunt iustitiam et pacem in rebus humanis constituere. Quamvis autem aqua secundum se non nutriat. quarto concludit eorum vituperationem. iam ad hoc advenistis. etc. Eccli. et comedebam de bonis meis solus. cum dicit et alius quidem. quod non nisi a ieiunis sumatur. scilicet ad passionem. sicut persecutionem tyrannorum ordinavit in gloriam martyrum. dominicam coenam manducare. nunc interibunt. nec potus.

Sed confortatio vel stupefactio. id est.. eadem sibi repetebant. ita quod remanebant esurientes. iam non est. 58 . scilicet ea quae consecrata sunt Domino in suos usus. contra id quod dicitur nehem. Iob XXXI. Et praeterea manifestum est quod panis consecratus in aliam substantiam converti potest. praesente conventu fidelium. Dicitur autem Prov. V. quae debetis in propriis domibus facere. etc. et Ier. quasi propriam vindicans. sed per solam immutationem sensuum hominis ab accidentibus panis et vini. Tamen propter necessitatem.. II. scilicet Domini. quae non possunt converti in corpus hominis. Exacerbavit Dominum peccator. Deinde. 11: numquid spelunca latronum facta est domus ista. diu sustentaretur homo propter panem aut stupefieret propter vinum. quoniam post consecrationem sub speciebus panis et vini nihil remanet. Unde et Dominus Io. id est panem et vinum consecratum. dicens convenientibus enim vobis in unum. ad manducandum coenam. 17: si comedi buccellam meam solus. Dicunt ergo quidam. quia in gravioribus delictis nullo modo sunt peccatores palpandi. Et potest hic sumi ecclesia tam pro congregatione fidelium. in hoc tamen facto non laudo. communibus usibus applicare. cum dicit aut ecclesiam Dei. In primitiva enim ecclesia fideles panem et vinum offerebant. pauperibus autem nihil dabant. quae provenit ex sola immutatione sensuum. quam pro domo sacra. saltem ironice laudavit eos. quibus iam consecratis. cum dicit quid dicam. III. vel etiam nutriatur de pane. et bibite mulsum. Unde et Lc. praesumptuose attentat. Et est advertendum quod supra dum de habitu mulierum loqueretur. et non comedit pupillus ex ea. quae est deputata sacris usibus. scilicet dives qui multa obtulit. Hic vero nec ironice vult eos laudare. ad litteram. ad manducandum et bibendum? ut propter hoc excusemini. Et ita sequitur quod alius. nihil scilicet sumens de consecratis. IV. non quasi communem. vos autem fecistis eam domum negotiationis. qui nihil obtulerant. cum tamen post consecrationem panis aut vini. 16 eiiciens ementes et vendentes de templo. quando scilicet aliquis aliam domum non inveniret. Consueverunt enim homines ex solo ciborum odore confortari. exprobrat factori eius. De hac ergo culpa apostolus eos hic reprehendit. Et Augustinus dicit in regula: in oratorio nemo aliquid faciat. nisi substantia corporis Christi et sanguinis. id est. In hoc enim pauperes erubescebant. aut per combustionem in cineres. Et hoc est quod dicitur et alius quidem esurit. cum dicit numquid domos. quarum prima est contemptus ecclesiae Dei. propter hoc quod nimium sumpsit de vino consecrato quod scilicet quasi proprium repoposcit. scilicet pauper qui nihil obtulit. id est. dicens: quid dicam vobis ex consideratione praedictorum? numquid laudo vos? et respondet: et si in aliis factis laudo vos. in loco sacro convivia celebrabant. Et primo excludit causam per quam poterant excusari. parvo tempore durat. ipsi te decipiunt. scilicet pauper. nisi ad quod factum est. ad hoc quod ex eis nutriatur. Et Is. et sic ipsi abundanter sumebant. 29 dicitur quod levi fecit Christo convivium magnum in domo sua. dixit domus mea domus orationis vocabitur. alius autem. 10: comedite pinguia. Et hanc ponit dicens aut ecclesiam Dei contemnitis? et ideo in ecclesia praesumitis coenam vestram ad manducandum. unusquisque autem vestrum sumit eam. 3 dicitur: quoniam laudatur peccator in desideriis animae suae. et bibebant usque ad ebrietatem. IX. 2: animam esurientem ne despexeris. Coena enim Domini est communis toti familiae. concludit eorum vituperationem. etc. quod hoc non fit per aliquam conversionem. et hoc est quod subdit unusquisque praesumit. Secundo. et iniquus benedicitur. alter autem ebrius est. sed quasi propriam. inquirit de causa huius culpae. divites. si in ecclesia convivia celebretis.. non contigit inter vos. VII. Hanc ergo excusationem excludit apostolus. in qua invocatum est nomen meum in oculis vestris? isti autem utrumque contemnebant. quod ipsi esuriebant in conspectu totius multitudinis. scilicet proprias. 5: domum tuam decet sanctitudo. et mittite partes eis. dicens numquid non habetis domos. et ex multo odore vini stupefieri et quasi inebriari. unde et nomen accepit. ebrius est. licite posset ecclesia uti ad manducandum. ex hoc quod per putrefactionem resolvitur in pulveres. etc. aut inebrietur. scilicet dives.Divites enim laute comedebant in ecclesia. Deinde. 5: qui despicit pauperem. qui multa obtulerant. qui superflue comedebat et bibebat. si vinum in magna quantitate sumeretur aut panis. dicens: laudo vos quod per omnia mei. quae remanent post consecrationem. Secundo ponit contemptum proximorum in hoc quod subditur et confunditis eos qui non habent. aliis laute comedentibus et bibentibus. asserit causam quae eos inexcusabiles reddit.. esurit. 12: popule meus. pauperibus nihil sumentibus. secundum illud Ps. qui beatum te dicunt. VIII. Unde et in Ps. Et Eccli. dum. quasi suam. Xcii. etc. vel ad alios huiusmodi licitos usus. quod de vino consecrato aliquis inebrietur. quae consecrabantur in sanguinem et corpus Christi. quae non est contemnenda. Secundum aliam vero expositionem arguuntur de alia culpa. dum sibi vult vindicare quod Deo obtulit. XVII. qui non habebat unde sibi praepararet. qui non praeparaverunt sibi. Non enim est licitum domum Dei. dominicam coenam manducare. Sed videtur hoc esse impossibile.

10: quae audivi a Domino exercituum Deo Israel. quia sic esset substantia panis absque propriis accidentibus. Sed hoc non potest esse. quod panis aut vinum consecratum possunt converti in aliud. etc. id est. hic agit de ipso sacramento. quae sensui latere non posset. redit substantia panis et vini.. cum substantia panis conversa sit in corpus Christi. quam quod cibus convertatur in substantiam nutriti. non ab aliquo puro homine. XXI. 13: quam sine fictione didici. neque per hominem. nisi forte intelligatur quod Deus in termino conversionis causaret ibi quamdam materiam quae sit subiectum huius conversionis. 26: hoc est enim corpus meum. Hebr. qui est ipse Paulus. quia iam desineret esse in caelo. VI. quia remanet ibi substantia panis aut vini cum substantia corporis Christi et sanguinis.. Deinde cum dicit quoniam Dominus Iesus. I. quarto institutio novi sacramenti. ad quam pertinet operatio rei: et ideo nutrit. secundo ponit doctrinam de dignitate huius sacramenti. in ipsum. quia nutrire est converti in substantiam nutriti.Unde nulla ratio est. tertio quod effectum sacramenti sine sacramento praebere potest. describit tempus institutionis huius sacramenti. Et praeterea si substantia panis redit. Primo quidem quod virtus et meritum eius operetur in sacramentis. etc. Non enim verum esset quod Dominus dicit matth. etc. Institutor autem sacramenti est ipse Christus. Aut redit speciebus non manentibus. sicut et panis nutriret. Gal. ego enim accepi a Domino. cuius est pati. sacramentum eucharistiae dominicam coenam vocans. 59 . est panis. Sed melius est ut dicatur quod sicut virtute consecrationis miraculose confertur speciebus panis et vini. VII. Et hac ratione species illae panis et vini possunt nutrire et inebriare. Et praeterea corpus Christi non incipit esse in hoc sacramento per loci mutationem. Primo commendat auctoritatem doctrinae ex parte auctoris. quia. secundo quod in nomine eius sanctificetur sacramentum. ut subsistant sine subiecto ad modum substantiae. Sed hoc videtur esse impossibile. etc. Et ideo alii dixerunt quod divina virtute ad hoc quod sacramentum non deprehendatur in huiusmodi conversionibus. si adesset. sed potius esset dicendum hic. nam tamdiu est ibi substantia corporis Christi.. vel in quodcumque aliud huiusmodi. Et ideo alii dixerunt quod remanet ibi forma substantialis panis. quod etiam est impossibile. scilicet panis. Deinde cum dicit qua nocte tradebatur. quod Christus in sacramentis habet excellentiae potestatem.. qui est auctor huius doctrinae. Tertio modum instituendi. est corpus meum. unde non potest esse quod remaneat substantia panis. Primo commendat auctoritatem doctrinae quam daturus est. Quidam ergo posuerunt. Unde et ipse dicit Io. sed magis ratione materiae. Dictum est enim supra cum de baptismo ageretur. cum ad nutriendum nihil aliud requiratur. Et primo agit de dignitate huius sacramenti. primo quidem quantum ad qualitatem temporis. dicens: dixi quod iam non est vobis dominicam coenam manducare. ita etiam eis miraculose confertur ex consequenti quod agant et patiantur quidquid agere aut pati posset substantia panis aut vini. Sed hoc repugnat verbis Scripturae. sed per Iesum Christum. ibi itaque quicumque manducaverit etc. II. qui est Christus.. quare negetur posse nutrire. Circa primum duo facit. ad quam quatuor pertinent. quia hoc demonstratum. Specialiter tamen congruebat ut hoc sacramentum ipse in sua persona institueret. ibi quoniam Dominus noster. tradens institutionem ipsius. commendat dignitatem huius sacramenti. Et primo ponit institutionem. caro mea est pro mundi vita. in quo corpus et sanguis eius communicatur. cum subdit quod et tradidi vobis. annuntiavi vobis. et sine invidia communico. ibi accepit panem. quod quidem congruum fuit. etc. |#5 Lectio 5 Postquam apostolus redarguit Corinthiorum inordinationes. cum dicit in qua nocte tradebatur. secundo tempus institutionis. aut hoc est manentibus accidentibus panis: et sic simul erit ibi substantia panis et substantia corporis Christi. Secundo commendat auctoritatem doctrinae ex parte ministri. 52: panis quem ego dabo vobis. XXVI. sicut si esset ibi substantia panis et vini. Alii vero dixerunt quod aer circumstans convertitur vel in substantiam nutriti. Unde relinquitur quod ibi incipiat esse per conversionem alterius. Caetera non mutantur a prima expositione. panis nutrire non posset. quamdiu species remanent. Unde si esset ibi forma substantialis. nisi e converso corpus Christi converteretur in panem. quas committebant conveniendo ad eucharistiae sacramentum sumendum. Sap. scilicet Christo. quod supra improbatum est. et sic nutrire. 3: quae cum initium accepisset enarrari per Dominum. non videtur quod possit substantia panis redire.. Is. in hoc loco. quod non competit nutrimento ratione formae. Circa primum duo facit. 1: Paulus apostolus non ab hominibus. secundo inducit fideles ad reverenter sumendum. sed hoc non posset fieri absque multa condensatione aeris. Unde dicit quoniam Dominus noster Iesus Christus. cuius est agere.

et ideo offertur corpus: et valet ad salutem animae. Primum quidem designatur. sed cibus coniungitur nutrito secundum substantiam. Cxxxviii. ibi et dixit. cui proportionatur baptismus. et ideo offertur sanguis. oportet primo considerare necessitatem institutionis huius sacramenti. Valet enim ad salutem corporis. ut dicit Augustinus super ioannem. sed solum secundum suam virtutem. Christus est secundum suam substantiam. secundo exponit. Offertur autem specialiter hoc sacramentum sub specie panis et vini. LVIII. Secundo quantum ad negotium quod in illo tempore gerebatur. 33: transi. Deinde cum dicit accepit panem. tertio ut cresceret meritum fidei. oportet sacramenta proportionari eis quae sunt necessaria ad vitam corporalem. et illuminati sunt oculi eius. et postea frangitur: hic autem dicitur quod prius fregit. cum dicit et gratias agens. et ideo in hoc sacramento seorsum offertur sanguis a corpore. Nam et corporalis refectio non perficitur sine potu et cibo. Primo quidem. per quam transivit ad patrem. primo considerandum est quid Christus fecerit. per quod duo significari possunt: primo quidem quod ipse voluntarie passionem accepit. Est autem sciendum quod sacramenta instituta sunt propter necessitatem vitae spiritualis. Per virtutem enim huius sacramenti anima illuminatur. secundum illud I Thess. Secundo ad vitam corporalem requiritur augmentum. super aquam refectionis educavit me. non est ipse Christus secundum suam substantiam. Primo agit de institutione sacramenti huius quantum ad corpus Christi. postea protulit verba consecrationis. etc. secundum quam prius consecratur corpus Christi. per quod aliquis perducitur ad quantitatem et virtutem perfectam: et huic proportionatur sacramentum confirmationis. Et quia corporalia sunt quaedam similitudines spiritualium. 60 . Traditur autem hoc sacramentum sub duplici specie propter tria. XXIX. et orna mensam. Primo quidem ne esset horribile fidelibus sumentibus hoc sacramentum. Secundo potest significari quod ipse accepit a patre potestatem perficiendi hoc sacramentum. Est enim memoriale dominicae passionis. ciba caeteros. Sed videtur hoc esse contrarium usui ecclesiae. 27: omnia tradita sunt mihi a patre meo. Tertio quia panis. et oleum ad unctionem. et quae in manu habes. cuius hoc sacramentum est memoriale. non profert ista verba quasi ex persona sua sed quasi ex persona Christi consecrantis. in quo spiritus sanctus datur ad robur. 27 dicitur quod ionathas intinxit virgam in favum mellis. quia scilicet quando tradebatur ad passionem. 11 dicitur: nox illuminatio mea in deliciis meis. cum sit spiritualis refectio. quo Christus regenerat ad salutem. Et ideo quidam dixerunt quod Christus consecravit prius verbis aliis. Tria autem facit. hospes. Unde dicitur eccli. Secundo propter eius significationem. Ult. Tertium tangit. per quod corpus hominis sustentatur. Unde in sacramento baptismi. per quam sanguis Christi fuit separatus a corpore. Tertio propter huius sacramenti effectum salutarem. cum dicit accepit panem. Nam panis confirmat cor hominis. quia. In quo datur nobis exemplum gratias agendi de omnibus quae nobis divinitus dantur. secundo quantum ad eius sanguinem. vinum vero laetificat. nam et corporalis refectio non perficitur sine cibo et potu.. per quem regeneratur aliquis in vitam spiritualem. etc. Est autem notandum quod generans non coniungitur genito secundum substantiam sed solum secundum virtutem. significant ecclesiae unitatem. 4 ss. quia pane et vino communius utuntur homines ad suam refectionem.Fuit enim in nocte. et sanguinem biberent. ibi similiter et calicem. LIII. Est autem haec eucharistia specialiter sacramentum unitatis et charitatis. et omnes eumdem potum spiritualem biberunt. Et ideo assumuntur in sacramento haec. Secundo propter virtutem huius sacramenti. His autem visis circa litterae expositionem. secundo ne hoc ipsum esset derisibile infidelibus. quod est memoriale passionis. secundum illud Ps. hoc sacramentum.. secundum illud matth. propter quod et in Ps. instituit. et vinum ex multis uvis. 7: frange esurienti panem tuum. ibi quotiescumque enim. qui ex multis granis fit. IX. 3 s.. Secundum tangit. et postea protulit verba quibus nos consecramus. ostendit modum institutionis. et convertit manum suam ad os suum. si in propria specie carnem hominis ederent. debet habere spiritualem cibum et spiritualem potum. et similiter vita spiritualis per sacramentum eucharistiae reficitur. Nam anima in sanguine est. 2: in loco pascuae ibi me collocavit. In qua primo invenitur generatio. XIV. etc.. XXII. cum dicit fregit. sicut aqua ad ablutionem in baptismo. 7: oblatus est. ut dicitur Gen. quod est spirituale alimentum.. Primo quidem propter eius perfectionem. secundo quid dixerit. dum consecrat. Circa primum duo facit. Tertio ad vitam corporalem requiritur alimentum. Sed hoc non potest esse. Et primo ponit ea quae fecit et dixit Christus instituendo hoc sacramentum. quae constituitur ex multis fidelibus. etc. Continetur autem sub alia specie propter tria. XI.: in omnibus gratias agite. Cap. Sed in sacramento eucharistiae. Unde et supra X. quia ipse voluit. secundum illud Is. quia sacerdos. Dictum est quod omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt. Is. quae consistit in hoc quod creduntur ea quae non videntur. Circa primum ante expositionem litterae. Unde I Reg.

56: caro mea vere est cibus. et benedixit. et ideo in forma aliorum sacramentorum fit mentio de usu sacramenti. Sed hoc est haereticum. et ideo eius actio non se extendit. convertitur in aliam substantiam particularem. hoc est signum et figura corporis mei. apostolus non curavit hic de benedictione facere mentionem. VI. Unde non potest huic fractioni substare. Et quia materia est individuationis principium. Usum quidem sacramenti iniunxit.Unde manifestum est quod eisdem verbis quibus nos consecramus. Sed hoc non potest esse. Deinde cum dicit et dixit. et gratias agens fregerit. sic exponentes quod hic dicitur hoc est corpus meum. Domine. subdens hoc est corpus meum. nisi corpus Christi. sed solum illa quae continent veritatem et continentiam sacramenti. Unde alii dixerunt quod est ibi solum corpus Christi. in qua continetur ipse Christus. Hic autem. Et ideo cum Matth. aut in unctione olei seu chrismatis. transmutata substantia. et ideo tota substantia panis. substantia panis non remanente. 54: nisi manducaveritis carnem filii hominis. cum corpus Christi glorificatum sit. fit transmutatio interdum circa accidentia. 20: Angelorum esca nutrivisti populum tuum. non sunt de substantia formae. Quasi diceret: non ex potestate vel merito humano competit vobis usus huius sacramenti. nisi ad immutandum aliquid secundum formam vel substantialem vel accidentalem. manent accidentia sine subiecto. tertio docuit mysterium. Sed hoc sacramentum perficitur in ipsa consecratione materiae. quia. et sanguis meus vere est potus. virtute divina. id est. vel in praeiacentem materiam resolvitur. cum expresse Dominus dicat. figura Christi. quod quidam dixerunt corpus Christi non esse in hoc sacramento secundum veritatem. sicut in subiecto. quae est substantia causata ad hoc quod corpus Christi et sanguis sumatur in specie aliena rationibus supradictis. dubium potest esse de fractionibus hostiae consecratae. ostendit quid Christus dixerit instituendo hoc sacramentum. gratias agens fregit et dixit. sed concomitanter. quae sit gratiae sanctificantis susceptiva. tertio utrum haec sit conveniens forma huius sacramenti. secundo de veritate huius locutionis. qui est finis totius gratiae sanctificantis. vel confirmo te chrismate salutis. id est. Unde alii dixerunt quod est ibi vere corpus Christi. 26 dicatur quod Iesus accepit panem. Et ideo dicendum est quod hoc quod hic dicitur et dixit. Actio enim naturae praesupponit materiam. est auctor materiae et formae. in quibus. Primo quidem de re significata per haec verba. manente subiecto. Io. Oportet igitur dicere. Io. quia alia sacramenta perficiuntur non quidem in consecratione materiae. quod non sit ibi secundum veritatem. ut saturemur? sciendum est tamen quod haec verba non sunt de forma consecrationis. et per consequens infrangibile. quasi Christus acceperit panem. Et quia ordine quodam accidentia referuntur ad substantiam. quae consequenter ponit. quod est impossibile. Sed Deus qui facit hanc conversionem. Unde nihil sensu percipitur in hoc sacramento. Secundo quia etiam per hanc positionem tollitur hoc quod substantia panis convertatur in corpus Christi. 7: quid habes quod non accepisti? et determinat speciem usus. Et ideo verba quae pertinent ad usum sacramenti. Si autem sub illis dimensionibus nulla substantia remaneat. et sic cum corpus Christi non incipiat esse in hoc sacramento per conversionem alterius in ipsum. Considerandum tamen quod haec conversio differt ab omnibus conversionibus quae sunt in natura. intelligens nihil aliud esse illam benedictionem. sed solum sicut in signo. In verbis autem primo quidem iniunxit sacramenti usum. quod est impossibile. propter quod dicitur ista conversio substantialis seu transubstantiatio. Circa quae verba tria oportet considerare. Iob XXXI. 4 dictum est: petra autem erat Christus. XXVI. et alia accidentia remanent in ipsis dimensionibus. secundo expressit sacramenti veritatem. Supra IV. ut supra ostensum est. Contingit igitur in hac conversione contrarium eius quod accidit in conversionibus naturalibus. Unde omnis conversio naturalis dicitur esse formalis. sed nec etiam aliud potest fingi quod subsistat. sed in usu materiae consecratae. ideo dimensiones sine subiecto remanent. dicens accipite. sicut et supra X. sicut in ablutione aquae. ut supra dictum est. Sap. quod corpus Christi vere sit in hoc sacramento per conversionem panis in ipsum. ac fregit. quod est substantia particularis. quod dum accepit per se panem. Circa primum considerandum est. cum dicit et manducate. et postea dixerit verba quae sequuntur. Et hoc ideo. 61 . et Christus consecravit. quia sacramentum veritatis non decet aliqua fictio. relinquitur quod incipiat ibi esse per motum localem. etc. materia non remanente. quod scilicet sit ibi corpus Christi. totum hoc individuum signatum. sicut cum dicitur: ego te baptizo. quae sicut causa prima sustentat ea sine causa materiali. Est enim haec differentia inter haec et alia sacramenta. quae annihilatur. potest converti in totam substantiam corporis Christi. sicut Augustinus dicit in libro LXXXIII quaest. quia in materiis aliorum sacramentorum non est aliqua natura rationalis. non est sumendum consequenter. sed ex eminenti Dei beneficio. quam hoc quod Dominus dixit hoc est corpus meum. sed simul cum substantia panis. 31: si non dixerunt viri tabernaculi mei: quis det de carnibus eius..: Deus non est auctor tendendi in non esse. VI. XVI.

Quantum autem ad naturam substantiae pertinet. quod sacerdos haec verba materialiter et recitative profert ex persona Christi. Sed hoc non potest stare. sed solum ratione substantiae. sicut prius fuerant in hoc sacramento. contentum sub his accidentibus. Corpus autem Christi non attingitur ab huiusmodi fractione. et ideo ex parte subiecti in hac locutione non ponitur nomen. non potest esse in hoc sacramento sine subiecto. licet dimensiones eius sunt ibi ex consequenti. et demonstrat id quod erit in fine locutionis. XXI. per quam corpus eius fuit vulneribus fractum. et fit sacramentum. Unde restat dicendum. quia cum sacramenta efficiant quod figurant. quidam autem expectant finalem resurrectionem in fine mundi. facit demonstrationem ad intellectum. quam quod corpus Christi esset ibi: sicut sub signo. Tertio diversas partes ecclesiae. nihil faciet circa eam. ut ex hoc locutio falsa reddatur. quod tamen fit corpus Christi per consecrationem. quod per haec verba nihil efficeretur. Tunc enim completur significatio huius locutionis. Secundo considerandum est de veritate huius locutionis. quia totum remanet sub qualibet parte dimensionum divisarum. Idem est ergo. Sed hoc etiam esse non potest. Nam ante consecrationem id quod erat contentum sub his accidentibus non erat corpus Christi. Quod quidem hoc modo considerari potest. Et ideo aliter dicendum est. primo quidem passionem Christi. Sed nec hoc videtur convenienter dici. Secundo distributionem donorum Christi ex ipso progredientium. sed ponitur pronomen. hoc. 62 . Conversio enim panis in corpus Christi fit in termino prolationis horum verborum. quidam adhuc in hoc mundo peregrinantur. ut ly hoc. Et hoc est quod fit per verba consecrationis. Primo quidem. et ideo sequitur quod in principio locutionis quando dicitur quod non sit ibi corpus Christi. Commune autem in hac conversione non est aliqua substantia. nisi quod significant. et hoc significat divisio hostiae in tres partes. quia cum fractio sit in genere passionis. quidam vivunt in gloria cum Christo. scilicet corpus Christi. referendo ea ad praesentem materiam. quae quidem remanent. id est. designat corpus meum. a quo virtutem sumpserunt. sed sola substantia panis. quod est falsum. quia secundum hoc sensus esset corpus meum est corpus meum. Nam eorum qui sunt membra Christi. cum hoc ante verba consecrationis fuerit verum. Unde necesse est dicere. et postea manent. Profert autem ea sacerdos ex persona Christi. quod formae sacramentorum non solum sunt significativae. 17: foderunt manus meas et pedes meos. Formae enim sacramentorum significando efficiunt. designet id quod est in principio locutionis. quod significat substantiam sine determinata specie. Et ideo alii dicunt quod ly hoc. ad ostendendum quod eamdem efficaciam nunc habent. id est hic panis. Ideo alii dicunt quod sensus huius est hoc est corpus meum. Nam dimensiones panis remanent. secundum illud infra XII. tota est sub qualibet parte dimensionum. inquantum non separantur a substantia ipsius. Non enim virtus his verbis collata evanescit. quod non fit per haec verba. Secundo. et quantum ad animam et quantum ad corpus. neque temporis diversitate.Sensibilia enim per se sunt qualitates. sed etiam factivae: significando enim efficiunt. Dixerunt ergo quidam. Non autem fit conversio ratione dimensionum. Est ergo sensus hoc. secundum quod obiectio procedebat. Videtur enim haec locutio esse falsa hoc est corpus meum. Significat autem hostiae consecratae divisio. sicut nec qualitas. ut dictum est. quod significat certam speciem substantiae. Tertio autem oportet considerare quomodo est haec conveniens forma huius sacramenti. unde nihil ibi frangitur. ac si diceret substantia panis est corpus meum. quae habet debilius esse quam qualitas. et ideo demonstratio huius pronominis non refertur ad praesentem materiam. quod manifeste falsum est. quia eadem difficultas remanet de prima prolatione qua Christus ea protulit. haec verba nihil efficiunt. quae demonstratur per hoc pronomen hoc. In omni autem factione oportet subiici aliquid commune tamquam principium. Nam corpus Christi est in hoc sacramento ex conversione substantiae panis in ipsum. quod supra improbatum est. quia ex hoc sequeretur. Dicit enim Augustinus super ioannem: accedit verbum ad elementum. sed accidentia quae et prius fuerunt. non autem ratione suarum dimensionum. Unde sicut ante consecrationem tota veritas substantiae et natura panis erat sub qualibet parte dimensionum: ita post consecrationem totum corpus Christi est sub qualibet parte panis divisi. quod verba ista formaliter accipiantur. cum dicitur hoc est corpus meum. secundum illud Ps. quod fractio illa fundatur sicut in subiecto in dimensionibus panis et vini remanentibus. Secundo. sicut quando Christus ea protulit. Unde et corpus Christi est ibi ratione suae substantiae. Et ideo alii dixerunt quod est quaedam ibi vero fractio sine subiecto. neque ministrorum varietate. quia si haec locutio non applicetur ad praesentem materiam. Sed nec hoc dici potest. est corpus meum. quando est demonstrativum substantiae. 4: divisiones gratiarum sunt.

Sanguis autem est ibi ex reali concomitantia. proponens hostiam non consecratam populo adorandam. Per hoc enim significatur id quod est finis. Nam sub speciebus panis ex VI consecrationis est corpus Christi. licet nullo modo substantia panis in divinitatem convertatur. illud scilicet in quod terminatur conversio panis et vini. 4: memoriam fecit mirabilium suorum misericors et miserator Dominus. Alioquin sacerdos peccaret statim. Nam Christus corpus suum tradidit inter coenam. 12 dicitur. tangit mysterium huius sacramenti. Utrumque enim est de perfectione huius sacramenti. sed per hoc quod transubstantiatur secundum esse in corpus Christi. Et in Ps. sed in consecratione ipsius. 19 dicitur: recordare paupertatis meae. Sed si prius consecratur in hoc sacramento corpus Christi. videtur sequi quod ante consecrationem sanguinis. Unde et Thren. quod ante consecrationem sanguinis est in hoc sacramento corpus Christi. etiam antequam proferantur verba consecrationis sanguinis. Uno modo ex VI consecrationis. Cx. Ordo autem attenditur quantum ad duo. Secundo.. Tunc autem habent plenam significationem. et sic sub specie panis est corpus Christi. Unde et Lc. Unde Matth. non consequuntur suum effectum usque ad finem prolationis verborum. pro quo vobis me tradidi in morte. Et. Consecratio autem non fit per hoc. hic ponit institutionem eius quantum ad sanguinis consecrationem. 6: corpus meum dedi percutientibus. quae facta est adhuc legalibus observantiis statum habentibus. fuisset corpus Christi ab aliquo apostolorum consecratum. subiungitur hoc facite in meam commemorationem. ubi subdit postquam coenavit. fuisset hoc sacramentum ab aliquo apostolorum perfectum. sub panis specie fuisset solum corpus Christi exsangue.. quia induceret populum ad idololatriam. secundum illud Is. qui praecesserant. hoc recolendo scilicet tam magnum beneficium. Est enim sacramentum repraesentativum divinae passionis. quod materia consecrata solum suscipiat aliquam virtutem spiritualem. Cuius ratio est. Si vero tempore passionis quando sanguis Christi erat ex corpore effusus. cum dicit hic calix. 63 . etc. Nam significatio verborum quibus consecratur corpus Christi. tum propter repraesentationem passionis. ita quod sub utraque specie est totus Christus. Sciendum est enim quod in hoc sacramento dupliciter aliquid est. |#6 Lectio 6 Postquam apostolus posuit institutionem huius sacramenti quantum ad consecrationem corporis. sicut etiam dictum est. ita scilicet quod prima forma consecrationis corporis non consequitur suum effectum. sicut divinitas verbi est in hoc sacramento propter indissolubilem unionem ipsius ad corpus Christi. et ideo nullo alio verbo utendum fuit. non consistit in usu materiae.Nam hoc sacramentum. ut dictum est. Et ut ostendat rationem frequentandi hoc mysterium. ideo non possunt habere effectum ante terminum prolationis. Et similiter est ibi anima. nisi verbo substantivo. quod per proprium sanguinem introivit semel in sancta. etc. attenditur ordo per comparationem ad cibos materiales. absinthii et fellis. 20 dicitur similiter et calicem postquam coenavit. Et quia verba sacramentalia significando efficiunt. III. tum propter efficientiam salutis animae et corporis. antequam perficiatur forma consecrationis sanguinis. quod duae formae se expectant in efficiendo. XXII. eadem ratione. Deinde cum dicit quod pro vobis tradetur. et postea sanguis. corpus Christi in hoc sacramento sit exsangue: quod quidam inconveniens reputantes dixerunt. secundo verba. quod verba quae proferuntur in consecratione corporis. sicut per formam consecrationis significatur. Alio modo est aliquid in hoc sacramento ex reali concomitantia. inter quas praecipua erat coena agni paschalis. non completur nisi in termino prolationis eorum. Et primo ponit ordinem institutionis. aeterna redemptione inventa. etc. in quod substantia panis convertitur. Unde Hebr. Sed hoc non est simile. Est ergo dicendum. 2: tradidit semetipsum pro nobis. nisi iam esset corpus Christi. Primo ad concomitantiam utriusque speciei. L. sub speciebus autem vini fuisset solus sanguis Christi. V. post verba consecrationis. sub specie vini est sanguis Christi ex VI consecrationis. dicens. per quam est effusus et per quam sunt terminata omnia legalia. Sed sanguinem dedit expresse post coenam. ut supra dictum est. Et idem dicendum est de sanguine. corpus autem ex reali concomitantia. tum propter perfectionem refectionis. IX. quia corpus Christi repraesentat mysterium incarnationis. quod coenantibus illis accepit Iesus panem. et Eph. per quam corpus suum tradidit in mortem pro nobis. quae coniuncta est realiter ipsi corpori. non fuisset ibi anima quae tunc realiter erat a corpore separata.. non sine sanguine. escam dedit timentibus se. ut dicatur hoc est corpus meum. quia tunc realiter sanguis Christi non est ab eius corpore separatus. Si vero in triduo mortis Christi. et ideo necesse est quod etiam tunc habeant suum effectum. XXVI. 26 dicitur. Sed sanguis Christi in sacramento directe repraesentat passionem. quod significando efficitur. quod videtur signanter addidisse. cum dicit similiter et calicem.

Sed hoc non videtur convenienter dici. mysterium fidei. quasi dicat: contentum in hoc calice. qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Uno modo promittendo bona temporalia et a malis temporalibus liberando: et hoc vocatur vetus testamentum. 64 . nisi quod ibi additur: qui pro vobis effundetur. XXVI. Est autem advertendum quod eadem verba quae hic apostolus ponit. Ecclesiasticae hierarchiae: perfectivas invocationes non est fas in Scripturis exponere. ut saepe dictum est. quam in consecratione panis. quod pertinet ad vetus testamentum. etc. propter infideles. quod quidem confirmatum est per sanguinem mortis Christi. quia. 8 legitur. Quantum ergo ad primum. Unde considerandum est.. Nam totum illud quod sequitur est quaedam determinatio praedicati. quae sunt scripta in canone sufficere ad consecrationem. ut educerem eos de terra Aegypti. Deus autem primo quidem dispositionem fecerat de aeterna haereditate percipienda. Et ideo Dominus de hoc dicit hic calix novum testamentum est in meo sanguine. quod ratione suae humiditatis indiget aliis terminis contineri. formae sacramentorum significando efficiunt. non autem residuum quod sequitur: novi et aeterni testamenti. et ero eis in Deum. Unde Dionysius dicit in ultimo cap. Unde et ad eiusdem locutionis sententiam seu significationem pertinet. ibi hoc facite. Et in hoc calice sacramentum taliter continetur. XXXI. XXIV. sed hoc erit pactum: dabo legem meam in visceribus eorum. vocavit fratres suos.. Unde et Ex. habentur Lc. quasi dicat: per id quod in calice continetur commemoratur novum testamentum per Christi sanguinem confirmatum. quod postquam inierunt enim foedus Laban et Iacob. qui ratione suae siccitatis. Dicunt ergo quidam. 17. ita novum testamentum seu pactum confirmatum est in sanguine Christi. qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. quia in consecratione corporis sufficit quod dicitur hoc est corpus meum. quam necesse est secundum leges certo numero testium confirmare. Eadem verba ponuntur in Mc. quod testamentum dupliciter sumitur in Scripturis. Est autem considerandum quod apud antiquos erat consuetudo ut alicuius victimae sanguinem funderent ad confirmationem pacti. dicens hic calix. non autem secundum quod ordinantur ad consecrationem sacramentorum. Et primo demonstrat veritatem huius sacramenti. propriis terminis continetur. immolatis victimis in monte. quas in occulto habebant in primitiva ecclesia. quem ego bibiturus sum? et Matth. quod quaecumque formae horum verborum proferantur. Nec obstat ratio quam inducunt. Lucas enim discipulus fuit Pauli et eum in conscriptione evangelii est secutus. neque mysticum ipsarum ante factas in ipsis ex Deo virtutes ex occulto in communi adducere. Sed circa ista verba quibus ecclesia utitur in consecratione sanguinis. XIV. Est ergo sensus hic calix. et ait: hic est sanguis foederis. contentum in hoc calice. ita et passio. 54 legitur. Alio modo promittendo bona spiritualia et a malis oppositis liberando: et hoc vocatur testamentum novum. Unde Gen. ut scilicet ponatur continens pro contento. quidam opinantur quod non omnia sint de necessitate formae sed solum quod dicitur hic est calix sanguinis mei. etc. 28 dicitur hic est enim sanguis meus novi testamenti. Evangelistae enim verba Domini recitare intenderunt quantum pertinet ad rationem historiae. Et quia. expresse promittens haereditatem aeternam. 20. vel haec mea passio.Deinde ponit verba. quibus ecclesia utitur ex traditione apostolorum structa. Alio modo testamentum accipitur magis stricte pro dispositione haereditatis percipiendae. ut apostolus dicit Hebr. est novum testamentum in meo sanguine. 39: transeat a me calix iste. sed postmodum fecit novum testamentum. testamentum in mortuis confirmatum est. etc. non secundum pactum quod pepigi cum patribus vestris. Probabilius autem dici videtur quod illis solis verbis perficitur consecratio. XXXI. Quod quidem dupliciter sumi potest. 24. Uno modo metonymice. alioquin nondum valet. qui per passionem est effusus. Unde Matth. dicit hic calix. Sed Matth. ut sit sensus: sicut calix inebriat et perturbat. vel pactum. secundo iniungit usum. IX. totum pertinet ad vim effectivam formae. quod Deus dupliciter pactum iniit cum humano genere. quod convenientius ponitur in consecratione vini. Non autem testamentum sic acceptum confirmatur nisi per mortem. Sicut ergo vetus testamentum seu pactum confirmatum est sanguine figurali taurorum. dum vivit qui testatus est.. sed sub figura temporalium bonorum. quia sanguis seorsum consecratus. id est. XXVI. per quam eius sanguis separatus est a corpore. quod quidem testibus confirmatur. Unde dicitur Ier. XX. 31: feriam domui Israel et domui Iuda foedus novum. Uno modo communiter pro quolibet pacto. quod pepigit Dominus vobiscum. Alio modo potest accipi metaphorice. XXII. et sic considerandum est. quod Moyses sumptum sanguinem respersit in populum. specialiter repraesentat passionem Christi. 22 dicit: potestis bibere calicem.

in quibus habet effectum passio Christi. I. Et Is. XIX. donec veniat. dicens hoc facite. IX. Sed hoc non competit. quod non potest nisi modicum aquae in seipsum convertere. donec omnia fiant. Cap. quod notatur signanter. pro quibus offertur. Nihil enim post consecrationem est sanguini Christi miscendum quia talis permixtio non posset esse sine qualicumque corruptione vini consecrati. dicit: novi et aeterni testamenti. Et ideo si sacerdos ante consecrationem vini advertat quod aqua non fuerit apposita calici. Probabile enim est quod Christus in coena vinum mixtum discipulis dederit. quia scilicet fides passionis Christi erat occulta in omnibus sacrificiis veteris testamenti. quod aqua convertitur in vinum et sic totum convertitur in sanguinem Christi. in quam per passionem Christi introducitur.. scilicet in memoriam meae passionis. id est occultum fidei. Est autem notandum quod in calice principaliter quidem debet poni vinum. Valet etiam per modum sacrificii multis non sumentibus. secundum illud Hebr. XVII. ab omnibus vinum bibitur aqua mixtum. secundo adhibet salutare remedium. in qua. in meam commemorationem. et. II.. id est. 65 . usque ad ultimum eius adventum. 5 sapientia dicit: bibite vinum quod miscui vobis. quae attenditur. cum in canone Scripturae non inveniatur. et tabescet in me anima mea. Et hoc. etc. etc. 24: iustificati gratis per gratiam ipsius. Unde Hebr. Dicit autem signanter pro vobis et pro multis. 20 dicit propheta: memoria memor ero. 15 dicitur: ideo novi testamenti mediator est.: ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi. quam facit per fidem. dicit: mysterium. iniungit usum huius sacramenti. quando non differt ab alio vino. rationibus supradictis. III. Propter quod mos est modicum de aqua apponere et praecipue si sit vinum debile. sicut veritas in signo. |#7 Lectio 7 Postquam apostolus ostendit dignitatem huius sacramenti hic excitat fideles ad sumendum illud reverenter: et primo ponit periculum quod imminet indigne sumentibus. 32: non praeteribit generatio haec. in quo datur intelligi. Hoc autem ecclesia habet ex traditione apostolorum. III. Effusus est siquidem sanguis in remissionem peccatorum. secundum illud I Io. Et quantum ad hoc. Novi autem. 2: ipse est propitiatio pro peccatis nostris. respectu nostrae culpae quam Christi passio abolet. ita aqua in aquam. virtus eius consideratur per comparationem ad vitam iustitiae. non servans ritum ecclesiae. quia hoc sacramentum valet in remissionem peccatorum sumentibus per modum sacramenti. bibetis. quibus dixerat accipite. cum dicitur pro vobis. Deinde cum dicit quotiescumque. sed etiam pro totius mundi. ut temperetur fortitudo vini.. quantum ad hoc. propter idem numero corpus significatum et contentum. quia est dispositio de haereditate aeterna. per redemptionem quae est in Christo Iesu. secundum illud Apoc. licet peccet qui sic consecrat. mortem Domini annuntiabitis. secundum illud Rom. non solum pro multis. 15: aquae. ut legitur Io. Et participatio sanguinis Christi a fidelibus pertinet ad usum sacramenti. et circuntegitur accidentibus vini. Si vero post consecrationem advertat. repromissionem accipiant. quia temporalia promittebat. facta conversione vini in sanguinem. Dicit autem hunc.Et ideo in consecratione sanguinis oportuit exprimere Christi passionis virtutem. Et calicem. propter species remanentes. primo quidem. populi sunt et gentes. Et ideo dicendum est. 34.. quantum ad efficaciam dicitur esse effusus pro multis. exponit verba Domini quae dixerat: hoc facite in meam commemorationem. quia aqua admiscetur vino ante consecrationem. scilicet ecclesiae. secundum illud Matth. Tertio. virtus eius attenditur quantum ad vitam gloriae. sicut vinum convertitur in sanguinem. 5: lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo. aqua remanet in sua substantia. quotiescumque sumitis. Sed potest vinum consecrari absque aqua. dicens quotiescumque enim manducabitis panem hunc. Unde et thr. quod significatur cum dicitur: et pro multis. scilicet hunc. debet apponere. repraesentando scilicet eam per hoc sacramentum. 19: habentes fiduciam in introitum sanctorum in sanguine Christi. quem proposuit propitiationem per fidem in sanguine ipsius. Et dicit panem. etc. sed debet perficere sacramentum. ad differentiam veteris. Et ideo alii dicunt quod. secundum illud apoc. ut morte intercedente. Secundo. quia in illa aqua figuratur ablutio quae est per baptismum. sed permiscetur. non pro nostris autem tantum. XXI. Et Lc. quod pertinet ad crimen sacrilegii. Unde non seorsum manet. Debet autem apponi et aqua. Ult. IX. non debet apponere. Et quantum ad hoc. Aeterni siquidem. dicit qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. X. sed etiam pro omnibus. Lxiii. 7: miserationum Domini recordabor. etc. qui vocati sunt aeternae haereditatis. propter consuetudinem terrae illius. Sed hoc non competit. Unde et Prov. Sed quia quidam se reddunt indignos ad recipiendum talem effectum. Nihilominus tamen aqua vino mixta significat populum christianum Christo per passionem coniunctum. Deinde cum dicit hoc facite. Dicunt autem quidam quod cum de latere Christi pendentis in cruce fluxerit sanguis et aqua. quod hic ritus ecclesiae non cessabit usque ad finem mundi. qui non est de necessitate huius sacramenti. ibi probet autem.

Magis autem peccat qui ex odio aut invidia vel ex quacumque malitia peccat. eucharistia est sacramentum charitatis et ecclesiasticae unitatis. Et iterum. quamdiu est in voluntate peccandi. Sed dicendum quod peccatum aliquod habet gravitatem dupliciter. hortor prius publica poenitentia satisfacere. et secundum hoc gravius est peccatum quod contra divinitatem committitur. quicumque manducaverit hunc panem. Hebr. XII. cum proposito confitendi et satisfaciendi. 29: quanto magis putatis deteriora mereri supplicia eum. 12: non est opus valentibus medicus. quod bibitur. et sanguinem testamenti pollutum duxerit? secundo exponitur per similitudinem. Sed secundum hoc videtur gravissimum esse peccatum eorum qui indigne sumunt corpus Christi. Et. si accedat ad hoc sacramentum. puta infidelitas. qui est spiritualis refectio. Intelligitur aliquis maculam peccati habere. et mortis Domini poenas dabit. 12: vos polluistis nomen meum in eo quod dicitis: mensa Domini contaminata est. quae tollit voluntatem peccandi. quod qui dixerit verbum contra filium hominis remittetur ei: qui autem dixerit contra spiritum sanctum. quam sub specie sacramenti. gravius est peccatum quod committitur contra humanitatem in propria specie. Regulariter autem debet confessio praecedere cum aliqua satisfactione. Quod quidem in Glossa tripliciter exponitur. vel biberit calicem indigne. Uno modo ex ipsa specie peccati. devoravit eos. quod omnino infidelibus denegatur. quae scilicet est cum contemptu huius sacramenti. ex quo hoc quod sacramentaliter manducatur. quantum ad remissionem culpae et poenae aeternae. ut Dionysius dicit III cap. quam quod committitur contra humanitatem Christi. ut dicit Augustinus super ioannem. I. Et de tali indevotione loquitur Glossa. 32 dicit. reus erit corporis et sanguinis Domini. hoc est. Unde in libro de Eccl. prout dicitur Malach. secundum illud Hebr. X. VI. Sed hoc de illo dico quem capitalia peccata et mortalia non gravant. Ecclesiasticae hierarchiae. 1 s. sed male habentibus. ut sit sensus reus erit corporis et sanguinis Domini. puta quando aliquis copiam confessionis habere non potest. secundum Glossam contingit tripliciter. et confidens de Domino mundus accedat ad eucharistiam intrepidus et securus. distracta mente ad saecularia negotia. quam non habet. Dicitur quod Nadab et Abiu. qui est spiritualis medicus. quam vinum de vite. dum significat se habere charitatem. qui nondum vivunt per gratiam: competit eis tamen baptismus. et ex hoc eius culpa aggravatur. Nascitur autem aliquis ad hoc ut vivat. per confessionem autem et satisfactionem quantum ad totalem remissionem poenae et reconciliationem ad membra ecclesiae. non remittetur ei. sed non nutritur nisi iam vivus. Et ideo in necessitate quidem. sufficit contritio ad sumptionem huius sacramenti. prout in hoc sacramento continetur. sit reus corporis et sanguinis Domini. sicut baptismus est spiritualis nativitas. Alio modo gravitas peccati attenditur ex parte peccantis. In quibus verbis. quam qui peccat ex infirmitate. Quia tamen peccator quandoque habet fidem huius sacramenti. Namque. qui de se dicit matth. qui filium Dei conculcaverit. 23: non accedat ad altare qui maculam habet. ac si Christum occiderit. Per contritionem quidem. accedit ad hoc sacramentum habitualiter retinens debitam reverentiam ad ipsum. et ita sacerdotis iudicio reconciliatum communioni sociari. quae tamen tollitur per poenitentiam. falsitatem committit. Secundo considerandum est. est sanguis Christi. Secundo ex hoc quod aliquis non devota mente accedit ad eucharistiam. considerandum est qualiter aliquis indigne manducat et bibit: quod quidem. blasphemia vel aliquid huiusmodi. et talis indevotio licet impediat fructum huius sacramenti. primo. Dicitur enim Levit. accedit ad eucharistiam. et sit separatus merito ab ecclesiae unitate. quod eis praeceptum non erat: egressusque ignis a Domino. Et ideo hoc sacramentum non competit peccatoribus. et ostentui habentes. est corpus Christi et. Unde et ipse Dominus Matth. Unde Lev. sicut peccaverunt illi qui Christum crucifixerunt. quanto maior est contra quem peccatur. quam a Christo traditum est: puta si offerat in hoc sacramento alium panem quam triticeum. sicut 66 . si non vult ad condemnationem eucharistiam percipere. Sed dicendum quod hoc sacramentum est spirituale nutrimentum. 6: rursum crucifigentes sibimetipsis filium Dei. sicut hic apostolus loquitur. XXI. vel alium liquorem. X. obtulerunt coram Domino ignem alienum. quia scilicet aliquis aliter celebrat sacramentum eucharistiae. punietur.Dicit ergo primo itaque. Quaedam vero indevotio est peccatum mortale. filii Aaron. quod indigne sumit. praeterea. Cum igitur peccator careat charitate. Uno modo materialiter: incurrit enim reatum ex peccato commisso circa corpus et sanguinem Domini. quomodo ille qui indigne sumit hoc sacramentum. et quod supponitur contemptibile. quem mortalia crimina post baptismum commissa premunt. licitum est ei hoc sacramentum inspicere. Quae quidem indevotio quandoque est veniale: puta cum aliquis. Primo quidem quantum ad celebrationem huius sacramenti. Nam in hoc sacramento sumitur Christus. Sed videtur quod peccatores non indigne accedant ad hoc sacramentum. Dogmatibus dicitur: communicaturus satisfaciat lacrymis et orationibus. non tamen facit reum corporis et sanguinis Domini. quae sumitur ex obiecto. Tanto est enim eius culpa gravior. IX. Tertio modo dicitur aliquis indignus ex eo quod cum voluntate peccandi mortaliter.

in quocumque loco existant.. vel aliquod peccatum praeteritum. alliciuntur quidam ad hoc quod frequenter hoc sacramentum assumant. ibi quod si nosmetipsos. qui scilicet ita hoc sacramentum percipiunt. quod quam statim hoc sacramentum tangitur a labiis peccatoris. Non ergo per hoc intelligitur quod peccatum indigne sumentium hoc sacramentum.interdum peccant illi qui indigne sumunt hoc sacramentum. Sed contra videtur esse quod dicitur Io. sicut dicitur Io. iudicium sibi manducat et bibit. Secundum enim praedictam opinionem nullus indignus manducaret vel biberet. V. quod rem sacramenti. Circa primum considerandum est. Dei. quae plurimum consequuntur homines. Deinde cum dicit ideo inter vos. quem effectum in se habeat frequens susceptio huius sacramenti. Ex hoc igitur quod spiritualiter sumentes hoc sacramentum acquirunt vitam. Ita enim bonum male sumptum nocet. talis enim non habet habitum utendi hoc sacramento. quod. nec laudo nec vitupero. quod duplex est modus manducandi hoc sacramentum. quod quidem contingit tripliciter. quam quod rarius. secundo assignat causam illius signi. talis enim habet habitum utendi hoc sacramento. nihil ultimo iudicio reservari putaretur. 3: omnis homo qui accesserit ad ea quae consecrata sunt. sed non utitur eo actu. 29: resurget qui male egerunt in resurrectionem iudicii. 58: qui manducat me. in quo est immunditia. etc. Et primo ponit signum. 6.. id est corpus et sanguis Domini facient eum reum. charitatem non habent. qui enim indigne manducat et bibit. VII. vivit propter me. ideo necesse est ut primo homo seipsum probet.. Est autem praeter duos modos quibus sumitur sacramentum hoc. de quo non sufficienter poenituerit. ut rarius sumant: et utrumque commendandum videtur. debet frequenter sumere. XIX. id est. II Cor. cap. Et primo ponit remedium. Ult. quamdiu remanent species. sicut prodest malum quo quis bene utitur. quod zachaeus recepit Christum gaudens in domum suam. per se loquendo. Uno modo sicut quando aliquis fidelis sumit hostiam consecratam. Gal. scilicet charitatem. Tertio modo exponitur reus erit corporis et sanguinis Domini. Contra quod est quod apostolus dicit: quicumque manducaverit panem hunc. sed solum potentiam. iudicium. etc. sicut Augustinus dicit in I de civit. Dicit ergo primo: quia tantum reatum incurrit qui indigne sumit hoc sacramentum. id est condemnationem. indifferenter ipsum assumens. Sed dicendum est. ibi ideo inter vos. scilicet spiritualis et sacramentalis. in quo eius charitas commendatur.: opus autem suum probet unusquisque. etc. plures deterrentur. etc. XIII. sicut alios cibos. Tertio modo sicut quando hostiam sacratam comedit mus vel quodlibet animal brutum. vivit propter me. quod etiam rem sacramenti participant. monendus est ut rarius sumat. Contrariatur autem praedicta opinio veritati huiusmodi sacramenti. vos probate. potest esse minus eligibile quantum ad hunc vel illum: considerare quilibet in seipso debet. post diligentem examinationem securus. qui scilicet ita sumunt hoc sacramentum. sibi manducat et bibit. diligenter examinet suam conscientiam.. Legitur etiam eodem. ut sacramento. assignat rationem praedicti remedii. Nam si aliquis sentiat se proficere in fervore dilectionis ad Christum et in fortitudine resistendi peccatis. Non diiudicans corpus Domini.. dum scilicet sumitur non ut sacramentum. dicens: ideo probatio praeexigitur. qui nullam fidem habet huius sacramenti. id est ex eo quod non discernit corpus Domini ab aliis. et de calice bibat. tertius modus sumendi. Cap. desinit sub eo esse corpus Christi. Lev. id est. manifestat praedictam rationem per signum. 5: si estis in fide Christi. In quo commendatur honor et reverentia eius ad Christum. Unde et in libro de ecclesiasticis dogmatibus dicitur: quotidie eucharistiam sumere.. secundum quam tamdiu corpus et sanguis Christi manent in sacramento. de pane illo edat. VI. Per haec autem verba excluditur error quorumdam dicentium. vel biberit calicem Domini indigne. quod centurio dixit Christo: non sum dignus ut intres sub tectum meum. comparetur peccato occidentium Christum secundum aequalitatem sed secundum similitudinem speciei: quia utrumque est circa eumdem Christum. Alio modo sicut quando hostiam consecratam sumit aliquis infidelis. etc. Et sic. Deinde cum dicit quicumque enim manducaverit. quam non credit esse consecratam. tertio rationem manifestat per signum. VIII: si omne peccatum nunc manifeste Deus plecteret poena. sed medicina. sicut stimulus Satanae Paulo. nulla esse divina providentia crederetur. Et de talibus intelligitur verbum Domini inductum: qui manducat me. per quam est ecclesiastica unitas. commendabilius esse videtur quod aliquis frequentius sumat. quia digne sumentibus non est venenum. ibi qui enim manducat. quod maxime observatum videtur in principio 67 . adhibet remedium contra praedictum periculum. Rursus. secundo assignat rationem. XXII. etc. si nullum peccatum nunc puniret. quo manducatur per accidens. 6. Quidam vero manducant sacramentaliter tantum. In signum ergo futuri iudicii Deus etiam in hoc mundo pro peccato quosdam temporaliter punit. quod etiam non habet potentiam utendi hoc sacramento. Si vero ex frequenti sumptione sentiat aliquis in se minus reverentiam huius sacramenti. Ex hoc autem quod indigne sumentes acquirunt sibi iudicium. Legimus enim Lc. Quia tamen quod est in se eligibilius. Quia tamen amor praefertur timori. ne sit in eo voluntas peccandi mortaliter. Quidam ergo manducant sacramentaliter et spiritualiter. et de talibus intelligitur quod hic dicitur: qui manducat et bibit indigne. Deinde cum dicit probet autem. peribit coram Domino.

fratres mei. Eccli. Unde dicit ideo. 3 dictum est: sed neque meipsum iudico. scilicet in signum futuri iudicii. 12: quem diligit Dominus. Circa primum tria facit. propter peccatum vituli aurei adorati. et secundum hoc nullus debet iudicare seipsum. XIX. redarguendo et puniendo peccata nostra. pravum me comprobabit. in iudicium. Secundo excludit excusationem. Tertio modo reprehendendo.. etc. dicens itaque. X. disponam.: opus suum probet unusquisque. et inducitur hic in Glossa: versetur ante oculos nostros imago futuri iudicii. Eccli. et dormiunt multi. secundo ponitur promissio de ordinatione futura. ut scilicet quilibet propter poenam quam sustinuit a peccato recedat. a Domino. per sensum prudentium. postremo ab ipsa mente talis sententia proferatur. Unde Ex. ut scilicet faciat aliquid quod ipse iudicat esse malum. dicens si quis autem esurit. Deinde cum dicit quod si nosmetipsos. XV. Et imbecilles. V. Alio modo sententialiter seipsum absolvendo. secunda ex parte Dei. 20: si iustificare me voluero. neque etiam in praesenti. 3: civitates inhabitabuntur. Ex parte autem nostra causa divinae punitionis est a negligentia. et Rom. debet quilibet se ipsum iudicare. ut non damnemur. XIV. |+12 Capitulus 12 |#1 Lectio 1 68 . alius peccare desistit. Ult. id est. Si innocentem me ostendero. 15: vias meas in conspectu eius arguam. os meum condemnabit me. Unde dicit quod si nosmetipsos diiudicaremus. dicens ut non conveniatis. Cap. Deinde cum dicit cum iudicamur autem. scilicet morte corporali. Et Prov. et testis conscientia. reducit eos ad debitam observantiam: et primo ponitur id quod nunc ordinat.legislationis. etc. scilicet apostolorum. etc. corripimur. Et hoc modo intelligitur quod inductum est: beatus est qui non iudicat semetipsum in eo quod probat. aliqui in primitiva ecclesia puniebantur a Deo infirmitate corporali vel etiam morte. domi manducet. 6 dicitur: immolabit haedum multitudo filiorum Israel. Et de hoc iudicio Augustinus dicit in libro de poenitentia. Legimus enim ex. ut scilicet se innocentem iudicet. Ps. 28. Ex quo patet quod ecclesia multa habet ex dispositione apostolorum. secundum illud Gal. secundum quod sumitur dormitio I ad Thess. id est cum hominibus mundanis. Unde dicitur iob XIII. sunt infirmi corporaliter. Deinde ponitur promissio. Vel etiam dum per poenam unius. propter peccatum mendacii et furti Ananiam et Saphiram interiisse. qualiter scilicet ea conservare debeatis. 4: ponam coram eo iudicium.. scilicet ad sumendum corpus Christi. 22 dicitur: beatus qui non iudicat semetipsum. id est hoc fit ad correctionem nostram. tam novae quam veteris. 17 dicitur: beatus vir qui corripitur a Domino. III. et hoc ideo. 20: omnem escam manducabit venter. Tertio rationem assignat. Rursum legitur Act. cum venero. Inde quidem sanguis animi confitentis per lacrymas profluat. cum hoc mundo.. et XXIII. IV. et non potest tantum expectare. scilicet quae non sunt tanti periculi. corripit. postmodum eucharistiam non sumpturus. id est longa invaletudine laborantes. quasi iudicando se innocentem quantum ad praeterita. 25: pestilente flagellato stultus sapientior erit. reprehendendo et puniendo pro maleficiis. 1-11. et os meum replebo increpationibus.. et carnifex Cor. scilicet communes cibos. inter vos. et sic aliquis debet iudicare seipsum et quantum ad opera praeterita et quantum ad futura. etc. assignat duplicem rationem praedicti signi. 4: multiplicatae sunt infirmitates. quarum prima sumitur ex parte nostri. aeterna damnatione in futuro. quae in sacra Scriptura non continentur. ne unusquisque coenam suam praesumat ad manducandum. Unde et iob V. ponit causam quae est ex parte Dei. atque constituto in corde iudicio adsit accusans cogitatio. Primo ponit ordinationem suam. Prov. Sed dicendum est quod aliquis potest seipsum iudicare tripliciter: uno modo discutiendo. cum dicit caetera. cum convenitis. secundum illud iob IX.. ibi cum iudicamur autem. ut se indignum homo iudicet participem corporis et sanguinis Domini. et ascendat homo adversum se ante faciem suam. Unde et propter peccatum huius sacramenti indigne sumpti. XXXVI. quia in nobis ipsis peccata commissa punire negligimus. scilicet in ecclesia. ad manducandum. ibi caetera autem. id est ecclesiae disponentur. invicem expectate. dicens cum iudicamur autem. multa millia hominum perempta. id est in vestram condemnationem. Sed quantum ad ea quae iam fecit. etc. etc. non puniremur a Domino neque postmodum in futuro. id est in hoc mundo punimur. multi indigne sumentes corpus Christi. 12: nolumus vos ignorare de dormientibus. ut scilicet simul omnes sumatis. praesentialiter. fratres mei.. XII. non utique iudicaremur. Sed contra est quod supra IV. XXXII. Deinde cum dicit itaque. scilicet corpus Christi.

sicut legitur Dan. scilicet gratia. non ex gentibus peccatores. non debet spirituales gratias ignorare. secundo concludit gratiae necessitatem. V. nullus potest habere sine gratia. Circa primum agit de gratiis gratis datis.: videbitis in Babylonia deos aureos et argenteos. nolo vos ignorare. id est sine aliqua resistentia.. 17: gentes ambulant in vanitate sensus sui. V. Ducebantur autem vel allecti ex pulchritudine simulacrorum. 24: iustificati per gratiam eius. 16: pedes eorum ad malum currunt. quod Nabuchodonosor cogebat homines adorare statuam auream. quae pertinet ad gratiam gratum facientem. IV. VII. dicens: dixi quod caetera. secundum illud Rom. hic incipit determinare de his quae pertinent ad rem sacramentorum. et per consequens nihil divinitatis habere si sunt muta. secundo praefert omnibus his charitatem. quae pertinent ad usum sacramentorum. Prov. nondum suscepta gratia per baptismum. XV capit. quia remissio peccatorum non fit nisi per gratiam. cum venero disponam. XIII cap. etc. quae statim cum sacramento confertur. etc. 7 dicitur de quibusdam quod ducebantur cum amara necessitate in die natalis regis ad sacrificia. quia hoc peccatum apud gentiles commune erat et non reputabatur. Per hoc ergo apparet. quasi equus impetu vadens in proelium. cum nullus mortaliter peccet nisi transgrediendo aliquod legis praeceptum. ibi sectamini charitatem. Xcv. etc. o fratres. quod est haeresis pelagiana. Et hoc est quod dicit de spiritualibus autem. Primo quidem. Primo quidem.. 13: propterea captivus ductus est populus meus. scilicet gloria resurrectionis. Cxiii. ut divinus cultus eis exhibeatur. sicut de iuvene etiam vecorde dicitur Prov. Primo principaliter exponit quid intendat. quia locutio est proprius effectus cognitionis. Est autem considerandum quod quidam dixerunt hominem in peccato mortali existentem sine gratia quadam non posse a peccato. Unde dicitur iob XXXI. sed quaedam statim vobis tradere oportet. nisi omnia legis praecepta servando. si cadens adoraveris me. tertio comparat gratias datas ad invicem. per liberum arbitrium. quae in fine expectatur. secundum illud Sap. quod minus diligitur. 12: spiritum accepimus qui ex Deo est. Tertio. quia hoc est peccatum gravissimum introducere alium Deum. ibi notum autem vobis facio. cui subiacet. 6: omnes conversi sunt ad cursum suum. ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis. unde ostenditur non intelligere simulacra. Unde circa primum duo facit. quae est iniquitas maxima et negatio contra Deum altissimum. scilicet quasi cultor solis et lunae. Et ponitur specialiter in eis defectus locutionis. Sed haec positio non videtur vera. I. secundo de gloria resurrectionis. etc. posse autem se praeservare a peccato mortali. 5 dicitur: omnes dii gentium Daemonia. 22: statim eam sequitur. quia a peccato idololatriae omnia alia peccata oriebantur. et ideo ut homo non sit Deo ingratus.. Est autem duplex res sacramenti: una significata et contenta.. Secundo quia charitatem. Is. Et II Mac. secundum illud Matth. qui ad hoc praecipue anhelant. Est enim maximum genus ingratitudinis ignorare beneficia accepta. id est sine aliqua resistentia. quia non habuit scientiam. Eph. 69 . id est gentiliter viventes. secundo ponit gratiarum distributionem. liberari. Secundo.. quasi bos ductus ad victimam. II. sicut gravissime peccaret contra regem qui alium regem in regnum eius introduceret. scilicet spiritualium.. secundum illud Ier. secundum illud Rom. Supra II. Eratis euntes quasi prompta mente et assidua.. alia significata et non contenta. quasi experti. quia non potest aliquis se a peccato mortali praeservare.. matrimonio et eucharistia. Primo ergo agit de donis gratiarum. III. ibi si linguis hominum. et osculatus sum manum meam. quod homo ante susceptam gratiam prompte currit in peccatum sine resistentia. et ita posset aliquis observare omnia legis praecepta sine gratia. 9: haec omnia tibi dabo. Specialiter autem facit mentionem de peccato idololatriae propter tria. aut etiam ex imperio alicuius principis. ibi ideo notum vobis. XIV. Circa primum duo facit. Vel etiam instinctu Daemonum. Ad simulacra muta. 15: nos enim natura Iudaei. ut Seneca dicit in libro de beneficiis. XIV cap. 27: nefandorum idolorum cultura omnis malis causa est. Dicit ergo primo: scitis. III. scilicet baptismo. sine gratia. nisi Deum super omnia diligat: sicut illud magis contemnitur. unde in Ps. 5: os habent et non loquuntur. Gal. videte ne metus vos capiat in ipsis. Primo ponit defectum quem patiebantur ante susceptam gratiam. VIII. et lunam incedentem clare. secundum illud Ps. prout ducebantur. per quam Deus diligitur super omnia. Non potest autem esse quod homo omnia peccata declinet. Ibant ergo ad idola colenda. quoniam cum gentes essetis. quoniam cum gentes. VI. prosequitur suam intentionem et primo ostendit spiritualium gratiarum necessitatem. 5: charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum qui datus est nobis. scilicet adoranda et colenda. etc. etc. Et hoc prout ducebamini.. IV.Postquam apostolus prosecutus est de tribus sacramentis. Necessitas autem alicuius rei maxime cognoscitur ex defectu ipsius. unde dicitur in epistola Ier. id est de donis gratiarum quae sunt a spiritu sancto. 26: si vidi solem cum fulgeret. ibi divisiones vero. Secundo ibi scitis. 1.

etc. ibi unicuique autem datur. Xciii. Sed secundum hoc videtur quod quicumque habet spiritum sanctum. Secundo quod per eam vitatur peccatum. et thesis. ergo nisi habendo spiritum sanctum.. quod est sursum. Domine. unde Act. et primo distinguit eas in generali. quia nullus per spiritum Dei peccat mortaliter. Dominus autem dicit Matth. Uno modo in spiritu sancto movente. nemo enim in spiritu Dei. non peccat. secundo auctoritatem. qui est spiritus veritatis. quia etiam dicitur I Io. id est. sed non habito. ideo notum vobis facio. etc. puta per prophetiam vel potestatem faciendi miracula. quia per spiritum sanctum homo introducitur in regnum caelorum. docebit vos omnem veritatem. 13: cum autem venerit ille spiritus veritatis. etc. Nemo ergo in spiritu Dei loquens dicit: anathema Iesu. Deinde cum dicit et nemo potest. sed nemo in spiritu Dei loquens. hoc in loco dicit: omne verum a quocumque dicatur. incipit distinguere gratis datas. III. III. separationem a Iesu. quod est blasphemia. I. scilicet quod sine ea homo non potest bonum operari. id est. quasi sursum positum. Notandum quod supra posuit gravissimum peccatum.. quod per gratiam declinatur. potest dicere Iesum Dominum. sed per spiritum prophetiae. Tertio quod sine ea non potest homo bonum facere. Cxlii. prompte ad peccandum currebatis. potest intelligi dupliciter. peccatum homo vitare non potest. secundum illud Io. Quicumque ergo mortaliter peccat. Secundum hoc ergo intelligendum est quod nullus potest dicere quodcumque verum. 5: spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum. ut de aliis minoribus peccatis intelligatur. secundus est quod facit operari bonum et hoc ponit ibi et nemo potest. tertio executionem utriusque. Unde et in Glossa Ambrosius. quod est positio. ut legitur num. suspendebantur in templis vel in locis publicis. etc. 2: iniquitates vestrae diviserunt inter vos. 1: dixit insipiens in corde suo: non est Deus. 5: sine me nihil potestis facere. Dicitur etiam aliquid opere. quorum primus est quod facit abstinere a peccato. inquantum exteriori opere aliquis suum conceptum manifestat. 17: nisi quia Dominus adiuvit me. quae per specialem revelationem spiritus sancti sunt habita. secundum illud Act. tria oportet considerare. concludit duos effectus gratiae. 49 ss. sed etiam corde et opere. Omne autem peccatum mortale separat a Iesu. 21: non omnis qui dicit: Domine. secundum illud I Io. ponit secundum effectum gratiae. a quo ducitur ad peccandum. homo non facit peccatum. id est blasphemiam contra Iesum secundum illud I Io. a peccato abstinebit quousque occurrat illud. 51: vos autem semper spiritui sancto restitistis. Contra quod videtur esse. Dicitur ab ana. VII. Non omnis ergo qui dicit: Dominum Iesum. Signanter autem apostolus dicit prout ducebamini. ita scilicet quod non solum hoc ore confiteatur. quod Iesus est Dominus. inter quae est quod Iesus sit omnium Dominus. secundum illud Ps.. secundum illud Ps. Dicit ergo primo: ex quo quando sine gratia eratis. Sic igitur ex verbis praemissis tria circa gratiam considerare possumus. dicit corde vel ore: anathema. Primo quidem facultatem hominum ad operandum. quod ille qui caret gratia. et Deum vestrum. ex Deo non est. XXIII et XXIV. Facultas quidem habetur per donum gratiae. quia olim res. de quo dicitur Io. Alio modo loquitur aliquis in spiritu sancto movente et habito. sine ea. Et specialiter in illis quae sunt fidei. aut per aliquid huiusmodi. Primo quod.. nisi a spiritu sancto motus. licet eum non haberet.. etc. Dicit ergo et nemo potest dicere. quia.Poterit ergo esse per aliquod tempus. 9: qui natus est ex Deo. quia Deus fecit hunc Dominum Iesum quem vos crucifixistis. quoniam semen ipsius in eo manet. 9: omnis qui natus est ex Deo peccatum non facit. Sed dicendum est quod quantum est ex spiritu Dei. VII. ut dicitur Sap. secundum illud Ps. Anathema enim separationem significat. non possit peccare mortaliter. ita tamen quod dicere accipiatur non solum ore. secundum illud Is. dicit hoc in spiritu sancto. propter quod Dei praeceptum contemnet. sed etiam corde revereatur ipsum ut Dominum et opere obediat ipsi quasi Domino. XV. Dicitur enim aliquid corde. Et secundum hoc etiam potest verificari quod hic dicitur. dicit: anathema Iesu. Et ideo signanter apostolus non dixit: nemo spiritum Dei habens.. quae spiritui sancto resistit. In his autem quae per gratiam spiritus sancti conferuntur.. intrabit in regnum caelorum. Balaam etiam multa vera praedixit motus a spiritu sancto. II. Nemo. 36 dicitur: certissime sciat omnis domus Israel. nisi in spiritu sancto. IV. Deinde cum dicit divisiones vero. Non enim per spiritum sanctum inhabitantem tollitur facultas peccandi a libero arbitrio totaliter in vita praesenti. intelligi quodlibet peccatum mortale. etc. quod si gratiam habuissetis hoc vobis non contigisset. quod caiphas hoc quod de utilitate mortis Christi praedixerat. quae ab usu hominum separabantur. XI. a semetipso non dixit. Potest tamen peccatum facere ex defectu voluntatis humanae. etc. per spiritum Dei. 3: omnis spiritus qui solvit Iesum. Deinde cum dicit ideo notum vobis facio. XIII. Paulo minus in inferno habitasset anima mea. LIX. quos non inhabitat sicut legitur Io. Potest autem per hoc quod dicitur anathema Iesu. 10: spiritus tuus bonus deducet me in terram rectam. loquens. Dicendum est autem quod dicere aliquid in spiritu sancto. sed magis a peccato retrahitur. secundo manifestat in speciali. a spiritu sancto est. XVI. 70 . Movet enim spiritus sanctus corda aliquorum ad loquendum..

Pertinet autem ad gratiam gratum facientem. dicens et divisiones ministrationum sunt. secundum illud Matth. in quo designatur officium gratiae gratis datae. non tamen procedunt a diversis auctoribus. et sic fideles confirmantur et infideles convertuntur. scilicet gratiarum. Et primo quantum ad divisionem gratiarum. quibus aliquis in seipso bonum operatur. id est operationes. alii unum. 7: unicuique nostrum data est gratia. ibi et quosdam quidem posuit Deus. Unde Io. cui datus est spiritus non ad mensuram. quidam in alia. 12: ad aedificationem ecclesiae quaerite ut abundetis. VI. quod stephanus plenus gratia faciebat prodigia et signa multa. quod dicit Deus. Manifestatio spiritus. qui est Dominus Deus. etc. Et notandum quod apostolus valde congrue gratias attribuit spiritui qui est amor. Unde subdit idem vero Deus. secundo quantum ad divisionem ministrationum. Unde dicitur Act. IV. Dicit ergo primo: dictum est. Deinde ponit distinctiones ministrationum. 12: omnia opera nostra operatus es in nobis. Et ne huiusmodi manifestatio vana videatur. sicut prima causa creans omnes operationes. Manifestatur autem. puta per apostolatum vel aliquid huiusmodi. Et quamvis dona gratiarum sint diversa. puta cum aliquis peccator. 33: non quaerens quod mihi utile est. quae in aliis membris dividuntur.. Eph. et variis spiritus sancti distributionibus. Omnes tamen uni Domino serviunt. quae tamen omnes procedunt ab uno principio. faciat miracula ad ostendendum. non autem alia membra. Unde dicitur Hebr. et unus spiritus. 1: sic nos existimet homo ut ministros Christi. spiritus sanctus dupliciter. ut dicitur Io. X. 5. quod significatur Gen. per huiusmodi gratias. Ne tamen aliae causae videantur esse superfluae subdit in omnibus. ibi haec autem omnia. nisi Christo. sit vera. 2 dicitur: notum fecit Dominus salutare suum. Sap. ut salvi fiant. 8. etc. 15 dicitur et quod uni dedit quinque talenta. 8 dicitur: vocem eius audis. et sic de aliis. quod quidem non pertinet ad gratiam gratis datam. qui est auctor omnium gratiarum. II. quia in causis secundariis prima causa operatur. Unde subditur idem autem Dominus. etc. quem spiritu sancto plenum elegerunt. Et Matth. multiplex in gratiis. sicut per ministrationes ad proximum. Primo ergo distinguit gratias. Circa primum tria facit. Vel haec tria possunt attribui spiritui sancto. ibi alii quidem datur. Alio modo manifestatur per huiusmodi gratias spiritus sanctus. ad personam patris. scilicet sanctus. tertio operationes. Sicut enim nullum membrum est in corpore quod non participet aliquo modo sensum vel motum a capite. Ad quod excludendum subdit idem autem spiritus. 71 . hic manifestat ea quae dixerat in speciali. Ciii. quia quidam abundant in una. sed solum ut per eam spiritus sanctus manifestetur. 4: unum corpus. 6: nobis unus Dominus Iesus Christus. sed quantum ad alios sunt divisiones gratiarum. ad personam filii. qui sapientiam attribuebant Minervae. Eccli. egrediebatur ad irrigandum Paradisum. sicut ponebant gentiles. Pertinet autem ad decorem et perfectionem ecclesiae. operationes Deo sicut primae causae moventi. secundo adhibet similitudinem. XXV. eorum. II. et. vias. III.. et in Ps. sic autem non conceduntur huiusmodi gratiae nisi sanctis.Auctoritas autem habetur per aliquod ministerium. ut in ea diversa ministeria sint. et hoc vel dum probatur vera doctrina ecclesiae. 22: est spiritus unus et multiplex: unus in substantia. Primo ponit distinctionem gratiarum in speciali. quae a diversis habentur. Xcvii. sed quod multis. 23: exibit homo ad opus suum. ut legitur III Reg. secundo ponit earum distinctionem. XXVI. quod per eam spiritus sanctus inhabitet. secundo ministeria. Unde et infra XIV. vel dum sanctitas alicuius proponitur aliis in exemplum. quod mirabatur regina Saba in domo Salomonis. quod dicit Dominus. quem non inhabitat spiritus sanctus. potest referri ad personam spiritus sancti. Eph. dicens et divisiones operationum sunt. XXV. et supra X. Sicut enim in corpore naturali caput habet omnes sensus. 4: contestante Deo signis et prodigiis. Deinde ponit distinctionem operationum. qui operatur omnia. ita in ecclesia solus Christus habet omnes gratias. unicuique autem datur: in quo designatur earum subiectum. et operationum. id est diversa ministeria et officia requiruntur ad gubernationem ecclesiae. tertio describit earum actionem. quia ex amore procedit quod aliquid gratis detur ministerii a Domino cui ministratur. XXXIII.. quod sunt divisiones gratiarum. 15: dedit unicuique secundum propriam virtutem et. In quo designatur finis harum. ubi dicitur quod fluvius. IV. Et quod dicit spiritus. etc. Isa. Circa primum duo facit. Praelati enim ecclesiae ministri dicuntur. |#2 Lectio 2 Posita in generali distinctione gratiarum et ministrationum. supra IV. Executio autem pertinet ad operationem. 34. Ps. alii duo. id est distinxit. III. per quem omnia. quae significantur per ordines ministrantium. scilicet sibi proprium. 11: immutavit. ita nullus est in ecclesia qui non aliquid de gratiis spiritus sancti participet. Quantum ergo ad primum ostendit necessitatem gratiae. locutionem mercurio. ut inhabitans eum cui tales gratiae conceduntur. ibi sicut enim corpus. quod fides ecclesiae quam ipse praedicat. quae tamen non totaliter advenit omnibus. 12. qui inde dividitur in quatuor capita.. Supra VIII. Uno modo ut inhabitans ecclesiam et docens et sanctificans eam. scilicet communem. Primo ponit conditionem gratiarum gratis datarum. subdit ad utilitatem. VII. sicut interior motus cordis per vocem.

Huic enim scientiae attribuitur illud quo pia fides defenditur et roboratur. ut Augustinus dicit. 2. Hoc autem est vel futurum contingens. IV. Uno modo per diversitatem idiomatum. scilicet sanctum. signum accepit a Deo. secundum illud Eccli. gratia sanitatum. Ad quod quidem tria requiruntur. determinat auctorem praedictarum gratiarum. in uno. secundum eumdem spiritum. Ea vero quae pertinent ad salutarem doctrinam non possunt confirmari seu probari ratione. XI. Domine. XV. I Io. 15: ego dabo vobis os et sapientiam. X. Contra quod remedium adhibetur per hoc quod dicit alii. scilicet et eodem. non solum propter magnitudinem facti. secundum Augustinum ibidem. secundo facultas persuasionem confirmandi. Dan. sed solum exterius persuadendo. XXI. ut Augustinus ibidem dicit. Signum autem Dei sumitur uno quidem modo ab eo quod solus Deus facere potest.Deinde cum dicit alii quidem. quae ex parte Dei dicebat. ut patet Ex. Contra quod remedium datur per id quod subditur alii interpretatio sermonum. XIV. genera linguarum. etc. puta cum mare dividitur. Et quantum ad hoc dicitur alii quidem per spiritum datur. Ier. 72 . III. Gal. scilicet datur. secundum illud Is. sicut sunt miracula. Et quantum ad hoc subdit alii discretio spirituum. mittendus ad populum Israel. 8: numquid non Dei est interpretatio? deinde cum dicit haec autem omnia. II. 1: nolite credere omni spiritui. ut possit persuadere ea quae ad cognitionem divinorum pertinent. 9 s. XL. Secundo autem dicit alii datur operatio virtutum. Secundariae conclusiones sunt quae pertinent ad notitiam creaturarum. quae pertinent ad hoc ut homo aliis persuadere valeat per sermonem. dantur ad utilitatem communem. quia hoc commune est omnibus membris Christi. non autem quidquid curiositatis in humanis scientiis invenitur. quis cognoscet illud? ego Dominus scrutans corda et probans renes. 4. Nam primo dicit alii. ut dictum est. sermo sapientiae. et sciemus quia dii estis vos. scilicet res divinae et ad hoc pertinet sapientia. Gen. XI. quae est divina revelatio inter eventus immobili veritate denuntians. et prophetabunt filii vestri. 28: mulier. manifestare possit. Aliud autem est cognitio humani cordis. tertio persuasionem intelligibiliter proponendi. 28: effundam de spiritu meo super omnem carnem. Alio modo per obscuritatem Scripturae inducendae. 16: audivi de te quod possis obscura interpretari. 6: sine fide impossibile est placere Deo. quae apostolus hic in duo distinguit. libro XIII de trinitate. XVII. Et quantum ad hoc dicit alii. sicut et signo regio confirmatur quod aliquid sit de mandato regis. Non autem hic accipitur pro fidei virtute. prout scilicet homo potest recte proponere ea quae fidei sunt. 6: divitiae salutis sapientia et scientia. etc. quia rationem humanam excedunt. quaedam sunt principales. sermo scientiae. vel quod sol et luna stetit in caelo. IV.. ea quae sunt sapientiae et scientiae. Conclusiones autem in his quae pertinent ad salutem. ut intelligatur ab omnibus. id est per quam alicuius possit sanare infirmitatem. 25: plurima supra sensum hominis ostensa sunt tibi. 1-9. secundum illud Hebr. 13. 21. quod loquebantur variis linguis.: pravum est cor hominis et inscrutabile. sed etiam propter beneficium. secundum illud Ier. unde et Moyses. Principia autem doctrinae salutis sunt articuli fidei et ideo quantum ad hoc subditur alteri. sed sermonem sapientiae et scientiae. quae quidem. XVII. XLI. quo spiritu aliquis moveatur ad loquendum vel operandum. ut legitur Ex. sed probate spiritus si ex Deo sunt. sicut habetur Is. ponit distinctionem gratiarum. Facultas autem persuasionem pronuntiandi consistit in hoc quod homo possit loqui intelligibiliter aliis. 6: sapientiam loquimur inter perfectos. per quod confirmaret ea. III. V. Sed accipitur pro sermone fidei. quae est cognitio divinarum rerum. vel pro certitudine fidei quam aliquis habet excellenter. Circa quod tres errores excludit. scilicet datur. sicut de apostolis legitur Act. ut scilicet homo discernere possit.. et sanabor. Supra II. Ex his enim persuadetur aliquis. scilicet datur. spiritu. X. Quod quidem homo non potest facere interius operando. ut scilicet possit loqui diversis linguis. XXXIII. Ioel. scilicet datur. II. scilicet datur. Et quantum ad hoc subdit alii autem. 5: quis tribuit nobis spiritum. Lc. fides in eodem spiritu. ex quibus aliquis persuadetur solum propter magnitudinem facti. secundum illud Matth. Is. sicut legitur ios. Unde apostolus signanter inter gratias gratis datas non ponit sapientiam et scientiam. id est difficilium Scripturarum. magna est fides tua. 10: dedit illi scientiam sanctorum. 14: sana me. Et ideo oportet earum distinctionem accipere secundum quod per unum potest aliorum salus procurari. Confirmantur seu probantur signo divino. Quod quidem impeditur dupliciter. Sap. cui non poterunt resistere et contradicere omnes adversarii vestri. quarum cognitio dicitur scientia. puta utrum spiritu charitatis vel spiritu invidiae. prophetia. circa ea in quibus debemus persuadere. Ad facultatem autem persuadendi requiritur quod homo habeat peritiam conclusionum et certitudinem principiorum. Primo quidem facultas persuadendi. hoc enim solius Dei est. 23: annuntiate quae ventura sunt. et operatur virtutes in nobis? alio autem modo accipitur signum divinum ab eo quod solus Deus cognoscere potest. ut scilicet per creaturas ea quae sunt Dei. Est tamen notandum quod sapientia et scientia inter septem dona spiritus sancti computantur.

III. et multa membra habet. secundo habitudinem membrorum ad invicem. quia per ipsum regeneramur. Deinde cum dicit ita et Christus. 5: nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto. Tertio modo integritate. quae quidem unitas excludit multitudinem actualem. Uno modo de interno refrigerio quod spiritus sanctus cordi humano praebet. Sed per virtutem spiritus sancti duplex beneficium consequimur. scilicet est unus. secundum illud io. unde et anima dicitur esse actus corporis organici. scilicet per virtutem unius spiritus sancti. sive gentiles. quae est corpus Christi. IV. Nulla enim huiusmodi diversitas impedit unitatem corporis Christi. 4: unum corpus et unus spiritus. omnes nos. ibi ita et Christus. etc. non est servus. ponentes quod distinctiones particularium fiunt solum per causas secundas. Secundo errorem eorum qui Deo attribuebant solum universalem providentiam rerum. Et hoc excludit per hoc quod subdit prout vult. 38. Io. sed non potentialem. 4: omnes eumdem potum spiritualem biberunt. IV. sumus baptizati in unum corpus. vel humano merito. unum enim estis in Christo Iesu. qui sumus membra Christi.. Una quidem ratio unitatis est spiritus sanctus. et non solum voluntati divinae. Secundo. Eccli. Primo ponitur similitudo.. 11 dicitur: pelle et carne vestisti me. tripliciter dicitur aliquid unum per se. etc. VII. Deinde cum dicit nam et corpus. XII. ponitur adaptatio similitudinis. quod ex omnibus perficitur. Unde Eccli.. quae non excludit multitudinem neque potentialem. Uno modo indivisibilitate. Alio modo dicitur unum continuitate. sicut ex diversis animae instrumentis. 22: ipsum dedit caput super omnem ecclesiam. 8: spiritus ubi vult spirat. id est per virtutem unius spiritus sancti. alia ex parte conditionis. neque actualem. secundum illud Eph. XXXIII. 11: in multitudine disciplinae Domini separavit eos. Proponit ergo primo apostolus quod unitas corporis. ossibus et nervis compegisti me. qui dicebant spiritum sanctum esse ministerium patris et filii. unde subdit omnia autem membra corporis cum sint multa. ibi non potest autem oculus dicere. Contra quod subditur dividens singulis prout vult. secundo similitudinis adaptatio. membrorum multitudinem non excludit.. Una ex parte ritus. I. Primo quidem. qui per spiritum sacratur. Io. 3: aqua salutaris sapientiae potavit eum. Primo describit integritatem corporis naturalis. secundum quem modum unitas excludit totaliter multitudinem. Unde Gal. secundum illud Rom. unde et Rom. dicens quod sicut corpus unum est. XV. corpus hominis aut cuiuslibet animalis est unum. eodem modo. 27: omnes qui in Christo baptizati estis. ibi vos autem estis. flumina de ventre eius fluent aquae vivae. id est in unitatem ecclesiae. neque Graecus. Item proponit quod multitudo membrorum non tollit corporis unitatem.Primo quidem gentilium attribuentium diversa dona diversis diis. etc. non solum actualem. Alio modo potest intelligi de potu sacramentali.. Supra X. 28 dicitur: non est Iudaeus. etc. Et. Circa primum duo facit. ut linea et superficies. Et tamen multa et diversa habet membra. Et primo ponit similitudinem in generali. quod. sicut in V metaphysicae. Unde dicit etenim in uno spiritu. per quem omnia. III. Potest autem hic potus intelligi dupliciter. cum dicit sive Iudaei. secundum illud Eph. et. secundum illud. Contra quod dicit haec autem omnia operatur unus atque idem spiritus. III. III. etc. 4 dicitur in uno corpore multa membra habemus. scilicet omnes fideles. dicens ita et Christus. Circa primum tria facit. etc. sicut Macedonii. Et primo describit conditionem corporis naturalis et membrorum ipsius. per spiritum sanctum reficimur ad salutem. ubi ponitur duplex ratio distinctionis.. et Gal. ut unitas et punctum. secundo exemplificat eam in speciali. id est. Tertio excludit errorem eorum qui diversitatem gratiarum attribuebant vel fato. Et primo adaptat similitudinem. explicat similitudinem in speciali. sicut domus est una quae constituitur ex diversis lapidibus et lignis. 6: unus Dominus noster Iesus. Circa primum duo facit. 5: multi unum corpus sumus in Christo. extinguendo sitim carnalium desideriorum et concupiscentiarum. sive liberi. ex diversis organis constituti. hic manifestat eam per similitudinem corporis naturalis. 4: unum corpus et unus spiritus. Circa primum considerandum est. Unde subdit et omnes potati sumus in uno spiritu. sed etiam potentialem. Interponitur autem duplex ratio diversitatis. supra VIII. nihilominus unum corpus sunt. quia eius perfectio integratur ex diversis membris. cum dicit sive servi. XII. ibi nam et corpus. Secundo adaptat ad corpus mysticum Christi. neque liber. quae est corpus eius. Secundo ponitur ratio adaptationis. Unde et iob X. Christum induistis. Eph. 73 . |#3 Lectio 3 Posita distinctione gratiarum.

id est praelati. I. sed integratur ex multis. Nam isti duo sensus praecipue deserviunt humanae sapientiae: visus quidem quantum ad inventionem. etc. I. Per quem possunt in ecclesia intelligi illi qui. quasi dicat: si in ecclesia omnes essent Magistri. iterum: si totum corpus esset auditus. id est subditi. etc. Et hoc est quod dicit si dixerit pes: non sum de corpore.. qui a Magistris veritatem audiendo recipiunt. ut unumquodque eorum secundum se separatim existeret. etc. 10 describitur circumamicta varietate. Unde et Rom. Deinde cum dicit quod si esset. manifestat quod dixerat exemplificando in membris quibusdam. membra diversa. 12: oculi eius sicut columbae super rivos aquarum. ac per hoc oculus est dignior aure. Per membra ergo deservientia virtuti apprehensivae. Sunt enim in ecclesia necessarii non solum doctores sed etiam discipuli. 7: pedes eorum pedes recti. V. Deinde cum dicit si dixerit pes.. 11 dicitur: auris audiens beatificavit me. Unde et Cant. 74 . 1: nolite plures Magistri fieri. non ideo non est de corpore? quasi dicat: perfectio corporis non tota consistit in uno membro. secundum illud Ps. ita quod pedes sunt subditi. de quibus dicitur Ez. auditus autem quantum ad disciplinam. id est ordinate disposuit. Et ideo primam causam dispositionis membrorum assignans. tolleretur perfectio et decor ecclesiae. eo quod calcat terram et portat totius corporis pondus. quae necesse habent deservire diversis potentiis et actibus animae. quamvis nobiliori sed ad eius perfectionem requiruntur etiam ignobiliora. secundo manifestat exemplificando. etc. omnia autem membra corporis non eumdem actum habent. quae resident iuxta fluenta plenissima. 28 dicitur: in multitudine populi dignitas regis. probat ducendo ad inconveniens duplex. XLIV. Secundo asserit veritatem contrariam. sed ut omnia convenirent in uno corpore. nam prima causa institutionis rerum est voluntas divina. quae est ignobilius membrum.Primo proponit quod intendit. Unde et iob XXIX. et ponit oculum qui deservit visui et aurem quae deservit auditui. eo quod plures rerum differentias ostendit. tamquam ignobilius membrum. secundum est remotio integritatis corporis. Sic autem et in ecclesia disposuit diversa officia. 9 describitur: terribilis ut castrorum acies ordinata. et si non sint capaces verborum sapientiae. 3: omnia quaecumque voluit fecit. dicens quod si essent omnia unum membrum. per manus autem figurantur praelati. omnes nos in unum corpus mysticum baptizati sumus. Per aures autem significantur discipuli. per quos alii disponuntur. quia et spiritualior est et plura demonstrat. Nam et si membrorum distinctio sit opus naturae. dicens si totum corpus esset oculus. quod repraesentat similitudo corporis naturalis. qui per seipsos veritatem inspiciunt.. Per membra autem deservientia motui. ubi esset auditus? id est instrumentum audiendi. Deinde cum dicit si totum corpus. Unde dicitur Iac. quae fit per sermonem. Unde et Eph. Ita si omnes in ecclesia unius conditionis et gradus essent. diversos status secundum suam voluntatem. III.. quia non sum oculus. Unde et Cant. Unde Prov.. quod est defectus integritatis corporis. sicut oculi. etc. 4 dicitur: sicut in uno corpore multa membra habemus. scilicet quod nec auditus corpori debet deesse. tertio probat ducendo ad inconveniens. 3 dicitur in odorem unguentorum tuorum currimus. quoniam non sum manus. ducit ad aliud inconveniens.. quasi dicat: non sic posuit membra diversa. Dicit ergo primo: dictum est quod. designantur in ecclesia homines dediti vitae activae. XIII. sed unum corpus quod ex omnibus integratur. non sum de corpore. quasi odorem. hoc tamen agit natura ut instrumentum divinae providentiae. Dicit ergo et si dixerit auris. quod est membrum nobilius. Sic ecclesia ex diversis ordinibus constituitur. Unde et Matth. dicens nunc autem multa quidem sunt membra. inter quos sunt. quae in Ps. Et sicut voluit. percipiunt tamen quaedam eius indicia a remotis. Secundo exemplificat de membris servientibus virtuti apprehensivae. Circa primum duo facit. designantur in ecclesia illi qui student vitae contemplativae. fratres mei. Primo ponit inconveniens quod sequitur. 11 dicitur: praedestinati secundum propositum eius qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae. Horum tamen sensuum dignior est visus quam auditus. I. VI. Et. Secundo asserit contrariam veritatem. ibi si totum corpus oculus. id est instrumentum audiendi. XII. eo quod ipsa est organum organorum. ubi esset odoratus? etc. manum autem tamquam membrum nobilius. non ideo non est de corpore? etc. doctores. ubi esset corpus? id est ubi esset integritas corporalis? quasi dicat: non esset. Unde dicitur Cant. Cxiii.. etc. Et primo in membris deservientibus motui: et ponit duo membra: pedem. Nam corpus naturale hominis non est unum membrum. 19 dicitur: qui habet aures audiendi. ibi si dixerit pes. 14 dicitur: manus illius tornatiles aureae. ita multi unum corpus sumus in Christo. unde et Cant. ibi quod si essent omnia. audiat. Sunt autem in ecclesia necessariae non solum manus. Quia scilicet eius perfectio non salvatur in uno membro. quorum primum est subtractio necessariorum a corpore. Unde primo ponit hoc inconveniens. qui est membrum nobilius. V. dicens nunc autem Deus posuit. subdit unumquodque eorum in corpore. XIV. sed etiam pedes. plenae hyacinthis. sed multa..

idest maiorem ornatum.Deinde cum dicit non potest autem oculus. sunt admonendi et custodiendi. Ex hoc enim aliquid dicitur necessarium. 28. qui spirituales estis. Manus autem nudae habentur.. puta agricultorum et aliorum huiusmodi. id est subditis. 39: si fructus terrae comedi absque pecunia. sicut auribus alicubi suspenduntur inaures. ponit causam praedicti cultus. audiens verba eius. dicens et quae inhonesta sunt. XL. et non sint in vobis schismata. ut brachae et alia huiusmodi. quae deservit motui et significat activos opera tua non indigeo. 7 dicitur: viri quasi infirmiori vasculo muliebri impartientes honorem. non propter aliquam peccati turpitudinem. quamvis quaedam sint ignobilia. Sed quantum ad membra corporis naturalis. non estis mihi necessarii. VII. Deinde cum dicit et quae putamus. Et. XLII. secundo causam diversitatis assignat. Et primo quantum ad necessitatem. ignobilitatis et infirmitatis. sed sunt per seipsa appetenda ut fines. Licet enim homines taliter se habeant ad cultum membrorum. etc. etc. tertio quantum ad mutuam sollicitudinem. comparat diversa membra ad invicem quoad necessitatem eorum. etc.. dicere manui. Et ideo dicitur iob XXXI. non se habent in ratione utilium. Vel etiam quia sunt ignobili usui deputata. ut monilia et inaures. VI. Deinde cum dicit sed multo magis. et subditorum. non potest dicere pedibus. scilicet inhonestatis. scilicet per studium humanum. et ad honestatem. 10: idipsum dicatis omnes. secundum illud I Reg. Hoc autem schisma quantum ad membra corporis mystici manifeste vitatur. Secundo prosequitur quantum ad cultum honestatis. 1: quam pulchri sunt gressus tui in calceamentis. secundo quantum ad cultum membris adhibitum. sicut quae apponuntur ad tegumentum. XIV. praesens vita transiri non posset. etc. Nam homines hoc faciunt ex quodam divino instinctu. et primo assignat causam efficientem primam. abundantiorem honestatem habent. Unde dicitur Is. Unde subdit honesta autem nostra nullius egent. Quantum ergo ad primum cultum. quae ecclesiae deserviunt ad hoc quod sit ornatior et melius se habens. dicens quod membra corporis quae videntur esse infirmiora. et hoc est quod subdit aut iterum caput. hoc tamen procedit ex ordinatione divina. dicens ut non sit schisma in corpore. unde dicit non potest autem oculus. etc. sicut intestina. qui significantur per pedes. secundo ponit necessitatis comparationem. Secundo ponit causam finalem. Dicitur quod cum maria secus pedes Domini sederet. Et Gal. 17: caput in tribubus Israel factus es. Cultus autem exterior membris adhibitus ad duo pertinet scilicet ad honorem. 11: in brachio suo congregabit agnos. martha satagebat circa frequens ministerium. Secundo ostendit idem secundum differentiam praelatorum. Et primo ponit diversitatem quae diversis membris adhibetur. unde nec faciei velamen apponitur. Et est notandum quod triplicem defectum circa membra notavit. Unde et supra dictum est cap. his circumdamus abundantiorem honorem. Ita etiam in ecclesia sine officio aliquarum abiectarum personarum. scilicet exterioris honestatis. Circa primum duo facit. ibi Deus temperavit. Indigent enim contemplativi per opera activorum sustentari. etc. quod singulis ea quae sunt necessaria attribuuntur. qui deservit cognitioni et significat contemplativos. Illa vero quae sunt nobilissima. ibi sed in ipsum. Primo quidem secundum differentiam membrorum deservientium motui. abundantiorem honorem tribuendo ei membro cui deerat. 1 dicitur: si praeoccupatus quis fuerit in aliquo delicto vos. filia principis.. Unde et Lc. Ostendit autem primo rationem necessitatis membrorum secundum duplicem differentiam. quibus abundantior honestas adhibetur dum studiosius teguntur. schisma esset in corpore si debita proportio membrorum tolleretur. X. XV. secundum illud Cant. comparat membra quantum ad exteriorem cultum. III. etc. qui significantur per caput. etc. imperfectioribus sunt magis consolationes adhibendae. et in sinu suo levabit. ibi sed multo magis. foetas ipse portabit. sicut omnia membra quae deserviunt emissioni superfluitatum. si defectui membrorum non subveniretur. 39 s. sunt magis necessaria. secundum illud iob XXXIII. Quorum primum in membris ecclesiae pertinet ad culpam. ut dicitur Prov. ibi et quae putamus. quibus perfectiores non egent. I. quod est utile ad finem. Deinde cum dicit et Deus temperavit. secundum illud Eccli. sicut ea quae apponuntur ad ornatum. tertium ad statum imperfectionis. illi autem qui sunt absque culpa his non egent. dum pax ecclesiae custoditur per hoc. 11: super filiam luxuriosam confirma custodiam. oculis autem nihil apponitur. sed propter inobedientiam membrorum genitalium subsecutam ex peccato originali. et animam agricolarum eius afflixi.. quo non indigent membra nobilibus usibus deputata. ponit comparationem membrorum ad invicem.. Et similiter in ecclesia illi qui sunt in aliquo culpabiles.. Dicuntur autem membra aliqua inhonesta in sanctis. Primo proponit omnia membra corporis esse necessaria. et. dicit primo et quae putamus esse ignobiliora membra corporis. in multitudine populi dignitas regis. quia. quae tamen posset duci sine aliquibus excellentioribus personis contemplationi et sapientiae deputatis. I Petr. huiusmodi instruite in spiritu lenitatis. Quod quidem sequeretur. 75 . id est praelatus. secundum ad conditionem servilem. 16: aperit aures virorum et erudiens eos instruit disciplina. et pedibus apponuntur calceamenta depicta et gemmata. similiter in ecclesia... unde dicit sed Deus temperavit corpus.

secundum illud Lc. In omnibus autem potestatibus seu virtutibus ordinatis.. Potestas autem faciendi miracula. scilicet in determinatis ministeriis. quorum regimini commisit ecclesiam. primo. prosequitur de distinctione ministrationum. ut eatis.. qui sunt membra corporis mystici. 22 s. Rom. dicitur ecclesiae caput. tertio potestas miracula faciendi ad confirmationem doctrinae. unde subdit sive gloriatur. ubi dicitur: convocatis Iesus duodecim apostolis.Deinde cum dicit sed in idipsum. Quod etiam manifestum est in corpore naturali. Alio modo sic: vos estis membra dependentia de membro. Secundo quantum ad membrorum distinctionem. secundo ministrationes secundarias. quosdam.. quidam vero de his. III. Nam quodlibet membrum naturalem quamdam inclinationem habet ad iuvamentum aliorum membrorum. etc. qui dicuntur doctores. scilicet mali. quocumque modo vigoratur. secundo facultas docendi. secundum illud Io.: euntes docete omnes gentes. totum corpus quasi languescit. et primo in malis. Propter quod et ipsi inter caeteros fideles primatum in spiritualibus gratiis obtinuerunt. etc. ponit comparationem membrorum ad invicem quantum ad mutuam sollicitudinem. qui etiam in novo testamento fuerunt. Deinde cum dicit et quosdam quidem. tamen alii in communionem huius officii assumuntur. Nam uno membro languente. dedit illis virtutem et potestatem super omnia Daemonia. Sic debet etiam esse in membris ecclesiae. I. ut sit sensus: vos estis membra de membro. quae sunt aliis revelata. XXII. 19 s. et misit illos praedicare regnum Dei. 29: ego dispono vobis. in ecclesia. Super duodecim fundamenta civitatis describuntur duodecim apostolorum nomina. adaptat similitudinem ad propositum. Phil. quorum primum est auctoritas gubernandi fidelem populum. quantum ad corporis unitatem. id est in unitatem corporis conservandi. XVII. Cap. ut unusquisque bonis alterius congaudeat. cum subdit et estis membra de membro. alia vero etiam inferioribus communicantur. Uno modo sic: estis membra dependentia de Christo membro. in quo vigor unius membri in iuvamentum cedit aliis membris. secundum illud Marc. sicut unum membrum ad aliud. Deinde cum dicit vos autem estis. qui dicuntur prophetae. Doctrina autem ordinatur ad gubernationem populi sicut ad finem. et ut languores curarent. secundo manifestat earum distinctionem. XXI. unde subdit secundo prophetas. Unde dicit et si quid. id est ordinate collocavit. Et similiter alii fideles. Et. Primo ponit maiores seu principales administrationes. etc. etc. Et similiter debet esse in fidelibus Christi. Et quamvis ad apostolos praecipue pertineat doctrinae officium. etc.: sermonem confirmante sequentibus signis. 25: flebam quondam super eo qui afflictus erat. Nam secundum divinitatem non habet rationem membri aut partis. secundum illud Eph. illud quod est principale reservatur supremae potestati. Ult. XV. Unde et Apoc. ibi aemulamini autem. quae est corpus eius. Primo assignat ordinem ministrationum. Secundo. dicens vos autem. praecipue. Circa primum duo facit. quibus dictum est Matth. 12: unicuique mandavit Deus de proximo suo. scilicet qui estis in unitate fidei congregati. secundum illud Eccli. quod quidem dicitur membrum secundum humanitatem secundum quam.: ipsum dedit caput super omnem ecclesiam. specificat hanc sollicitudinem.. secundum illud. Et ideo primus gradus inter ecclesiastica ministeria est apostolorum. secundum illud Ier. secundum illud iob XXX. inquantum per me Christo acquisiti estis. quorum quidam per seipsos revelationes a Deo accipiunt. Quod potest intelligi tripliciter.. Tertio modo posset exponi ut designaretur distinctio et series membrorum. patitur unum membrum. Secundo in bonis. ibi opitulationes. ibi numquid apostoli omnes. quibus specialiter competit ecclesiae regimen. congaudent omnia membra. Gal. malo alterius compatiatur. Quod quidem manifestum est in corpore naturali. Circa quod tria facit. Primum quidem apostolos. 76 . tertio ordinat eorum affectionem circa diversas administrationes et gratias. sicut disposuit mihi pater meus regnum. in quibus magis est manifestum. secundum illud Rom. IX. Unde et naturaliter homo opponit manum ad protegendum alia membra ab ictibus. Et de his tribus habetur Lc. 2: alter alterius onera portate.. 16: posui vos. et pascent vos in scientia et doctrina. 15: dabo vobis pastores secundum cor meum. 1 s. id est ita distinguimini et ordinamini ad invicem. populum instruunt. XII. Et propter hoc dicit et Deus posuit. VIII. et flere cum flentibus. Et. proponit eam. dicens: non solum praedicta membra operantur ad invicem. 15: in Christo Iesu per evangelium ego vos genui. ordinatur ad doctrinam sicut ad fidem. pro se invicem sollicitudinem gerunt. quae proprie pertinet ad officium apostolatus. unum membrum. primo. supra IV. et ad locum languoris confluunt spiritus et humores quasi ad subveniendum. 15: gaudere cum gaudentibus. et. Cap. II. Et hoc quidem manifeste in corpore naturali apparet. et anima mea compatiebatur. 23: nos ipsi primitias spiritus habentes. sed etiam per se invicem sunt sollicita in idipsum.. estis corpus Christi. 17: gaudeo et congratulor omnibus vobis. compatiuntur omnia membra. etc. Maiores autem ministri in ecclesia sunt apostoli ad quorum officium tria pertinent. VI. id est. ut unus. cum sit commune bonum totius universi. Ult.

II. manifestat distinctionem praedictarum ministrationum. Et XXXVII.. cymbalum autem. 4. ut dictum est. tertio ostendit idem de his quae pertinent ad operationem. Anima enim per charitatem vivit quae vivit Deo. prophetae et doctores. Erat autem apud Corinthios multum desiderabile donum linguarum. quibus committitur gubernatio aliquarum particularium plebium. puta prophetiam quam donum linguarum. ex una percussione sonum multiplicat. 32: viam mandatorum tuorum cucurri. quia non proficit ad meritum vitae aeternae. et ideo. Et quia promiserat eis se demonstraturum viam excellentiorem. Ita etiam locutio hominis charitate carentis. ibi charitas numquam excidit. sicut archidiaconi episcopis. qua directius in Deum itur. ambulate in ea. quae inseparabiliter concomitatur gratiam gratum facientem. IV. quia scilicet sine charitate alia dona gratuita non sufficiunt. ibi et si habuero prophetiam. Aeri ergo comparantur qui veritatem simpliciter pronuntiant. et omnia bona aguntur. et ad maiorem abundantiam subdit et Angelorum: charitatem autem non habeam.. loquar. Est autem differentia inter aes sonans et cymbalum tinniens. 20: ipse est vita tua. 5: operatur virtutes in nobis. qui licet clarum sonum reddat. XIII. 1 dicitur: erant in ecclesia quae erat Antiochiae. Quantum vero ad amovendum impedimentum doctrinae. 14 dicitur: translati sumus de morte ad vitam. quaedam vero ad doctrinam.. quantumcumque sit diserta.: omnia probate. etc. 1 s. Ad doctrinam autem pertinet secundario. etc. Eccli. Is. Et primo quantum ad necessitatem. Deinde cum dicit opitulationes. id est gratias potiores. subdit exinde gratias curationum. Patebit. qui non diligit manet in morte. Recte ergo comparat loquelam charitate carentem. secundo quantum ad utilitatem. quia aes. ibi charitas patiens est. subdit interpretationes sermonum. unde et Act. dicens numquid omnes in ecclesia sunt apostoli? quasi dicat: non. tertio quantum ad permanentiam. 13: lex et prophetae usque ad ioannem. qui scilicet miracula faciunt circa ipsa elementa mundi. id est illi qui opem ferunt maioribus praelatis in universali regimine. quod posset provenire ex obscuritate sermonum. quod ad apostolatus dignitatem pertinere diximus. unde subdit deinde virtutes. etc. cymbalo vero qui veritatem multiplicant 77 . etc. Ad regimen ecclesiae pertinent in generali quaedam opitulationes. etc. si habuero donum gratiae. III. quod pertinet ad tinnitum. ostendit praeeminentiam charitatis ad caetera gratuita dona. cum sit concavum.. etc. id est desiderate. I Thess. Tertio doctores. In speciali autem ponit gubernationes. sine charitate non valet. oret ut interpretetur. Cxviii. et ministrationum in quibus membra ecclesiae distinguuntur. 14: ubi non est gubernator. factus sum velut aes sonans aut cymbalum tinniens.. subdit et adhuc excellentiorem viam vobis demonstro. Ex quo patet diversitas harum administrationum. Numquid omnes prophetae? etc. quod pertinet ad locutionem. quoniam diligimus fratres. ex percussione simplicem sonum emittit. Deinde cum dicit numquid omnes apostoli.. Quantum autem ad miracula quae fiunt in corporibus humanis.Quod enim dicitur Matth. scilicet aeris aut cymbali. Unde et I Io. etc. secundo quod etiam non valent ea quae pertinent ad cognitionem. cum sit planum. XI. quod bonum est tenete. Ps. ibi et si distribuero in cibos pauperum. et hoc primo patet in dono linguarum. XXXIII. ut infra XIII. 31: non omnia omnibus expediunt. secundum illud Lc. id est. Deinde cum dicit aemulamini autem. 3: adiuva illas quae mecum laboraverunt in evangelio cum clemente et caeteris adiutoribus meis. charismata meliora. scilicet charitatem. nec scilicet propter varietatem idiomatum evangelica doctrina impediretur. dicit: promisi me demonstraturum excellentiorem viam. Infra XIV. aemulamini. 11: in multitudine disciplinae Domini separavit eos. quia si linguis hominum. sono rei mortuae. Recta comparatione utitur. non tamen est vivus sed mortuus. secundum illud Deut. ut scilicet magis desideretis ea quae sunt meliora. III. Nam primo ostendit quod donum linguarum. quod subdit linguarum genera. ut infra XIV t. XI. secundum illud Phil. XXX. tamen habetur pro mortua. quia scilicet per charitatem omnia mala vitantur. quantum ad illos qui variis linguis loquuntur magnalia. Dicetur. quae primitus a Christo data fuit apostolis. XXX. sicut sunt parochiales sacerdotes. qui est animae vita. 21: haec est via. corruet populus.. Omnia autem dona gratuita reducere videtur apostolus ad tria. dicens: cum multa sint dona spiritus sancti. scilicet omnium. Gal. 13: qui loquitur lingua. 1: ut languores curarent. per quod loqui possim linguis omnium hominum. ordinat eorum affectum circa praedicta spiritualia dona. Et ne in praemissis donis eorum affectus quiesceret. intelligitur de prophetis qui futurum Christi adventum praenuntiaverunt. ab eo incipiens. IX. ponit minores sive secundarias administrationes. hic agit de charitate.. ut dicitur Act. quarum quaedam ordinantur ad regimen ecclesiae. |+13 Capitulus 13 |#1 Lectio 1 Apostolus gratiarum gratis datarum distinctionem assignavit. Ult. Cap. Similiter etiam et gratia miraculorum fuit aliis communicata. Prov.

id est perfectam fidem. II. sicut habuerunt eam apostoli. Unde superiores de huiusmodi inferiores instruunt vel illuminant. qui clarius eum vident quam inferiores. si necessitas adfuisset. quod quidem solvitur per id quod supra XII. Potestas autem manifestandi conceptum suum hoc modo metaphorice lingua nominatur. secundum illud supra II. 7: loquimur Dei sapientiam in mysterio absconditam. nemo novit nisi spiritus hominis qui in ipso est. Illo nempe modo. XVII. Fecerunt autem sancti multo maiora. per quam miracula fiunt. sed non econverso. sed per quemdam significationis modum. fiet. subdit et si habuero omnem fidem. Est autem attendendum quod supra proposuit quatuor dona gratuita ad cognitionem pertinentia. XXXI.. Et quamvis non habeant linguam corpoream. Dum ergo id quod est naturaliter notum. Obiiciunt autem aliqui quod cum multi sancti perfectam fidem habuerint. qui corrumpis universam terram. quo ecclesiae requiritur utilitas. Nam cum lingua sit membrum corporeum et ad eius usum pertineat donum linguarum. Fit autem huiusmodi manifestatio dum inferior Angelus superiori loquitur. subdit et noverim omnia mysteria. qua manifestant aliis quod habent in mente. XXI. Sap. quod locutio potest dici. quae tamen omnia sine charitate habentur ut mortua. secundum illud Mal. et huiusmodi sunt occulta cordium quae ex libero arbitrio dependent. Omnes enim cognoscent me a minimo usque ad maximum eorum. Potest ergo dici quod per Angelos intelliguntur homines Angelorum officium habentes. 19: si habueritis fidem sicut granum sinapis. secundum illud II Petr. Quarto. qui scilicet aliis hominibus divina annuntiant. manifestatur occultum. ita ut montes transferam. Fides ergo quae non haesitat. scilicet sapientiam. qui occulta cordium manifestant aliis per voces sensibiles. tanto magis eius fortitudo sentitur. Potest etiam intelligi de ipsis incorporeis Angelis. ecce ego ad te. Deo se omnibus monstrante. Est enim in quolibet Angelo aliquid quod naturaliter ab altero Angelo cognoscitur. dicetis monti huic: transi hinc. Potest etiam hoc transferri ad expulsionem Daemonum de humanis corporibus. 7 dictum est: unicuique datur manifestatio spiritus ad utilitatem. per quam divinitus occulta revelantur. loco et tempore miracula per gratiam spiritus sancti fiunt. neutrum videtur Angelis competere qui membra non habent. sive divinitus infusam. dicens: cognosce Dominum. 21: si habueritis fidem. 34: non docebit ultra vir proximum suum. et his quorum sunt. 4 dicitur: qui facit Angelos suos spiritus. nullus legitur montes transtulisse. quam translationem montium. sive sit inferior. Est autem sciendum quod in cognitione mentis angelicae aliquid est. scilicet ipsa divina essentia quam omnes immediate vident. dividendo mare et alia huiusmodi opera faciendo. puta suscitando mortuos. Dicitur enim Matth. Aliquid autem est in cognitione mentis angelicae. quantum ad scientiam. et conclusiones plurimas eliciendo. Secundo. Et quamvis granum sinapis sit minimum quantitate. 17: dedit mihi eorum quae sunt veram scientiam. id est occulta divinitatis. Potest autem exponi id quod dicit omnem fidem. et transibit. quantum ad fidem. Considerandum est autem quae linguae Angelorum dicantur. quae soli Deo patent. et non haesitaveritis. 16: antequam offendant pedes vestri ad montes caliginosos. quantum ad sapientiam. mons pestifer.et pronuntiant. id est non solum minorum sed etiam maiorum qui alios docent. Et huiusmodi sunt divinae providentiae mysteria. Et hoc etiam fecissent. fidem et prophetiam. Ier. Ciii. quia fides innititur omnipotentiae. de quo superiores Angeli non loquuntur inferioribus. grano sinapis comparatur. dicit et omnem scientiam. ut patebit infra XVI. Sub hoc ergo sensu dicitur si linguis hominum loquar et Angelorum. 21: non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia. Aliquid vero est in cognitione mentis angelicae. Dicitur enim Matth. sicut habuerunt Philosophi. propter illud quod subditur ita ut montes transferam. dicens et si habuero prophetiam. 7: labia sacerdotis custodiunt scientiam. non solum de ficulnea facietis. quod quanto magis atteritur. quorum plura cognoscunt in ipso Deo superiores. per similitudinem tamen lingua in eis dici potest vis. inquantum assumuntur ad manifestationem occultorum. qui montes dicuntur propter superbiam. aut per quodcumque aliud corporale exterius apparens. sed spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines. secundum illud ier. quod interdum lingua dicitur. scientiam. secundum illud supra II. ostendit idem de his quae pertinent ad cognitionem. Unde et ea. Deinde cum dicit et si habuero. non per illuminationem. multas rationes et similitudines apponendo. quia Angelus Domini exercituum est. I. VII. 11: quae sunt hominis. Et talis manifestatio dicitur locutio ad similitudinem hominum. et vir fratrem suum. sed merito est ut exponatur omnem. non tamen intelligitur parva. prout in Ps. sed etiam si monti huic dixeritis: tolle et iacta te in mare. Tertio. quod pertinet ad sapientiam. de quo superiores loquuntur inferioribus et econverso. etc. Incipit ergo hic a prophetia. sive superior. de quo superiores loquuntur inferioribus. id est omnium articulorum. eo cuius sunt manifestante. sed perfecta fides grano sinapis comparari. 78 . prout erat fidelibus utile. dicuntur signa vel nutus. XIII. neque e converso. proponitur ut signum eius quod est ignotum. et legem requirunt ex ore eius. quae sunt in Angelis naturaliter nota. sive humanitus acquisitam. Attribuitur autem operatio miraculorum fidei non haesitanti. Quae in notitiam alterius deveniunt.

de quo tamen quidam commendantur Hebr. 10: ipsius sumus factura. Unde et supra VIII. secundum illud Matth. dicit charitas patiens est. seipsum offerat passioni. opera autem quae fiunt propter fidem. Unde dicitur Matth. etiam sine charitate. si sit sine charitate. Et ideo dicit corpus. quae solis diligentibus Deum repromittitur. et hoc designatur. potissimum est martyrium. numquam sine charitate habentur. et similiter qui diligit Deum. 9: dispersit. 34: rapinam bonorum vestrorum cum gaudio sustinuistis. non ad serviendum superfluitati. per quam homo bene utitur intellectu perfecto. sicut Laurentius. ibi charitas non aemulatur. voca pauperes. 2: tradidit semetipsum pro nobis. quae consistunt in hoc quod homo faciat bona. et in hoc quod patienter sustineat mala. Sed notandum est hic quod fides firma. |#2 Lectio 2 Postquam apostolus ostendit charitatem esse adeo necessariam. et hoc designatur. 19: nihil factus es. 4 dicitur: in malevolam animam non intrabit sapientia. Sap. Nam omnis virtus consistit in hoc quod aliquis in operando bene se habeat in sustinendo mala. de facili tolerat quaecumque difficilia. charitas aedificat. Cum enim homo diligit aliquem propter eius amorem. L. quod sine charitate haberi possunt. secundo subiungit in speciali virtutum opera. 33: annuntiat de ea amico suo quod possessio eius sit. 9: quasi ignis effulgens et thus ardens in igne. id est facit patienter tolerari mala. 10 dicitur: dedit illi scientiam sanctorum. Si. quia laudabilius est quod. quae est vox animalis. quam si deprehensus patiatur. secundum illud Ps. Cxi. Inter caetera vero bona opera magis commendantur opera pietatis. XIX. puta propter defensionem fidei. secundum illud Is. quae sine charitate esse possunt. Quarto ad perfectionem pertinet. X. sicut et per eos loquitur veritatem. Is. quam rerum. 9: bonum facientes. secundum quod pertinent ad dona gratiae gratis datae. creati in Christo Iesu in operibus bonis. Xci. Quarum prima est. de quo dicitur Eph. comparat non existenti. ut homo omnia bona sua in opera pietatis expendat. Unde. dicentibus: nonne in nomine tuo prophetavimus. Nam secundum quod computantur inter septem dona spiritus sancti. quod sine ea nullum spirituale donum sufficiat ad salutem. quae per charitatem complentur. ostendit idem in his quae pertinent ad opera. Quantum ergo ad tolerantiam malorum. de quo tamen commendatur quaedam mulier II Mac. cum dicitur omnes facultates meas. 20: supra modum videtur mirabilis et bonorum memoria digna. etc. Quarto redditur martyrium laudabilius ex acerbitate poenae. vel quia simul cum praedictis operibus adest voluntas peccandi mortaliter. LVIII. et da pauperibus. quod scientia inflat. 15 s. necessitate imminente. hic ostendit eam adeo esse utilem et efficacis virtutis. Circa quod opus quatuor conditiones designat. Primo quidem. Secundo quia gravior est corporis humani iactura. per quam perficitur voluntas. 7: frange esurienti panem tuum. habuero omnia praedicta ad perfectionem intellectus pertinentia. Et ideo dicit si tradidero. VII. 13: cum facis convivium. 21: si vis perfectus esse. Circa primum duo facit. et labores sine fructu. praedicta opera tam excellentia fecero. Unde et contra quemdam dicitur Ez. I. II. secundum illud Ps.Si. inquam. Sine charitate autem eius usus bonus non est. Et notandum quod locutionem. 8: pietas ad omnia utilis est. Spiritus enim sanctus operatur virtutes etiam per malos. et non eris in perpetuum. quam corpus filii. cum dicitur pauperum. Et ideo dicit meum. III. 1 dicitur.: bene patientes erunt. vade. de quo subditur ita ut ardeam. et hoc designatur. charitatem autem non habuero. vel quia fiunt propter inanem gloriam. Quod etiam quadrupliciter commendat. quae pereuntes septem filios sub unius diei tempore conspiciens.. 79 . VII. Unde et Sap.. Iudicum V. dedit pauperibus. Et Sap. ut annuntient. sed dividatur in plures. scilicet secundum esse gratiae. Quod quidem fit propter defectum charitatis. miracula facit. 10: beati qui persecutionem patiuntur propter iustitiam. Est autem notandum quod apostolus hic loquitur de sapientia et scientia. Tertio ut opus pietatis exhibeatur indigentibus. XIV. quod per eam cuncta opera virtutis implentur. XXVII. scilicet quantum ad meritum vitae aeternae. quod opus pietatis non totum congregetur in unum. IV. Inter mala vero quae quis sustinet patienter. secundum illud Gal. L. secundum illud Lc. vel in operando bona. Et hoc designatur cum dicitur si distribuero. secundum illud iob XXXVI. inquam. X. nihil sum. Secundo ut opus pietatis fiat ad subveniendum necessitati. 22. VI. et multas virtutes fecimus? dicitur: numquam novi vos. nihil mihi prodest. vende omnia quae habes. Eccli. 9: qui propria voluntate obtulistis vos discrimini pro Domino. 6: dedi corpus meum percutientibus. non deficiamus. Deinde cum dicit et si distribuero. Tertio laudabilius est quod aliquis exponat corpus suum supplicio. vel cuiuscumque propinqui. dicit esse infructuosa. De prophetia autem et fide manifestum est. bono animo ferebat. charitatem autem non habuero. V. secundum illud I Tim. si sint sine charitate. Sicut et de Christo dicitur Eph. 11: vacua est spes eorum. V. Matth. etc. cum dicitur in cibos pauperum. Et primo praemittit duo quasi generalia.

quando non sufficit ei contineri in eo gradu. id est neglectis bonis aliorum. Sap. XXXIII. quibus aliquis deordinatur in seipso. etc. ut intelligatur cum praecisione. 19: dirumpet illos inflatos sine voce. secundo quomodo vitantur mala. Est enim ira inordinatus appetitus vindictae. quae charitas efficit. Et ideo dicitur Eccli. etc. Et prov.: quiescite agere perverse. Est autem electio. Et hoc est quod dicit charitas non aemulatur. 15: declina a malo. etc. etc. 80 . Quod quidem fit. dicens non irritatur. Ex quo sequitur quod charitas excludat invidiam. Unde I Io. I. Recte autem superbia inflationi comparatur.. 13: per charitatem spiritus servite invicem. Primo ergo ostendit quomodo per charitatem vitantur mala. non quae Iesu Christi. Quantum autem ad operationem bonorum. Nam qui diligit alios sicut seipsum. et quia ad virtutem duo pertinent. Eccli. quae est inordinatus appetitus propriae excellentiae. 18. 16 s.. id est. et viderit fratrem suum necesse habere. quae potius proximis eligit ministrare. 14: initium superbiae hominis. Tertio.: non quaero datum. Quod tamen qualiter intelligendum sit. Deinde cum dicit non cogitat. sed quod multis. Et primo quantum ad passiones. 33 apostolus dixit non quaerens quod mihi utile est.. potest esse in affectu et in effectu. III. subdit benigna est. secundum illud Ps. neque a rege cathedram honoris. 17 dicitur: qui habuerit substantiam huius mundi. Nullus enim iniuste agit contra illum quem diligit sicut seipsum. quid ei nocebis? et postea subditur: homini qui similis tui est. 4: noli quaerere ab homine ducatum. supra VI dictum est. XXIII. 32 dicitur: estote invicem benigni et misericordes. apostatare a Deo. Ad charitatem autem pertinet magis remittere offensas. Secundo. ambitio. secundo quantum ad electionem. ostendit quomodo charitas excludat inordinationem irae. scilicet in iudicio cum scandalo: quia magis amat salutem proximi. secundum illud Col. Ostendit ergo primo quod charitas repellit inordinatam passionem. et in plateis aquas tuas divide. 6 dicitur: benignus est spiritus sapientiae. quam pecuniam. et fac bonum. et clauserit viscera sua ab eo. XIX. Quantum ad effectum. quae sunt contra proximum. et is. nocebit impietas tua. Et ideo ad charitatem pertinet. non sibi soli retineat. etc. cum per invidiam quis dolet de bonis proximi. sed apparentem. ita charitas hoc efficit. XXXVI. secundo quomodo facit omnia bona efficere. Quod quidem charitas facit. 13: donantes vobismetipsis. Unde et supra X. Primo quidem quantum ad superbiam. qui sibi est a Deo praestitus. Unde et in Ps. 4: patientia opus perfectum habet. ostendit quomodo charitas facit vitare mala. Is. et non tenens caput. Malum autem efficaciter non potest homo Deo facere. non habet solidam magnitudinem. scilicet abstinere a malo et facere bonum. 6: si peccaveris. 16: quiescite agere perverse. bona aliorum quaerit sicut et sui ipsius. secundum illud Phil. Primo ostendit quomodo charitas facit omnia mala vitare. I. Et ideo subdit non est ambitiosa. secundum illud iob XXXV. I. per quam aliquis quaerit praeesse. sed requiro fructum abundantem in iustitia vestra. Iac. si quis adversus aliquem habet querelam.: inflatus sensu carnis suae. ibi congaudet autem veritati. ut bona quae homo habet. Est autem principalis superbiae filia. quam supra modum aut inordinate vindicare. Tunc autem inordinate suam excellentiam quis appetit. IV. dum homo non vult contineri sub regula ordinationis divinae. ibi non inflatur. ut sicut homo gaudet de bonis propriis. Col. quibus aliquis deordinatur in seipso. ita gaudeat de bonis proximi. id est non provocatur ad iram. sed solum sibi et proximo. nec flumina obruent eam. 17: non aemuletur cor tuum peccatores. V. ut salvi fiant. Malum autem quod est contra proximum. Et hoc repugnat charitati. Potest et aliter intelligi non quaerit quae sua sunt. secundum illud Prov. quod directe contrariatur charitati. 1 dicitur: noli aemulari in malignantibus. ostendit quomodo charitas excludit inordinationem cupiditatis. In affectu autem praecipue est. secundum illud Gal. ut habetur Lev. 16: deriventur fontes tui foras.. ut dicitur in III ethic. ad quam pertinet quod homo diligat proximum sicut seipsum. Cap. quam etiam charitas excludit. X. Et Sap. III. subdit non agit perperam. ut scilicet sicut ignis liquefaciendo effluere facit. ita superbi videntur quidem esse sibi magni. cum tamen vera magnitudine careant. Nam id quod inflatur. VII. 18 s. I. ostendit quomodo per charitatem excluditur inordinatio electionis..propter eius amorem patienter tolerat quaecumque adversa. id est perverse contra aliquem. proponit in speciali virtutum opera. quia scilicet facit cavere invidiam. non repetit ea quae sunt sibi ablata. qua quis super omnia Deum diligit. cum dicit non quaerit quae sua sunt. id est. IV. quomodo charitas Dei manet in eo? unde et Eph. Iac. II. 20: ira viri iustitiam Dei non operatur. quae non potest esse absque ordine divino.. 21: omnes quae sua sunt quaerunt. I. Ult. Contra quod de quibusdam dicitur Phil. V. Unde et Cant. 7 dicitur: aquae multae non poterunt extinguere charitatem. facit hominem ambitionem vitare. id est non invidet. Deinde cum dicit charitas non aemulatur. benignitas autem dicitur quasi bona igneitas. discite benefacere. II. sed ad alios derivet. Deinde cum dicit non inflatur etc. ibi non cogitat malum. VIII. quantum ad tria.

a charitate excidere per peccatum. et reputatum est ei ad iustitiam. quia scilicet sicut 81 . Vel dicit quod charitas non gaudet super iniquitate. sicut in charitate ambulas. Ille enim qui ex passione peccat. II. id est patienter expectat quae promittuntur a Deo quamvis dilata. Charitas ergo primo quidem excludit perversitatem consilii. 1: vae qui cogitatis inutile. scilicet a proximo commissa. II. IX. sed potius de cessatione donorum spiritualium. Et quantum ad hoc dicit omnia suffert. quinimo de ea luget. tertio infert conclusionem intentam. Quantum autem ad spem. etc. XV. quia non permittit hominem per varias suspiciones et temeraria iudicia cogitare malum de proximo. quando ex consilio rationis affectus eius provocatur ad malum. Deinde cum dicit congaudet autem. ex eo quod proximum diligit sicut seipsum. numquam potest amitti. Et hoc ideo est. et testimonium perhibentibus veritati tuae. ibi nunc autem manent. 3: si moram fecerit. |#3 Lectio 3 Postquam apostolus ostendit quod charitas excellit alia dona spiritus sancti necessitate et fructuositate. secundo quantum ad Deum. Secundo in hoc quod homo mala proximi sustinet prout decet. hic ostendit excellentiam charitatis ad alia dona quantum ad permanentiam. I. et sustine Dominum. cui repugnat omne peccatum. Quod quidem fit praecipue per virtutes theologicas. Sunt autem praeter charitatem duae virtutes theologicae. Secundo. Memor esto itaque unde excideris. Et quantum ad hoc dicit congaudet autem veritati. secundum illud Prov. ibi ex parte enim cognoscimus. Quantum ergo ad fidem dicit omnia credit. dicentes. II. Primo quidem gaudendo de bonis eius.. charitas excludit inordinatum affectum malorum. XII. Dum vero ea utitur homo. Is. et age poenitentiam. ut infra dicitur. quia non loquitur hic de cessatione donorum spiritualium. 6: credidit Abraham Deo. 14: confortetur cor tuum. sperate in eum.. Credere vero omnia quae ab homine dicuntur. ut scilicet possit ea uti. operamini malum in cubilibus vestris. 9: omnis qui natus est ex Deo. Quantum ad proximum autem.. et ideo nihil restat propter quod homo Deum offendat. in errorem ceciderunt. ibi omnia credit.. Et circa hoc tria facit. id est absque turbatione sustinet omnes defectus proximorum.Appetitus praeconsiliati. cum dicit non gaudet super iniquitate. vel iustitiae. inquantum est amor summi boni. quae habent Deum pro obiecto. XXVI. inquantum contrariatur proximorum saluti quam cupit. secundum illud Hab. subdit omnia sustinet. Deinde cum dicit omnia credit. Primo proponit permanentiam charitatis. vel non uti. Quod quidem male intelligentes. quod charitas semel habita. Circa primum duo facit. quia charitas recipitur in anima hominis secundum modum ipsius.. secundum illud Eccli. Unde sensus apostoli est charitas numquam excidit. Primo proponit differentiam charitatis ad alia dona spiritus sancti. Ps. 4 s. et lugeam multos ex his. 1: debemus nos firmiores imbecillitates infirmorum sustinere. Mich. homo operatur bonum dupliciter. vel vitae. Hoc autem charitas impedit. Rom. vel quaecumque adversa. ostendit quomodo charitas facit operari bonum. Et per hunc modum intelligitur verbum ioannis inductum. expecta eum. 2: alter alterius onera portate. etc. 4: qui cito credit. Gal. est levitatis. etc. praedicta sententia non est secundum intentionem apostoli. peccatum non facit. Dicit ergo primo charitas numquam excidit. Vel charitas non cogitat malum. quae pertinent ad hanc vitam per gloriam supervenientem. scilicet quae divinitus traduntur. XV. per peccatum mortale. scilicet fides et spes. sed ille qui peccat ex electione. 9: qui timetis Deum. et sic adimplebitis legem Christi. scilicet proximi. cui videtur consonare quod dicitur I Io. qui ante peccaverunt. II. II. quantum ad permanentiam. secundo probat quod dixerat. et exultant in rebus pessimis. etc. II Cor. gaudet ex hoc ipso quod peccatum committit. Potest enim aliquis charitatem habens. XIX. quoniam semen ipsius in eo manet. vel doctrinae. cum quodam remorsu et dolore peccatum committit. ibi sive prophetiae. Eccli. 16: auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis. Tunc ergo homo peccat ex electione et non ex passione. id est non permittit excogitare quomodo aliquis perficiat malum. ostendit quomodo charitas faciat operari bonum in comparatione ad Deum. VI. III. Et ne spes frangatur per dilationem.: charitatem tuam primam reliquisti. secundum illud Apoc. 3: gavisus sum valde venientibus fratribus. In III Io. 14: qui laetantur cum male fecerint. 4: ut quid cogitatis mala in cordibus vestris? secundo. peccare non potest: quia usus charitatis est dilectio Dei super omnia. Gen. 21: ne iterum cum venero humiliet me Deus apud vos. Et primo quantum ad proximum. dicit omnia sperat. quae scilicet promittuntur a Deo. levis est corde. secundo cessationem aliorum donorum. Et ideo dicit non cogitat malum. Matth. etc. scilicet charitatem. Sed huius dicti primo quidem sententia falsa est.

secundum illud Ps. Quod quidem non est intelligendum quantum ad ipsa membra corporea. non solum impeditur homo ab acquisitione novae scientiae. in quo erit unitas consummata. scilicet vis sensitiva et vis intellectiva. indiget abstrahere a phantasmatibus per lumen intellectus agentis. Secundo quantum ad donum linguarum. Si ergo aliquid scientiae acquisitae conservetur in parte animae intellectivae. Primo quidem quia prophetia respicit futurum. quae linguae dicuntur. nisi quamdiu intelligit.. Philosophus dicit. quod anima intellectiva est locus specierum. propter duo. ita et vidimus. et ita species intelligibiles sunt in intellectu possibili. Cxlix. necesse est quod id permaneat post mortem. habens esse et operationem absque corporis communione. vel per somnium loquar ad illum. puta in memorativa et imaginativa. praesentialiter. Conservantur autem species phantasmatum in potentiis animae sensitivae. ergo cessabunt superveniente perfectione gloriae. 6: si quis fuerit inter vos propheta Domini. Unde et Is. XXXI. etc. scilicet secundum conversionem ad phantasmata. Inter quas est differentia. tunc etiam est intelligens in potentia. Neque autem intelligendum est quantum ad usum linguae corporeae. Deinde cum dicit sive prophetiae. XLVII. Secundo est contra auctoritatem Aristotelis in III de anima. quibus anima separata non indigebit. Ex quo quidam accipere voluerunt quod scientia acquisita totaliter perditur cum corpore. qui dicit quod cum intellectus possibilis est sciens unumquodque. II. Indiget tamen in hac vita convertere se ad phantasmata. vel etiam memorativae. quod scientia destruetur. secundo manifestat ea. et unum labium omnibus. proponit cessationem aliorum donorum spiritualium. etc. ut probatur in III de anima. in civitate Domini virtutum. dicit sive linguae cessabunt. vis autem intellectiva non est actus alicuius organi corporei. Cum ergo substantia intellectus possibilis sit immutabilis et fixa. subdit: sive scientia destruetur. quae cessabit in patria. id est in pace caelestis patriae. secundum illud Is. XII. quod multo magis erit in ultimo statu. 14 dicitur: peribit sapientia a sapientibus. non solum ut abstrahat species a phantasmatibus. 4. consequens est. sed etiam ut species habitas phantasmatibus applicet: cuius signum est quod laeso organo virtutis imaginativae. per somnium aut in visione apparebo ei. XI. scilicet per prophetas. ita scilicet quod semper intellectus possibilis quando de novo vult intelligere. Nam etiam a primordio generis humani. Est enim futura in patria laus vocalis. absque diminutione membrorum. Unde dicitur Num. status autem ille non expectabit aliquid in futurum. ut dicitur infra XV. 9: dixit Dominus cuius ignis est in sion. 1: unus erat sermo. quia scilicet in ea conservantur species intelligibiles. Primo ergo proponit minorem propositionem quo ad imperfectionem scientiae. ibi cum essem parvulus. probat quod dixerat: et primo inducit probationem. 82 . Unde in Ps. Unde non erit necessarium variis linguis loqui. quia scilicet in futura gloria prophetia locum non habebit. Et secundum hoc apostolus hic dicit. 52: mortui resurgent incorrupti. Manifestum est enim quod species intelligibiles in intellectu possibili recipiuntur ad minus dum actu intelligit. Primo quantum ad prophetiam. Unde etiam. et intellectus prudentium eius abscondetur. quia vis sensitiva est actus organi corporalis. dicit sive prophetiae evacuabuntur. 6: exultationes Dei in gutture eorum. ita permanebit in statu patriae et cum augmento. est in eo per modum recipientis. ut dicitur Act. ut dicitur gen. quod species intelligibiles remaneant in eo immobiliter. quo scilicet aliqui in primitiva ecclesia linguis variis loquebantur. Quidam ergo posuerunt quod species intelligibiles non conservantur in intellectu possibili. 9 dicitur: sicut audivimus. Et Osee XII. quilibet quamlibet linguam intelliget. Sed haec positio est primo quidem contra rationem. Et sic patet quod habet species intelligibiles per quas dicitur sciens. Ad cuius veritatis inquisitionem considerare oportet. ibidem. quae in probatione continentur. etiam quando non intelligit actu. XXIX. Quod autem recipitur in aliquo. id est. 10: in manibus prophetarum assimilatus sum. ad hoc quod actu intelligat. et ideo necesse est quod maneat corpore corrupto. sed dona alia praeter charitatem habent imperfectionem. non autem quantum ad inspectionem phantasmatum. id est imperfecte. Secundo quia prophetia est cum cognitione figurali et aenigmatica. et specialiter eorum quae praecipua videntur. et tamen adhuc est in potentia ad intelligendum in actu. Inducit ergo primo ad probandum propositum talem rationem: adveniente perfecto cessat imperfectum. ut Glossa ibidem exponit. sed erit finale complementum omnium eorum quae ante fuerant prophetata. quod duplex est vis cognitiva.. etiam quae prius intellexit. Deinde cum dicit ex parte enim cognoscimus. sed etiam ab usu scientiae prius habitae. Tertio quantum ad scientiam. Sic ergo remanet scientia in anima post corporis mortem. cum dicit ex parte enim cognoscimus. In futura enim gloria. quantum ad species intelligibiles. et secundum hoc consequens est quod scientia hic acquisita non remaneat post mortem. scilicet in ecclesia militante et caminus eius in ierusalem.est in statu viae. Nam pars habet rationem imperfecti. et ideo necesse est quod desinat corpore corrupto. id est cessabunt. Est ergo intelligendum quantum ad donum linguarum.

non autem de ratione hominis. Unde et in Ps. scilicet quod scientia. scilicet balbutiendo. Secundo ponit id quod pertinet ad perfectionem aetatis. 21. quoniam vanae sunt. ibi nunc cognosco. scilicet in patria videbimus facie ad faciem. Sap. III. De qua perfectione dicitur I Petr. Unde omnia praecedentia dona evacuanda. dicit cogitabam ut parvulus. in qua est locutio sine iudicio. etc. adveniente perfecta aetate. Primo enim probat id quod intendit in generali. Sciendum est ergo. Ostendit autem primum per similitudinem perfecti et imperfecti. sunt intelligenda secundum quod ordinantur ad cognitionem Dei. Imperfectio est ergo de ratione scientiae. de quibus dicitur Phil. X. Est enim prophetia cognitio cum imperfectione. qui est in parvulis. 26: ecce Deus magnus vincens scientiam nostram. id est abieci. quia ipsa est imperfecta in statu viae per comparationem ad statum patriae. 83 . loquebar ut parvulus. approbabam vel reprobabam aliqua stulte. cessat prophetia et scientia. perfectio gloriae.: modicum passos ipse perficiet. Tacet autem de dono linguarum. qui vana loquitur. quod invenitur in aetate corporali. cessat quidem pueritia: sed humanitas fit perfecta. et stulti ea quae sunt sibi noxia cupient? sapiunt ergo ut parvuli. parvuli. quae praesens est oculo. sed magis perficitur. secundo manifestat minorem. id est aliqua vana. diligitis infantiam. 3: vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum. ad donum linguarum. commendatur sapientia quod linguas infantium facit disertas. evacuabitur quod ex parte est. inquantum scilicet cognoscitur ex sensibilibus. Dicit ergo: dixi quod ex parte cognoscimus. sed similitudo hominis resultantis in speculo. et similiter de ratione prophetiae. sed tunc. secundum illud iob XXXVI. Sed secundum hoc videtur. sicut cum videtur aliquis homo per speculum. sed eius similitudine. quod imperfectio dupliciter se habet ad id quod dicitur imperfectum. et vilia appetunt. sed derivatae a similitudine rei in aliquid aliud. ut dicitur Prov. Unde propter naturalem defectum locutionis. dicens quando autem factus sum vir. cum dicit sapiebam ut parvulus. XI. aut per praesentiam suae similitudinis in sensu immediate derivatam ab ipsa re. Et videtur apostolus ordine praepostero haec tria ponere. quae erant parvuli. prophetamus. quid sit videre per speculum in aenigmate. |#4 Lectio 4 Hic loquitur de visione. ibi videmus nunc. Ubi primo considerandum est. quae est cognitio Dei. Et primo manifestat maiorem. Et hoc satis congruit imperfectioni puerili. quod dicit loquebar ut parvulus. 14: ecce haec ex parte dicta sunt viarum eius. ad donum prophetiae. qui quandoque pretiosa contemnunt. Potest autem referri. non existente ipsa albedine praesentialiter in oculo. omnis imperfectio tolletur. sicut imperfectio est de ratione pueri. virili aetati. quia nunc videmus per speculum in aenigmate. et peccator centum annorum maledictus erit. et prophetia sint imperfecta. ut dicitur Is. Dicendum ergo. Xciii. id est. qui terrena sapiunt. Ps. Et est attendendum. dicens cum autem venerit quod perfectum est. sicut ipsa lux. ut faciunt parvuli. id est prout congruit parvulo. ad donum scientiae. scilicet quod veniente perfecto cessat imperfectum. 11 dicitur: Dominus scit cogitationes hominum.Et hoc praecipue verificatur quantum ad cognitionem Dei. et iudicium sine deliberatione. Cap. statum autem futurae gloriae propter perfectionem. 22: usquequo. Quantum autem ad rationis discursum. quandoque vero non. quia quanto perfectius cognoscetur Deus. secundo in speciali de seipso. 19: gloria in confusione eorum. puer centum annorum morietur. aut per praesentiam similitudinis non immediate derivatae ab ipsa re. terrenis inhaerent. 2 patebit. Ult. Lxv. id est. Unde et primo describit imperfectum aetatis corporalis. Quandoque enim est de ratione eius. ut infra XIV. et ut parvulus loquitur. quod apostolus hic comparat statum praesentem pueritiae propter imperfectionem. Quantum vero ad iudicium subdit sapiebam ut parvulus. manifestat ea quae praemissa sunt.. tanto etiam perfectius amabitur.. etc. evacuavi. quod sensibile aliquid potest tripliciter videri. secundo quid sit videre facie ad faciem. quod est imperfectius his duobus. et ideo. Circa hoc duo facit. etc. scilicet aut per sui praesentiam in re vidente. I. dicens cum essem parvulus. Secundo ponit maiorem. Et ideo superveniente perfectione gloriae. 20. sicut albedo quae est in pariete videtur. qui. prout hic de Deo habetur. quod autem subdit cogitabam ut parvulus. id est.. cum subdit et ex parte id est imperfecte. Non enim similitudo hominis immediate est in oculo. quod etiam charitas evacuetur per futuram gloriam. inquantum est cognitio figuralis et in futurum tendens. Proponit etiam imperfectionem prophetiae. quia. Nam locutio praeexigit iudicium sapientiae: iudicium vero praesupponit cogitationes rationis. et XXVI. sed accidit ei. charitas autem non cessat. spiritualibus contemptis. Non est autem de ratione charitatis ad quam cognitum bonum diligere pertinet. id est quando perveni ad perfectam et virilem aetatem. licet ipsa similitudo non videatur ab eo. scilicet aetate. ut dictum est. Deinde cum dicit cum essem parvulus.

Circa secundum vero sciendum est. secundum quod Deus. quod tunc non vidit essentiam Dei. sicut cum dico: me mater genuit. Naturale etiam hominis desiderium. quae est in anima. Unde et solum ista tria. cum ab essentia divina plus distet quaecumque species creata in anima. Hic. sed similitudinem eius. ergo videre facie ad faciem. dico quod naturali cognitione solus Deus videt seipsum: quia in Deo idem est sua essentia et suus intellectus. id est per rationem nostram. non habet faciem. sed per simile clarum et apertum facit aliam speciem allegoricae visionis. et in qua erit beatitudo nostra. vel albedinis potest cognosci essentia hominis. id est in praesenti vita. Quasi dicat videmus per speculum. quod visio Dei. Inquantum vero illa invisibilia sunt nobis occulta. seu per quamdam refulgentiam claritatis suae. ita Deum cognoscam per essentiam. Lapis enim non potest cognosci secundum illud quod est. Sequeretur etiam quod beatitudo hominis ultima esset in alio. vel albedinis ab essentia Angeli. videmus in aenigmate. et omnis amor in unione quadam consistit. Sequitur nunc cognosco ex parte. tunc videmus ipsam rem sicut est.. et tunc illa visio dicitur aenigmatica. nisi mediantibus istis. quam species equi. alia autem non coniungunt Deo. I Io. metaphorice dicitur. est duplex: quia aliquando est clara et aperta. quod huiusmodi similitudo. dicens nunc. non est videre essentiam Dei. id est virtute animae nostrae. dicuntur virtutes theologicae. et cognoscendi ipsam per seipsam. etc. ut dicitur Rom. si differat a re illa secundum speciem. et multo minus essentia Angeli.Per hunc ergo modum loquendo de visione Dei. Ulterius autem sciendum est. 30 dicitur: vidi Dominum facie ad faciem. sed similitudinem tantum. designat virtutem tantum. Sed secundo modo forte Angeli naturali cognitione Deum vident. 20. quam in ipso Deo. ita quod ly sicut. quae est per similitudinem. quod visio per similitudinem similitudinis est in speculo per simile occultum in aenigmate. fides intellectum: non videtur quod spes sit necessaria. inquantum similitudo divinae essentiae relucet immediate in eos. quaecumque sit illa. Sed tamen quidam dicunt. quod dicit. pertinet ad visionem speculi et aenigmatis. scilicet in patria. praeterea. quae gignitur ex aqua congelata. Multo ergo minus per aliquam speciem creatam. id est: sicut Deus cognovit essentiam meam. potest videri divina essentia. venimus in cognitionem sapientiae. tunc autem. spes et charitas. sicut illa quae est in speculo. Non enim per speciem equi. et charitas perficiat affectum. scilicet fides. sed quando videmus aliquid secundum faciem. Sed constat. III. Et dicitur de glacie. quae in rebus a Deo causata sunt. 84 . Unde ponere quod Deus videatur solum per similitudinem. quae repromittitur sanctis in gloria. cognoscam sicut et cognitus sum. quia habent immediate Deum pro obiecto. visio illa non magis esset specularis et aenigmatica. et tunc ly per. Responsio. 2: videbimus eum sicuti est. Ideo nihil aliud vult dicere apostolus. quam quod videbimus ipsam Dei essentiam. Istud est per simile occultum. Consequenter infert principalem conclusionem cum dicit nunc autem manent. sed de istis tribus tantum est quia haec tria coniungunt Deo.. est ponere divinam essentiam non videri. id est vidi Dominum imaginarie apparentem in sua imagine et non per essentiam suam. dicit vidi Dominum facie ad faciem. videmus nunc per speculum. et multo minus si differt secundum genus. Unde Augustinus dicit hic in Glossa. etc. et aqua gignitur ex glacie resoluta. non importat hic aequalitatem cognitionis. alia etiam dona sunt quaedam disponentia ad gignendum ista tria in cordibus hominum. nisi per speciem lapidis. facie ad faciem. quae est in via. Ad hoc sciendum. quae est similitudinis in alio relucentis. quod in patria ipsa divina essentia videbitur per similitudinem creatam. cum dicit: videbimus in patria facie ad faciem. et eadem gignitur ex me. scilicet videre illud quod apparet: in ipsa imagine in qua apparet et alius gradus infimus scilicet audire tantum verba. quod Deus. XXXII. Sic enim non fuisset visio imaginaria. Et haec cognitio dicitur visio in speculo. probat in speciali de cognitione sui ipsius. Nulla enim similitudo ducit in cognitionem essentiae alicuius rei. etc. Inquantum ergo invisibilia Dei per creaturas cognoscimus. Causa autem quare non facit mentionem de omnibus donis. ego Paulus cognosco ex parte. dicimur videre per speculum. bonitatis et eminentiae divinae. Unde et secundum diversas uniones. cum anima sit quaedam similitudo Dei. inquantum invisibilia Dei per creaturas cognoscimus. sed superflua. Cum enim videmus aliquid in speculo. Unde Iacob. quia Gen. I. visio autem imaginaria est quidam gradus altior. Sic ergo patet. Sed cum dona sint ad perficiendum vel affectum vel intellectum. illud quod probavit in generali. Tertio vero modo cognoscimus nos Deum in vita ista. quod est perveniendi ad primam rerum causam. non videmus ipsam rem. quod est alienum a fide. etc. quae non conveniat cum re illa in specie. Sed hoc est omnino falsum et impossibile. Dicendum est quod illa visio fuit imaginaria. Sed contra est. diversae species amicitiae a Philosopho distinguuntur. Et ita tota creatura est nobis sicut speculum quoddam: quia ex ordine. quod amor est quaedam vis unitiva. et bonitate. Vel aliter. aliquando obscura et occulta.. esset inane.. Et. ut insinuaret excellentiam visionis imaginariae sibi ostensae. id est obscure et imperfecte. et ideo hoc. quia numquam potest aliquid per essentiam cognosci per similitudinem. quam visio clara et aperta. et magnitudine. Et ideo sua essentia est praesens suo intellectui.

quasi procul videns. II. qui est in orando. scilicet viribus. quod non patitur sibi consortem. etc. Cum ergo dicitur aemulamini spiritualia. unde et ei invideo. si ergo ita est. Et quia hoc est supra naturam. 8: qui timetis Deum. spiritualia dona spiritus sancti. quod est videre. per quod continuat se ad sequentia. sicut ad se pertinentem. quantum ad spem.. Secundum vero communicationem secundam est amor charitatis. Circa primum sciendum est. quandoque pro invidia.. olim videns dicebatur. et hoc est quod dicit: dictum est. et secundum quosdam dicitur a for faris. fratres. secundum quod hic est possibile.. quae est dulce et salubre vinculum mentium. charitatem. Et de his tribus dicitur Eccli. ibi quid ergo est. |+14 Capitulus 14 |#1 Lectio 1 Posita excellentia charitatis ad alia dona. Quasi dicat: licet charitas sit maior omnibus donis. qua solum creatura intellectualis Deum diligit. prophetias nolite spernere. III. sectamini. etc. etc. Et quia inter spiritualia est gradus quidam. Circa primum duo facit. quot modis dicatur in Scriptura sancta prophetia et quid sit loqui linguis. Sicut si ego amo dignitatem seu divitias. quod qui nunc dicitur propheta. alia quantum ad beatitudinem. quod ex zelo surgit invidia. I Petr. Circa primum duo facit. propter ea quae dicta sunt supra. Contingit autem quod res amata ita diligatur ferventer ab aliquo. Col. 19 s. primo exigitur fides. Ista ergo tria manent nunc. quae hic participamus ab ipso. IX. quod donum prophetiae est excellentius. I Petr. ibi fratres mei. rationibus sumptis ex parte infidelium. 9 dicitur. quod si aliquis habet illud quod ipse zelat. IV. Et hoc est quod dicit aemulamini. Primo enim praemittit unum. dicitur prophetia. quia prophetia excedit donum linguarum. sive supra rationem nostram. quod donum prophetiae est excellentius dono linguarum. quasi dicat: inter spiritualia magis aemulamini donum prophetiae. V. vel aberret.. Et iste est zelus. sed melius dicitur a pharos. ibi et ideo loquitur. Unde I reg. diligite eum. Prima pars dividitur in duas. 14: super omnia autem charitatem habete. qui secundum quosdam est amor intensus. Deum ut causam primam et summum bonum appetit et desiderat. id est ferventer ametis. ideo dicit magis autem. est amicitia naturalis secundum quam unumquodque. Ad haec enim duo est usus linguae. ostendens excellentiam prophetiae ad donum linguarum. Et secundum primam communicationem ad Deum. Secundo ne homo deficiat. etc. Primo ostendit. Licet autem aemulatio quandoque sumatur pro ferventi dilectione. Unde in charitate non est huiusmodi zelus non patiens consortium in amato. non patiens consortium in amato. quod vobis noceat. scilicet quid sit prophetia.. sed ipse vult eam solus et singulariter. sive sint futura contingentia. quantum ad fidem. doleo quod aliquis habet eas. Hoc tamen contingit in spiritualibus. etc. 85 . ut finem suum. quod charitas omnia dona excellit. Quia vero nihil potest amari nisi sit cognitum. Una est quantum ad bona naturae. inquantum nos hic sumus participes per gratiam supernae felicitatis. 8: ante omnia charitatem. secundo ex parte fidelium. quae est invidia. tamen non est aequivocatio. in quibus provenit. Primo ostendit. et prophetiae. Et sic patet. non intelligitur de invidia. secundo quomodo sit utendum dono linguarum. zelari enim et aemulari designat ferventem amorem alicuius rei.. hic consequenter apostolus comparat alia dona ad invicem. Primo ostendit excellentiam prophetiae ad donum linguarum. Et circa hoc duo facit. Ad huiusmodi autem visionem quatuor requiruntur. 13: quid est. quantum ad usum eorum in exhortationibus seu praedicationibus. exigitur spes. per quam tendat in illum finem. secundum quod est. doleat: et ex hoc consurgit aemulatio. Secundo subdit illud per quod continuat se ad sequentia. ut prophetetis. secundo quantum ad usum linguarum. I Thess. seu intellectum humanum excedentium. Sed aemulamini. sed dicit. Est igitur prophetia visio seu manifestatio futurorum contingentium. ideo ad amorem charitatis exigitur primo cognitio Dei. credite in illum. tamen alia non sunt contemnenda. quod propheta dicitur.: spiritum nolite extinguere. sed tantum in corporalibus. quantum ad charitatem. quam donum linguarum. imo unum procedit ab alio. speramus etiam ad perfectam consecutionem illius aeternae beatitudinis pervenire et fieri cives caelestis ierusalem. etc. Unde visio eorum quae sunt procul. Ad explanationem autem totius capitis praenotanda sunt tria. qui timetis Deum..Nos autem habemus duplicem coniunctionem cum Deo. sperate in illum. quae possunt perfectissime a multis participari. sed charitas maior est omnibus. etc. quae est non apparentium. III. qui timetis Deum. quia spiritualia possunt a multis haberi. ut inducat ad ferventer amandum Deum. sed solum in illis quae non possunt a multis participari. aemulamini.

secundo excludit quamdam obiectionem. quae erant indicativa futurorum quorumdam. secundum illud eccli. quae naturalem cognitionem transcendunt. Nisi enim ad similitudines sensibiles in imaginatione formatas intelligendas adsit lumen intellectuale. vel Scripturas apostolorum. non dicitur propheta. primo exigitur quod in imaginatione formentur similitudines corporales eorum quae ostenduntur. et non exponat. quod corpus elisei mortuum prophetavit. ad intellectum hominum. honorat tantum Deum. ideo libentius volebant illud donum. non crederetur eis in his. Circa hoc ergo duo facit. ideo Dominus. seu cantat in ecclesia. Quod ergo dicit hic apostolus per totum caput de prophetis. id est. 9: ecce dedi verba mea in ore. Aliquando autem dicitur propheta ille. etc. Nisi enim facerent aliqua. Vel Deo. est proprie loqui lingua.. probat duabus rationibus. qui habet intellectuale lumen ad explanandum etiam visiones imaginarias. sed Daniel. quod linguis diversarum gentium. et hoc modo dicitur I Reg. ad honorem Dei tantum. imo omnium loquerentur. loquitur lingua. pro non intelligere. quia ipse Deus solus intelligit. Tertium quod exigitur. ut aliis denuntientur. Sic enim frequenter accipitur. 24 quod Saul erat inter prophetas. scilicet ignota. nec explanata. et non explanata. Dicitur etiam propheta aliquis solum ex hoc quod prophetarum dicta denuntiat.Cum enim cognitio nostra sit per corporalia et per phantasmata a sensibilibus accepta. etc. His ergo visis ad expositionem litterae accedamus. et non intellexit.. Et propter hoc dicitur. sicut si lingua theutonica loquatur quis alicui Gallico.. visiones sibi et aliis factas exponit. et de hoc dicitur Num. inquantum habuerunt lumen intellectuale. Quod ergo dicitur hic loqui lingua. ibi volo autem vos. non dicitur propheta. qui habet omnia ista quatuor. Et quod non loquatur homini. Dan. miraculum fecit. XIX. II. XLVIII. quod hic dicitur de prophetis. qui vidit statuam. inter canentes dicta prophetarum. est audacia ad annuntiandum ea quae revelantur. 1: intelligentia opus est in visione. sed tamen improprie et valde remote. qui habet solas imaginarias visiones. non audire. Dicitur etiam aliquis propheta ex miraculorum operatione. quae sunt ad certitudinem prophetiae. sed Deo. 10: auris zeli Dei audit omnia. nam visio David intellectualis tantum fuit. vult apostolus intelligi lingua ignota. sed prophetia est non tantum ad honorem Dei sed etiam ad proximi utilitatem. id est intelligit. Et sic dicitur propheta omnis qui discernit doctorum Scripturas. Corinthii autem. quae plana est. Vel etiam si loquatur visiones tantum.. sed potius ille. scilicet quod videt imaginarias visiones. Primo probat. quam donum prophetiae. I. quarum prima sumitur ex comparatione Dei ad ecclesiam. quam illud quod fit tantum ad honorem Dei. et operatur miracula. sed. 14. ille cui similitudines huiusmodi ostenduntur. quaecumque sit illa. scilicet ioseph. sed potius somniator. dicuntur aliqui diversis modis prophetae. et audacter annuntiat aliis. etc. quia curiosi erant. Et Act. XII. etc. et habet intelligentiam de eis. quibus omnibus praedicarent. unde nec propheta dicitur. scilicet quod ille dicitur prophetare. id est. Sicut Pharao. non loquitur hominibus. Aliquando etiam dicitur propheta. qui per lumen intellectuale divinum. vel ad exponendum dicta prophetarum. ut Dionysius dicit quod impossibile est aliter lucere nobis divinum radium. Circa secundum sciendum est. sive alteri factas. per donum vero linguarum solum illud fit quod est ad honorem Dei. Quartum est operatio miraculorum. Unde dicit apostolus gratias ago Deo. id est. Et similiter est de Nabuchodonosor. Aliquando enim aliquis dicitur propheta. Quod autem donum prophetiae excedat donum linguarum. 6: si quis fuerit inter vos propheta. dedit eis donum linguarum. Secundum ergo hos modos prophetiae. Et hoc donum multi adepti sunt a Deo in ecclesia primitiva. Sap. nisi varietate sacrorum velaminum circumvelatum. subdit nemo enim audit. ut commodius et pluribus verbum Dei annuntiarent. Ad hoc enim Deus revelat. qui licet viderit spicas et vaccas. quod qui loquitur lingua. Et secundum hoc planum erit. qui interpretatus est. quod donum prophetiae excellentius est dono linguarum. sive sibi. quia tamen non intellexit quod vidit. ad litteram. X. quae excedunt operationem naturae. Huius autem rationis ponit medium. Non quod una lingua loquentes ab omnibus intelligerentur. 4 dicitur: loquebantur variis linguis. quod quia in ecclesia primitiva pauci erant quibus imminebat fidem Christi praedicare per mundum. Prima autem ratio talis est: illud per quod facit homo ea non solum quae sunt ad honorem Dei sed etiam ad utilitatem proximorum est melius. quod omnium vestrum lingua loquor. et non exponat. etc. hic loquitur lingua. ergo. seu exponit. ut quidam dicunt.. ad clare et subtiliter intuendum. Unde omnis locutio non intellecta. I. Et sic Salomon et David possunt dici prophetae. et primo quantum ad hoc quod dicit. Secundum quod exigitur est lumen intellectuale illuminans intellectum ad ea quae supra naturalem cognitionem nostram ostenduntur cognoscenda. quia eodem spiritu interpretatae sunt quo editae sunt. id est. intelligendum est de secundo modo. Et hoc est quod dicit qui loquitur lingua. 86 . secunda ratio sumitur ex comparatione hominum ad ecclesiam. Ier.

. Et secundum hoc diffinitur a cassiodoro: 87 . quia ibi primo incipit aedificium spirituale. per exempla. quasi dicat: ideo volo ut magis prophetetis. |#2 Lectio 2 Hic apostolus excludit obiectionem seu falsum intellectum. qui loquimini. scilicet aut in revelatione. et haec illustratio pertinet ad donum sapientiae. XXXVIII. subdit quod ipse Deus loquitur. Et sic sciendum est. unde isti habent donum linguarum.. etc. sed volo vos omnes loqui linguis. audiat. et hoc tripliciter. et eventus temporum et saeculorum. II. scilicet vel linguis ignotis. interpretantur. et non interpretarer. loqui autem linguis est utile soli ei qui loquitur. quod donum linguarum esset contemnendum. quibuscumque signis non intellectis.. quae dicunt. etc. tertio per exemplum sumptum ab hominibus diversimode loquentibus. dicit volo autem vos. quod ex quo apostolus praefert prophetiam dono linguarum.. Sap. Eph. Eph. XIV. Ergo nec vos ab invicem. 20: non enim vos estis. Huius autem rationis ponit medium. sed si loquerer vobis solum linguis. quia si affectus est bonus. Ubi primo ostendit. Cuius rationem assignat. II. nec astrologiae. Et ideo dicit in revelatione. XV. etc. Secundo quantum ad secundam partem. Vel est de eventibus futurorum. quia haec non pertinent ad aedificationem fidei. Ubi notandum quod ista quatuor. Et ideo dicit nisi forte interpretetur. Ex seipso autem argumentatur sic: constat ergo quod ego non minus habeo donum linguarum quam vos. XI. Vel aedificatio pertinet ad spiritualem affectionem. dixerim. id est fideles. quae dicta sunt supra. etc. Uno modo penes ea de quibus sunt. Vel est de terrenis. V. non geometriae. quod illustratio mentis ad cognoscendum.. etc. ibi nam maior. 29: quis tribuat ut omnis populus. Quid vobis prodero. et hoc pertinet ad donum prophetiae. quia vel est de divinis. 15: loquere et exhortare. Secunda ratio talis est: illud quod est utile soli facienti est minus quam illud quod prodest etiam aliis. etc. etc. pusillanimes. quod prophetia est ad honorem Dei et utilitatem proximorum. est de quatuor. Et hoc est quod dicit nunc autem. et ideo dicit in scientia. Hic probat donum prophetiae esse excellentius quam donum linguarum. Ad haec enim tria inducunt praedicantes divinam Scripturam. Et Rom. quid intenderit insinuare. et hoc ad aedificationem incipientium. fratres. id est ad intellectum hominum. 4: concaluit cor meum intra me. Primo per exemplum a seipso sumptum.. Num. ut supra dictum est II. II. Notandum autem quod prophetia non accipitur hic communiter. semetipsum. Et huius ratio est.. Hoc dupliciter potest intelligi. igitur. interpretatio cuiuscumque ardui pertinet ad prophetiam. etc. etc. 8: signa et monstra scit antequam fiant. et hoc pertinet ad donum scientiae. et ad consolationem desolatorum.. scilicet secundum quod supra dictum est. qui posset esse circa praemissa. quia. id est occulta. secundo rationem horum assignat.. Supra II. tamen magis volo ut prophetetis. XV. Tit. Unde dicit spiritus autem Dei loquitur mysteria. nemo novit. etc. Consolatio vero inducit ad tolerantiam malorum. ut hoc excludat. etc. X. Rom. et ideo dicit aut in prophetia. ibi tam multa. 10: dedit illi scientiam sanctorum. si venero ad vos linguis loquens. loquitur hominibus. 15: haec loquere et exhortare. sed accipitur hic particulariter prout est manifestatio futurorum tantum.. 19: quae aedificationis sunt invicem custodiamus. etc. etc. sed de illis tantum. sicut dictum est. Dicit ergo: licet haec.. etc.. et interpretatur. quia aliquando aliqui moventur a spiritu sancto loqui aliquid mysticum. quia maior est.. II. ut ecclesiam Dei aedificet. Unde qui loquitur et qui interpretatur propheta est et donum linguarum habet. 4: quaecumque scripta sunt. Nunc autem. Divinorum enim. Aliquando autem non solum loquuntur linguis. qua scilicet illuminatur mens ad cognoscendum divina. VIII. Secundo probat id quod dicit. ad litteram.. Possent enim aliqui credere. Quare autem soli Deo loquatur.. Rom. etc. possunt dupliciter distingui.Matth. sed etiam ut ecclesia aedificetur. Unde dicit nam qui prophetat. 11: nemo novit quae sunt spiritus Dei. et ad exhortationem proficientium. quia. I Thess. sed in scientia quae est sanctorum. quod ipsi non intelligunt. 9: qui habet aures audiendi. Unde. id est explanat visiones seu Scripturas. ecclesiam. Sap.. et hoc est quod dicit qui autem prophetat. 22: in quo et vos coaedificamini.. etc. ad nostram doctrinam scripta sunt. vel.. nisi loquar vobis aut in revelatione. quae sunt ad aedificationem fidei. et primo quantum ad primam partem medii. cum dicit nam maior. aedificat instruendo. Ps. 20: superaedificati supra fundamentum apostolorum et prophetarum.. 11 est revelatio. sed etiam ea. et non de quibuscumque. tunc actus est bonus. non tamen volo vos donum linguarum spernere. et hoc est quod dicit qui loquitur lingua. 14: consolamini. ideo dicit ut ecclesia. etc. etc.. Matth. Exhortatio vero ad inductionem ad bonos actus. etc. id est non solum intelligat se. etc. secundo per exemplum sumptum a rebus inanimatis. Tit. nihil vobis prodessem. XIII. 2: unusquisque proximo suo placeat in bonum ad aedificationem. fratres. ibi tamen quae sine anima. Nam donum linguarum cum interpretatione est melius quam prophetia. quae sunt Dei. X. prophetare vero aliis prodest.

V. Multae et diversae linguae in mundo sunt. quasi dicat: ideo in aera. quando scilicet non intelligitur ab eo. ut dicatur: eritis in aera loquentes. qui in virtute corporis 88 . etc. si sonus sit confusus et indistinctus.. Is. Etenim si incertam vocem dederit. 1-10. 29: canticum erit vobis sicut vox sanctificatae solemnitatis et laetitia cordis. Ier. ad movendum castra et ad pugnandum. id est indistinctam. habent quamdam consonantiam et melodiam.. etc. quia potest continuari cum praecedentibus. tertio concludit quod intendit ibi sic et vos quoniam aemulatores.prophetia est divina inspiratio rerum futura immobili veritate denuntians. ut intret in montem Domini. id est significationem vocis. ibi etenim si incertam. scilicet per instrumenta ad pugnam ordinata. Nihil enim sine voce est.. Hic ostendit idem per exempla sumpta ex rebus inanimatis. scilicet de cithara. Hic ostendit horum inutilitatem. etc. Dicendum est quod licet vox non sit nisi animalium. XXX. sicuti instrumenta. et ita vos. si loquimini tantum linguis. ut intelligantur. Et sumitur haec similitudo ex Lib. etc. Col. sicut qui pergit cum tibia.. Cum enim homo per instrumenta aliquid intendat exprimere. et quilibet potest loqui quacumque vult. non poterit quis scire quid loquamini. X. quae tamen proprias significationes vocum ad hoc habent.. Si autem a supernaturali principio.. et hoc pertinet ad doctrinam. Si vero cognitio acquiratur a naturali principio. et ideo dicit aut in doctrina. scilicet lumine divino infuso. secundo inutilitatem loquentium sibi ad invicem in linguis extraneis. quae flatu. et aliter quando pugnabant. Et primo per instrumenta gaudii. quia. naturalibus instrumentis formatus. quia loquimini sine intellectu. non poterit sciri quid velit dicere. id est. Vox est sonus ab ore animalis prolatus. etc. 1: quasi tuba exalta vocem tuam. et sic pertinet ad scientiam. et sic est revelatio. scilicet secundum quod quaedam. Nota quod barbari. Hic ostendit idem per exempla inanimatorum.. secundum quosdam. Alio modo possunt haec distingui penes diversos modos acquirendi cognitionem. aut naturali. quia aliter dabant vocem quando debebant convenire ad Concilium. ibi si ergo nesciero... etc. etc. aliter quando movebant castra. LVIII. Ibi enim legitur quod Dominus praecepit Moysi ut faceret duas tubas argenteas. Rom. aut infunditur successive. quae essent ad conveniendum populum. Si ergo haec dant vocem sine distinctione. Supra IX. et sic pertinet ad doctrinam. Et circa hoc tria facit. gentem cuius ignoras linguam. Tam multa. Dicit ergo: hoc non solum patet per ea quae supra dicta sunt. barbaria est specialis natio. Et pro quolibet istorum habebant certum modum tubandi. Prov. Non ergo ea quae sunt sine anima dant vocem. sed si nesciero virtutem vocis. Dicit ergo primo. XXIV. sed successive et per partes. Tamen quae sine anima. aut ad quid cithara. 7: qui docet in doctrina. etc. non poterit diiudicari ad quid canitur tibia. Et hoc est quod dicit: si loquar omnibus linguis. XII. Et sic sciendum est quod omnis cognitio aut est a supernaturali principio. Num. vel ad gaudium. quod loqui linguis non solum non prodest aliis. 26: sic pugno non quasi aera verberans. id est. Is. secundum Isidorum.. Hoc potest dupliciter exponi. Per tubam potest intelligi praedicator. quia aut infunditur subito cognitio. etc. id est singulis linguis. nescitur utrum se debeant parare ad bellum. etc. vel etiam ad lasciviam. Contra. etc. et sic est prophetia. Tam multa. Ita si homo loquitur linguis. tamen potest dici per quamdam similitudinem. Alii vero dicunt quod quilibet extraneus est barbarus omni alii extraneo. Et ideo arguit apostolus quod sicut si tuba det incertam vocem. secundo per instrumenta pugnae. III. 11: in Christo Iesu non est barbarus et Scytha.. ut puta. Vel est de agendis moralibus. quomodo scietur. barbari proprie dicuntur illi. Sed secundum quod verius dicitur. quorum idioma discordat omnino a Latino. ero cui loquar barbarus. et ideo de illis facit mentionem. et tam multa. aut traditur ab alio. Primo ostendit diversitatem linguarum. 46: adhuc doctrinam quasi prophetiam effundam.. 15: doctrina bona dabit gratiam. dicuntur illi. 15: adducam super te gentem de longinquo. etc. hoc est aut per studium proprium. non intelligitur. Vel potest sic punctuari: eritis in aera loquentes.. Si ergo nesciero. hoc potest esse dupliciter. quam non subito habuerunt prophetae. ut eorum prophetiae ostendunt. qui ordinantur vel ad fletum. etc. sed etiam quantum ad ea. Ratio autem quare non potest sciri quid loquamini est quia eritis in aera loquentes. Eccli. ut puta. Et hoc est quod dicit tam multa. Sed hoc non est verum. XIII. inutiliter. etc. scilicet aliquos cantus. Hic sumit exemplum a diversis linguis loquentium. et tibia.. quae dat vocem tactu. quae sine anima vocem dant. scilicet Deo. si tamen non loquatur determinate. nisi distinctum sermonem dicatis interpretando. Et quae sine anima sunt vocem dantia. sunt genera linguarum. scilicet lumine naturali intellectus nostri. et non interpretatur. vel exponendo. scilicet per instrumenta quae videntur vocem habere. inutiliter loquimini omnibus linguis.

ut interpretetur. secundo. reficitur et quantum ad intellectum et quantum ad affectum. hic vero ostendit idem rationibus sumptis ex parte orationis: haec enim duo per linguam exercemus. quam qui tantum lingua orat. et hoc potest dupliciter construi. 5: in abundanti iustitia virtus maxima est. est sine fructu refectionis. Et circa hoc duo facit. ratione sumpta ex parte audientis. oret. iste orat lingua. oret. 3: orantes ut Deus aperiat Ostium. Et nihilominus mereor in ipsa oratione. sed ipse spiritus sanctus postulare nos facit. Vel. etc. ut totum ponatur sub distinctione. nam si orem lingua. secundo exemplis. etc. etc. sicut et vos eritis barbari ad invicem.. etc. scilicet Deum. ibi quid ergo. id est virtus imaginativa. quia non intelligit.. ut interpretetur. orat. quam donum linguarum. Et sic accipit orare hic Glossa per totum capitulum. quoniam estis aemulatores spirituum. |#3 Lectio 3 Supra ostendit apostolus excellentiam doni prophetiae ad donum linguarum. qui faciat orationem suam. et ideo. Matth. vel pater noster. hic quidem orat et prophetat. inquantum voces seu similitudines corporalium sunt tantum in imaginatione absque hoc quod intelligantur ab intellectu. quia hoc ipsum. ibi gratias ago Deo meo. et non intelligit quae dicit. quam donum linguarum. quod moveor a spiritu sancto. Unus fructus est meritum quod homini provenit. Et ideo vult ostendere quod in utraque plus valet donum prophetiae. Rom. alio modo. id est spiritus sanctus mihi datus.. Sed non est haec intentio apostoli. in virtute rationis deficiunt et sunt quasi extra leges et sine regimine iuris. qui non intelligit. et aperietur vobis. IV. alia publica. Et primo in oratione privata. dicens. Orare enim dicitur dupliciter. orat. quasi diceret: ne ergo sitis barbari. Circa primum sciendum est quod duplex est oratio. et si sit alius qui orat. quae est excellentior illi. quando scilicet quis orat in seipso et pro se. et ideo quaerite. et intelligit quae dicit. id est. sine fructu est. pulsate. et hoc dupliciter. quaerite et invenietis. Et hoc est quod dicit: dico quod oret. ibi caeterum. VIII. id est ratio mea. Unde et cum melius sit refici quantum ad affectum et intellectum. quasi dicat qui loquitur lingua. Circa primum duo facit. XV. 7: petite. Et ideo melius est in oratione prophetia seu interpretatio. ut interpretandi gratia detur sibi. Vel spiritus meus. quasi dicat: sic ego ero barbarus vobis. Primo ponit necessitatem orationis. et dabitur vobis. Hic ostendit quod in orando plus valet prophetia. ita quod proferam aliqua quae non intelligo. scilicet vel deprecari Deum vel persuadere. secundo removet obiectionem. Nam ille qui intelligit. Dicit ergo primo: dixi quod donum linguarum sine dono prophetiae non valet. sit sine fructu orationis? dicendum quod duplex est fructus orationis. est mihi meritum. ut abundetis. concludit quod intendit. Circa primum duo facit. seu non 89 . qui scilicet non intelligit quae dicit.. Primo ut punctetur hoc modo. sive verbis propriis sive aliorum sanctorum. Primo. Vel spiritus meus. et non refert utrum oret verbis sibi a spiritu sancto concessis. etc. quando quis orat coram populo et pro aliis: et in utraque contingit uti et dono linguarum et dono prophetiae. sicut oportet. id est dictat mihi quod ego loquar ea quae ad bonum sunt. orat. alius fructus est spiritualis consolatio et devotio concepta ex oratione. quam donum linguarum. etc. sed mens eius. dicens Psalmum. nescimus. cum dicit sicut. Prov. id est intellectus meus. et hoc quoniam estis aemulatores. Et quantum ad fructum devotionis spiritualis privatur qui non attendit ad ea quae orat. Consequenter. id est ita persuadeat ut interpretetur. et non intelligat ea quae dicit. rationibus sumptis ex parte exhortationis. Nam si orem. si benedixeris. Et huic videtur consonare Aristoteles in politicis suis. etc. Una est privata. id est. quaerite a Deo. VII. ratione sumpta ex parte ipsius orantis.. sic scilicet sicut ego facio. donorum spiritus sancti. qui loquitur lingua.. Constat quod plus lucratur qui orat et intelligit. ut abundetis. sive verbis aliorum. constat quod in oratione plus valet prophetiae donum quam solum donum linguarum. Sed numquid quandocumque quis orat.. orationem scilicet et exhortationem. secundo ostendit quomodo in oratione plus valet donum prophetiae quam donum linguarum nam si orem lingua. qui inclinat et movet me ad orandum. quia interpretari est actus prophetiae. Primo ponit rationem ad propositum ostendendum. tunc spiritus meus. quod si sit aliquis idiota. si loquar sine significatione et interpretatione. etc. Primo enim probat excellentiam prophetiae ad donum linguarum rationibus. 26: nam quid oremus. et ideo subdit: mens autem mea. Glossa aliter exponit oret. Col.. ignota vel extranea vel aliqua mysteria occulta.vigent. quam quantum ad affectum solum. id est orando utor dono linguarum. sed pro deprecatione ad Deum. Quae quidem iustitia est aedificare alios.

Unde et ego gratias ago.. ut intelligantur a populo. quae divertat a fine praedicto ad finem contrarium. Vel gratias ago. sed alter. De istis duobus Iac. seu quando quis in uno opere meritorio non continue cogitat in quolibet actu. ibi quomodo dicit. II. sed postquam fideles instructi sunt et sciunt quae audiunt in communi officio. tertio probat quod supposuerat. Est ergo de omnibus gratias agendum.. id est voluntate. et in publica. et motus a spiritu sancto. etc. etc. quia in omnibus actibus meritoriis. quasi eo carens. Et ideo dicit quomodo dicet super tuam benedictionem? ubi Glossa exponit.intelligit. quomodo conformabit se dictis tuis? potest quidem se conformare. Dicit ergo: dixi quod donum prophetiae in oratione privata plus valet. ut interpretetur et exponat. 13: tristatur quis in vobis? oret aequo animo. quod facit hoc propter Deum. vel verum est. I Thess. quia oratio. Et circa hoc duo facit. |#4 Lectio 4 Hic ostendit apostolus excellentiam doni prophetiae ad donum linguarum per rationes sumptas ex parte sui ipsius. non perdit rationem meriti. Caeterum si benedixeris. alia est ad sensum verborum. Ps.. quae est quando sacerdos publice orat.. non requiritur quod intentio agentis coniungatur fini. sed tamen spiritus orat. amen. et haec est melior et quasi necessaria. inquantum intelligis. non in speciali. Sed quare non dantur benedictiones in vulgari.. IV. IX. Et ne intelligatur quod omnes loquerentur una lingua. Quid ergo est. etc. et mente. tertia est ad finem. etiam si non intelligat. cum vix unum pater noster potest homo dicere. numquid ergo non est orandum spiritu? ideo apostolus hoc removet dicens. etc. secundo se eis in exemplum proponit. quasi dicat: si non intelligit quae dicis. secundo exponit eam. qui audit et non intelligit. etsi in generali intelligat et aedificetur. ibi quoniam quid. manet in toto opere. dicit quod omnium vestrum lingua loquor.. aliquando aliqua quae intelligit. benedicetur in Deo. quasi dicat: non ideo vilipendo donum linguarum. etc. Act. 90 . Primo agit gratias de dono linguarum sibi a Deo dato. Et ideo dicit orabo spiritu. ibi sed in ecclesia volo. quae movet intentionem. sed in generali tantum. id est: quomodo consentiet benedictioni a te factae in persona ecclesiae? Is. 18: in omnibus gratias agite. 16: qui benedictus est super terram.. 10: de omni corde suo laudabit Dominum. id est imaginatione. qui ordinantur ad finem rectum. sed si quis bonus est ad aedificationem fidei. cum dicit nam tu quidem. Cuius ratio est. inquantum impedit devotionem. vel laudandum et sic dicit psallam. quia ego dico quod donum prophetiae sit excellentius. quasi dicat: non ideo vilipendo donum linguarum. non tamen est multum nociva. et ideo debet de utroque orare. Sed sciendum est quod triplex est attentio. 4: loquebantur variis linguis apostoli. quod utroque modo orandum est. nisi interrumpatur per contrariam affectionem. Primo ponit rationem. sed etiam. etc. etiam in oratione publica. non aedificatur. quasi diceret: quis dicet illud quod debet dicere ibi idiota? quod est. Dicit ergo gratias ago. quia non potest intelligere quid boni dicas. sed quantum ad fructum meriti. V. non est dicendum quod privetur: quia sic multae orationes essent sine merito. et hic prima vis facit totum opus meritorium. fiunt benedictiones in Latino. pro sed. caeterum. 12: psallite Domino. sed a Deo habet spiritum et mentem. orabo et mente: psallam spiritu. ubi aliquando dicit quaedam quae non intelligit. etiam si aliquando in aliquo particulari divertat. V. licet tu qui gratias agis. id est: licet tu gratias agas bene Deo. sed debet charum haberi. et spiritu et mente: quia homo debet servire Deo de omnibus quae habet a Deo.. etc. XLVII. secundum quemlibet actum: sed vis prima. et conforment se magis eis? dicendum est quod hoc forte fuit in ecclesia primitiva. Et ideo dicendum est quod quando orans aliquando divertit ab his quae dicit. id est si benedictionem dederis.. Eccli. etc. et ideo dicit gratias ago. 29: omnis sermo malus ex ore vestro non procedat. et psallat. quia si benedixeris. etc.. etc. quare non potest dicere amen. Eph. Orabo ergo spiritu. Amen idem est quod fiat.. Una est ad verba quae homo dicit: et haec aliquando nocet. quis supplet locum idiotae? idiota proprie dicitur qui scit tantum linguam in qua natus est. bene agas. Hic secundo ostendit quod donum prophetiae plus valet quam donum linguarum. Quia posset aliquis dicere: ex quo orare lingua est sine fructu mentis. nisi quod benedicas tantum.. etc.. id est in lingua quae non intelligatur. Tamen id quod dicit apostolus mens est sine fructu. Et circa hoc tria facit. immo etiam ego habeo. vel est ad deprecandum Deum et sic dicit orabo. quin mens ad alia feratur. spiritu. dicere: amen. Consequenter probat. etc. Et ideo melius est ut non solum lingua benedicat. intelligitur de fructu refectionis. Lxv. etc. seu imaginatione. et haec nocet. Et sic dicit orabo et psallam. inquantum non intelligit in speciali.

sed perfecti. non intellectu. scilicet peccata Eccli. etc. id est quamcumque multitudinem. et sic affectetis. est talis: omne quod plus valet ad illud ad quod alterum principaliter ordinatur. id est intellectu. Et ideo dicit sed malitia. et sic non debemus esse parvuli. rationibus sumptis ex parte infidelium. quod hoc quod dicit in lege quid scriptum est? potest legi vel interrogative. quasi dicat: si ego habeo donum linguarum sicut et vos. ut alii doceantur. et ideo non curantes de subtilitatibus ad quas secundum rei veritatem non attingunt. et ideo dicit sed malitia parvuli estote. Hic ponit se in exemplum. ad hoc quod debeat facere perfectum sensum. etc. distinguitur per multa. Et dicit in lege. nolite. Primo inducit auctoritatem. etc. ideo ponit quinque. 10: de qua salute exquisierunt. etc.Sed in ecclesia. sicut accipitur Io. Potest etiam legi remissive in lege quid scriptum est. etc. ut scilicet ego intelligam et intelligar. Circa hanc ergo rationem duo facit. quod tamen in Ps. LVIII. et reddit attentos. scilicet: credenda. et hoc est videre et scire legem. quasi ostendant se volentes vivere in simplicitate. secundo quod plus valet donum prophetiae.. copulam verbalem. Consequenter cum dicit in lege quid scriptum est? arguit ad propositum. Matth. quia doctor debet quinque. Et ideo Dominus dicit matth. etc. 15: euntes in mundum. etc. 11: cum essem parvulus. Ubi sciendum est quod hoc argumentum. etc. simplices in malo. Quasi dicat: nolite moveri sicut pueri ad aliquid appetendum. est melius illo altero ordinato ad hoc. XXI. secundo arguit ad propositum.. 1: annuntia populo meo scelera. XXIV.. id est ad discretionem boni et mali perfecti sitis.: necesse est impleri omnia quae scripta sunt de me in lege. sed prophetiae plus valent ad hoc. etc. sed tam donum prophetiae. quasi dicat: non debetis effici pueri sensibus. ibi si ergo conveniat universa. Sap. maledicti.. Mc. sed simplicitas. Dicunt quidam quod ideo dicit quinque. et determinationem praedicati. VI. quod magis velit dicere solum unam orationem ad intellectum. quia licet in diversis linguis loquar. 91 . quia apostolus videtur velle. tamen homo non exaudit. 14: perfectorum est solidus cibus. 3: nisi conversi fueritis. sicut accipitur Lc. Sed hoc apostolus excludit. Tit.. sed secundum intentionem apostoli non videtur quod attendatur in loco hoc nisi una ratio. quam donum linguarum. Primo ostendit ad quid ordinatur donum linguarum. sciatis scilicet legem. non discernentes utrum bonum vel minus bonum sit quod affectatis. XVI. I Petr. id est nolite puerilia et inutilia et stulta loqui et docere. XXVIII. V. Unde Hebr. Sed quomodo debetis effici pueri? affectu. Rom. I. loqui in ecclesia quinque. et ad quid ordinatur donum prophetiae. quae astutiae. et ideo dicit sensibus autem perfecti. sicut patet per Glossam.. 11. sed estote perfecti sensibus. non accipiendo legem stricte pro quinque libris Moysi tantum.. debetis facere illud quod facio. X. Ult. verborum in lingua.. scilicet populo Iudaeorum. ut supra expositum est.. quam donum linguarum. Non ergo laudatur in vobis simplicitas quae opponitur prudentiae. et ex hoc instruam alios. 16: cogitare ergo de illa. Et circa hoc duo facit. et praeponatis meliori bono. etc. ubi littera nostra habet: in loquela labii et lingua altera loquetur ad populum istum. scilicet poenas aeternas.. vitanda. Hic ostendit excellentiam doni prophetiae ad donum linguarum. XV. Circa primum duo facit. Et ratio sua ad probandum quod donum prophetiae est excellentius. etc. 19 scriptum est. et in lege quid scriptum est de linguis? quae sunt inutiles aliquando ad id ad quod ordinatae sunt. Cap. Unde si estis perfecti sensibus.. etc. id est magis volo. quam donum linguarum. determinationem subiecti. Is. II. debet habere quinque. Et hoc fit si cogitatis quid scriptum est in lege quoniam in aliis. cum dicit nolite pueri effici sensu. quod est loqui non ad intellectum quocumque modo fiat. Fratres mei. agenda. et deficiunt in cogitando bona. habentes verbum Domini ad hoc matthaei XVIII. 19: volo vos sapientes esse in bono. Circa primum sciendum est. in ignem aeternum. Supra XIII. Aliis videtur melius quod quia ad hoc loquendum est cum intellectu.. sed pro toto veteri testamento. secundum grammaticos. 2: quasi a facie colubri fuge. 16: estote prudentes sicut serpentes. id est pauca. et efficiamini sicut parvuli. secundo ex auctoritate arguit ad propositum. Accipitur tamen haec auctoritas ex is. quam multas sine intellectu. Sed ego volo. ergo prophetia est melior. immo viri perfecti. timenda.. Ubi sciendum est quod parvuli deficiunt in cogitando mala. Oratio autem. 25: ut impleatur sermo qui in lege eorum scriptus est: quia odio habuerunt me gratis.. etc. idest discernatis inter bona et magis bona. ibi itaque linguae. 21: ite. quam decem millia.. ibi in lege quid scriptum est? circa primum videtur apostolus excludere pallium excusationis aliquorum qui ideo docent quaedam rudia et superficialia. verba sensu meo. 11: haec loquere et exhortare. ordinatur ad conversionem infidelium. etc. speranda scilicet mercedem aeternam.. et sic debemus effici parvuli. sensus est consummatus. etc. scilicet subiectum. XXV. XVI. etc. praedicatum. Primo excitat attentionem.

nec tamen sic exaudient me. cum ergo omnes loquantur litteraliter in ecclesia. 18: cum defecerit prophetia. loquar. 42: non propter tuam loquelam. |#5 Lectio 5 Glossa vult quod hic incipiat alia ratio ad propositum ostendendum.. qui prophetant. ad litteram extraneis. et locutus eis non fuissem. quod ideo erat insania in primitiva ecclesia. ibi occulta enim. unde licet in Latino omnia dicantur. XXIX. 10: excaeca cor populi huius. XV. sciunt tamen illud quod fit in ecclesia. Una ratio est. sed etiam mente. quod donum linguarum datum est non fidelibus ad credendum. scilicet ad instructionem fidelium. Consequenter autem cum dicit si autem omnes prophetent. id est per figuras. si hi.. quia scilicet signis visis non crediderunt. IV. Is. vel exponant Scripturas vel etiam revelationes eis factas interpretentur. sed unus post alium sic prophetent. nihilominus quae loquuntur sunt occulta.. etiam quantum ad infideles. scilicet omnes fideles. 15: spiritualis. ibi si autem omnes linguis.. ad quod specialiter ordinatur donum linguarum. loquantur linguis. videtur quod similiter sit insania.. etc. ut iustior appareat eorum damnatio. Consequenter. in unum. Nec sic exaudient. diiudicatur. tertio. secundo ostendit quomodo hoc sequatur. etc. ut convertantur. vel loquantur ignota et obscura. etc. idiota aliquis. 17: fili hominis. scilicet ad confirmationem fidei. Et haec etiam insanitio quaedam est. id est non intelligent. scilicet quantum ad eorum multitudinem. etc. Ier. omnia diiudicat. confusus sum. et instructionem morum. LIII. est quia reputantur insani qui sic loquuntur solis linguis. vel infidelis. et labiis. cum dicit itaque linguae. id est spiritualibus. sic. 19: postquam ostendisti mihi. quis credidit auditui nostro? sed fidelibus. Sed secundum quod dictum est. id est obscure et parabolice. nonne dicent his. Dicendum est ad hoc. prophetent. eo quod non repellit Dominus plebem suam. 92 . 22: si non venissem. IV.. qui iam credunt. nisi exponeretur eis. quod sequitur ex dono linguarum sine prophetia. XXXI.Hoc igitur scriptum est quoniam in aliis linguis. quae creduntur de gentilibus. Prov. id est aperte et clare. etc. Et hoc est quod dicit si autem omnes. ibi si autem omnes. etc.. Quod potest intelligi tripliciter. non est nisi unum posita ratione.. quarum una est ut dicatur: sicut in veteri testamento locutus sum populo Iudaeorum per linguas. Io. si autem. Modo vero omnes sunt instructi. dum manifestius apparet eorum nequitia. Intret autem. qui conveniunt. tamen malum est si non exponatur. qui iam convenerunt. dum sic confuse loquuntur. quia iam credunt. scilicet non habens nisi linguam maternam. etc. id est qui non intelligit nisi linguam suam. loquar huic populo in aliis linguis. quae non sunt litterales. unde nesciebant quae fiebant ibi. Ad haec enim duo valet prophetia. Non exaudient. ut iam patet. quia convincitur de aliquo errore. Consequenter ostendit ad quid ordinatur prophetia. Alia ratio est.. id est promittendo bona temporalia. scilicet quod prophetia plus valet ad illud. Quod si intelligatur lingua. III. Unde circa hoc duo facit. etc. scilicet Iudaico. etc. quasi dicat: ex hoc manifeste apparet. non solum corpore.. cum tamen donum linguarum ordinetur ad conversionem infidelium. propter eorum turpitudinem. Quomodo autem hoc bonum sequatur ex prophetiae dono. subinfert quis effectus inde proveniat. ibi et ita cadens in faciem. reputatur insanitio. Alia est in aliis linguis. Is. quantum ad infideles. sed infidelibus. Inconveniens. quasi dicat: ex hoc patet quod linguae non sunt praeferendae prophetiis. et per labia. si conveniant. pro sed. qui non credunt. 1: Domine. Itaque linguae datae sunt non fidelibus. et est quasi manifestatio mediae ipsius rationis. qui ostenditur sibi. adhuc in novo testamento. scilicet ecclesiam. si non debebant converti? ad hoc sunt duae rationes. et omnes. hoc est bonum quod inde sequitur. Io. Idem est loqui linguis et loqui litteraliter quantum ad idiotas. id est in diversis idiomatibus et modis pronuntiandi. quia erant rudes in ritu ecclesiastico.. et aliis labiis. quia. id est doctor. 32: multitudinis credentium erat cor. VI. quia hoc signum specialiter fuit datum ad conversionem populi Iudaeorum. Primo ostendit inconveniens quod sequitur quantum ad infideles ex dono linguarum. etc.. quia poterunt credere de vobis. id est in diversis generibus linguarum. quid insanitis? quod enim non intelligitur. Contra. intret aliquis idiota. Secundo ostendit bonum quod sequitur ex dono prophetiae etiam ad infideles. qui occultabant ea quae faciebant in ritu eorum. etc. In Glossa autem ponuntur duae expositiones Ambrosii hoc in loco. subdit cum dicit occulta enim cordis. ut credant et instruantur. Et circa hoc tria facit. propter quem datae sunt linguae. Act. quia licet non omnes conversi fuerint. Ab omnibus. tamen aliqui sunt conversi. Dicit ergo: constat quod ex dono linguarum non convincuntur infideles. sed infidelibus. quia omnia dicuntur in Latino. Ez. Sed quare Deus dedit eis signa. Omnes dico non simul. dissipabitur populus. id est omnes ad intellectum loquantur. loquar populo huic. ad manifestandum scilicet eorum infidelitatem. qui sic loquuntur. Et ideo quod prophetiae datae sunt non infidelibus. II. I Cor. etc. speculatorem dedi te. Primo ostendit quid per bonum prophetiae sequatur. ostendit quod bonum sequitur ex dono prophetiae. et. si occulta loquimini. ex inducta auctoritate argumentatur ad propositum. Quasi dicat: damnabilis ostenditur de malis moribus et vitiis suis. ut quia sunt indigni.

Alio modo. id est duobus. constat quod unus non habet omnia dona. III. tertio ostendit quomodo se habeant quantum ad donum prophetiae. loquatur lingua. fratres.. quia vel sunt ex ingenio naturali. 19: via impiorum tenebrosa. quod aliqui in primitiva ecclesia gratiam habuerunt. et lev. ut omnia ad aedificationem fiant. sic corda hominum manifesta sunt prudentibus. Abac. si necesse fuerit. etc. quod signum est reverentiae.. supra XII. Si sunt a solo Deo. ibi si autem non fuerit. Dicit ergo: prophetare est melius quam loqui linguis. Alius vero doctrinam. Et secundum hoc legitur occulta cordis sui. Et hoc est. Apparet igitur quod donum prophetiae est utilius quantum ad infideles. XII.. quia occulta cordis sui. Primo ostendit qualiter debent uti dono linguarum. XXVII.. Quid ergo. Ex hoc enim sequebatur reverentia. quod modus utendi dono linguarum talis sit inter vos. vel expositionem et spiritualem sensum. cadens in faciem adorabit Deum.. Alius Apocalypsim habet. Alio modo. Et secundum hoc legitur occulta enim. quod cadunt retrorsum. VIII. 4: et coeperunt loqui variis linguis. |#6 Lectio 6 Hic apostolus ordinat eos quomodo se habeant ad usum doni linguarum. ut secreta cordium et peccata hominum scirent. agendum est? hoc scilicet agendum est: nam. Prov. vel in somniis. manifestantur. Circa primum duo facit. Unde legitur de Petro. Et circa hoc duo facit. II. ut sit satis a tribus. sed eo dono quod specialius accepit a Deo et quod melius sit ad aedificationem. etc. id est ea de quibus in corde suo dubitabat et quae non credebat. manifestabantur sibi. 8: doctrina sua cognoscitur vir. 19: quomodo in aquis resplendet vultus aspicientium. Alius linguam habet. Primo ostendit qualiter se debeant habere ad usum horum donorum. etc. id est canticum ad laudandum nomen Dei. etc. Dan. quia occulta. vel occulta exterius et sic dicit linguam habet. Circa primum tria facit. secundum multum tres. id est donum linguarum. fratres. II. primo. et hoc ad litteram. quae homines gerunt in corde. et ideo non debet uti aliquis vestrum omnibus donis.. secundo concludit principale intentum. vel ad instructionem proximi. secundo quomodo se habeant quantum ad donum linguarum. et sic dicit Psalmum habet. 19: super excelsa mea deducet me. id est tanguntur ab eis. etc. ex hoc quod aliquando quis in praedicatione tangit multa. huiusmodi locutio non fiat a multis propter occupationem temporis in linguis et non restet locus prophetiis et confusionem generet. Et non solum exhibebit reverentiam Deo sed etiam ecclesiae. Alius interpretationem. Primo ostendit quomodo ordinate se debeant habere in usu dictorum donorum. etc. 11. Matth. vel ex solo Deo. sicut patet in libris beati Gregorii. ibi an a vobis sermo. Electus vero in faciem cadit. Et secundum hoc legitur occulta cordis. 93 . et sic dicit doctrinam habet.. 23: ibimus vobiscum. etc. quia convictus reverebatur Deum. quasi dicat: ideo convincuntur. Primo ostendit in generali quomodo se debent habere in omnibus donis. quia pronuntians dicet quod vere Deus est in vobis. XV. Et debet fieri. sed secundum duos.. 9: coram illo procident Aethiopes. secundo quando debent cessare ab usu. sic dupliciter: vel sunt aliqua occulta interius et sic dicit Apocalypsim habet. Matth. cum convenitis. id est dicat visiones vel somnia. sicut de seipso dicit Augustinus quod ipse ibat ad ecclesiam solum pro cantu et tamen ibi multa de quibus dubitabat et propter quae non iverat. 2: unusquisque vestrum proximo suo placeat in bonum ad aedificationem. 24: laudaverunt Deum ruentes in facies suas. fratres? hic ordinat eos ad usum donorum dictorum. Act. Dicit ergo. II. Haec autem sic ordinantur. et. etc. vel legendi prophetias. Quid ergo est. IV. quod dicit et ita cadens. ubi quilibet invenire potest fere omnes motus cordis sui. vel in visione aliqua. quod signum est reverentiae. id est ex quo ita convincebatur et manifestabantur occulta cordis sui. audivimus enim quod Deus est vobiscum. V. vel Psalmos exponit.. Zac. Et ad horum manifestationem est tertium. et circa hoc duo facit. 10: alii interpretatio sermonum. qui prophetatis in ecclesia. De reprobis autem legitur.. manifestantur. quia videt ubi prosternitur. Prov. etc. Prov. Ps. aemulamini prophetare. id est secreta peccata sua. dum scilicet vadens ad ecclesiam frequenter fiunt sibi manifesta. alius habet Psalmum. II. Lxxi. nesciunt ubi corruent. Nam unusquisque vestrum habet aliquod donum speciale. secundo exprimit eorum praesumptionem. Rom. id est si aliquis. Act. scilicet interpretatio. IX. 1 ss.Uno modo. id est habet praedicationem ad instructionem morum. id est ea quae gerunt in corde. manifesta fiunt ab illis qui ea revelant. ibi prophetent duo aut tres. quia aliquando occultum cordis dicitur illud quod est alicui dubium et non potest per se certificari. ibi itaque. quod damnavit Ananiam de fraudato pretio agri.. ut sive quis. ibi sive lingua quis loquatur. 28: est Deus in caelo revelans mysteria. quasi dicat: ideo convincitur. etc. 11: procidentes adoraverunt eum. Si sunt ex solo ingenio naturali vel sunt ad laudem Dei. id est revelationem.

etc. et ideo in Missa secundum duos servatur. Circa primum duo facit. Prov. quia non cogit te spiritus quin tacere possis. id est minores. ut si alteri illorum. etc. 6: in ore duorum vel trium. quasi dicat: nolo quod omnes qui conveniunt. Antiquitus enim dicebantur nocturna divisim secundum tres vigilias noctis. 2: conceptum sermonem tenere quis potest? ideo apostolus hoc removet cum dicit et spiritus prophetarum. Circa primum sciendum est quod usus prophetiae secundum quod hic videtur accipere apostolus. quia non possum retinere spiritum. et omnes. qui sedebant et tacebant et diiudicabant. aut. Caeteri vero.Deut. quia spiritus prophetarum. de quo alii turbarentur. Nam lectiones et epistolas ac evangelia habemus loco linguarum.. quem modum consueverunt servare praedicatores. 94 . quia. quam illi qui exhortatur et stat prior. id est exhortentur. Circa primum tria facit. In matutinis secundum multa fit. ibi potestis enim omnes. prophetis subiecti sunt. sed spiritus prophetarum sunt subiecti prophetis quantum ad pronuntiationem. Nec secundum hoc intelligitur verbum apostoli. etc. prout hoc loquendi necessitas exigit. scilicet tribus lectionibus dictis in uno nocturno... exhortentur. id est qui interpretetur. I... scilicet per spiritum sanctum. etc. sicut dicit Gregorius quod non semper spiritus prophetiae adest prophetis. Et ratio huius est. exponendo Scripturas sacras. cognoscunt. Et hoc etiam consonat Scripturae. prior stans taceat et cedat ei. secundo ostendit. XII. quia Deus non est dissensionis sed pacis. est proponere verbum exhortationis ad plebem. fuit aliquid melius revelatum. tertio obiectionem excludit. tres. ostendit quando non est utendum linguis.. et ille. et possent uti eo quando vellent. Et quia erant in primitiva ecclesia plures qui a Deo hoc donum habebant. debet surgere et exhortari. sed si cogeret homines spiritus prophetiae ad loquendum.. revelatum fuerit. discant. 15: spiritualis homo omnia diiudicat. quia secundum hunc modum potestis. secundo. id est maiores. quasi dicat: immo bene potest tacere vel sedere. vult apostolus. ibi spiritus prophetarum. ut scilicet loquatur unam partem visionis. 1: loquar in amaritudine animae meae. quia scilicet in eorum potestate est pronuntiare ea quae revelantur eis quando volunt. Et circa hoc duo facit. et hoc tacite. taceat in ecclesia. et tunc solum quando sic tanguntur. secundo huius rationem assignat. debet sedere. et ideo dicit et unus interpretetur. et hoc est quod dicit et per partes. Sed notandum quod haec consuetudo adhuc partim servatur in ecclesia. Unde non est sic eis subiectus. Supra II. quia ipse se intelligit. ille. etc.. etc. et ponit in plurali numero propter multas revelationes eis instinctas. 6 et Matth. sicut scientia. Primo docet ordinem utendi dono prophetiae. Et quod hoc sit verum. sedenti. illuminans et tangens corda prophetarum. seu instructionis et eam exponat. et quantum ad numerum et ad ordinem. et non pronuntiare. et fideles non erant adhuc multiplicati. sed duo tantum. Consequenter cum dicit si autem non fuerit. secundum illud iob IV. Sed si non fuerit aliquis interpres. Primo ostendit qualiter utendum est dono prophetiae. quod etiam quantum ad cognitionem eis subiectus esset. cui melius revelatum est. ut sic omnes. etc. quidem quantum ad cognitionem. scilicet illi qui non debent. tunc esset causa dissensionis. successive. et non uti: sed est quaedam vis aut impressio a Deo. ideo. etc. id est omnes scilicet. ex quo incepi. id est non loquatur seu praedicet multitudini in lingua ignota. nunc vero dicuntur simul. Unde non est habitus. 10: honore invicem praevenientes. qui in me loquitur. quia solum duo dicuntur. prophetare per singulos. scilicet quod unus post alium loquatur. Et hoc est quod dicit prophetae. quando praedicant per interpretationem hominibus ignotae linguae. sed sibi loquatur. Et facit talem rationem. Iob X. diiudicent ea quae ab his proponuntur. 5: audiens sapiens. ego non possum tacere dum alius prophetat. et male dicta retractari faciendo. qui donum habet linguarum. Et sic nihil valet excusatio. XVIII. Primo determinat ad numerum utentium dono dicto. qui stat. utrum scilicet bene vel male dicta sint: bene dicta approbando. etc. tunc iste. XVII. etc. etc. Est etiam servandus ordo in utendo dicto dono. vel cedere sedenti. 16: in ore duorum. docet modum seu ordinem utendi. vel trium. prophetent. Sic enim sequeretur. Deus numquam cogit ad id unde oriatur rixa vel dissensio. Et hoc est quod dicit quod si alii. Vel per partes. quod non omnes qui sciunt exponere prophetias et sacram Scripturam. quibus usus prophetiae interdicitur. id est spiritus qui dat prophetias. ad plus. etc. etc. Hic apostolus ordinat eos. quae pertinent ad donum linguarum. quia sic vellet semper loqui vel docere vel non tacere alio loquente. et post aliam et ipsam exponat. orando vel meditando. Non solum autem debet servari ordo quantum ad numerum loquentium. et sic deinceps. id est intercise... dicant. Prophetae autem duo. quia non intelligitur ab eis. id est ut illi qui loquuntur succedant sibi ad invicem. quomodo se habeant ad usum prophetiae. ibi quod si alii. dicam Deo. sed aliqui et determinati. Rom. Et si aliquis dicat: o apostole. ibi mulieres in ecclesia.. dicens quod loquendum est per partes et unus debet interpretari. ne esset confusio et taedium.. scilicet epistola et evangelium.. probat cum dicit non enim est dissensionis. Supra XVII. sed etiam quantum ad modum.

quia solum eis ista mandabat. act. et non aliis ecclesiis. qui videtur esse propheta.. etc. scilicet ab ecclesiae auctoritate. Circa primum duo facit. in speciali confutat maiores. Io. scilicet revelatio et manifestatio revelationis. et de Debora. I Tim. et circa hoc duo facit.. Ps. Supra I. Consequenter cum dicit si quid volunt. IV. excludit primo ab eis prioritatem. ibi si quis autem videtur. Consequenter cum dicit an a vobis sermo. 39. licet omnes prophetae sint spirituales. quia si contradicit non vere est propheta vel sapiens seu spiritualis. I Tim. Et ideo apostolus. Si ergo in publico quaereret et disputaret. etc. Iud. Dicit ergo: volo ut viri hoc modo utantur dono prophetiae. de quibus dubitant. scilicet de usu linguarum et prophetiae. sed si aliqua. in politica sua. XXVI. et de Anna uxore Phanuel. etc. XXI. Primo. non solum indecens: in mulieribus enim commendatur verecundia. secundo. 5: in omnem terram exivit sonus eorum. secundo respondet cuidam tacitae obiectioni. Et quia possent omnes simul contradicere. ut alii faciunt. sicut de Samaritana. sed mulieres. Ratio autem quare subditae sunt et non praesunt est quia deficiunt ratione. Quasi dicat: si in ecclesia Iudaeorum facerem aliquas ordinationes contra ordinationes suas. addiscere volunt. Supra etiam dicitur omnis mulier orans vel prophetans. removet obiectionem. Dicit ergo: dico quod mulieres taceant in ecclesia.. Et hoc est quod dicit sicut in omnibus ecclesiis sanctorum doceo. etc. Consequenter cum dicit si quis autem videtur. Dicit etiam. etc. quia adhuc posset obiicere. interrogent viros suos domi. sed etiam in omnibus ecclesiis docere. hoc non solum in eis. etc.. cum dicit an a vobis sermo Dei processit? quasi dicat: non. signum esset inverecundiae. vel rectori. sed aliquis. II. et hoc est ei turpe. de uxore sellum. dicens. etc. quia non contradiceret. IV. ideo circa hoc duo facit. Cap. Et circa hoc duo facit. confutat contradicentes. etc. etc. est singularitas. et spiritualis. quasi dicat: non solum vos credidistis.. ideo apostolus hoc excludit.: Deus pacis et dilectionis erit vobiscum. quia possent aliqui dicere quod ad minus de dubiis possunt quaerere in ecclesia.. et ab hac excluduntur. Singularitas enim potest causari vel ex prioritate in aliquo bono. quod semel est locuta mulier et totum mundum subvertit. Dicendum quod in prophetia sunt duo. 3: de sion exibit lex. vel excellentia. Unde vos non excellitis eos.. Primo enim confutat eos quantum ad totam eorum ecclesiam. Ult. quia multi sunt spirituales qui non sunt prophetae. Sed Annuntiatio est duplex. sed taceant in ecclesiis. quia non processit a vobis sermo Dei. Circa primum sciendum est quod causa quare populus consuevit contradicere Domino. Eccli. sed Annuntiatio... etc.. 95 . propheta. etc. Et rationem huius assignat chrysostomus. in ecclesia. II. secundo huius rationem assignat. etc. Et dicit videtur. et de Holdama propheta. Dicit ergo: esto quod tota ecclesia non contradicat. possent contradicere. ideo apostolus subdit. sed a revelatione non excluduntur mulieres sed multa revelantur eis sicut et viris. dicens non enim permittitur eis loqui. Unde cum docere dicat praelationem et praesidentiam. alia est privata. Una publica. Et ideo dicit Philosophus. Responsio. Huius autem rationem assignat. Primo. quod hoc non faceret.. etc. etc. 11: mulier in silentio discat cum omni. XXII. XVIII. sed a Iudaeis. vel ad minus sapientes inter eos. sed vos non. non decet eas quae subditae sunt.. sed hoc est officium earum. Verumtamen. sed etiam alii. ibi turpe est. Primo confutat eos. unde et in gravamen posset videri. Sed contra hoc videtur quia de multis mulieribus legitur quod prophetarunt.. ostendit quibus prophetiae usus interdicitur. 4.. Huius autem ratio est quia turpe est. quod corruptio regiminis est quando regimen pervenit ad mulieres. II. volens contradicentes Corinthios confutare. ibi si quid autem volunt. Primo enim removet obiectionem. 36. 19: gratia super gratiam. et ideo debetis facere. |#7 Lectio 7 Hic apostolus ponit personas quibus interdicit usum prophetiae. nolo loqui. Is. Secundo excludit ab eis excellentiam an in vos solos.Ergo spiritus sanctus non cogit homines ad loquendum. ut sint subditae viris. 9. II. quia ipsi prius habuerunt verbum Dei. quia non est praedicatio. Et inde est etiam quod in iure interdicitur mulieribus officium advocandi. et haec permittitur eis. secundo quantum ad sapientes tantum. 14. II Cor. quae est maxime necessaria praesidenti. Et circa hoc duo facit. Lc. secundo rationem assignat. ponit mandatum de interdicto. 12: mulierem docere in ecclesia non permitto. et de filiabus Philippi. etc. ibi non enim permittitur. 10: idipsum dicatis omnes.. IV Reg. ibi si quis autem ignorat.

quae dicta sunt. secundum quod totum capitulum expositum est. quae scribo. per idiotas. notum facio vobis. sed cognoscat. cum dicit et secundum ordinem. quasi dicat: illud quod praedicavi vobis de Christo. quae incipit a Christo. II. Supra II. sed vos non potestis ea agnoscere propter eorum difficultatem.. inquantum confertur in eis gratia per quam ad beatitudinem pervenitur. Unde et signanter apostolus distinguit illa. 20: stellae manentes in ordine et cursu suo. et quia simplices estis. Et ex hoc possumus colligere.. 15: spiritualis iudicat omnia. divites. quae ex se mandat.. non audeat aliquis contradicere. Ultimo: an experimentum quaeritis. Primo monet eos ad appetitum omnium donorum. quod verba apostolorum sunt ex familiari revelatione spiritus sancti et Christi et ideo servanda sunt sicut praecepta Christi. Primo commendat evangelicam doctrinam. dicens: non valet tibi hoc. Et ne aliquis dicat: non curamus scire ista. Quod praedico vobis.. XXIX. 18. V.. Si sunt facta miracula. subdit quod tenentur scire quia omnis ignorans. secundo annuntiat quae oportet scire circa resurrectionem Christi. conversi sunt sapientes et Philosophi.. Sed hoc Augustinus dicit pertinere ad eminentiam huius fidei. alii taceant. volo adducere testimonium prophetarum et spiritualium virorum. Lxxxi. sunt mandata Dei et non tantum mea. etc. Cuius causa est. Circa hoc autem duo facit. Et accipitur prophetare hic. Matth. dicitur evangelium. Secundo inducit ad modum debitum. iusta sunt et honesta. Circa primum duo facit. 13: sicut in die honeste ambulemus. etc. sicut dicitur prov. Commendat enim eminentiam evangelicae doctrinae quantum ad quatuor. et per partes et similia... et ea quae scribo sunt mandata Dei. Phil. non contradicat. 12: amen dico vobis: nescio vos. per pauperes. ut sit confirmatio praecedentium. quae non est contenta in sacramento. Et hoc est quod dicit o fratres. aliis.. quia ipsi apostoli. aut non. Et ideo dicit si quis autem. quasi non sint nova ea quae scribo. quia. scilicet vobis. quae scribo vobis. 13: propterea captivus ductus. Quare? quia omnis ignorans. ut scilicet primo unus. Secundo quantum ad communem fidem omnium populorum. et ideo dicit quod et accepistis. Quasi dicat: ex quo nullus ausus est mandatis Domini contradicere. Vel aliter: si quis videtur.Iste. et mulieres in ecclesia non loquantur. aut sunt miracula facta. quod per quosdam paucos conversi sunt ad fidem infinita multitudo hominum. prophetare. Primo quantum ad praedicantium auctoritatem. etc. quidquid pertinet ad Christum vel est de ipso Christo. 5: in omnem terram exivit sonus eorum. Si non sunt facta. 3: quae cum initium accepisset enarrandi. etc. ibi si autem Christus praedicatur. etc. Sed posset dicere: o apostole. ut scilicet uno loquente... et similia. dicens: itaque et loqui linguis et prophetare est bonum. Et in hoc apparet auctoritas huius doctrinae. id est desideretis. Hebr. V. Aemulamini. omnes. Hoc apostolus excludit. II Cor. nolite prohibere loqui linguis. etc. 5: nescierunt neque intellexerunt. etc. quae ipse prius mandat et apostoli et prophetae. III. Rom. etc. etc. sed significatur gloria resurrectionis in ipsis. unde. qui sic videtur propheta et spiritualis. scilicet de gratia et eius effectibus hic consequenter instruit eos de re non contenta sed significata in sacramentis. etc. cum dicit de virginibus autem mandatum Domini non habeo. licet desideretis prophetare. qui sunt inter vos. quomodo ego cognoscam quod haec sint mandata Dei? non possum hoc scire. id est sciat quia ea. Et tamen. id est reduco vobis ad memoriam. fratres mei. a Paulo. 1: eadem scribere vobis. 96 . Primo praemittit tractatum de resurrectione. Ps. Ps. Ex quo patet quod omnes tenentur scire ea quae sunt de necessitate salutis. adversus sisaram pugnaverunt. praedicantes ea quae rationem excedunt. Et circa hoc tria facit. secundo per hoc probat resurrectionem communem omnium hominum. Is. quasi dicat: ita scribo. XIII. et postea alius loquatur. deficiente prophetia. quod idem est quod bona Annuntiatio. Iudic. Praedicavi ego. |+15 Capitulus 15 |#1 Lectio 1 Postquam apostolus instruxit Corinthios de ipsis sacramentis et de re contenta et significata in sacramentis. Tertio inducit eos ad congruum ordinem. praedicantes paupertatem. cum dicit omnia autem honeste. Itaque. habeo propositum quod dignissima et certissima est. ibi tradidi enim vobis.. etc. cum non statim habeat eam qui suscipit sacramenta. XVIII. continuando se ad praecedentia. scilicet de gloria resurrectionis. et alii apostoli. quia a Christo. inquam. ne fiat dissensio.Cap. quia non debes ignorare. facio vobis notum evangelium. etc. sed ut sciatis quod ea. faciens tale argumentum: ad credenda ea quae sunt fidei. et ab aliis apostolis.. etc. Apostolus hic concludit generalem admonitionem. dissipabitur populus. hoc est maximum omnium miraculorum. XXV.

Secunda conditionem ponit cum dicit nisi frustra credidistis. tertio consonantiam seu convenientiam praedicantium ad hanc doctrinam. Os. et in futuro in veritate rei et spei. II.. si non frustra credidistis. Unde quod tradidi vobis in primis. Hoc autem primum est. 18: Christus semel pro peccatis nostris. ibi sive enim ego. etc. Credenda enim vel pertinent ad trinitatem. Dicit ergo primo: istud debetis tenere. quia si non fuisset sepultus. et ideo signanter specialiter dicit secundum Scripturas. etc.. non quod fuerint tres dies integri. 26. Vel aliter: si tenetis. Cuius ratio est quia fides est eorum quae sunt supra rationem. Tradidi enim. Iac. Is. quod impassibilis Deus patiatur et moriatur. et non a me. sunt quatuor. quia confirmat et elevat ad caelestia. Quasi dicat: salvamini per fidem. I. sed Christus et apostoli terrenorum contemptum. 10: quae audivi a Domino exercituum. scilicet: mors. XXXIII. quod sepeliatur. quia facit hic mentionem specialiter de ea? dicendum quod secundum illos. 9: dabit impios. 23: ego accepi a Domino. id est. Primo ostendit originem doctrinae de resurrectione Christi. Iac. V. quia sola nova lex perducit ad finem salutis. scilicet veteris et novi testamenti. sed inquantum non pervenit ad finem. possent dicere. scilicet elevati ad caelestia. et ideo hic est alius. et ut credentes. etc. et ideo conceptio est articulus fidei. In quo removet duplicem suspicionem. supra XI. Facit autem apostolus hic mentionem de sepultura propter tria. et postea quae ad trinitatem pertinent. secundum. id est resurrectionem mortuorum. vetus autem non. ita tamen si tenetis. Deut. II. LIII. 28: oculus Iacob in terra frumenti et vini. sepulturam Christi. Is. 21: in mansuetudine suscipite insitum verbum. Vel aliter: salvamini.. ipsi alios ad fidem duxerunt. mortem Christi. et ideo dicit et quia sepultus est. Et huius causa fuit. etc. 97 . Sed numquid sepultura est articulus fidei specialiter. etc. 19: ego quasi agnus mansuetus. sed isti apostoli moriendo. et faciendo signa et prodigia. etc. III. sed duae noctes. et hic est alius. Hic ostendit propositum. etc. frustra credidistis. nec custodes fuissent iuxta sepulchrum illis diebus. Et dicit in primis. ea ratione. Ea autem quae accepit et tradidit. Is. Alia suspicio est quod mors Christi esset casualis. quod est ad finem quem non consequitur. quod etiam lex mahometi recepta est a multis. 1: Paulus apostolus. Et ideo dicit quoniam Christus mortuus est. et hoc videtur magis difficile. Unde ibi incipit articulus fidei. primo. Ille enim proponebat quaedam quae ad delicias et lascivias pertinent.. Ille enim dicitur stare qui rectus est. sed quod accepi a Christo vel a spiritu sancto. Circa hoc tria facit. qui numerant articulos secundum credenda. 7: sicut ovis ad occisionem ductus est. qui portatur ad victimam. XI. salvamini. 10: et erit sepulchrum eius gloriosum. etc. etc. nisi frustra. scilicet de incarnatione. VII. Hebr. etc. Unde si non salvamini. illud evangelium.. quae est per fidem. Lex enim vetus non faciebat stare. quia resurrexit tertia die. Primam cum dicit si tenetis. sepultura.. I. Prima est quod mortuus esset pro peccatis suis actualibus. etc. vel fidem incarnationis. ubi deficit ratio. Et de hoc dicitur is. quod Deus est natus de virgine. 3: vivificabit nos post. I Thess. Gal. 13: cum accepistis a nobis verbum Dei. XX. Et primo debet homo credere ea quae ad fidem incarnationis pertinent. I Petr. etc. non suis. tertium. id est per resurrectionem Christi. VI. quia ille opprimendo et VI armorum subiugavit eos. XXI. Dicit ergo primo: tradidi vobis.. et hoc sola lex Christi facit.. et cum hoc intelligitur etiam de sepultura. 8: propter scelus populi mei percussi eum. Et apponit hic duas conditiones. vel violentia Iudaeorum. Tradidi etiam vobis resurrectionem. quod tradidi vobis in primis. Unde non est specialis articulus.. etc. Hic iam ex certitudine spei per inchoationem. et adhuc trado. Et etiam dicit tertia die. Illud enim dicitur esse frustra. Tradidi enim vobis. Quarto quantum ad utilitatem. sed includitur cum articulo passionis et mortis Christi. Finis autem fidei est visio Dei. qua confirmavi vobis. quod Dominus sit conceptus. 19: neminem ad perfectum adduxit lex. Evidens enim mortis signum alicuius est. id est memoria habere. LIII. etc. cum dicit pro peccatis nostris. Tertio quantum ad virtutem. ibi quoniam Christus mortuus.Sed si obiiciatur.. vel ex mea auctoritate tradidi. quae suboriri posset circa mortem Christi. apparitio Christi. Matth. secundo. 18: ecce ascendimus ierosolymam. 31: haec autem scripta sunt. id est inter prima credenda. resurrectio. 1: iustificati per fidem. sed curvabat ad terrena. Primo ut ostendat veritatem mortis Christi. quia fides sine operibus mortua est. non est specialis articulus fidei. teneatis. Ier. Et hoc excludit.. Io. Et hoc excludit cum dicit secundum Scripturas. vel originali.. etc. XX. dicendum quod non est simile. quod discipuli fuissent eum furati. Is.. Secundo ad ostendendum veritatem resurrectionis. XI. Glossa sic exponit: si tenetis qua ratione praedicavi vobis. et una dies per synecdochen.. si servatis ea ratione qua praedicavi vobis evangelium Christi. Ideo dicit in quo statis. ut credatis. quasi dicat. Tertio quia apostolus vult eos inducere ad fidem resurrectionis. quod sepultus resurgat. Rom. Et ideo dicit per quod et salvamini. non simpliciter.. id est si fidei adduntur bona opera. etc.. secundo ostendit ea quae in doctrina huiusmodi continentur. LIII.

Abortivus dicitur aliquis foetus vel quia nascitur extra tempus debitum. Unde et Angelus dixit Mc. Et ponit primo apparitiones factas aliis. Dicit ergo ita: dixi quod omnibus manifestatus est Christus. vel cum violentia educitur. visus est undecim apostolis. quando thomas erat absens. Et Act. sive undecim. Et ideo. id est ultimo et post ascensionem. Ult. vel quia non perducitur ad debitam quantitatem. Sed contra hoc videtur esse quia hoc fuit ante ascensionem. sed corruptum est vitio scriptorum. quasi rationem assignans. Deinde. Sed facit mentionem specialem de Petro et Iacobo. fides resurrectionis deveniret ad alios. Deinde. 9. 4: prostravit eum ad terram. quod ferebat principem vitae. Lc. et dicit quod non refert quod iam obierat. Et ratio huius potest assignari. etc. Et hoc multum valet contra haereticos. Et ideo melius videtur dicendum quod apparuit quingentis fratribus simul ante ascensionem suam. ut servaretur ordo in ecclesia. quia. quod significatur per unum diem. qui dicunt quod nullus debet cogi ad fidem. et non refert quod dicitur discipuli erant centum viginti. Sciendum est autem. destruxit nostrum duplum. ut ostendat quod etiam aliis pluribus apparuit. nisi prius videret Christum. quia Paulus coactus fuit. circa primum. 9: Christus resurgens. Novissime autem omnium. quia visus est cephae.. nisi hoc quod hic dicitur. quando omnes discipuli convenerunt ad videndum corpus. ut legitur. ibi ego enim sum. Et huius ratio fuit. etc. visus est Iacobo. Tradidi etiam vobis.. Act. etc. Et horum ratio fuit. Nam alii apostoli renati sunt Christo ante adventum spiritus sancti. et posuit quasdam quae non inveniuntur. post hoc scilicet. Tertio quia reputat se aliis minorem. quia visus est cephae. quando scilicet Christus apparuit Iacobo. Primo ostendit ordinem apparitionis. secundo apparitiones factas sibi soli.. Unde quia Dominus elegerat duodecim. id est Petro. si post omnes numeratas apparitiones apparuisset Iacobo. quia licet illi. quia specialem devotionem Iacobus ad Christum habuit. Postea. dicitur quod totum collegium hoc facit. Hic apostolus commemorat apparitionem factam sibi soli. quando thomas erat cum eis. nec illae quae factae sunt mulieribus. ut dicitur gal. II. quia. etc. secundo rationem eius assignat. etc. ut. Et vocat sanctorum mortem dormitionem quia moriuntur carne corruptibili. Cap. I. per quosdam speciales. quod apparitiones Christi non sunt factae omnibus communiter.. quia apostolus vult ex ratione confutare infideles. Ult. id est mortui sunt in spe resurrectionis. quia erat in maxima tristitia. id est in alia vice. Dicit autem tamquam abortivo.: surrexit Dominus vere. etc. Et sicut dicit Augustinus. Et. iterum. fuit multum post. et quia haec tria videbat in se apostolus. Et creditur quod inter viros primo apparuit Petro. toti collegio apostolorum. Sed de hoc nihil legimus in sacra Scriptura. et ideo novissime. Cap. 98 . id est per malum poenae. Ponuntur autem hic quaedam quae non leguntur in evangeliis. et ideo tacuit apparitiones mulieribus factas. de qua videtur loqui Dionysius. quia Deus per suum simplum. essent centum viginti. Augustinus dicit quod debet dicere duodecim. id est.. Potest tamen dici quod haec apparitio fuit de qua loquitur Dionysius in III de divinis nominibus. etc. Notandum autem est quod apparitiones Christi non ponuntur hic omnes. nimis fuisset sine cibo: et hoc est difficile. Deinde. ut resurgant incorruptibiles. VI. et forte omnes congregati sunt simul cum apparuit. Iacobus vovit se non sumpturum cibum. Christi apparitiones. dicite discipulis eius et Petro. id est poenam et culpam. Act. tamen in Galilaea multi erant discipuli. id est vivunt. Et ideo dicendum est quod ideo singulariter Christus apparuit Iacobo. propter tria. ut huius testimonium sit magis certum. Sed congregatio discipulorum ad videndum beatam virginem. 40: dedit eum manifestum fieri. et post octo dies undecim. id est post. IX.sicut dicit Augustinus.: ite.. ideo potest dici quod visus est duodecim. Ult. visus est et mihi tamquam abortivo. quod significatur per duas noctes. dicit quod ex eis adhuc multi manent. sive dicatur duodecim. sed non est vitium. Et circa hoc duo facit. etc. Cap. plus profecit in fide Paulus cum coacte conversus est. Secundo quia alii apostoli spontanee conversi sunt ad Christum. quidam autem ex eis dormierunt. et ideo noluit ponere testimonia nisi authentica. quam multi qui spontanee venerunt.. et mathias nondum erat electus. sed aliquibus specialibus personis. visus est omnibus apostolis in ascensione. quia erant quasi columnae. Et de ista etiam apparitione nihil habetur in evangelio. novissime. ibi novissime. Semel quidem visus est decem tantum. qui erant in ierusalem. sed Paulus coactus. Primo enim ipse extra tempus aliorum apostolorum renatus est Christo. Paulus vero post.. ut legitur Matth. scilicet Alphaei. X. quarto. ideo dicit tamquam abortivo. Dicit ergo: tradidi vobis. visus est plus quam quingentis fratribus. dicit ego enim sum minimus. quia consuetum est quod quando maior pars collegii facit aliquid. et non pervenisse ad virtutem aliorum apostolorum. Sed secundum hoc non servaretur ordo apparitionis. 3 ss. Rom..

Ubi primo ostendit quomodo usus sit gratia ista. Circa ergo hanc rationem tria facit. Primo probat resurrectionem mortuorum futuram.. 8: nocte et die manibus nostris. Supra XIII. Sed si praedicatur a nobis. Dicit ergo primo: ex me nihil sum. sed gratia Dei mecum. Primo enim ostendit suam parvitatem. III. 20: quanto magnus es. IV.. id est a gratia Dei. quia homo sine gratia nihil est. Is. Et vos etiam credidistis sicut ego et illi praedicaverunt. etc.. etc... Gal. ratione sumpta ex resurrectione Christi. 13: habentes eumdem spiritum. solus operor. ibi si autem resurrectio mortuorum. III.. ibi sed licet aliquis. dicunt. Secundo manifestat quomodo alios excessit. etc. etc. id est. I. Et ideo dicit non autem ego. tamen ex Deo non sum minimus. III.. et hoc potest dupliciter legi. etc. 2: si habuero omnem prophetiam. 13: qui operatur in nobis velle. quia nullus per tot loca praedicavit et annuntiavit Christum. etc. ostendit quomodo sit minimus. Sive ego enim. ibi alioquin quid facient. etc. id est apostoli. et ideo subdit sed abundantius illis omnibus. etc. sive illi. secundo. quasi dicat: sive ego praedicem. hoc fecimus adiuti et firmati per gratiam Dei.. non ex me. unde dicit Rom. primo. ergo et mortui resurgent. scilicet quod Christus resurrexit. id est apostolis sigillatim.. nullus enim apostolorum tot persecutiones et tribulationes sustinuit. sive illi. quare vocas te minimum? et ideo cum dicit quoniam persecutus. operando.. quasi dicat aliquis: tu ita praedicas sed tamen non credimus tibi soli. quia ea usus est ad id ad quod data est sibi.. non solum esse sed vocari apostolus. Tertio ostendit usus efficaciam. sine qua nihil facere possumus.. etc... etc. 13: supra modum persequebar. gratia Dei sum. etc. 19: ita quod a ierusalem usque ad illyricum. quae movet voluntatem ad hoc. |#2 Lectio 2 Supra apostolus astruxit fidem per resurrectionem Christi. quod Christus resurrexit a mortuis.Circa hoc duo facit. praedicando. et quomodo non minimus. II. 22: minimus erit in mille. ut ipse dicit II Thess. et etiam vos ipsi credidistis. 13: qui fui blasphemus et persecutor. Is. Et circa hoc duo facit. etc. Io. Primo ut sit confirmatio dictorum. etc. XV.. ibi nunc autem Christus resurrexit. II Cor. tribulationes sustinendo. Et dicit id quod sum.. Primo commendat conditionem suam quantum ad statum. id est ex Deo. etc. Parvitatem autem suam manifestat. laboravi. cum dicit qui non sum dignus.. scilicet inspirati spiritu sancto et gratia Dei. tertio probat conditionalem esse veram. considerando praeterita facta sua. ibi ecce mysterium vobis dico. ostendit suam parvitatem in comparatione ad alios. sic credidistis.. ibi quoniam persecutus sum. 5: non quod sufficientes. I Tim. II. quod sive ego praedicaverim. Minimum autem dicit se. et mortui resurgent. tamen specialiter voluit de labore manuum quaerere sumptus suos. 99 . secundo ratione sumpta ex vita sanctorum. II Cor. Et licet sit minimus in comparatione ad apostolos. secundo vero probat antecedens ipsius conditionalis. Probat autem mortuorum resurrectionem ex resurrectione Christi. etc. quomodo quidam in vobis. scilicet Christum resurrexisse et visum fuisse. XV. Secundo potest legi ut efficacia praedicationis sit omnibus apostolis ex uno.. sicut praedicamus. sed id quod sum. secundo quantum ad executionem status. Et primo probat futuram resurrectionem. Gal. quia minimus es inter apostolos.. III. qua nostra opera grata fiunt et meritoria. etc. quia ego non praedico alia. 23: in laboribus plurimis et carceribus. ut ipse enumerat II Cor. secundo ostendit qualitatem resurgentium. quod alii apostoli non fecerunt. quia ad bonum. XXVI.. Quare? quia persecutus sum ecclesiam Dei. sive alii apostoli sic praedicamus. etc. quia est apostolus. secundo rationem huius exponit. tertio vero describit ordinem resurrectionis. et parvulus in gentem fortissimam. id est otiosa. etc. etc. Dicit ergo primo: dixi.. 7: cuius factus sum minister. Ideo respondens apostolus ait: immo debetis mihi credere. 5: sine me nihil potestis facere. propter humilitatem nullus debet dicere falsum. quia licet ipse. sicut alii apostoli. ostendit. 2: non in vacuum cucurri. Sed posses dicere: o apostole. Primo ponit conditionale. sed etiam movet ad bene utendum gratia infusa. etc.. et ideo dicit gratia Dei sum id quod sum. scilicet alii apostoli... inter vos. etc. et ideo. et visus est. posset exigere sumptus sibi necessarios. Circa primum duo facit. et etiam usque ad Hispaniam. sive ego. quia hoc non a se solo sed ex instinctu et adiutorio spiritus sancti. etc. resurrectionem mortuorum futuram. Eccli.. hic vero probat per resurrectionem Christi. XI. etc. Phil. etc. scilicet si Christus resurrexit. etc. 12: omnia opera nostra.. cum ergo tu sis magnus. et haec vocatur gratia cooperans. ibi et gratia eius. Deus enim non solum infundit gratiam. dicens et gratia eius. Eph. in comparatione ad apostolos cum dicit ego enim sum minimus. Et licet ex me sim minimus. LX. Et dicit non sum dignus. etc. I. Hic ostendit concordiam praedicantium. etc. et ideo dicit in me vacua non fuit. licet vocer. Sed qualiter usus sit et executus statum suum. posset tamen dici quod est magnus in comparatione ad alios. tali ratione: si Christus resurrexit.

Sed contra: resurgere a mortuis est supra naturam. nisi forte meritum resurrectionis mortuorum referatur ad passionem Christi. ibi quod si Christus non resurrexit. Dicendum.. Et primo ostendit quod sit inconveniens.. 20: Deus maior est corde nostro.quasi dicat: si Christus resurrexit a mortuis. Unde dicit Augustinus: non minori. quod est simile argumentum. Sed quaeritur adhuc: nam. quam vituperetur veritas. scilicet animae hominum. secundum quod nos praedicamus. Dicendum est autem ad hoc quod haec obiectio nulla est. Quia si Deus non suscitavit Christum a mortuis. II. sequuntur duo inconvenientia: unum est quod inanis est praedicatio apostoli et inutilis. non ergo resurrectio corporis Christi est causa efficiens resurrectionis mortuorum. Sic ergo patet quod si Christus resurrexit. scilicet quod aliquid attribuatur Deo quod non facit et laudare in eo quod non est. Et circa hoc duo facit. sive illi. inanis est. et hoc ducendo ad inconvenientia. Responsio. Dicit ergo si autem Christus non resurrexit. sicut per instrumentum divinitatis suae. Christus est et exemplar et causa efficiens resurrectionis mortuorum per humanitatem suam. quia essent falsi testes. quia resurrectio Christi est causa resurrectionis nostrae. servato ordine illius causae. 13: si credimus quod Christus. sive inquantum divinitas est in Christo. resurrexit. sicut si dicerem: anima socratis est immortalis. quod verbum caro factum vivificat animas. cum humanitas Christi. si sic praedicant. Sed ad hoc dicunt aliqui quod non est locus a maiori. secundo ostendit quod sit inconveniens. et hoc magnum est inconveniens. statim ponitur effectus. inquantum caro vel humanitas.. etc. quia quando aliquid ordinatur ab aliqua causa. ergo omnes. quia Christus non fuisset passus.. sed falsi testes adversus Deum. non sequitur quod alii homines resurgant. Et ideo cum Deus sit principalis causa nostrae resurrectionis. videtur quod intellectus noster est maior Deo. qui est causa efficiens nostrae resurrectionis. etc. Responsio. quae ordinavit ut tali tempore fieret. Ostenditur autem primum esse inconveniens. quod est mortale peccatum. 7: numquid Deus indiget vestro mendacio? etc. sit creatura: licet de Christo vel de homine. Sed tamen non est dicendum quod sit causa efficiens tantum per modum meriti. Sed videtur quod haec argumentatio non valeat. Unde dicit si autem Christus non resurrexit. posita causa sufficienti. IV. 11: qui suscitavit Iesum. si fides illorum esset inanis.. resurrectio nostra sequitur resurrectionem Christi secundum dispositionem divinam. id est falsa. sed est causa efficiens et exemplaris. Videtur autem quod sit melius dicendum quod sit locus a causa. 100 . VIII. potuisset tamen et alius modus adhuc inveniri a Deo si voluisset. debet argumentari ad illud. inanis est. Deinde cum dicit si autem resurrectio mortuorum non est. neque mortui resurgent: quod. et intelligat aliquid maius eo quod sibi false attribuit. 16: non in vacuum cucurri neque laboravi. etc. praedicatio nostra. nullus debet dubitare resurrectionem mortuorum futuram. etc. etc. sed inquantum caro Christi vel humanitas Christi. cum apostolus dicat Phil. hoc autem non est nisi virtutis infinitae. etc. aliud est quod inanis est fides Corinthiorum. et ideo si non totaliter intellectus omnem veritatem possit de Deo intelligere. homines resurrexissent? dicendum videtur quod non. nec resurrexisset. invenimur falsi testes. Ad illud quod obiicitur.. quod effectus sequitur ex causis instrumentalibus secundum conditionem causae principalis. quia resurgendo non meruit eam. vel non facit. si ergo resurrectio Christi est sufficiens causa resurrectionis mortuorum. non possit dici quod est creatura.. quia sic credidistis. sed a simili. Mori enim et resurgere competit Christo secundum humanam naturam. hoc est. cum sit locus a maiori affirmando. secundum Glossam dicendum est: si Christus. et dicunt. resurrectio vero Christi sit instrumentalis. Unde rom. Iob XIII. licet Christus resurrexit specialiter ex virtute divinitatis suae. si ita est. Circa primum facit deductionem suam supponendo quod si Christus non resurrexit. Et ideo. si praedicatio apostolorum esset inanis seu falsa.. seu corpus. etc. quod est sacrilegium. Nec est causa exemplaris tantum. Hic ostendit illa duo esse inconvenientia. Cuius ratio est quia intellectus noster numquam potest tantum laudare Deum. et resuscitat mortuos. Et ideo dicendum est quod Deus ordinavit resurrectionem mortuorum fore per istum modum. Dicendum quod inquantum Deus. quomodo dicunt. quin deficiat a perfectione eius. Deus non resuscitavit Christum a mortuis. sed maiori fortasse scelere in Deo laudatur falsitas.. cum iam esset comprehensor et viveret vita gloriosa. Unde Augustinus dicit super ioannem. et mortui resurgent. Primo ducit ad inconvenientia. scilicet quod Christus resurrexit. dicendum quod caro Christi seu humanitas non dicitur facere effectum virtutis infinitae. etc. non solum dicendo aliqua vana vel aliqua contra aliquem hominem false. qui Deus est. sed si attribuitur aliquid Deo quod non habet. Sed numquid si Deus non fuisset incarnatus. Et hoc est pessimum. ibi invenimur autem et falsi testes.. Et hoc est quod dicit: ex hoc quod sive ego. sunt immortales. secundo ostendit illa esse inconvenientia. et si mortui non resurgunt. secundum quod nos praedicamus I Thess. Quia. statim deberent mortui resurgere et non tantum differre. ad excellentiam Dei. Et hoc contra illud I Io. quod praedicationem eorum non suffulserit veritas. ut quidam dicunt. III. etc. probat antecedens. Invenimur autem.

et aliis locis evangeliorum. qui non possunt purgari in alia vita. Dicitur. quamdiu est sine corpore. XV. et Sap. essent miserabiliores caeteris hominibus. 5: ut inique agerent. Sed nec ad hoc ordinari possunt. quod Christus resurrexit. gaudium. quia possent dicere illi. Constat enim quod anima naturaliter unitur corpori. falsitas autem non est bonum intellectus. Unum quia non videtur quod sit verum universaliter quod apostolus dicit. etc. qui in vita ista multa mala et tribulationes patiuntur. laboraverunt.. peccata vestra non sunt vobis dimissa. quia sic credidistis. sicut morales Philosophi multa mala passi sunt. Primo ostendit quomodo se habeat resurrectio Christi ad resurrectionem aliorum. quia si resurrectio mortuorum non sit. mortui resurgunt. Impossibile autem est quod illud quod est naturale et per se. quia ipsi praedicaverunt resurrectionem futuram. sustinent maximos labores. probans hoc. Si ergo fides nostra sit inanis. non est totus homo. Apostoli autem et christiani multa mala passi sunt in hoc mundo. aut ad bonum praesens. id est in fide Christi. scilicet si Christus resurrexit. sed potius reputatur stultitia. frustraretur naturale desiderium. sit finitum et quasi nihil. sed ad bonum futurum non ordinantur. scilicet quod resurrexit.Quod si Christus. sicut Philosophi naturales paupertates et alia multa mala passi sunt. etc. Ier. quia in alia vita nulla sunt opera meritoria. Circa primum duo facit. Cum ergo plures tribulationes apostoli et christiani patiantur. non curo de mortuis.. et si hoc est. At vero de bonis et iustis dicitur gal. Si autem ordinantur ad bonum praesens. Sed quia posset aliquis dicere: licet fides non purget peccata. etc. Primum est.. solum in hac vita confidentes erimus. quae est mortalis. Hoc autem verum est. separatur autem ab eo contra suam naturam. Primo ostendit habitudinem resurrectionis Christi ad resurrectionem aliorum. Dicit ergo nunc. non de facili. ideo addit tertium inconveniens cum dicit si in hac tantum vita. secundo probat ipsam habitudinem. pax. perierunt absque spe salutis. per conditionalem praedictam. scilicet quod mortui. ibi deinde finis. Et circa hoc tria facit. qui ad minus perfruuntur huius mundi bonis. Et hoc est quod dicit adhuc estis in peccatis vestris.. Hic ostendit quod inconveniens sit. Ad hoc obviatur dupliciter. possunt tamen purgari ab eis per bona opera. secundo ostendit ordinem resurrectionis. sit infinitum. et illud quod est contra naturam et per accidens. id est mortui sunt in spe salutis. Secundum dubium est quia videtur quod. Vel est bonum moris. etc.. sequitur quod sint miserabiliores caeteris hominibus. non sunt secundum se appetenda. V. dicit ergo qui in Christo. quia si negetur resurrectio corporis. tertio ostendit finem resurrectionis. 101 . IX. non essemus nos christiani miserabiliores caeteris hominibus. non reputatur virtus et gloria velle omnia delectabilia dimittere. perierunt. unde licet anima consequatur salutem in alia vita. Nisi ergo ordinarentur ad aliquod bonum. quia illi qui sunt in peccatis. si non est resurrectio mortuorum. si anima semper duret sine corpore. Aut ergo ordinantur ad bonum futurum. ibi unusquisque autem in suo ordine. Et sic patet quod miserabiliores essent caeteris hominibus. quia constat quod falsitas non habet virtutem purgandi. Et ideo. dormierunt. posuerunt reincorporationem. Sed ad hoc non possunt ordinari. anima autem cum sit pars corporis hominis. quod esset si Christus non resurrexit. Sed circa hanc rationem videntur duo dubitanda. Act. sed secundum quod ordinantur ad aliquod bonum. ideo addit secundum inconveniens. Et hoc ostendit per tria inconvenientia. ut pervenirent ad virtutes et famam. ibi quoniam quidem. ut pervenirent ad veram veritatem. dato quod corpora non resurgant. Alio modo quia constat quod homo naturaliter desiderat salutem sui ipsius. Et praeterea cum homo naturaliter desideret salutem. Ult. scilicet quod christiani sunt confidentes in hac vita tantum. dummodo habeam in vita ista quietem et tranquillitatem. 9: fide purificans. nisi solum in vita ista. et anima mea non est ego. 22: fructus autem spiritus est charitas. Sed quia posset adhuc dicere: non curo de peccatis. id est ex quo dicta inconvenientia sequuntur si Christus non resurrexit. sequitur quod nihil boni habeatur ab hominibus. Et innititur tali argumento: si resurrectio mortuorum non est. Cap. et sustinere poenas mortis et contemptus. etiam corporis. imo difficile est sustinere immortalitatem animae. tamen secundum animam habent multa bona in alia vita. Ad hoc dicendum quod mala quae sunt in hoc mundo. quasi concludens. si non est resurrectio mortuorum: quia sic fides eorum esset falsa. V. non tamen ego vel quilibet homo. etc. Et ideo Platonici ponentes immortalitatem. quae sequuntur inde. sed constat quod fides purgat peccata. Unde anima exuta a corpore. secundum quod Matth. ideo ad ipsa vitanda dicamus. tunc illi sunt miserabiliores. |#3 Lectio 3 Hic probat positam superius conditionalem esse veram.. hoc vel est bonum intellectus. etc. 7: dicunt impii: ambulavimus vias difficiles. quod licet corpora non habeant bona nisi in vita ista. si fides illorum esset inanis. licet hoc sit haereticum: et ideo si mortui non resurgunt. Uno modo. et per accidens. est imperfecta.

33: per illam omnes morimur. scilicet per Adam. quod videtur contra illud Eccli. Io. sicut mors intravit per hominem. Quoniam quidem. Alia ad vitam immortalem. et aliqui prophetae suscitaverunt alios a mortuis. Dicendum quod hoc est per illam evam. etc. Et primo insinuat ipsum ordinem. Et hoc est. Hic ostendit finem resurrectionis. ut Iudaei et saraceni fingunt. etc. id est vivificandi virtutem.. Primitiae. ibi primitiae Christus. XXVII. Deinde finis. V. etc. Dicendum est. Sed contrarium videtur. sed bene secundum dignitates. ergo et alii dormientes.. etc. Apoc. et sic de aliis. regnum. Responsio.. 17: si enim unius delicto. Rom. XIV. V. scilicet quod Christus sit primitiae dormientium. ita et filio dedit vitam habere.. Isti sunt qui carnem suam crucifixerunt cum vitiis. Et finis huiusmodi non erit. per dilectionem operantem. peccatum originale non fuisset traductum in posteros. a Deo ordinata sunt. quia mors intravit per hominem. sed quod inhaereant Deo per immediatam visionem et beatam fruitionem: et hoc est tradere regnum Deo et patri. Hic probat idem in speciali. ad quam omnes vivificabuntur. dicens quod sicut in Adam omnes morimur morte corporali. Hic probat habitudinem positam. Io. 102 . quod deinde.. I. quia martyr resurget ut martyr. ibi oportet illum regnare. non sicut alii. Unusquisque autem in suo ordine. 28: omnes qui in monumentis sunt. sed tamen differenter. sed per Adam sicut causantem. id est fideles suos quos proprio sanguine acquisivit. 5: primogenitus mortuorum. Hebr. IV. ibi cum evacuaverit. Dicit ergo quod verum est quod omnes in Christo vivificabuntur. etc. V. id est post hoc. 6: accedentem ad Deum oportet credere. apostolus ut apostolus. sed tamen apostolus loquitur hic de resurrectione ad vitam naturae. in Christo. secundo ostendit. etc. sicut primitiae fructuum ad sequentes fructus. id est primo tempore et dignitate. hoc autem est ut reducatur ad vitam. Sed hunc ordinem consequenter manifestat. scilicet suggerentem. XXV. I Tim. resurrexerunt ante Christum. 4: at ubi venit plenitudo. Ex hoc potest inferri conditionalis posita. secundo manifestat id quod dixerat. scilicet per Christum. qui suscitati fuerunt.Sed resurrectionis Christi habitudo ita se habet ad resurrectionem aliorum. scilicet boni et mali vita naturae. Rom. sed humana natura corrupta est per hominem. dormientium. quia plus de gloria. Sed contra Matth. XIII. 14: serves mandatum sine macula irreprehensibile usque in adventum Domini nostri. Apoc. et patris. quod in immediata inhaerentia. Io. dico. dicit per anticipationem. id est creatoris sui. V. Et non dicit per evam. quia. V. sed postquam Christus resurrexit. Et ideo dicit quod unusquisque resurget in suo ordine. non tunc resurrexerunt. inquantum est homo.. ita et omnes vivificamur in Christo. Sed sciendum quod inter alios sanctos non erit ordo temporis. inquam. mortuorum qui in spe resurrectionis quiescunt. Deinde resurgent omnes qui sunt Christi. XI. quia primitiae Christus. Dicit ergo. Deo et patri. scilicet dignitatis. et differentia quantum ad bonos et malos. Vivificabuntur. qui est primitiae dormientium. I. ut habetur in veteri testamento. Unum quantum ad adeptionem boni. videtur quod adhuc restet quaestio prima. Io. etc. quia Lazarus fuit resuscitatus a Christo nondum passo. seu dignitate. 9: redemisti nos Deo in sanguine tuo. Cum ergo hoc legatur ante Christi resurrectionem. ibi et sicut in Adam. etc. ut vivant vita corporis et voluptatibus. posteriores tempore et dignitate. Pertinebat ergo ad dignitatem humanae naturae. et ad istam Lazarus et alii. etc. resurrexit. 12: per unum hominem. id est ante conspectum Dei. In adventu eius. Rom. et de hac loquitur hic apostolus.. Ad hoc dicendum quod duplex est resurrectio. etc. quia licet dicatur in tractatu de passione. erit finis resurrectionis. 8: Domine.. perduxerit. Hic ostendit ordinem resurrectionis. sicut dicimus et verum est. et hunc duplicem. dicens qui crediderunt per fidem. 1: quae autem sunt. Probat in generali tali ratione: Deus voluit reintegrare humanam naturam. quia differentia erit inter caput et membra. id est. Qui autem sint Christi exponit. quod petebat Philippus. secundo in speciali. quia ipse est prior tempore et dignitate. 52 dicitur. primo et secundo. quia omnes resurgent in ictu oculi. sed vita gratiae non nisi boni. Conveniens ergo fuit. quae excedunt alios fructus tempore et melioritate. sed primitiae. Et sicut in Adam. Nam si solum eva peccasset. Primo ostendit quod adeptio ipsius boni consistit in inhaerentia ad Deum. Et primo probat in generali.. et constet quod non resurrexerunt ad vitam immortalem. etc. ita resurrectio mortuorum fieret per hominem. et ideo dicit quod resurrexit. VI. Una est ad vitam mortalem. alium quantum ad remotionem mali. Et ideo dicit cum tradiderit. ut reintegraretur per hominem. quod multa corpora sanctorum surrexerunt. 26: sicut pater habet vitam in semetipso. Gal. id est. si Christus. etc... scilicet quod Christus non resurrexit primitiae dormientium.. Circa primum duo facit. quod hoc quod matthaeus dicit de resurrectione illorum. 14: vidimus eum quasi unigenitum. inquantum est Deus.

Sicut enim dicitur Gal.. Vel cum tradiderit regnum Deo et patri. potestates et virtutes.. tertio subiectionis finem. sicut dicit Hieronymus. Quod quidem ostendit per destructionem omnium inimicorum ad Christum. Archangeli vero intelliguntur cum principatibus.. sed nec etiam postea unquam cognovit. tunc immediate erimus sub Deo. 32: et regnabit in domo Iacob. Sic ponit inimicos suos sub pedibus suis. Status autem huius vitae praesentis assimilatur pueritiae. donec ponat inimicos suos sub pedibus eius. sed quando? donec ponat. sed in futuro ponet sub pedibus. IV. imo ipse unus Deus cum patre et sancto spiritu regnabit.. Sed quid est quod dicit donec ponat? etc.. Quod enim aliquis regnet. id est cum cessaverit omne dominium. humanitas. dum non faciunt voluntatem suam.. Sicut enim per caput deitas Christi intelligitur. etiam de his qui faciunt hic contra voluntatem Christi. etc.. tunc immediate erimus sub Deo. sed dirigunt et imperant. etc. quia usque tunc non videbo. Deinde cum dicit oportet illum. Et ideo illud excludit principaliter dicens donec ponat. Ier. et cui. sed dupliciter. etc. quantum ad eminentiam gloriae. est sub tutoribus. Illos autem qui sunt de superiori hierarchia non nominat. ibi cum autem subiecta fuerint. Non quod velit dicere. 34: non docebit ultra vir proximum suum. II. Sed sic tradet. Oportet. sed non quantum ad efficaciam executionis ad nos. ex quo sunt omnia. et licet sint aliqui inimici.. quod videtur esse dubium. Dominationes autem non dixit evacuari. et huiusmodi innotescentia fit per Christum. quando primo innotescunt. etc. Quasi dicat: usque tunc regnabit. Sed numquid non remanebunt ordines Angelorum distincti? dicendum quod sic. ita per pedem. Phil. Potest etiam alio modo intelligi donec ponat. ut dicatur sic oportet illum regnare. 103 . etc. priusquam posuerit inimicos sub pedibus? dicendum quod hoc potest intelligi dupliciter. quia non sunt exequentes. sub potestate Christi? dicendum quod modo inimici Christi sunt sub potestate eius. quod Christus habet regnum. inquam. nisi filius. Matth. I. sed numquid Christus habet regnum ita quod oportet illum regnare? sic enim dicitur Matth. 12: exaltabitur Dominus solus in die illa. quorum nomina pertinent ad executionem. ut sibi non adimat. 10: in nomine Iesu omne genu. Ps. Hic ostendit immediationem dictae inhaerentiae.. id est sub humanitate Christi. Vel inquantum per ipsum convertuntur sicut Paulus. quasi dicat: verum est. Sed numquid modo non sunt inimici eius sub pedibus eius. Lc. 27: nemo novit patrem. Et ideo illos dicit evacuari. Hi tres ordines secundum Gregorium leguntur descendendo. ut ly donec determinet tempus. Cxxxi.. Cap.. II. videtur esse dubium. sed secundum Dionysium. et ponatur pro futuro. sed etiam sub humanitate Christi. Quandoque ponitur pro infinito. quem prostravit Act. quia caput Christi Deus. nulli est dubium. etc. postea vero non regnabit. etc. IX. etc. etc. non exequi. et potestates super virtutes. id est. ostendit apostolus finem resurrectionis quoad remotionem mali. quia est nomen commune. XI. scilicet principatus. scilicet quod ioseph cognovisset beatam virginem ante partum.: data est mihi. nulli est dubium. et ideo in vita ista sumus sub Angelis. quia licet sint de exequentibus. XI. secundo subiectionis perfectionem. etc. et ponitur pro finito. etc. id est cum ostendet Deum patrem regnare. vel inquantum Christus facit voluntatem suam. cum tradiderit regnum Deo et patri. sed quod regnet postquam inimici subiugati sunt.. Unde evangelium exclusit illud solum. qua unus alteri praeeminet. Dicit ergo primo: dixi quod finis erit. Dominorum enim est dirigere et imperare. tunc immediate absque paedagogo et tutore sub patre est in domo. sicut si dicerem: non videbo Deum donec moriar. Iste modus servatur quando aliqui intendunt excludere illa solum de quibus est dubium. I Cor. Et primo ponit ipsorum destructionem. sed postea videbo. et potestates. tamen regnat donec ponat. XXXI. Cum evacuaverit. Sic ergo inimici erunt non solum sub deitate. Numquid non regnabit.. In Scriptura enim tunc dicuntur aliqua fieri. etc.. adhuc inimicis non subiugatis. ascendendo. puniendo eos. quousque ponat inimicos sub pedibus. etc. quia secundum ipsum principatus sunt super potestates. cum tot mysteria pueri viderit et toties ab Angelis monitus sit. non tamen ipsi exequuntur. Et hoc est quod dicit et cum evacuaverit omnem principatum et potestatem et virtutem. sicut sub tutoribus. quod principatus. nam ly donec quandoque determinat tempus. et ideo non curavit hoc excludere: sic etiam loquitur hic apostolus. quia vult quod virtutes sint super potestates. ibi novissime autem. Sed quando iam est magnus et perfectus. Vel aliter cum evacuaverit.ostende nobis patrem. Ult. archos enim idem est quod princePs. sicut cum dicitur: non cognovit eam donec peperit filium suum. et cessabunt omnia alia dominia. 3. Is. sed quando tradetur regnum Deo et patri. et potestates super principatus. unde poterat eam iam Dei matrem cognoscere. tam humanum quam angelicum. Hoc vero quod post partum non cognovit eam. sed a Deo. nec Angelos. et dominationes nihil potestatis habuerunt ex seipsis. etc. inquantum praesunt nobis et dirigunt nos. 3 s. quanto tempore haeres parvulus est. 7: adorabimus in loco ubi steterunt pedes eius. 1 s. id est tunc erit notum. quod non cognovit eam solum usque ad partum filii. et adoratus etiam a magis Iesus fuisset...

quia non poterit esse cum vita. ostendit finem huius resurrectionis non esse in humanitate Christi. scilicet Christo. Dicit ergo: dixi quod omnes inimicos subiecit sub pedibus eius. Sed hoc est haereticum et damnatum in Concilio. omnia subiecta sunt ei. quae maxime contrariatur vitae. et non solum ipsi homines damnati. XLV.. Et ideo dicit oportet illum regnare. o mors.. regnare non importat regnum habere. Et ratio huius subiectionis est ut sit Deus omnia in omnibus.. Sciendum est autem.. tunc resurgent omnes ad vitam. sed quod non sit mors. et ideo dicit novissime autem. scilicet Christi. 8: praecipitabit mortem in sempiternum. ad removendum duas quaestiones. 14: ero mors tua. Os. Vel aliter ita. etc. quia iam plene manifestum erit. XIII. qui subiecit ei omnia. inquam. 11: omnis lingua. et in ea est beatitudo nostra. ut dictum est. id est quousque omnes inimici regnare eum fateantur: boni quidem cum gaudio beatitudinis. Si pater subiecit omnia filio. et subiectus est nunc etiam Christus secundum quod homo patri. non de subiectione qua sunt subiecti Christo etiam illi. quod oportet quod primo subiiciat inimicos sub pedibus. et non amplius manifestatur. 28: pater maior me est. et hoc quantum ad manifestationem perfectam regni Christi. Non ergo differt. inquantum scilicet convertentur ad ipsum. ordinata sunt... tunc ipse filius secundum humanitatem subiectus erit illi. Psalmista scilicet.: data est mihi omnis potestas. Is. Et ideo dicit cum autem subiecta. etc. autem. tertio ex ipsa auctoritate arguit. sed ut servet ordinem. Quod autem ipsa mors subiiciatur Christo. Sed contra. Hoc autem est mors. constat quod nihil exclusit. Dicit ergo: cum autem dicat. etc. non quod non sit omnino. et novissime cum destruetur ipsa mors. qui numquam convertuntur ad Christum. Ult. sed dicendo omnia. quod etiam ipse filius. etc.Sed secundum hanc expositionem. donec ponat inimicos sub pedibus. secundo probat hoc per auctoritatem. etc. nisi illum qui subiecit. et servient ei. etc.. Consequenter cum dicit cum autem subiecta fuerint illi omnia. quem ponit in periarchon. III. quae quidem subiectio perfectissima erit. et postea non regnat. solum intelligitur de subiectione. Ex hac autem auctoritate argumentatur.. quasi dicat: nondum Deus subiecit omnia Christo. dicens cum autem dicat. inquantum homini. Primo probat propositum. et voluit quod omnes. et sic pater est maior filio. et solus Deus sit beatitudo. Ipse enim voluit quod poenae damnatorum essent purgatoriae et non aeternae. II. ut sit Deus omnia in omnibus. quod pater subiecit omnia filio. sed cum omnia fuerint ei subiecta.. quia tunc manifestabitur quod quidquid boni habemus est a Deo. Iterum sciendum est quod apostolus signanter posuit hoc quod dicitur novissime autem. quia novissime inimica mors destruetur. quia etiam ipse diabolus in fine salvabitur. etc. sed hoc tunc manifestius erit. sed ulterius perducetur rationalis creatura ad contemplationem divinitatis. destruetur. XXV. 20: salvatorem expectamus. ubi tria facit. ibi nolite seduci. inquantum scilicet manifestatur et innotescit. Matth. et finis noster ipse Deus est. hic consequenter ostendit resurrectionem mortuorum ex vita sanctorum. pro sed. id est. inquantum punit eos in inferno. etc. Sed qualiter? perfectissime. ibi cum autem dicat. secundum operationem qua potens est subiicere omnia. secundo subiungit admonitionem. quia tunc omnes damnati et qui sunt in inferno salvabuntur. scilicet patrem. quia quae a Deo sunt. 8: omnia subiecisti sub pedibus eius. etc. Quasi dicat: regnum Christi paulatim proficit. Sic ergo patet omnium adversantium subiectio. etc.. ibi omnia enim subiecit. etc. Modo enim in uno est vita et virtus in alio et gloria in alio. etc. etc. quia non potest. subiecit sibi omnia. et etiam ipsam mortem. ergo subiecta sunt Christo omnia et ipsa mors. 104 . Et intelligit quod hoc quod dicitur inimicos sub pedibus. quandoque converterentur ad Christum et salvarentur. 24: mihi curvabitur omne genu.. probat per auctoritatem Ps. mali vero cum confusione. Primo ponit subiectionem mortis. quae fit per conversionem peccatorum ad Deum. Responsio. praeter eum. sub humanitate eius. Et hoc solvitur. inquantum est homo. 8: in eo qui omnia sibi subiecit. inquantum Deus. qui sunt in inferno. scilicet patri. etc. Vel dicendum. Io.. ubi omnes per resurrectionem vivent. |#4 Lectio 4 Ostensa resurrectione mortuorum ex resurrectione Christi. sed tunc Deus erit vita et salus et virtus. scilicet utrum Christus posset vivificare mortuos. quod Origenes ex hoc verbo sumpsit occasionem erroris sui. Et hoc confirmat per ista verba donec ponam inimicos. subiicietur sibi. Et circa hoc duo facit. etc. Dicendum est. Cap. scilicet in fine. ergo filius est minor patre. quia etiam illud quod maxime inimicatur. Is. quia omnes inimicos posuit sub pedibus eius. quia sic potest omnia quae pater potest. et gloria et omnia. Et quare non statim omnes resuscitavit? ad quod respondetur. scilicet Christo. id est regnum suum non proficit. XIV. donec ponat inimicos sub pedibus. id est ut anima hominis totaliter requiescat in Deo. aequalis vero secundum divinitatem. novissime ipsa mors. II. et etiam diabolus. id est diabolus. VIII. Phil.. sed in regnando proficere et regnum augeri. Est enim minor patre secundum humanitatem.. Phil. quae possunt fieri circa praedicta de resurrectione.. Et est ratio sua talis: propheta dicit omnia subiecisti. Hebr.

id est pericula patimur. si resurrectio mortuorum non est.. et hoc ponit ibi ut quid et nos periclitamur. secundo explicat illud. id est sum in periculis mortis. quam habeo. et circa hoc duo facit. Ex quo apparet. etc.. periclitamur. Nec obstat. Et hoc ponit. ibi si. quem habeo in spe in Christo Iesu. si dicatur quod anima separata praemiatur. quid facient qui. etc. dicens si omnino. 8 in persona apostolorum esse dictum. qui baptizantur pro mortuis. Dicit ergo: non solum frustra baptizantur aliqui pro remissione peccatorum. si non sit resurrectio mortuorum? sed isti in aliquo commendari possunt.. totaliter spes perit. quia. pro quorum salute baptizantur. etc. tunc sic potest dici si omnino mortui non resurgunt. id est pro peccatis. in hoc scilicet quod unum credebant posse pro alio baptizari. quod opera quae faciunt vivi. quare non etiam baptismus? ad hoc est duplex responsio. etc. quasi dicat: ut quid baptizantur pro illis. et ducunt ad mortem. IX. si non resurgunt? sed si secundum primam expositionem exponatur.. ibi si omnino mortui. si mortui non resurgunt.. etc. quia quotidie morior. etc. quod etiam apostolus iuravit. quasi dicat: non quaecumque pericula patimur. 26: periculis fluminum. Consequenter istud inconveniens explicat. quod sancti exponunt se tribulationibus. etc. XIX.. tertium est quod daretur occasio fruendi voluptatibus. Hebr. non solum ex VI charitatis. ut sibi ipsis remissionem peccatorum consequerentur. et quod in viris perfectis iurare non est peccatum. quae est Deus. Ergo forte facit hic de hoc mentionem. 14: sanguis Christi emundabit. quasi dicat: per gloriam vestram. sed nos etiam frustra affligimur. Et ideo non prosunt nisi illis qui decedunt cum charitate et fide. secundum illud Rom. si non sint vitam gratiae habituri? alio modo.Probat autem propositum. II Thess. Alia responsio. Constat enim. II. Dicendum est ergo secundum hoc. Primo ponit primum inconveniens. secundum hominem. XI. ubi dicitur quod. prosunt mortuis propter unionem charitatis et fidei. Et ista explicatio videtur magis convenire secundae expositioni supra positae. enumerat pericula in speciali. qui tenebatur dicere. quam scilicet expectatis. Et hoc est quod dicit ut quid et nos.. etc. Alia littera habet per gloriam. et tunc ly per gloriam. V.. Consequenter cum dicit quotidie. et melior. etc. id est per passionem. Et secundum hoc plana est littera. 105 .. Circa primum duo facit. Spes autem non confundit. id est per charitatem Christi. in Christo Iesu Domino nostro. etc. quam expecto ex vestra conversione ad fidem. quod homines possent primo baptizari.. 22: propter te mortificamur tota die. II Cor. Intentio autem Christi est ut baptismus illis proficiat. ut quid etiam baptizantur pro illis. quod baptismus non habet virtutem ex intentione nostra. scilicet consanguineis. quia bona opera valent mortuis. etc. et affligunt seipsos propter spem vitae aeternae.. ibi manducemus et bibamus. quod hoc legitur act. Frustra ergo affligerent se. et primo quantum ad personam. sed etiam mortis.. qui in Christi fide baptizantur. Primo ponit inconveniens in communi. tamen oratio prodest illis qui sunt in Purgatorio. quia quidam tunc temporis volebant. etc. Una est. ad bestias. omni hora? II Cor. secundo quantum ad locum. etc. et iterum baptizabantur pro aliquo consanguineo suo defuncto. periculis.. scilicet facient illi. scilicet in hoc quod fidem resurrectionis videbantur habere. quidam concitaverunt contra eum populum. ut per hoc quod dicit mortui. id est ut ego acquiram gloriam... Sicut si ego dicerem Psalterium pro aliquo qui est in Purgatorio.. 20: vos estis gloria mea et gaudium. cum ipsa non dimittantur? ut quid periclitamur. Ps. 10: semper mortificationem. Si ergo resurrectio mortuorum non sit. etc. nec baptismus vivorum prosunt. et quod multa pericula sit ibi passus. unde dicit quotidie morior. sancti apostoli. Manifestat ergo in speciali pericula quantum ad personam suam. valet quidem quantum ad satisfactionem solum illi pro quo dico. pro mortuis. etc. Primum inconveniens est quod frustraretur devotio hominum ad baptismum. secundo in speciali. IV. 11: non solum autem. ibi quotidie. id est. Si secundum hominem. Sed in aliquo possunt reprehendi. id est. non posset probari quod anima esset immortalis. sed et gloriamur. etc. Sed tunc est quaestio: si oratio unius prodest alteri. secundum est quod frustraretur labor sanctorum. Et secundum hoc sit littera: quid facient qui baptizantur pro mortuis. etc. Et hoc ostendit apostolus Roman. Ubi sciendum est. Uno modo. ut probatum est supra. XLIII.. Hic specificat pericula quantum ad locum. Propter gloriam vestram. intantum quod non esset ausus exire in theatrum.. quia e vicino passus hoc fuerat. Ac si diceret: iuro per Deum. Unde infidelibus nec oratio. quae sunt mortua. Hoc potest dupliciter intelligi. Quid. est verbum iurantis. ut etiam post mortem dimitterentur ei peccata. Dicit ergo primo: dixi quod mortui resurgunt. sed ex intentione Christi. ut satisfaciam pro eo. id est pro peccatis abluendis. cum Paulus apud ephesum multos convertisset ad fidem. intelligantur opera peccati. etc. sed etiam ex intentione facientis. Hic ponit secundum inconveniens. scilicet si non est resurrectio mortuorum futura. ducendo ad tria inconvenientia. alioquin. spero me habiturum. quia carent vita gratiae. ut nos praedicamus.

unde ne peccent inducit eos ad vigiliam. stultum esset non uti lasciviis et voluptatibus.: venite.. Apostolus autem vult. etc. XVI. etc. quos aliquando habuit. quasi dicat: dictum est. Et ibidem: de nihilo nati sumus. illorum scilicet qui negant resurrectionem. Iob XX. et est versus cuiusdam menandri. nec caecus potest recuperare visum. II.. Contra quos dicitur Matth. XXIV. etc. Rom. ibi vigilate. id est secundum rationem ex qua homo est. moriemur. ponit admonitionem quantum ad perfectos.Dicit ergo: si secundum hominem. unde dicebant: in resurrectione cuius erit? saraceni etiam fingunt quod habebunt post resurrectionem uxores. et cave ne aliquando peccato consentias. quod erunt sicut Angeli Dei in caelo. ne illi seducantur.. Et hoc etiam posuerunt quidam Philosophi qui dicunt: post multa annorum curricula Plato adhuc resurget. solliciti sitis.. Primo reddit eos attentos. Inertia autem et torpor frequenter inducit ad peccatum. Primo solvit secundam... et viderent quod secundum principia naturae et posse nullus de morte potest redire ad vitam. 28. 42: vigilate. Alii autem dixerunt resurrectionem mortuorum futuram esse. id est vos. etc. vigilate. etc. et hanc duplicem. 30. et ideo dicit et nolite peccare.. sed dicebant quod resurgebant ad eumdem modum vivendi. Et circa hoc duo facit. quia non solum propter seipsos sint solliciti.. id est. 18: videte ne quis vos seducat. II. 15: beatus qui vigilat. quod licet nobis quandoque in sacra Scriptura uti auctoritatibus gentilium.. totaliter enim deficiemus in anima et corpore. etc. id est non rectam fidem. Deinde cum dicit vigilate. II Tim. iusti. sed secundum hominem. Unde circa hoc duo facit. Sap. Hoc etiam asserunt Pharisaei. Col. et primo quantum ad infirmos. 3: ignorantes Dei iustitiam. sed et propter alios. et ad eosdem actus. Matth. qui sit agnitus. dicens nolite.. Apoc. ut sitis cauti.. Quasi dicat: si non est alia vita. II. Circa primum duo facit. Aliam rationem inducit propter alios. XXII. etc. id est ne peccetis. XXII. Has ergo duas quaestiones movet hic apostolus. ponit tertium inconveniens. ex praedictis concludit admonitionem. etc. quod est: si resurrectio mortuorum non esset. hic ostendit qualitatem et modum resurgentium. perfecti autem non sic seduci possunt. Circa resurrectionem fuerunt duo errores. Posset enim dicere. etc. et habebit eosdem scholares Athenis. quasi dicat: ideo nolite seduci. Intendit autem in ista parte apostolus ostendere quod mortui resurgunt. ex quorum persona dicitur Sap. fruamur. 17: sermo eorum serpit ut cancer. |#5 Lectio 5 Superius apostolus probavit resurrectionem mortuorum. oportet investigare quid apostolus intendat. argumentum habemus. et quod erit eadem substantia. et instructi in fide. id est ad homines bestialiter viventes apud ephesum. quia colloquia mala.. quod a colloquiis illorum debent cavere infirmi qui de facili seducuntur. II. Deinde cum dicit manducemus. et voluptates. etc.. 14: putasne mortuus homo rursum vivet. corrumpunt bonos mores. secundo vero quantum ad perfectos et iustos. et delicias corporales. Secundo rationem assignat. qui reputamini sapientes. de muliere septem virorum. quod si resurrectio mortuorum non sit. quin debeat sibi cavere a peccatis. secundo vero solvit primam. Primo movet quaestionem circa qualitatem resurgentium. Hieronymus dicit quod hoc est sumptum ex dictis gentilium. Nullus enim est adeo perfectus. etc.. Vel ad verecundiam vestram.. dicens corrumpunt. ut ipse dicit. Matth. Primam cum dicit quomodo resurgunt mortui? quomodo est possibile quod mortui qui sunt cinis possint resurgere? secundam. Cum enim non considerarent nisi principia naturae et posse. dicens nolite seduci. ibi insipiens tu. stulti sumus si affligimus nos. Deinde cum dicit nolite seduci. Et ex hoc. qui reputamini iusti. iusti. cum dicit quali autem corpore venient? quasi dicat: numquid cum tali corpore resurgent cum quali sumus modo? has duas quaestiones solvit cum dicit insipiens. ideo totaliter negaverunt resurrectionem. si mortui non resurgunt. sed manducemus et bibamus. id est non rectam fidem. quod etiam perfecti sint cauti. etc. Et hoc loquor vobis ad reverentiam vestram. concludens quod homo non moritur sicut bestia. in proximo. daretur occasio fruendi voluptatibus. Quidam enim totaliter negabant resurrectionem mortuorum futuram. Ne ergo ad lascivias inducamini. etc. etc. IV. Ubi primo 106 . quod sint aliqui inter vos ignorantiam Dei habentes. et hoc dico non ex revelatione divina. Pugnavi ad bestias. 1: non est. ibi ecce mysterium vobis dico. 5: umbrae transitus est tempus nostrum. etc. Et hoc est quod dicit quidam enim habent ignorantiam Dei. Vel si pugnavi ad bestias ephesi. quia verecundum est vobis. Secundo rationem attentionis assignat. secundo solvit. id est utamur deliciis et fruamur voluptatibus. 6: in mente habeto Deum. Tob. id est ex instinctu humano. id est. nolite seduci ab his qui negant resurrectionem. Ad intellectum autem eorum quae apostolus ponit in prima parte. X.. Primo reddit eos attentos. etc. quarum unam propter seipsos. hoc disputando de resurrectione. etc. dicens vigilate. etc. Iob XIV. si tot pericula passus sum. Cras enim.. 17: non videat rivulos fluminis torrentis mellis et butyri. quia nescitis.

etc. esse quasdam virtutes seminales activas ad corporum resurrectionem. quia seminatur nudum semen. cum dicit et quod seminas. nonne quotidie experiris. nec idem corpus numero. tunc est quaedam seminatio. tu. pullulat autem ornatum herba. et huiusmodi. etc. Nam consequenter cum dicit et quod seminas. Fit enim resolutio corporis humani in elementa.. sicut insipiens obiiciebat. Dicit autem primo Deus autem dat illi corpus sicut vult. etc. Dicit ergo insipiens. etsi ad hoc utatur ministerio Angelorum. aliam quando pullulat. ut iterum ex eis humana corpora reintegrentur. dixit non corpus. quia scilicet ex ordinatione divinae voluntatis procedit. ibi non omnis caro.. Habet enim hoc natura a Deo. Propter quod apostolus infra modum resurrectionis exponens. unde cum contradicat sapientiae divinae. Et in hoc opus naturae deficit ab opere Dei. ibi sic etiam resurrectio mortuorum.. sed intendit hic manifestare per exempla quaedam. Primo proponit similitudines in una specie. in quos resolvuntur humana corpora. quia quod seminas. Quod exponens subdit sed nudum granum. Unde ex hoc opinantur aliqui. Et hoc ideo attribuit operationi divinae. sed solum idem specie. Quasi dicat: insipiens. Sed contra Matth. Ultimus enim fructus plantae est semen. quae tamdiu est sapientia. quod oportet corruptibile hoc induere incorruptionem. puta tritici vel alicuius caeterorum. dans intelligere quod non sit idem numero. quod non sit eadem qualitas corporum resurgentium et corporum morientium. quod quando corpus hominis ponitur in sepulchro in terra. vocat eam insipientem. ostendit qualitatem seminis differentem esse a qualitate pullulationis. ibi tu quod seminas. Et ideo ex hac similitudine apostolus intendit ostendere qualitatem resurgentium. Ex hoc videtur apostolus facere comparationem. et non alius. 27 dicitur quem visurus sum ego ipse.. et aristis. seminas. etc. opus Dei est. Unde resurrectionis activa causa solus Deus erit. per hoc quod semen naturaliter pullulat. non vivificatur. quod futurum est. tertio causam qualitatis in pullulatione. etc. Causa autem quare dicit insipiens. unde pulveres in quos humana corpora resolvuntur. Sed istud non videtur esse verum. Circa primum sciendum est quod videmus in una et eadem specie quod una res in via generationis habet diversas qualitates et formas. ibi Deus autem. propter hoc quod apostolus hic resurrectionem comparat pullulationi seminis quae est naturalis. XII. in terra. 6: idem autem Deus qui operatur omnia in omnibus. quod ex tali semine talis planta producatur. et primo per hoc quod non est eadem qualitas seminis et pullulationis. secundo proportioni naturae. quando vero resurgit. seminas. Circa primum duo facit. 22: qui dixerit fratri suo: racha. attribuit eam primum quidem Deo. ab aliis pulveribus solum secundum ordinationem divinam. multo magis Deus potest reparare idem numero. Et ideo consequenter describens qualitatem pullulationis. resurrectionem mortuorum esse naturalem.... scilicet seminum. Quia si natura ex eo quod mortuum est. Est tamen differentia inter resurrectionem humani corporis. Et similiter corpus humanum aliam qualitatem habebit in resurrectione quam nunc habet.. ut ex sequentibus manifeste ostendetur. et supra attribuit Christo resurgenti. Et ideo signanter apostolus de pullulatione loquens. nullam aliam habent virtutem activam quam alii pulveres. tunc est quaedam vivificatio. secundo differentiam qualitatis in semine et in pullulatione. attribuit sono tubae. Et sic etiam ex hoc quod hic dicitur potest sumi probatio ad hoc quod resurrectionem futuram fieri non est impossibile. secundo in diversis speciebus. quia et hoc ipsum quod natura facit. etc. 107 . quae quidem planta est quasi corpus seminis. id est non quale futurum est seminas. sed solum in semine hominis. etc. Dicendum quod Dominus prohibet dici fratri racha seu fatue. sicut granum aliam formam et qualitatem habet quando seminatur. 24: nisi granum frumenti. secundum illud supra XII. nam surget idem corpus numero. etc. et iob XIX. id est vegetatur. Et hoc sic potest considerari. quamdiu est subiecta sapientiae divinae. Primo comparat ordinem seminationis ad pullulationem. sed habebit aliam qualitatem. V. sicut infra dicit apostolus. secundo adaptat. non autem alicui virtuti activae in pulveribus.ponit similitudines. tunc vertitur in insipientiam. nisi prius moriatur. Nam virtus naturae reparat idem specie. quantum ad pulverum collectionem. Opinantur enim in pulveribus resolutis. et pullulationem seminis. in quibus constat non esse aliam virtutem activam ad corporis humani constitutionem.. prout huiusmodi pulveres sunt ex divina sapientia ordinati. Unde circa hoc tria facit. sed quando recedit a Deo. Sed in pullulatione nec est eadem qualitas. ut infra exponetur. ex ira non ex correctione. eadem caro. aliam quando iam est in herba. Non ergo intendit hic probare apostolus quod resurrectio sit naturalis. sicut et aliorum mixtorum corporum. est quia haec obiectio contra resurrectionem procedit ex principiis humanae sapientiae. quod hoc facere possit. non corpus. ibi si est corpus animale. etc. potest reparare idem specie. quod futurum est. differunt autem pulveres in quos humana corpora resolvuntur. sed non idem numero: virtus autem Dei reparare potest etiam idem numero. quia omnis operatio naturae est operatio Dei. tertio probat. id est putrescat? Io.

corpus. Dicit ergo primo quod non omnis caro est eadem caro. Et possunt per caelestia corpora intelligi contemplativi.. ad diversum statum resurgentium referre vellet. etc. quod non resumatur idem corpus. I. Erit enim eiusdem naturae. sed quia a Deo talis ordinatio est deputata. vel in cineribus ex eo resolutis sit aliqua virtus ad resurrectionem.. si non erit eadem qualitas. nisi directa ab aliquo cognoscente. 41: turbaris erga plurima. caeteri sancti. alia pecorum. sed alia est caro hominum. ut Gregorius de corpore Christi dicit. Sic igitur corpus humanum.. Ubi apostolus maxime ostendit aliam esse qualitatem corporis morientis. ibi alia claritas. Lc. Et potest intelligi per solem Christus. quod nulla res cognitione carens in certum finem tendit. etc. Dicitur autem mors et resolutio. si non sint habituri eamdem corporis qualitatem? ideo ad hoc excludendum introducit diversas qualitates corporis et carnis. seminatio. Sed caro hominis resurgentis est eadem secundum speciem cum carne morientis. Quia posset aliquis dicere: quomodo est possibile quod mortui resumant corpus et carnem. Mal. sed tamen erit alia secundum qualitatem. homines estis. Per lunam beata virgo. ita erit diversa qualitas resurgentium a qualitate morientium. sed alterius gloriae. quia in his exemplis nec est eadem species. aqua. etc. quod sicut in rebus inveniuntur diversae qualitates corporum. etc. quem dicimus Deum. id est pulchritudo et decor. 31: vos autem greges mei. tamen convenientius est. Similiter inter stellas est differentia. Consequenter cum dicit sic erit resurrectio mortuorum.. Unde et Gen. etc. cum dicit alia claritas solis. Et agit hic de corpore resurgente glorioso.. sicut est virtus activa in semine ad generationem. cognosceret statim quod dirigeretur a sagittante. Unde sequitur seminatur corpus. Ad idem autem introducit diversitatem caelestium et terrestrium corporum. Manifestum est etiam. de qua Cant. qui circa terrena occupantur. secundum formam. caelestium corporum. posset dici quod per homines intelliguntur boni secundum rationem viventes. cum dicit seminatur in corruptione. Nec intelligendum est. etc. etc. tertio corpora caelestia ad invicem. secundum illud Ez. ut ostendatur ex omnibus praemissis. nec eadem qualitas. Sic ergo et in resurrectione erit alia qualitas corporis resurgentis. semini. Cap. etc.Manifestum est enim quod res naturales absque cognitione operantur ad finem determinatum. sed alia quidem est gloria. Sed hoc refert ad omnia praecedentia. alia piscium. quando seminatur. VIII. secundo terrestria ad caelestia.. Ult. ut sol et luna et huiusmodi.. etc. Sicut autem exemplum superius inductum de semine et pullulatione deficiebat in hoc quod in seminatione et pullulatione non est idem numero. Per volucres. Et similiter est alia morientis. ut sic manifestum sit quod non oportet. Quae quidem sunt quatuor.: orietur vobis timentibus nomen meum sol iustitiae. possumus pro certo cognoscere quod operantur ex voluntate alicuius dirigentis. non quod in corpore mortuo. subiungit et unicuique seminum proprium corpus. id est. cuius propriae qualitates dotes corporis gloriosi dicuntur. 108 .. ut respondeat ei quod supra dictum est: quod seminas non vivificatur. V. et corporis resurgentis. Et ad idem ulterius introducit diversam qualitatem caelestium corporum. ibi sunt corpora caelestia. III. Sed rursus. ut ex eo iterato reformetur corpus humanum. 9: pulchra ut luna. stella enim differt. ex semine producit plantam. Per pecora vero intelliguntur luxuriosi. Sicut ergo si aliquis videret sagittam directe tendere ad certum signum. ut ignis. et sunt corpora terrestria. X. alioquin non semper. Per stellas ad invicem ordinatas. cupidi. greges pascuae meae. Si quis autem haec quae dicta sunt. Primo enim tangit dotem impassibilitatis.. |#6 Lectio 6 Hic apostolus ponit exemplum de diversitate qualitatis corporis resurgentis in diversis speciebus. et alia resurgentis. Phil. superbi. ut seminatio referatur ad mortem et sepulturam. secundum intellectum apostoli. 9: volucres caeli et pisces maris. Et primo comparando caelestia ad terrestria. per pisces. ita haec exempla deficiunt. cum subdit: sunt corpora caelestia. vel in maiori parte. XXXIV. quae tamen proportionabitur meritis morientis. Et quamvis seminatio accipi posset pro prima corporis origine.. Eccli. eumdem finem consequerentur. II. secundum quod generatur ex semine. ne aliquis crederet huiusmodi naturales effectus ex sola Dei voluntate provenire. alia autem terrestrium. quas hic apostolus tangit. 20: nostra conversatio in caelis est. etc. 10: species caeli gloria stellarum. unde marthae dictum est.. adaptat praedicta exempla ad resurrectionem mortuorum. Iudic. quod apostolus hoc dicat ad designandum in resurgentibus generis diversitatem. 20: stellae manentes in ordine suo. id est. absque operatione et proportione naturae. Ita cum videamus res naturales absque cognitione tendere ad certos fines. 11: germinet terra herbam virentem et facientem semen iuxta genus suum. quamvis sagittantem non videretur. sicut vult. etc. sicut sagitta tendit ad certum signum ex directione sagittantis.. quantum ad litteralem expositionem. XLIII. etc. Per terrestria activi. 12: hi vero velut irrationabilia pecora. vel eadem caro. nec eaedem qualitates. secundum illud II Petr. etc. nisi prius moriatur. Et sic dicit apostolus quod Deus dat. puta ex semine olivae generatur oliva. VI. propter id quod praemiserat stella differt. alia volucrum.. et ex semine tritici generatur triticum. secundum illud Ps.

neque directe ad bonum corporis ordinantur. tertiae vero medio modo se habent inter utrasque: quia tamen iudicium de potentia aliqua magis debet sumi ex obiecto et fine. id est corpus quod ante mortem. sive ab exteriori. etc. ut Augustinus dicit super ioannem. sed earum actus ad corpus non ordinantur directe. sed ex virtute divinitatis existentis in eo. 31: qui sperant in Domino habebunt fortitudinem. Et quantum ad hoc intelligitur impassibilitas corporis gloriosi. Ult. Quarto tangit dotem subtilitatis. sed ex virtute divinitatis unitae. 16: non esurient. etc. ideo secundae potentiae magis se tenent cum tertiis. id est..: palpate et videte. Dicitur autem hic incorruptio. id est secundum suam proprietatem est corruptioni subiectum. XIII. et in morte est deformitatibus et miseriis multis subiectum. non solum ad excludendum separationem animae a corpore.. secundum illud Apoc. et ab anima non facile mobile. XL. secundum illud Matth. neque sitient amplius. hoc enim solius Dei est. sed sicut corpus Christi hoc habuit non ex proprietate corporis. qui spiritus dicitur. Sed resurget in gloria. Tanta enim erit ibi facilitas. quia hanc incorruptionem et corpora damnatorum habebunt. et augmentativa. sicut sol. sed spirituale corpus. cui corpus nostrum in resurrectione conformandum speramus. Ergo in resurrectione spirituale erit. corpus ad hoc perficitur ab anima. Unde videmus corpora quantumcumque subtilia. Propter quod Gregorius et Augustinus miraculo adscribunt quod corpus Christi ad discipulos ianuis clausis intravit. Quam quidam ad hoc referre volunt quod corpori glorioso secundum hanc dotem competat ut possit simul esse cum corpore non glorioso in eodem loco. Item considerandum est quod cum unaquaeque res sit propter suam operationem. 10: corpus quidem mortuum est propter peccatum. Unde dicitur Sap. secundum illud Rom. si essent corpora separata omnino absque materia. sicut generativa. Quod maxime excluditur per illud quod ad apostolos dicitur Lc. secundae vero maxime pertinent ad animam. ut Augustinus dicit. 23: renovamini spiritu mentis vestrae. 1: homo natus de muliere. ut omnes potentiae sensitivae partis. III. cum dicit seminatur corpus animale. inquantum est spiritus. quod ad dotem agilitatis pertinet.. Unde et hic apostolus non dicit quod resurgat spiritus. Quaedam vero sunt potentiae quae neque utuntur corporeis organis. non possit esse ex dote seu ex qualitate corporis gloriosi. est contra suam naturam quod sit cum alio corpore in eodem loco. secundum illud iob XIV. inquantum animat corpus. Nunc autem si diligenter consideretur. sed ad excludendum tam mortem quam quamlibet noxiam passionem. Primae ergo potentiae pertinent ad animam. et. Nunc autem in statu isto corpus nostrum est subiectum 109 . Per quem modum corpus Petri habuit quod ad umbram eius sanarentur infirmi. quanta felicitas. Tertio tangit dotem agilitatis. cum dicit seminatur in ignobilitate.. IV. non possent simul cum corporibus naturalibus esse in eisdem locis. sed magis ad bonum animae. dixerunt quod corpus in resurrectione vertetur in spiritum. et erit simile aeri aut vento. sed anima dicitur secundum quod perficit corpus. Relinquitur ergo quod esse simul cum alio corpore in eodem loco. Item considerandum est. etc. quam cum primis.quando moritur. ut in nullo difficultatem ad motum exhibeat. sicut quae pertinent ad intellectivam partem. corpus animale. quae quidem corporeis organis utuntur. secundum illud Sap. quam ex instrumento. quia scilicet fiet ut ex tanta virtute ab anima moveri possit. etc. Sed resurget in incorruptione. Secundo tangit dotem claritatis. sed magis ad perfectionem animae. sicut quidam posuerunt. Erunt enim corpora sanctorum clara et fulgentia.. quod secundum hoc nihil aliud corpori competit nisi secundum quod habet dimensiones corporales. ut Philosophus dicit. Ad horum autem differentiam cognoscendam considerandum est. Quod quidem sustineri posset. Non tamen negandum est quin corpus gloriosum possit esse simul cum alio corpore in eodem loco. Cap. quia corpus Christi post resurrectionem intravit ad discipulos ianuis clausis. sive ab interiori. Nulla enim virtus terminata potest facere miraculum. Unde si hoc aliquando contingit. Quaedam vero sunt. si corpori secundum statum praesentem competeret. quaedam enim potentiae sunt quarum operationes ad bonum corporis ordinantur. est in corruptione. ut patet in aere et in igne. assument pennas. cum dicit seminatur in infirmitate. non per aliquam proprietatem ipsius. surget spirituale. quod triplex est differentia potentiarum in anima. 7 de iustis: fulgebunt iusti. ulterius. non compati secum alia corpora. etc. quae claritatem significat. ita corpus cuiuslibet alterius sancti hoc habebit non ex dote.. ut sit subiectum operationibus animae. sicut nunc est animale. quia spiritus. secundum quam spiritualibus substantiis assimilamur. VII. quod unum et idem in nobis est quod dicitur et anima et spiritus. etc. nutritiva. et tamquam scintillae in arundineto discurrent. spiritus autem proprie secundum mentem. non spiritus. erit ex miraculo. Et Is. IX. secundum illud eph. 15: corpus quod corrumpitur aggravat animam. Est ergo dicendum quod ad dotem subtilitatis pertinet quod hic apostolus tangit dicens seminatur corpus animale. Quod quidam male intelligentes. 43: fulgebunt iusti. non anima. Sed surget in virtute. Remanentibus igitur dimensionibus in quocumque corpore. quod ante mortem est infirmum et tardum. quod non posset simul cum alio corpore esse in eodem loco secundum aliquid quod a corpore removeri posset. VIII.

quanto anima fuerit virtuosior. 5: beati qui habitant in domo tua. Forma enim humana et anima dicitur et spiritus. quae fruentis est propria. quae in fine temporum promittitur sanctis. Sicut ergo nunc est corpus nostrum animale.operationibus. redundet etiam in inferiorem naturam. quia si est corpus animale. Unde cum dicit factus est primus homo Adam in animam viventem. minus a calore et frigore pati. iste vero in spiritum viventem et vivificantem. sed plenitudo sanitatis. et tanto perfectius. Secundo ponit conditionem secundi principii. scilicet intelligendo. duo contra duo. XXXIII. secundo mediam. |#7 Lectio 7 Hic apostolus differentiam qualitatis corporum morientium ad corpora resurgentium supra exemplis ostensam. scilicet Adam. sed animalitas est derivativa in omnes homines a primo principio. quia Adam induxit unum statum. sic dicitur spiritus. Et dicitur novissimus. primo... sed Christus factus est in spiritum 110 . et venire in compositionem humani corporis. Quarto dat motum. etc. surget spirituale. 7. 5. 7. Cuius ratio est: quia. Unde cum post statum istum nullus alius sequatur in vita ista. qualem anima potest dare. inquantum est anima. et unum contra unum. Circa primum tria facit. tertio rationis ordinem assignat. ergo constat quod multo amplius a secundo principio. licet aliquo modo subserviat. dicentes hoc esse spiritum sanctum. Huius rationis. etc. efficiuntur discolorati. ideo Adam factus est in animam. ibi qualis terrenus. quae est corpus. unde videmus homines quanto sunt fortioris naturae. ita et Christus perfectionem sui esse. Hic probat propositum. secundo principiorum ordinem ad invicem. quanto virtus animae fuerit fortior supra corpus. nec augmentum aut nutrimentum. infirmi enim et mortui propter debilitatem operationis animae in corpus. et. nutriendo et generando. Et ideo quando erit in ultimo suae perfectionis. Secundo conservat a corruptione.. etc. scilicet Adam. LIII. id est Christus. Et non intendit apostolus ex hoc arguere ad propositum sed hoc supponit. ibi primus. dabit corpori agilitatem. ut eius plenissima beatitudo. ostendo. etc.. Dicit ergo primo: dixi quod id quod seminatur animale. ibi sed non prius quod spirituale. unde quando erit in summo perfectionis. quod quia frivolum est et fabulosum. cum scilicet spiravit Dominus in faciem eius spiraculum vitae. tunc vero erit spirituale. non vivificantem. conservabit corpus omnino impassibile. non beatitudo. crescit et decrescit. Dicit autem Adam. prout generatur et generat. scilicet culpae. Causam autem harum proprietatum quidam attribuunt luci. probat primam diversitatem principiorum. etc. volendo et huiusmodi. intendens probare ipsum quod dicit si est corpus. Domine. sequentes Augustinum. ideo dicitur novissimus. scilicet Christo. dabit esse spirituale. vita scilicet animali. Ille autem in animam viventem solum. id est. et quando erit in summa perfectione. secundo praemissum probat. scilicet quod sit aliquod corpus spirituale. Is. sed viventem tantum. Et ex hoc. intendit hic apostolus de vita qua anima deservit circa corpus. scilicet Christus. Lxxxiii. quae pertinent ad animam. inquantum autem intendit cognitioni. quam dicunt esse de natura quintae essentiae. Cum ergo anima fuerit perfectissima.. 15: intuere in omnia opera altissimi. propter hoc quod praecedit et inspiravit in faciem eius spiraculum vitae. primo. scilicet determinationem similitudinis ex utroque principiorum.. et tanto facilius. non de spiritu sancto.. Primo ostendit principiorum differentiam. a Deo. per spiritum sanctum. Est autem sua probatio talis: duo sunt principia humani generis. 17: ego primus et novissimus. aliud secundum vitam gratiae. quia primus homo factus est in animam.: desideravimus eum despectum et novissimum virorum. corpus. Gen. etc. conditionem primi principii secundum vitam naturae. dicimus quod procedunt ex virtute animae glorificatae. quod hoc sit verum. scilicet vegetando. Sicut scriptum est. Dicit enim Augustinus in epistola ad dioscorum: tam potenti natura Deus fecit animam. faciet corpus clarum et fulgidum. quia de natura Adae factus in spiritum viventem. Et ideo cum anima non possit nisi proprium corpus vivificare. quia non erit generatio. unum secundum vitam naturae. Sed in statu resurrectionis cessabunt operationes animales a corpore. Videmus autem ex anima quatuor corpori provenire. I. sic dicitur anima. Primo enim praemittit quod probare intendit. Primo quidem dat esse. nutritur.. Et alibi scilicet Apoc. ostendit ratione. sicut Adam consecutus est perfectionem sui esse per animam. Christus vero gloriae et vitae. Quantum autem ad spirituales animae operationes. novissimus in spiritum. sumens auctoritatem Gen. Inquantum enim intendit curae corporis. etc. inquantum homo. II. Unde dicit sicut scriptum est: factus est. dicens novissimus vero Adam. spiritualitas derivabitur in omnes homines. etc. Et alibi: ego sum alpha et omega. secundum illud Ps. Circa autem hoc duo facit. 2 s. tamen multum impedimentum affert. sicut quidam fingunt. Ponit ergo. ibi sicut scriptum est. primus homo Adam in animam viventem. IX. est et spirituale. Tertio dat pulchritudinem et claritatem. ut dicitur Sap. quia corpus quod corrumpitur aggravat animam. Eccli. conditionibus principiorum visis. sed corpus absque aliquo impedimento et fatigatione incessanter serviet animae ad spirituales operationes eius. II. apparet eorum diversitas. incorruptionis vigor.

factus est in spiritum vivificantem. Non est intelligendum caro et sanguis. scilicet quod spirituale est. prius est imperfectum quam perfectum. etc. qualem decet de caelo venire. Et ideo debet esse caelestis. Rom. quae fuit prior quam corpus Christi. dicitur de terra. regnum Dei non possidebunt. Sed ne aliquis diceret: si Christus factus est in spiritum vivificantem. Cap. ideo in humana natura non prius debet esse spirituale. 10: cum venerit quod perfectum est. deinde perfectum. et una est via ad aliam: quia sine vita gratiae non pervenitur ad vitam gloriae. secundus homo. non poteritis pervenire ad regnum Dei. III. scilicet quod animale est. fluvios mellis et lactis. 111 . etc.viventem et vivificantem. etc. secundo dividit eam per partes. VI. quia caro et sanguis regnum Dei non possidebunt. quia de terra. Rom. super omnes est. 29: quos praescivit et praedestinavit conformes. III. secundum quam vivit homo. etc. 21: ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis.. huius signum est. Et hoc est quod dicit hoc autem dico. |#8 Lectio 8 Hic apostolus postquam respondit quaestioni de qualitate resurgentium. id est spiritualis et immortalis. etc. Col. unde est cultellus. ibi igitur sicut portavimus. etc. incorruptibile regnum Dei. Et ideo dicit sicut portavimus. Supra eodem 22: et sicut in Adam omnes moriuntur. nam apostolus dicit quod conformabit corpus nostrum corpori claritatis suae. scilicet caelesti. id est post resurrectionem. id est. Io. ideo omnes et immortales et spirituales erimus. Igitur sicut portavimus. Sic ergo debemus conformari caelesti in vita gratiae. de caelo est. possidebit incorruptionem. Unde cum Christus post resurrectionem habuerit carnem et sanguinem. constat quod et nos in resurrectione carnem et sanguinem habebimus. 9: vos autem non in carne. II. Et circa hoc duo facit. Dicit ergo qualis terrenus. et ideo Christus habuit potestatem vivificandi. Quia vero fuit secundus homo caelestis. Io. id est neque corruptio mortalitatis. 19: ista est lex Adam. in nobis fuit similitudo Adae.: exuentes veterem hominem. id est corruptio carnis et sanguinis. 9 s.. quia divina natura quae fuit huic naturae unita. scilicet Christus. quod primogeniti antiquitus consueverunt esse animales. vel in aerem: quod est haereticum et falsum. regnum Dei non possidebunt. scilicet ad vitam gloriae. opera carnis et sanguinis regnum Dei non possidebunt. scilicet perfectionem spiritualem. Domine Deus. etc. etc. etc. induite novum hominem. Videmus enim in natura quod in uno et eodem. XIII. II Reg. I. quasi dicat: vere primus homo factus est in animam viventem. Vel: caro et sanguis. est ferrum. Dicit autem primum hominem de terra. portemus imaginem caelestis. 5: sed complantati facti sumus similitudini. etc. VII. id est animalis. sicut quidam haeretici dicunt. sed caro et sanguis. 7: formavit Dominus hominem de limo terrae. scilicet de corpore beatae virginis. 31: qui de caelo venit. cum dicit sed non prius. quae nomine carnis hic exprimitur. talem perfectionem debet habere. et ideo dicitur esse terrenus. ostendit derivationem similitudinis horum principiorum ex utroque. cum de terra assumpserit.. ideo derivatum est ut omnes essent et terreni et mortales. quare dicitur novissimus? ideo. Secundus homo dicitur de caelo. et esau ante Iacob. Possumus autem dupliciter conformari caelesti in vita scilicet gratiae et gloriae. scilicet vita gratiae. etc. Supra XIII. quod est perfectum. Sicut dicit Augustinus. subdit neque corruptio incorruptionem possidebit. Quod quidem non est intelligendum. Vel: caro et sanguis. scilicet homines dediti vitiis et voluptatibus. regnum Dei non possidebunt. id est. 5: Adam exemplum meum. sicut dicitur Lc. sed quod totum corpus vel vertetur in spiritum. quod est contra Iudaeos et saracenos. non quod attulerit corpus de caelo. id est. 16: de plenitudine eius. 10: veni ut vitam habeant et abundantius habeant. sicut cain ante Abel natus. qui fingunt se habituros post resurrectionem uxores. Gen. quod non resurget caro et sanguis secundum substantiam. carni et sanguini operam dantes.. ostendit ordinem principiorum. quia terrenus fuit et mortalis.. id est pervenire ad vitam gloriae. corpus non subiicietur corruptioni carnis et sanguinis. sicut cultellus dicitur de ferro quia prima pars. Ut ergo possimus esse caelestes. quia de caelo. ut servetur ordo. quo res de illo esse dicuntur quia prima pars est in eorum fieri. Rationem autem dictae diversitatis assignat dicens primus homo. Rom. Ult.. etc. id est. respondet consequenter quaestioni qua quaerebatur de modo et ordine resurgendi. id est quamdiu peccatores fuimus.. VIII. quia resurgemus in gloria. X.. VIII. id est substantia carnis et sanguinis. quasi dicat: primus homo. et Io. Zach.: palpate et videte.. Hic concludit qualiter in speciali debeamus conformari homini. Rom.. quia spiritus carnem et ossa non habet. Unde cum spiritualitas se habeat ad animalitatem.. consequenter. etc.. terra est. etc.. Ismael ante Isaac. et primo in communi. quia alias non perveniemus ad vitam gloriae. ideo. per vitam gratiae. fratres. prius debet esse imperfectum. quod erat maior propositio rationis principalis.. homo carnaliter vivens. id est. sicut perfectum ad imperfectum. secundum modum loquendi. quasi dicat: nisi vivatis. Et in symbolo: et in spiritum sanctum vivificantem. Et sic accipitur caro.. etc. sed. Et quia prima pars unde Adam factus est. sed quia divinitas (quae naturae humanae unita est) de caelo venit.. Unde. etc. Sic ergo patet principiorum diversitas. Consequenter cum dicit qualis terrenus. et secundum hoc. VIII. scilicet Christum.

Primo ostendit modum et ordinem resurrectionis. ad utrumque referri. Circa primum sciendum est. sed in quibusdam habetur omnes quidem dormiemus. secundo quantum ad causam resurrectionis. Potest etiam hoc quod dicit in ictu oculi. Dicit ergo quod omnes resurgemus. etc. id est omnes moriemur. Et haec fuit opinio Lactantii. id est aperio vobis. XIV. Si vero in ictu oculi intelligitur ipse subitus contuitus oculi. 1-10. sicut supra de statu corruptionis ad incorruptionem. Ordinem autem et modum resurrectionis manifestat consequenter cum dicit in momento. quam praesentiam Christi mundo manifestatam. tamen ecclesia magis acceptat primam. etc. noli tuba canere ante te. XXVI. Et hanc desiderabat Iob.. Io. Is. Primo ad litteram.. subdit omnes quidem. etc. quae omnia fient a Deo. moriemur. non sit contra fidem. quia non erit ibi aliquod perceptibile tempus. 2: cum facis eleemosynam. quod debet vobis aperiri et omnibus credentibus. 10: vobis datum est nosse. III. id est moriemur. quae dicitur tuba propter manifestationem. oportet quod sit ibi tempus aliquod. sed omnes immutabimur. etc. quia Deus in instanti unit animam corpori et vivificat corpus. et tunc Christus descendet cum illis. secundum quod dicit Gregorius: tuba nihil aliud esse designat. tunc refertur ad unionem animae ad corpus. quia omnes morientur. ostendens id quod proponit esse arduum et occultum. quia omnes in momento resurgemus et in ictu oculi. Primo enim manifestat ordinem quantum ad tempus. Item dicitur tuba propter officium tubae. In quibusdam vero libris invenitur: non omnes quidem dormiemus. etc. Quid autem sit istud mysterium. ostendit ordinem resurrectionis. 14: cunctis diebus quibus nunc milito.. donec veniat immutatio mea. dico vobis. in nullo libro Graecorum habetur. quod sicut Hieronymus dicit. quod dicitur nunc. etc. Si autem referamus ad reunitionem corporum et pro unione animae. 6: sapientiam loquimur inter perfectos. sed quod aliqui in adventu Christi ad iudicium venient vivi. quia nullus resurget nisi moriatur. secundo ostendit quo ordine fiat.. quia ista mutatio. Quia si nos referamus hoc ad collectionem pulverum (quae fiet ministerio Angelorum). ibi canet enim tuba. quae dicuntur dotes corporum gloriosorum. Lc. expecto. Sed hoc patet esse falsum. quia quorumdam opinio fuit quod non omnes homines morientur. II. Primo igitur reddit eos attentos.. Et ista tuba est vox illa Christi. ibi in momento. secundo confirmat per auctoritatem. Excluditur etiam per hoc alius error eiusdem qui dicebat quod iudicium duraturum erat per spatium mille annorum. et qui fit in instanti. scilicet non omnes moriemur. et possidebit regnum corporale ierusalem mille annis cum eis.. et isti non morientur sed isti mutabuntur in statum incorruptionis. 4: illumina oculos meos ne unquam obdormiam. Vel ipsa praesentia Christi manifesta mundo.. quia omnes morientur etiam si sint tunc aliqui vivi. Sciendum est autem quod momentum potest accipi vel pro ipso instanti temporis. de quo in Ps. quasi si in ictu oculi intelligitur tantum apertio palpebrarum (quae fit in tempore perceptibili). fratres. tertio quantum ad progressum effectus a causa. tunc refertur ad collectionem pulverum. Cum enim in collectione illorum pulverum sit mutatio de loco ad locum. et qui audierint. quia immutabuntur ad illa quatuor quae supra posita sunt. Unde secundum hos immutatio non intelligitur de statu animalitatis ad statum spiritualitatis.. in ictu oculi. tamen utroque modo potest accipi hoc. sed omnes immutabimur. sed in momento. sed quomodo? in momento. tunc momentum accipitur pro tempore imperceptibili. de qua Matth. sed de somno peccati. vel pro aliquo tempore imperceptibili. 112 . quod erat ad quatuor. secundum hanc. 14: Dominus ad iudicium veniet.. Et dicitur mors somnus.. Per quod excludit errorem dicentium resurrectionem non esse futuram omnium simul. VIII. 49: quis est homo qui vivet. etc. et dicit quod hoc non dicitur de somno mortis. Circa primum duo facit. VI. quia tunc convocabit ad consilium. id est non omnes peccabimus mortaliter. sed de statu corruptionis ad statum incorruptionis. XII. Sed hoc est falsum. etc. Hoc non mutatur in libris Graecis. scilicet quod omnes moriemur sive resurgemus. dicens ecce mysterium. 25: audient vocem filii Dei. Supra. post: sed loquimur Dei sapientiam quae abscondita est.. etc. Primo enim proponit intentum. ibi in novissima tuba. scilicet ad vocandum consilium. ibi cum autem mortale hoc. etc. sed omnes immutabimur. tam boni quam mali et tam vivi quam mortui. in quadam epistola ad minervium et Alexandrum monachos. etc.. Ps. Et hoc quantum ad tria. etc. etc. id est. Et licet haec littera. in ictu oculi. et hoc erit in resurrectione. non erit nisi secundum corpora beatorum. X. referendo illud ad diversa. sed dicunt quod martyres resurgent ante alios per mille annos. etc. Et hoc modo accipitur tuba Matth. quia. de qua hic loquitur. id est ad iudicium. ut sic dicatur: non omnes moriemur. soli boni immutabuntur. et. Lxxxviii.. V. propter spem resurrectionis. Et hoc intelligitur dupliciter. quantum ad causam immediatam. quia omnibus erit manifesta. ut dicitur Num. propter hoc dicunt non omnes quidem dormiemus. Sed non omnes immutabimur.. tunc momentum accipitur pro instanti temporis. Alio modo exponitur mystice ab Origene. hoc quod hic dicitur omnes quidem resurgemus. 6 dicitur: media nocte clamor factus est. et. Et hoc est verum. Consequenter cum dicit in novissima tuba. Unde idem est ac si diceret omnes quidem resurgemus. id est occultum quoddam.

. 21: pugnabit pro illo. 1: induere vestimentis gloriae tuae. LII. V. primo. praemientur vel puniantur etiam in ipsis corporibus. scilicet corpus. id est ad statum incorruptionis. ibi oportet enim mortale. etc. Consequenter cum dicit canet enim tuba. Nam.. etc. sed caelestia. 5: circumda tibi decorem. ut sicut et ibi. sine aliqua diminutione membrorum. Is. Excluditur etiam error dicentium quod corpora glorificata non erunt eadem cum istis. quantum ad hoc dicit oportet corruptibile hoc induere incorruptionem. non habens perfectionem suae naturae.. ut sicut Christus resurrexit a mortuis per gloriam patris. Ad pugnam. 4. Secundum fuit speciale apostolis et bonis. et hic connumeret se vivis. Notandum autem quod ipsam incorruptionem seu immortalitatem assimilat vestimento. et de isto modo simile habetur II Cor. Rom. Vestimentum enim adest vestito et abest. XXX. scilicet quod mortui resurgent incorrupti. etc. totum confertur eis: sed quod pertinet ad gratiam. et ideo. quia seminatur animale surget autem spirituale. quia isti ad beatitudinem aeternam ibunt. oportet corruptibile hoc. ponit progressum effectus a causa praedicta. etc. et hoc in resurrectione. nam anima non est corruptibilis. incorruptionem. oportet hoc corruptibile. et in statu praesentis vitae subiicimur corruptioni. quia mortui. ut ornamentum. 32: in cytharis et tympanis. induere. Ut ergo perfruatur beatitudine perfecta. etiam damnati. sicut etiam dicit Augustinus. Is. id est in statu incorruptionis. Ps. Lxvii. Et secundum hunc modum exponendi apparet. quia non morimur. Secundo propter exigentiam divinae iustitiae. sed etiam immutabimur. secundo necessitatem huius assignat.. et nos qui vivimus. et ideo non est in tanta beatitudine separata existens. Et videtur consonare iis quae dicit I Thess. ut per hoc ostendat quod corpora eadem numero resurgant et iidem homines iidem numero erunt in statu incorruptionis et immortalitatis. Ps. etc. XXXIII. scilicet et nos immutabimur. qui relinquimur. Matth. ideo dicit quod cum resurgemus. Ponit autem duplicem effectum. IV. Alius effectus est proprius. Ad movendum castra. Progressus effectus est quia statim ad sonitum tubae sequetur effectus.. Et hoc propter tria. 46: ibunt qui bona fecerunt in vitam aeternam. quia licet omnes resurgant. id est integri. Unus est communis. VI.. in quo sunt modo. Et ideo. etc. sic et in resurrectione: quidam eundo ad Paradisum. in quanta erit corpori unita in resurrectione. Dan. Sap. sed non omnes immutabimur. Hieronymus autem exponit incorrupti. sed omnes immutabimur.Ad solemnizandum festum. Tertio propter conformitatem membrorum ad caput. 20: respice sion civitatem solemnitatis nostrae. licet non resurgamus. Sic et in resurrectione. quantum ad hoc dicit et mortale hoc induere immortalitatem. |#9 Lectio 9 Hic apostolus ponit necessitatem effectus resurrectionis ab ipsa causa progredientis. ego tamen credo quod quidquid pertinet ad reparationem naturae. scilicet de statu miseriae ad statum gloriae. et non solum erimus incorrupti. ut scilicet ulterius post resurrectionem non corrumpantur. integri. 113 . quia mortui resurgent incorrupti.. secundo. manente eadem numero substantia vestiti.. Primo propter completionem humanae naturae. quidam eundo ad infernum. Primo enim ponit progressum effectus. 34: dabit voci suae vocem virtutis. iob XL. XXV. quia nos immutabimur. Primum fuit generale omnium. necessitate scilicet congruentiae. utrum deformitates remaneant in damnatis. Quod quidem est commune omnibus. quam illa quae habet omnes immutabimur. anima quamdiu est separata a corpore est imperfecta. V. quia in resurrectione est commune omne quod pertinet ad reparationem naturae. etc. id est. legi sic: mortui resurgent incorrupti. qui vero mala in ignem aeternum. scilicet apostoli. XII. tamen immutabimur de statu corruptionis ad incorruptionem. etc. mali vero ad poenam aeternam.. ut scilicet illi qui bona fecerunt seu mala in corpore. Et licet Augustinus relinquat sub dubio. 2: multi de terrae pulvere evigilabunt. etc. tamen soli sancti et electi immutabuntur. Et circa hoc duo ponit correspondentia duobus quae posuerat in progressu effectuum ab ipsa causa. quod melior est littera illa quae dicit omnes quidem resurgemus. quia omnes habent communionem cum Christo in natura. id est corpus. Quia enim corruptibile opponitur incorruptibili. etc. Et ideo omnes resurgent incorrupti. simul rapiemur cum illis. Et circa hoc duo facit. Posset tamen etiam secundum illos qui habent non omnes quidem morimur. Is. Unde ex hoc excluditur error dicentium quod corpora non resurgent eadem numero. 16: nos qui vivimus. ut ulterius aliquatenus non laedatur mortale. Unde signanter dicit oportet corruptibile hoc. ita et nos in novitate vitae ambulemus.. id est apostolorum tantum. solum electis confertur. cum dicit induere. 2: nam in hoc ingemiscimus. 4: buccinate in Neomenia tuba. Lxxx.

tunc. assumit personam virorum resurgentium.. mors. Unde dicebant quod adhuc Plato idem numero leget Athenis et quod habebit easdem scholas. victoria tua? etc. mors. ergo impossibile est quod corpora resurgentium sint incorruptibilia. et hoc corpus idem numero ex eisdem pulveribus. 22: deglutiens mortem.Sed contra hoc est. sed cum mortale hoc induerit immortalitatem. 114 . secundo exponit. et admonitionem suam Corinthiis. etc. et remaneant eadem numero.. sed specie. 19: vivent mortui. Respondeo. Osee XIII. vel aliunde habuerit hoc apostolus. iob XVIII.. de omnibus triumphabas. Sed cum reintegratio et resurrectio. quia impossibile est ea. sicut dictum est. quievit tributum.. sed eadem specie.. modo dum est volubile ad utramque partem et cum erit firmatum in fine ultimo. utrum autem ex se.. reintegrentur eadem numero. I Petr. Ubi est. et hoc secundum viam naturae. sed corruptibile et incorruptibile non solum differunt specie. etc. Praeterea. sed eadem specie. quia homo per peccatum est impulsus et deiectus ad mortem. sequebantur iidem effectus numero. o mors. quod licet idem caelum numero. etc. qui aliquando fuerant. id est augmentum. insultationem sanctorum contra mortem. quam haec anima. In resurrectione autem redibit et anima eadem numero.. fiant virtute divina. et ideo dico. etc. ibi stimulus autem. quod est contra illos qui dicunt iam resurrectionem factam. Dicit ergo primo: dixi quod oportet corruptibile hoc induere. causari ex motu corporum caelestium. 14: calcet super eum quasi rex interitus. XIV.. ad primum. V. etc. ex virtute divina reparatum. qui ponebant omnia. a qua habet corpus humanum quod sit animatum natura sensibili et vegetabili et quod sit rationale. Dicit ergo ubi est. et idem sol sit in eisdem revolutionibus. ita et eiusdem naturae et idem numero erit corpus. Consequenter cum dicit cum autem corruptibile. incertum est. ibi itaque. Ad secundum dicendum. etc. 14: omnes morimur. esse eadem numero. concludit tria ex praemissa auctoritate. Primo ponit insultationem. etc. id est.. quando per liberum arbitrium firmatum erit per gloriam animae. quod si resurrectio corporum futura esset ex principiis naturae corporum. nisi animam rationalem. Consequenter cum dicit ubi est. fratres mei. Dicendum est. Sed dico quod incorruptio corporum resurgentium dabitur ab alio principio. Similiter dico. tota beatitudo et incorruptio corporum derivabitur. quasi dicat: non est remotum peccatum per legem. quod ratio Philosophi procedit contra illos. Sicut ergo eiusdem naturae et idem numero est liberum arbitrium. Nec facio vim in formis intermediis. et surgerent secundum viam naturae. ergo impossibile est reintegrari eadem numero. sic erit idem homo numero resurgens. sed genere. Circa primum duo facit. Primo ponit auctoritatem. id est stimulans ad mortem. quia non pono esse aliquam aliam formam substantialem in homine. ex cuius beatitudine et incorruptione. etc. erit incorruptibile.. gratiarum actiones ad Deum. II reg. ibi virtus peccati. si tamen inveniatur in translatione LXX. stimulus tuus? quid autem sit stimulus consequenter exponit dicens stimulus autem. scilicet in futuro. id est propter victoriam Christi. cum neque principia individuantia huius hominis sint aliud. aliud per quod obiectionem excludit. vel quo utitur seu quem facit mors. Et ideo Philosophus contra eosdem arguit. 4: quomodo cessavit exactor. videtur accepisse de Is.. Sciendum est autem quod stimulus mortis potest dici vel stimulans ad mortem. Hoc secundum translationem nostram non invenitur in aliquo libro bibliae. quod si corpora induerent incorruptionem. etc.. XXVI. quod iste stimulus est remotus per legem. secundo ex ea concludit tria. non est certum unde sumptum sit. 23: stipendia peccati mors. confirmat quod dixerat per auctoritatem. sed litteralis sensus est stimulus mortis. cum sit incorruptibilis. absorpta est. ibi Deo autem gratias. substantia autem corporum humanorum est corruptibilis. scilicet corruptionis victoria tua. quam a natura ipsorum corporum. id est potentia qua totum humanum genus prosternebas.. in istis inferioribus. mors. Potest tamen dici hoc esse sumptum ex Is. quod unumquodque consequitur genus et speciem ex sua natura et non ex aliquo extrinseco suae naturae. propter certitudinem prophetiae. ideo consequenter hoc apostolus excludit. ubi nos habemus: ero mors tua. III. quae differunt genere vel specie. 14.. fiet sermo qui scriptus. etc. Sed quia aliquis posset obiicere. mors. Et ponit praeteritum pro futuro. quasi in quodam speciali gaudio positus. 8: praecipitabit mortem in sempiternum. Rom. etc. Formae vero accidentales nihil impediunt identitatem numeralem quam ponimus. Loquens ergo apostolus de victoria Christi contra mortem.. etc. quod non resurgerent eadem numero. Philosophus dicit. quod modo est corruptibile et tunc. LXX habent: absorpta est mors in victoria. victoria tua? etc. qui inde proveniunt non consequuntur identitatem numero. mors. dicens ubi est. XIV. etc. quod impossibile est quod illa quorum substantia corruptibilis mota est. scilicet. etc. scilicet a gloria animae. quod corpora resurgant eadem numero. Si tamen aliunde accepisset. in quibus resolutum fuit. ibi ubi enim est. tamen effectus. et XXV. et eosdem auditores quos habuit. quia videtur impossibile quod corruptibile hoc induat incorruptionem. et quod revolutis eisdem revolutionibus corporum superiorum.. victoria tua? hoc non invenitur in aliquo loco sacrae Scripturae. dicimus quod corpora erunt eadem numero. Et circa hoc duo facit. Unde duo ponit: unum per quod exponit quod dixit. subdens virtus vero. peccati lex. impossibile esset quod corpora resurgerent eadem numero. et hoc corpus.

|+16 Capitulus 16 |#1 Lectio 1 Supra per totam seriem epistolae proposuit apostolus Corinthiis quamdam doctrinam generalem. qui sunt in ierusalem. V. 8: nomen illi mors. Et. 12: dedit eis potestatem. 15: bonorum enim laborum gloriosus est fructus. sicut in temperatis. ut conversi ad fidem venderent possessiones et omnia quae habebant. sicut ipse ad Romanos dicit. etc. sed essent illis omnia communia. I. et per exempla ostendit.. ut in continentibus. quod per alias ecclesias Christi collectae fierent. VII. stabiles estote. mos erat in primitiva ecclesia. stabiles. 15: concupiscentia cum conceperit. IV. per charitatem qua debemus nos invicem diligere I Io. XII. subdit admonitionem. Et quia apostolus super hoc sollicitus erat.. VI. Tertio roborat eos per spem. Gal. Ult. Rom. ut abundaret delictum. Primo instruit eos de his quae pertinent ad absentes pauperes sanctos.. dilectissimi. scilicet iam ostensa resurrectione. et non quorumlibet. ibi cum autem praesens fuero. et pretium ponerent ad pedes apostolorum. monebat illos.. dicens itaque. Vel stimulus mortis.. Rom. dicens scientes quod labor vester. etc. inopia maxima laborarent. et immobiles. 21: hoc mandatum habemus a Deo. III. peccatum per mandatum... 5: in abundanti iustitia. scilicet ago. etc. quos converterat. Primo instruit eos de his quae debent facere ad absentes.. Primo monet eos quid ipsi debeant aliis facere. etc. ne scilicet ab aliis seducamini Col. et de eis unicuique (prout erat opus) provideretur. Nam quod impossibile. sicut dicitur in collationibus patrum. etc. sicut in beatis. Et sic stimulus mortis est tentatio diaboli. Apoc. Unde factum est. per fidem. II. contentio vel victoria tua? quia ergo stimulus mortis destructus est non per legem. et ne recipias peccatorem. ut eis subvenirent. etc. et ultimo totaliter deficit.: dum tempus habemus.. etc. sed non litteralis. iustum est. etc. Eccle. ut in incontinentibus. Primo enim eos in fide confirmat. ut stimulus mortis dicatur quo utitur mors. qui erant in ierusalem.imo virtus peccati lex. etc. Concupiscentia enim primo volentes allicit. ut in Glossa habetur. dicens abundantes in omni opere bono semper Gal. et haec commissio facta est Paulo et barnabae. tertio qualiter sit in ierusalem transmittenda. sed per victoriam Christi. Sap. Circa primum tria facit. sicut legitur Act. etc. ne recedatis a fide Eph. secundo repugnantes trahit. Et circa hoc tria facit. ne seducantur a pseudo-apostolis. 5: da iusto. I Io. Et sic per mortem intelligitur diabolus. ibi salutat vos ecclesia.. etc. etc. etc. Et hoc est quod dicit de collectis autem quae fiunt per ecclesias in sanctos... qui dedit nobis victoriam. 9: dederunt mihi et barnabae. Est autem alius sensus. pauperes sancti. quod. ibi vigilate et state in fide. et ideo. I. V. Et circa hoc duo facit. quia. ut sic nullus haberet proprium. fratres mei.. sed non vincit. ibi si autem venerit. et immobiles. XV. mortis et peccati. Circa primum sciendum est. etc. per quam omnes sumus filii Dei Io. Et sic totum quod dicitur de morte. secundo ostendit quid alii faciant ipsis.. per Iesum Christum. etc. Primo qualiter eleemosyna sanctis facienda sit colligenda. id est a carnali concupiscentia. in hoc ultimo capite proponit eis quaedam specialia et familiaria. id est a morte factus.. Prov. ut apostoli ordinarent ad ipsorum subventionem. ibi unusquisque autem vestrum. ideo Deo sunt reddendae gratiarum actiones. 8: occasione accepta. Et hoc est quod dicit Deo autem gratias. IV. Secundo inducit ad bona opera. scilicet in fide resurrectionis. admonet eos quod bene se habeant. seu agamus. quibus dicere competit: ubi est. secundo qualiter sit conservanda. exponitur de diabolo. qui erant in ierusalem. ut a quibus spiritualia receperant.. temporalia ministrent. Circa ea quae debent fieri sanctis. 115 . mors. fratres mei.. Gratia Dei. tertio de his quae pertinent ad discipulos. Contigit autem ut fame pervalida exorta.. VII. postea debilitatur eius contentio. Rom. id est augmentum occasionaliter. scilicet non quod induceret ad peccatum sed inquantum dabat occasionem peccati et non conferebat gratiam. etc.. non per legem. pseudo-apostoli corrumpebant Corinthios negando resurrectionem. Circa primum duo facit. ex qua magis accedebatur concupiscentia ad peccandum. Consequenter cum dicit itaque. 20: lex subintravit. secundo vero de his quae debent facere ad praesentes. etc. etc. postea contendit. etc. 24: quis me liberabit. de tribus instruit eos apostolus. sicut in intemperatis... 34 s. secundo de his quae pertinent ad apostolum. 4: haec est victoria. Sicut enim dictum est. 14: non simus sicut parvuli fluctuantes. Iac. omnis religio ab illa sancta societate sumpsit exordium. Cap. 23: in fide fundati. ibi veniam ad vos. id est in usum sanctorum. postquam iam astruxit fidem resurrectionis. etc. I. IV.

Alio modo excusat se. quia iam inoleverat consuetudo. ut paulatim qualibet hebdomada aliquid parvum solverent. gravarentur.. 35: dies primus celeberrimus erit atque sanctissimus. seu a suis ministris custodiri. vir Macedo apparuit apostolo cum esset in troade. Et hoc ideo illo die fieri voluit apostolus.. id est cum epistolis Missis a vobis et a nobis. sed etiam in conservando. reportaret domi et conservaret seorsum. per unam. etc. nisi prius probatus fuisset in officio quaestoris. in ierusalem. Et hoc ideo ordinatum est. 1: notam facimus vobis gratiam Dei. IV. inquam. scilicet ad portandum pecuniam. Primo promittit eis suam praesentiam. quam propter necessitatem sanctorum. id est si magna quantitas fuerit. Et post: est enim coetus atque collectae. id est colligite. Notandum est ergo quod quilibet debet cavere sibi. Deducatis. quia tu potes venire in achaiam et permanere. ita quod non transeas per Macedoniam.. Consequenter apostolus instruit eos de his quae pertinent ad seipsum. ideo consequenter instruit qualiter collectae conserventur. ideo dicit cum pertransiero in Macedoniam. mecum ibunt. ut populus in dominicis diebus ad ecclesiam conveniret. 15: eleemosyna viri quasi sacculus. quia apostolus nolebat. Act.. ubi faceret maius bonum. Romanis etiam mos erat.. quod. noluit dictam pecuniam a se. Secundo promittit se facturum apud eos diutinam moram. mittam. 116 . inquam. quasi dicat: nec in hoc volo aliquos specialiter onerare. Et huius ratio erat. quae est in Asia. tamen. quia Corinthii possent dicere: non est necesse quod tantum differas venire et quod primo vadas in Macedoniam.. sed ut doceatis vias. etc. 25: nunc igitur proficiscar ierusalem ministrare sanctis. Ideo suspicionem hanc vitans. tertio excusat suae praesentiae dilationem. quia multa corrigenda sunt in vobis. ne si simul totum solvissent. X. XXIX. excusat dilationem suae praesentiae dupliciter. dicens cum autem praesens fuero. Lev. etc. dicens apud vos forsitan manebo. scilicet in quibus contineatur quantitas pecuniae. commendatum studium nostrum et charitas. XV. subdit. non defendatis me. quia nesciebat determinare quo iret. Et non solum mittam illos quos probaveritis. etc. 24: peccata tua eleemosynis redime. ideo modo non venio primo ad vos: nam ego spero aliquam moram contrahere vobiscum. Vel. scilicet dies dominicus. Et circa hoc tria facit. Et licet eis paululum videretur. etc. Dominus inspiraret ei quod iret ad alium locum. paulatim dare. eleemosynae in simul collectae. et Eccli.. faciens sic per totum annum. inquam. septimanae. sicut dicitur Act. sed si dignum fuerit. causam quare ad eos vadit. Circa primum sciendum est. perferre gratiam vestram. In ierusalem. et hoc videtur magis litterale. Sicut ordinavi in ecclesia Galatiae. et dicens ei: transiens in Macedoniam libera nos. imo veniam ad vos inde. quod quando veniret Corinthum. 9 voluit praedicatores nihil habere. in quo inducit eos ad bene et liberaliter solvendum. etc. etc. nisi secundum quod spiritus sanctus inspirabat sibi. sabbati. In quo ostenditur maxima industria apostoli. et inde est quod Dominus. id est. id est quod gratis dabitis sanctis pauperibus. etc. quia statim oportet me ire in Macedoniam. quia forte vel antequam esset ibi. completo anno. scilicet quia tunc ero vobis propior. Rom. subdit. vel redire in Asiam.. magnae erant. ne aliqui crederent quod apostolus faceret collectas istas magis causa quaestus proprii. ut nullus assumeretur ad senatus officium. II Cor. ita et vos facite. etc. Tertio cum dicit nolo enim vos. sed ordinavit quod quilibet illud quod sibi placebat elargiri. etc. 2: non est aequum nos relinquere. disposuit se Macedoniam iturum. id est per totam hyemem permanebo vobiscum. Ut ergo apostolus iussa impleret. deprecans eum. Mittam. vacarent collectis. etc. dicens veniam ad vos. et quantum ad se et quantum ad suos ministros. Vel per unam sabbati intelligitur prima dies post sabbatum. Quia vero non solum debet apponi modus in colligendo. sed quia magis debet quis dare eleemosynam iusto indigenti quam peccatori. VI. Dicit si Dominus permiserit. cum dicit unusquisque autem vestrum. De huiusmodi eleemosyna dicitur Dan.. vel postquam iam esset ibi. Et ad hoc dicit: licet sic possem venire ad vos. sed mittam illos quos probaveritis. secundo dicit se facturum apud eos diutinam moram. sed doctrinae et rebus spiritualibus. Et quia Macedonia erat media inter Asiam et achaiam. laudatoriis et commendatoriis. id est moram contraham. ne videatur aliquid spirituale facere propter quaestum. etc. in qua est Corinthus. veniam ad vos. quia oportebat eum diu manere apud ephesum.. cum praesens fuero. quia virtutis est magnae res temporales custodire. 9. cum dicit ut vos me deducatis quocumque iero. Et ideo dicit ut non cum venero. et quasi insensibile. per epistolas. Qualiter autem debeant mitti in ierusalem. si Dominus permiserit. cum Macedoniam pertransiero. Et dicit quocumque. XXIII. vel etiam hyemabo. Matth. id est sanctis qui sunt in ierusalem. id est approbaveritis mittendos. Uno modo. VIII. scilicet diem. XVI. tamen non diu possem manere vobiscum.Non quod peccatoribus non sit aliquid dandum.. Unde quia nolo vos modo in transitu videre..

IV. III. quia magnis viris non de facili debet fieri praeceptum. propter duo. secundo quantum ad illos qui in corporalibus operibus. preces meas sibi factas. cum dicit viriliter. sicut et ego praedicando. etc. ut Glossa dicit. invenerit vigilantes. tantus fructus posset de facili impediri. supra I. et confortetur cor vestrum. Tertio. 14: super omnia charitatem. ibi de Apollo.. et evidens. etc. etc. X. quia renuit venire ad eos. licuit ei.. et iste ivit in achaiam. episcopus erat. quod Iudaeus quidam. Iac. Consequenter cum dicit obsecro autem. etc.. Tertio ut pacifice deducatur. sollicitudo. XXVI. Sed quia bona operatio non est attribuenda nobis sed Deo. Forte haec epistola Missa fuit in hyeme.. XXXII. id est. Lc. in omnibus labora.. VII. etc. quem rogastis remitti ad vos. Et ratio huius est quia expecto illum cum fratribus. quia ab ipso apostolo in primis baptizati. scilicet ut fiant propter Deum et proximum. 1: rectorem te posuerunt. Dicit ergo obsecro autem vos. 8: ecce dedi coram te Ostium apertum. et achaici. Apollo rigavit.. Et dicit Ostium esse apertum magnum. Et ideo obsecro. etc. Et ratio huius est forte. etc. Lc.Et ideo dicit permanebo autem ephesi usque ad Pentecosten. seu in vere.. ut sine timore sit apud vos. Iste est ille Apollo. 1: seniorem obsecra. etc. quia sine contradictione. Sed numquid licuit sibi relinquere populum suum? ad hoc dicendum quod. Sed quia sunt multi adversarii. ut veniret ad vos cum fratribus. ibi gaudeo autem. qui sunt cum eo. Consequenter.. id est approbastis. 16: qui vos spernit. quos cum venerit Dominus. ibi obsecro autem vos. Et primo de his quae pertinent ad timotheum. unde dicit et in ministerio sanctorum ordinaverunt seipsos. Eccle. Et primo quantum ad illos qui videntur habere aliquam praerogativam in spiritualibus. fratres: nostis. secundo quantum ad quosdam in speciali. cum dicit state. Secundo ut in honore habeatur. et tunc ire Corinthum et hyemare. Col. licet episcopo recedere ab eis.. etc. ibi et utique non fuit voluntas eius ut nunc. ut et 117 . etc.. Et ratio huius est quia forte nondum erant bene correcti. IV. intus timores. 16: baptizavi autem.. 41: vigilate et orate. Col. IV.. Unde quia isti erant tales. quando omnes subditi male se habent et nolunt corrigi. 3: orantes simul et pro nobis. etc. Sed tamen istis tribus praemittit unum quod est omnibus necessarium. V. me spernit. Instruit autem eos apostolus in communi de tribus. magnum fructum facio in epheso. quod forte non erat episcopus eorum. id est. XII. ut Deus aperiat nobis Ostium. etc. dicens de Apollo autem fratre. Unde dicit vigilate et orate. Rationem autem quare volebat morari ephesi usque ad Pentecosten. et tunc post Pentecosten debebat ire in Macedoniam et morari ibi usque ad hyemem. Et quia Corinthii male se habuerant. agite. 24. II. scilicet de fide. etc. etc. videte. |#2 Lectio 2 Hic instruit eos de his quae pertinent ad discipulos suos. 25: viriliter agite. II Tim. postquam instruxit eos quid debeant facere absentibus hic instruit eos qualiter se habeant ad praesentes. sed specialiter praedicaverat eis. ad quod respondet eis. De timotheo tria mandat. 14: state succincti. quia iuvenis erat. III. Matth. quoniam multum rogavi eum. 5: tu vero vigila. Vel dicendum est. VI.. I Tim. 6: ego plantavi. domum stephanae. et hoc est quod dicit deducite autem illum. De fide ergo instruit. id est multa corda hominum ad credendum parata. Et. secundo de his quae pertinent ad Apollo.. Postmodum vero Corinthii rogaverunt apostolum. unde dicit si autem venerit ad vos timotheus. instruit eos quomodo se habeant ad quosdam in speciali. De modo agendi. et quia sunt primitiae. fuerit. subdit. Unde dicit veniet autem cum ei vacuum. 12: nemo adolescentiam tuam spernat. qui conantur impedire vel subintrare. et ideo dicit ne quis ergo illum spernat.. etc.. id est opportunum. 5: foris pugnae. Approbastis. II Cor. de bona operatione et de modo bene operandi. quia opus Domini operatur.. etc. etc. omnia debent referri ad finem charitatis. 13: necessitatibus sanctorum. vel quia ipse erat in aliis arduis occupatus. responsum Apollinis. quia fides sine operibus mortua est. etc. etc. 26. ideo nolo recedere quousque sitis bene firmati. De bona operatione. Circa hoc duo facit. licet possit praecipere. cum dicit omnia vestra in charitate fiant. notum vobis facio. ut remitteret illuc ipsum. Ps. 43: beati servi illi.. Et hoc debetis facere. et fortunati. scilicet quando vos eritis correcti. recesserat ab eis. III. promittit eum aliquando ad eos iturum. etc. I Tim.. si ergo absentarem me. Eph. de quo habetur Act. id est fortiter. inquam. Primo ut secure custodiatur. XXX. et fuit quasi specialis doctor eorum post apostolum. Secundo. etc. et. Primo. Et dicit: rogavi eum. et iverat ad apostolum. id est. tria. sicut Gregorius dicit. ideo subdit et confortamini in Domino. Apoc. I Cor. De Apollo. Primo ostendit qualiter se habeant quantum ad omnes in communi. Forte aliqua commotio fuerat ibi propter pseudo-apostolos. cum dicit Ostium autem. fratres. Rom. id est primo conversi.. XII. et quia magis devoti et prompti ad ministeria sanctorum. studeatis. scilicet in fide. XVIII.

. honorate eos. inquantum mihi servierunt. ibi salutatio mea. XXVI. qui sub specie apostoli scribebant falsas litteras. non libidinoso. si quis non amat Dominum Iesum Christum. 49. III. etc. et paverunt me. Optat etiam eis charitatem suam. matth. Primo ponit titulum salutationis.. Unde dicit salutant vos omnes ecclesiae Asiae. dicens charitas mea. et achaici. et achaici. Uno modo ut dicatur gaudeo autem in praesentia stephanae. primo. Unde dicit salutant vos in Domino multum. fortunati. benedicit bonis.. dicens si quis non amat.. ut dicatur: gaudeo in praesentia stephanae. IV. aquila. Ex quo ergo omnes salutant vos. Circa primum tria facit. dicens salutatio mea. Hic instruit eos quantum ad illos. bene optans eis. etc. id est Dominus veniet. et non propter aliquod aliud nisi in Christo Iesu. optat eis omne bonum. XIII. qui sunt praesentes vobis. quia scilicet personaliter mecum sunt.. phil. etc.. id est. ut vos invicem et Deum diligatis ea charitate qua ego vos diligo. et vestrum. et serviunt mihi. Phil. quo mulier apprehensum deosculatur iuvenem. etc. et de his habetur Rom. quod vos non poteratis mihi corporaliter exhibere. etc. Dicendum. quia sic se habuerunt. id est separatus vel excommunicatus.. Rom. etc. id est. Sed numquid sunt excommunicandi omnes qui non sunt in charitate? respondeo. et circa hoc duo facit. etc. quod hoc intelligitur. XVIII. IV. etc. quia inveni. in quo supplent quod deerat vobis. Primo insinuat quomodo salutentur ab aliis. anathema sit. in adventu erit separatus a bonis. Hic apostolus insinuat quid alii faciant Corinthiis. Salutatio. Prov. 15: bonorum laborum gloriosus. ergo agnoscite. 3 et Act. 17: obedite praepositis. quasi dicat: qui non amat Dominum nostrum Iesum Christum. Hic suam salutationem subdit. Secundo quomodo salutant eos specialiter hospites Pauli. id est propter amorem Christi. Cap. scilicet gratiam Christi.. Et ideo. id est fidem Christi. 13. Sap. Secundo. etc. Et in hoc quidem refecerunt spiritum meum. etc. non fraudulento. Amen. male dicit malis. inquantum instructi estis. etc. Salutant vos. secundo subdit suam salutationem. quorum praesentia est vobis proficua. Primo insinuat quomodo salutat eos tota ecclesia Asiae in communi. inquantum gaudeo de bono vestro.. Ult. manu mea Pauli. quia in gratia Domini nostri Iesu Christi continetur omne bonum. VII.. Tertio quomodo salutant eos apostoli et familiares sui. Et hoc optans. 2 s. Hebr. scilicet scripta est. fortunati. Et hoc faciebat in epistolis suis propter quosdam. suppleverunt. quo Iudas osculatus est Christum. Alio modo. Phil. etc. Unde ut non deciperentur. et isti sunt haeretici et sunt excommunicati. 3: adiuva eos qui mecum laboraverunt. postquam scripta erat epistola per aliquem. 118 . XVI. In quo quidem refecerunt spiritum meum. Unde dicit salutant vos omnes fratres. qui scilicet mecum sunt. cum dicit gratia Domini nostri Iesu Christi. Et circa hoc duo facit. Vel si quis usque ad finem mortis non perseverat in amore Domini Iesu Christi. Quoniam ipsi id quod vobis deerat. Secundo ponit ipsam salutationem.. et spiritum vestrum. docendo vos..vos subditi. 5: gavisus sum valde. in qua.: salutant vos omnes ecclesiae Christi. qui praeeminent in ministeriis et potest dupliciter exponi. sit anathema in adventu Domini. Et omni cooperanti. inquantum de bono meo gaudetis. Isti erant hospites apostoli. et vos etiam salutate invicem in osculo sancto. in fine consequenter scribebat apostolus manu sua. id est fiat.: salutant vos qui mecum sunt fratres. Ult. maranatha. et ideo cognoscite..