You are on page 1of 62

OPERA OMNIA SANCTI THOMAE AQUINATIS -----oOo----Textum electronicum praeparavit et indexavit Ricardo M. Rom n, S. R. E.

Presbyterus Bonis Auris, MCMXCVIII

|*AD_EPHESIOS SUPER AD EPHESIOS

|+P Prologus Prooemium Ego confirmavi columnas eius. Ps. Lxxiv, 4. Sicut dicit sapiens: non minor est virtus quam quaerere parta tueri, ideo non immerito commendatur apostolus, quia etsi ephesios in fide non fundavit, tamen fundatos in fide confirmavit, ut ipse loquens de ecclesia ephesiorum, vere possit dicere: ego confirmavi columnas eius; ego videlicet, Israelita natione, christianus religione, apostolus dignitate. Israelita dico natione; nam et ego Israelita sum, ex semine Abrahae de tribu beniamin II Cor. XI, 22. Item christianus religione. Gal. II, 19 s.: ego enim per legem mortuus sum legi, ut Deo vivam: Christo confixus sum cruci: vivo ergo iam non ego, vivit vero in me Christus: quod autem nunc vivo in carne, in fide vivo filii Dei. Item apostolus dignitate. I Cor. XV, 9: ego sum minimus apostolorum. De his tribus II Cor. XI, 22: Israelitae sunt, et ego; semen Abrahae sunt, et ego; ministri Christi sunt, et ego; ut minus sapiens dico, plus ego. Talis debet esse praedicator sapientiae salutaris, scilicet Israelita quo ad contemplationem Dei, christianus quo ad religionem fidei, apostolus quo ad auctoritatem officii. Ego, ergo, Iudaeus per originem, quaerens Deum per fidem, apostolus Dei per imitationem, confirmavi, etc.. Confirmavi ne a fide vacillarent, sicut artifex confirmat aedificium, ne cadat. Unde dictum est Petro Lc. XXII, 32: et tu aliquando conversus confirma fratres tuos, quod fecit Paulus. Unde ei competit illud iob IV, 4: vacillantes confirmaverunt sermones tui. Confirmavit item ne pseudo timerent, sicut episcopus confirmat puerum ad robur contra pusillanimitatem, unde dictum est de David in Ps. Lxxxviii, 21: inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum; manus enim mea auxiliabitur ei, et brachium meum confortabit eum, nihil proficiet inimicus in eo, etc.. Ps. XXXII, 6: verbo Domini, per Paulum scripto, caeli, id est ephesii, firmati sunt, etc., scilicet ne praemium gloriae amitterent, sicut praelatus vel princeps confirmat donum, ne postea auferatur. Ps. XL, 13: me autem propter innocentiam suscepisti, et confirmasti me in conspectu tuo in aeternum. Has confirmationes petebat Ps. Lxvii, 29 dicens: confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis, etc.. Has promittebat apostolus II Thess. Cap. Ult.: fidelis autem Deus qui confirmabit vos, et custodiet a malo. Ego, ergo, confirmavi columnas eius, scilicet fideles ecclesiae ephesiorum. Fideles enim ecclesiae dicuntur columnae, quia debent esse recti, erecti, et fortes. Recti per fidem, erecti per spem, fortes per charitatem. Recti dico per fidem, fides enim ostendit rectam viam veniendi ad patriam, unde significatur per columnam nubis, de qua ex. XIII, 21: Dominus autem praecedebat eos, ad ostendendam viam per diem in columna nubis. Fides enim ad modum nubis habet obscuritatem, quia cum aenigmate; dissolutionem, quia evacuatur; humiditatem, quia excitat ad devotionem. Erecti per spem, spes enim dirigit ad superna, unde significatur per columnam fumi, de qua dicitur Iud. XX, 40: viderunt quasi columnam fumi de civitate ascendentem. Spes enim ad modum fumi ex igne, id est ex charitate, provenit, in altum ascendit, in fine deficit, id est in gloria. Fortes per charitatem, fortis enim est ut mors dilectio, ut dicitur Cant. VIII, 6; unde significatur per columnam ignis qui omnia consumit, de quo Sap. XVIII, 3: ignis ardentem columnam ducem habuerunt ignotae viae. Sicut enim ignis illuminat diaphana, examinat metalla, exterminat cremabilia, sic charitas illuminat opera, examinat intentionem, et omnia vitia exterminat. 1

Iam apparet quae sit causa huius epistolae efficiens, quia Paulus, quod notatur ibi ego. Finalis, quia confirmatio, quod notatur ibi confirmavi. Materialis, quia ephesii, quod notatur ibi columnas eius. Formalis patet in divisione epistolae, et modo agendi. Huic epistolae praemittit glossator prologum sive argumentum, ubi principaliter duo facit: primo describit eos, secundo, rationem et modum scribendi subdit, ibi hos collaudat apostolus, etc.. Ephesinos vero quibus scribit, describit a tribus. Primo, a regione, quia ephesii sunt Asiani ab Asia minore; secundo, a religione, quia hi acceperunt verbum veritatis christianae; tertio a stabilitate, quia perstiterunt in fide. Primum respicit patriam; secundum, gratiam; tertium, perseverantiam. Hos collaudat apostolus, etc.. Hic subdit etiam rationem et modum scribendi, ubi implicat quatuor. Primo, Scripturae rationem; secundo actorem, qui est apostolus scribens; tertio, locum a quo scribit, quia a Roma de carcere; quarto, nuntium per quem scribit, quia per tychicum diaconum; littera satis patet. |+1 Capitulus 1 |#1 Lectio 1 Hanc epistolam scribit apostolus ad ephesios. Ephesii sunt Asiani ab Asia minore, quae est pars Graeciae. Hi non fuerunt per apostolum Paulum in fide fundati, sed confirmati. Iam enim antequam veniret ad eos, erant conversi, ut haberi potest Act. XIX, 1: factum est cum Apollo esset Corinthi, etc.. Post conversionem vero suam et apostoli confirmationem, in fide perstiterunt, nec pseudo receperunt. Non ergo reprehensione, sed consolatione digni erant. Ideo Paulus eis non increpatoriam, sed consolatoriam scribit epistolam. Scribit autem eis ab urbe Roma per tychicum diaconum. Intentio vero eius est, eos in bonis habitis confirmare, et ad altiora provocare. Modus autem agendi patet in divisione epistolae. Primo ergo ponit salutationem, in qua suum affectum ad eos demonstrat; secundo narrationem, in qua eos in bonis habitis confirmat, ibi benedictus Deus, etc., usque ad IV cap.; tertio, exhortationem, in qua eos ad ulteriora bona provocat, a cap. IV usque ad locum illum cap. VI de caetero, fratres, confortamini in Domino, etc.; quarto epistolae conclusionem, in qua eos ad certamen spirituale confortat a loco isto de caetero, usque in finem. In salutatione primo ponitur persona salutans; secundo, personae salutatae, ibi sanctis omnibus, etc.; tertio forma salutationis, ibi gratia vobis, etc.. In prima, primo nominat personam, ibi Paulus; secundo personae auctoritatem, ibi apostolus Christi; tertio auctoritatis datorem, ibi per voluntatem Dei. Dicit ergo: Paulus apostolus. Paulus nomen est humilitatis, apostolus vero nomen dignitatis, quia qui se humiliat, exaltabitur, Lc. XIV, 11 et XVIII, 14. Apostolus, inquam, Iesu, non Satanae, sicut pseudo. V. 11: non est ergo magnum si ministri eius, scilicet Satanae, transfigurentur velut ministri iustitiae, etc.. Apostolus, inquam, et hoc non meis meritis, sed per voluntatem Dei. Econtra est in multis. Os. VIII, 4: ipsi regnaverunt, et non ex me, etc.. Sanctis omnibus, scilicet qui sunt ephesi, et fidelibus, supple scribit. Vel ego Paulus scribo sanctis exercitio virtutum quo ad mores; fidelibus, rectitudine cognitionis quo ad fidem. Vel sanctis, id est maioribus et perfectis; fidelibus, id est minoribus et imperfectis. Et fidelibus, inquam, in Christo, non in factis suis. Gratia vobis et pax, etc.. Hic subditur salutationis forma, in qua implicantur tria, donum quodlibet gratificantia: doni sufficientia, ibi gratia vobis et pax, datoris potentia, ibi a Deo patre, mediatoris excellentia, ibi et Domino Iesu Christo. Tunc enim gratum est donum quando sufficiens est quod datur; quando a potente datur, ut quando a rege, vel principe datur; quando per solemnem nuntium datur, ut per filium. Dicit ergo: gratia, scilicet iustificationis a culpa, et pax, id est tranquillitas mentis, vel reconciliatio ad Deum, quoad liberationem a debita poena pro offensa. Vobis, supple sit, ex hoc, scilicet a Deo patre nostro, a quo bona cuncta procedunt. Iac. I, 17: omne datum optimum, etc.. Et Domino Iesu Christo, sine quo nulla bona dantur. Ideo fere omnes orationes finiuntur: per Dominum nostrum Iesum Christum. Spiritum sanctum non nominat, quia cum sit nexus patris et filii, intelligitur in extremis, vel intelligitur in donis sibi appropriatis, quae sunt gratia et pax. Deinde cum dicit benedictus Deus, etc., hic, gratias agendo, eos in bono confirmat, et hoc tribus modis. Primo, ratione sumpta ex parte Christi, a quo multa bona adepti sunt, capite isto; secundo, ratione sumpta ex parte ipsorum, qui de praeterito statu malo, ad bonum praesens translati sunt, cap. II, ibi et vos cum essetis mortui, etc.; tertio, ratione sumpta ex parte apostoli, cuius ministerio et diligentia in bono statu positi, confirmati sunt, cap. III, ibi huius rei gratia, etc.. Iterum prima in tres dividitur, quia primo gratias agendo, tangit beneficia generaliter; secundo, beneficia exhibita ipsis apostolis specialiter, ibi quae superabundavit in nobis, etc.; tertio, beneficia exhibita ipsis ephesiis specialiter, ibi in quo et vos cum audivissetis, etc.. Beneficia vero exhibita generaliter humano generi tangit sex. Primum benedictionis, in certitudine futurae beatitudinis, ibi benedictus, etc.. Secundum electionis, in praeordinata separatione a massa perditionis, ibi sicut elegit nos in ipso, etc.. 2

Tertium praedestinationis, in praeordinata associatione cum bonis, scilicet cum filiis adoptionis, ibi qui praedestinavit nos, etc.. Quartum gratificationis, in collatione gratiae, ibi in quo gratificavit nos, etc.. Quintum redemptionis, in liberatione a poena, id est, a diaboli servitute, ibi in quo habemus redemptionem, etc.. Sextum remissionis in deletione culpae, ibi remissionem peccatorum, etc.. Circa beneficium benedictionis, tangit duo. Primo, praeconium, quod debet impendi, ibi benedictus Deus, etc.; secundo, beneficium, propter quod debet impendi, ibi qui benedixit nos, etc.. Dicit ergo benedictus, scilicet a me, a vobis, et ab aliis, scilicet corde, et ore, et opere, id est laudatus, Deus et pater, id est ille, qui est Deus per essentiam divinitatis, et pater propter proprietatem generationis. Incidit autem copulatio, non ratione suppositionis, quia idem est suppositum, sed ratione significationis essentialiter et relative. Pater, inquam, Domini nostri Iesu Christi, id est filii, qui est Dominus noster secundum divinitatem, Iesus Christus secundum humanitatem. Qui, scilicet Deus, benedixit nos in spe in praesenti, sed in futuro benedicet in re. Ponit autem praeteritum pro futuro propter certitudinem. Benedixit, inquam, nos, licet nostris meritis maledictos, in omni benedictione spirituali, scilicet quantum ad animam, et quantum ad corpus. Tunc enim erit corpus spirituale. I Cor. XV, 44: seminatur corpus animale, resurget corpus spirituale. Benedictione, inquam, habita, in caelestibus, id est in caelo; et hoc, in Christo, id est per Christum, vel in Christo operante. Ipse enim est qui reformabit corpus humilitatis nostrae, etc., Phil. III, 21. Valde appetenda est benedictio haec. Et ratione efficientis, quia Deus est benedictio haec; et ratione materiae, quia nos benedixit; et ratione formae, quia in omni benedictione spirituali benedicit; et ratione finis, quia in caelestibus benedicit. Ps. Cxxvii, 4: ecce benedicetur homo, qui timet Dominum. Deinde cum dicit sicut elegit nos, etc., tangitur beneficium electionis, ubi commendatur electio ista, quia libera, ibi sicut elegit nos in ipso, quia aeterna, ibi ante mundi constitutionem, quia fructuosa, ibi ut essemus, etc., quia gratuita, ibi in charitate. Dicit ergo: ita benedicet nos, non nostris meritis, sed ex gratia Christi, sicut elegit nos, et gratis, a massa perditionis separando, praeordinavit nos in ipso, id est per Christum. Io. XV, 16: non vos me elegistis, sed ego elegi vos, etc.. Et hoc ante mundi constitutionem, id est ab aeterno, antequam fieremus. Rom. IX, 11: cum nondum nati fuissent, etc.. Elegit, inquam, non quia sancti essemus, quia nec eramus, sed ad hoc elegit nos ut essemus sancti, virtutibus, et immaculati, a vitiis. Utrumque enim facit electio secundum duas partes iustitiae. Ps. XXXIII, 15: declina a malo, et fac bonum. Sancti, inquam, in conspectu eius, id est interius in corde, ubi ipse solus conspicit. I Reg. XVI, 7: Deus autem intuetur Cor. Vel in conspectu eius, id est ut eum inspiciamus, quia visio est tota merces, secundum Augustinum. Et hoc fecit, non nostris meritis, sed in charitate sua, vel nostra, qua nos formaliter sanctificat. Deinde cum dicit qui praedestinavit, etc., subdit tertium beneficium, scilicet praedestinationis, in praeordinata associatione cum bonis. Ubi circa praedestinationem implicat sex. Primo actum aeternum, ibi praedestinavit, secundo, temporale obiectum, ibi nos, tertio, praesens commodum, ibi in adoptionem, etc., quarto, fructum futurum, ibi in idipsum, quinto, modum gratuitum, ibi secundum propositum, sexto, effectum debitum, ibi in laudem gloriae, etc.. Dicit ergo qui, scilicet Deus, praedestinavit nos, id est sola gratia praeelegit, in adoptionem filiorum, id est ut associaremur cum aliis filiis adoptionis in bonis, quae habituri sunt; ideo dicit in adoptionem filiorum. Rom. VIII, 15: non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum; et infra: adoptionem filiorum expectantes. Quia vero illud quod fit ignitum, per ignem hoc oportet fieri, quia nihil consequitur participationem alicuius, nisi per id quod est per naturam suam tale: ideo adoptionem filiorum oportet fieri per filium naturalem. Et ideo addit apostolus per Iesum Christum. Et hoc est tertium, quod tangitur in isto beneficio, scilicet mediator alliciens. Gal. IV, 4-5: misit Deus filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant, redimeret; ut adoptionem filiorum reciperemus. Et hoc in ipsum, id est inquantum ei conformamur, et in spiritu servimus. I Io. III, 1: videte qualem charitatem dedit nobis Deus, ut filii Dei nominemur et simus. Et sequitur ibidem et scimus quoniam cum apparuerit, similes ei erimus. Ubi notandum est, quod duplex est similitudo praedestinatorum ad filium Dei, quaedam imperfecta, quae est per gratiam. Et dicitur imperfecta, primo quidem, quia solum est secundum reformationem animae, de qua Col. III: reformamini spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem, etc.; secundo, quia etiam secundum animam habet quamdam imperfectionem, ex parte enim cognoscimus, ut dicitur I Cor. XIII, 9.

3

potest quidem ex parte voliti assignari ratio. quae est primus effectus. quod ratio praedestinationis est simplex Dei voluntas. sed gratiae. propter quod dicit apostolus secundum propositum voluntatis suae. I Cor. sed adhuc immeritis existentibus eam dat. Effectuum autem qui ad gloriam ordinantur. 18: cuius vult miseretur. ut ipsa rationalis creatura eam cognoscat. et quantum ad corpus. in gloriam meam creavi eum. 10. scilicet servitium sibi conveniens. finis vero cognitio eius bonitatis. 23: ingemiscimus adoptionem filiorum Dei expectantes. Unde ratio omnium eorum quae Deus vult. quasi gloriosae gratiae. Vel propter finem adipiscendum. quia nullis meritis praecedentibus. qui invocat nomen meum. scilicet gratia. Deus vult hominem habere manum. et quem vult indurat. ut laudemus et cognoscamus bonitatem Dei.. Ex parte autem voliti. Prov. quarto. XVI.. VIII. sed est prima causa omnium. ibi secundum propositum voluntatis suae. Unde patet etiam. effectus praedestinationis sunt duo.Alia vero similitudo erit perfecta. ratio divinae voluntatis potest esse aliquod esse creatum. IX. nam iustitia ibi locum habet ubi invenitur debitum. vel etiam redditur. In quo. Ergo secundum hunc modum. sed hoc non est causa volendi sed est causa quod ita fiat. 18: voluntarie enim nos genuit verbo veritatis suae. nisi voluntas divina. Et ideo cum dicitur. et hominem habere rationem. Unde notandum est. est divina bonitas. Et ideo subdit apostolus in laudem gloriae gratiae suae. et modo dandi. sed tamen cum venitur ad primum effectum. ut scilicet cognoscat bonitatem. ita scilicet quod effectus prior sit ratio ulterioris. Patet ergo quod praedestinationis divinae nulla alia causa est. Causa praedestinationis divinae non est necessitas ex parte Dei. et hoc quia fuit firmatus in gratia. quae habetur in hac vita per gratiam. Nihilominus tamen potest ei aliqua ratio assignari dupliciter. quae est. Nam. quam simplex Dei voluntas. 4: universa propter semetipsum operatus est Deus. sicut infirmus accipit medicinam propter sanitatem. sed melius est quod referatur ad perfectam filii Dei assimilationem. quae est simplex Dei voluntas. Non dicit autem in laudem iustitiae. et cognoscendo laudet eam. commendatur beneficium. Nec solum dicit gloriae. V. sed ex parte creatoris. quod aliqua operari propter finem. quae erit in patria. quam divina bonitas filiis communicanda. sed magis est secundum propositum voluntatis suae. potest intelligi dupliciter. quod Dei voluntas nullo modo habet causam. Communicatur autem divina bonitas creaturae rationali proprie. puta. et movet eam. etc. 2: bonorum meorum non eges. Et hoc iterum est. I. a quo commendatur istud excellens beneficium. quod effectus sunt ratio voluntatis divinae ex parte voliti. Causa enim divinae praedestinationis est voluntas mera Dei. ut dictum est. quae est obiectum voluntatis divinae. quoniam si cum adhuc peccatores essemus. Alia vero causa est finalis. sciendum est. sicut dum vult coronare Petrum. Unde Rom. non potest ultra assignari aliqua ratio illius effectus. non potest aliqua ratio assignari ex parte hominis. quod Deus omnia facit et vult propter suam bonitatem. de qua adoptione dicitur Rom. Qualiter autem intelligatur. sicut medicus operatur propter sanitatem alteri communicandam. III. quae erit in gloria. Sic ergo patet. non intelligitur quod faciat aliquid propter bonitatem sibi communicandam. Phil. nec praedestinationis potest ex parte creaturae ratio aliqua assignari. quia ex amore puro proveniens. nec esse potest. etc. scilicet gratia et gloria. Et sic omnia quae Deus in creaturis rationalibus facit. secundum illud Ps. Petrum coronavit quia legitime certavit.. quae dicit principium boni operis esse ex parte nostra. secundum tempus Christus pro nobis mortuus est. et sic quaedam ratio divinae voluntatis est eius bonitas. Quod ergo dicit apostolus. quod autem praedestinatur ad vitam aeternam. in qua ostenditur magnitudo gratiae. creat ad laudem et gloriam suam. et hominem esse voluit propter perfectionem universi. quia voluit eum esse hominem. non potest assignari aliqua ratio universi ex parte creaturae. XLIII. non est debitum. quae consistit etiam in magnitudine gloriae. quod divinae voluntatis praedestinantis non est alia ratio. Deus autem nullo exteriori a se bono indiget. nec debitum ex parte praedestinatorum. 8 s. vel propter amorem finis diffundendi. sed solum ex parte Dei. secundum illud is. puta. scilicet vel ex parte volentis. quod sit ratio praedestinationis. Duplex tamen hic causa huius beneficii immensi assignatur. XIII. Iac. sed propter bonitatem in alios diffundendam. Rom. 21: reformabit corpus humilitatis nostrae. quia hoc esset ponere. 7: omnem. cum inimici essemus. XV. |#2 Lectio 2 4 . reconciliati sumus Deo. potest referri ad imperfectam assimilationem filii Dei. et secundum animam. quod est haeresis pelagiana. quod praedestinavit nos in adoptionem filiorum. id est ut cognoscat quantum Deus sit laudandus et glorificandus. quod principium boni operis sit in homine ex seipso et non per gratiam. et parum post. evacuabitur quod ex parte est. quod Deus vult et facit omnia propter bonitatem suam. sed gratia pure gratis data. quia praedestinatio secundum rationem praesupponit electionem et electio dilectionem. sed addit gratiae. configuratum. quia cum venerit quod perfectum est. quae est divina voluntas. Una est efficiens. commendat autem Deus suam charitatem in nobis. ut serviat rationi. quia legitime certavit. Et quia hic est primus effectus in creatura. Sciendum tamen est. quae est gratia. quae notatur ibi in laudem gloriae gratiae suae.

de qua dicitur hic. Nam idem est dictu elegit nos et praedestinavit nos. XI. ita ut per hoc elongati a Dei similitudine. iam non ex operibus. Et ideo apostolus addit in dilecto filio. quod in alio. diligo illum. quod Deus gratificans nos. Ex parte Christi ponit duplicem modum. et illud quidem quod ab aeterno est. et omnia dedit in manu eius.. per Christum liberati sumus. quod est consuetudo apostoli. XIII. quod aliqui diliguntur propter alium. nec per nos plene satisfacere poteramus. qua voluit per hoc honorem humanae naturae conservare. Et haec dividitur in duas partes. Deinde cum dicit in quo habemus redemptionem. Ille enim est mihi gratus quem diligo. nec est ibi inculcatio verborum. 19: omne animal diligit sibi simile.. non solum culpam remisit nobis. tertio ponit divinorum beneficiorum in speciali apertam expressionem. 35: pater diligit filium. Unde. Propter quod sciendum est. ponit modum ipsius. ut cum loquitur in aliqua difficili materia. qua propter peccatum detinebamur. sed expositio. Nos autem sumus filii per adoptionem. ibi benedictus Deus. quia moriendo pro nobis satisfecit Deo patri. et dicamus. quod pars ista. cum dicit secundum divitias. quia a servitute. et quantum ad hoc dicit.. ibi qui praedestinavit nos. ibi qui benedixit nos in omni benedictione spirituali. sunt praemissorum expositio. Secundo dicimur redempti. Consuevit autem distingui duplex gratia. Cum enim aliquem multum diligo.Hic ponit apostolus quartum beneficium. etc. habet vitam aeternam. ita peccatum repugnat iustitiae. Sed per Christum nos gratificavit. 46: oportebat Christum pati et resurgere a mortuis die tertia. secundo recitat omnium beneficiorum simul largitionem.. in qua gratificavit nos. Ult. 6: si autem gratia. iam non est gratia.. qui pro nobis satisfecit. scilicet peccati macula. 13: transtulit nos in regnum filii dilectionis suae. Circa quod sciendum est quod idem est aliquid esse gratum alicui et esse dilectum ei. quod in Christo habemus redemptionem. et ideo principaliter et per se dilectus est. quae sine meritis datur. et ideo naturaliter et excellentissimo modo est patri dilectus. ibi secundum divitias gratiae eius. III. Rom. etc. quae nos facit Deo gratos et acceptos. etc. Col. quae dicta sunt. et quidquid ad illum pertinet. fuit ex abundanti gratia et misericordia. Io. nam Christus per duo nos gratificavit. secundo ex parte Dei. id est gratos fecit.. Cap. quod simus digni dilectione sua. scilicet gratificationis in collatione gratiae. Cum ergo Deus dilexerit nos ab aeterno. etc. Deo grati non essemus. Et sicut mors repugnat vitae. scilicet. quia primo beneficia distincte exprimit. dividitur primo in tres partes. quod dicit ut essemus sancti et immaculati. ibi in quo habemus redemptionem. Et ideo dicit secundum divitias gratiae eius. et praedicari in nomine eius poenitentiam et remissionem peccatorum. qui credit in filium. secundo ostendit conferendi modum et conditionem. Primo tangit huius beneficii collationem. quae quidem expositio videtur extorta. et per hoc quod dicit in adoptionem filiorum. I Io. 1: videte qualem charitatem dedit nobis Deus pater.. fieri dicitur. Circa quod duo facit. etc. 5 .. et poenae noxa. sed filium suum dedit. Sunt enim duo in nobis quae repugnant gratificationi divinae. qui per seipsum dilectus est patri. secundo ea exponit. quasi dicat: hoc quod redempti sumus et gratificati sumus per satisfactionem filii eius. inquantum scilicet sumus conformes filio eius. I Petr. Filius autem est per naturam suam similis patri. alioquin gratia. 29: ecce agnus Dei. quia idem continetur in uno. quod praedestinati sumus in adoptionem filiorum. etc. factum non est. Lc. dum. et simus. Notandum est autem. sed non propter nos ipsos. benedictus Deus. in tempore prout sunt in naturis propriis gratificat. Primo quidem ablata poena. Haec autem. et dico gratiam. etc. inquantum sumus ei similes. quod vero in tempore est.. et hunc modum servat hic apostolus. Modus autem ex parte Dei ponitur. etc. XIII. ibi ut essemus sancti. Io. ut filii Dei nominemur. Quia primo proponit modum ex parte Christi. V. I. etc.. nos autem a Deo diligimur. pro quo. servato eodem verborum pondere. etc. sed in eo. scilicet a servitute peccati. et gratia gratum faciens. etc. quomodo ergo in tempore gratificavit? et dicendum est quod illos quos ab aeterno in seipso dilexit. quasi per iustitiam. 18: non corruptibilibus auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis. Circa hoc autem duo facit. Unde hic apostolus dicit gratificavit. et sic abolita est noxa culpae. prout immeritis tribuitur misericordia et miseratio. etc. ecce qui tollit peccata mundi. quia apostolus primo reddit gratiarum actionem. quae immediate sequuntur. Et idem dicitur per hoc. nam elegit nos ante mundi constitutionem in charitate. Apoc.. I. scilicet gratis data. et ideo quamdam participationem divini amoris habemus. ibi sicut elegit. homines a servitute peccati et mortis voluit liberare per mortem filii sui. Unde dicitur eccli. prosecuti sumus secundum expositionem Glossae. Dicit ergo primo: ego dico. Dilectio enim fundatur super similitudine.. sed pretioso sanguine. sicut dictum est. Unde dicit in remissionem peccatorum. Et hoc fuit ex superabundanti gratia. nos diligit. et aliqui propter seipsos. quasi dicat. Explicat autem beneficia: primo quantum ad electionem. aliter a principio dividamus. 9: redemisti nos Deo in sanguine tuo. secundo quantum ad ea quae sequuntur. I. in laudem gloriae gratiae suae.

VI. ita et abundantiorem gratiam eis infudit. quod absconditum fuit a saeculis et generationibus. post Christum et virginem matrem. sed in solo Christo. id est sacrum secretum. dicens voluntatis. et industrii in actione religionis. 6. quae est cognitio divinorum. cui non poterunt resistere nec contradicere omnes adversarii vestri. etc. Et ideo sicut Deus praeordinavit aliquos sanctos ad maiorem dignitatem. iam non esset gratia. Quae quidem sententia intricata est. II.. et hoc secundum beneplacitum eius. I Cor.. quibus voluit Deus notas facere divitias gloriae sacramenti huius.. 15: dabo vobis pastores secundum cor meum. Nam subditi instruendi sunt in fide. et sacramenti utilitatem. ibi ut notum faceret. 23: nos ipsi primitias spiritus habentes. Et quia dicit in Christo. 16: sic enim Deus dilexit mundum.. ut dicitur Rom.. Lc. ibi ut notum faceret sacramentum. Quod vero dicit et immaculati.. |#3 Lectio 3 Positis beneficiis communiter omnibus collatis. nemo novit. id est per Christum. propter quod dicit praedestinavit nos. dicens in laudem gloriae gratiae suae. scilicet Christo. X. Causam autem huius sacramenti absconditi subdit. etc. III. Sic ergo apparet beneficium apostolorum quantum ad excellentiam sapientiae. quia primo proponit beneficia singulariter apostolis collata. XI. Quid autem sit hoc sacramentum. et praedestinationis aeternae. quam in matrem elegit et quantum ad animam et quantum ad corpus gratia implevit. ut filium suum unigenitum daret. quod ideo est secretum. III. Duo autem spectant ad pastores. id est abundantius fuit. et sic apostolos. etc. nisi quibus Deus revelavit per spiritum sanctum. quem ad unitatem personae assumpsit. dirigit enim in temporalibus. Omnia dico. et debet sic construi: ut notum faceret. Dicit ergo primo: dico quod secundum divitias gratiae eius omnes fideles communiter. Nam effectus futuri non cognoscuntur. Matth. Nam apostoli praepositi sunt ecclesiae sicut pastores. nisi Christum Iesum. etc. Matth. etc. Instaurare. et unus ex vobis diabolus est? et de hac apostolus non intendit hic. et quantum ad hoc dicit prudentia. quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus.. Ex quo apparet temeritas illorum (ut non dicam error). XI. VIII. quae quidem gratia superabundavit in nobis.. Item. etc. Glossa: tempore prius. voluntas autem Dei occultissima est. sicut apostolus dicit I Cor. Item col. 10. sicut ad singularem dignitatem vocavit. scilicet sacramenti causam. secundo quantum ad specialem revelationem sacramenti absconditi. Et gloriosam virginem mariam. ibi in quo et nos sorte vocati. et ad hoc necessaria est sapientia. quasi dicat: nos habemus. 26: mysterium. secundo ostendit causam eorum. Superabundavit ergo gratia Dei in apostolis in omni sapientia. sicut Christo homini. voluit incarnari. scilicet mysterium incarnationis. et pascent vos scientia et doctrina. scilicet de aeterna praedestinatione. qui aliquos sanctos praesumunt comparare apostolis in gratia et gloria. exponit cum dicit in remissionem peccatorum. quia voluntatis suae. quia de secunda. quod quidem sacramentum est instaurare omnia in Christo. quod fuit ab initio absconditum. exponit dicens secundum beneplacitum. 2: non enim iudicavi me scire aliquid inter vos. Unde hic dicit ut notum faceret sacramentum. ibi secundum beneplacitum. Circa primum tria facit. II. Hoc vero. Temerarium est ergo aliquem sanctum apostolis comparare.. Dividitur autem haec pars in duas. quam in aliis. ideo subdit in adoptionem filiorum per Iesum Christum. etc. et ideo statim manifestat de qua intelligit. Est enim duplex electio. 71: nonne duodecim vos elegi. quae in caelis et in terra sunt. inquam. nunc autem manifestatum est sanctis eius. causa ergo incarnationis occulta fuit. quia primo proponit singularia apostolorum beneficia quantum ad excellentiam sapientiae. Dicit ergo ut notum faceret sacramentum.. XXI. I Cor. quod si ita esset. 25: confiteor tibi. 15: ego dabo vobis os et sapientiam. sicut eclipsim futuram non cognoscimus. cum dispensatione plenitudinis temporum. tertio exponit quid sit illud sacramentum. gubernandi sunt subditi in exterioribus. quasi dicat: sapientia nostra non est ut sciamus naturas rerum et siderum cursus et huiusmodi. II. secundum quod adoptamur in filios. dicendum est quod bene argueretur si gratia pro meritis daretur. 11: quae Dei sunt. quia ista non fuit ante mundi constitutionem. hic apostolus ponit beneficia specialiter apostolis collata. Ier. temporis congruitatem. habemus redemptionem et remissionem peccatorum per sanguinem Christi. etc. Cum ergo causa mysterii incarnationis sit voluntas Dei: quia propter nimiam charitatem quam Deus habuit ad homines. et ad hoc necessaria est prudentia. propter quod dicit apostolus Rom. quod dicit in charitate. in eo. etc.Exponit autem primo de electione. exponit cum dicit in quo habemus redemptionem per sanguinem eius. Manifeste enim patet ex verbis istis. scilicet ut Christo essemus similes et conformes. Sequitur eorum beneficium quantum ad excellentiam revelationis. 6 . 16: estote ergo prudentes. ita et singularis gratiae privilegio dotavit. tam vos quam nos. De prima Io. et caeteris abundantius. etc. nisi cognitis causis. scilicet praesentis iustitiae. exponit. scilicet ut sint sublimes in cognitione divinorum. et quantum ad hoc dicit in omni sapientia. Ubi tria tangit. Si vero dicatur alios sanctos tantum mereri posse quantum et apostoli meruerunt et per consequens tantam gratiam habere. quod apostoli habent gratiam maiorem quam aliqui alii sancti. id est sacrum secretum. Domine. contulit gratiam singularem. nisi spiritus Dei. et revelasti ea parvulis. Io. Hoc vero quod dicit in conspectu eius. pater caeli et terrae. I. nisi cognoscendo causam eius.

quae tamen sunt secundum divinam providentiam ordinata. Commiscere enim sagittas. Dicit ergo: dixi quod huiusmodi gratia superabundavit in nobis. Ut sic homines adventum Christi. Amos IX. Christum avidius affectarent. si tunc a Deo sorte. Cxlvi.. exta consuluit. et de impotentia per legem scriptam. |#4 Lectio 4 Supra posuit apostolus abundantiam gratiae. ne per hoc credamus Angelos damnatos redimendos esse per Christum. ab omnipotente non sunt abscondita tempora. Quod quidem tempus. dum scilicet creaturas colebat ut creatorem.. quod fit si de inutilibus et impertinentibus ad nos inquiramus. ita et tempora. ut puta de futuris contingentibus. de sua sapientia et virtute non praesumentes. Ps. etc. 4: at ubi venit plenitudo temporis. XXX. 11: beneplacitum est Domino super timentes eum. tunc licite a Deo inquirit quid facere debeat. scilicet quaedam divisoria. Unde dicitur Ez. quam implere non poterat. hoc solum habemus residui. 16: in manibus tuis sortes meae. vocati a Deo non propriis meritis. ut dicitur Rom.. inquantum caelestia terrenis pacificat. ut ipse finxit. Potest ergo secundum hoc triplex sors accipi. XXI. Omnia. sed quia redimendo hominem. secundo voluntariam Dei praedestinationem. quae in caelis. etsi omnia non restaurentur quantum ad efficaciam. quam exquisitio providentiae divinae de aliquo contingenti et humano. Et quae in terris. de qua dicitur gal.Causam quodam modo tangit. et beneplacens. reintegratur ruina Angelorum.. quia per ipsum ad perfectam fruitionem bonitatis perducimur. ita et certum tempus praeordinavit ab aeterno mysterio incarnationis. II par. ideo consequenter ostendit. et reaedificabo aperturas murorum eius. Licet autem quidquid Deo placet. 7 . Nam inquantum facta sunt propter hominem.. 22: dicentes se esse sapientes. tertio utriusque finem. In quo etiam. existens fuit postquam homo convictus fuit de sua insipientia ante legem scriptam. et quod in Christo omnia restaurata sunt. quod gratis eam receperunt. IV. quaedam consultoria et quaedam divinatoria. I. omnia instaurari dicuntur. misit Deus filium suum factum ex muliere. instaurabo. Cix. Deum tentat. 12: gratias agentes Deo et patri. Primo quidem superstitionis. quasi infirmi et quodammodo ignari. Est autem in sortibus triplex peccatum vitandum. quam ipse et alii apostoli a Christo receperunt. quae fortuita videntur et contingentia. et ea quae corruerant. sed. etc. ut oculos nostros dirigamus ad te. qui dignos nos fecit in partem sortis sanctorum. stulti facti sunt. sed divina electione. 12: cum ignoremus quid agere debeamus. quando in eis initur aliquod pactum cum Daemonibus. neque ipse per seipsum iuvari potest. dispensando et accommodando ea effectibus quos producit secundum congruentiam eorum. id est non nostris meritis. 11: suscitabo tabernaculum David quod cecidit. ibi praedestinati secundum propositum eius. I. hoc tamen beneplacitum Dei anthonomastice bonum dicitur. cum dicit secundum beneplacitum. Ut enim dicitur iob XXIV. quod est intelligendum quantum ad sufficientiam. etc. sive quae in caelis sunt. Interrogavit idola. 16: in manibus tuis sortes meae. 21: stetit rex Babylonis in bivio in capite duarum viarum divinationem quaerens. etc. Ad huius autem intellectum sciendum est quod multa fiunt inter homines. quam gentiles quaerere consueverunt. unde sicut omnia ordinat et dispensat. id est per quem Christum. ad sortilegium pertinet et interrogare idola ad superstitionem. inquam. bonum sit. Congruitas temporis fuit in dispensatione plenitudinis. Ne autem crederet aliquis eos propriis meritis eam recepisse. Ps. etc. 7: non est vestrum nosse tempora. Tunc ergo in sortibus incurritur peccatum illicitae superstitionis. 1. I. Ps. Unde Augustinus super illud Ps. vel aliquo alio loco tali exploret quid facere debeat. Et effectus huius sacramenti est instaurare omnia. vel momenta. XII. Sors nihil aliud est. 20: pacificans per sanguinem crucis eius. Secundo vitandum est peccatum tentationis Dei. nam quamdiu per se homo aliquid potest facere et scire quid debeat facere. Ubi cavendus est error Origenis. Dividitur autem pars ista in tres: quia primo proponit gratuitam vocationem. Quando autem necessitas imminet. sed in rebus dubiis divinam exquirens voluntatem. secundum Glossam. ibi ut simus in laudem gloriae eius. 2: ut probetis quae sit voluntas Dei bona. sive quae in terris. I. Col. nos sorte sumus vocati. Rom. XXX. 6: implevit ruinas. Col. Et ibi sortilegium damnatur inter peccata ad superstitionem pertinentia. dicit quod sors non est aliquod malum. quae pater posuit in sua potestate. in lumine. Unde dicitur Act. id est Angelos: non quod pro Angelis mortuus sit Christus. commiscens sagittas. et perfecta. nam omnis vana et illicita religio superstitio est. XX. Tertio vitandum est peccatum vanitatis. Unde apostolus hic excludit quaestionem frivolam. Sicut autem aliis effectibus ab eo productis tempora ordinata sunt. non contemnerent.

Unde dicit salutis vestrae. Et huiusmodi sortes possunt mitti licite. in quantum ipse Christus ad vos praedicatores misit. VIII. sperate in illum. sed secundum consilium voluntatis suae. sed hoc post adventum spiritus sancti amplius non licet in praedictis electionibus. LII. ibi signati estis. ponit voluntariam Dei praedestinationem. operatur secundum consilium voluntatis suae. probat. sicut gloria medici est cum multos acquirit et curat. Dividitur autem pars ista in duas. mittunt sortes. secundo beneficium conversionis ad fidem.. auditus autem per verbum Dei. et omnis voluntas mea fiet. LV. 12: montes et colles cantabunt coram Deo laudem. in quorum quibusdam ponunt aliquas chartas. qui praedicatores eis mittit. |#5 Lectio 5 Postquam enarravit apostolus beneficia collata communiter omnibus fidelibus. 28: beati qui audiunt verbum Dei. Sed hoc. laudetur gloria Dei. I. Cxxxiv. Dicit ergo quantum ad primum in quo. 7 dicitur. I. Is. quae Deus facit. quia salvat. evangelium dicitur. Hoc verbum praedicationis tripliciter commendat apostolus. Et haec semper habet vanitatem admixtam. de quo dicitur io. eodem 41. vel chartam. Rom. puta annulum. secundum tria beneficia eis exhibita. ut scirent cuius peccato tempestas illa venisset. quod quando supervenit tempestas illa in mari. et custodiunt illud. hic consequenter enumerat beneficia ipsis ephesiis collata. praedicantis salutem. 18: voluntarie genuit nos verbo veritatis suae. id est cuius beneficio et virtute audivistis. id est verbum praedicationis. etc. XI. 6: omnia quaecumque voluit Dominus fecit. Credendum est enim. Eccli. quod spiritus sanctus providet ecclesiae suae de bonis pastoribus. Unde post adventum spiritus sancti quando apostoli elegerunt septem diaconos. quos bussulos vocant. quia primo proponit beneficia eis exhibita. Tertio describitur et commendatur quantum ad bona praesentia. Is. 16: non enim erubesco evangelium: virtus enim Dei est in salutem omni 8 . Rom. quando quis dubitans quid facere debeat. scilicet laudem Dei. Et hic modus licitus est. Divinatoria autem sors est inquisitio de futuris soli divinae cognitioni reservatis. per gratiam internam vocat. Prima iterum in tres dividitur. 26. quando sors cecidit super mathiam. quod quidem annuntiat summum bonum et vitam aeternam. habebit partem istam in haereditate. 17: sermo tuus veritas est. inde est. et ideo in nulla electione ecclesiastica hoc modo licet. gratia autem eius ex sola divina voluntate dependet. tertio beneficium iustificationis. nisi mittantur? item infra eodem: ergo fides ex auditu. propter quod subdit secundum propositum eius. hos et vocavit. Unde dicit ut simus in laudem gloriae eius nos. X. 14: quomodo audient sine praedicante? quomodo vero praedicabunt. est cum multi acquiruntur ad fidem. maxime in necessitatibus et in electionibus potestatum saecularium. Iac. qui credimus in Christo. Secundo quia est Annuntiatio bona. Deinde cum dicit praedestinati. scilicet praedestinationis et vocationis. Ionae I.Divisoria est cum aliqui dividentes haereditatem et concordare non valentes. 28: scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. sed etiam omnia alia. Cuius quidem praedestinationis ratio non sunt merita nostra. id est secundum voluntatem suam quae est ex ratione. 9: qui timetis Dominum. quasi Annuntiatio summi boni. et in oblectatione veniet vobis misericordia. Et hoc est quantum ad futura bona. Quia ergo sors nihil aliud est quam inquisitio rerum quae ex divina voluntate fiunt. super montem excelsum ascende tu qui evangelizas sion. 7: quam pulchri pedes annuntiantis et praedicantis pacem. Non autem dicit secundum voluntatem. verbum veritatis. annuntiantis bonum. ibi propterea et ego audiens. vel aliquid tale ostendendo. apostoli fecerunt etiam in electione spirituali. et vos cum audivissetis. et in quibusdam non. non ex alicuius meritis. de qua dicitur Rom. quia non solum hoc. secundo insinuat affectum suum ex ipsis beneficiis excitatum. ut dicit Ambrosius. Act. VIII. id est inter volentes dividere. Ultimo autem tangit finem utriusque. 30: quos praedestinavit. quia Deus per modum sortis secundum occultam providentiam. quia primo proponit beneficium praedicationis. Is. exhibita specialiter apostolis. Unde faciunt rotulos de cera. etc. id est quod creditum dat salutem. Ps. 18: contradictiones comprimit sors: et inter potentes quoque diiudicat. dicentes: ille cuicumque evenerit. quod gratia divinae electionis dicitur sors. Unde dicit evangelium. 10: consilium meum stabit. Quod autem secundum propositum praedestinaverit. non miserunt sortes. XVII. his qui secundum propositum vocati sunt sancti. qui ante speravimus in Christo. Eius ergo beneficio audiunt. sed mera Dei voluntas. ibi in quo et credentes signati estis. XVIII. sed secundum quod designat certam et deliberatam voluntatem. nec potest sine vitio curiositatis fieri. Consultoria autem fit. Prov. ante adventum spiritus sancti. habeant voces in electione.. XLVI. II. quia hoc faciendo iniuriaretur spiritui sancto. ut illi quibus veniunt bussuli cum chartis. scilicet Christo. Rom. I. Lc. sortem mittentes. etc.. mittens sortes. non secundum quod ratio importat discursum. et per nos. Primo a veritate cum dicit verbum veritatis quippe quia accipit originem a Christo. Laus autem gloriae Dei. consuluerunt Deum. et anthonomastice verbum fidei. ne credas quod sit irrationabilis. consulit Deum.

ex hoc enim ipso quod datur nobis. 25: conversi estis nunc ad pastorem et episcopum animarum vestrarum. hic non est eius. ideo eum signo spirituali ab aliis Dominus distinxit. II. si dilectionem habueritis ad invicem. XLIII. V. Ez. 16: alias oves habeo. Sed quia hic grex in pascuis corporalibus pascebatur. 35: in hoc cognoscent omnes. 28: quam acquisivit sanguine suo. I Cor. ergo tunc spiritus sanctus datur alicui. per quod et salvamini. etc. IV. et oves pascuae eius. Tamen potest nihilominus et pignus dici. II. scilicet circumcisionis. quasi dicat: non simpliciter de novo acquisiti. 8. quam quaedam particularis et imperfecta participatio divinae charitatis et dilectionis. 27: oves meae vocem meam audient. etc. Signum quidem est inquantum per eum infunditur charitas in cordibus nostris. 7: si iuste egeris. I. ut dicitur in Glossa. Ad quid autem signati sumus. quod et accepistis. quod non est auferendum. I Petr. quando efficitur amator Dei et proximi. XX. 5: charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum. ut ab aliis distinguantur. quia bonorum nostrorum non indiget. donum enim Dei est. imponeret eis signa acquisitionis illius. X. Sicut enim homines gregibus suis apponunt signa. 9: gens sancta. id est ut ipse Deus laudetur. qui est spiritus veritatis et dilectionis. Unde Ps. Secundo quia datur cum quadam promissione. sed complendum. dicit in quo. et forte melius. Rom. XXXVII. ab aliis separavit et distinxit. et hoc per spiritum sanctum. Rom. Sic ergo spiritus sanctus dicitur arra per respectum ad ea quae manent. Io. efficimur filii Dei. subdit in laudem gloriae ipsius. 7: qui invocat nomen meum. sed perficienda. quia si filii. 17. qua distinguimur ab his qui non sunt filii Dei. per spiritum sanctum. Infra cap. Is. qui pignus recipit. in quam peccando se redegit. Infra II. In novo autem testamento gregem habuit populum christianum. Et ideo impressit eis signum acquisitionis. scilicet in doctrina corporali et in bonis temporalibus. Primo quia promissus est fidelibus. bona terrae comedetis.credenti. ex quo habemus promissionem haereditatis aeternae. Deus autem dedit nobis charitatem tamquam pignus. 8: gratia enim estis salvati per fidem.. quid donabis ei? aut quid de manu tua recipiet? ad quid autem acquisiverit nos Christus. fratres. Nam si aliquis de novo aliqua animalia acquireret et adderet gregi suo. sicut fides et spes. est spiritus promissionis. et haeredes Rom. Tertio dicitur pignus.. Dominus autem populum peculiarem habuit.. Gen. non quod accrescat inde aliquid Deo. quia fides necessaria est audientibus. quae quidem non est auferenda. Nam per spiritum sanctum efficimur unum cum Christo. Spiritus vero promissionis dicitur triplici ratione. Frustra enim quis audiret verbum veritatis. in quo et statis. quia datur de ipso pretio. id est. nec redditur. 1: notum autem vobis facio. Is. in cuius operatione vos credentes. id est populum suum. Quantum vero ad beneficium iustificationis dicit signati estis. per quem illi qui Christi sunt. XIII. XXXIV. Arra autem non est aliud a re pro qua datur. pignus vero per respectum ad ea quae evacuabuntur. quia pignus est aliud a re pro qua datur.. 18: non corruptibilibus auro et argento redempti estis. 9 . VIII. Prius autem dicitur: circumcidetis carnem praeputii vestri. Signum ergo distinctionis est charitas. quorum quaedam manent in patria. evangelium. quae nunquam excidit. Io. ut sit signum foederis inter me et vos. Hoc autem est spiritus sanctus. etc. et illas oportet me adducere. populus acquisitionis. 13: eritque pactum meum in carne vestra. et ipsemet est signum promissionis adipiscendae. VIII. ita Dominus gregem suum. Xciv. Spiritus ergo sanctus est quo signamur. rem sibi debitam recipit. qui datus est vobis. I. Iob XXXV. Quia autem spiritus sanctus amor est. Quod quidem beneficium ideo apponitur fidei. Sed. ideo non dicit simpliciter acquisivit. I Petr. Nam spiritus sanctus inquantum adoptat in filios Dei. XVII. scilicet divisi a grege diaboli. sed quia aliquando fuerat suus. I Cor. 30: nolite contristare spiritum sanctum Dei. 31: vos autem greges mei. XV. quae evacuabuntur ut ibidem dicitur. quaedam vero propter sui imperfectionem non manent. ideo eum Dominus corporali signo.. scilicet Christo. non sic quod nunquam fuerit suus. Sed quia Christus acquisivit populum istum. spirituali signo voluit signari. 6: dabo vobis spiritum novum. 19: si volueritis et audieritis me. Nam per spiritum sanctum Deus nobis diversa dona largitur. 26: spiritum novum ponam in medio vestri. Acquisivit ergo Christus nos redimendo. I Petr. in gloriam meam creavi eum. quia mei discipuli estis. scilicet quod est signum. Sed grex iste pascitur in pascuis doctrinae spiritualis et spiritualibus bonis. Act. 7: nos autem populus eius. in quo signati estis. Christus autem acquisivit populum ex gentibus. de quo dicit tria. subdit. et redditur postquam ille. X. XIII. distinguuntur ab aliis qui non sunt eius. in veteri quidem testamento Iudaeos. sed quasi a servitute diaboli per sanguinem eius redempti. greges pascuae meae homines estis. sed opprimebatur a servitute diaboli. si non crederet. dicens in redemptionem. etc. Et hoc non ex vobis. ideo magis proprie dicitur arra quam pignus. sed addit in redemptionem. alia littera habet qui est arra haereditatis. Et quantum ad hoc dicit signati estis. et quod est spiritus promissionis. quod praedicavi vobis. quae est a spiritu sancto. signati estis. et per consequens efficimur filii Dei adoptivi. inquantum facit certitudinem de promissa haereditate. Ez. Et ideo huiusmodi non est aliud. ut charitas. Quantum autem ad beneficium conversionis ad fidem. Io. Et Ez. XXXVI. et quod est pignus haereditatis. 9: si quis autem spiritum Dei non habet. etc. et ipsum credere est per Christum. quae non sunt ex hoc ovili.

Et inquantum homo est. 34: mandatum novum do vobis. cum sit compositus ex anima et corpore. commemoratio. IX.. 10: dum tempus habemus. Infra III. Item. sunt duo. Deum meum et Deum vestrum. etc.. Rom. et hoc consistit in revelatione spiritualium secretorum. Et haec dividitur in tres. secundum autem quod Deus est. qui gloriatur. quae sunt duo.. Ad statum vero praesentem pertinet spes. etc. et haec habebant. quia primo praemittitur bonorum. etc. 20: simus in vero filio eius..: non glorietur sapiens in sapientia sua. secundo quod pertinet ad donum intellectus. 23 s.. 9: non cessamus pro vobis orantes. et vita aeterna. pro his scilicet. maxime autem ad domesticos fidei. debemus eos diligere vel ideo quia sancti sunt. Io. Similiter etiam secundum quod est Deus. 17: sensum autem tuum quis sciet. etc. quae quidem dilectio est spirituale signum. propter quod dicit et revelationis. 17: habitare Christum per fidem in cordibus vestris. et quantum ad hoc dicit memoriam vestri. Sap. quae quidem facit habitare Deum in homine. Hoc est contra eos.. 4: illumina oculos meos. quae recepistis. Prov. III. id est quanta. scilicet illa quae sunt necessaria ad salutem. Col. ibi secundum operationem potentiae.. II. etc. Rom. etc. cum sint creaturae. I io. quod quaedam sunt dona communia omnibus sanctis. pater gloriae. qui habent oculos illuminatos tantum ad temporalia cognoscenda. Ad donum autem sapientiae pertinet cognitio divinorum. et postulantes. 17: ascendo ad patrem meum et patrem vestrum. Alia autem sunt dona specialia. et de 10 . secundum quod est Deus. 28: est Deus in caelis revelans mysteria. etc. Et quantum ad hoc dicit ut sciatis quae. quorum utrique. dico. 9-10: sine intermissione memoriam vestri facio semper in orationibus meis. ibi in agnitionem eius. sine lege iustificat. et quantum ad hoc dicit ut det vobis spiritum sapientiae. etc... et primo quod pertinet ad donum sapientiae. Est etiam gloria nostra. charitas. spes. etc. quae audivit de eis. Ps.. unum quo ordinantur ad Deum. Memoriam vestri faciens in orationibus meis. hic est verus Deus.|#6 Lectio 6 Postquam enumeravit apostolus beneficia ephesiis collata per Christum. et duo quantum ad futurum. Ubi sciendum quod Dominus noster Iesus Christus et Deus et homo est. Secundum quo ordinantur ad proximum. si dilectionem. et quantum ad hoc dicit propterea et ego audiens fidem vestram. etc. I. XIII. I. Act. quae est necessaria ad salutem. Sic ergo dicit ut Deus Domini nostri Iesu Christi. inquantum dat omnibus gloriam. Io. etc. Cap. VIII. patrem habet. operemur bonum ad omnes. etc. Ier. Deum habet. tertio subditur pro futuris beneficiis eius oratio. quasi dicat: hoc peto ut per spiritum sapientiae habeatis illuminatos oculos cordis vestri in agnitionem. Ult. Apostolus dicit non cesso. etc. agit apostolus gratias de bonis et beneficiis huiusmodi auditis.. etc. secundo de perceptis beneficiis gratiarum debita actio. et quantum ad bona audita de vobis. hic ostendit quomodo affectus suus crevit ad eos. id est opera charitatis. Rom. quia primo proponit quaedam quae eis petit. vel non cesso quia affectus gratias agendi pro vobis sine cessatione habitualiter est in me. scilicet Dei. corda purificat. Consequenter orat apostolus pro beneficiis eis in futurum concedendis. VI. et hoc petit ibi in agnitionem Dei. est gloria patris. tertio ostendit exemplar et formam illorum. Ad donum autem intellectus tria pertinentia ponit: unum quantum ad statum praesentem. Contra. secundum quod est homo. et quantum ad hoc pro eis orat. quae est in Christo Iesu. qui est gloria eius. 9: fide purificans corda eorum. ut fides. Et ibidem XIII. ibi memoriam vestri faciens.. Dividitur autem haec pars in tres partes. etc. et pater eiusdem. quem nullus potest dare. eius.. ibi non cesso gratias agens. Dan. et non glorietur dives in divitiis suis. Dicit ergo quantum ad primum: non solum gratias ago quantum ad beneficia praeterita. secundo exponit ea. Bona autem quae de eis audivit. pater. X. et hoc est fides. Ubi sciendum est.. id est horis debitis. 24: spe enim salvi facti sumus. scilicet clariorem. et gloriae nostrae. Deinde cum dicit det vobis. Respondeo. id est virtus spei. ut Deus Domini nostri Iesu Christi.. quia non semper poterat continue pro eis gratias agere.. quod homo sit discipulus Christi.. sed etiam oro ut omnino in futurum accrescant. Dilectionem. quae sit spes. I. et miseris spiritum sanctum tuum de altissimis? secundo orat pro dono intellectus. gloriae. 35: in hoc cognoscent omnes. inquam. Deinde cum dicit non cesso. Nam omnes quos ex charitate diligimus. vel ut sancti sint. quia ipse est vita aeterna. scire et nosse me. quia mei estis discipuli.. Gal.. sed in hoc glorietur. nisi Deus. quae etiam a solo Deo est. ibi ut sciatis. etc.. Hebr. scilicet Christi. et quantum ad hoc dicit et dilectionem. etc. cum magis tamen sit necessarium et etiam gloriosum cognoscere Deum. et hoc est dilectio. 1: gloria patris filius sapiens. 28: arbitramur iustificari hominem per fidem sine operibus legis. etc. etc. XV. competit Deum habere. in omnes sanctos. dicens non cesso gratias agens. sit spes vocationis eius. 3: qui cum sit splendor gloriae. Item. III. ut diligatis invicem. nisi tu dederis sapientiam. XX. ponit ea quae petit. primo quidem pro dono sapientiae. ut iam patet. Unde petere donum sapientiae est petere quod habeant cognitionem Dei. XII. Exponit autem quae sint ista quae petit.

exaltans caput illud. qui suscitavit Iesum a mortuis. Quae quidem celsitudo gloriae potest tripliciter considerari. Si ergo consideretur per comparationem ad Deum. etc. etc. etc. et quantum ad hoc dicit suscitans illum a mortuis. Quarto. sunt de futura vita. Cxi.: salvatorem expectamus Dominum nostrum Iesum Christum. Tertium est sublimatio ad potentiam maximam. Sed quia ea quae speramus. Phil. 24. Quae quidem et maxima est. est quod specialiter pertinet ad apostolos. Quasi dicat: licet omnibus sanctis abundanter divitias gloriae tribuat. 11: si spiritus eius. ideo alia duo pertinent ad vitam futuram. Ideo hic apostolus duo facit. et honor. quod sunt copiosissima. quam habet cum Christo. etc. IV. manifestans ea quae pertinent ad exaltationem Christi.quanta re sit. est operatio divina in Christo. potentiae virtutis eius. Dicit ergo quantum ad primum: dico quod hoc erit secundum operationem quam operatus est in Christo. sicut et ego vici et sedi cum patre meo in throno eius. quia de maximis. Forma autem et exemplar operationis divinae in nos. scilicet per comparationem ad Deum. id est ad similitudinem operationis. 10: gloria autem. etc. etc. stabiliter possidentur. et quantum ad hoc dicit in sanctis. tanto ibi virtus divina maior ostenditur. 21: qui vicerit. I. 18: non sunt condignae passiones huius temporis. quia. secundo manifestat eam in speciali. sed metaphorice dicitur. et quantum ad hoc. id est virtuosae potentiae Dei. spiritus est Deus.. et pax omni operanti bonum. etc.: nos credimus. praeeminentius praemiabuntur. Rom. Et fortissima virtutum. et quantum ad hoc. quod erunt intima. quasi stellae in perpetuas aeternitates. etc. II Cor. loquendo de Christo inquantum est homo. 11: stabilita sunt bona illius in Domino. unde dicit et quae sit (supple sciatis) supereminens magnitudo virtutis eius in nos. ut et glorificemur. supple: ita virtuose operabitur in nobis. 12: scio cui credidi. VIII. Primum est. I. quia primo proponit formam exaltationis beneficiorum et donorum in generali. Rom.. 3 docti assimilantur splendori firmamenti. etc. sicut doctores. dicit et quae divitiae gloriae. qui suscitavit Iesum a mortuis habitat in vobis.. III.. etc. ut sicut per dexteram intelligitur nobilior et virtuosior pars hominis ita cum dicimus Christum Iesum constitutum ad 11 ... Et quantum ad hoc dicit secundum operationem. quae apostolus conferenda optat ephesiis in futurum.. dicit divitiae. Rom.. Ubi ponit quatuor ad illa dona pertinentia. sed doctores assimilantur stellis: qui autem docti fuerint. 3: regeneravit nos in spem vivam per resurrectionem Iesu Christi ex mortuis. supereminentius tamen tribuet apostolis. 18: mecum sunt divitiae et gloria. ita et gloria et exaltatio Christi est forma et exemplar gloriae et exaltationis nostrae. Et ideo. dicens qui credimus. scilicet Deus pater eadem virtute. et quantum ad hoc dicit constituens illum ad dexteram suam. |#7 Lectio 7 Enumeratis beneficiis. Circa quod tria beneficia ponit exaltationis Christi. dabo ei sedere mecum in throno meo. quam sicut anchoram habemus animae. ibi suscitans illum a mortuis. I. quia. 20 s. Sicut autem vita Christi est forma et exemplar iustitiae nostrae. qui suscitavit Iesum. unum quidem pertinet ad omnes iustos communiter. licet in seipsa sit una et indivisa. per comparationem ad corporales creaturas. Rom. dicens suscitans illum. Aliud quod ponit pertinens ad futuram gloriam. etc. ideo magnitudo virtutis erit in eis. Unde quanto magis effectus virtutis divinae in aliquo invenitur. Nos autem exaltari ad similitudinem exaltationis Christi frequenter legimus in Scriptura. Ps. et qui ad iustitiam erudiunt multos. 18: fortissimum solatium habeamus. quam operatus est in Christo. Magnitudo enim virtutis ostenditur in effectu. hic consequenter ponit formam et exemplar illorum beneficiorum. et quantum ad hoc dicit haereditatis. et per comparationem ad creaturas spirituales. terrore malorum sublato. Et quod maior sit in eis effectus ostendit. Hebr. ut dicitur Io. IV.. Consequenter explicat formam et exemplar in speciali. ut dicitur in Glossa quoddam incrementum gloriae habebunt summi doctores ultra illud quod communiter omnes habebunt propter quod Dan. VIII. etc. 3: gloria et divitiae in domo eius. quod est praemium essentiale. Prov. sic constitutus est ad dexteram suam. Item Apoc. Quantum vero ad secundum dicit constituens illum. propter quod et loquimur. et Deus pater eum resuscitavit. Unde et ipse Christus seipsum resuscitavit. Prov.. II. Secundo quod sunt clarissima. 17: si compatimur. scilicet apostolos. Tertio quod sunt stabilissima. VIII. scientes quod ille. XXXI. XII. I Petr. 33: abundantia perfruetur. fulgebunt quasi splendor firmamenti. et quantum ad hoc dicit et omnia subiecit sub pedibus eius.. XV. II Cor. Secundum est exaltatio ad gloriam altissimam. 13 s. VIII.. 17: supra modum in sublimitate gloriae pondus operatur in nobis. quia maior effectus virtutis divinae est in apostolis. quae quidem dextera non est intelligenda pars corporalis. Eccli. vivificabit et mortalia corpora vestra. 5: Dominus pars haereditatis meae et calicis. VI. etc. IV. et nos cum Iesu suscitabit. Ea enim quae haereditaria sunt. et quantum ad hoc dicit gloriae. Primum est transitus de morte ad vitam. Ps. id est qui sumus primitiae credentium. qui confugimus ad tenendam propositam spem. III.. Ideo illi inter vos per quos alii instructi sunt et vocati ad fidem. Propter quod dicebat II tim. qui reformabit corpus humilitatis nostrae.

in tertio potestates. Sed. Nam quanto mentes angelicae sunt superiores. Ad cuius intellectum sciendum est. ut ostendat Christum omnem dignitatem creatam excedere. descendendo. secundo super omnes generaliter. Et haec assignatio etiam fulcimentum habet ex verbis apostoli. ad quarum unam pertinet accipere rationes rerum in ipso rerum vertice. Principatus vero dicuntur illi. ad praesens viam Dionysii magis competentem praesenti litterae prosequemur. in tertio Angelos. 10: qui descendit. Primo quod sint aliqui per imperium dirigentes. Et ideo ad supremam hierarchiam pertinet administratio rerum in comparatione ad Deum. Ad infimam autem hierarchiam pertinet administratio rerum in comparatione ad speciales effectus. Tertium vero pertinet ad potestates imperium exequentes. assumptus est in caelum. His ergo expositis. Unde Ps. Nam Dionysius in supremo ordine mediae hierarchiae ponit dominationes. Ad mediam hierarchiam pertinet rerum administratio per comparationem ad causas universales. etc. In supremo vero ordine infimae hierarchiae posuit principatus. Horum autem primum pertinet ad dominationes. Nam corpora caelestia tenent supremum locum in comparatione ad alia corpora. in quantum supereminenter divina secreta cognoscunt. tertio quod sint aliqui qui ordinent qualiter alii imperium exequantur. quia horum quatuor ordinum nomina a dignitate imponuntur. tertius throni. Archangeli vero qui exequuntur ea quae pertinent ad salutem et utilitatem magnorum. Sub eis autem sunt duo inferiores. primo dicit Christum exaltatum super aliquas specialiter. nec ad exteriora mittuntur sed eis.. Item Mc. Cap. ideo hic specialiter eos nominat. scilicet Deo. Secundum vero pertinet ad virtutes. Nam apostolus ascendendo incipit a supremo infimae hierarchiae. ibi et super omne nomen. et quia agit de dignitate Christi. quorum quatuor apostolus tangit hic. qui mittuntur. Consequenter cum dicit et omne nomen quod nominatur. intelligatur secundum humanitatem constitutus in potioribus bonis patris. cum causae universales sint virtute et potestate in inferioribus et particularibus. Col. secundo vero secundum quod sunt in causis universalibus. Et haec assignatio ordinum concordat litterae praesenti. Qui quidem novem ordines distinguuntur in tres hierarchias. scilicet in Deo. 12 . Nam supra eos sunt tres superiores. Gregorius autem aliter ordinat. usquequo legamus epistolam ad colossenses. id est. quae. Ad horum autem intelligentiam sciendum est. quia ponit principatus in medio dominationum et potestatum. tanto divinam illuminationem in maiori universalitate recipiunt. imperant. ut dicit Dionysius. qui exequuntur ea quae pertinent ad salutem singulorum. Primo quidem secundum quod sunt in prima omnium causa. virtutes vero ponit in medio potestatum et Archangelorum.. qui est septimus. Propter quod ordines hierarchiae istius denominantur per comparationem ad Deum. in quantum in eis Deus sua iudicia exercet. Christus super omnes est. unde nominibus ad eos pertinentibus nuncupantur. scilicet throni. scilicet mediae et infimae. in secundo Archangelos. In comparatione vero ad spirituales creaturas. Unde Angeli dicuntur illi. ideo secundum triplicem acceptionem ordinis rerum distinguuntur tres angelicae hierarchiae. in secundo virtutes. scilicet Archangeli et Angeli. Et quia omnia quae fiunt in creaturis ministrantur per Angelos. quod pertinet ad supremum ordinem infimae hierarchiae. Cherubim vero quasi lucentes. qui quidem sunt medii. tria pertinent. et secundum divinitatem intelligatur aequalis patri. quod novem sunt ordines Angelorum. qui praesunt singulis provinciis. secundus cherubim. III ubi dicit sive throni. quae habent universale regimen. et sedet ad dexteram Dei. Unde denominantur ordines hierarchiae illius nominibus ad potestatem pertinentibus. Ult. De his vero quatuor apostolus specialem mentionem facit. secundo quod sint aliqui qui impedimenta executionis repellant. Sed in assignatione ordinum hierarchiae primae conveniunt omnes doctores in hoc scilicet quod supremus ordo ipsius sit seraphim. quae praebent facilitatem ad imperium implendum. IV. sive dominationes. etc. ostendit Christum exaltatum esse communiter supra omnem creaturam spiritualem. In assignatione vero ordinum aliarum duarum hierarchiarum. Ad potestates autem. in quarum qualibet assignantur tres ordines. Et de istis tribus ordinibus nullam facit hic apostolus mentionem. et uniti Deo per amorem. discordant Dionysius et Gregorius.dexteram Dei.: et Dominus quidem Iesus postquam locutus est eis. Infra. ad aliam vero in propriis effectibus. ad aliam vero pertinet accipere rationes rerum in causis universalibus. quod potest considerari tripliciter ordo rerum. Cuius ratio est. quod pertinet ad secundum ordinem mediae hierarchiae.. etc. ipse est et qui ascendit super omnes caelos. cherubim et seraphim. sacros principatus. reservata ordinatione Gregorii. sunt liberae ab omni subiectione. In comparatione vero ad corporales creaturas dicit in caelestibus. Cix. ubi illos ordines enumerat descendendo. sive potestates. sive principatus. tertio secundum determinationem ad speciales effectus. Throni vero dicuntur sic. quia seraphim dicuntur ardentes. 1: dixit Dominus Domino meo: sede a dextris meis.

secundo de eius potestate respectu ecclesiae. caput super omnem ecclesiam. quod nomen imponitur ad cognoscendum rem. quae incomprehensibilis est. 41: discedite a me. quia ipse est vera salus. dicens. supra omnes huiusmodi ordines esse exaltatum: propter quod subiungit. in illa particula et constituens ad dexteram.. scilicet tam militantem. Nominantur tamen haec a beatis. Alio modo. ut scilicet per hoc detur intelligi. quod hoc quod dicit sub pedibus. secundum quod homo. Cxxxi. quod omnes Daemones et damnati aliquando salvabuntur. scilicet Deus pater. Et tamen super haec omnia exaltatus est Christus. de qua potest haberi notitia et quae possit nomine comprehendi. Uno modo. 8: in eo enim. Et ne intelligatur. scilicet seraphim et cherubim et throni. secundo habitudinem ecclesiae ad Christum. sed etiam humanitati eius. XI. in ignem aeternum. quod respectu totius creaturae habet universalem potestatem. etc. et quantum ad eius transitum de morte ad vitam in illa particula suscitans illum. dicens et super omne nomen. id est nominabile. qui sunt in futuro saeculo. Nam per pedes intelligitur infima pars corporis. et de eius exaltatione ad gloriam altissimam.Dixerat enim supra Christum esse exaltatum super omnes creaturas spirituales. etc. 9: dedit illi nomen. unde significat rei substantiam.. puta iustos. secundo. Addit autem non solum in hoc saeculo.. sub pedibus eius. quae infima est. quod omnia creata non solum subiecit pater Christo inquantum est Deus. et ex parte prophetamus. sumpsit ex hoc verbo apostoli occasionem erroris. vel nominari potest. quo ad conformitatem in natura. Nam caput triplicem habitudinem habet ad membra. XIX. I Cor. agit de potestate Christi respectu ecclesiae. Quod dico ut excludatur substantia divinitatis. quod omnia subiecit sub pedibus eius. maledicti. nihil dimisit non subiectum ei. 24: desiderium suum iustis dabitur. expectantes illud quod dicitur de bonis Prov. quod est super omne nomen. de quibus potest intelligi illud Lc. quod sit supra nomen Dei. 7: adorabimus in loco ubi steterunt pedes eius. quia quaedam voluntarie. cui ab aeterno omnia sunt subiecta. qui paratus est diabolo et Angelis eius. Circa quod tria facit. quae non licet homini loqui. quia ab eo omnes sensus derivantur in membra. sed secundum speciales rationes est Christus caput hominum spiritualiter. XXV. II. quo ad diffusionem virtutum. Et isti sunt mali. quae a potestate denominantur.: data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. intelligitur per caput. quae hic comprehendi non possunt. 27: verumtamen inimicos meos illos qui noluerunt me regnare super se. Ubi sciendum est. Primo quidem quo ad praeeminentiam in situ. |#8 Lectio 8 Supra egit apostolus de exaltatione Christi. in sacra Scriptura quidam alii ordines caelestium spirituum inveniuntur. quod audivit arcana verba. quod pedibus conculcamus. II. quae est supremum in Christo. quae est ex hominibus et Angelis in patria. Hebr. tertio exponit illam habitudinem. Unde Glossa dicit supra omne nomen. etc. quia. quod omnis creatura totaliter est subiecta potestati Christi. per caput vero suprema. 3: caput vero Christi Deus. et de istis non fecerat mentionem. quae est hominum in praesenti viventium. non solum principatus sed super omne nominabile. potest accipi dupliciter. quia multa fiunt in hoc saeculo. Huiusmodi autem sunt de quibus dicit apostolus II Cor. Et ideo dixit. Illud enim est a nobis omnino subiectum. sed etiam in futuro. qui in vita praesenti implent voluntatem Dei. Quantum ad primum dicit et ipsum dedit.. Deus pater. Dicit ergo. sed quaedam voluntarie tamquam salvatori. Est ergo sensus. quae notitia comprehendimus et nominamus: quaedam tamen sunt in futuro saeculo. Nam maiestas divina nullo nomine concludi. 9: ex parte cognoscimus. cum significatum nominis sit diffinitiva ratio rei. humanitas vero. et quaedam involuntarie. ut dicitur I Cor. tamen divinitas. dat intelligere quod exaltatus est supra omnem substantiam. quod ei omnia subiiciuntur. Ps. quam triumphantem. id est. et isti subiiciuntur ei ut impleat eorum desiderium et voluntatem. XII. 13 . Quaedam vero subiiciuntur ei invite tamquam iudici. X. ideo subdit quod nominatur. Hoc autem Origenes non intelligens. sed quia praeter illos Angelorum ordines. Ult. Sciendum est enim. quod omnia quae subiiciuntur Christo participant salutem. 10: qui est caput omnis principatus et potestatis. ideo ostendit Christum. intelligitur per pedes. Hoc autem est contra sententiam Domini Matth. Circa quod duo facit. quia omnia subiecit. quia primo agit de Christi potestate respectu totius creaturae. Et de ista potestate dicitur Matth. Dicendum est ergo. etc. adducite huc et interficite coram me. col.. item. quod Christo subiiciuntur aliqua dupliciter. quia primo ponit habitudinem Christi ad ecclesiam. II. nec etiam nominari. hic agit de eius exaltatione quantum ad potestatem maximam. Deinde cum dicit et ipsum dedit caput. Christus enim secundum quasdam communes rationes caput est etiam Angelorum. ut sit locutio figurativa et similitudinaria. Cap. XIII. Phil. etc. et concludit in fine capituli: ibunt hi in supplicium aeternum. Licet autem in Christo divinitas et humanitas non habeant rationem partis. 4. ibi et ipsum dedit. cum subiiciantur sub pedibus Christi. ut Christus de his suam voluntatem faciat. ut sit locutio metaphorica. Cum ergo dicit et omne nomen quod nominatur. Advertendum est autem hic.

Nam Christus praeest Angelis. etiam secundum humanitatem. sed semen Abrahae. Status autem eorum praeteritus dupliciter considerari potest. Quod autem sequitur: ego qui loquor iustitiam. in delictis et peccatis vestris. Prima iterum in duas. scilicet inquantum est ei subiecta. quae omnia superabundanter sunt in Christo. etc. etc. secundo beneficium gratiae iustificationis. qui est membrum ecclesiae. et non e converso. III. III. quia cum essetis mortui. quia primo commemorat beneficia quantum ad primum statum eis exhibita. quasi quodam modo in membris ipsius ecclesiae impleantur. Necessitatem vero huius beneficii ostendit. ibi propter quod memores estote. et recipit ab eo influentiam. et quidquid potest esse in ecclesia. IV. 22: mors peccatorum pessima. et quae sunt virtute in ipsa. ecce multitudo. et vita. 3: vivificabit nos post duos dies. XIV. quanto prae illis differentius nomen haereditavit. 1: si consurrexistis cum Christo. scilicet Christi. nunc autem et flens dico. Unde subdit qui omnia in omnibus adimpletur.. secundo subdit huius necessitatem. Io. vita scilicet gratiae de morte peccati. Lxiii. Quantum ad habitudinem ecclesiae ad Christum. dicit quae est corpus eius. II. et sic de aliis. etc. qui dives est. Item Christus. et dona.. et hoc quia suscitavit illum a mortuis. quae est corpus ipsius. non posset anima suas operationes plene exercere. 14 . quorum ipsa potest esse causa. dicit esse verba Christi eis immediate respondentis. etc. ut multitudinem peccatorum exaggeret. Nam corpus est factum propter animam. etc. et peccatis quantum ad commissa. sed etiam superiores Angelos Christus illuminat. scilicet per naturam. ab ipso deriventur in membra ecclesiae et perficiantur in eis. Unde secundum hoc corpus naturale est quaedam plenitudo animae.. Simile habetur Phil. et sponsa per gratiam. secundo commemorat ea per comparationem ad statum secundum. de malo in peius procedentes et ambulantes. Primo quidem quantum ad statum culpae. quia primo commemorat statum culpae quantum ad gentiles. quae sursum sunt quaerite. unum tamen corpus sunt. Ier. XVIII. Exponit autem quod dixit. pedes. 18: multi enim ambulant. 1 scilicet: quis est iste. quia per ipsum homo a Domino. Apostolus ergo duo facit. quia non Angelos apprehendit. etiam secundum quod homo. Nisi enim essent membra cum corpore completa. ut Dionysius probat ex verbis Is. VI. Ex quo datur intelligi quod non solum inferiores.. proficiebant. 6: ego sum via. etenim in uno spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus. dum scilicet omnes sensus spirituales. cum dicit cum essetis mortui. Ubi optime describit eorum culpam. subdens et plenitudo eius. Nam aliqui si ad horam mortui sunt in peccatis et in delictis. Dicit ergo: dico quod Deus magnifice operatur in fidelibus secundum operationem potentiae virtutis eius. Secundo describit eorum culpam quantum ad causam quae ponitur duplex. quae pessima est. Quaerenti enim cur in corpore naturali sint tot membra. Ps. Angelos illuminat et in eis influit. Cant. soror mea. 13: delicta quis intelligit. qui venit de edom. scilicet dum hunc quidem. id est. Mortui.. ibi Deus autem. ut dicitur Hebr. ibi cum essemus mortui. Ps. XXXIII. I. I Cor. hic apostolus commemorat eadem per comparationem ad eorum statum praeteritum. Prima iterum in duas. scilicet manus. XII. |+2 Capitulus 2 |#1 Lectio 1 Supra enumeravit apostolus beneficia humano generi per Christum communiter exhibita. etc. Primo quantum ad multitudinem. qui est vita. etc. et peccare desistunt. etc. inquam. secundum hanc ergo operationem ad huius operationis exemplum convivificavit nos.. quam operatus est in Christo. cessant tamen aliquando. II. respondetur hoc esse ideo ut deserviant diversis operibus animae. etc. quia primo praemittit beneficii generalitatem. et habet naturam conformem cum Christo. quae est in ipso: illum vero iustum secundum perfectam iustitiam. Peccatum enim mors dicitur. veritas.. quos saepe dicebam vobis. quae virtute sunt in Christo. Quantum autem ad naturae conformitatem. In quibus aliquando ambulastis. Col. principium. quia primo recitat apostolus statum culpae ipsorum. etc. 16 sed est caput hominum tantum.. dicens haec verba esse supremorum Angelorum. etc. 9: vulnerasti cor meum. Hebr. 12: sicut enim corpus unum est et habet multa membra. et vani facti sunt. facit sapientem secundum perfectam sapientiam. In delictis quidem quantum ad omissa. Christus non est caput Angelorum. 4: tanto melior Angelis effectus. Prima iterum in duas. separatur. quod ideo dicit. in die tertia suscitabit nos.. scilicet morte spirituali. secundo quantum ad statum gentilitatis eorum.. 5: ambulaverunt post vanitatem suam. omnia autem membra corporis cum sint multa. Os. ibi in quibus et nos. Et quia ecclesia est instituta propter Christum. secundo quantum ad Iudaeos. os et huiusmodi. dicitur quod ecclesia est plenitudo eius. ita et Christus. ut omnia. Similiter itaque est hoc de Christo et de ecclesia.Sic ergo quantum ad praeeminentiam et quantum ad diffusionem Christus est caput Angelorum. sed isti.

et quantum ad hoc dicit in quibus. Unam scilicet ex parte mundi. quod resurgeret ex parte sua. 19. dicens secundum principem potestatis. quae vos alliciunt. Propter quod praemittit: nolite diligere mundum. ita quod hoc quod dicit aeris huius. Et quantum ad hoc dicit et secundum principem potestatis. est. tertio quantum ad peccatum originis. agentes vitam nostram. Advertendum etiam quod una littera habet spiritus. et in me non habet quidquam. qui princeps est spiritus. praeerat ordini terrestrium. Sed contra. quos colebant. Una ex parte hominis. Io. et tunc est accusativi casus. I Io. in operationem immunditiae. potestatem exercentem. 27: infandorum idolorum cultura. et sic est genitivi casus. alia ex parte divinae gratiae. Rom. nos omnes. Ps. Et quantum ad hoc dicit secundum saeculum mundi huius. Et XIV. Et secundum hoc exponitur hoc quod dicit aeris huius. Peccatum vero cordis insinuat per desideria carnis. malis autem aeternam mortem. quia Deus noluit quod ipsis peccantibus eorum creatio totaliter frustraretur. Deinde cum dicit in quibus et nos omnes. non tamen si attendatur virtus divina. in iudicium Dei magni. II. quasi dicat: spirituum. carnalibus. id est ad hoc creati. agens de culpa gentilium. et ideo dedit eos hominibus in exercitium quo bonis praepararent coronam. De illis ergo. 15: si quis diligit mundum. Dicendum est quod de aliquo potest esse duplex spes. Unde Iudas in sua canonica dicit: Angelos vero qui non servaverunt suum principatum. id est qui ex malitia peccant. Tit. Constat autem totam creaturam corporalem administrari a Deo. non est charitas patris in eo. XIV.Una ex parte huius mundi. Ratio autem quare non statim post eorum casum retrusi sunt in infernum. Primo quidem quantum ad potestatem. ut dicatur: secundum principem spiritum. Alia causa est ex parte Daemonum. id est in illos qui a se repellunt fructum passionis Christi. secundum illud Rom. ideo usque tunc in aere permanebunt. a quo resuscitatus est. secundo quantum ad peccatum operis. sed dereliquerunt suum domicilium. 31: nunc princeps huius mundi eiicietur foras. Alii vero volunt. non autem quantum ad secundam. in desideriis carnis nostrae. desperari potest. post diem vero iudicii retrudentur in infernum. in quibus princeps huius mundi etiam operatur ad nutum. etc. cum dicit qui nunc operatur in filios diffidentiae. quia aeris huius. Lxviii. id est qui habet potestatem in hoc aere caliginoso. Alia littera habet spiritum. Et sic de aliquo potest desperari ex parte sua. qui ex malitia sunt multum in peccatis demersi. quia alliciebantur a rebus mundi. ostendens eos omnes in peccato fuisse. scilicet quod primus eorum qui ceciderunt. Secundo quantum ad habitationem. sit ad ostendendum ipsum aerem esse habitationem ipsorum in poenam eorum. cum nec Dominus. etc. 3: eramus enim aliquando et nos insipientes et increduli. commemorat apostolus statum culpae quantum ad Iudaeos. ut praesiderent aeri huic. sicut desperandum erat de Lazaro iacente in sepulcro. qui praesunt corporibus inferioribus. quibus serviebant. Quidam enim dixerunt Daemones qui ceciderunt. de quibus dicitur Sap. sed inquantum dominatur hominibus qui se ei peccando subiiciunt. Et haec est opinio ioannis Damasceni. Quam quidem causam describit tripliciter. nec in eis princeps iste operatur ad nutum. scilicet peccatis seu delictis. 14: carnis curam ne feceritis in desideriis. aliquando conversati sumus. et ponitur singulare pro pluralibus. Respondeo. non quod habeat eam naturaliter. III. vinculis aeternis sub caligine reservavit. de quo tamen desperandum non est ex parte Dei. Quia ergo Iudaei erant similes gentilibus in statu culpae. III. id est. De nemine est desperandum quamdiu vivit. errantes et servientes desideriis et voluptatibus variis. Vel quia de aeternis non habent fidem. qui erant filii diffidentiae.. quantum ad primam causam. Circa quod tria facit. nisi quantum ad causam quae est ex parte mundi. id est secundum saecularem vitam rerum mundanarum. Tertio quantum ad operationem. ibi. non fuisse de supremis ordinibus. id est. dicitur: qui desperantes semetipsos tradiderunt impudicitiae. De his enim qui ex ignorantia et infirmitate peccant. aliam ex parte Daemonum. quod forte sumptum est ex dicto Platonis. quia apostolus. Vel diffidentiae. si attendatur eorum virtus. id est de quibus eis est diffidendum. ideo apostolus non facit mentionem de culpa eorum. quod fuerint de supremis ordinibus. 3: infixus sum in limo profundi. id est. et non est substantia. Ubi sciendum est quod de istis Daemonibus duplex est opinio apud doctores. scilicet Iudaei. 9: causati sumus Iudaeos et Graecos omnes sub peccato esse. nec spem salutis per Christum: et in talibus princeps potestatis aeris huius libere operatur. sed de inferioribus. 30: venit princeps huius mundi. Attendenda est tamen differentia circa hoc. 15 . ministerio Angelorum. de quo tamen desperandum non erat ex parte Dei. non est diffidendum. omnis mali causa est et initium. XII. De istis autem filiis diffidentiae dicitur infra V. XIII. nec creator sit ex natura. Propter hoc enim venit ira Dei in filios diffidentiae. Primo commemorat eorum culpam quantum ad peccatum cordis. 6: nemo vos seducat inanibus verbis. assignavit duas causas culpae fuisse. ducens eos quo vult: de quibus infra IV. qui ponebat quasdam substantias caelestes seu mundanas. et melius. sed dimittuntur in aere. Et quia usque ad diem iudicii est nobis tempus belli et merendi.

causat in nobis bonitatem. Deo placere non possunt. etc. III. 12: sicut per unum hominem in hunc mundum peccatum intravit. et in hoc etiam modus esse debet.Peccatum vero operis nihil aliud est quam expressio interioris concupiscentiae. et haec misericordia est finita. Beneficium autem illud describit quantum ad tres causas. Deo autem nihil nocere potest. per quae tria Christo assimilamur. id est vindictae. Secundo est finita misericordia hominis quia non remittit nisi offensam propriam. cum non obstringatur aliqua superioris lege. Tertio quia homines per peccatum corruptos reparavit. tunc est amor procedens ex misericordia. in quo omnes peccaverunt. Dicitur autem Deus dives in misericordia. 16 . Sap. quia dilectionis divinae possumus considerare quadruplicem bonitatem et efficientiam. Rom. Efficiens autem causa beneficii divini iustificantis. 7: largitus est in eis secundum indulgentiam suam. XI. 3: in charitate perpetua dilexi te. VIII. eorum scilicet quae non veniunt ex desideriis carnis. Primo quantum ad causam efficientem. id est: iustificationis.. diligit ex iustitia. et in hoc etiam est modus servandus. etc. resurrectionis a mortuis. et nihil odisti eorum quae fecisti. etc. Secundo quia ad imaginem suam nos fecit. ea in quibus caro delectatur. V.. Amor autem quo Deus amat nos. et ideo potest omnem offensam remittere. Eccle. quae causantur ex instinctu cogitationum nostrarum. 13: quem constituit alium super terram. propter nimiam charitatem. sed etiam in Iudaeos transfunditur. Quaedam vero est concupiscentia cognitionis. sed Deus dives est etiam in omnes qui invocant illum. et per peccatum mors. secundo seipsum exponit. ut filium suum unigenitum daret. scilicet ut non facias contra legis superioris iustitiam: Deus autem poenam omnium remittere potest. et hoc sicut et caeteri. et quantum ad hoc dicit facientes voluntatem. quia sic bona est et a Deo. id est per originem naturae. hic commendat beneficium gratiae iustificantis. tunc homo ille qui diligit. Lxiii. Primo quidem largiendo beneficia temporalia. ut scilicet non sic passim remittat. Dicit autem qui dives est in misericordia. ita et in omnes homines mors pertransivit. IV. sed naturae ut vitiata est. VIII.. non excedens limites propriae facultatis. homo miseretur poenam remittendo. Ibidem: multitudo viscerum tuorum et miserationum tuarum super me.. est charitas Dei. inquantum iustum est quod talem amet. 16: sic Deus dilexit mundum. non quidem naturae ut natura est. dilexit populos. Ubi tangit triplex beneficium. unde generant filios baptizandos. et neque lege superioris. absque timore ullo filii hominum perpetrant mala. et quantum ad hoc dicit et cogitationum. filii irae. poenae et Gehennae. in dextra illius ignea lex. Quando vero amor causat bonitatem in dilecto. ibi gratia enim estis. et venereorum per quam conservatur species. quid donabis ei? tertio. ut ille cui remittit efficiatur procacior. In tribus enim homo miseretur cum termino et limitatione. tertio quantum ad causam finalem. Quarto quia pro salute nostra filium proprium dedit. X. id est. Et sicut homines per baptismum mundantur a peccato originali solum quantum ad personas proprias. quia cum amor hominis causetur ex bonitate eius qui diligitur. Iob XXXV. 2-3: cum eo sanctorum millia. Primo ipsum beneficium ponit. 8: qui autem in carne sunt. XXXIII. Ut servum redimeres. XXXI. Io. etc. 8: quomodo potueris. secundo quantum ad causam formalem. quod non habet homo. Deut. convivificavit nos in Christo. Unde Gregorius: o inaestimabilis dilectio charitatis. etc. Dicit autem propter nimiam charitatem. ita esto misericors. quia habet eam infinitam et indeficientem. Est autem quaedam concupiscentia carnis. |#2 Lectio 2 Postquam exaggeravit apostolus statum culpae inficientis. Et quantum ad hoc dicit Deus autem qui dives est in misericordia. et capaces beatitudinis suae. ut honoris ambitio et propriae excellentiae. filium tradidisti. 6: si peccaveris. quid ei nocebis? et parum post: porro si iuste egeris. Primo quia nos in esse produxit. et huiusmodi. 12. Tob. Is. et ideo. Quod quidem peccatum ex primo parente non solum in gentiles. 11: etenim quia non profertur cito contra malos sententia. et secundum multitudinem misericordiarum suarum. Rom. sicut sunt concupiscentiae naturales. et ascensionis in caelum. 25: diligis enim omnia quae sunt. Et hoc est quod dicit eramus natura. Ier. neque timore nocumenti restringitur. quia in Christo collata est. Circa quam duo facit. ut dicitur Rom. sed ex ipso appetitu animae. id est exequentes illas concupiscentias. sed generabant adhuc circumcidendos. omnes sancti in manu illius sunt. Peccatum vero originis insinuat dicens et eramus natura filii irae. et quem posuit super orbem quem fabricatus est? sic ergo misericordia Dei est infinita. pronior et facilior ad iterum offendendum. ita circumcisio mundabat ab originali personas solum. puta cibi per quam conservatur individuum. Et quantum ad hoc dicit cum essemus mortui peccatis. seu exemplarem. id est gentiles. et ideo misericordia ponitur hic quasi radix amoris divini. Iob XXXIV. Causa vero exemplaris beneficii est.. quia non coarctatur angustiis divitiarum.

quia sicut gratia nobis confertur per Christum.. quorum primus ego sum. Et parum post: nunc filii Dei sumus. unde perfecta salus hominis erit in vita aeterna. Deus autem. id est in alia vita compleret. LX. et spe quantum ad corpus. quot sunt aeternitates participatae. Is. Et hoc in Christo. Dicit ergo secundum hunc sensum: dico quod vivificavit nos in spe. et nondum apparuit. ut dicitur Io. Idem enim est salvari et iustificari. quam etiam in hoc mundo. vivificabit et mortalia corpora nostra.. qui dives est. 11: qui suscitavit ipsum a mortuis. quando ab omnibus periculis immunis erit. Rom. Rom. animae quaerenti illum. XII. ut posteri facilius convertantur ad Christum. quia nondum apparuit. 9: qui posuit animam meam ad vitam. Convivificavit.. Ps. I Tim. Per ipsum enim beatificamur. Et hoc in Christo Iesu. id est per Christum Iesum. quae est scilicet super nos in Christo Iesu. dabo ei sedere mecum in throno meo. et tandem in futuro in re. Rom. XV. Lxiv. 12: gratiam et gloriam dabit Dominus.. Et hoc in bonitate sua. id est supra nostrum desiderium. abundantes divitias gratiae suae. quantum ad animam in re. dicit tamen in saeculis supervenientibus. Primo enim proponit intentionem suam. interposuerat quod gratia Christi eramus salvati. 18: non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam. Sed licet ibi sit unum saeculum. Io. quia saecula supervenientia vel possunt accipi in vita ista. I. et hoc ut ostenderet in saeculis supervenientibus. et sedi cum patre meo in throno eius. ut legatur littera suspensive. VIII. et certe adhuc dico secure. ut dicatur sic: dico quod nos. Os. propter multitudinem sanctorum participantium aeternitatem: ut dicantur ibi tot saecula. scilicet per Christum. etc. Deus. Quod quidem potest dupliciter legi. quia ibi indeficienter habetur. dum multa dimittit peccata et maxima dona concedit. 15 s. gratia estis salvati. 4: oculus nos vidit. et portas tuas laudatio. 17 . tunc saeculum est quaedam mensura temporis et periodus unius generationis. sicut navis dicitur esse salvata. estis salvati gratia. et I Io. enuntians tamquam iam factum quod futurum est. sed bonitate sua. id est his qui futuri sunt post nos. quia in patria omnia erunt nobis aperta. Cxliv. Is. Dicit ergo primo. ut ostenderet in saeculis supervenientibus. 24: spe enim salvi sumus. id est abundantem gratiam. ut in me ostenderet Christus omnem patientiam ad informationem illorum qui credituri sunt illi in vitam aeternam. 26: ubi ego sum.Dicit ergo quantum ad primum. scilicet gloriae in patria. scilicet nunc per spem. scilicet gratiae. 7. Vel potest aliter accipi saeculum. ita et gloria consummata. Sed ideo misericordiam consecutus sum. in saeculis supervenientibus ostenditur. X. ostendit causam finalem collati beneficii. Rom. 14: et usque ad futurum saeculum non desinam. 24: iustificati gratis per gratiam ipsius. id est per gratiam Christi. illic et minister meus erit. Sed ille thesaurus occultus. Lxxii. quae revelabitur in nobis. dicit: quae quidem superabundat in vita alia. per Christum Iesum. Ps. 21: qui vicerit. vel in vita futura. convivificavit in Christo. Consequenter cum dicit ut ostenderet. quando venit ad portum. Quantum vero ad secundum dicit et conresuscitavit nos cum Christo.: Iesus Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere. de quibus dicitur eccli. quia thesaurus gratiae in nobis est occultus. id est simul vivere fecit cum Christo. Thren. Ps. quia habemus ipsum in vasis fictilibus. et supra capacitatem nostram. Bene dixi cuius gratia estis salvati. Si enim accipiantur in vita ista. VIII. IV. etc. consedere fecit quantum ad utrumque. inquam. etc. quae praeparasti expectantibus te. Lxv. 18: occupabit salus muros tuos. pro certitudine spei. etc. secundo manifestat propositum. Dicit autem ut ostenderet. id est. enim. ut dicitur II Cor. etc. nunc autem illud probare intendit. abundantes divitias gratiae suae.. et hoc non meritis nostris. III. habeant in hoc mundo. et abundantius habeant. Quantum vero ad tertium dicit et consedere fecit in caelestibus in Christo Iesu. Et hoc supra nos. scilicet Christi. 10: gratia Dei sum id quod sum. tandem resuscitavit quantum ad corpus. Utitur autem in his apostolus praeterito pro futuro. III. 25: bonus est Dominus sperantibus in eum. VI. Lxxxiii. supra nostrum intellectum. I Cor. scilicet in alia vita. De his saeculis dicitur in Ps. 3: vivificabit nos post duos dies. XXIV. Salus enim importat liberationem a periculis. sicut et ego vici. VIII. cum essemus mortui peccatis. Sic ergo Deus largitus est sanctis primitivis abundantia dona gratiae. ibi et hoc non ex vobis. absque te. |#3 Lectio 3 Supra commemorans apostolus beneficium Dei quo liberati sumus a peccato. qui sumus primitiae dormientium. Item Apoc. Circa quod duo facit. III. 1: quam bonus Israel Deus. cuius. 10: ego veni ut vitam. etc. etc. per quem iustificamur. quae ad manifestam sanctorum gloriam pertinent. convivificavit nos in Christo. pro quia. 1: videte qualem charitatem dedit nobis pater: ut filii Dei nominemur et simus. quia ibi est aeternitas. 13: regnum tuum regnum omnium saeculorum. Sic ergo convivificavit quantum ad animam.. hic scilicet per viam iustitiae. quia.. III. vel in gratia.

etc. quasi dicat: sic nobis ea praeparavit. et. Concurrit enim ad iustificationem impii. ut ne quis glorietur in seipso. nisi Deus det. Cxiii. XV. ad hoc excludendum. Et quantum ad hoc dicit ipsius enim factura sumus. nisi ut dederis sapientiam. alioquin gratia iam non est gratia. quod salvati sumus. quasi ex nihilo factus. motus fidei in Deum in adultis. sed ut etiam pro eo patiamini. 29: ut non glorietur omnis caro in conspectu eius. 6: si autem gratia. Signanter autem dicit ambulemus. Ps. sed gratia Dei mecum. etc. non solum datur nobis habitus virtutis et gratiae sed interius per spiritum renovamur ad bene operandum. Xcix. Propter quod dicebat de seipso apostolus I Cor.. Nihil enim aliud est praedestinatio. ut supra dictum est. 6: nonne ipse est pater tuus. II. I. Subdit autem rationem quare Deus salvat homines per fidem. praeparavit Deus. Est enim creare.. non ego autem. 11: quae Dei sunt nemo novit. dicit et hoc non ex vobis. Vel potest continuari cum eo quod supra dixerat: gratia enim salvati sumus. I Cor. pertinet ad rationem gratiae. Rom. 48: vade in pace. sunt supra rationem. fides tua te salvum fecit. Propter quod subdit in Christo Iesu. scilicet praecedentibus. quorum primum est ut id quod est per gratiam. secundum illud Io. dicens quae. Duo autem ad rationem gratiae pertinent. 1: non nobis. quorum primus est: quia dixerat quod per fidem sumus salvati. dici potest creatus. absque meritis praecedentibus. Et quia quos praedestinavit hos et vocavit. I. XXXII. 8: ut filii lucis ambulate. ut non sit ex operibus praecedentibus. etc. etc. quam praeparatio beneficiorum Dei. III. Deut. XI. etc. 1: iustificati enim ex fide. 18 . ut dicitur Rom.. posset quis credere quod ipsa fides esset a nobis et quod credere in nostro arbitrio constitutum est. et primo quantum ad fidem quae est fundamentum totius spiritualis aedificii. Et ideo quod homo credat. secundo declarat gratiae praedestinationem. quia scilicet ipsa bona opera sunt nobis a Deo. pacem habeamus.. ut nihil ad illa per liberum arbitrium cooperaremur. I Cor. vel a seipso. 12: omnia enim opera nostra operatus es in nobis. Deinde cum dicit et hoc non ex vobis. sed nova creatura. inquantum disposuit se nobis daturum. Ps. et secundum hoc dicuntur salvati esse. scilicet per gratiam. Secundo excludit alium errorem. spiritum sanctum dantis. 30. 35: ambulate. ut designet boni operis profectum. VIII. secundum illud Sap. Haec autem salvatio gratiae est per fidem Christi. scilicet ipsa fides.. III. eo quod ea quae sunt fidei. 30: emitte spiritum tuum. XII. Ult. id est per Christum Iesum. quae etiam iam dicta sunt. etc. secundum illud Rom. hoc non potest ex se habere. quia scilicet quidquid boni nos habemus. Secundo. Unde subdit in operibus bonis. 9: alii enim datur fides in eodem spiritu. Circa primum excludit duos errores.. ibi quae praeparavit Deus. hoc donum meruimus aliquando. neque praeputium. iam non ex operibus. manifestat quod dixerat quantum ad gratiam. 17: sensum autem tuum quis sciet. Primo manifestat gratiae infusionem. V. Posset enim aliquis credere quod fides daretur nobis a Deo merito operum praecedentium. 24: spe enim salvati sumus. subdit non ex operibus. ut ea nos ipsi nobis per liberum arbitrium impleremus. Circa quod duo facit. secundo quantum ad gratiam. Lc. 25: plurima supra sensum hominis ostensa sunt tibi. et hoc exprimitur in hoc quod subdit creati. ex ipso autem vos estis in Christo Iesu. inter quae beneficia computantur et ipsa bona opera nostra. Infra V. ideo subdit ut in illis ambulemus. 3: ipse fecit nos. 10: gratia eius in me vacua non fuit.. XII. Dicitur autem Deus nobis aliqua praeparare. quoniam hoc ex gratia. et non ipsi nos. Domine. 10: parasti cibum illorum. et creabuntur. et miseris spiritum sanctum tuum de altissimis? propter quod subdit Dei enim donum est. Gal. secundum illud Rom. Ulterius. Eccli. fit virtute Christi. sed tota gloria in Deum referatur. I Cor. Is. dum lucem habetis. fecit et creavit te? et continuatur immediate cum praecedenti. scilicet bona opera. etc. ut dicatur: ne quis glorietur. non nobis. nisi spiritus Dei. Non enim sufficit ad credendum liberum arbitrium. Circa quod duo facit. VIII.. sed abundantius omnibus laboravi. IX. Phil. Ciii. sed ex dono Dei. unde quando aliquis iustificatur sine meritis praecedentibus. qui possedit. dum in praesenti iustificantur a peccato.Huius autem salutis spem suscipiunt homines. |#4 Lectio 4 Prosecuto beneficio Dei gentilibus exhibito quantum ad liberationem a peccato. manifestat quod dixerat. Ps. simul cum infusione gratiae. non est ex nobis ipsis. quia scilicet ipsius factura sumus. Lxiv. non insit homini per seipsum.: in Christo enim Iesu neque circumcisio aliquid valet. Ps. Et ideo hoc excludens. aliquid ex nihilo facere. Haec autem actio. Deinde cum dicit ipsius enim factura sumus. ideo subdit de praedestinatione. ibi ipsius enim sumus factura. scilicet creatio iustitiae. sed ex Deo faciente. etc. XXVI. ut dicitur I Cor. hic recitat apostolus beneficium eis exhibitum a liberatione a statu gentilitatis. 29: vobis autem donatum est pro Christo non solum ut in eum credatis. VIII. Dei enim adiutores sumus. 9. Sed ne aliquis intelligeret bona opera sic esse nobis praeparata a Deo.

etc. 35: statuam illis testamentum alterum sempiternum. Unde dicit qui dicebamini praeputium. ut dicitur Gal. et semini eius. secundo recitat beneficia eis exhibita in statu praesenti.. quia primo ostendit quomodo facti sunt participes bonorum quibus ante privabantur. Secundo cum dicit quia aliquando commemorat praeteriti status conditionem et primo quantum ad mala quae habebant. omnibus diebus vitae tuae. IX.. id est incircumcisio. etc. Dicit ergo primo: dixi quod in illo tempore eratis sine Christo. ibi quia aliquando.Primo commemorat conditionem status praeteriti. id est qui ei adhaeretis per fidem et charitatem. quorum participatione privabantur. I. Prima iterum in duas. 2: scitis quoniam cum gentes essetis. quae dicitur circumcisio manufacta in carne. unde dicit qui eratis illo in tempore sine Christo. II. Et dicit manufacta ad differentiam circumcisionis spiritualis. etc. 5: suscitabo David germen iustum. secundo ostendit quod ad illa bona non sicut hospites. secundo quantum ad bona quibus privabantur. etc. etc. ut scilicet advertere possitis. quia Iudaeis vetus testamentum erat exhibitum. Primo gentilitatis crimen.. XVI. IX. XII. commemorat beneficia eis exhibita in statu conversionis per Christum. non sicut Deum glorificaverunt. ad simulacra muta prout ducebamini euntes. etc. Bar. ibi nunc autem in Christo Iesu. cum dicit promissionis spem non habentes. quorum adoptio est filiorum Dei et gloria et testamentum. Ps. Zach. Primo commemorationis status praeteriti ponit exhortationem. ecce rex tuus venit tibi iustus et salvator. IV. qua a Iudaeis vilipendebantur. 2: notus in Iudaea Deus: non autem gentibus. iubila. etc. etc. II. et primo participatione sacramentorum. Secundo recitat eorum carnalem conversationem. Circa primum ponit tria sacramenta. etc. quando convertebantur ad Iudaeos et fiebant proselyti. Unde subditur et hospites testamentorum. III. non misereberis eorum. ibi et sine Deo in hoc mundo.. convivificavit cum illo. ibi in ipso enim est pax nostra. neque sociabis cum eis coniugia. et tunc pendet constructio usque ibi nunc autem in Christo Iesu. 3: memineris diei egressionis tuae de Aegypto. etc. Deut. Lxxv. filia ierusalem. Consequenter cum dicit nunc autem in Christo. secundo in speciali. quod omnia sint nobis data ex Dei gratia. in Deo manet. id est postquam conversi estis ad Christum. VIII.. de qua dicitur Col. memores estote. quia. ibi et sine Deo in hoc mundo. sicut et gentes. alienati a conversatione Israel. 4. quae ignorant Deum. id est sine promissione Christi. Ponit etiam aliud beneficium quo privabantur. qua privabantur quamdiu in gentilitate permanebant. ab ea. Dicit autem testamentorum in plurali. ut dicitur Rom.. Deut. 5: non in passione desiderii. IX. 16. I Io. quod tamen intelligitur de cognitione quae est per fidem. Abrahae dictae sunt promissiones. scilicet spem futurorum bonorum. cum dicit in carne. 9: exulta satis. 25: testamentum suum confirmavit super caput Iacob. 16: qui manet in charitate. 19 . Circa primum ponit tria mala. quasi dicat: huiusmodi proselyti.. quae facta est Iudaeis. condonans vobis omnia. Et quantum ad illos qui in Iudaismo recipiebantur contemptibiliter cum fiebant proselyti. nunc autem.. scilicet ob Dei ignorantiam. id est carnaliter viventes. sed sicut cives recipiuntur. Ult. quia primo commemorat huiusmodi beneficia in generali. secundo Dei cognitione. ibi qui eratis illo in tempore. Circa quod duo facit. secundo ipsemet status praeteriti declarat conditionem.. VII. Promiserat enim Deus dare aliud testamentum.. id est a Iudaeis tali circumcisione circumcisis. et Deus in eo. Quidam vero libri habent: vos qui gentes eratis. quo idolis serviebant.. Nam de cognitione naturali dicitur Rom. id est sine cognitione Dei. Circa primum duo facit. etc. 7: memento et ne obliviscaris quomodo ad iracundiam provocaveris Dominum Deum tuum. 21: qui cum cognovissent Deum. Cap. Rom. commemorat bona quibus privabantur. 2-3: non inibis cum eis foedus. Io. Dicit ergo propter quod. scilicet circumcisione. quod potest intelligi de veteri testamento. neque praeputium. Deo placere non possunt. sed nova creatura. etc. 11: in quo circumcisi estis circumcisione non manufacta in expoliatione corporis carnis. Gal. quia. Primo Christi dignitatem. etc. ut dicitur I Thess. Secundo tangit societatem sanctorum. cum dicit quia aliquando vos gentes eratis. XLIV.: in Christo enim Iesu neque circumcisio aliquid valet. ut dicitur Eccli. IV. 9: non enim coutuntur Iudaei Samaritanis. 8: qui autem in carne sunt. cum dicit alienati a conversatione Israel. sed in circumcisione Christi consepulti ei in baptismo. Tertio recitat contemptus eorum vilipensionem. Deut. filia sion. Deinde cum dicit qui eratis illo in tempore. Ulterius ponit summam damnificationem qua damnificantur. Ier... Hoc autem reddidit illis. I Cor. IV. XXIII. vos qui estis in Christo. Et sequitur parum post: vos cum mortui essetis in delictis et praeputio carnis vestrae. et novum erat promissum. quia scilicet Iudaeis cum gentibus non erat licitum conversari. non sicut cives sed sicut hospites recipiebantur ad percipiendum testamenta Dei. ibi ergo non estis hospites.

23: sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem. id est elongati a Deo. illo tempore legis.. III. sed hoc factum est per Christum. hic autem paries potest dici lex vetus secundum carnales observantias. etc. 3: solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis. Infra IV.. Cant. et a conversatione sanctorum et participatione testamentorum. II. et per consequens quidquid appropinquationis.. X. Cap. secure potest ambulare seu appropinquare ad ipsum. ut duret in perpetuum. scilicet in sanguine Christi. non muri. etc. quod in veteri lege erant praecepta moralia et caeremonialia. Vetus ergo lex est paries maceriae propter duo.. ibi ut reconciliet ambos. et omnes simul Christo. sicut cum dicimus de Deo quod ipse est salus nostra. 28: crescite. scilicet gentibus. 16: alias oves habeo quae non sunt ex hoc ovili. Lxxi. et in terra pax. etc. coniungeret illorum hominum congregationem in turbam unam. Deo scilicet et sanctis eius. non loco. et replete terram. quae est quasi cementum conglutinans singulos sibi invicem. scilicet mundus. iam pertinebant ad novum testamentum.. propter quod dicit ipse enim est pax nostra. in qua Iudaei conclusi custodiebantur. et efficeretur populus unus. 32: ego si exaltatus fuero a terra. XIII. 20 . Io. quod est lex amoris. Ier. Hic autem modus loquendi fieri consuevit. etc. In isto autem agro est paries.. Ez. sed usque ad tempus praefinitum. LX. etc. 3: in charitate perpetua dilexi te. nec ad hoc erigitur. Lc. Quia ergo quidquid pacis est in nobis causatur a Christo. sed sub tutoribus et actoribus est usque ad praefinitum tempus a patre: ita et nos cum essemus. Tertia ibi ut duos. et ita cum nullum remaneret interstitium. Parietem dico maceriae. Lc. etc.Vos. Ipso etiam Christo in corpore existente. VIII. id est causa pacis nostrae. quidam ex alia.. Dicendum est. 3: quidam enim ex eis. quia scilicet Christus utrumque populum. Nam in eius nativitate Angeli annuntiaverunt pacem. Gen. coniunxit in unum. Secundo. Mc. ut dicitur gal. I. Quicumque ergo removeret parietem. V. etc. videlicet Iudaeorum colentium Deum verum et gentilium.: quanto tempore haeres parvulus est. iam facti estis prope. ita quod non videatur populus unus. 9: ipse stat post parietem nostrum. VIII. Unde dicebat Io. quando lapides in eo non conglutinantur cemento. Et hoc est quod dicit: dico quod fecit utraque unum. hic autem ager. Respondeo. Ult. Secunda ibi et medium parietem. Sequitur qui fecit utraque unum. Ps. etc. secundo qualiter propinquiores facti sunt Deo. quae revelanda erat. Et si qui. ideo dicit quod est pax nostra. 14: gloria in altissimis Deo. XII. sed adimplere. 155: longe a peccatoribus salus. quia ipse est pax nostra. Hic autem modus est per remotionem eius quod dividebat. ut dictum est. Mundus enim iste est sicut ager. de longe venerunt. quia quidam sunt ex una parte. in quo quidem per medium protendatur et elevetur unus paries dividens eos. usque ibi: et fiet unum ovile et unus pastor. 22: rex unus erit omnibus imperans. Prima iterum in tres. |#5 Lectio 5 Commemoratis beneficiis collatis ipsis ephesiis in generali per Christum. IV. Christus autem hunc parietem removit. etc. Modus autem appropinquationis ostenditur cum subdit et medium parietem. inducens homines per poenas et comminationes ad observantias mandatorum. Vetus enim lex est lex timoris.. cum sit Dominus omnium. Sed hic incidit quaestio quia dicit parietem maceriae solvens. Cxviii. ideo attraxi te miserans. Matth. tertio finem. sed duo. vetus lex est paries maceriae quia non fuit data ut perpetuo duraret. quae potissime in morte crucis manifestatur.. Primo ostendit qualiter appropinquaverunt populo Iudaico. hoc modo scilicet solvens medium parietem. 38: ager est mundus. qui aliquando eratis longe. II. secundo modum. 4: filii tui de longe venient. Causa autem appropinquationis est Christus.: dixit eis: pax vobis. Ipse etiam resurgens pacem annuntiavit. 7: orietur in diebus eius iustitia. quia videlicet Christus per veterem legem figurabatur. etc. sed usque ad tempus praefinitum. 17: non veni solvere legem.. Io. 1 ss. eam ex charitate observabant. contrarium dicitur Matth. Ps. et multos homines ibi congregatos. etc. XIV. quasi dicat: bene dico quod facti estis prope. Is. 27: pacem meam do vobis. 15: non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore. factus est populus unus Iudaeorum et gentium. id est per sanguinem eius. mundus maximam pacem habuit. quia quidquid salutis est in nobis causatur a Deo. Vos autem modo facti estis prope.. inquam. nihil differt a servo. plenus est hominibus. Rom. Debemus autem ad intellectum litterae imaginari unum magnum campum. quia homo quando pacificatus est cum alio. sed merito.. Circa quod duo facit. quia primo ostendit causam appropinquationis. ut dicit Augustinus. quando totum quod est in effectu dependet ex causa. et testamentis. hic ea commemorat in speciali. scilicet de regione dissimilitudinis et statu gentilitatis. XXXVII. et multiplicamini. Et est emphatica locutio ad maiorem rei expressionem. XXXI. quo vos Christus attraxit. Sic intelligendum est quod hic dicitur. Gal. Primo quia non conglutinabatur charitate. qualem ante non habuerat. etc. Tunc enim est paries maceriae. ab huiusmodi Dei cultura alienatorum. omnia traham ad meipsum. Et hoc propter nimiam charitatem.

etc. XVIII. vetera proiicietis. Item propter nova mandata quae attulit. quasi dicat: solvens parietem. Lev. et cessaverunt. Per quam legem? factorum? non. neque praeputium. Vel in carne sua. adhibens figuratum figurae. scilicet imperfectio et umbra veteris legis. 1: umbram enim habens lex futurorum bonorum. III. oportet uniri in aliquo uno. praeceptis novi testamenti. sed inimicitias quae erant inter Deum et homines per peccatum interfecit in semetipso.. quae erant per legem. Sed propter duo: primo quidem propter magnum numerum mandatorum legalium. XV.. Io. ex quo oriebatur inter eos ira et invidia. Qui quidem finis est ut dicti duo populi efficiantur unus populus. ut diligatis invicem. Item propter novitatem gratiae quam contulit. secundum illud Act. quia praecipiebat tantum quid facere deberent. Vel dicitur mandatorum.. et fides eius (sicut veritas figurae) eos in semetipso condidit. 2: tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo. sicut et nos unum sumus. 10: cum autem venerit quod perfectum est. praeceptis eius susceptis. Sed certe has inimicitias Christus solvit in carne sua assumpta. sed adimplevit quantum ad illud quod figurabant. Et licet ista videatur esse intentio apostoli. Iob XI. Rom. tamen in Glossa paries duplicatur: quia ex parte Iudaeorum ponitur lex quasi obstaculum. 34: mandatum novum do vobis. Et solvere hoc. Io. sicut imperfectum evacuatur per perfectum. Circa quod duo facit. foemina circumdabit virum. Et iterum: dictum est antiquis: diliges proximum tuum. Dicitur autem lex vetus lex mandatorum. qui dicitur novus homo propter novum modum suae conceptionis. inimicitias interfecit. Sciendum est quod dilectio proximi est via ad pacem Dei. II. Et hoc decretis. ibi et veniens evangelizavit. Deum quem non videt quomodo potest diligere? et Augustinus dicit quod nullus putet habere pacem cum Christo. 34: mandatum novum do vobis... XVII. id est. 14. ex parte vero gentium est idololatria. et exponendo ea quae Scribae et Pharisaei male intelligebant. et. id est. 5: multi unum corpus sumus in Christo. etc. interficiens inimicitias in semetipso. scilicet parietem maceriae. neque patres nostri portare potuimus. Infra IV. intantum quod ab hominibus servari non possunt. 14: una enim oblatione consummavit in sempiternum sanctificatos. quia Iudaeorum et gentilium. Lex vero nova dirigit in agendis. inquam. I Cor. gratiam conferendo. et induite novum hominem. XIII.: in Christo enim Iesu neque circumcisio aliquid valet. Unde dicebat Matth. Lc.. et iuvat ad implendum. illi vero minime. Nam in eius nativitate statim pax hominibus annuntiata est. Evacuans dico. Hebr. X. 6: quod multiplex sit lex eius. dicens ut duos condat in se. Caeremonialia vero praecepta solvit quidem quantum ad eorum substantiam. factorum. Gal.. II Cor. sed adimplevit. in uno corpore ecclesiae. sed non conferebat gratiam. per quae excluditur lex. 10: hoc est onus quod neque nos. de qua Hebr. dicens quod est lex mandatorum. Primo ergo ponit pacem hominum invicem factam per Christum. scilicet immolata. et quia lex dividebat. sed per legem fidei. 4: qui dedit semetipsum pro peccatis nostris. Consequenter cum dicit ut reconciliet ambos. hoc est legem mandatorum. X. id est in semetipso Christo. XIII. 21 . 20: qui enim non diligit fratrem suum quem videt. superaddendo consilia. per quam ad legem implendam iuvarentur. nova enim lex mandata habet. Ier. etc. si discors fuerit cum christiano. IV. Finem vero appropinquationis ostendit. XIII. quando per mortem crucis delevit peccatum. evacuabitur quod ex parte est. 19: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi. etc. est solvere inimicitias quae erant inter Iudaeos et gentiles: quia isti volebant legem servare. Reconciliet. etc. Et hoc fecit per crucem. sed nova creatura. 19: nisi abundaverit iustitia vestra plus quam Scribarum. ibi ego sum in medio eorum. etc. Et hoc in uno novo homine faciens pacem. XXXI. etc. etc. non quia aliae leges mandatis careant. Christus autem in lege succedens. Rom. 22: creavit Dominus novum super terram. 20: ubi enim sunt duo vel tres congregati in nomine meo.. Io. interius autem non sanctificabat: ita et lex vetus dicitur lex factorum. Ult. Est ergo intelligendum quod hic dicit solvens. Deo per fidem et charitatem. iam unitos. et umbra per veritatem. et exinde pacem hominum ad Deum. Quae autem uniuntur. quia ut dicitur I Io. XXVI. quia. etc. Primo manifestat eorum reconciliationem ad Deum. etc. V. non poterant in lege uniri.. qui. quia tantum exterius mundabat. Ego autem dico vobis: diligite inimicos vestros. et odio habebis inimicum tuum. Unde sicut baptismus ioannis dicitur baptismus aquae. Matth. scilicet in Christo.. id est. implens figuras veteris testamenti. 22: ut sint unum. V. In quo quidem sacrificio impleta sunt omnia illa sacrificia. 23: renovamini spiritu mentis vestrae. ostendit qualiter Deo appropinquaverunt. Propter quod dicit ut reconciliet ambos. 10: comedetis vetustissima veterum. Quid autem sit iste paries insinuat. scilicet quantum ad observantiam legis carnalis. Cap. Gal. praecipiendo.Moralia quidem praecepta Christus non solvit. secundo ponit manifestationem reconciliationis. XII. I. ut dicitur infra V. 27: ubi est ergo gloriatio tua? exclusa est. ut dictum est. praecepta legis naturae simul cum nova lege. id est caeremonialia praecepta veteris legis quantum ad eorum substantiam.

Hebr. IX, 28: Christus semel oblatus est ad multorum exhaurienda peccata. Dicit ergo: interficiens inimicitias, id est peccata, in semetipso, in immolatione corporis sui. Col. I, 20: pacificans per sanguinem crucis eius, sive quae in caelis, sive quae in terris sunt. Rom. V, 10: cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem filii eius. Item Col. I, 19: in Christo complacuit omnem plenitudinem habitare, et per eum reconciliare omnia in ipso. Quia ergo Christus satisfecit sufficienter pro peccatis nostris, consequens fuit ut soluto pretio fieret reconciliatio. Manifestationem vero huius reconciliationis ponit, dicens: et veniens evangelizavit, etc.. Ponit autem primo pacis seu reconciliationis Annuntiationem; secundo pacis causam et rationem, ibi: quoniam per ipsum habemus accessum etc.. Est ergo manifesta Dei reconciliatio ad hominem per Christum, quia ipse Christus non solum reconciliavit nos Deo, et interfecit inimicitias, sed etiam veniens, scilicet in carne, evangelizavit, id est annuntiavit, pacem. Vel veniens post resurrectionem, quando stetit in medio discipulorum, et dixit eis: pax vobis, Lc. Cap. Ult., Is. Lxi, 1: ad annuntiandum mansuetis misit me, etc.. Et Is. LII, 7: quam pulchri pedes supra montes annuntiantis et praedicantis pacem, annuntiantis bonum, praedicantis salutem, etc.. Evangelizavit, inquam, non uni populo tantum, sed vobis gentibus qui longe fuistis, quibus etsi non in persona propria, tamen per apostolos suos annuntiavit pacem. Matth. Cap. Ult.: euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes, etc.. Is. XXXIII, 13: audite, qui longe estis, quae fecerim, et cognoscite, etc.. Et pacem his qui prope, supple annuntiavit Christus in persona propria. Rom. XV, 8: dico enim Christum Iesum ministrum fuisse circumcisionis propter veritatem Dei, ad confirmandas promissiones patrum. Is. LIV, 15: ecce, accola veniet qui non erat mecum, advena quondam tuus adiungetur tibi. Causam autem pacis et formam ostendit dicens quoniam per ipsum habemus accessum ambo, id est, duo populi, in uno spiritu, id est, uniti unione spiritus sancti. Infra IV, 3: solliciti servare unitatem spiritus, etc.. I Cor. XII, 11: haec autem omnia operatur unus atque idem spiritus, etc.. Sic autem habemus accessum ad patrem per Christum, quoniam Christus operatur per spiritum sanctum. Rom. VIII, 9: si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est eius. Et ideo quidquid fit per spiritum sanctum, etiam fit per Christum. Per hoc etiam quod dicit, ad patrem, intelligendum est quod etiam pertinet ad totam trinitatem, quia propter essentiae unitatem in patre est filius et spiritus sanctus, et in spiritu sancto est pater et filius. Ideo cum dicit ad patrem, specialiter ostendit quod quidquid filius habet, a patre habet, et ab eo etiam se habere recognoscit. |#6 Lectio 6 Ostenso supra quod ad spiritualia beneficia simul admissae sunt gentes cum Iudaeis hic ostendit quod in illis beneficiis gentiles non sunt minoris dignitatis quam sunt ipsi Iudaei, sed aeque plenarie ad Christi beneficia sint admissi. Circa quod duo facit, quia primo proponit intentum, secundo manifestat propositum per exemplum, ibi superaedificati, etc.. Circa primum duo facit. Primo excludit id quod erat in statu praeterito a statu praesenti; secundo concludit id quod competit praesenti statui, ibi sed estis cives, etc.. Quia ergo apostolus concludendo inducit hoc quod dicit ergo iam, etc., considerandum est, quod similitudo sequitur ex praemissis: primo quidem ex hoc quod ambo coniuncti, sunt Deo reconciliati; secundo quod ambo habent accessum in uno spiritu ad patrem. Quia ergo simul sunt configurati toti trinitati: patri ad quem habent accessum, filio per quem, spiritui sancto in quo uno accedunt, in nullo ergo deficiunt a spiritualium bonorum participatione. Ad intellectum autem litterae sciendum est, quod collegium fidelium quandoque in Scripturis vocatur domus, secundum illud I Tim. III, 15: ut scias quomodo in domo Dei oporteat te conversari, quae est Dei ecclesia. Quandoque autem vocatur civitas, secundum illud Ps. Cxxi, 3: ierusalem quae aedificatur ut civitas. Civitas enim habet collegium politicum: domus autem oeconomicum, inter quae quidem duplex differentia invenitur. Nam qui sunt de collegio domus communicant sibi in actibus privatis; qui vero sunt de collegio civitatis, communicant sibi in actibus publicis. Item, qui sunt in collegio domus, reguntur ab uno qui vocatur paterfamilias; sed qui sunt in collegio civitatis reguntur a rege. Ita enim est paterfamilias in domo, sicut rex in regno. Sic igitur collegium fidelium aliquid habet de civitate, et aliquid de domo. Sed si consideretur rector collegii, pater est Matth. VI, 9: pater noster, qui es in caelis, etc.. Hier. III, 19: patrem vocabis me, et post me ingredi non cessabis; et sic collegium est domus. Si vero ipsos subditos consideres, sic civitas est, quia communicabant sibi in actibus praecipuis, scilicet fidei, spei et charitatis. Et hoc modo si fideles considerentur in se, est collegium civitatis; si vero rector collegii attendatur, est collegium domus. 22

Et ideo apostolus duo verba ponit hic, scilicet hospites et advenae. Hoc enim sunt hospites ad domum, quod advenae ad civitatem. Hospes enim dicitur quasi extraneus a domo. Eccli. XXIX, 31: vita nequam, hospitandi de domo in domum. Advena vero est qui extraneus venit ad civitatem. Ac si dicat apostolus: olim eratis extranei a collegio fidelium, sicut hospites a domo, et advenae ad civitatem, quemadmodum et proselyti ad legem veterem; sed nunc non est ita, quia iam non estis hospites, etc.. Is. LIV, 15: ecce accola veniet qui non erat mecum, advena quondam tuus adiungetur tibi. Consequenter cum dicit sed estis cives sanctorum, etc.; concludit quod convenit statui praesenti, dicens sed estis cives sanctorum, etc., quasi dicat: quia collegium fidelium dicitur civitas in comparatione ad subditos, et domus in comparatione ad rectorem, collegium, ad quod vocati estis, est civitas sanctorum et domus Dei. Ps. Lxxxvi, 3: gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei. Unde Augustinus: duas civitates faciunt duo amores. Nam amor Dei usque ad contemptum sui, scilicet hominis amantis, facit civitatem ierusalem caelestem, amor vero sui usque ad contemptum Dei, facit civitatem Babylonis. Quilibet ergo vel est civis sanctorum, si diligit Deum usque ad contemptum sui, Prov. Cap. Ult.: omnes domestici eius vestiti sunt duplicibus, si vero diligit se usque ad contemptum Dei, est civis Babylonis. Consequenter cum dicit superaedificati, etc., manifestat propositum. Consuetum est in Scripturis quod in figura, quae metonymia dicitur, continens ponatur pro contento, sicut quandoque domus pro his qui sunt in domo: secundum hunc ergo modum loquitur apostolus de his qui sunt in domo Dei, scilicet de fidelibus, sicut de una domo, et comparat eos aedificio. Et circa hoc duo facit, quia primo proponit intentum, secundo ostendit quod huius aedificii participes facti sunt ipsi ephesii, ibi in quo et vos coaedificamini, etc.. Circa primum duo facit. Primo proponit huius aedificii fundamentum; secundo ipsius constructionem seu complementum, ibi in quo omnis aedificatio constructa, etc.. Fundamentum autem ponit duplex: unum secundarium, et aliud principale. Secundarium quidem fundamentum sunt apostoli et prophetae. Et quantum ad hoc dicit eos non esse hospites, sed cives, qui iam pertinent ad aedificium spirituale, utpote superaedificati supra fundamentum apostolorum et prophetarum, id est, qui sunt apostoli et prophetae, id est, super doctrinam eorum. Vel aliter: supra fundamentum apostolorum et prophetarum, id est, supra Christum qui est fundamentum apostolorum et prophetarum; quasi dicat: in eodem fundamento superaedificati estis in quo apostoli et prophetae sunt aedificati, qui ex Iudaeis fuerunt. Hae autem expositiones duae tantum quo ad verba differunt; sed prima convenientior est, quia si alia convenientior esset, tunc pro nihilo adiungeret ipso summo angulari lapide Christo Iesu, cum ipse Iesus sit summum fundamentum. Secundum ergo primum modum magis consonat, ita tamen quod praecipuus lapis et summum fundamentum sit Christus. Quantum vero ad sententiam nihil differunt, quia idem est dicere Christum esse fundamentum, et doctrinam apostolorum et prophetarum, cum Christum tantum, non seipsos, praedicaverint; unde accipere eorum doctrinam est accipere Christum crucifixum. I Cor. I, 23: nos autem praedicamus Christum crucifixum idest I Petr. I, 12: quibus revelatum est, quia non sibi ipsis, etc.. Item I Cor. II, 16: nos autem sensum Christi habemus. Notandum est quod apostoli dicuntur fundamenta. Ps. Lxxxvi, 1: fundamenta eius in montibus sanctis. Is. LIV, 11: fundabo te in sapphiris, id est, in caelestibus viris. Expresse autem dicuntur fundamenta Apoc. XXI, 14: murus civitatis habens fundamenta duodecim, et in ipsis nomina duodecim apostolorum. Qui intantum dicuntur fundamenta, inquantum eorum doctrina Christum annuntiant. Matth. XVI, 18: super hanc petram aedificabo ecclesiam meam. Dicit autem apostolorum et prophetarum, ut designet, quod utraque doctrina est necessaria ad salutem. Matth. XIII, 52: Scriba doctus in regno caelorum similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera. Item ut ostendat concordiam inter utramque, alterius ad alteram, dum idem est utriusque fundamentum. Nam quod prophetae praedixerunt futurum, apostoli praedicaverunt factum. Rom. I, 1 s.: Paulus servus Iesu Christi, vocatus apostolus, segregatus in evangelium Dei, quod ante promiserat per prophetas suos. Principale vero fundamentum tantum est Christus Iesus, et quantum ad hoc dicit ipso summo, etc.. Ubi tria dicit de eo, scilicet quod sit lapis, quod angularis, et quod summus. Lapis quidem est propter fundamenti firmitatem. Unde dicitur Matth. VII, 25, quod domus quae fundata erat supra petram, firmiter aedificata erat, intantum quod nec pluvia, nec flumina, nec venti potuerunt eam destruere. Non sic autem de domo fundata super arenam. Dan. II, 45: lapis abscissus de monte sine manibus. Angularis autem dicitur propter utriusque coniunctionem; nam ut in angulo duo parietes uniuntur, sic in Christo populus Iudaeorum et gentium uniti sunt. Ps.: lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. Act. IV, 11 s.: hic est lapis qui reprobatus est a vobis aedificantibus, qui factus est in caput anguli, et non est in aliquo alio salus. Et hoc idem de se introducit Matth. XXI, 42: numquid legistis in Scripturis: lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli, etc.. 23

Summus autem dicitur propter dignitatis celsitudinem. Is. XXVIII, 16: ecce ego mittam in fundamentis sion lapidem angularem, probatum, pretiosum, in fundamento fundatum. Sed non est idem de fundamento in aedificio spirituali et in aedificio materiali. Materiale namque aedificium fundamentum habet in terra, et ideo oportet ut principalius fundamentum sit magis infimum. Spirituale vero aedificium fundamentum habet in caelo, et ideo oportet quod fundamentum quanto est principalius, tanto sit sublimius: ut sic imaginemur civitatem quamdam descendentem de caelo, cuius fundamentum in caelo existens, et aedificium demissum ad nos, videatur inferius; secundum illud Apoc. XXI, 2: vidi civitatem sanctam ierusalem descendentem de caelo, etc.. Consequenter cum dicit in quo omnis aedificatio, etc., agit de constructione aedificii. In qualibet autem aedificii constructione quatuor requiruntur. Primo aedificii fundatio, secundo constructio, tertio augmentatio, quarto consummatio: quae quidem breviter tangit. Primum, cum dicit in quo, scilicet fundamento, qui Christus est principaliter, et doctrina apostolorum et prophetarum secundario, quia, ut dicitur I Cor. III, 11: fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id, etc.. Secundo vero tangit secundum, cum dicit omnis aedificatio constructa. Et quidem si intelligatur allegorice, designat ipsam ecclesiam, quae tunc construitur quando homines ad fidem convertuntur. Si autem moraliter intelligatur, significat animam sanctam, et tunc eiusmodi aedificatio construitur, quando bona opera superaedificantur super Christum. Prov. XIV, 1: sapiens mulier aedificat domum suam. I Cor. III, 10: unusquisque videat quomodo superaedificet. In hoc ergo fundamento, scilicet Christo, omnis aedificatio spiritualis construitur, Iudaeorum vel gentilium, a Deo per auctoritatem. Ps. Cxxvi, 1: nisi Dominus aedificaverit domum, etc.. Hebr. III, 4: omnis namque domus fabricatur ab aliquo, qui autem omnia creavit, Deus est. Sed instrumentaliter construitur aedificium vel ab homine qui seipsum aedificat, vel a praelatis. Tertium tangit cum dicit crescit in templum, etc.; quod quidem fit quando multiplicantur qui salvi fiunt. Act. VI, 7: verbum Domini crescebat, et multiplicabatur numerus discipulorum in ierusalem valde. Crescit etiam quando homo crescit in bonis operibus, et in gratia crescit quantum ad hoc, quod fit templum sanctum. Templum enim a Deo inhabitatur, et ideo oportet quod sit sanctum. Ps. XLV, 5: sanctificavit tabernaculum suum altissimus. Et quia nos debemus inhabitari a Deo, ut Deus in nobis habitet, ad hoc nos parare debemus, ut sancti simus. I Cor. III, 16: nescitis quia templum Dei estis, et spiritus Dei habitat in vobis; apoc. XXI, 3: ecce tabernaculum Dei cum hominibus, et habitabit cum eis. Sed numquid statim a principio, cum charitatem habemus, templum Dei sumus? respondeo. Dicendum est quod sic. Et quanto magis proficimus, tanto magis Deus habitat in nobis. Et ideo ad hoc aedificium, quarto, requiritur perfectio et consummatio, quod ostendit, cum dicit in Domino. Consequenter cum dicit in quo et vos, etc., ostendit quomodo gentiles facti sunt participes huius aedificii, dicens in quo, scilicet aedificio, non solum superaedificantur Iudaei, sed etiam vos ephesii coaedificamini, id est ad similitudinem aliorum aedificamini. I Petr. II, 4 s.: ad quem accedentes lapidem vivum, ab hominibus quidem reprobatum, a Deo autem electum et honorificatum, et ipsi tamquam lapides vivi superaedificamini domus spiritualis. Et ideo subdit in habitaculum Dei, ut scilicet Deus in vobis inhabitet per fidem. Infra III, 17: habitare Christum per fidem in cordibus vestris. Hoc autem non potest fieri sine charitate, quia qui manet in charitate, in Deo manet, etc., I Io. IV, 16. Charitas autem datur nobis per spiritum sanctum. Rom. V, 5: charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum qui datus est nobis. Ideo subdit in spiritu sancto. |+3 Capitulus 3 |#1 Lectio 1 Supra commemoravit apostolus multa Dei beneficia humano generi et ipsis apostolis collata, hic commemorat specialia Dei beneficia sibi tradita. Primo ergo proponit intentionem suam in generali; secundo exponit per partes in speciali, ibi quoniam secundum revelationem, etc.. Circa primum duo facit. Primo ponit suam conditionem quantum ad patientiam et tribulationes quas pertulit; secundo quantum ad dona gratiae quae Deus sibi contulit, ibi si tamen audistis, etc.. Dicit ergo: dixi in quo et vos coaedificamini, etc., huius rei gratia, id est ut aedificemini et convertamini ad Christum, ego Paulus, qui tantus sum, quia apostolus Iesu Christi et Magister gentium in fide et veritate, nunc vinctus Romae. Nam hanc epistolam de urbe scripsit, ubi in vinculis tenebatur. II Tim. II, 9: laboro usque ad vincula quasi male operans. Infra IV, 1: obsecro vos itaque ego Paulus vinctus in Domino. Ex quo apparet eius tribulatio et passio in squalore carceris. Sed quia poena non facit martyrem sed causa, ideo addit suarum tribulationum causam.

24

id est rationalibus creaturis.. manifestat conditionem suam per partes et in speciali. etc. Sed attende.. quia solis apostolis est revelata. nec Angelis. sed apostolis manifestata sunt quantum ad singulares et determinatas circumstantias. II Cor. nec per humanam intentionem. Primo quod sit certa. etc. si tamen audistis. est dispensatum. etc. Lc. et quantum ad hoc ait pro vobis gentibus. Alia. Circa quod duo facit. quia ego in verbis paucis hoc expressi. ut dispensatio accipiatur active. Gal. et hoc in vobis.. non est agnitum filiis hominum. quod eo modo hoc potestis legentes intelligere. III.. Licet enim mysteria Christi prophetis et patriarchis fuerint revelata. etc. Quod potest intelligi dupliciter. scilicet nec hominibus. sed si postquam intelligitur. et explanantibus legem. Et sic labia doctoris sunt favus distillans. Una si patiatur pro fide Christi. 23: factus sum ego minister. unde subdit quod aliis generationibus non est agnitum. et committo vestro iudicio. id est si intellexistis quod mihi datum sit. IX. Cant. scilicet dispensationem gratiae. secundo exponit quod sit istud mysterium. ibi cuius factus sum minister. Cxliv. 11: favus distillans labia tua. aut maledicus. 12: neque enim ego ab homine accepi illud. 9: vobis datum est nosse mysterium regni Dei. Alio modo. quod debet intendere hoc doctor. I. IV. et revelasti ea parvulis. potest dupliciter exponi. 10: scientia sanctorum prudentia. I. Sap. quae data est mihi pro vobis. 14: cogitationes enim mortalium timidae. Circa cognitionem suam tria facit. ibi esse gentes cohaeredes. non tamen ita clare sicut apostolis.. Est etiam excellens. et sit sensus si tamen audistis dispensationem gratiae. sed per revelationem Iesu Christi. Et quamdiu ad hoc laborat. ut dicitur infra IV. Et ideo dicit quoniam secundum revelationem. Unde mihi dispensatum est a Domino Christo. id est venit in sortem. XI.. si autem ut christianus. Et tunc est sensus. etc... etc. et incertae providentiae nostrae. etc. dispensationem gratiae. I Cor. ut sit sensus si tamen audistis dispensationem. ponit donum gratiae sibi commissum. IX. non erubescat. quod scilicet intelligatur. quando brevibus et paucis verbis multa et magna insinuat. IV. id est tantum intendo conversionem vestram. sed per legem divinam quae certissima est. secundum illud Prov. tertio quod sit excellens. secundo quantum ad ipsorum executionem.. 15: nemo vestrum patiatur quasi homicida. Certa quidem est. superflua sunt eius verba. id est in paucis verbis. quia primo ponit quod pertinet ad dignitatem officii. 25 . et verbum salutis vobis praedico. Nam. I. verba sua non sunt superflua. 1: sic nos existimet homo ut ministros Christi. Col. quia perfecte revelatum est mihi. etc. etc. quod aliis generationibus. Primo ponit mysteriorum Christi sibi datam cognitionem. neque didici. I. 24: nunc gaudeo in passionibus pro vobis. quasi dicat: dico quod sum pro vobis gentibus vinctus. iuxta illud Ps. 7: unicuique data est gratia secundum mensuram donationis Christi. id est intellexistis. Et infra: ipse dedit quosdam quidem apostolos. Labium quidem breve quid est. quia non est per humanam industriam. Dicit autem prudentiam meam. Item plena est. 13: dominatio tua in omni generatione. Hoc autem quod dicit quod aliis generationibus.. gratia Dei haec ut in vobis fructum faciam. ut dona gratiae dispensem per communicationem sacramentorum. secundo quod sit plena. si patiatur pro ecclesiae utilitate. Et quantum ad hoc dicit sicut scripsi in brevi. Uno modo ut dispensatio accipiatur passive. II Cor. ita aperte. Sicut nunc revelatum est sanctis apostolis eius et prophetis in spiritu. Matth.. I Petr. eis immoratur. Col. Primo ostendit gratiae dispensationem quantum ad diversorum mysteriorum cognitionem. aut alienorum appetitor.Duplex est autem causa pro qua quis martyrii causam prosequitur. quod traditus sum carceri. in quibus cognoscere potestis quod perfectam cognitionem habeam de mysteriis fidei. etc. ibi quapropter peto ne deficiatis. 18: nos vero revelata facie gloriam Domini speculantes. Nam prophetis et patriarchis fuerunt revelata in quadam generalitate. IV.. vel pro quacumque alia virtute. quae falli potest. etc. Et quantum ad hoc dicit vinctus Christi Iesu. Uno modo ut per generationes tempora generationum accipiantur. etc. secundo illud quod pertinet ad experientiam patientiae. Consequenter cum dicit si tamen audistis. id est temporibus. propter quod dicit in mysterio Christi. VIII. ipsis scilicet in eo spiritu novi testamenti interpretantibus Scripturas. Prima iterum in duas. Dico dispensationem Dei quae data est mihi in vobis. scilicet tribulationem. 25: abscondisti haec a sapientibus et prudentibus. 6: tribulamur pro vestra exhortatione et salute. Prima iterum in duas. ut dicit Augustinus.. etc. id est eorum dispensatio tradita est mihi. et generatione. quosdam autem prophetas. scilicet apostolatus in gentibus. Quae quidem non est mundana sed divina et caelestis. Consequenter cum dicit quoniam secundum revelationem. id est si intellexistis quod mihi hoc donum.

vel per aliquas similitudines. secundo ostendit auxilium sibi datum ad exequendum. et fiet unum ovile et unus pastor.. dicit cohaeredes. Primo quia ipsi apostoli habuerunt revelationem immediate a filio Dei. 6: volavit ad me unus de seraphim. Secundo. Consequenter cum dicit esse gentes. etc. VIII. IV. Sed eis quidem revelatum est in quadam generalitate. sed in Christo. sicut prius. etc. sed sicut ministerium quod Dei est. Primo commemorat auxilium gratiae praestitum sibi ad exequendum. |#2 Lectio 2 Postquam ostendit apostolus esse sibi gratiam dispensatam quantum ad mysteriorum divinorum cognitionem. Rom. VIII. et in manu eius calculus. quia non in figuris et in aenigmatibus. etc. XXIII. Prima in duas. Io.. Item per specialem a gentibus aliis distinctionem et electionem. ipse enarravit. Isaac et Iacob in regno caelorum. I Cor. 36: venient haec omnia super generationem istam. et quantum ad hoc dicit: dico quod hoc ministerium est mihi commissum. Secundo ad speciale collegium fidelium. non est cognitum. Deut. secundum illud ioel II. etc. scilicet promissionis haereditatis. etc. 16: alias oves habeo quae non sunt ex hoc ovili.. VI.. per quod et salvamini.. 12: qui eratis illo tempore sine Christo. 3: nos autem populus eius et oves pascuae eius. VI. aut semini eius. 23: beati oculi qui vident quae vos videtis. Et ideo ipsi apostoli clarius acceperunt. per quod omnes salvantur. alienati a conversatione Israel. viderunt.. secundum illud Io. Tertio. et gavisus est. scilicet promissionum quae factae sunt Abrahae. et vocem meam audient. XV. Supra II. I. Primo quidem. quantum ad hoc. ostendit sibi commissum officium ministerii. et quantum ad hoc dicit et comparticipes. id est in unum corpus. Executio autem divinorum sibi commissa est per modum ministerii. 3: in te benedicentur universae cognationes terrae. 17: lex per Moysem data est. XV. Alio modo potest exponi ut per generationes accipiantur homines generati. IV. quia apostoli constituti fuerunt executores et dispensatores huius sacramenti. quod et accepistis. Xcix. 26 . per quod gentes participes fiunt promissionis Dei in Christo Iesu. id est hominibus in praecedentibus generationibus generatis. et brachium Domini cui revelatum est? sed hoc quidem sacramentum fidei revelatum est aliquibus patribus veteris testamenti. X. Unde dicitur Is. secundo. scilicet ipsis Iudaeis in haereditate caelesti. 28: post haec effundam de spiritu meo super omnem carnem.. etc. quasi dicat: non ego impleo vel exequor ut a me vel ut meum. etc. 1: quis credidit auditui nostro. Deinde cum dicit secundum donum gratiae. ut dicitur Act. manifestat quid sit illud sacramentum. quantum ad participationem haereditatis. 11: multi ab oriente et occidente venient. cuius ego Paulus factus sum minister. 1: sic nos existimet homo ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei. LIII. etc. nec per impletionem legis. Gen. Unde Ps. Huiusmodi autem auxilium duplex fuit. Unde Is. 8: una est columba mea. Matth. 56: Abraham pater vester exultavit ut videret diem meum. virtus enim Dei est in salutem omni credenti.. 13: non enim per legem promissio Abrahae. vidit. Prophetae vero et patres veteris testamenti. etc. quem. sed revelata facie gloriam Domini speculantes. IV. Et etiam prophetis.. XII. Circa quod sciendum est quod Iudaei triplicem praerogativam habebant respectu gentilium. Unde apostolus I Cor. Item. XV. et. ut haeres esset mundi. et. 5: Dominus pars haereditatis meae. Io.. Ps. ibi mihi omnium sanctorum minimo.. Et haec omnia consecutae sunt gentes non per Moysem. Item per Christi promissionem. apostolis vero clare et perfecte. 6: te elegit Dominus Deus tuus. sed per iustitiam fidei. 10. X.. quod multi reges et prophetae voluerunt videre quae vos videtis. et ideo oportebat quod melius ipsi essent instructi quam alii. et infra XXIV: dico autem vobis. et non viderunt. et illas oportet me adducere. IX. I. Primo tangit ministeriorum divinorum executionem. 1: notum vobis facio evangelium quod praedicavi vobis. II Petr. Et hoc propter tria. Et circa hoc duo facit. sicut prophetae. ipsi edocti sunt per Angelos. dicit et concorporales. Act. Cant. et vos in labores eorum introistis. 16: non enim erubesco evangelium. 15: vas electionis est mihi iste. Lc. secundum illud Io. 4: per quem maxima et pretiosa nobis promissa donavit. 18: unigenitus filius qui est in sinu patris. etc. scilicet gentes esse cohaeredes per evangelium. hic ostendit hoc idem quantum ad ipsorum mysteriorum executionem. ibi secundum donum gratiae. Rom. gratia et veritas per Iesum Christum facta est. Sed ad haec tria recepti sunt per fidem. VII. id est gentes. I. secundum illud Matth. Io. Tertio. perfecta mea.. Rom. neque nos portare potuimus. 23: beati oculi qui vident quae vos videtis. XV. etc. Haec autem tria gentes non habebant. ad participationem gratiae repromissae. in quo et statis.. etc. et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae. et recumbent cum Abraham. quia hoc est iugum quod neque patres nostri.. etc. Et tunc est sensus quod aliis generationibus. tangit auxilium sibi praestitum ad ministeriorum executionem. X. etc. 8: dico autem Christum fuisse ministrum circumcisionis propter veritatem Dei ad confirmandas promissiones patrum. 38: alii laboraverunt. I.caeteris autem. ut sis ei populus peculiaris de cunctis populis qui sunt super terram. quantum ad hoc. etc. sed per evangelium. gentes autem super misericordia honorare Deum. Lc.

XI. si poneret in magno officio. quod intelligi vel investigari non possit.. nec virtute propria. tertio ex fructus utilitate. Sed tamen ibi quaedam sunt abscondita. in quibus relucet vestigium creatoris. Secundo commendatur huiusmodi commissionis gratia ex officii magnitudine. id est ad manifestandam salutem fidelibus ex Christo provenientem. XI. 9: ego sum minimus apostolorum. scilicet Christi. II. quod est revelare et manifestare secreta Dei. non ex potestate sibi commissa. LX. inquam. etc. De his autem duobus est totum evangelium. et ad agnitionem veritatis venire. operatus est et mihi inter gentes. Is. Sed quia dici posset: istud quod dicis. et magnam gratiam facit ei. Et ideo hoc accipiens apostolus a Deo. quantum in me est omnes. Commendat igitur officium sibi commissum ex personae conditione. aliquod quidem magnum officium alicui magno principi et excellenti committeret. et hoc secundum operationem virtutis eius. XV. V. quia absconditi a saeculis. XV.Unum quidem ipsa facultas exequendi. II. Et bonum hoc. 8-9: qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis. II. Consequenter cum dicit mihi enim sanctorum minimo. quod non. etc. quam Deus efficit. et patientiae. In Christo enim sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi Col. quia perfecte sapientia et scientia Christi investigari non possunt. sicut in virtute solis continentur omnia quae sunt in generabilibus et corruptibilibus. Huiusmodi autem divitiae investigabiles. 3: replebit eum spiritus timoris Domini. de magnitudine Christi et de salute fidelium facta per eum. 17: non misit me Christus baptizare. Secundum ergo hunc modum Paulus gratiam sibi commissi officii commendat. timor Domini ipse thesaurus eius. scilicet dicatur quod esse gentes cohaeredes et concorporales. secundo ex commissorum magnitudine. Primo quidem ex personae suae conditione. et usque ad perfecte omnipotentem? quasi dicat: non. etsi sit magnum. Si enim rex aliquis. quia nihil valent ista nisi dispensentur. et tanto magis quanto officii excellentia excedit ipsum. etc.. 4: qui omnes homines vult salvos fieri. Quasi dicat: divitiae istae vere investigabiles sunt. 33. Eccli. perveniri non potest ad perfectam eius cognitionem. I Cor. Quantum ad primum dicit evangelizare. aliud ipsa operatio. Act. 4: an divitias bonitatis eius. per quas efficitur homo potens et aptus ad operandum.. IX. Eccli. Matth. dicens. et haec sunt investigabiles. Quantum ad secundum dicit secundum operationem. etc. Is. Et cum cognovissent gratiam Dei. non ego. Rom. quae sunt magna et occulta. sed etiam gentiles per praedicationem et miracula. I Cor. Nam per creaturas. quia tanta est misericordia eius. id est per hoc quod potenter operatus est. et parvulus in gentem fortissimam. sed ex consideratione status praeteriti. multum eum magnificat. Ad hoc scilicet ut intelligant quae sit dispensatio sacramenti. Et vocat se minimum. Facultatem autem dat Deus infundendo virtutem et gratiam. per Christum vobis dispensatae sunt. quaedam manifesta. Et ibidem IX. 22: minimus erit in mille. Et hoc in gentibus... et longanimitatis contemnis? etc. quam. scilicet credere volentes. dicit quantum ad primum: dico quod factus sum minister. I. quoniam persecutus sum ecclesiam Dei. quia in Christo abundantissime fuit timor Domini. Rom. et comparticipes promissionis eius. II. sed evangelizare. etc. o altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei. X. non solum Iudaeos. I Cor. Iob XI. 7: reperies forsan vestigia Dei. etc. 14: vos estis lux mundi. inquantum virtus eius operatur in nobis et velle et perficere pro bona voluntate. Huiusmodi autem divitias stupens admiratur apostolus. ut quod dictum est modo referatur ad praecedentia. dicens mihi enim omnium sanctorum minimo data est gratia haec. 4: Deus autem qui dives est in misericordia. scilicet investigabiles Christi divitias.. 12: dives in omnes qui invocant illum. id est inter gentes. Gal. ibi evangelizare investigabiles. cuius quidem commissionis gratia commendatur ex tribus. 15: vas electionis est. sed ipsam operationem confert inquantum operatur in nobis interius movendo et instigando ad bonum. sive actualitas. latent virtute in suis causis. scilicet quam mirabilis et ex quanta dilectione sit facta adimpletio arcanae redemptionis. etc. 45: illuminabo omnes sperantes in Domino. I. Illuminare. Rom. 27 . Is. scilicet Dei patris. omnes tamen hoc sciunt. sed certe non meis meritis. etc. 3. Potest autem hoc aliter exponi secundum Glossam. ibi ut innotescat. Supra II. puta. ideo ad hoc respondet apostolus dicens. sed si magnum et arduissimum officium alicui parvo committat. sed gratia Dei mecum. quasi dicat: de hoc illuminabo.. suscitando Christum a morte. quia scilicet idoneus efficior ad executionem divinorum mysteriorum. qui non sum dignus vocari apostolus. ostendit officium commissum. 6: divitiae salutis sapientia. hoc quidem donum dedit Deus gentibus in Christo. qui fui prius persecutor. I Tim. 10: plus omnibus laboravi. et scientia. sed secundum donum gratiae Dei quae data est mihi. XXXIII. non multum ei magnam gratiam faceret.. quae data est mihi inter gentes. XXIV. quae sunt verae divitiae. 3: sapientiam Dei praecedentem omnia quis investigabit? quantum ad secundum.. quantum ad hunc magnum. id est per Christum. dicit et illuminare omnes. quasi dicat: haec gratia data est mihi ut annuntiem bonum. Ubi sciendum est quod omnia quae sunt in effectu. 16: vae enim mihi si non evangelizavero.

secundo modum multiplicitatis. Primo eius multiplicitatem. etc. hic commendat apostolus officii dignitatem ex utilitate effectus. III. X. in qua stamus. sed producit quaedam.. secundo per quem reveletur. dico quod revelata est sapientia Dei multiformis varietatis. scilicet in essentia. sed ordo principatuum praeest et iniungit ad bene exequendum. 4: fiduciam talem habemus per Christum ad Deum. ut innotescat principatibus et potestatibus. scilicet veniendi ad caelum et aeternam haereditatem.. quae occulto modo producit. etc. 19: patrem vocabis me. II Cor. 22: est enim in illa. et quantum ad hoc dicit in quo. secundo appropriatum per quod recipimus. 28 . nihil autem diffinit. Vel potest referri ad praedestinationis aeternae completionem. Multiplex scilicet in effectibus. supple sumus. id est in caelo. et secundum hoc huiusmodi sapientia multiformis dicitur secundum praefinitionem saeculorum. quam Deus pater per filium consummavit. Sunt autem circa hoc tria consideranda. quam praedestinavit Deus ante saecula. sunt duo: unum quod pertinet ad spem obtinendi. 11: in quos fines saeculorum devenerunt. Potestatis ordo ordinatur ad reprimendum impedimenta salutis. secundum distinctionem et praefinitionem saeculorum. per quem fecit et saecula. cum dicit in quo habemus fiduciam. subdit. ubi nos erimus. etc.. et haec quidem multiformitas tangitur iob XI. Potest autem hoc quod dicit quam fecit. et tunc sumitur ista littera superius dimissa. 1: multifarie multisque modis. quae revelatur. Hebr. unicus. Est ergo sapientia. Rom. I Cor. 1: iustificati ex fide pacem habemus ad Deum per Dominum nostrum Iesum Christum. |#3 Lectio 3 Posita dignitate officii ex magnitudine commissorum. V. 5: utinam Deus loqueretur tecum et aperiret labia sua tibi. unde subdit quam fecit in Christo Iesu Domino nostro. tertio multiplicitatis auctoritatem. Ipse enim filius est sapientia patris. et post me ingredi non cessabis. Aliud bonum pertinet ad obtinendi facultatem. ibi praefinitionem saeculorum. sed loquimur Dei sapientiam in mysterio. et quam multiplex sit lex eius.. quod ponitur. IV. 16: adeamus cum fiducia ad thronum gloriae eius. quia multiformis sapientia Dei. Ier. 4: elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. Quibus autem revelata sit ista multiformis sapientia Dei ostendit. VII. Per quid autem haec dentur nobis. Bona autem quae recipimus. quorum ratio potest esse manifesta. II. I Cor. habemus fiduciam. Modus autem multiplicitatis revelatae scientiae est secundum praefinitionem saeculorum. 33: confidite. tertio quid reveletur. Deus autem est omnium rerum causa efficiens. referri vel ad aeternam praedestinationem: nam ipsam fecit pater in filio suo. illa scilicet quae mediantibus causis secundis producit. addit in caelestibus. et quantum ad hoc dicit ut innotescat principatibus. Ipse enim mutat tempora et statum eorum. et quantum ad hoc dicit et accessum in confidentia. quae quidem est revelatio magnarum rerum magnis personis. etc. id est per Christum. ibi in quo habemus fiduciam et accessum. unicus et multiplex. III. qui destruuntur. quae dedit nobis fiduciam et accessum ad patrem per fidem eius. sanctus. Sap. ideo in eo solo hoc sacramentum est absconditum. Ad cuius quidem sapientiae descriptionem quatuor tangit apostolus. Deus enim ordinat alia esse in uno tempore.. etc. scilicet habemus. qui nobis a Christo provenit. Circa quod duo facit. Auctor autem huius multiplicitatis est Christus. id est in sola notitia Dei. V. Ut ergo breviter comprehendamus. etc.. XVI. scilicet Christi. nisi per sapientiam. Qui. unde dicit quam fecit Deus in Christo Iesu Domino nostro. dicens per fidem eius. 6: sapientiam loquimur inter perfectos: sapientiam vero non huius saeculi. quarto auctoritatis effectum. id est distinctionem et determinationem diversorum temporum. ibi multiformis sapientia Dei. scilicet Christo. spiritus intelligentiae. quia per ecclesiam. latet in eo. alia in alio. qui ex ipsorum nomine praeeminentiam in operando designant. vel praeordinat aliquid. neque principum huius saeculi. Rom. et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei. Notandum est autem hic. illa scilicet quae immediate per seipsum producit. Primo quidem quibus sit revelatum. Effectus autem auctoris est magnitudo fructus. quod principatus et potestates sunt duo ordines. ex qua apparet magnitudo. scilicet sapientia divina. ut essemus sancti. multiformis. I. quia diversa tempora diversis ornat effectibus. omnia creavit. Et quia sacramentum humanae redemptionis per seipsum operatus est Deus. Et hoc est quod dicit absconditi a saeculis in Deo. Investigare autem secreta primae causae maximum est. aliquorum vero ratio. ibi per fidem eius. Aliqua vero sunt in eo abscondita. Et quia etiam in terris sunt principes et potestates.Nam calor est manifeste in igne. Supra I. Primo ponit bona quae recipimus. ego vici mundum. inquam. Io. Hebr. quae abscondita est. ut ostenderet tibi secreta sapientiae. 2: per quem accessum habemus per fidem in gratia ista.

quia nova currunt ab uno in alium. 26: praevenerunt principes coniuncti psallentibus. Videmus enim quod in caelo inter Angelos superiores. Nam licet inter natos mulierum non surrexit maior ioanne baptista. sed postquam conceptus est iam in effectu extrinseco explicatus. scilicet Deus. cognoverunt. Sicut domus quae est in mente artificis. quod quidem habet magnam difficultatem. Dicere autem quod Daemones doceantur ab hominibus.: vis autem non timere potestatem? bonum fac. et huiusmodi rationes non sunt inditae mentibus Angelorum. Sed hoc quidem satis sufficienter dici posset. Unus quidem intellectus esse potest. et haec dicitur cognitio vespertina. ante. tamen qui minor est in regno caelorum maior est illo.. nullus scire potest quamdiu latet in mente.. et hoc. nec conveniens videtur. etc. sicut dicitur act. Lxvii. 29 . qui immediate a Deo illuminantur. Non videtur ergo irrationabile dici quod doceant Angelos apostoli. Unde iam restat ut aliter exponatur hoc quod dicit ut innotescat principatibus. Deus antequam creaturas crearet. vel conceptu de domo facienda. sed non minoribus. ut illa coniunctio ut accipiatur non causaliter. non per ecclesiam terrenam. divina scilicet et humana. in quo relucent omnia. et hoc videtur quamdam rationem habere. istud sacramentum ita fuit absconditum in Deo. etc. quia omnis creatura principium habet. etiam inferiores. non ordine temporis. edocetur. XIII. secundum quod verba currunt. manifestum est. qui immediate a Deo sunt edocti. 8: quis est iste rex gloriae? item accipit aliam ex Is. Dei enim minister est tibi in bonum. nec in seipsis. Cum igitur rationes pertinentes ad multiformem sapientiam Dei. Et sic ly per. per quos diriguntur. qui non immediate illuminantur a Deo. nisi aliud occurreret. designat ordinem naturae tantum. etc. et habebis laudem ex illa. ut dicamus sanctos qui sunt in patria doceri a quantumcumque perfectis viatoribus. secundum illud Io. sicut dicitur: illud factum est notum per totum regnum vel civitatem. Dicendum est ergo. illuminant et docent inferiores Angelos. sed in solo Deo sunt occultae. qui omnia creavit. quod sunt quaedam rationes mysteriorum gratiae totam creaturam excedentes. et hoc per ecclesiam. nec etiam ab apostolis. Et ideo Angeli non cognoscunt eas in seipsis. sed in eis. scilicet in solo Deo absconditae. hoc modo illuminare quae sit dispensatio. id est per apostolos praedicantes. scilicet Angeli minores. Sed quod beati qui immediate verbum conspiciunt.Quod autem ad ordinem principatus pertineat regulare. Nam Glossa habet. dici non debet. quod Angeli eas. Angeli autem immediate naturam divinam vident. 1: quis est iste qui venit de edom tinctis vestibus de bosra? sed opinio haec est contra beatum Dionysium. et crediderunt multi. id est. Lxiii. Unam ex Ps. etc.. Non enim sine causa gladium portat. XXIII.. si autem malefeceris. quod inde innotuit principatibus et potestatibus non ab aeterno. cum in sola visione divinae essentiae rationalis creaturae beatitudo consistat. 18: unigenitus filius qui est in sinu patris. Is. quia cognoverunt eas in verbo. quo fit ut Angeli dupliciter res naturales cognoscerent.. sed in ipsis apostolis explicatas. Non est ergo conveniens. prius in mente divina latentes. et postmodum in istis forinsecis effectibus explicatae. Lxiii. VII. dico. sed a saeculo. quae est mater nostra et ad quam tendimus et a qua nostra ecclesia militans est exemplata. 3 s.. quod Angelis maioribus notum fuit. patet Rom. etc. quod innotuit Angelis per ecclesiam. etc. I. Magister tamen. alias non essent beati. utrum Angeli a principio mundi cognoverint mysterium incarnationis. interrogant. ordine naturae. Ulterius notandum est. Quod autem ad potestates pertineat reprimere. Item. patet per illud Ps. sed cognoscunt eas secundum quod in effectibus explicantur. nec in ipso verbo. de uno in aliud. id est. dicens per ecclesiam. Magni ergo sunt quibus innotescit: quia sanctis Angelis. time.. ipse enarravit. IX. a viatoribus doceantur. Hic posset quaeri. quod est speculum sine macula.. sicut dicit Augustinus super Genesim ad litteram. Per quid autem eis innotescat multiformis sapientia Dei subdit. sed in domo. 42 de suscitatione thabitae beghinae sancti Petri: notum autem factum est per universam ioppen. qui venit de edom? etc. 1: quis est iste. Cum enim in Christo sint duae naturae. rationes rerum naturalium indidit mentibus Angelorum. etc. id est. Respondet Magister dicens. non autem edocetur per domum. sed caelestem. nec ratio aliqua. Nam. quae prius latebat in mente artificis. aliter recitat lecturam Augustini. Dionysius enim duas interrogationes Angelorum de Christo factas ex sacra Scriptura accipit. Item: principes Iuda duces eorum. sed quodammodo consecutive. omnes qui sunt in ecclesia terrena. non quod Angeli hoc didicerint ab eis. cognoverunt eas in naturis propriis. nec a viatoribus aliis cognoverunt. edocti quidem sunt apostoli a Christo immediate quantum ad humanam naturam. 28. sed hoc non est secundum intentionem Augustini. sint huiusmodi. ita tamen absconditi. quia ibi est vera ecclesia. ut dicit Glossa. sic aliquis de domo iam facta. hoc absque praeiudicio credibile est. cum secundum tempus simul omnia creata sint. Unde ipsi. ut innotescat principatibus. et defenduntur sancti. quia domus iam facta est. quod scilicet Angeli didicerunt ab apostolis. ut dicatur per ecclesiam caelestem. id est per apostolos in ecclesia praedicantes. et haec cognitio dicitur matutina. nisi solum ille qui solus illabitur animabus. et legatur sic: illuminare quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo. ut dicitur Lc. nec etiam in Deo.

. gratias agit. sive consolamur pro vestra consolatione. ut impleant hoc per divinam gratiam. tertio orationis fructum. Is. Oratio autem redditur exaudibilis per humilitatem. et exercitium spirituale animae interioris. Is. VIII. Est autem duplex vita. et subiicit se ei. secunda supremorum. 14: gloria vestra sumus. Nam qui perseveraverit usque in finem. Iac. Consequenter cum dicit huius rei gratia. quia cuilibet fideli nota est. etc. 3: non fatigemini animis vestris deficientes. Hebr. quam habeo per fidem Christi. quod in caelo. alia secundum potentiam. sed alius. Deinde describit orationis obiectum. scilicet ne deficiatis a fide. Primo quia qui genua flectit.. Et quantum ad hoc dicit ad patrem Domini nostri Iesu Christi. scilicet si non deficiatis. flecto genua mea ad patrem. et occidi eos.. etc. Secundo quia in genu est fortitudo corporis. ne scilicet occasione tribulationum mearum deficiatis omnino a fide et ab operibus bonis. Ex auctoritate autem confirmatur obtinendi quod petimus fiducia. ibi huius rei gratia. etc. prima in tres. nec a Christo avellere possunt. unde dicit: Dominus virtutum ipse est rex gloriae. 23: mihi curvabitur omne genu. Vel dicit pro vobis. ibi ei autem qui potens est.. quia ad hoc quod homo non conturbetur necessarium est divinum auxilium. Propter quod induco vos et peto. secundum quod in effectibus extrinsecis explicabantur. Secundae vero respondet ipse Deus immediate. Sap. Dico autem quod vos non debetis deficere. Vult ergo Dionysius. In oratione Manasses: flecto genua cordis mei. XLV. Quae est gloria vestra.. quasi dicat: nihil.. Sed quaeritur utrum in caelis. etc. secundo. quod est signum humilitatis propter duo.. implorat eis auxilium per orationem. etc. etc.. sed stetis fortes in tribulationibus. nubes penetrabit. etc. 18: respexit in orationem humilium. |#4 Lectio 4 Postquam egit apostolus de dignitate officii. secundo quasi securus de exauditione.. Quando ergo quis genua flectit. XII. etc... Ps. etc. 17: omne datum optimum. sic eritis et consolationum. quas et nos patimur. etc. secundum eum.. Primo exhortatur eos ne pro suis tribulationibus conturbentur sed habeant patientiam. quod exteriora signa corporalia exhibentur Deo ad conversionem. unde dicit: ego qui loquor iustitiam. Vita quidem secundum potentiam. Una secundum actum. VI. et propugnator sum ad salvandum. Eccli. 30 . id est. est paternitas. Posset dici breviter. sive exhortamur pro vestra exhortatione et salute. est habere opera vitae in potentia. II Cor. sicut vos nostra. quae operatur tolerantiam passionum earumdem. Os. Ci. Rom. quod patet. in hoc quod Deus exposuit apostolos suos et prophetas tribulationibus et passionibus propter salutem vestram. secundo orationis intentum. id est tolerantia passionum nostrarum. quodam modo parvificat se. I. Ex affinitate enim erigimur ad orandum cum fiducia. etc. scilicet cuius nos filii sumus.. quae est principium omnis paternitatis. scientes quoniam sicut socii passionum estis. id est in Deo vel in divinis. II Cor. I. Alio modo: quae est gloria vestra. secundo ex auctoritate. etc. id est utrum in Angelis sit aliqua paternitas. etc. Ad hoc dico quod paternitas est tantum in viventibus et cognoscentibus.. Item. 35: quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio? etc. 6: tamquam aurum in fornace probavit electos Dominus. 5: propterea dolavi in prophetis. ut spes nostra firma sit pro vobis. Dicit ergo primo: ex magnitudine officii mei et firmitate eius. III. et describit eum ex duobus: primo ex affinitate. sed rationes in speciali didicerunt tempore procedente seu processu temporis. Domine. ut per exhortationem suam proficiant. scilicet de passionibus suis. protestatur debilitatem suae virtutis. hic consequenter agit de his quae pertinent ad suam afflictionem. id est pro vestra probatione. I. etc. ibi ut possitis comprehendere. accidit quod tribulationes patior. quia ipse est ex quo omnis paternitas in caelo et in terra nominatur.Prima autem interrogatio. ne deficiatis in tribulationibus meis. cui genua flectit: unde per huiusmodi ostenditur recognitio propriae fragilitatis et parvitatis. quod est Deus. Circa quod duo facit.. Sed de hac non quaeritur ad praesens. XXXV. quod utrique aliquid ignoraverunt et aliquid sciverunt: quia a principio omnes sciverunt mysterium incarnationis in generali. pater noster. 21: oratio humiliantis se. quia sunt pro vobis. 16: tu enim. etc. praemittit orationem. 6: sive tribulamur pro vestra exhortatione et salute. dicens huius rei gratia. Hic posset quaeri utrum in caelo sit paternitas. nec me conturbant. quod pertinet ad suam conditionem. Et ideo statim orationem suam ab humilitate incipit. pro utilitate vestra. est pro vobis ad gloriam... Et inde est. etc. est inferiorum Angelorum. quia primae non Deus respondet. Et primo orationem praemittit. quia primo proponit orationis obiectum. ibi ut det vobis secundum divitias.. etc. Lxiii.

Cum ergo inter Angelos unus alterum illuminet. XVII. ibi scire etiam supereminentem scientiae. scilicet per spiritum. et hoc in cordibus vestris. Et ideo subiungit habitare Christum per fidem. qua pater dat totam naturam filio. in charitate radicati et fundati. ut possitis comprehendere. Unde I Petr. Consequenter cum dicit ut det vobis. Ideo primo proponit ipsam notitiam. Et ideo dicit: ex quo omnis paternitas in caelo et in terra nominatur. charitas numquam excidit. quia certe omnis virtus generativa in nobis est a Deo.. Cxi. 15: nam si decem millia paedagogorum habeatis in Christo. et his qui non sunt fortitudinem et robur multiplicat. Et hoc in interiori homine. 1 quasi iam in nobis res sperandas per modum cuiusdam inchoationis facit subsistere. |#5 Lectio 5 Supra ostendit apostolus petitionis suae pro ephesiis. hic consequenter ostendit eius quam petiit corroborationis per fidem et charitatem fructum. Sic autem non solum qui dat potentiam vitae. Sciendum est ergo quod tam in futuro quam in praesenti cognitio Dei est nobis necessaria. ibi ut impleamini in omnem plenitudinem Dei. cognoscant. Tunc resumatur illa particula interposita. quam Deus. nisi Iesum Christum. ideo peto. secundo ipsius notitiae et cognitionis efficaciam. est vera paternitas. secundum autem quod significat ipsam rem nominatam. omnia sperat. 3: gloria et divitiae in domo eius. XI. est per creaturas.. sic per prius est in Deo quam in nobis. et pascua inveniet. ille etiam pater dici potest. Prov. ita spirituale aedificium. durare non potest. Iac. et domus sine fundamento de facili ruit. 17: omne datum optimum. Ipse enim spiritus.. sed non multos patres. sic per prius invenitur in creaturis quam in Deo. ut det vobis. vel conceptuum qui sunt in anima. 15: Dominum autem Christum sanctificate in cordibus vestris. III. ut donum est fortissima. nisi sit in charitate fundatum et radicatum. Dicit ergo: ita sitis. Quod quidem dupliciter legi potest. I. sed illa paternitas divina. et orationis intentum. Dicit ergo: dico quod peto ne deficiatis. id est secundum copiam maiestatis eius et magnificentiae.: fortis est ut mors dilectio. quae est in caelis et in terra.Unde dormiens quantum ad actus exteriores. Io. in qua ostendit per quid obtinere potest quod petit. plus et prius conveniunt creaturis quam ipsi Deo.. XL. I Cor. secundum quod significat conceptionem intellectus nominantis rem. vel signa passionum. Aut inquantum est manifestativum quidditatis rei nominatae exterius. dicitur vivere in potentia. Et quia fides est inchoatio illius futurae cognitionis. sed qui dat actum vitae. et egredietur. V. Utrum autem paternitas. Divitiae. Respondeo et dico quod nomen alicuius rei nominatae a nobis dupliciter potest accipi. est quasi nominalis seu vocalis. Scio tamen quod hoc ex vobis facere non potestis sine dono Dei. aut significativum conceptus intellectus. dubitatur. VIII. Et videtur quod non. est spiritus fortitudinis et est causa non deficiendi in tribulationibus. quae est in divinis. quia voces sunt notae. ergo nomina imposita a nobis rebus ipsis. Unde sicut arbor sine radice. 9: ingredietur. derivetur a paternitate. Per quod? dico quod non solum per fidem. quem obtinemus per fidem quae est fortissima: quia fides est substantia rerum sperandarum. nam in futuro gaudebimus et de cognitione Dei et de cognitione assumptae humanitatis. et sic nomen prius est in creaturis. amodo et usque in sempiternum. id est facit in nobis subsistere res sperandas. etc. 29: qui dat lasso virtutem. inquam. scilicet in contemplatione humanitatis. puta ad bene operandum. etc. qui roborat. faciliter ab hoste superatur. ostendit orationis intentum. I Petr. Primo modo.. 7: confirmet illud et corroboret in iudicio et iustitia. quia nisi in interioribus fortificetur homo. etc. I Cor. ut dicitur Hebr.. manifestum est quod unus Angelus est pater alterius. 2: non enim iudicavi me scire aliquid inter vos. charissimi. scilicet in contemplatione divinitatis. pater est eius cui dat. volendum. Cap. quasi dicat: paternitas quae est in ipsis creaturis. pater eius dici potest. quam in Deo. Unde hoc nomen paternitas. I Cor. Is. quando exercet quis opera vitae in actu. sicut Magister est pater discipuli. Et ideo subdit in charitate radicati et fundati. secundo cognitionem mysteriorum humanitatis. etc. scilicet corroborationem spiritus in fide et charitate. 3: haec est vita aeterna. secundo ostendit per quid posset impetrare suum propositum.. absque omni imperfectione. etc. quia per prius creatura innotescit nobis. sed stetis viriliter. intelligendum. ut magis sequamur intentionem apostoli. Vivere autem secundum actum est. etc. quidquid autem cognoscimus. amandum. 18: mecum sunt divitiae et gloria. etc. etc. scilicet in divinitate et humanitate Christi. quae faciunt virtute corroborari. et sic est prius in Deo. omnia credit. ibi per spiritum eius. qui est quaedam cognitio. Inde est quod fides nostra in his duobus consistit. omnia sustinet. 9: cui resistite fortes in fide. 7: omnia suffert.. Et primo facit hoc. quae. quia nomina sic imponimus secundum quod res nominatas cognoscimus. Ult. Cant. Is. Ps. IX. quia est substantia rerum sperandarum. sed etiam per charitatem quae est in sanctis. Quicumque ergo inducit aliquem ad aliquem actum vitae. quia vel est expressivum. XIII. Io. IV. Secundum hoc ergo primo praemittit eis cognitionem divinitatis. perficiat et purget. Et hoc quidem secundum divitias gloriae suae. et isti sint actus hierarchici. II. ut.. 31 . etc. X.

. Iob XL. id est incomprehensibilitas sapientiae eius. IX. 96: latum mandatum tuum nimis. commune est omnibus.. etc. Cap. Quae sit latitudo. etc. diligetur a patre meo. Quia vero mortuus fuit. ubi habebitis Deum praesentem et perfecte eum cognoscetis. Per longitudinem designatur aeterna eius duratio. inquam. XV. quasi dicat: corroboramini per fidem et charitatem. 20: eduxit me in latitudinem Dominus. scilicet cognitio mysteriorum humanitatis. VII. 21: qui diligit me. scilicet naturali et omnem intellectum creatum excedentem. Et ideo scire charitatem Christi. Domine. Possitis. Lata est enim charitas ad suam diffusionem. Xcii. Cxviii. Propter hoc dicit Gregorius: o inaestimabilis dilectio charitatis. ut dicitur ephes. patet Io. Quod autem Deus manifestetur amanti. quod vero manifestetur credenti. Ci. Et de hac cognitione non intelligitur quod dicitur ut possitis comprehendere. Ps. Ideo subdit cum omnibus sanctis. 7: forsitan vestigia Dei comprehendes. Phil. Ult. 19: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi. quasi dicat: corroboramini in charitate radicati et fundati. XVII. huius autem incomprehensibilitatis causam assignat. Longitudo autem eius attenditur quantum ad sui perseverantiam. 7: et pax Dei. etc. 4: excelsus super omnes gentes Dominus. et unde cognosces? longior terra mensura eius. sed ut diligatur propter se tantum. quia sic posset eum perfecte cognoscere quantum cognoscibilis est. quis inveniet eam? sic ergo patet quod finis fidei et charitatis nostrae est ut perveniamus ad perfectam fidei cognitionem. Unde per latitudinem designatur dimensio seu extensio virtutis. 2: Christus dilexit nos. et de hac loquitur apostolus. Ps. I. 24. 9: gloria haec est omnibus sanctis eius. quae quidem charitas excedit omnem intellectum creatum et omnium scientiam. Cant. VII. Eccle. Ps. et tunc dicit remotionem distantiae et insinuat propinquitatem. ideo subdit scire etiam supereminentem scientiae.. 10: effudit illam. Iob XI. cum omnibus sanctis. Primo autem modo a nullo intellectu creato Deus comprehendi potest. super omnia opera sua. Et haec comprehensio est communis omnibus sanctis eius. pervenietis ad vitam aeternam. Et hoc modo exponit Dionysius. Per sublimitatem vel celsitudinem vero. 32 . Notandum quod verba ista videntur ortum habere ex verbis iob XI. scilicet charitatis. quae sit latitudo. 5: in sublime erigere. etc. Supra II. scilicet sapientiae divinae. Ut servum redimeres. in quo. cum sit incomprehensibilis cogitatu. XIV. charitatem Christi.: aquae multae non potuerunt extinguere charitatem. etc. Sublimitas autem eius attenditur quantum ad intentionem caelestium. quae se extendit usque ad inimicos. et quid facies? profundior inferno est. et manifestabo ei meipsum. cum dicit ut possitis comprehendere. scilicet sapientiam. Et ideo dicit supereminentem scientiae. Cxlix. Quandoque autem ponitur pro apprehendere.. ut referatur ad perfectionem charitatis nostrae. decet sanctitudo in longitudinem dierum. ex charitate processit Io. quia si sic estis. XIII. quia spiritus est Deus. 4: propter nimiam charitatem suam qua dilexit nos.. quia hoc donum. quia huiusmodi charitas esset infirma. 24: sic currite ut comprehendatis. 12: sequor autem si quomodo comprehendam. prout dicitur Is. suae perfectissimae naturae celsitudinem. etc. 9.. dicens: excelsior caelo est. Ubi sciendum est quod quidquid est in mysterio redemptionis humanae et incarnationis Christi. IV. totum est opus charitatis. quia adhuc alia cognitio est necessaria. Ex quo videtur quod iob ostendat eum esse comprehensibilem. filium tradidisti.. etc. II Cor. quia numquam deficit. infra V.. qua cognoscamus infinitam suae virtutis extensionem. vestigia Dei comprehendes? quasi dicat: incomprehensibilis est. 25: alta profunditas. ut scilicet Deus non diligatur propter temporalia. perfectio et nobilitas naturae eius. in aeternum permanes. suae sapientiae profunditatem et incomprehensibilitatem.. quam Deus pater fecit per Christum. quasi dicat: habeatis tantam fidem et charitatem. Phil. non intelligetis. Consequenter. et tunc oportet quod comprehendens contineat in se totaliter comprehensum. Talibus autem dicitur illud I Cor. ut possitis tandem comprehendere quod comprehensibile est. sed hic incipit et perficitur in gloria. et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo. III. attribuens ei quadruplicem differentiam dimensionum. Ps. 13: tu autem. I Cor. 8: charitas numquam excidit. eo modo sicut est attingendum. etc. 5: domum tuam. 7: forsan. est scire omnia mysteria incarnationis Christi et redemptionis nostrae. IV. comprehendere quae sit latitudo. Alio modo potest legi. inquit. id est Deum habere praesentem et praesentialiter cognoscere. V. Ps. et usque ad perfectum omnipotentem reperies? quasi dicat: non. Et est una de tribus dotibus. patet. Nam quod incarnatum est.Cognitionem autem divinitatis manifestat eis sub his verbis ut possitis. aeternam et infinitam eius durationem. Et profundum. quae ex immensa charitate Dei processerunt. ut dicitur Io. His enim verbis alludens apostolus dicit ut possitis comprehendere. et ego diligam eum. quae exsuperat omnem sensum. Ubi sciendum est quod comprehendere quandoque ponitur pro includere. Oportet enim ut secundum fidem et charitatem corroboremini. id est. secundum aliam litteram: nisi credideritis. et sapientiae divinae super omnia. quae in infinitum excedit creaturam. sed secundo modo. III. 13: maiorem hac dilectionem nemo habet. Cxii. Ps. Eccli. et hoc ut possitis comprehendere. et latior mari. cum nullus possit esse sanctus sine charitate. et esto gloriosus. Non est tamen aliquo modo intelligendum has dimensiones corporaliter esse in Deo. Domine. non solum cognoscere. ex charitate processit. Sunt tamen in Deo metaphorice. scilicet charitatis. etc. ut possitis comprehendere.

aut intelligere per intellectum. XVII. quia spes nostra debet elevari ad aeterna et divina. I. sublimem et profundam. Ibi est latitudo. etc. qui potens est omnia facere. inquam. secundum est filii incarnatio. scilicet in ligno transverso. id est ut habeatis perfectam participationem omnium donorum Dei. Vel hoc dicitur propter quosdam qui habent zelum Dei. in Christo. ut possitis comprehendere. etc. Circa quod tria facit. sed non secundum scientiam. nec tamen videtur. dico. in ecclesia. Ex. vel intelligere. Primum est ecclesiae institutio. Ps. scilicet alii charitati.. V. sit. Consequenter cum dicit ut impleamini. Ipsi. omnes qui concupiscitis me. vel pro Christo. quasi dicat: apparet si attendamus ea quae operatus est in nobis. et adhuc scire charitatem Christi supereminentem scientiae. scilicet hominibus. etc. quae sustinet et salvat hominem. Et ibi dictum est. cui innititur totum corpus. venit ex profundo divinae praedestinationis. etc. et postea beatitudinis. Talium enim charitati supereminet charitas. Amen. qua postulata concedit.Profundum vero attenditur quantum ad originem ipsius charitatis. 26: transite ad me. Dicit ergo ipsi. XXIV. soli Deo honor et gloria in saecula saeculorum... quem nobis dedit. etc. ut scilicet propter seipsum Deus diligatur.. 2: profundum abyssi quis dimensus est. quae tamen secundum virtutem operatur in nobis. latam. Et hoc superabundanter facere in nobis omnia quam sciamus petere per affectum. quia profundum amoris divini sustinet nos. aut intelligimus. scilicet apostolis. scilicet Deo patri. et alius non. nec intellectus humanus potuissent considerare. hic salvus erit. vel scire etiam charitatem scientiae Christi. id est saeculi omnia continentis. quam instituit: quo ad primum. quia primo ponit potestatem Dei.. quae sit sublimitas. Ibi est sublimitas in ligno superiori. scilicet Deo Christo et Deo patri. quae habetur cum scientia Christi. in cuius potestate fuit eligere genus mortis quod vellet. quia ratio praedestinationis ut dictum est excedit intellectum nostrum. supple. 33 . Respondeo. supereminentem.. etc. charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum. II Petr. 17: regi autem saeculorum immortali. ibi ipsi gloria. ut scilicet numquam deficiat. Hoc ergo quod unus habet charitatem longam. Charitatem. quia charitas debet esse perseverativa. Potestatem autem Dei describit infinitam. noverim me. Cap. id est per Christum. I Cor. cum habetur praedicta scientia Christi. ut supra eodem cap. quia opera nostra debent per charitatem dilatari usque ad inimicos. 3: caput viri Christus est. Ibi etiam est profundum in ligno quod latet sub terra et sustinet crucem. id est perfecte consequi cum omnibus sanctis. ut gloriosus appareat.. tertio materiam gratiarum actionis. Propter quod petebat Augustinus: noverim te.. non est ex nobis. cui caput inhaeret. scilicet humanae. gloria. XV. virtutem autem magnitudinis quis annuntiabit? vel operatus est in nobis. ut scilicet hic habeatis plenitudinem virtutum. 3: omnipotens nomen eius. dicens ei autem. quae sit latitudo. quia sic malus theologus esset supereminentioris charitatis quam sancta vetula. Eccli. Consequenter sequitur illa pars ei autem qui potens. Ult. etc. quae est sine scientia. ibi secundum virtutem quae operatur in nobis. I Tim. scilicet praedestinationis. I. et hoc in incarnatione filii sui. quae sit longitudo. I. In qua apostolus agit Deo gratias de suae petitionis exauditione. in qua praedictae quatuor dimensiones sunt. Materia autem gratiarum actionis dicitur esse duplex beneficium quod nobis contulit Deus. XVIII. XI. sit gloria. id est pro his quae fecit in ecclesia. cui affixae sunt manus. Ergo. et illuminare omnes quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo. dicens ut impleamini in omnem plenitudinem Dei. Exemplum autem huiusmodi abundantiae in nobis exhibitae ostendit. ut dicitur Rom. et tamen non videtur. vel petere a Deo quod fieret homo et homo efficeretur Deus et consors naturae divinae. dicens secundum virtutem quam operatur in nobis. non solum in praesenti sed in omnes generationes saeculi saeculorum. invisibili. Eccli. et hoc est quod dicit quam petimus. tanto et magis diligitur. quia. elegit mortem crucis. quibus dedit gratiam evangelizandi investigabiles divitias Christi. ponit cognitionis divinae efficaciam. Rom. 22: qui autem perseveraverit usque in finem. quae quidem efficit charitas.: ei autem qui potens est vos confirmare iuxta evangelium. Sed numquid est verum quod charitas quae est cum scientia superemineat charitati quae est sine scientia? et videtur quod non.. etc. secundo potestatis exemplum. etc. 20: eduxit me in latitudinem Dominus. ut extendatur charitas vestra usque ad inimicos. Nam nec affectus. Ibi est longitudo in ligno erecto. 4: ut per hoc efficiamini divinae consortes naturae. quia. X. Sciendum est autem hic quod Christus. quia nullus potest scire quantum Christus dilexit nos. quia ex charitate mortem subiit. Sic ergo debemus comprehendere virtutem charitatis nostrae et Christi. 2: quis sufficiet enarrare opera illius? quis enim investigabit magnalia illius. Dico quod hoc intelligitur de scientia afficiente: nam ex VI cognitionis inducitur ad magis diligendum. 5. Matth. sed a spiritu sancto. et quid sit profundum. Unde de his dicitur Eccli. Nam hoc quod Deum diligimus. quanto Deus magis cognoscitur.

Unde dicit itaque. II.. aut homicida. quia primo monet eos ut in ipsa unitate perseverent. 34: mansuetis dabit gratiam. Iracundi enim sunt propinqui ad iniuriam inferendam verbis vel factis. humilia te in omnibus. 4: in humilitate tua patientiam habet.. secundo ex commemoratione suorum vinculorum. 3: in humilitate superiores invicem arbitrantes. ut supra dictum est cap. Phil. ut dictum est supra cap. Circa quod duo facit. causatur dissensio in societate et tollitur pax. XIII. Ad hoc excludendum dicit et in mansuetudine. vel attentatas. etc. Et quare? quia vocavit vos de tenebris in admirabile lumen suum. Inducit autem ex tribus ad servandam ecclesiasticam unitatem. quod non ut fur. qui patiens est. et pacem conservat. I.|+4 Capitulus 4 |#1 Lectio 1 Supra commemoravit apostolus divina beneficia. I. per quae unitas ecclesiae constituitur et conservatur. in mansuetudine opera tua perfice. et non abscondetur in malis inimicus. ut voluntatem Dei facientes. Tertio quia. etc. 19: fili. Iac. III. 4: patientia autem opus perfectum habet.. propter tria. Dum enim unus superbiens vult alii praeesse et alius similiter superbus non vult subesse. Primum autem vitium quod excludit est superbia. Tertium est impatientia. et ligabunt te in eis. II Cor. id est attendentes dignitatem ad quam vocati estis. 8 s. dicens ego vinctus in Domino. Item propter charitatem. II. etc. 11: mansueti autem haereditabunt terram. etc. dum Deus pro eis amicos et electos suos exposuit tribulationibus pro ipsorum salute. I. Si enim quis vocatus esset ad nobile regnum. III. sed ut christianus et propter Dominum nostrum Iesum Christum vinculatus erat. abstinens a molestiis inferendis. Col. quas et nos patimur.. id est.: non agnoscetur in bonis amicus. Primo praemittit quaedam inductiva ad servandam ecclesiasticam unitatem. I. Hebr. mitigat suscitatas. una fides. tertio ex consideratione divinorum. ibi unus Dominus. etc. sive exhortamur pro vestra exhortatione et salute. propter charitatem magis obsecro. Ideo dicit digne. XXXVI. docens quomodo digne poterunt ambulare. secundo instruit eos quomodo in ea permaneant. 18: vir iracundus provocat rixas. Charitatis autem affectum insinuat per obsecrationem. Primo ex charitatis affectu. hic monet eos apostolus ad permanendum in ecclesiae unitate. 8: fiduciam multam habens in Christo imperandi tibi quod ad rem pertinet. quae operatur tolerantiam earumdem passionum. 6: sive autem tribulamur pro vestra exhortatione et salute. Prov. I Petr. amicus agnitus est. Sic monet ephesios apostolus. scilicet interiori et exteriori. Deo per omnia placentes. III. XV. Secundum est ira. ibi solliciti servare. cum tamen imperare possem. quae mitigat rixas. Prov. et super gloriam hominum diligeris. et ideo inducit eos ad memoriam.. 19. quam timor. Et ideo addit in Domino. 20: quanto magnus es. IV. ambuletis secundum quod ei convenit. Primo quia amicus magis compatitur amico afflicto. Prov. Consequenter cum dicit cum omni humilitate.. humilibus autem dat gratiam. Eccli.. etc. Item prima in duas. inimici illius in tristitia. Phil.. quasi dicat: vocati estis ut sitis cives sanctorum et domestici Dei. 6: Deus superbis resistit. Unde Prov. ex quo tot beneficia a Domino recepistis. ibi cum omni humilitate. Phil. 9. Ponit ergo quatuor virtutes. Ex consideratione vero divinorum beneficiorum inducit eos. Prima iterum in tres. indignum esset quod faceret opera rusticana. III. non est ergo dignum ut faciatis opera terrena. 36: patientia vobis necessaria est. In bonis viri. sed propter humilitatem non impero. tertio ostendit monitionis finem. ibi hoc ergo dico et testificor in Domino. Eccli. 10: inter superbos semper iurgia sunt. II. quae magis movet ad opus. Eccli. secundo proponit ipsius ecclesiasticae unitatis formam.. Ad quod excludendum dicit cum omni humilitate. XVIII. magis autem obsecro. 23 dicitur: cum obsecrationibus loquitur pauper. propter Dominum. II. ponit modum suae monitionis. iuxta illud Ezech. scilicet adversorum. etc. quasi volens eos obligare. 10: ambuletis digne. et excludit quatuor vitia eis opposita. I. Ps. Secundo quia apostolus ipse vincula patiebatur pro ipsorum utilitate. Ex commemoratione vero suorum vinculorum inducit eos. huiusmodi erant eis ad magnam gloriam. 27: digne evangelio Christi conversamini. 25: ecce data sunt super te vincula. Eccli. etc. Ideo subdit cum patientia. Vel ideo dicit hoc. obsecro vos. ex quo turbationes oriuntur. et in malitia illius.. 34 . dicens ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis. Iac. X. secundo ponit monitionem. III in illa parte: quae est gloria vestra. quia erat ad gloriam apostoli. nec ut de mundanis curetis. XII. ut vel sic eum consoletur. etc. et nititur in pluribus facere voluntatem suam. quia primo monet eos ad servandam ecclesiasticam unitatem. sive consolamur pro vestra consolatione. Ex quibus inducit eos ad servandam sic unitatem. etc. Quandoque enim aliquis humilis est et mansuetus in se. non tamen patienter sustinet molestias sibi illatas.

apostolus autem loquitur hic de unitate ecclesiae ad modum unitatis quae est in homine. Per quam legem? factorum? non. I. |#2 Lectio 2 Posita eorum exhortatione pro servanda ecclesiastica unitate. cum non sit unum sicut simplex. ubi est beatitudo vestra. XIX. alia corporis et animae tertium constituentium. 35 . XI. Non autem debent huiusmodi defectus supportari ex negligentia vel ex consensu et familiaritate. etc. et quantum ad hoc dicit unus Dominus. quem vos crucifixistis. quae est. quod quando aliqui sunt vocati simul ad aliquid pariter habendum et mutuo percipiendum. Gal. VI. ita spiritualiter dicit: quia vos estis vocati ad unum. In qualibet autem civitate. ad hoc ut sit una. quia et Dominum eum et Christum Deus fecit hunc Iesum. sicut membra unum corpus constituentia. etc. Rom. pro quorum diversis voluntatibus oporteat vos discordare.. quatuor debent esse communia. 26: videte vocationem vestram. sed misericorditer expectari. III. 9: beati qui ad coenam nuptiarum agni vocati sunt.. vincula illius alligatura salutis. Eodem modo nec coniunctio animorum per charitatem stare potest. quae est una. 1: debemus nos firmiores imbecillitates infirmorum sustinere. secundo ostendit id quod est distinctum in ipsa. Hebr. et ab uno doloso augetur sanguis.. Propter quod dicit in vinculo pacis.. I Cor. 2: alter alterius onera portate.. Alia est unitas spiritus. nisi ligetur. etc. eadem insignia. ut scilicet omnes fideles sint ordinati ad invicem. I Cor. est aliquod unum et distinctum.. 1: fratres. unus spiritus est. VI. Cxlvii. 1: ecce quam bonum et quam iucundum. ut sitis unum corpus. quantum ad primam unitatem. quae est effectus vocationis. Primo. 17. Circa quod tria facit.. sed sicut compositum ex diversis partibus. quia charitas omnia sustinet. 34: a scintilla una augetur ignis. Cxxxii. quia habet ducem unum. quasi dicat: ligemini vinculo pacis. Quae quidem pax servatur per iustitiam. ibi sicut vocati estis. Et ideo apostolus duo facit.. non debet statim corrigi. Nunc autem. id est in unam spem speratam.Quartum inordinatus zelus. Rom. Eccli. Et quare? quia certe. non plures. XIII. nisi adsit locus et tempus. I Cor. 11: ut sint unum. Sed posset aliquis dicere: quis vocabit nos. Gal. Primo ponit ipsam unitatem.. Cum enim inordinate zelantes. XII. videte ne ab invicem consumamini. 14: qui posuit fines tuos pacem. ideo debetis simul cum unitate spiritus ambulare in una spe vocationis vestrae. 36: certissime ergo sciat omnis domus Israel. et nomen eius unum. Dicitur enim Hebr. quando scilicet unusquisque habet quod suum est. speciei et ordinis. nec tempus. 6: Christus est tamquam filius in domo sua. V. Charitas enim est coniunctio animorum. XV. 26: ne acedieris vinculis eius. et ad quid? respondetur I Petr. quae est finis. Is.. Modus autem servandae unitatis est in vinculo pacis. V. qui quidem est ut servetur unitas inter fideles. Dicit ergo: dico quod debetis habere unum corpus et unum spiritum. Lex enim ecclesiae est lex fidei. huiusmodi autem verum ligamen est pax. II. 9: in illa die erit Dominus unus. Et ideo dicit supportantes invicem in charitate. nec locum servantes. Est autem duplex unitas. ut videlicet unum habeatis spiritualem consensum per unitatem fidei et charitatis. ibi in vinculo pacis. I Cor. sicut videmus. sed per legem fidei. etc. quae est bona ad faciendum bonum. Ubi sciendum est. quia estis in unitate ecclesiae. scilicet mutuo sustinentes defectus aliorum. solent simul etiam manere et simul ire. concitatur turbatio in societate. et potest dici unitas carnis. scilicet finale praemium. subdit rationem huius unitatis. Deinde cum dicit sicut vocati estis. Secundo quia lex eius est una. Quia quando deficit aliquis. Zach. III. ideo subiungit unum corpus. Vel: unum corpus quoad proximum. una scilicet membrorum ad invicem simul ordinatorum.. Quia. ut dicitur ibidem. VIII. 17: opus iustitiae pax. Consequenter cum dicit solliciti servare. quantum ad secundum. XXXII. et idem finis: haec autem quatuor dicit apostolus esse in ecclesia. etc. 7. XVII. tertio ponit rationem servandae unitatis. ostendit monitionis finem. VI. 15: si mordetis invicem et comeditis. scilicet unus gubernator. etc. secundum Augustinum. Io. Ps. 6: unus Dominus noster Iesus Christus. facti vocationis caelestis participes. Una ad malefaciendum. etc. in hac parte apostolus formam dictae unitatis ipsis ephesiis insinuat. una lex. 10: Deus autem omnis gratiae. etc. etc. 5: multi unum corpus sumus in Christo. Eccli. Dicit ergo primo: dico quod digne ambuletis. XIV. et unus spiritus quoad Deum. etc. Primo ostendit id quod est commune ecclesiae. ibi unicuique autem nostrum data est gratia. et hoc faciatis solliciti servare unitatem spiritus. etc. quod cum ecclesia Dei sit sicut civitas. III. Rom. Apoc. omnia quae vident iudicant. quia in homine est duplex unitas. quae est mala. Ps. scilicet Christum. vel carnali amicitia. et hoc ex charitate. Act. tranquillitas modi. quia qui adhaeret Deo. sicut et nos unum sumus. sed ex charitate. Nulla autem rerum materialium coniunctio stare potest. qui vocavit nos in aeternam gloriam suam. secundo describit modum unitatis. 27: ubi est ergo nunc gloriatio tua? exclusa est. nisi ligetur aliquo vinculo. Et unus spiritus.

nec ex merito.. 4: audi.. Unde I Cor.. 18. XI. etc. Quia sicut in potestate Christi est dare vel non dare. eucharistia. Dominus Deus tuus unus est. XXXIII. uniformem virtutem habent. VI. secundo inducit ad hoc auctoritatem. 16: tu. Tertium vero spiritui sancto. 6: habentes donationes secundum gratiam quae data est nobis differentes. et extrema unctio. 36 . Hebr. etc. quia unum et idem est quod creditur a cunctis fidelibus. 3. qui est sapientia attingens a fine usque ad finem fortiter. Poenitentia autem. Baptizantes eos in nomine patris. Ps. Filius enim ducit nos ad patrem. oportet autem illum regnare.. Tertio quia iterari non potest. 24: cum tradiderit regnum Deo et patri.Sed fides quandoque sumitur pro ipsa re credita. III. Ipse enim solus recepit spiritum non ad mensuram. ibi qui est super omnes. etc. quippe quia omnia per ipsum facta sunt. XII. XV.. XXV. Matth... cum dicit per omnia. VIII. Lc. vel quia causa eius non iteratur. et filii. sed tamen diversas gratias diversis particulariter collatas habemus. et prolapsi sunt. Io. scilicet Christus. dicens unus Deus. non numero. etc. sed ex donatione Christi. cum evacuaverit omnem principatum. Io.. Io. 15: unicuique secundum propriam virtutem. Haec differentia non est ex fato. id est sentiatis. scilicet trinitatis. I. ita dare tantum vel minus. Rom. 4: super omnes gentes Dominus. et eam singulis mensuravit. Israel. VIII. 22: omnia mihi quippe tradita sunt. 24: caelum et terram ego impleo. VI. non autem baptismus. quia a quocumque conferantur. I. 10: idipsum dicatis.. Ex largitate gratiae. Ier. ubi primo. Tertio eadem sunt insignia ecclesiae. Quarto in ecclesia est idem finis. quo creditur in corde. unde dicit unus Deus. Deut. et virtutem. ut dicitur I Petr. etc. sed secundum mensuram donationis Christi. gustaverunt autem donum caeleste. iterari possunt. Et ideo dicit unum baptisma. 33: super quem videris spiritum descendentem. Sequitur propter quod dicit. Ex altitudine divinitatis. scilicet per peccatum. unus est. III. Aliud pertinet ad eius benevolentiam ad nos et ad pietatem. X. quia qui baptizat interius. ut sit sensus una est fides. II. etc. Ex amplitudine eius potestatis. etc. tertio ponit auctoritatis expositionem. id est secundum quod Christus est dator. |#3 Lectio 3 Supra ostendit apostolus ecclesiasticam unitatem quantum ad id quod in ecclesia est commune. Non iteratur autem vel propter characterem. Cxii. id est unus habitus fidei quo creditur. nec a casu.. et mensura disposuisti. caeteri autem sancti ad mensuram recipiunt. ibi quod autem ascendit. Is.. Nunc autem Christus semel pro peccatis mortuus est. XII.. 10: numquid non pater unus omnium nostrum? numquid non Deus creavit nos? dignitatem autem eius commendat ex tribus. Sed certe ista gratia non est data omnibus uniformiter seu aequaliter. XIV. renovari rursus ad poenitentiam. cum dicit et in omnibus nobis. Ps. id est. qui est Deus. 4: impossibile est eos qui semel sunt illuminati. qui est fontale principium divinitatis et omnes creaturas excellit. Dicit ergo: habemus in ecclesia unum Deum. 16: de plenitudine eius omnes accepimus gratiam pro gratia. etc. Ier. unam fidem. 34. Rom. Mal. Domine. Et de utroque hoc potest dici. Sed primum appropriatur patri. hic idem ostendit quantum ad hoc quod singulis fidelibus membris ecclesiae est proprium et speciale. I. et spiritus sancti.. Secundo dicitur unum. et manentem super eum. etc. 8: unusquisque propriam mercedem accipiet. id est. etc. secundo eius dignitatem. etc. id est secundum quod Christus nobis commensuravit. unde universalis seu catholica dicitur. Alio modo una est fides. Dicitur autem unum triplici ratione. una. gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum virtutesque saeculi venturi.. I. etc. 21: omnia in numero. unde dicit et pater omnium. 7. I. Io. 4: consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem. Secundum filio. etc. et hoc modo idem volentium dicitur una voluntas. Circa quod tria facit: primo proponit distinctionem. etc. idem iubemini credere et eodem modo operari. inter quae primum baptisma. quod est ianua omnium aliorum. Sap. secundum illud: haec est fides catholica. etc. Lxiii. sed specie. pater noster. et potestatem. cum dicit qui est super omnes. ibi propter quod dicit. VI. Domine. 9: tu autem in nobis es. et redemptor noster. et pondere. I Cor. omnes. Primo quia baptismata non differunt secundum baptizantes. qui replet orbem terrarum. Sap. Rom. quia idem debet esse in corde omnium. inquam. Sed modo quo dicitur Sap. quasi dicat: nullus nostrum est qui non sit particeps divinae gratiae et communionis.. etc. I Cor. scilicet per gratiam. 1. 3: unicuique sicut Deus divisit mensuram fidei. et participes facti sunt spiritus sancti. quia unicuique nostrum data est gratia. 8: omnia subiecisti sub pedibus.. De primo. scilicet sacramenta Christi. Quandoque vero sumitur pro habitu fidei. III. hic est qui baptizat in spiritu sancto. ponit apostolus eius unitatem. scilicet per baptismum. quia datur in nomine unius. ista debent credi. Et quantum ad hoc subiungit. matrimonium. Circa primum duo dicit: primum pertinet ad naturam divinam.

Et ideo ad hanc dubitationem excludendam subdit apostolus quod autem ascendit quid est. 19. quae dicuntur inferiores. etc. qui est in caelo. ipse est qui ascendit. secundum illud Phil.. exponit propositam auctoritatem. Cap. etc. a peccato liberans. et dominationem. |#4 Lectio 4 Hic exponit apostolus quod supra dixerat de donatione donorum. Circa primum considerandum. id est omne genus hominum spiritualibus donis repleret. in quo non erat aqua. cum dicit super omnes caelos. V. 7: vidi afflictionem populi mei qui est in Aegypto. Apoc. tertio ponit donorum spiritualium collationem. Primo ostendit quomodo descendit. filius Dei assumendo humanam naturam. Deinde cum dicit qui descendit. qui voluntarie descendunt. 26: a generationibus meis adimplemini. 40: quod uni ex minimis meis fecistis. Mich. 4: per quem et pretiosa nobis promissa donavit. in quibus nos habitamus. Ult. Ex. 10: ex hoc iam homines eris capiens. etc.. et accepit in terra secundum modum loquendi quo dicitur matth. Quomodo autem descendit. inquam. etc. In has autem partes terrae dicitur descendisse filius Dei. ibi qui ascendit. Ac si diceret: ideo postea dixi quod ascendit. Dedit in caelo sicut Deus. 13: ascendit ante eos pandens iter. Nec est contrarium quod in littera praecedenti dicitur accepit dona in hominibus.. ubi tria facit. sed assumptione inferioris et terrenae naturae. IX. et virtutem. etc.. eo quod sunt infra caelum et aerem. 5: replebimur in bonis domus tuae. et suae servituti subiecit. Ubi notatur quod humiles. XXV. Primo commemorat Christi ascensionem. II Petr. quia ipse primo descenderat. et primo quantum ad ascensionem. scilicet gratiae et gloriae. et sancti in charitate decedentes. et sic quodammodo eos in captivitatem duxit. Lc. 34: qui ascendit super omnes caelos ad orientem. eos scilicet quos diabolus captivaverat. Nec solum intelligendum est quod ascenderit super omnes caelos corporales. Humanum enim genus captivatum erat. nisi quia et descendit primum. etc. in captivitate diaboli detinebantur quasi captivi in Limbo. subdit.. Sed certe hoc non verificatur solum quantum ad iam mortuos. et refertur ad hoc quod dixit secundum mensuram donationis Christi.. Unde subditur dedit dona hominibus. non ad perniciem sed ad salutem. mihi fecistis. ac salvum poterit esse? quia haec dicit Dominus: equidem et captivitas a forti tolletur. XXIV. etc. X.: numquid tolletur a forti praeda. Et sic videtur hoc eis convenire quod dixerat: captivam duxit captivitatem.. ibi qui descendit. 12: gratiam et gloriam dabit Dominus. sed etiam quantum ad viventes. etc. quos. 11. I. sicut dictum est. ibi et ipse dedit. Zach. Lc. sed etiam eos spiritualibus bonis dotavit. cum dicit qui descendit. etc. ascendit autem filius hominis secundum humanam naturam ad vitae immortalis sublimitatem. dicens quia in inferiores partes terrae. Circa quod duo facit. III. 1: vidi alium Angelum fortem descendentem de caelo. et secum duxit in caelum.. servos fecit iustitiae. non motu locali. qui meruerant gloriam. inconveniens videbatur quod sibi conveniret descendere. Circa primum duo facit. Eccli. Non solum autem homines a diaboli captivitate eripuit.. Ps. et omne nomen quod nominatur. secundo humani generis liberationem. II. Iob XXXIX. 18: in altum alas erigit. Lc.. etc.Hic ponit quamdam auctoritatem assumptam de Ps. Descendit enim. Ascendens. scilicet propheta David in Ps. Ostendit ergo primum. Et sic est idem filius Dei qui descendit et filius hominis qui ascendit. 37 . quod cum Christus vere sit Deus. Secundo ostendit terminum ascensionis. scilicet significandum. quia qui se humiliat.. 13: ductus est captivus populus meus. Vel adimpleret.. ut inde sanctos liberaret. Lxxxiii. Io. Lxvii.. etc. Hanc ergo captivitatem Christus liberavit. Uno modo ut per inferiores partes terrae intelligantur istae partes terrae. XIV. qui etiam infra nos est. secundo quomodo ascendit. 7: exinanivit semetipsum. nisi qui descendit de caelo filius hominis. sicut in membris suis. II. ut dicitur Rom. Deinde cum dicit quod autem ascendit. quia certe ipse dedit ut Deus et accepit ut homo in fidelibus. manifestat eius ascensionem quantum ad tria. Primo quantum ad personam ascendentis.: oportet impleri omnia quae scripta sunt in lege et prophetis et Psalmis de me. dicit. secundo quantum ad materiam donationis. Quod potest intelligi dupliciter.. etc. et quod ablatum fuerit a robusto. sed etiam super omnem spiritualem creaturam. Lxvii. 24 s. etc. spiritualiter Deo sublimante ascendunt. cum dicit ut adimpleret omnia. Ps. Ps. 11: tu quoque in sanguine testamenti tui eduxisti vinctos tuos de lacu. ut ascenderet: aliter enim ascendere non potuisset. Partes consequuntur se. id est ut ad effectum perduceret. etc. 18. 13: nemo ascendit in caelum. Lxvii.. Tertio ponit ascensionis fructum. Is. quia nihil est Deo sublimius. et potestatem. In quo designatur unitas personae Dei et hominis. et sequitur: et descendi liberare eum. exaltabitur. 19: ascendens Christus in altum. omnia quae de ipso erant scripta. aut quod captum fuerit a robusto salvabitur. etc. 20: constituens illum ad dexteram suam in caelestibus super omnem principatum. VI. salvabitur. III. Supra I. Lxiv. dicens sic: propter quod. V. sed non solus. XLIX. quia captivam duxit captivitatem. Illuc enim descendit Dominus secundum animam. qui captivi tenebantur sub peccato. Is. Alio modo potest intelligi de inferno.

Io. I Cor. ibi ad consummationem sanctorum. duo declarantur.. quidam quantum ad revelationem divinorum mysteriorum. XXV: ecce ego mitto ad vos prophetas et sapientes. Prima iterum in duas. Tit. 1: ad perfectionem feramur. et potest intelligi dupliciter. Alio modo quantum ad perfectionem iam credentium.. 13: omnes enim prophetae. ad ostendendum quod proprium officium pastorum ecclesiae est docere ea quae pertinent ad fidem et bonos mores. 1: sic nos existimet homo ut ministros Christi. Habuerunt etiam copiam eloquentiae ad annuntiandum evangelium. Apoc. sed magis ad diaconos. omnia ad aedificationem fiant. XIV. et consolationem. cum dicit ad consummationem.. Uno modo de fructu simpliciter ultimo.. curam scilicet dominici gregis habentes. quia primo assignat fructum. etc. 3: ad aedificationem. Deinde cum dicit donec occurramus. vel etiam conscribendi. Sed apostoli prophetantes fuerunt post adventum Christi gaudia vitae futurae. XIV. ut eos ad statum perfectionis perducant. Effectus autem proximus praedictorum donorum seu officiorum.: euntes in mundum universum. 15: dabo vobis os et sapientiam. 15: quam speciosi pedes evangelizantium pacem.Primo ostendit quod Dominus singulis fidelibus dedit donorum diversitatem. nota feci vobis. Deinde cum dicit ad consummationem sanctorum. 13: elegit ex ipsis quos et apostolos nominavit. quia ipsi privilegiati fuerunt in omnibus donis Christi. X. quibus ad hoc sunt collata dona spiritualia. quarto virtutes. Consummationem enim. VI. VI. potest attendi quantum ad tria. Et quia per dona Christi diversi status et munera in ecclesia designantur. Quantum vero ad annuntiandum evangelium. id est perfectionem. Et sub eodem addit et doctores.. Ult. Io. Lc. 11: vobis datum est nosse mysterium regni Dei. quamvis non essent de principalibus apostolis. etc. Is. Et circa hoc duo facit.: aperuit eis sensum ut intelligerent. et contradicere omnes adversarii vestri. Mc. IV.. I Cor. cui non poterunt resistere. 9: amplectentem eum qui secundum doctrinam est.. et exhortationem. Cap.. XLI. XXI. inter dona Christi. tertio doctores. 27: dabo ierusalem evangelistam.. Dicitur de episcopis Ier. fidelem sermonem. Rom. per quod scilicet procuratur honor Dei. Quantum vero ad curam ecclesiae subdit alios autem pastores. secundo ostendit qualiter fideles ad hunc fructum possent advenire. Mc. Ult. etc. Matth. XXIV. 3: beatus qui legit et qui audit verba prophetiae huius. IV. Cap. etc. etc. de quibus dicitur I Petr. Primo quidem congregatio resurgentium et corporalis et spiritualis. Habuerunt enim plenitudinem gratiae et sapientiae. 15: dabo vobis pastores iuxta cor meum. Etenim specialiter debent intendere praelati ad subditos suos. Item fuerunt exponentes antiquorum prophetarum prophetias. I Cor. I.. sanctorum.: pasce oves meas. Is. X: de potestate nostra quam dedit nobis Deus in aedificationem. assignat fructum ultimum. nisi forte interpretetur. primo ponit apostolos. VI. Primo proponit effectum proximum. Hebr. XV. 2: non est aequum nos derelinquere verbum Dei. 1: aemulamini spiritualia. Ideo apostolus subiungit hic tres gradus ecclesiasticos secundum participationem singulorum praemissorum. secundo prophetas. Nam quantum ad revelationem divinorum mysteriorum. etc. quae est corpus eius. XII. secundum hoc. Et quantum ad hoc dicit in opus ministerii.. Ult. magis autem ut prophetetis. non in destructionem vestram. qui erit in resurrectione sanctorum. I Cor. Dispensare autem temporalia non pertinet ad episcopos. ut dicit Dionysius in ecclesiastica hierarchia. etc. Lxi. unde et ipsi perfectiores sunt. 10: prophetae qui de futura in vobis gloria prophetaverunt. id est eorum qui iam sunt sanctificati per fidem Christi.. 28: ubicumque fuerit corpus. Is. 6: ministri Dei. Et. ostendit fructum praedictorum donorum seu officiorum. praedicate. Corporalis quidem erit congregatio in hoc.. illuc congregabuntur et aquilae. Cap. qui praenuntiatores fuerunt incarnationis Christi. Act. etc. I. qui sunt apostolorum successores. et salus proximorum. 38 . etc. id est ut convertantur infideles. Tertio quantum ad conversionem infidelium. etc. ut ecclesia aedificationem accipiat. ut ministrarent Deo et proximis. et ministrare mensis. subdit quosdam autem prophetas. Apostoli primo loco ponuntur. Lc. dicetur vobis. etc. Habuerunt etiam praerogativam auctoritatis et potentiae quantum ad curam dominici gregis. qui scilicet habent officium praedicandi evangelium. secundo ostendit fructum ultimum. et lex usque ad ioannem prophetaverunt. etc. Unde dicit et ipse dedit quosdam quidem apostolos. etc. XI. quod omnes sancti congregabuntur ad Christum. Lc. 22-23: consummatio abbreviata inundabit iustitiam. subdit alios vero evangelistas. et quantum ad hoc dicit in aedificationem corporis Christi. Uno modo quantum ad ipsos qui sunt in officiis constituti. ibi donec occurramus omnes.. ibi ut iam non simus parvuli. considerandum est quod. ex quibus aedificatur ecclesia Christi. I Cor. X. et pascent vos scientia et doctrina. Matth. III. etc. Matth. 15: omnia quae audivi a patre meo. secundo ostendit illorum donorum fructum et utilitatem. 28: quosdam quidem posuit in ecclesia: primum apostolos.. I. et abbreviationem Dominus Deus exercituum faciet. Et sequitur ibidem: nam maior est qui prophetat quam qui linguis loquitur. et ibidem. etc.

exite obviam ei. cum dicit in mensuram aetatis plenitudinis Christi. quam secundum quod dividitur contra foeminam. 34: omnes enim cognoscent me. etc. quod patet ex tribus. neque nubentur. secundum illam similitudinem qua utitur apostolus Gal.Et quantum ad hoc dicit donec occurramus omnes. X. evacuavi quae erant parvuli. 6: qui enim haesitat. quod scilicet occurramus Domino in virum perfectum. etc. sed ad perfectionem naturae et gloriae Dei. Dicit ergo virum perfectum. propter quod apostolus dicit II Cor. qui Domino debet occurrere. et cecidit. Huiusmodi ergo aetatis plenitudini conformabitur aetas sanctorum resurgentium. Io. ergo oportet nos videre ut iam non simus parvuli. Circa quod duo facit. XIII. Dicuntur autem fluctuantes a fluctu. Alio modo potest intelligi de fructu ultimo praesentis vitae. Et quantum ad praemium. 29: testimonium nequitiae eius verum est. et quantum ad hoc dicit in unitatem fidei. Oportet ergo quod deserat pueritiam. 6: ecce sponsus venit. cum dicit in virum perfectum. etc. etc. quae tunc de caetero non erit. quasi dicat: usque ad hoc extenditur praedictum ministerium et consummatio sanctorum et aedificatio ecclesiae. quam dogmatizat aliquis ad perditionem animarum. Si ergo volumus exhibere nos ut viros perfectos. flaverunt venti. sicut doctrina Arrii nequissimi. etc. et fuit ruina eius magna ideo dicit et non circumferamur omni vento doctrinae. Matth. Et quia ventus est prava doctrina. in qua quidem sibi occurrent omnes fideles ad unam fidem et agnitionem veritatis. id est instabilem. donec in resurrectione occurramus Christo. ideo non est bona doctrina. qui est astutia. non ad denarios vel alia temporalia acquirenda. ad similitudinem corporis Christi veri. ibi veritatem facientes. Secundo declarat praedictum fructum quantum ad perfectionem resurgentium. et irruerunt in domum illam. 25: descendit pluvia. nihil differt a servo. Ubi considerandum est. una fides. Tertio patet hoc idem ex effectu. 21: reformabit corpus humilitatis nostrae. I. evacuabitur quod ex parte est. ex eius processu. Dicit ergo: bene dictum est. etc. quod hic est fructus ultimus istorum donorum. 23: ventus Aquilo dissipat pluvias.. Et hoc est quod dicit fluctuantes.. quod corpus Christi verum est exemplar corporis mystici: utrumque enim constat ex pluribus membris in unum collectis. 16: alias oves habeo. Et propter hoc vir magis sumitur secundum quod dividitur contra puerum. Iac. quae est in Christo Iesu. sed certe viri perfecti. qui a vento movetur et circumfertur. VII. sed sunt sicut Angeli. sed credit omni verbo. de qua merito dicitur Prov. Nunc autem necesse est nos stabiles esse et non fluctuare. oportet quod deseramus cogitationem fluctuantem. 12: praeparare in occursum Dei tui.. Ubi non est intelligendum. 12: tunc cognoscam sicut et cognitus sum. ad designandum omnimodam perfectionem illius status. quod scilicet foeminae mutentur in sexum virilem in resurrectione. Supra eodem: unus Dominus. I Cor. XXII.. scilicet triginta trium annorum. quod est secundum eamdem fidem. ut obtineat principatum. etc. XI. quod est in nequitia hominum. I Cor. XIII. talis doctrina perversa est quod patet. Phil. nec defectus senectutis. secundo modum veniendi docet. IV. ut de ipso possit exponi illud Eccli. Phil. 11: quando autem factus sum vir. 13: mali homines et seductores proficient in peius errantes. |#5 Lectio 5 Posita donorum spiritualium diversitate et fructu eorum. Primo duo impedimenta removet. etc. XIII. III. quia tales ad modum fluctus non sunt firmi in fide. id est unum intendit et aliud simulat. secundum illud Matth. Secundo ostendit exemplar huius perfectionis. XXXI. 17: simul rapiemur cum illis in nubibus obviam Christo in aera. 30: in resurrectione enim non nubent. sed falsa et nequam. Et etiam occurramus nobis invicem. Israel. Et secundum hoc totum corpus ecclesiae dicitur corpus virile. XXV. in quibus nulla erit imperfectio. 20: nolite pueri effici sensibus. de qua I Cor. 1: quanto tempore haeres parvulus est. XXV. sed malitia parvuli estote. quia effectus talis doctrinae est ad circumventionem erroris. 10: cum venerit quod perfectum est. XXXI. qui talem naturam condidit.. IV. hic ostendit apostolus quomodo ad fructum illum perveniamus. Secundo. Primo ex eius principio. Matth. quod non est fixus vel determinatus in aliquo. quia uterque sexus permanebit non quidem ad commixtionem sexuum. et in errorem alios mittentes. III. non est perfectus vir. 3: timeo ne sicut serpens evam seduxit astutia sua: ita ut corrumpantur sensus vestri et excidant a simplicitate. in qua mortuus fuit. Amos IV. Conditio autem pueri est. 39 .. qui crepuit medius. configuratum corpori claritatis suae. venerunt flumina. quae non sunt de hoc ovili. de quibus dicitur II Tim. quae est ex mortuis. XIV. Et quantum ad hoc dicit et agnitionis filii Dei.. Item. Ier. I Cor. Spiritualis autem congregatio attenditur quantum ad meritum. quia quamdiu aliquis est puer. similis est fluctui maris. I Thess. Corpus autem Christi fuit perductum ad plenam aetatem virilem. quod est secundum Dei perfectam visionem et cognitionem. quia cum dolo. In qua perficitur etiam corpus Christi mysticum spirituali perfectione. 11: si quo modo occurram ad resurrectionem. Sic faciebat apostolus. sicut quidam intellexerunt. III. quia non est bona doctrina. Et primo ponit ipsam perfectionem. sed ad seminandos errores seducunt et circumveniunt tales doctores.. quasi dicat: nulla doctrina perversa perflante ad commotionem cordis et ruinam spiritualis aedificii debemus moveri. Item supra in eodem: solliciti servare unitatem spiritus.

In illo. Unde ipse apostolus. Dicit ergo crescamus in illo.Deinde cum dicit veritatem autem facientes. quia non solum per fidem corpus mysticum compaginatur. 3: si tradidero corpus meum. qui est caput nostrum. Estote ergo factores.. ut dicitur Iac. sicut unum corpus efficitur ex multis his tribus modis. Et hoc est quod dicit veritatem autem facientes. Crescamus. quia hoc proveniet in salutem per vestram orationem et subministrationem spiritus Iesu Christi.. id est in omni bono. I Cor. XII. Primo ostendit auctorem nostri augmenti. De hoc dicitur Col. inquam. Et propter hoc dicit et connexum per omnem iuncturam subministrationis. II. et actualem motionem ad operationem. etc. quamdiu virilem statum non attingimus. ibi in illo per omnia. ita ut ardeam. vel veritatem doctrinae: quia non sufficere nobis debet audire vel docere veritatem. vel colligari. quia factores iustificabuntur. Unde Is. scilicet in Christo. hic ostendit qualiter ad fructum debitum pervenitur. a capite Christo in membris. 2: in eo crescatis in salutem. secundum mensuram et competentiam cuiuslibet membri. unde dicit ex quo. Abac.. 31: omnia in gloriam Dei facite. sed per actualem compositionem ab unoquoque membro egredientem. quae est forma boni operis. de quo I Petr. I Cor. quae connectunt et coniungunt membra corporis mystici ad mutuam subministrationem. vel colligatio per mutuam subministrationem charitatis. scilicet in bono opere et forma boni operis. influitur virtus actualiter operandi. num ideo non est de corpore? et si dixerit auris: quoniam non sum oculus. Secunda. 16 s. XXXIX. 19: scio enim. etc. et omne opus hora sua subministrabit. sed oportet facere. Ubi sciendum est. et coacervabit ad se omnes populos. quam Deus facit in nobis. ibi secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri. Unde dicit. 5: congregabit ad se omnes gentes. Nec in uno tantum. scilicet Christo. quod corpus naturale tria habet. totum corpus compactum est. qui operatur omnia in omnibus. primo. 24. non in possessionibus.. quasi dicat: non solum a capite nostro Christo est membrorum ecclesiae compactio per fidem. id est. nec crescimus: ergo nobis necessarium est. X. est regredi. 2: laudo vos. Tertia. sed certe ab ipso est actualis membrorum operatio sive ad opus motio. nihil mihi prodest. quod facit augmentum corporis secundum operationem et mensuram uniuscuiusque membri. I. et omnia opera vestra in charitate fiant: quia certe aliter nihil valerent. etc. XI.. ut modo dictum est. Et haec expositio concordat glossatori.. Duo ergo facit. Et. Et hoc si fiat in charitate. Eccli. fructificantes et crescentes. I Cor. augmentum corporis facit. et eos qui te audiunt. ostendit veritatem Christi per quem crescere debeamus. 2: dispersiones Israel congregabit. etc. 13 s. sed per omnia. etc. ideo subdit apostolus ut crescamus in illo. coadunatum. Si totum corpus est odoratus. 19: caput ex quo totum corpus per nexus et coniunctiones subministratum et constructum crescit in augmentum Dei. charitatem autem non habuero. ubi tria facit. 10: possessio eius crevit in terra. compactio per fidem. 40 . Dicit ergo quantum ad primum veritatem facientes crescamus. quod per omnia mei memores estis. 13. Faciamus ergo veritatem. I. id est per fidem et charitatem. II. Tertio. Sed ad quid augmentat Deus unumquodque membrum? ut corpus aedificet. et hoc in duobus. 12: omnia opera nostra operatus es in nobis. Cxlvi. sicut dicitur iob I. ut dicitur I Cor. Unde dicit secundum mensuram uniuscuiusque membri. inquam. IV. ligationem per nervos et mutuam subministrationem. ubi auditus? spiritualiter ergo. quae est corpus ipsius. ut crescamus.. quae duo sunt veritas et charitas.. oportet ut iam non simus parvuli. nec solum per charitatis subministrationem connectentem augetur corpus. et teipsum salvum facies. qui est caput nostrum Christus et in ecclesia. Veritas autem quandoque dicitur omne opus bonum. nec sola connexio. scilicet compactionem membrorum ad invicem. I. fluit a Christo capite in corpus ecclesiae suae mysticum connexio et colligatio.: si dixerit pes: quoniam non sum manus. tertio modum augmenti. et confortetur cor vestrum. secundum mensuram gratiae sibi datae. et sicut tradidi vobis. Secundo. non sum de corpore. fluunt a capite nostro Christo in corpore ecclesiae. etc. secundo per quem. nervorum ligatio. ostensis impedimentis per quae a fructu donorum spiritualium impeditur quis. dicebat Phil. scilicet omne opus bonum. ut dicitur Col. 22. etc. Primo ostendit in quo debemus crescere. secundo eius veritatem. propter hoc dicebat apostolus I Tim. non sum de corpore. ad opus motio. Consequenter cum dicit ex quo totum corpus. XVI. 6. confidens de ista mutua subministratione quae est inter membra ecclesiae per divinam coniunctionem. sed in spiritualibus. XIII. etc. dicens I Cor. 39: omnia opera Domini bona. omnia praecepta mea tenetis. Et ibi sequitur: sicut et ego per omnia omnibus placeo. Et arguit sic: statim dictum est quod si volumus ad spiritualium donorum fructum pervenire. quae sunt a capite corporali. scilicet compactio. XXVI. quia oportet adunata aliquo nexu vel vinculo necti. 16: hoc enim faciens. Ps. etc. Idem vero Deus. scilicet per compactionem seu adunationem. per ligationem et per mutuam operationem et subventionem: ita et omnia. ut Tob. Sed quia in via Dei non progredi. II. I. I Cor. ut augmententur spiritualiter. ibi ex quo totum corpus. XII. ut habetur rom. fratres. 2: in captivitate tamen positus viam veritatis non deseruit. debite mensurati. De hoc commendat Corinthios apostolus.. Sed tamdiu sumus parvuli. II.: viriliter agite.

neque intellexerunt. ita quod actio ordinetur secundum iudicium rationis. etc. non venit ad debitum finem. quia primo describit conversationem gentilium. Unde aliquis homo rectus dicitur quando bene iudicat de agendis.. Rectus dicitur. quod cum ambulare spiritualiter sit proficere.. 2: scitis. etc. ut declinent conversationem gentilium. quod ei contrariatur doctrina Christi. ibi propter quod deponentes mendacium. etc. Hoc est ergo quod dicit in aedificationem sui in charitate. Gen. etc. id est a charitate et gratia spirituali.. III. XII. per quam iudicamus singularia. Non sic igitur ambuletis. quia ambulant in vanitate sensus sui. ad hoc ergo ut homo iuste ambulet. Ier. Ubi notandum est.. secundo pertinentia ad singulos gradus ecclesiae. Prima iterum in duas. secundo inducit eos. Ier. ne ambules cum eis. I. secundo describit eam quantum ad interiorem animum. id est spiritualiter proficiat. ideo attraxi te miserans. 21: obscuratum est insipiens cor eorum. per quae possunt manere in ecclesiastica unitate. Gal. dicitur Abrahae. seu legis divinae illuminantis et regulantis. et haec. tertio quantum ad exteriorem modum. Sap. IV. 21: in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino.. etc. Vel. 25: si spiritu vivimus. etc. qui est synderesis. XIII. hoc quod dixi. regulari et ordinari. non ambuletis. et aedificaberis. 21: evanuerunt in cogitationibus suis. scilicet tempore fidei et conversionis ad Christum. |#6 Lectio 6 Supra monuit apostolus ephesios ut manerent in ecclesiastica unitate. ibi qui desperantes. quando debita regula regitur. Lxxxi. V. Quare? quia certe ratio istorum in agendis non dirigebatur ab intellectu illuminato. reddit causam huius prohibitionis. etc. XXVI. Primo proponit praecepta. quia. etc. quandoque est vanus. id est non obsecro. ordinetur secundum legem divinam. intellectus universalium principiorum. iudicet secundum intellectum rectum. XXXIII. etc. et testificor. Et circa hoc duo facit. In homine enim est ratio iudicans de particularibus agendis. secundum illud is. Et quid? ut iam. in tenebris ambulant. tertio. XVII.. scilicet synderesis. 7: rectus callis iusti ad ambulandum. et haec. Io. Dicit ergo: ad hoc quod possitis implere ea.. Prima in duas. 15: fili mi. dico. 41 . Sed sensus iste quandoque est rectus. describendo modum eius et formam. etc. quia tales non sunt participes divini luminis. etc. lex divina seu Deus. 9: Dei aedificatio estis. tunc actio est bona et meritoria. prohibe pedem tuum a semitis eorum. indebita regula ductus. et esto perfectus. Et ratio est. deficit a ratione iudicante. Prima in tres. I. ut dicitur I Cor. 1: charitas aedificat. primo. II Tim. confortamini. 6: ego sum via. ut eam deponant et eam. I. I Cor. quoniam debitor est universae legis faciendae. Ps. 10. ibi deponite vos secundum pristinam. Vel in charitate facit Deus haec omnia. Rom. vanus autem quando. XIV. 5: ambulaverunt post vanitates suas.. Prima in duas. II. Sensus autem est vis apprehensiva.. qui est vita animae. Sed vita gentilium non est talis. V. Primo hortatur eos. ibi tenebris obscuratum. quae dicta sunt. quae Christi est assumant. etc. scilicet ratio. Rom.Supra II. Gal. VIII. quia cum intentio apostoli sit eos revocare a vetere consuetudine ad novam Christi doctrinam. Rursusque: aedificabo. item. ut prius. ibi mulieres viris suis subditae sint. XIII. secundo ponit specialia. id est a Deo. Primo proponit praecepta ad omnes. 3: testificor autem omni homini rursum circumcidenti se. id est ex mera dilectione. sed erroneo. Et hoc sicut et gentes ambulant. Consequenter cum dicit in vanitate sensus sui. Io. veritas. vel synderesim. spiritu et ambulemus. etc. quoniam cum gentes essetis. quia iam vos mundi estis. qua venit ad debitum finem. ad simulacra muta prout ducebamini euntes. qua anima vivit formaliter. ibi vos autem non ita. Prima in duas. Primo ponit quaedam praecepta generalia ad quae reducuntur omnia alia. et vita. in quo et vos coaedificamini. secundo ostendit potestatem hanc ad implenda praecepta in fine epistolae. Et haec omnia fiunt in charitate. 1: vani sunt omnes homines in quibus non subest scientia Dei.. imo deficit in praedictis tribus. 5: nescierunt. ibi de caetero. secundo ostendit. Prov. Quandocumque ergo aliquis secundum ista tria sibi invicem ordinata dirigitur. Et hoc est quod ait tenebris obscuratum habentes intellectum. et vani facti sunt.. Unde I Cor. etc. a vita Dei. propter quod subdit alienati a vita Dei. 1: ambula coram me. primo ostendit doctrinam Christi esse contrariam antiquae perversitati gentilitatis. 3: in charitate perpetua dilexi te. in hac parte docet eos viam per quam possint manere in ecclesiastica unitate. oportet tria. quae in ipso sunt.. etc.. 1: testificor coram Deo et Christo Iesu.. fratres. sed dico. id est vivatis. quia.

Et ideo dicit in operationem omnis immunditiae. ita ut sit modificans praecedentia.. etc. XIV. Isti autem erant sine spe vitae aeternae. II Petr. neque speraverunt mercedem iustitiae. estis edocti. 42 . maledictionis filii. peccaverunt non ex passione. qui est veritas. sed sicut est vere. Duo ergo facit. XXIV. |#7 Lectio 7 Ostensa perversitate gentilis conversationis. iam non ego. in qua edocti estis.. 15: sponte tradamus nos omnes populo holofernis. et insatiabili. quia ponebant mortalitatem animae contra fidem et spem. II. id est avare. X. sicut didicistis abundantes in illo in gratiarum actione. primo docet eos statum pristinae ac veteris conversationis deponere. Et hoc legi potest dupliciter. Sed quomodo? subdit deponite vos. et confirmati in fide. ut dicatur deponere. et unusquisque post pravitatem cordis sui malefaciemus. post cogitationes enim nostras ibimus. state et tenete traditiones quas credidistis. quia. ut dicitur Sap. Ult. Et hoc certe. etc.. restat ut deponatis. Matth. Tertio. 23: gratia autem Dei vita aeterna. I. sed magis alienati. I. Vel a vita Dei. quae est per fidem. excaecavit eos malitia eorum... IV. etc. 12: desperavimus. Quia cum primo extirpanda sint vitia quam inserantur virtutes.: fecerunt sicut erant edocti. Rom. pellicientes animas instabiles. 9: avaro nihil est scelestius. ubi ostendit apostolus quales erant in exteriori conversatione. ut animalia. etc. neque iudicaverunt honorem animarum sanctarum.. etc.. 10: post carnem in concupiscentiam immunditiae ambulant. etc.. I. Quae quidem littera potest legi dupliciter. cor exercitatum in avaritia habentes. sed potius ex electione. quia translati sumus de morte ad vitam. Et quia pervertentes quidam doctrinam Christi dixerunt non esse aliam vitam post istam. II Cor. quae littera communius habetur. ut dicatur in avaritia. vel infirmitate peccaverunt. etc.Rom. XVIII. ut dicatur in avaritia. etc. II Thess. Iob VII. quod illi desperantes. quia avari erant... vel separatim. quia certe tunc solum in Iudaea notus erat Deus. Non sic autem isti. 17. neque mercedem speraverunt iustitiae. secundo novum statum Iesu assumere. 30: qui audit me. vitae et doctrinae Iesu. Prov.. sed naturae divinae. ut dicitur I Io. Vos autem non ita. Vel quae est per charitatem. Modum autem huius alienationis tangit. scilicet quomodo pertinentia ad fidem sunt custodienda et adimplenda. nequaquam ultra iam vivam. Propter quod hab.. etc. II. II Petr. I Cor.. XII.. II. fratres. sicut Iesus.. Unde dicit in avaritiam. accepistis illud non ut verbum hominum. 30: tempora huius ignorantiae despiciens Deus. Sap. Et hoc est quod sequitur qui desperantes. sed modo. unde dicit tradiderunt semetipsos impudicitiae. Iustus autem ex fide vivit. Secundo. etc. quasi dicat: si audivistis fidem Christi praedicari et quomodo praedicata debeant adimpleri. VI. nunc annuntiat hominibus. XIII. II. Et hoc est quod sequitur tradiderunt semetipsos impudicitiae. Cap. si tamen illum audistis. Hebr. 31: auris quae audit increpationes vitae. secundo ostendit conditiones debitas doctrinae Christi. 5. 14: oculos habentes plenos adulterii et incessabilis delicti.. ut dicitur Eccli. etc.. 19: Deus enim illis revelavit. II. et tunc construitur cum praecedentibus sic: ita est veritas in qua edocti estis in Iesu. primo doctrinam Christi contrariam esse vitae et statui praecedenti. Et in illo edocti estis. aggravatur eorum peccatum ex continuatione. et appetitu continuo. Quia haec est Annuntiatio quam audistis. sed animam mori cum corpore. II. Si autem dicatur deponite. 21. Et vere dicit caecitatem eo quod ex creaturis non poterant venire in notitiam creatoris. Et quomodo tenebimus? I thess. verbum Dei. id est a vita sancte vivendi. ut dicitur Rom. ideo apostolus ostendit. 16: desperavi. 22: nescierunt sacramenta Dei. 20: vivo ego. etc. Et secundum hoc aggravat eorum vitam tripliciter. XVII. 33: ignorantiam quidem Dei quidam habent. etc. scilicet esse imitandum. Iudith VII. quoniam sine spe. Et hoc quantum ad praedicationem fidei. etc. 15: itaque. quia. 21: non egerunt poenitentiam super immunditia quam gesserunt. 9: vae qui congregat avaritiam malam domui suae. non confundetur.. II. Os. de quo praedicatur vobis. II. Ier. ut dicitur Rom. hic ostendit apostolus quod doctrina Christi totaliter contraria est isti conversationi et statui.. fornicatione. Si. pro quia.. quia auditus deservit disciplinae. Ez. 29: repletos omni iniquitate et malitia. 3: isti posuerunt immunditias suas in cordibus suis. Eccli. 14: nos scimus. etc. ut dicitur Act. dicemus quod quia contraria est et vita et doctrina gentilium.. XV. et sequitur: et nescierunt sacramenta Dei. quia incessanter peccabant. et non cessaverunt. sed certe causa erat illis propter caecitatem cordis ipsorum. quia. in medio sapientium commorabitur. 13: quoniam cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei. 7: radicati et superaedificati in ipso. primo. ibi renovamini autem spiritu. I Io. deponere vos. sicut aliqui desperantes. etc. Dicit ergo: ita dictum est.. ex actuali effrenatione. quoniam Dominum reliquerunt. etc. ut omnes ubique poenitentiam agant. Et hoc sicut est veritas in Iesu. 5: sint mores sine avaritia. etc... Col. et hoc quia alienati a vita. quasi dicat: non passionibus. ibi deponite vos. sed semetipsos tradiderunt. quoniam diligimus fratres. etc. scilicet per ignorantiam non stellarum vel cursus siderum. I. etc. etc. II. Quomodo ergo? ipsi enim vos a Deo didicistis ut diligatis invicem. III. etc. Potest etiam legi coniunctim cum praecedentibus. 10: fornicati sunt. Uno modo. XV. Huius autem ignorantiae Deus non erat causa quantum de se erat. vos autem non ita didicistis Christum. avaritia. etc. scilicet oportet ambulare. etc. Gal. id est ardenter.

21: haec cogitaverunt et erraverunt. id est formatus in utero virginis secundum Deum. vel recreatus nova creatione. quia quod antiquatur et senescit. etc. XV. etc. id est: spiritus. VI. III. ideo dicit erroris. Hoc ergo quod dicit spiritu mentis. Et sic. 10: creati in Christo Iesu in operibus bonis. et spiritus Dei habitat in vobis? item.. id est spiritu. renovatione non indiguisset. III. scilicet in originali iustitia. Uno modo sic. XIV. quia est in via corruptionis. ut dicitur ad Hebr. Hoc autem potest intelligi tripliciter. Lc.. Ps. I. ita hic spiritu mentis.. Os. qui scilicet est communis nobis et brutis. Et ideo oportet renovari nos in praesenti secundum animam. id est non semine humano. Hic advertendum est quod sicut uniuscuiusque rei primum vetustatis principium fuit Adam. Sed dicendum est quod homo vetus dicitur tam interior quam exterior. et sanctitate. et mortale immortalitatem. Primo ostendit per quid consequi possumus hanc novitatem. etc. quia in talibus sic errantibus corrumpitur intellectus et affectus. Prov. Item. Quia autem haec desideria in quibusdam trahuntur ex infirmitate. Quae autem sit renovatio ostendit. IV. Ubi notandum est quod licet spiritus multipliciter dicatur in homine. I Petr. id est corporis. scilicet Christum. Gal.. 30: emitte spiritum tuum. scilicet mala. rom. etc. Dicunt aliqui. IX. Vel creatus est secundum esse gratiae et plenitudinis. 43 . ut desiderium eius tendat ad id quod est secundum rationem. 6: misit Deus spiritum filii sui in corda. quoad Deum. scilicet spiritus sanctus. Et tunc construetur sic: qui creatus est.. Nam si Adam corruptus non fuisset. nec nos etiam. etc. qui est mens. secundum quod illa vetusta sunt. Dicit ergo renovamini spiritu. Vel potest accipi spiritus pro spiritu rationali. Circa quod tria facit. spiritualem. I Tim. quia membra corporis sunt arma peccati. secundum illud Sap. novus vero dicitur interior. et creabuntur. secundo in quo haec novitas consistat. 12: conversationem vestram inter gentes habentes bonam. etc. Rom. vel conversationem. nec renovatione indiget. 13. hic scilicet. subiectus homo peccato secundum animam et corpus. 8: imprudentia stultorum errans. in quibusdam vero ex malitia. sed nova creatura. VIII. quod debemus novum statum induere. spiritus phantasticus. Primo quid intelligatur per veterem hominem. per quem peccatum in omnes intravit. subdit cum dicit et induite novum hominem. tertio quae sit. ut esset iustus. qui subiicitur vetustati quantum ad animam per peccatum et quantum ad corpus. I Cor. sicut in illis qui dicunt Deum providentiam non habere. Dicit autem secundum desideria. Supra II. iustitia in opere.Dicit ergo: deponite. Vel potest exponi spiritu mentis. et nociva. 53. docet apostolus. Sed quia corruptus fuit. Vel ly qui. quia illud quod non est corruptum est novum. Vel ut sanctitas sit in corde. ut ly qui. Et sic homo subiectus peccato dicitur vetus. 14. II. Unde Gal. 16: nescitis quod templum Dei estis. quia sicut in Adam omnes moriuntur. 14: carnis curam ne feceritis in desideriis. scilicet in sui novitate. etc. Ult. 12: exemplum esto fidelium in verbo et conversatione. quia in nobis est alius spiritus... 9: expoliantes vos veterem hominem cum actibus suis. et in futuro secundum corpus. quantum ad secundum. et tunc spiritus idem est quod mens nostra.. quod hic homo vetus exterior. etc. sumitur pro spiritu sancto. vel in ipso corrumpi. id est mente vestra spirituali facta. Perfectio autem et bonum rationis est veritas. et hoc veritatis. 17: caro concupiscit adversus spiritum. XIII. insanum virum. 75: in sanctitate et iustitia. IV. etc. dicitur vetus homo. cum recedit ab ordine naturae suae. Dicit autem renovamini spiritu mentis. II. Natura autem hominis est. Quantum ad primum dicit renovamini spiritu.: in Christo Iesu neque circumcisio. qui non est mens. Quando ergo ratio tendit ad errorem. Vel secundum desideria erroris. quae sunt in via corruptionis. et in idem redit. spiritus rationalis. quae mergunt hominem in interitum et perditionem. Sed quomodo deponendus sit. creatus est a Deo. ut dicitur I Cor. Ubi tria sunt consideranda. tunc vetus homo dicitur. neque praeputium aliquid valet. ostendit. qui habitat in mente nostra. 11: in expoliatione corporis carnis. sed spiritu sancto. etc. Nam unumquodque corrumpitur. hoc autem dicit. 9: desideria multa. veritas in ore. numquam corpus eius innovabitur. 7: scitote Israel stultum prophetam. quando corruptibile hoc induet incorruptionem. propter quod subdit qui corrumpitur secundum desideria erroris. cum dicit qui secundum Deum creatus est. I Tim. potest referri ad novum hominem. quia nisi in praesenti spiritus renovetur. Induimini ergo Dominum nostrum Iesum Christum. et desiderium ex hoc errore corrumpitur. II. et est simile huic quod dicitur Col. prope interitum est. V. tamen triplex spiritus invenitur. XIII. ita et in Christo omnes vivificabuntur. Cap. renovatione indiguit et eius posteriores. non falsitatis. Deinde cum dicit renovamini. dicens Col. et inutilia.. quae est caro. qui est mens nostra. sed solum quoad opera mala. referatur ad spiritum. Non ergo substantialiter debet deponi vel expoliari. Ciii. Dicit autem causam renovationis esse spiritum sanctum. ita principium primum novitatis et renovationis Christus est. In quo autem haec renovatio consistat.. id est quae homines faciunt errare. id est phantasticum. et hoc in iustitia. quoad homines. Gal.

Io. etc. scilicet novum hominem induendum. Et nolite peccare praeveniendo rationem. ad quem induendum primo prohibet mendacium. 24: ne irascimini in via. sitis supple. ibi sol non occidat. scilicet contra peccata vestra. XIII. Membra enim se invicem diligunt et se iuvant mutuo in veritate. quod praedixerat: induite novum hominem. 1: memento creatoris tui in diebus iuventutis tuae. quia zelo meo commotus est contra eos. I. Prohibet ergo illud primo quod ad veterem hominem pertinet. ibi nolite locum. id est: non persistatis in ira concepta sed ante solis occasum deponatis. etc. et hoc cum zelo. V. ibi fornicatio autem. quae in deordinatione propria consistunt. Circa quod tria facit. secundo eam exponit. Sol non occidat super iracundiam vestram. Quia certe. sed potius sequendo. antequam veniat tempus afflictionis. quoniam duplex est vindicta. etc. nolite peccare. Mala quidem quando inordinate tendit in vindictam. potest tripliciter exponi. quia primo prohibet peccatum corrumpens rationalem. quam homo appetit. tertio peccatum pertinens ad concupiscibilem. ut dicitur in Ps. XII. scilicet contra iustitiam. et hoc contra peccata propria. de quibus dicas: non mihi placent. ibi irascimini. etc. 13: tentatio vos non apprehendat nisi humana. vel per consensum. 2: orietur vobis timentibus nomen meum sol iustitiae.. et nolite peccare. Ubi exponit quod dixerat. quod post buccellam introivit in eum Satanas. secundo peccata. XXV. cum dicit irascimini. quia si de mala ira. Unde dicit propter quod. et tardus ad iram. tardus autem ad loquendum. id est non obtenebretur dictamen rationis. non permittitur mora. Diabolus enim habet locum in nobis per peccatum. Primo prohibet peccata. reus erit iudicio. sed imperative. Et postea inducit ad novitatem. quaedam mala. IV. sic accipitur sol. Circa quod duo facit. etc.. quia. deponentes mendacium. etc. tertio rationem reddit. Si de bona. Primo inhibet eis peccata interiora corrumpentia spiritum. scilicet perniciosum. nec talia committere. et nolite peccare. Rom. ergo irascimini contra vitia aliena. sic tenetur non solum permissive.. id est super peccata vestra. sed permittit. et de hac dicitur imperative irascimini. 11: Phinees avertit iram meam a filiis Israel. hic apostolus ponit praecepta specialia. ibi qui furabatur. quam homo facit et capit de seipso. Primo ponit monitionem. XLV. corrumpens irascibilem. tunc sic: sol. scilicet contra peccata vestra. singuli autem alter alterius membra.. quae corrumpunt carnem. quod humanum est. tertio rationem assignat. etc.. 2: cum diabolus iam misisset in cor. secundo inducit ad aliud. quod motus irae insurgat. Num. De hac ira monebat ioseph fratres suos Gen. scilicet rationis. propter fragilitatem. Una de seipso peccante.. scilicet de caetero. XII. et sic poenitentia est quaedam vindicta. bona vero quando in vindictam debitam. quia per hoc peccatum oris corrumpitur veritas rationis. 22. etc. Et sequitur ibid. quando scilicet quis irascitur quando oportet. Et de utraque potest exponi. etc. sed non est ita: sicut enim contra seipsum quis irascitur propter peccata propria. Sequitur nolite locum dare diabolo. etc. et vosmetipsos punire. Sequitur sol non occidat.. ut novitatem induerent. et appropinquent anni. Circa primum tria facit. 19: sit autem omnis homo velox ad audiendum. contra quae iterum oporteat irasci. 5: unum corpus sumus in Christo. ita proximo suo propter sua. pro quibus iterum oporteat vos irasci. non occidat super iracundiam vestram. Sequitur irascimini. I Cor. ut traderet eum Iudas. ut primo. etc. quasi dicat: si sic est. tunc sic: sol.. cum quibus. secundum tres praedictas expositiones. irascimini. Iob V. Et quare? quoniam sumus invicem membra. Ubi prohibet peccatum.. Sic helias III Reg. quia dereliquerunt pactum Domini filii Israel.. quaedam bona. ibi omnis sermo malus. V. Si autem exponatur de bona. Iac.. quae consistunt in deordinatione alterius. X. Et haec est bona ira. 2: virum stultum interficit iracundia. dicens zac.. XIX. Monitionem autem ponit. et. Prima iterum in tres. et quantum oportet. Quod potest exponi dupliciter. quia duplex est species irae. ubi assignat rationem monitionis. Eccle. secundo peccata exteriora. Si contra peccata aliena. secundo peccatum deordinans irascibilem. ut dicitur Matth.|#8 Lectio 8 Supra posita generali monitione. etc.. etc. Mal. 7: perdes omnes qui loquuntur mendacium. qui aliter irascitur fratri suo. VIII. 16: loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo. id est Christus. id est nolite perducere ad effectum per consensum. sic est sensus: non praecipit.. 10: zelo zelatus sum pro Domino Deo exercituum. quia licet permittatur motus. ita ut ista littera sit expositiva huius. sed non proximo suo propter sua. Primo quia unum istorum prohibet. etc. Prima in duas. 44 . Si de mala. etc. antequam tenebrescat sol... Modo credunt aliqui quod homo secure possit sibi ipsi irasci propter peccata sua.

. quasi haec sit ratio quare laborandum est. qui aliud loquitur et aliud intendit: et similiter sermo inutilis et vanus. in ieiuniis. XX. ponit pertinentia ad veterem hominem in deordinatione ad alium. Cap.. Quandoque enim inducitur ad carnis macerationem et domationem. quando indicat hominem inordinatum in se. quia multa mala docuit otiositas. sed quod bonum est. quae sunt in anima. quod opus manuale ad tria inducitur. scilicet si vult concupiscibilem renovare. immo etiam bonum est laborare. in principio V cap. Primo prohibet primum. quoniam non inquieti fuimus inter vos. III. 15: non furtum facies. Intrat autem hominem cum furore et ira. et hoc de necessitate praecepti. Primo prohibet vetustatem. quia per hoc datis locum diabolo. Prima iterum in duas. Vel potest intelligi in VI nominativi: laboret. diabolus incipit locum habere in nobis. qui huiusmodi sunt.: bonum autem facientes. ibi sed si quis. et sufficit quomodocumque fiat. Deinde cum dicit omnis sermo malus. 10: si quis non vult operari. Ad proximum autem potest quis male se habere dupliciter. sed in labore et fatigatione. Et ideo qui habent vitam otiosam. Ille est bonus sermo. Et quia aliquis posset se excusare prae paupertate. 33: argentum et aurum nullius concupivi. Dicit ergo omnis sermo malus. in vigiliis. sic nobis perturbatis. sed curiose agentes. ut dicitur Eccli. III. ut ratio sit ei subdita. Ps.. Gen.Nunc autem huiusmodi passiones multum inclinant ad consensum et maxime quando pervertunt iudicium rationis. Sequitur quod bonum est. Ad vetustatem autem concupiscibilis pertinet furtum. etc. vos ipsi scitis. 11 s. 78: ipsi enim scitis quemadmodum oporteat vos imitari nos. 45 . ideo dicit magis autem laboret. Primo ad necessitatem victus acquirendam. tenentur manibus laborare. etc. secundo inducit exemplum. quamdiu homo iustus est... III. 5: in laboribus.. etc.. secundo secundum. etc. etc. habens iram magnam. Unde notandum est. Eccle. 20. II Thess. etc. XI. etc. etc. Sicut ipse fecit apostolus. et ut habeat unde tribuat necessitatem patienti. denuntiamus et obsecramus in Domino Iesu Christo. Uno modo laedendo eum verbis malis. Vel in VI accusativi. 16 s. malus vero qui malam. Eccli.: quiescite agere perverse. Est ergo quandoque sermo malus. quae quidem ratione velocitatis sui motus praecedit iudicium rationis. XXXIII. quasi dicat: sicut qui non comedit in necessitate peccat. et quidem non illicita. ad Deum. quasi dicat: non solum est necessarium laborare. discite bene facere. saltem in anima. ideo dicit nolite locum dare diabolo. 2: foenerare proximo tuo in tempore necessitatis illius. Haec autem iustitia per iram amittitur. non manducet. Apoc. Ult. ut dicitur Iac. Unde ponitur inter alia opera continentiae II Cor. XVII. Is. ut laborans possit vivere.: audivimus quosdam inter vos ambulare in quiete nihil operantes. quod provenit ex corrupto et inordinato appetitu rei temporalis. XII. |#9 Lectio 9 Exclusa supra vetustate hominis quantum ad vim rationalem et irascibilem. quando diligit eum ut seipsum. iam non furetur. quasi dicat: qui habebat concupiscibilem corruptam et vetustam ex corrupto appetitu rerum temporalium.. ministraverunt manus istae. VI. ne quem vestrum gravaremus. similiter et lascivia carnis potest alio modo domari et refrenari. non deficiamus. Ideo dicit qui furabatur. iam non furetur. ibi et nolite contristare. Et ideo qui non habet unde licite vivat. I. ibi magis autem laboret. sed prima omnibus necessaria est. ibi estote ergo. ut dicitur Act.. propter hoc dicitur Ex. XX. ad proximum. Hoc autem non potest facere saltem in anima. V. 12: descendit diabolus ad vos. et sic construetur: magis autem laboret operando manibus. nocte ac die laborantes. Circa quod duo facit. etc. Quandoque vero inducitur contra otium. 29. Tripliciter autem homo ordinatur interius. quia voces sunt earum.. aut vestem. et inducit novitatem. Si ergo non vultis locum dare diabolo. I. sol non occidat super iracundiam vestram. III. 10: aufer iram a corde tuo. qui indicat bonam dispositionem interiorem. Et quia. Eccli. His autem. XXIX. quia totus diabolus iracundus est. scilicet ad se. 19: in sudore vultus tui vesceris pane tuo.. Et sic ponitur hic ad excludendum furtum. ut scilicet omnia sint rationi subiecta.. hic prohibet eam quantum ad concupiscibilem provenientem ex rerum inordinata concupiscentia. II Thess. quod dupliciter potest intelligi. et his qui mecum sunt. quia. quod bonum est. tenetur manibus laborare. et hoc specialiter facit ira. Triplex ergo est ratio iniungendi laborem corporalem. secundo hortatur ad eius novitatem. secundo inducit ad novitatem. ita et si non laborat. Primo prohibet concupiscibilis vetustatem. quasi dicat: non perseveretis in ira. etc. Gal. alio modo malis exemplis. ut cum silentio operantes suum panem manducent. quia aliis modis potest excludi otium. Sermo oris praetendit et annuntiat quae sunt in anima. passionum notae. etc. Item II Thess. 48: liberator meus de inimicis meis iracundis. quoniam ad ea quae mihi opus erant. etc. neque gratis panem manducavimus ab aliquo. quae consistit in accensione sanguinis.. et facit duo: quia primo prohibet vetustatem. et hic est sermo falsus eius. 17: super furem confusio. quia ira viri iustitiam Dei non operatur.

I. Omnis non vero aequipollet huic signo. in quo est spiritus sanctus. Vel dicendum est quod est metaphorica locutio. Inducit ad novitatem. etc. vel expellere per peccatum. Primo ergo ponit quod pertinet ad iram cordis. I reg. aliquando ex industria. quando contristatur ille. III. I petr. Secundo. X. X. 22: qui signavit nos Deus. nullus. Ideo ergo est custodiendus et nullo modo contristandus. I. XXI. Dicit autem redemptionis. ideo sequitur et indignatio. secundo in speciali. et haec in sacra Scriptura dicitur amaritudo. non post multos hos dies. Io. vel talis sermo est conferens: quia frequenter homo ex bono sermone et per virtutem boni sermonis auditi. etc. Sap. quod sine punitione transeat. Spiritus sanctus dicitur contristari. et oraret Deum flens. Nunc autem deponite et vos omnia. 16: qui vos spernit. quia sine eo non est vita aeterna.. Et hoc ut det gratiam audientibus. Si quis ergo loquitur. Ideo subiungit in quo signati estis. I Cor. XIV. compunctus disponitur ad gratiam. Primo prohibet quod pertinet ad vetustatem. ibi estote autem invicem benigni. Prov. 12: verba oris sapientis gratia. quando est contra proximum suum: sicut iniuriae. sicut qui dicit racha. Sequitur omnis amaritudo. iram. Primo. vel contra sanctos. Ubi ostendit in speciali quae pertinent ad vetustatem. Item. tertio quod pertinet ad contumeliam. et ecce iniquitas. I. 11. Qui autem habebit hoc signum secum. 23: sermo opportunus est optimus. ut dicitur Eccli. 11: custodite ergo vos a murmuratione.. Aliquando fit etiam addita contumeliae prolatione. et hoc propter beneficium signi salutaris.Item. secundo quod pertinet ad inordinatam prolationem. Act. etc. et dedit nobis pignus spiritus. et afflixerunt spiritum sanctum eius. Dicit ergo nolite contristare spiritum. me spernit. IV. 5: spiritus sanctus enim disciplinae effugiet fictum. Et ideo dicit omnis sermo malus ex ore vestro non procedat. 20. quae sunt sine intellectu. et auferet se a cogitationibus. quasi sermones Dei. habebit vitam aeternam. II Cor. quia sicut quando aliquis contristatur recedit a contristante. Et sic est sensus nolite contristare spiritum sanctum Dei. Col. 10: ipsi autem ad iracundiam provocaverunt eum. secundo persuadet quod pertinet ad novitatem. Ideo dicit et clamor. etc. id est nolite eum fugare. V.. 26: omnia ad aedificationem fiant. sicut qui dicit fatue. turpem sermonem de ore vestro. est sermo malus qui indicat hominem inordinatum contra Deum: sicut periuria. Sed quantum ad inordinatam prolationem sic est clamor. 22: mirabantur ex verbis gratiae. et conversus est eis in inimicum. 5: vos autem baptizabimini spiritu sancto. etiam est sermo malus. quia primo prohibet quod ad vetustatem pertinet in generali. I. et indignum esse. nec tristitia. 10: cum esset Anna amaro animo. quia sermo obscurus in vacuum non ibit.. I. IV. et ab aliis distincti. Is. Lc. Quandoque enim homo contristat amicum suum ex ira. blasphemiam. XV. Sequitur sed si quis bonus est. et iustitiam. Tertio. Et ad quid? subdit ad aedificationem fidei. I. scilicet si talis bonus sermo sit probatus. et huiusmodi. et ecce clamor. sine tamen contumeliae prolatione. Is. malitiam. Act. etc. 46 . 7: expectavi ut faceret iudicium. quod ei parcat. Igitur non est contristandus spiritus sanctus. |#10 Lectio 10 Supra monuit apostolus abstinere a verbis malis et nocivis. quia certe Deum non praeterit omnis cogitatus et non abscondit se ab eo ullus sermo. Sicut enim Deus dicitur irasci propter similitudinem effectus. etc. III. ideo dicit et ira. sicut qui tantum interius irascitur. In ira autem cordis ista se consequuntur. quia sermo bonus benedicendus est pro loco et tempore. Et ideo dicit omnis amaritudo. quod ira est effectus tristitiae. Similiter et blasphemia est vel contra Deum.. id est reformati estis. quia aliquando retinetur et manet solum in corde. 15: non est sensus ubi abundat amaritudo. XLII. de quo dicitur Lc. quae nihil prodest. ibi omnis amaritudo. id est baptismi. cecidit spiritus sanctus super omnes qui audiebant verbum. quae est per memoriam iniuriae praeteritae. et fallaciae. Eccli. indignationem. Sic loquebatur Dominus.. Sed in ira est triplex gradus. in quo non cadit passio aliqua. ita etiam dicitur contristari. Iac. blasphemiae. etc. Circa quod duo facit. Prima iterum in duas. hic monet abstinere a verbis et factis turbativis seu contristativis proximorum. Sap. Lxiii. 5: nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto. id est ut corroboretur fides in cordibus infirmorum. ita spiritus sanctus a peccante. Et quando? in die redemptionis. quae est appetitus vindictae. Eccle. 44: adhuc loquente Petro verba haec.. Aliquando vero exprimitur in voce. Contra: spiritus sanctus est Deus. quod iratus indignum reputat.. doli. et a detractione parcite linguae. Respondeo. et corripietur a superveniente iniquitate. X. etc. quia in baptismo fit homo particeps redemptionis factae per Christum. quod statim appetit vindictam. 20: ira enim viri Dei iustitiam non operatur. quae procedebant de ore ipsius.

VI. Et addit tollatur a vobis cum omni malitia. quae dicitur pro peccato. et Paulo post sequitur: quomodo non etiam cum illo nobis omnia donavit? |+5 Capitulus 5 |#1 Lectio 1 Posita exhortatione ad benignitatem et misericordiam. et esto perfectus.Lev. 19: sacrificium Deo spiritus. Apoc. ut a peccatis mundaremur et gloriam consequeremur. I. Et dicit ambulate. et creavit te? et addit charissimi. et tale debitum quod debet homo semper solvere. Ideo dicit et blasphemia. etc. Unde iob XXIII. etc.. Haec autem mors fuit nobis utilis et necessaria. inquantum significabat oblationem odoriferam corporis Christi filii Dei. Item. Et hoc in odorem suavitatis. 13: donantes vobismetipsis si quis adversus aliquem habet querelam. taliter quomodo habemus possibilitatem. benignitatem. morte moriatur. 36: estote ergo misericordes. 12: quid est. III. Ipse enim spiritus testimonium reddit spiritui nostro. Col. VIII.. LIII. Dicit ergo: dixi quod debetis donare invicem. 16: quicumque blasphemaverit nomen Domini. 5 s. Eccle. etc. Unde subdit sicut et Christus dilexit nos. IV. LIII. nisi ut invicem diligatis. 25 ss. quae sunt effectus charitatis. III. Et hoc exemplo Christi. scilicet Dei. II: ecce odor filii mei. Cant. condonationem. Et hoc in dilectione. unde dicit donantes invicem. Sic autem debemus nos sacrificare Deo spiritualiter. 9. 4: super omnia haec charitatem habentes. ita et vos. 32: qui etiam proprio filio suo non pepercit. ut possit sequi regem factorem suum? numquam tamen perficietur natura humana. Et ideo subdit sicut filii. sicut et Dominus donavit nobis. Ergo imitandus est. quos scilicet elegit ad participationem sui ipsius. XXXII. quae est via sequendi Deum magis de propinquo. 15: non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore. probatio dilectionis. sicut et Deus in Christo donavit vobis. 1: cum dilexisset suos. Deinde cum dicit estote autem. ut dicitur ibidem. misericordiam.. hic ostendit eis exemplum. Et quia. exhibitio est operis. ergo estote imitatores Dei. et fecit. etc.. etc. quando quis peccaverat. I Cor... Sed certe ille odor non erat tunc Deo acceptus secundum se. 12: tradidit in mortem animam suam. 11: vestigia eius secutus est pes meus.. tradidit semetipsum pro nobis in oblationem per ea quae in vita gessit. ibi et ambulate. Quod ergo simus filii charissimi. etc. et lavit nos a peccatis nostris. quod dicitur Lev. II. hoc facit charitas Dei. Debemus ergo ipsum in dilectione imitari.. homo. ut dicitur Lev. sed secundum suam significationem. quia hoc necessarium est. patrem scilicet per creationem. ibi et tradidit. sed accepistis spiritum adoptionis filiorum. III. Ubi primo ponit imitandi modum. in finem dilexit eos. Gen. Vel in dilectione. quod sumus filii Dei.. etc. Rom. XXIV. etc. vel aliquid consequi volebat. XIII. Quia benignus est spiritus sapientiae. Lc. offerri debebat pro eo hostia et oblatio. nisi in coniunctione ad Deum. inquam. XIII. etc. XIII. I Cor. in qua. secundo ostendit immensae charitatis signum. sicut et pater vester misericors est. etc. secundo ostendit in quo debent ipsum imitari. secundum Gregorium. in quo clamamus: abba.. Col. 20: in fide vivo filii Dei. Circa quod duo facit. Is. 1: si linguis hominum loquar et Angelorum. Primo inducit eos ad imitationem exemplaris. quia in charitate. ideo subdit oblationem et hostiam. 3: trahe me post te. 6: nonne ipse est pater tuus qui possedit. Gal. quia ad filium pertinet patrem imitari. Contra iram. quia. Rom. Gen. Sequitur et ambulate. Loquitur autem hic apostolus more veteris legis. I petr. Et hostiam Deo pro peccato. L.. Haec autem facta sunt per Christum. qui dilexit me et tradidit in mortem seipsum pro me. scilicet operis. I. id est semper proficite. Deut. Ps. ponit pertinentia ad novitatem contrariam passionibus praemissis: contra amaritudinem. et omnem dolum et simulationem. XII. 8: nemini quidquam debeatis. unde dicit misericordes. quae quidem erat in oblationem suavissimi odoris Domino. ut dicitur Lev.. 2: deponentes omnem malitiam. pater. Io. etc. ideo subdit et tradidit semetipsum pro nobis. etc. licet difficile sit. Alludit autem hic. Is. |#2 Lectio 2 47 .. 5: dilexit nos. oportebat offerri hostiam pacificam.. 31: adhuc excellentiorem viam vobis demonstro. qui erant in mundo. Rom. II. quia dilectio est tale bonum in quo debet homo proficere. quia ipse voluit. sicut odor agri pleni. III. II. 7: oblatus est. curremus in odorem unguentorum tuorum. quando quis agebat gratias Deo. XV: ambula coram me. Contra indignationem. Unde dicit estote autem invicem benigni. VIII.

Matth. id est actualiter. id est omnis pollutio contra naturam. secundo ad contraria eorum inducit. pro certo habete. quae est in tactibus turpibus et amplexibus et osculis libidinosis. Gal. posita monitione. Unde dicit sed magis gratiarum actio. et progeniem et germen. Os. Is. etc. Hoc autem facit avarus. scilicet abstinere a factis.. secundo sigillatim peccata recitat. Is.. etc. scilicet quae non ordinatur ad generationem. Nunc autem Deo dupliciter honor debetur. XLI. 3: gaudium. 36: de omni verbo otioso quod locuti fuerint homines. Nunc autem in aliis peccatis 48 . ut nec cogitarem de virgine. fratres. etc. Quaedam ergo sunt peccata quorum obiectum et delectatio est spiritualis. 11: colloquium illius quasi ignis exardescit. Et haec omnia sunt mortalia. quae sunt fornicatio. XX: intravit super eos fornicatio. impenditur creaturae. ibi quod omnis fornicator. cum spiritualibus vero ratione delectationis. Prov. Sic faciebat iob XXXI. scilicet pecunia. qui finem suum in re creata ponit. Sed avaritia tenet medium. Dicit ergo hoc scitote intelligentes. Hebr. scilicet ut in eo finem nostrum constituamus. Et ideo connumeratur avaritia cum peccatis carnalibus ratione obiecti. 12: spiritus enim fornicationum decepit eos. I: perdam Babylonis nomen. quod est iniustus usus mulieris alterius: sicut avaritia iniustus usus pecuniae. scilicet turpitudinem. 32: qui autem adulter est. tertio excludit fallaciam. nec totaliter est divisa. secundo proponit poenam eorum. unde ponitur pro specie luxuriae. Et hoc. Idololatrare est aliquid exterius indebite colere. Primo enim prohibet vetustatem vitiorum carnalium. 15: curam habe de bono nomine. dicendo aut avaritia... aut avarus. quando honor soli Deo debitus. perdet animam suam. ibi sed magis gratiarum actio. Dividitur autem in duas. Et omnis immunditia. Sequitur aut turpitudo. IV. II Cor. et a dictis. etc. etc.Supra. Et scurrilitatem. 18: fugite fornicationem. Circa quod duo facit. aut immundus. Dicendum est quod non. Eccli. etc. et laetitia invenietur in ea.. Primo adiuncta vitia excludit. id est arcu triumphali. et vox laudis. VI. I Io. non solum habitualiter. Quaedam vero sunt omnino carnalia et obiectum et delectatio.. quod avaritia opponitur iustitiae. et reliquias. etc.. |#3 Lectio 3 Supra prohibuit apostolus peccata carnalia. Ubi ponit quaedam vitia adiuncta. Prima iterum in duas. sed delectatio est spiritualis.. Nam vindicta. stultiloquium. secundo inducit ad novitatem. scilicet gratiarum actiones.. etc. unde dicit fornicatio. Excludit autem tria vitia. ibi hoc autem scitote. scilicet malae mulieris. quae est obiectum irae. Sed quare hoc? numquid est idem cum peccatis carnalibus? respondeo. quae peccatoribus infligitur. quia aliquid etiam si bonum sit ex genere. gratiarum actio. corruet. et delectatio eius. propter cordis inopiam.. quae est adulterium. reddent rationem de eo in die iudicii. quod est idolorum servitus. quoniam idololatria est. LI. quia hoc decet sanctos. reus est idololatriae. Et quid? quod omnis fornicator. Primo enim de hoc eos certificat. id est verbum ioculatorium. III: haec scripsi vobis. ergo qui hoc in creaturis ponit. ibi nemo vos seducat. scilicet carnalia. apostolus docuit ut deposita vetustate ephesii novitatem assumerent prohibendo vitia spiritualia. et etiam totam suam fiduciam. immunditia. inquantum ad mortale ordinatur.. Os. Tria ergo vitia excludit. 1: pepigi foedus cum oculis meis. 4: in omnibus exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros. ibi videte itaque. I Cor. Sed cum in aliis peccatis ponat homo finem suum in creatura. In peccato sunt duo. etc. XI. hic comminatur poenam damnationis. VIII. XII. scilicet luxuriam naturalem. Prima iterum dividitur in tres. est quid spirituale. Nota quod vocat hic avaritiam idololatriam. Deinde inducit ad contraria. cui amore inhaeret. Prov. 12: manifesta sunt opera carnis. contra quae semper remanet bellum. Vel dicendum est. Ult. non habet haereditatem in regno Christi et Dei. Cap. Item. hic prohibet eisdem vitia etiam carnalia. et delectatio in obiecto.. id est verba provocantia ad malum. est mortale. etc. sicut gula et luxuria. ut dicitur Prov. et similiter inanis gloria. quae est cum non sua. quare etiam in illis non dicitur peccator idololatra? respondeo. etc. Tertio excludit avaritiam. a cogitationibus. sicut ira. Et ideo dicit nec nominetur in vobis. et ut in eo fiduciam nostram finaliter ponamus. 28: qui confidit in divitiis suis. inquantum ad mortalia peccata ordinantur. hic autem dicit quod nec nominetur. IX.: sint mores sine avaritia. etc. Dicitur autem fornicatio a fornice. etc. secundo excludit quaedam adiuncta. VI. iuxta quem erant lupanaria. Primo excludit vetustatem vitiorum. V. sicut decet sanctos. quia in pugna spirituali vitia carnalia primo occurrunt vincenda: quia frustra pugnat quis contra intrinseca. et turpitudinem. ibi aut turpitudo.. quia eius obiectum est carnale. VI. ut sciatis. 4: argentum suum et aurum suum fecerunt sibi idola. Primo excludit quaedam vitia principalia. nisi primo vincat extrinseca. et ignominiam congregat sibi. quia. quia animo quiescit quis in pecunia. scilicet obiectum peccati. Sed supra dixit: qui furabatur. ut interirent. sed medium inter spiritualia et carnalia peccata: quod patet sic. per quod aliqui volunt inde placere aliis. Eccli. Circa quod duo facit. luxuria.

49 .ponitur finis in interioribus quasi in propria exaltatione. etsi non totaliter. Et ideo concludit nolite ergo effici participes eorum. Unde supra IV. Et ideo dicit Christi et Dei coniunctim. quia sicut quilibet videtur esse quod principaliter est in eo. quia si sic faciens speraret vitam aeternam. II. ostendit. quia licet ipsum perfecte cognoscamus in patria. 5: nescierunt. Et sequitur in fine capitis: quia tales non speraverunt mercedem iustitiae. Vel diffidentiae. nesciunt ubi corruant. Ille ergo per se est idololatra. ac si haereditas ista sit divisibilis? respondeo. II Cor. qui intendit per se cultum exhibere creaturae. ergo peccata sunt. 12: via impiorum tenebrosa. sed tenebrae. Sequitur nunc autem lux. 17. item tribus beniamin fere tota consumpta fuit propter haec. 14 s. in avaritiam. secundo subiungit ipsius rationem. cogitaverunt invenire rationes. Prov. sicut idololatra.. XV. nec excludant a regno Dei et Christi. et duo facit. sed per accidens hoc facit. quia qui aliquid simplex attingit. hic excludit fallaciam seductorum. venit ira Dei. quia in moralibus actus seu opera iudicantur ex fine. secundo ut non communicent eis mala faciendo. non totaliter. et per consequens diligamus. oculus vero aquilae ipsam totaliter comprehenderet. quia primo monet eos. aut quae pars fidelis cum infideli? |#4 Lectio 4 Supra prohibuit apostolus peccata carnalia. Dicit autem filios diffidentiae. Nunc autem talia puniuntur a Deo. ut non seducantur verbis. ut dicitur I Cor. quare dicit in regno Christi et Dei divisive. humanus oculus ipsam totam apprehenderet... ibi nolite ergo effici. tenebrosi per peccatum. Et quod tales sint seductores et talia verba seducentia. VII: nullum pratum sit quod non pertranseat luxuria nostra. Supra IV. ut homines possent libere frui concupiscentiis. scilicet propter peccata.: quae enim participatio iustitiae cum iniquitate. id est qui non confidunt de gaudiis aeternis. etc. ut dicitur Rom. Lxxxi. non punirentur a Deo. etc. Sic et si Deum perfecte cognoscimus in patria et perfecte diligimus. ibi propter hoc enim venit ira. etc. et per se? dico quod non. Et quid de tali? non habebit haereditatem. quia cum Deus sit iustus. IV. etc. comminando poenam et removendo fallaciam. eis credendo. XLIV. Sed numquid avari honorem Deo debitum exhibentes creaturae. cum sit indivisibilis et impartibilis. 18: tenebris obscuratum habentes intellectum. Non autem sic nos. tunc totus homo dicitur peccatum et tenebrae. Phil. II. quia sic peccantes diffidunt de vita aeterna. 19: qui desperantes semetipsos tradiderunt impudicitiae in operationem immunditiae omnis. Dicit ergo eratis aliquando tenebrae. ibi ut filii lucis sitis. sed ipsum totaliter non comprehendimus. Minorem probat. quae dicunt quod huiusmodi non sint peccata. Col. Notandum est ergo quod in vitiis carnalibus solum docuit cavere seductionem. 8: videte ne quis vos seducat per prophetiam et inanem fallaciam. quippe quia filii et haeredes. civitas dicitur facere: ita quando peccatum regnat in homine. Proponit enim primo eorum conditionem. ponit in eis finem ut in re exteriori. 28: ego haereditas eorum. Sed notandum est. qui dicit Ez. ipsum totum cognoscit. quia Deus seipso perfecte fruitur. ideo videtur ibi esse quaedam imperfectio et particularitas. quia nisi peccata carnalia essent peccata. neque intellexerunt. aut quae communicatio Christi ad belial. Sed posset quaeri: si haereditas ista est ipse Deus. Prima adhuc in duas. secundo ex eis duas conclusiones inducit. in filios diffidentiae. VI.. magis esset praesumptio. sicut tota civitas videtur esse rex et quod rex facit. Sap. quantum est ex parte meritorum. Item. ibi nunc autem lux. quia sine ratione sunt talia verba. Ps. Prima iterum in duas. quia seipsum perfecte cognoscit et totaliter diligit quantum cognoscibilis et diligibilis est. communicando scilicet eis in talibus operibus. Ponit autem duas conditiones: primo praeteritam. realiter sunt idololatrae. item in sodomitis.. ut patuit in diluvio. quod in filios diffidentiae. Nunc autem tales non sunt filii. nunc autem Deus aliter se fruitur. quia primo removet seductiones. Hoc autem non intendit avarus per se. ibi eratis enim aliquando tenebrae. secundo conditionem praesentem. 50: caro et sanguis regnum Dei non possidebunt. qui sic carnales sunt. etc. quod indeterminate non dicit tenebrosi. secundo ostendit seductionis signum.. quam spes. quasi partem cum parte ponendo. Sed qui ponit finem in divitiis. id est de quibus non est confidendum. etc. Et ideo dicit inanibus verbis. sicut lux solis si esset punctalis.. Haereditas nostra consistit in fruitione Dei. cum dicit propter haec enim venit ira Dei. id est Deum. Ubi ponit conditionem praesentem. quasi dicat: nunc autem habetis lucem fidei. non infligit poenam sine culpa.. id est excaecati ignorantia et errore. quia. quod fornicationes et huiusmodi venerea non essent peccata. aut quae societas lucis ad tenebras. hic assignat rationem sumptam ex eorum conditione. Dicit ergo. Deinde cum dicit nemo vos seducat. 15: inter quos lucetis sicut luminaria in mundo. inquantum superflue et inordinate diligit.. quae est certa expectatio futurae beatitudinis ex meritis. et nos eo. etc. ergo haereditatem non habent. Et circa hoc duo facit. in tenebris ambulant. scilicet propter peccata carnalia. id est quia per Christum et non per alium habetur haereditas. etc. Primo enim ponit admonitionem. etc. quia a principio. VIII.

23: flores mei fructus honoris. Eccli. iustitia ad opus. Dicit ergo: quia nunc lux estis.. etc. quod nunc sunt. Primo ponit rationem primae monitionis. ut sit bonus in seipso et propter hoc dicit in omni bonitate. quia aliqui boni non reprehendunt malos. obsecra. ibi et nolite communicare. secundo eam exponit. etc. despumantes suas confusiones. In se. quia. XV: probetis quae sit voluntas Dei bona. Hic ponit apostolus rationem secundae monitionis... veritas ad Os. 2: argue. quae oportet facere. XII. Sed numquid semper peccamus si non reprehendimus? respondet Augustinus: quod enim non reprehendis ex timore charitatis. secundo ut mala reprehendant. II. non peccas. ut dicitur gal. secunda ut redarguerent peccatores. coadiuvando. II Petr. ut bonitas referatur ad cor. Sequitur omnia quae arguuntur. Prima in duas. fructus autem lucis sunt opera fructifera et clara. Primo ponit admonitionem. Deinde cum dicit ut filii lucis ambulate. cum huiusmodi actus communes sint nobis et brutis. Et ideo dicit magis autem autem redarguite. 21: quem ergo fructum habuistis tunc in illis. hortatur eos ne redeant ad statum quem reliquerunt. XXIV. Iob XXIV. Prima ut non communicarent operibus tenebrarum. Hoc autem est de vitiis carnalibus in quibus est turpitudo magna. Ps. Rom. Ubi advertendum est. Dicit ergo probantes quid sit beneplacitum Deo.. quod agens ordinetur in se. 25 et Zach. IV. turpe est dicere. 66: bonitatem et disciplinam et scientiam doce me. Non dicuntur lux per essentiam. II Tim. quia.. Deinde cum dicit probantes. sic peccas.. quia non habent nisi momentaneam delectationem citissime transeuntem. id est. Ideo dicit in iustitia. 4. ne scilicet indignetur et perdas beneficia tua.. in quibus nunc erubescitis? Iud. etc. increpa. Ps. id est operibus carnalibus ducentibus ad tenebras perpetuas: quae quidem sunt infructuosa. etc. Istis ergo nolite communicare. 12: mandavit autem unicuique de proximo suo. Primo ponit monitionem. etc. ibi probantes. ibi magis autem redarguite. Rom. etc.. 18: si enim. 22: quae communicatio homini sancto ad canem? sed certe hoc non sufficit. cum dicit fructus enim... vel intentionem facientis. et beneplacens et perfecta. Eccli. quia communicant in eis cum brutis. tenebrosa loca quaerunt propter turpitudinem. ad proximum per iustitiam. Primo monet eos ne malefaciant. Hoc autem exponit.. 22: canis reversus ad suum vomitum. Cxviii. perfodit in tenebris domos. etc. et operiet vultum suum. Ad Deum per cognitionem et confessionem veritatis. haec iterum reaedifico. ut se conforment ei. dicens: non me videbit oculus.Matth.. Primo ergo ponit opera. VI. 50 . nisi etiam eos reprehendatis. quod tenebrae fuerunt et quod nunc sunt lux. et facit duo.. 14: vos estis lux mundi. |#5 Lectio 5 Supra posuit apostolus monitiones.. vel genus operis. etc. Ambulat autem quis ut filius lucis dupliciter. II. imitando. sed per participationem. 121: feci iudicium et iustitiam. Io. Quare? quia quae in occulto fiunt ab ipsis. quod placet Deo. sed probantes. Eccli. concludit duas conclusiones. 19: veritatem enim et pacem diligite. etc. Item. ad proximum. VI. Dicit ergo: dixi ut ambuletis ut filii lucis. ibi omnia enim quae arguuntur. 16: loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo. aliquando Deus punit communicantes insontes. Si autem ex timore cupiditatis. 15: oculus adulteri observat caliginem. et sus lota in volutabro luti. Secundum hoc ergo duo facit. fluctus feri maris. bis mortuae. etc. etc. VIII. eradicatae. ratione discernentes. consentiendo. immo debetis et tales increpare et redarguere. hic assignat rationes earum. Vel aliter. etc. Dicit ergo: bene dixi: nolite communicare. secundo qua debent fieri intentione. etc. VIII.. V. quomodo ergo fideles alii lux dicuntur? respondeo. XIII. Cxviii. Et ideo primo concludit. Et hoc in omni bonitate. etc. quia non ex abrupto. faciatis opera lucis. etc. 35: ambulate dum lucem habetis. ibi fructus enim lucis.. etc. Et ideo dicit et veritate. secundo rationem secundae. etc. Supra IV. 12: arbores autumnales infructuosae. ergo ut filii lucis ambulate. et ad Deum. secundo quantum ad modum. I. Prima iterum in duas. et nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum. secundo assignat rationem. ut dicit Augustinus. Deinde cum dicit et nolite communicare.. id est ut intendatis facere. ibi quae autem in occulto. etc. Et hoc quid sit beneplacitum Deo.. Sed contra dicitur de ioanne baptista: non erat ille lux. ostendit qua intentione debeant operari. praevaricatorem me constituo. Dixerat enim. Opus suum probet unusquisque. quae destruxi. XVII. Dividitur autem ista pars in duas. Item. quod omnis actus virtutis ad tria reducitur. Duas autem monitiones posuit. Primo quantum ad substantiam. Nam oportet. secundo ut vitent ea quae prius fuerunt. ne scilicet peior efficiatur et scandalizatus affligat bonos. Zach. ut dicitur Gal. quia minimum est ibi de bonis rationis.

ierusalem. 51 . scilicet ut possitis tempus redimere. vos autem estis lux. X. misericordiam consequetur. et illuminabit te Christus? respondeo. et illuminabit te Christus. |#6 Lectio 6 Supra prohibuit fallaciarum carnalium vetustatem. IX. I: sufficit enim praeteritum tempus ad voluntatem gentium consumendam his. vel pecuniam. qui scilicet nesciunt vitare impedimenta. I Petr. scilicet peccata quae arguuntur a lumine.. Cap. ibi omnia autem quae arguuntur. 14: sapientis oculi in capite eius: stultus in tenebris ambulat. surge a negligentia boni operis. Prov. 23: sapientia autem est viro prudentia. diem malum praecavere.. hic hortatur ad contrariam novitatem. ibi propterea nolite fieri. et hanc cautelam debent omnes habere. docet modum cautelae. Modo autem oportet nos tempus redimere. scilicet ex praemissis. Eccle. non adiiciet.. II. scilicet spiritus sanctus: o tu qui dormis. omnis enim redargutio manifestatio quaedam est. Unde dicitur Thren.Primo enim ponit rationem. 23: omnia mihi licent.: converte nos. Dicit ergo itaque. VI. 14: emundabit conscientiam nostram ab operibus mortuis. ex tunc semper paratae sunt insidiae impellentes ad peccatum. vinolentiis. quia. sicut dicitur aliquis redimere vexationem suam dando enxenia. sed dicit caute. tertio docet modum cautelae. Prov. quia dimittit aliquid de iure suo perire. Quantum ergo ad primum. Et primo hortatur ad novitatem contrariam fallaciae. a bonis et sanctis hominibus. etc. Glossa sic exponit: propter hoc quod sit lumen. vel quando dimittit de iure suo. quia dicit: surge. quoniam dies mali sunt. etc. Omne autem. nolite fieri imprudentes. Dicit ergo: totum tempus hoc est tempus calumniae. surge. 23: oculi tui videant recta. et etiam a quibusdam licitis abstinere. et ideo sitis redimentes tempus. XXVIII. quod ad iustificationem impii duo requiruntur. dicens: propterea. et convertemur. seu mortificantibus. Unde Glossa sic exponit: omnia. sed non universalis sapientia. 1: Dominus illuminatio mea. Contingit quandoque quod aliquis per magnum tempus vitae vivit in peccato. Prima in tres. I Cor. id est. et postea meritorie operari a gratia subsequente. lumen est. quia in eius voluntate non erat impellens aliquid ad peccatum. Vel aliter: redimentes tempus. videte quomodo caute ambuletis. cum dicit redimentes tempus. interfecti mei resurgent. Prudentia enim est quaedam sapientia. 9: usquequo.. quod apostolus introducit figuram positam Is. ibi redimentes tempus. Ps. ibi et nolite inebriari. Et certe hoc ipsum habet liberum arbitrium a gratia praeveniente. etc. Sed sic non accipit apostolus. tamen caute... Sed ut sapientes. Nota quod differentia est inter sapientiam et prudentiam. qui ambulaverunt in luxuriis. Sed prima expositio est melior. II. qui sunt filii lucis. Ex quo peccavit Adam. etc. Primo inducit ad cautelam contrariam fallaciae. dicens propter quod dicit: surge. id est debemus malitiam dierum vitare. secundo ad novitatem contrariam luxuriae. illuminare. VII. XXVI. desideriis. Ult. scilicet Scriptura. Ponit autem huius rationis maiorem. etc. id est. etc. sed omnis manifestatio fit per lumen. piger. ut dicitur I Cor. ibi propter quod dicit. Deus. tu scilicet qui dormis. Hebr. 15: spiritualis iudicat omnia. etc.. 13: qui autem confessus fuerit et reliquerit ea. ab operibus mortuis. 6: turbati sunt omnes insipientes corde. Deinde cum dicit propterea nolite fieri. Necessitatem autem huius cautelae ostendit. ergo decet vos arguere et eos manifestare. et hoc probat sic: quidquid ostenditur malum esse redarguitur. etc. X. Idem XII. Cautio est quaedam conditio prudentiae. et hoc est tempus perditum. 1: surge. Minorem autem ponit. vult probare quod eos deceat delinquentes arguere. Deinde confirmat hoc per auctoritatem.. Sed numquid possumus per nos resurgere a peccato. ut resurgat? et exurge a mortuis. etc. Quidam dicunt: si non caste. Dicendum est. XXVI. dicens propter quod dicit. XL.. LX. Is. dando enxenia vel aliquid pro ea.. etc. dicit. et ideo dicit non quasi insipientes.. manifestantur. dormies? Ps.. 4: illumina oculos meos. quanto prius instetit malis. quoniam dies mali sunt. scilicet liberum arbitrium cooperans ad resurgendum et ipsa gratia. sed non omnia aedificant. Et ideo dicendum est. Redimit enim aliquis quandoque rem suam. Prov. Dicendum est quod tanto magis debet vacare operibus bonis. et palpebrae tuae praecedant gressus tuos. secundo assignat confirmationem.. id est in lumine vertitur. ac si diceret: cavete ab hominibus contrariis castitati. Lxxv. IV. Quasi dicat: ideo decet eos arguere. scilicet per confessionem. Sed quomodo redimet. 15.. quod potest exponi dupliciter. etc. etc.. etc. Prov. Ps. etc. cum homo non sufficiat ad debita persolvenda? respondeo. In hunc autem modum dicitur aliquis vexationem suam redimere. etc. ibi omne quod. per quam aliquis vitat impedimenta agendorum. 9: numquid qui dormit. quod manifestatur per confessionem. scilicet malum. 19: vivent mortui tui. ne unquam obdormiam in morte. ut dicitur Eccle. et ipse a nemine iudicatur. Sed haec non est consuetudo Pauli. in quo non oportebat hominem ab aliquo licito abstinere. Hoc autem pertinet ad sapientes. Non sic autem in statu innocentiae. secundo ostendit novitatem cautelae. Exurge ergo.

et tumultuosa ebrietas. qui generat fervorem devotionis. 21. XX. XII. II. Inter omnia quae multos spiritus generant est vinum. Primo enim prohibet vetustatem. Psallere est uti Psalterio. et sic non est in nostra potestate eum recipere. quia.. Quia sapientis est ordinare. de caelesti iucundatione quid et quomodo serviendum... hic autem quantum ad gulam. 11: spiritu ferventes. etc. quando eo utitur generaliter. Hoc autem docuit Dominus. XII. intra in cubiculum tuum. VI. quando scilicet habet gratiam spiritus sancti quantum ad aliquam et non quantum ad omnem hominis operationem. hominis ad homines. et coeperunt loqui. etc. si hanc habeat pro principio. Ps.. Et hinc generatur laetitia spiritualis in corde. Materiam vero meditationis tangit. de divina laudatione quid imitandum.... Et canticis spiritualibus. Primo ponitur spiritualis meditatio. primo tangit modum repletionis ex parte Dei. ut dicitur III Esd. Deut. Esth. et pax. et similiter in operabilibus. Prov. etc. 6: haec est enim sapientia vestra. et gaudium in spiritu sancto. Dicit ergo loquentes vobis. Unde Hieronymus: quem sodoma non vicit. 5: non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis.. quia primo ponit modum meditationis. 52 . Meditemur ergo de recta operatione quid faciendum. Ps. quia ex frequenti meditatione ignis charitatis in corde accenditur. Rom. et ebrietas auferunt Cor. 16: intrans in domum meam. Vel aliquis dicitur recipere spiritum sanctum. 3: sumite Psalmum. et in meditatione mea exardescet ignis. qui cognoscit finem. matth. Os. etc. sed intelligentes. Una exterior. Ps. etc. Sed numquid habemus spiritum sanctum in nostra potestate? respondeo et dico quod habere spiritum sanctum est dupliciter: vel receptive. Xcvii. ut dicitur I methaphysicae.Sapiens enim simpliciter dicitur. 4: concaluit cor meum intra me. 11: fornicatio. 5: charitas Dei diffusa est in cordibus nostris... 1: loquar in amaritudine animae meae. 4: repleti sunt omnes spiritu sancto. Istud autem primum principium. Act. non tamen plenus esse spiritu sancto. id est nos disponere sine gratia Dei. ibi sed impleamini. Et ideo convenienter docet eos contra hoc repleri spiritu sancto. Ps. III. Item. conquiescam cum illa. Psalterium iucundum. ille ergo simpliciter est sapiens. Cxlviii. et sic adhuc non sumus sufficientes eum recipere. quia cibus et potus superfluus est causa luxuriae. etc. Est autem duplex locutio. XXXII. qui habet ordinare de his de quibus est sapiens. ut dicit Augustinus. ibi gratias agentes. id est bonis operationibus. etiam generat gaudium et laetitiam spiritualem. XXVI. quando scilicet quis ordinat facta sua. etc. secundo ex parte proximi. II Cor. Omnis autem ordinator respicit finem. Sic ergo effectus spiritus sancti primus est sacra meditatio. secundo spiritualis exultatio.. etc. Vel dispositive. etc.. Vel dicamus quod prius reprehenderit peccata carnalia quantum ad luxuriam. Circa primum tria facit. 10: cum esset rex hilarior. Sapientia enim est divinarum rerum cognitio. Matth. etc. est voluntas Dei. 1: cantate Domino canticum novum. Rom. per quod debemus iudicare omnia et regulare. et vinum. IV de trinitate. 1: luxuriosa res vinum... Sed impleamini spiritu sancto. etc. XXXVIII. IV. Prudentia vero est particularis rei providentia. ibi cantantes. scilicet Deum. et ideo qui eos loquentes audiebant. I Cor. III. fit prudens intellectus. Talis autem debet esse compunctiva. 6: tu autem cum oraveris. etc. Et ideo sapientia est viro prudentia. et post nimiam potationem incaluisset mero. 17: iustitia. Et hymnis. Item. 29: utinam saperent et intelligerent. Rom. Et ideo cum dicit loquentes. etc. Item. Iob X. etc. Xci. secundo inducit statum ad novitatem. id est laudibus divinis. III. VIII. sed sufficientia nostra ex Deo est. quod calefacit et movet. facit audacter loqui. Sicut ratio speculativa ordinat de agendis et iudicat: oportet autem conclusiones habere et iudicare per principia. ora patrem tuum. alia interior. Tunc autem dicitur plenus spiritu sancto. etc.. V. ibi in Psalmis. etc. Lxxx. etc. hic hoc idem facit contra vetustatem vitiorum carnalium. |#7 Lectio 7 Supra induxit ad novitatem contra vetustatem fallaciae. et clauso Ostio.. secundus spiritualis exultatio. XIV. Deut. scilicet de spe aeternorum.. I. hominis ad seipsum. 14: hymnus omnibus sanctis eius. cum dicit in Psalmis. secundo materiam eius. etc. sed ex dono Dei eum recipimus. Et sic in Psalmis. et ideo intellectus in moralibus et divinis debet habere pro principio voluntatem Dei. 4: in decachordo Psalterio cum cantico in cithara. vel qui agit propter finem universalem. 12: spe gaudentes. debet fieri in secreto. Duo autem facit. 10: ut sapiens architectus fundamentum posui. ibi subiecti invicem. sed ad hoc cavendum debetis a vino superfluo abstinere. 42: fiat voluntas tua. et praecipue vinum. Dicit ergo: dixi quod fornicatio et omnis immunditia non nominetur in vobis. et date tympanum. Rom. tertio gratiarum actio. vina vicerunt Lot. Propter hoc ergo dicit: nolite fieri imprudentes. Et Sap... Modus autem repletionis est in dilectione Dei et proximi. Ps. credebant eos ebrios. IV. Prima in duas. Nolite ergo. unde generat animositatem et facit homines per talenta loqui. etc. qui habet de omnibus ordinare: sapiens autem secundum quid dicitur.

XI.. suo modo. I Thess.. quantum ad bona naturae. hic ponit ea quae pertinent ad speciales quasdam personas et status. ita et mulieres viris suis. Aliquid vero propter duo. patris et filii. Quia haec etiam sunt nobis dona in via. vel adversis.. in comparatione ad Deum. quantum debet regi mandato Domini. II.. tanto videt eum maiorem et se minorem... ut mens nostra incitetur ad devotionem interiorem.Et ideo dicit cantantes et psallentes. Nam in laudibus ecclesiae est aliquid per se considerandum. etc. V. quia omnia bona proveniunt per eum. 2: nonne Deo subiecta erit anima mea. ibi viri. etc. sed ecclesiae. 14: sapientis oculi in capite eius.. Item. et hoc non ad utilitatem suam. cum dicit sed sicut. 5: oculus meus videt te. et patri. in quo oporteat nos salvos fieri. 2: ecce Deus salvator meus. etc. secundo viros de dilectione. haec tria prosequens. IV. XII. et ideo vir debet gubernare mulierem ut caput eius. Is. |#8 Lectio 8 Supra apostolus posuit praecepta generalia ad omnes. Prima in duas. secundam ex parte viri. III. patri. etc. obedite.. Primo enim monet mulieres de subiectione. 2: omne gaudium existimate. sed sicut Dominus. tertio servos et dominos. et nolite amari esse ad illas. 30.. Circa quod tria facit. idcirco me reprehendo. ibi sicut Christus. Et ideo specialiter monet eas de subiectione. Primo ponit admonitionem. in gratia cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino. Prima in duas. tertiam ex parte mandati divini. se et suam discrimini exponit. imo prope nihil. Supra I. Ps. etc. Iob XLII. et ipsum cognoscit. per quem regeneravit nos. magis caste vivit et pacifice uterque se habet. inquantum actor noster est per creationem. recognoscit se omnia habere a Deo. Et sic gratias Deo. diligite uxores vestras. diligite uxores vestras. inquantum misit nobis Christum. 15: psallam spiritu. scilicet quae non sunt contra Deum. Si autem vir aliam magis diligit.. obedite. Sed hoc in nomine Domini nostri Iesu Christi. quod Dominus utitur servis suis quo ad id quod est sibi utile: sed vir utitur uxore et liberis ad utilitatem communem. etc. Dicit ergo mulieres viris suis subditae sint. 16: sub viri potestate eris. ibi qui suam uxorem diligit. 41: ibant apostoli gaudentes. Sed addit Deo. secundo patrem et filium. quem habet vir ad uxorem. III. Quanto enim aliquis magis afficitur ad Deum. III. etc. III. monet viros ad dilectionem uxorum. Dicit ergo viri. V. id est non propter timorem humanum. ut dicitur eccli. VI. non quod vere sit Dominus. scilicet donis. 3: caput quidem mulieris vir. Col. ideo. Gen. ibi quoniam vir caput est. sed Christi. IV Reg. scilicet viri et mulieris. etc. V. hoc est contra intentionem ecclesiae. I Petr. etc. diligite. psallam et mente. etc. Primam sumit ex exemplo Christi. sicut Christus caput est ecclesiae. Et hoc sicut Domino. Quasi dicat: non est conveniens. etc. quam hominibus. Eccle. ita vir est caput mulieris: non debet ergo mulier inobediens esse viro. XXXIII. 15: cumque caneret psaltes. 22 s. 12: non est enim aliud nomen sub caelo datum hominibus. secundo assignat rationem huius. I. etc. etc. cap. Sed quantum ad proximum. Et hoc in omnibus. ibi filii. tertio ex exemplo intentum concludit. ibi propter hoc relinquet. Et ideo dicit sicut Domino. sed differentia est in hoc. etc. etc. Rom. Primo eam proponit. 18: in omnibus gratias agite.. quoniam vir est caput mulieris. Domini et servi. sine quibus non est perfecta. secundo eius rationem. Et ideo dicit gratias agentes semper pro omnibus. dicens subiecti invicem in timore Christi. III. quod membrum repugnet ipsi capiti in aliquo. Ps. facta est super eum manus Domini.. quantum ad bona gratiae. in capite autem viget sensus visus. Ex hoc error haereticorum confunditur dicentium quod vanum est cantare Domino cantica vocalia sed spiritualia tantum.. Act. Tertius effectus est gratiarum actio: quia ex hoc quod aliquis sic affectus est ad Deum. XXV. et hoc est quod apostolus dicit in cordibus. quia certe ex amore. etc. scilicet propter nos. quae est corpus ipsius. Lxi. XIV. instruit: primo mulierem et virum. Deinde cum dicit viri.. 16: in omni sapientia docentes et commonentes vosmetipsos in Psalmis et hymnis et canticis spiritualibus.. ponit modum repletionis. 1: mulieres subditae sint viris suis.. quia per hoc rudes efficiuntur devotiores.. secundo exemplum inducit. I Cor. cum dicit sicut et Christus. ibi servi. etc. 29: obedire oportet Deo magis. vel in gloriam inanem. quam suam. id est ut affectus nostri afficiantur gaudio spirituali ad operanda bona. per quem accessum. Act. Iac. nunc autem. Deinde subdit rationem suam. Col. sed sicut ecclesia subiecta est Christo. 1: pacem habemus ad Deum per Dominum nostrum Iesum Christum.. vel prosperis. etc. Tangit autem rationem huius triplicem. quia ipse est salvator corporis eius. contraria est viro suo. Deinde ponit exemplum. 1: benedicam Dominum in omni tempore. V. si primatum habeat. Ex hoc autem concludit intentionem. Ratio autem haec est. quia dicitur Act. quia certe mulier. 19: viri. 53 .. ibi sed sicut. Et quia secundum Philosophum in politicis domus habet tres connexiones.: ipsum dedit caput supra omnem ecclesiam. cum dicit sicut Christus caput est ecclesiae. propter alios. etc.. diligite uxores vestras. quia proportio viri ad uxorem quodammodo est sicut servi ad Dominum. ibi sicut Christus. sed si ex hoc aliquis commoveatur ad dissolutionem. I Cor. Et primo facit hoc. etc.

XXXIX: effundam super vos aquam mundam. ibi et tradidit. Iob XVI. Et facit duo: primo ponit rationem. Et hoc in verbo vitae. 24: infelix ego homo. ecclesiam gloriosam. in morte ipsius baptizati sumus. Item de Iuda. LIII. secundo confirmat eam per exemplum. scilicet respectu Dei. Ier. Rom. scilicet infra Deum. Is. Cap. nunc autem minor dilectio est quasi quoddam odium respectu eius quod summe et plus diligitur. sed praecipit eam ita ut se diligere. Supra eodem: estote imitatores Dei sicut filii charissimi. vel est ut finis ultimus. Unde dicit gloriosam. 23: desiderium habens dissolvi. Et ideo sicut peccaret contra naturam qui seipsum odio haberet. Rom.Circa primum tria facit. etc. sed ut sit sancta. 3: quicumque baptizati sumus in Christo Iesu. ut dicitur Eccli. Maculata es in iniquitate tua. 38. |#9 Lectio 9 Supra induxit viros ad dilectionem uxorum. secundo signum. non quia praecipiat eam odire. et immaculata ab omni immunditia. scilicet per fidem.: euntes ergo docete omnes gentes. sed una caro. Nam omne quod volumus. Ideo dicit ut exhiberet sibi gloriosam ecclesiam. aut malum: si bonum. Matth. consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem. Dicit ergo qui suam uxorem diligit. Dicit autem qui non odit uxorem.. quasi dicat apostolus: indecens est quod immaculatus sponsus sponsam duceret maculatam. 22. Primo proponit exemplum dilectionis Christi. quia tradidit semetipsum pro ea. etc. ita qui uxorem.. etc. non potest esse meus discipulus. 9: rugae meae testimonium dicunt contra me. etc. etc. III. Respondeo. etc.. Finis autem sanctificationis est puritas ecclesiae. etc. VI.. Hebr. quia probatio dilectionis exhibitio est operis. etc. XXV. Zac. Neque rugam. etc. 21: reformabit corpus humilitatis nostrae. 1: beati immaculati in via. 6: ambulans in via immaculata. etc. se autem debet homo diligere infra Deum. sed sancti affligunt carnem suam in hoc mundo. 26: qui non odit uxorem. Vel potest considerari caro inquantum est alicuius impeditiva quod volumus. Ult. amor proximorum. quam non habent qui recte coniuncti sunt Christo et ecclesiae. 1 s. Matth. sed sancti volunt a carne separari. unde sicut caro subditur animae.. Eccli. Ideo subdit dicens mundans eam lavacro aquae.. probat dicens nemo enim carnem suam unquam odio habuit.: in tribus beneplacitum est spiritui meo. XXIII. ex parte Christi. Et ideo sibi exhibet eam immaculatam: hic per gratiam sed in futuro per gloriam. vel exemplo dilectionis quam habet Christus ad ecclesiam. et tradidit semetipsum pro me. 54 . ut dicitur Apoc. et spiritus sancti. Dicendum est quod. sicut auditum est frequenter. sed nullus unquam habuit carnem suam odio: ergo nec uxorem. quia. Sed ad quid? ut illam sanctificaret. Et ideo addit non habentem maculam..: habentes autem alimenta et quibus tegamur.. II. XIII. ut apostolus dicit. Quod autem sic debeant se diligere. Ez. etc. Sed quilibet nutrit et fovet carnem suam propter conservationem. etc. seipsum diligit. Ult. etc. diligimus. XIV. Neque rugam. Cxviii. Sed magis sanctam per intentionem. non vult. aut est bonum. et sic odio quodammodo habetur per accidens. Respondeo. quae erit in futuro per gloriam. etc.: Iesus ut sanctificaret per suum sanguinem populum. ita nemo carnem suam odit. VII. XIX. quae sunt probata coram Deo et hominibus: concordia fratrum. et filii. I Tim. ibi sicut et Christus. 12: tradidit in mortem animam suam. a qua impedimur per carnem. Effectus autem sanctificationis est mundatio eius a maculis peccatorum. dicens ita et viri debent diligere uxores suas. ita mulier viro. 1: erit fons patens domui David. nullus affligit quod diligit. etc. scilicet criminis mortalis. quis me liberabit de corpore mortis huius? Phil. neque sitient amplius.. quod esset peccatum mortale praecipere. quidam occidunt se. Phil. I Cor. C.. Sed contra Lc. etc. et vir et mulier bene sibi consentientes. sic ergo uxorem debet diligere. 6: itaque non sunt duo. per confirmationem gratiae.. Sed contra: qui diligit aliquem. Et haec omnia intelligi possunt de exhibitione. Caro potest considerari in se: et sic non habetur odio. Iste est effectus mortis Christi. tunc diceretur: ut exhiberet sibi. sic homo uxorem debet diligere sicut se.. IX. Ratio est talis: vir et mulier sunt quodammodo unum. Cap. Si autem de exhibitione per fidem. Cap. hic ostendit idem ex parte ipsiusmet viri... Aut aliquid huiusmodi. Io. Signum autem dilectionis Christi ad ecclesiam ostenditur. Ps. quia gloria magna est sequi Dominum. scilicet vita aeterna. I.. sed naturaliter quilibet appetit eam esse et fovet eam ut sit. Quod quidem lavacrum habet virtutem a passione Christi. ut corpora sua. XVII. scilicet per claritatem animae et corporis. non habentem maculam. VII. tertio concludit intentum ita et viri. etc.. id est duplicitatem intentionis. id est. etc. sine defectu passibilitatis. II. 16: non esurient. Gal. Dicit ergo: sicut et Christus dilexit ecclesiam. et immaculatam per omnimodam puritatem.. Nam id quod pro viribus conservamus. Praeterea. 20: dilexit me. quod patet per effectum. nec appetit ab eo separari. baptizantes eos in nomine patris. Ps. 17: sanctifica eos in veritate. Praeterea. Ult. Ex hoc tertio concludit intentum. 27: castigo corpus meum. quod adveniens aquae dat ei virtutem abluendi.

28: mihi autem adhaerere Deo bonum est. et ideo amor naturalis inest eis versus inferiora. X. ut subdatur spiritui ad repressionem concupiscentiarum. in perfectis autem animalibus distinguuntur.: ecce vobiscum sum omnibus diebus. etc. debet sic exponi littera praecedens: propter hoc relinquet homo. etc. scilicet coniunctionis Christi et ecclesiae. cuius est superior. et multi dementes facti sunt propter uxores suas. et hoc per exemplum. XXV. inquam. hoc autem bonum impeditur per carnis lasciviam. quia solum a pontificibus et non ab aliis confertur. Sed contra dicitur Matth. quamdiu homo subditus fuit Deo. etc. in qua quidem mutua subiectione consistebat donum originalis iustitiae. scilicet exemplo dilectionis Christi ad ecclesiam. 7: reliqui domum meam. etc. Et adhaerebit uxori suae. 28: exivi a patre.. Et ideo si mystice exponatur. non odit eam. scilicet baptismus ratione effectus. Et quia naturaliter appetimus finem nostrum et bene esse. Respondeo: Adam ut a Deo inspiratus hoc dixit. V. Unde hoc non oportebat fieri in statu innocentiae. Notandum est hic. 6: quamdiu sumus in hoc corpore. XVI. Et ideo qui sic affligit carnem suam. et ad filios naturaliter plus afficitur quam ad parentes. quia significat coniunctionem Christi et ecclesiae. ecclesiae. et caro totaliter subdita fuit spiritui. ibi verumtamen et vos. II. 1: in tribus beneplacitum est spiritui meo. 25: diligit homo uxorem suam magis quam patrem. et etiam quia uxor sibi coniungitur ad actum generationis. secundo eam mystice exponit. ita mali. XII. Ps.. scilicet synagogam. ideo vellemus eam abiicere. Et circa hoc tria facit: primo auctoritatem inducit. Secunda coniunctio est per conversationem... 25: sumus enim invicem membra. etc. 24: non abscondam a vobis sacramentum Dei. Prima per affectum dilectionis. etc. Item: desiderium habens. quia delet culpam et aperit ianuam Paradisi. 24 dicta est ab Adam vidente uxorem. inquantum est missus in mundum et incarnatus.. Et ideo in actu generationis ita se habent masculus et foemina in animalibus sicut in plantis solo eodem uno corpore fit. Auctoritas haec dicitur Gen. quae dixit Dominus.. Deinde ostendit quod virum oportet uxorem diligere. Matth. spiritu Dei docente. scilicet de costa sua formatam. sicut sunt habitus virtutum. ideo ad uxorem. sicut boni carnem affligunt vel deponere volunt.. Deus autem ut Adam inspirans et docens. Unde dicit sicut et Christus ecclesiam. Sed aliquando illud quod volumus est malum.. quia bonum eius est quod subiiciatur spiritui. etc. nec hoc possumus quamdiu in hac carne sumus. sicut bonum hominis est quod subiiciatur Deo. patrem. VI. etc. Et quia homo respectu patris et matris est inferior. Constat autem. |#10 Lectio 10 Supra exhortatus est apostolus ephesios ad amorem uxorum dupliciter. item matrimonium ratione significationis. Vel dicit de carne.. quod omnibus agentibus superioribus inest appetitus ut propinent et communicent inferioribus. 4 s. quia appetitus naturalis est concors debitae actioni. Supra IV. Et sic exponendae sunt auctoritates supra inductae: infelix. etc. confirmatio ratione ministri. Lc.: spiritus autem carnem et ossa non habet. tertio adaptat eam secundum litteralem sensum ad propositum suum. sed in plantis utraque est in eodem. Nos autem hoc idem dicimus et multa alia. scilicet Christus. Consequenter exponit eam mystice. Unde dicit: et adhaerebit uxori suae. Ult. quia membra sumus corporis. hic tertio hortatur eos per auctoritatem Scripturae. etc. Sap. Et ideo sancti affligunt et macerant carnem suam. id est in carnali opere... et ideo. Ibi multa. Cap. non sicut malum odio habitum sed sicut bonum minus dilectum. Notandum hic est quod in praedicta auctoritate triplex coniunctio viri ad mulierem designatur. etc. Dicit autem de carne eius propter eamdem participationem naturae. Ult. Eccli. inquantum caro est impeditiva mali quod appetunt. quantum ad debiles qui sunt carnei.II Cor. item ex amore hominis ad seipsum. et dimisi haereditatem meam. In qualibet enim generatione est virtus activa et passiva. quia totum Christum continet. ibi sacramentum hoc. impediens maius bonum. II esdr. patrem et matrem. Io. et dicit sacramentum hoc magnum est. Hoc autem naturale est. IV. ut subdatur spiritui. quia caro concupiscit impediens acquisitionem virtutum nos disponentium ad bonum ultimum. ibi: et erunt duo in carne una. etc. 55 . unde dicitur Matth. Ier. sicut aliquid sui. vel consimiles. sed procurat bonum eius. Lxxii. quod quatuor sacramenta dicuntur magna. quantum ad fortes qui sunt ossei. Tertia est per carnalem coniunctionem. Quod Deus hoc dixit. et veni in mundum. eam occidunt et se suspendunt. Reliquit. scilicet dilexit. eucharistia ratione continentiae. Et matrem.. inquantum impeditiva est boni quod appetunt. peregrinamur a Domino. et de ossibus eius.. et consimiles. Vel illud quod volumus est bonum non ut finis sed disponens ad finem. mystice. idest sacrae rei signum. etc. 20: non enim vos estis qui loquimini. Et sic intelligitur: castigo corpus meum. quia est tantus affectus utriusque ut patres relinquant. XIX. sicut Iudas. non superior.

secundo quomodo.. Ps.. Quaedam vero de Christo et aliis exponi possunt. 56 . Eccli. quia isti soli additur promissio. quia hoc intelligitur inquantum sunt contra Deum. etc. Notandum est hic quod patres debent naturaliter instruere filios moribus. tria habemus a parentibus. ibi hoc enim est iustum. III. per omnia. et quia. et ideo prohibetur. vivere. Et hoc intelligitur tripliciter. ut post mandata ordinata ad Deum. quia homines in aliis quae agunt quaerunt utilitatem propriam. 17: foderunt manus meas. quae nunc est. quod filii debent parentes honorare. sequitur: non potest meus esse discipulus. secunda ea quae ad proximum: et in hac secunda primum mandatum est de honore parentum. Secunda ratio est. quia debet ei esse subiecta. et qui obedit patri refrigerabit matrem. Unde proprium filiorum est obedientia. quia in illa secunda tabula nullum est praeceptum affirmativum nisi istud. 9: iustitiae Domini. ut dicitur I Tim... 8: qui timet Deum.. Nam qui gratus est in minoribus beneficiis. et non odit patrem. In veteri autem testamento promittebantur promissiones temporales. Mandata continentur in duabus tabulis. Et per hoc solvitur auctoritas modo allegata: si quis venit ad me. III. naturaliter debent eis obedire. sustentamenta sicut nutrientibus cum fortes erunt. quae tantum dicuntur de Christo. Et huius est duplex ratio. promissionem habens vitae. et uxorem suam. 29: obedire oportet Deo magis quam hominibus. Honor autem importat exhibitionem reverentiae his qui supra nos sunt. 16: longitudo dierum in dextera eius. quia exponendum et implendum est in aliis in figura Christi. et illud Is. et futurae. Act. V. ne aliquis credat quod honoratio parentum non sit meritoria quia naturalis est.. et disciplinam. quae est una connexio familiae. 26: si quis venit ad me. Sed hoc mandat lex divina. VII. ideo addit ut sit longaevus super terram. Tamen in illis parvis munusculis populum illum parvum decentibus. scilicet timore reverentiae et subiectionis. ut non inferat homo proximis nocumentum. III. maxima autem beneficia habemus a parentibus. nutrimentum et disciplinam. nisi a Deo provenientem. ut dicitur VI ethic. IV. unusquisque uxorem suam diligat. Respondeo. XXI. figurabantur magna bona. quam habes a parentibus. Sed natura dictat.. 20: filii. non autem sic aliis proximis. Dicit ergo filii. Dicit ergo hoc enim iustum est. etc. Lc. Dicit autem in Domino. Secundo. Et hoc duplici de causa. etc. XVIII. etc. et quia parentes sunt etiam principium nostri esse. quod est colendus unus Deus. etc. et utilitate: quod autem sit iustum patet ac probatur. primum esset ordinatum ad parentes. Et ideo dicit verumtamen et vos singuli. scilicet esse. obedite. ita debet uxorem diligere. non inquantum trahit ad peccatum. quia Deus honorandus est sicut principium nostri esse. 16: honora patrem tuum et matrem tuam... Et ideo addit et sis longaevus super terram. Prov. Prima continet ea quae ordinantur ad Deum. Quaedam enim sunt in sacra Scriptura veteris testamenti. etc. quasi dicat: de Christo dicitur principaliter et si non singulariter.. quia. III. dicens quod est mandatum primum.Consequenter argumentatur secundum sensum litteralem exponendo praedictum exemplum. ut bene sit tibi. scilicet esse. et non odit patrem et matrem. scilicet patribus. Et primo facit mentionem. etc. Contra: immo mandatum primum est. nec alicui in his quae sunt contra Deum. quomodo filii se debeant habere ad parentes. etc. Quia ergo primum plus et prius habet de debito. scilicet spiritualia. Eccli. fit dignus ut maiora recipiat. Col. quia naturale est nobis ut parentibus serviamus. Primo. e converso. secundo ostendit rationem. Et ideo potest hoc referri secundum sensum litteralem ad bona temporalia. etc. XIV.. XX. honorat patrem. |+6 Capitulus 6 |#1 Lectio 1 Supra monuit virum et uxorem. quia lex divina nihil mandat nisi iustum. ibi nolite. Ex. ideo nullum est aliud affirmativum. Sed quid de uxore? uxor autem virum suum timeat. id est ut bonis promissis abundes. primum quo ad promissionem. instruentibus parentibus. sicut parvulus. Vel. quia non est obediendum parentibus. filii autem. sed quia parentes habemus supra nos. Rationem autem assignat ex duobus. Et ideo primo exponendum est de Christo et postea de aliis.. 7: qui honorat patrem suum vita vivet longiore. 14: ecce virgo concipiet. quia populus ille parvulus erat et ideo gratiose instruendus sub paedagogo. 8: pietas ad omnia utilis est. ideo conveniens est. Et ideo dicit ut bene sit tibi. de aliis vero in figura Christi. meretur maiora recipere. quae est secunda connexio domus. utitur nomine honoris. sed de Christo principaliter.. patres ad filios. etc. 12 et Deut. scilicet ex iustitia. quia debent eis reverentiam sicut maioribus. honora patrem tuum et matrem. sicut praedictum exemplum. V. quasi super gratiam et beneficium vitae. Deinde assignat dignitatem huius praecepti. etc. Una est. sicut illud Ps. Dicit autem sicut semetipsum. sicut infirmi obediunt medicis. Quando ergo quis gratus est his. quia sicut unusquisque se diligit in ordine ad Deum. et in sinistra illius divitiae et gloria. obedite. hoc est enim beneplacitum Domino. et quia a parentibus iam senibus nullam expectant utilitatem. Prima in duas. etc. obedientiam sicut instructoribus. Primo proponit monitionem. ideo primum. hic monet patrem et filios. Et sic dicit in promissione.

Act. et Domini ad servum. Unde fortuna non est dicenda bona. Ps. si est impediens a virtute. Sap. Et ideo serviendum est eis sicut Christo.. Vel potest referri ad sensum spiritualem. 8: numquid considerasti servum meum iob. I par. sed in omni gente. I. non hominibus. Cii. Quia primo monet ad obedientiam. Cxlii. 10: si adhuc hominibus placerem. Haec est enim voluntas eius qui misit me. III. XIII. quia Dominus utitur servo suo ad utilitatem propriam. Domine. in simplicitate cordis mei laetus obtuli universa. Tertia. 28: non est servus neque liber. Cum bona voluntate. inquantum per ea iuvatur ad spiritualia. ibi et vos. non tamen minis arcendo aut subiiciendo. Col. 42: fidelis servus. etc. Et ideo quandoque subtrahitur ne impediat. quod servus habeat respectum ad oculum et non ad complacentiam Domini. Et in simplicitate cordis.. Circa quod duo facit: primo ponit unum prohibitivum. 57 . Et ideo sciendum quod haec temporalia non sunt bona absolute. Et ideo hoc prohibet. Et ideo est necesse quod patres instruant filios propter utilitatem suam. omnes enim vos unum estis in Christo Iesu. III. instruuntur parentes. scilicet implendo mandata eius opere. 34 s. ibi facientes voluntatem Dei. IV.. ut scilicet non pusillo animo fiant. non est masculus neque foemina. quasi hominibus placentes. Item.. Sed ut servi Christi. Contrarium autem simplicitatis est. scilicet ut obediam hominibus propter Deum. id est recta intentione. ne malitia mutaret intellectum eius. Sap.. obedite dominis carnalibus. etc. Lc. eos ad bonum inducendo. Et ideo longitudo vitae intantum est bona. Multi devoti parentibus cito moriuntur.Sed contra. III. 24: Domino Christo servite. qui timet Deum et operatur iustitiam. ex animo operamini. dicens scientes. |#2 Lectio 2 Instructis duabus connexionibus. in his quae non sunt contra fidem. nolite provocare filios vestros ad iracundiam. id est complacere volentes. Sine personarum acceptione. nec contra ipsum. Primo enim ponit monitionem. scilicet viri et mulieris. Christi servus non essem. scilicet verberum. Sap. secundo Dominum. 23: quodcumque facitis. Col. patris et filii. secundo exponit. idem subiungit hic dicens sicut Domino et non hominibus. I Io. III. tertio ostendit retributionem. scilicet verborum. etc. sed voluntatem eius. 17: Domine Deus.. Iterum prima in tres... Unde dicit sicut Christo. V. ibi cum omni timore. Quomodo? ex animo. 6: si ego Dominus.: in veritate comperi quoniam non est personarum acceptor Deus. ibi sed educate eos. 11: servite Domino in timore.. Consequenter instructis filiis. Gal. qui misit me. non quod in omnibus assentiatis voluntati eorum. dicens non ad oculum servientes. etc. Secunda. 12: stetis perfecti et pleni in omni voluntate Dei. Et circa hoc facit duo. descendi de caelo. Iterum prima in tres. exterius. Quomodo ergo? subdit sed educate illos in disciplina. Vel: in disciplina. Ps. ubi est timor meus? et tremore. 20: facientes verbum illius. etc.. etc. 10 s. Gal. scilicet Domino propter lucrum temporale tantum. et correctione a malis retrahendo.: spiritus tuus bonus deducet me in terram rectam. nisi inquantum ordinata ad spiritualia. vivificabis me.. Ps. Non enim est personarum acceptio apud Deum. sed pater utitur filio ad utilitatem filii. Monet enim eos ad obedientiam ex imperio Domini. etc. et sicut servientes Domino. Dei ordinationi resistit. etc. sicut Christus Io. hic instruit connexionem servi ad Dominum. XXIX. Exponit autem in simplicitate. ut sis longaevus in terra viventium. Dicit etiam sicut Christo. Quoniam unusquisque. 11: raptus est. etc. Sive servus sive liber. Deinde subiungit remunerationem. tertio ad cordis simplicitatem. IV. Et quomodo? facientes voluntatem Dei. ut serviant Domino. Col.. Rom. Sic enim serviendum est Christo.. Mal. quia a Domino Christo est quod Dominus aliquid possit. Paulo post: vir simplex. 21: patres. inquantum ad servitia Dei est ordinata. I. ibi in simplicitate. interius. 1: in simplicitate cordis quaerite illum. VI. et non hominibus. propter nomen tuum. I. scilicet non propter se. X. etc. et ideo intantum homini bona.. Et ideo dicit sicut servi Christi. etc. I. non ut facerem voluntatem meam. Iob I. Monet eos ad reverentiam. ibi non ad oculum servientes. patres. id est corripite eos et educate. Talis enim servus non habet simplicitatem et rectam intentionem. Ubi notandum est quod alius est principatus patris ad filium. secundo docet modum convenientem. dicens cum timore. nolite ad indignationem provocare filios vestros. 2: qui potestati resistit. etc. II. secundo aliud inductivum. 13: scripsi vobis ut sciatis. XII. Et ideo dicitur Col. ibi scientes quoniam unusquisque. et. Dicit ergo: et vos. sed propter Dominum. etc.. Domini. 1: in simplicitate cordis quaerite illum. et correctione. Unde dicit servi. et primo removet quod simplicitati contrariatur. Primo instruit servum. 38. sicut Domino. secundo ad reverentiam.. quia talis provocatio non animat ad bonum.

et vigilate. iam confortamini. quasi leo. hominibus carnalibus. quoniam ipsi cura est de vobis. Haec tria sunt in diabolo. 28: mihi autem adhaerere Deo bonum est. Et ideo dicit de caetero. quia. etc. 4: dicite pusillanimis: confortamini. idcirco qui me persequuntur.. I Cor. V.. vel flagella. sed per insidias et fallaciam impugnat eum diabolus in membris suis. Nam idem Dominus omnium.. quia virtus est ultimum de potentia. secundo ostendit de quo debemus confidere sicut de exteriori. debemus esse securi. benignitatem. secundo. 17: caro concupiscit adversus spiritum. I. XVIII. IX. qui confidit in Domino. 10: quodcumque potest facere manus tua.. supple tantum. Et ideo dicit induite vos armaturam Dei. Respondeo dupliciter. etc.. IV. ibi quoniam non est nobis colluctatio. quod nullus potest eum impugnare. et induamur arma lucis. 58 . Ps.. 49: qui potens est. cadent. Sed contra: Dominus est rex ita potens. XXXV. Recipiet a Domino pro remuneratione. Primo. confortamini. quia. id est. Duplici autem ratione confidit quis de aliquo.. Illud autem interius. Dicit ergo non est nobis colluctatio.: omnem sollicitudinem vestram proiicientes in eum. XIII. nequam et callidus.. qui me confortat. etc. et specialia ad destruendam vetustatem peccati. XX. sicut de interiori. Iob XVII. 24: scientes quod a Domino accipient retributionem haereditatis. secundo de armatura sumenda. etc. |#3 Lectio 3 Supra posuit apostolus multa praecepta generalia. ponit monitionem. 31: si est tibi aliquis servus fidelis. non est multum cavendum nec timendum de eo. 8: sobrii estote. Ier. de quo debemus confidere. etc. ibi scientes quia et illorum. non in vobis. et ideo dicit de caetero.. et homines carnales. Quasi dicat: conservi estis. etc. fratres. tamen. Et in potentia. Ideo respondens. et promptus auxiliari. et ideo debetis vos bene habere ad eos. id est dona et virtutes. Sed posset dici: si Deus potest et vult. Gal. Ps. Lxxii.. Matth. Rom. 34 idem. Primo ut dicamus non est nobis colluctatio adversus.. Domini. humilitatem. modestiam. Col. 13: omnia possum in eo.. Et licet in Deo virtus et potentia sint idem. Per carnem et sanguinem intelliguntur vitia carnis. et paratus est eum defendere. XXXIII.. Verum est per violentiam. 33: oportuit et te misereri conservi tui. Et ideo subdit ut possitis stare contra insidias diaboli. quasi dicat: postquam vos instruxi supra de praeceptis implendis. Ult. etc. secundo subdit rationem. etc. ibi induite vos. quia fiducia auxilii divini. etc. 12: induite vos ergo sicut electi Dei sancti et dilecti viscera misericordiae. ut sicut illi ex animo et bona voluntate. et. et inducendam novitatem gratiae. stultus et huiusmodi.. Quia per virtutes homo protegitur contra vitia. in potentia virtuosa. sed quando est potens. quia potens est.. quia cura est Deo de vobis. 157: multi qui persequuntur me. dicens scientes quia et illorum et vester Dominus est in caelis. XX. 11 idem dicitur. et cuiusvis manus pugnet contra me. etc. 31: multae sunt insidiae dolosi. V. 50: caro et sanguis regnum Dei non possidebunt. etc. Describit autem insidias. ut dicitur I Petr. eadem faciatis. etc. Et primo de insidiis inimicorum. quia quando aliquis hostis imminet.. quasi perfectio potentiae. de quo debemus confidere. ut dicitur Eccli. X. in speciali explicat eam.. quantumcumque rex protegeret eum. XV. esset in periculo. etc. I Petr. ibi propterea accipite. etc. etc. III. est auxilium divinum. Rom.Eccle. II. etc. Lc. ideo dicit in potentia virtutis eius. Lc. non solum verba. 21: non accipis personam hominum. XVII. Eccli. Primo quia non est debilis. 7: benedictus vir.. etc. imo debet quilibet facere quod in se est. Una est. etc. 30: insidiatur in abscondito. Phil. Act. X. IX. Remittentes minas. Prima in duas. 12: abiiciamus ergo opera tenebrarum. sed in Domino. qui curam habet de vobis. etc. dicit quod non. 11: Dominus mecum est tamquam bellator fortis. Circa quod duo facit. Cxviii. Domini. et facit duo. ipse potens est. sit tibi sicut anima tua. 3: pone me iuxta te. Is. Dicit ergo et vos. instanter operare. fratres. eadem scilicet identitate proportionis. explicat in speciali monitionem. Ier. ita et vos faciatis. Deinde cum dicit et vos. Et personarum acceptio non est apud Deum. Respondeo. tunc est timendus.. etc.. si sit debilis. non in se. III. quin etiam adversus diabolum. ut dicitur Gal. quia si inermis iret ad bellum. Cap. etc. XI. quia primo ostendit.. Et propter hoc dicit. etc. id est. Ps. 16: continuo non acquievi carni et sanguini. et erit Dominus fiducia eius. Item. Consequenter cum dicit quia non est nobis colluctatio. instruit dominos. Col. Et haec duo sunt in Deo respectu creaturae suae. Et quare? rationem subdit. Quod videtur esse falsum qualitercumque accipiatur. I.. Rom. 12.. quia ad eum pertinet sua defensio. alia est. tertio de fiducia Christi habenda ibi per omnium orationem. quod non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem. Primo ponit monitionem. hic ostendit qua virtute debent uti ad praecepta haec implenda. etc.

sed miserentis Dei. Iac. et ideo eis non competunt haec nomina. Quanto magis enim ei ceditur. Una sufficientiae. 53: haec est hora vestra. Sed cum ex ordinibus omnibus ceciderint aliqui. scilicet peccatorum. 4: ut sitis perfecti et integri in nullo deficientes. Vel ut ostendat virtutem et avantagium. et ideo habent partem meliorem. quia actio quae instrumento attribuitur. I. XXII. XIV. IX. Lc. etc. quia virtutes et dominationes important ordinem ad servitium Dei: ideo eis non conveniunt haec nomina. Sunt ergo et potentes et magni. dicuntur principes. 26: principes coniuncti psallentibus. 7: resistite diabolo. emphatice loquendo. sed tantum ista duo. etc. X. 9: cui resistite fortes in fide. Iac.. 4: arma militiae nostrae non sunt carnalia. in hoc quod perfectus totaliter inhaereat Deo. etc. et hoc propter mala. Lxvii. quod homo malus est pessimus omnium animalium. tanto plus insequitur. quod dictum est de insidiis diaboli. qua homo nititur se abstrahere ab his. I. 30: in resurrectione neque nubent. 30: venit enim princeps huius mundi. Et hoc est de necessitate salutis. sicut illud: diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo. XXII. Et ideo dicit spiritualia nequitiae. sicut Angeli et Archangeli: et ista etiam nomina non competunt Daemonibus. gratiam. denominans Daemones? respondeo. Sed numquid omnes debent perfecti esse? respondeo. etc. Supra V. quia pro caelestibus.. et potestas tenebrarum. scilicet in aere caliginoso. importatur conversio ad Deum. XXIII. etc. est peior et nequior. quasi dicat: ut nihil sit in corde tuo. sic hic non est nobis colluctatio. secundo.. quae in die fiunt. 10: et mundus eum non cognovit. nequissimos et potentes. Io. secundum quod habet quod sibi est necessarium ad salutem. Dicitur autem princeps mundi. I. propterea accipite armaturam Dei. etc. Daemones autem adversi sunt Deo. 5: volucres caeli comederunt illud.. et in omnibus perfecti state. est principaliter agentis. Dicit ergo: habetis hostes malos. armorum diversitatem describit. Ps. id est contra spirituales nequitias. sed etiam ad proficiendum. etc. Primo concludit ex praemissis armaturae necessitatem. exponatur. id est in adversis et prosperis immobiliter state. ego non arbitror me comprehendisse. 5: et tenebrae eum non comprehenderunt. 6: princeps Dei es apud nos.. Dicit autem spiritualia nequitiae. et fugiet a vobis. quia adversus principes et potestates tenebrarum harum. duplici de causa. Supra V. dicuntur potestates. hic monet nos de armatura sumenda. 16: non est volentis. Inquantum ergo aliqui Daemones inducunt aliquos ad rebellandum Deo. Alia est media. scilicet consilii. non creatione sed imitatione mundanorum.. tanto. De hoc I Petr. nisi cum adiuncto scilicet Satanae. Triplex est perfectio. 16: redimentes tempus. In nominibus enim cherubim et seraphim et thronorum. in nullo deficientes. V. quasi primatum capiens. scilicet caro et sanguis. in quibusdam vero Dei ministerium. quae est perfectio patriae. Gen. quasi dicat: quod vultis aliquid. a vobis non est. qui eis subiiciuntur.Vel aliter. contra quem habemus pugnare adversus mundi rectores tenebrarum harum. 13: perfecti. Et de hac loquebatur apostolus Phil. II Cor. I. Matth. Eccle. etc. scilicet a diabolo. In nominibus ordinum sunt tria in quibusdam enim importatur ordo ad Deum.. et equos possideamus. etc. Tertio etiam. sed aliunde. Sunt etiam astuti. Io. per quod intelligitur plenitudo nequitiae. sicut accipitur illud Rom. III. Consequenter describitur a potentia. 59 . ideo habent magnum exercitum. sperate in eam. I Petr. quae offertur vobis. VIII. IV. scilicet principatus et potestates. neque nubentur. 8: eratis enim aliquando tenebrae. ad superandum nos: quia nos in terra. I. quoniam dies mali sunt. id est quod nos impugnent. Et dicit in caelestibus. id est armamini spiritualibus armis. quando convertitur ad malum. Item quaedam nomina important ordinem ad ministerium Dei. Alia est perfectio totalis abundantiae. scilicet a Deo. Glossa: mali homines sunt equi. quae communia sunt bonis et malis. quare mentionem facit apostolus de illis duobus ordinibus. Item accipite non solum ad resistendum. 4: sitis perfecti.. quam habet homo. VII. |#4 Lectio 4 Supra exposuit apostolus. et subiectum eis. aut quod iam perfectus sim. ergo occidamus equites. 15: diem malam praecave.. quod sit contra Deum. Quia quidquid est tenebrosum. Io. Vel dicitur princeps. Lc. quia quanto est altior secundum naturam. hoc non est eorum principaliter. Et hoc ut possitis resistere. Unde principes quasi primi duces ad aliquid. Et circa hoc facit duo. In die malo. diaboli equites. etc. sed a superiore movente. Iac. sed sunt sicut Angeli Dei in caelo. Ad potestatem autem pertinet iustitiam exercere. inquantum vero habent potestatem puniendi illos. sed potentia Deo ad destructionem munitionum. quia pro caelestibus est ista pugna: et hoc debet animare nos ad pugnam. vel facitis. id est principes mundani. quia contra spiritualia nequitiae. et ire ad illas. totum est de ordine istorum. quia spirituales et nequissimi sunt. ibi state ergo. in quibusdam vero potestas. et pro re ardua pugnantes. Et Paulo post: fratres. quae est consummata gloria. Vel dicit in caelestibus. 12: non quod iam acceperim.. ipsi autem in alto. neque currentis. Unde Philosophus dicit.

etc. ita iustitia virtutes omnes.. Alia littera habet: in charitate. ibi state ergo succincti lumbos vestros. Item. etc. Si de luxuria: non moechaberis. Et puritatem affectus seu paupertatem. Et propter hoc dicit et calceati pedes. Ps. quia sicut scutum protegit totum pectus. Apostolus autem accipit haec secundum ordinem armaturae spiritualis. scilicet propter quam homo abstinet a rebus alienis. In signum huius misit apostolos Dominus. quae promittit sacra Scriptura. esca et potus.: omnia vestra in charitate fiant. 35: sint lumbi vestri praecincti. quae habent subtus soleas. habemus arma quibus in bonis spiritualibus confirmamur. et abrenuntiatio rerum temporalium. ita per verbum Dei. Et praedicatio dicitur gladius spiritus. quaedam vero ad protegendum. quam spem de ultimo fine habere. cuius tela sunt quaedam immissiones per Angelos malos. in quibus viget luxuria. ibi calceati pedes. scilicet arma iustitiae. Galea ponitur in capite. scilicet assumite. Hebr. spiritualiter. describit diversitatem armorum. Hoc autem sicut fit per gladium materialem corporaliter. sunt arma ad impugnandum. etc. Item secundo. secundum illud Deut. Spes autem dicitur galea. 12: in quamcumque domum intraveritis. 12: vivus est sermo Dei et efficax. Et ideo dicit in omnibus sumentes scutum fidei. In bello autem spirituali prius est necesse concupiscentias carnis restringere. Unde nihil est aliud galeam salutis assumere. scilicet temperantiae. et quantum ad hoc dicit state ergo succincti lumbos vestros. sicut vicinus hostis est prius vincendus: hoc autem fit per restrictionem lumborum. Si de furto: non furtum facies. quia per evangelium pax nobis annuntiatur. Duo autem in nobis sunt protegenda. Primo quod cingatur. ibi et galeam salutis assumite. quae gulae et luxuriae contrariatur. vel illud: non est regnum Dei. ita caput virtutum Moralium est finis. Matth. quia sicut lorica tegit membra. in praeparatione evangelii pacis. Nunc autem caput virtutum Moralium est ipse finis. quod est spiritus sancti gladius. Et ideo primo praecipit ut eas non iniuste usurpemus. et accipiet pro galea iudicium certum. 19: induet pro thorace iustitiam. ita per fidem omnia contraria et habetur victoria. VIII. sicut per virtutes morales vincimus potestates terrenas. id est in rectitudine intentionis.. Et ideo ait in quo possitis omnia tela ignea nequissimi extinguere. etc.Deinde cum dicit state ergo.. X. sed etiam oportet adversarium impugnare. pertingens usque ad divisionem animae et spiritus. quae abstinere nos faciunt ab illicitis. Iob XXXVIII. Sed in veritate. ad similitudinem corporalium: quorum quaedam sunt similia indumento ad tegendum. Et propter hoc dicit et gladium spiritus. 60 . Hebr. quibus vincamus cupiditates terrenas. XI. Secundo monet vincere cupiditates rerum. scilicet a gula et luxuria. 20: non enim vos estis. et de hoc est spes. sic spes in fine. quia non penetrat usque ad spiritum. et quaedam ad impugnandum. habemus arma quibus protegamur ab erroribus. quod fit per temperantiam. Dicitur autem scutum fidei. Duplex autem invenitur armatura contra eas. id est induitio loricae: et hoc genus armorum. et etiam ab hostibus generis humani. Matth. scilicet iustitia. Haec autem per fidem extinguuntur: quae tentationes praesentes et transitorias extinguit per bona spiritualia et aeterna. scilicet scuto fidei. IV.. 9: supercecidit ignis. LVII. X. quia non solum sufficit se defendere. quod facit iustitia. etc. sunt arma ad protegendum. Mc. Item. scilicet pectus in quo est cor et caput in quo est cerebrum. Dicit autem pacis.. Lc. et non simulate. scilicet diaboli. quae sunt principia vitae. Et ideo dicit induti loricam iustitiae. Indumento autem tria sunt necessaria. scilicet arma spei. Sed prius induit se homo quam se cingat. 9. et sic de aliis. 33: sancti per fidem vicerunt regna. si tentat de gula. V. ibi induti loricam iustitiae. et penetrabilior omni gladio ancipiti. XII. Pro pectore autem est scutum. ita fides omnibus aliis virtutibus. nisi ducatur a spiritu sancto. scilicet arma fidei. etc. qui loquimini.. scilicet fidei: quia sicut per scutum repelluntur tela. Sap. quae nos retrahit etiam a licitis. Et sic debemus facere. ibi quo. dicite: pax huic domui. calceatos sandaliis. quod fit per temperantiam. Item.. Sic ergo habemus arma quibus defendamur a carnalibus hostibus. 3: non in solo pane vivit homo. quia adurentia pravis concupiscentiis. est virtutis theologicae. Est autem triplex genus spiritualium armorum. VI. scilicet scutum. id est succinctio lumborum. Cap. quia sicut galea est in capite. quod est verbum Dei. Secundo praecipit ut rerum temporalium curam superfluam deponamus. ibi in omnibus sumentes scutum fidei. id est affectus dispositi sint supple. quia dum his nimis intendimus. et iustitiae. Et ideo dicitur et galeam salutis assumite. Ignea sunt. per quod significatur promptitudo ad divinam sapientiam. etc. non habemus pedes paratos ad divina negotia et mysteria annuntianda. Item tertio. sed spiritus patris vestri. Dicitur autem iustitia lorica. possitis omnia tela nequissimi ignea extinguere. Unde Dominus diabolo tentanti producebat et opponebat auctoritates sacrae Scripturae. Alia sunt enim arma virtutum Moralium. per quod significatur elevatio mentis a terrenis: et aperta sunt superius. qui loquitur in vobis. quia sicut scutum supponitur omnibus armis. scilicet de fine. ita fides debet esse in pectore. de quo est spes. 3: accinge sicut vir lumbos. Ult. I Cor.

quod pro ipso libenter sustinuit tribulationem et ignominiam. Ut detur. quia scilicet est ipsorum consolatio. Unde dicit omnem orationem. 6: in omni oratione et obsecratione. De his duobus simul Col. quia in spiritu. XII. de quibus Act. orationes. Sexto quod sit instans. quod est verbum Dei: quod fit frequenter in sermonibus. ibi omni tempore. XXII.. Quod fit quando homo non putat se exaudiri propter merita sua. quod fit cum in omnibus recurrit quis ad orationem. Circa primum ponit septem conditiones orationis. Et ideo dicit obsecrationem. inquit. Ubi primo facit quod dictum est. XIV. I Thess. etc. Phil. propter quod et vinctus sum. ultimo. etc. in omnibus gratias agite. scilicet quod os aperiat. etc. Unde dicit pro quo legatione fungor in catena. Primo ponitur status sui manifestatio. etc. ut detur sibi temporis seu modi congruentia. quid agam. quia non solum est necessarium praedicatori ut detur ei sermo in apertione oris. Et hoc est secundum quod petit. Unde Dominus. etc. quibus catenatus erat ab incepto et commisso sibi officio fiducialiter et fideliter prosequendo. 15: psallam spiritu. gratiarum actiones pro omnibus hominibus. Hoc autem dictum primo ponit apostolus. volo quod sciatis quod catena et omnes tribulationes et 61 . In prima parte tria facit.. ut Deus aperiat nobis Ostium sermonis. III. optimus. cum gratiarum actione petitiones vestrae innotescant apud Deum. etc. Commendat autem apostolus officium praedicationis ab excellentia et altitudine. et ad praedicandum se praeparet quantum in se est. ibi tychicus frater meus charissimus et fidelis. etc.. 2: benedicam Dominum in omni tempore. pro quo eis manifestat statum suum. IV. II. I Cor. ita ut oportet me loqui: quia.. quae cuilibet praedicatori sunt necessaria. secundo discipuli nuntiantis multiplex commendatio. Et ideo dicit ut in ipso audeam.Item. Deinde.: orantes simul et pro nobis. non praesumptuosa. petit ut oretur pro se.. V. ut dicitur prov. sed ut sermonem sibi datum praedicet audacter et cum fiducia. etc. 18: respexit in orationem humilium. ideo apostolus non solum petit. Rom. prout oportet me loqui. pro quo legatione fungor in catena. XX. etc. 20: non enim vos estis qui loquimini. Ps. ibi et obsecratione pro omnibus sanctis. 12: orationi instantes. I Petr. IV. X. psallam et mente.. Et certe in omnibus modus et qualitas facit gratum. 23: sermo opportunus.: ut manifestem illud. non enim dicit eam tempore suo. Et ad quid. 17: sine intermissione orate. Cap. habemus arma ad impugnandum ipsos Daemones. 18. tertio pro ipsomet apostolo. cum dicit ut autem et vos sciatis. et vigilate in orationibus. Septimo charitativa. Dicit ergo: ut autem vos sciatis quae circa me sunt. I Tim. ut dicitur Eccle. Ult. non ut vagus. et detur sibi gratia. omnia nota vobis faciet. ibi et pro me. Unde dicitur ibidem 19: dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. 31. Col. Ult. mihi sermo in apertione oris mei. XV. In fine autem huius epistolae apostolus statum suum ephesiis manifestat. Tertio quod sit continua... Et sic praedicabant apostoli. |#5 Lectio 5 Supra posuit apostolus quae dixerat de insidiis et armaturis. 22: ex ore fatui reprobatur parabola. sed gratia loquendi cum fiducia. hic exponit illud quod etiam dixerat de confirmatione et confortatione in potentia Dei: et hoc fit per orationem ad Deum super auxilio divino. etc. Tertio petit. 7. ibi vigilantes. Ubi tria petit pro se.: Deus aperiat nobis Ostium sermonis ad loquendum mysterium Christi. IV. nisi quod dederit mihi Dominus. ibi et consolentur corda vestra. seu praedicandi scientia. ibi ut autem et vos sciatis. Ult. Primo monet eos ad orandum pro seipsis.. id est per sacrae rei acceptionem. scilicet gladium spiritus. Secundo quod sit humilis. Et quia dicitur Eccli. id est. secundo eos more solito salutat. pro quo catenatus sum. sed propter misericordiam divinam. quia tempus loquendi et tempus tacendi. seu scientiae. Num. Secundo ostendit. ibi in omni instantia. Quinto quod sit vigilans. in quibus verbum Dei penetrans corda peccatorum expellit congeriem peccatorum et Daemonum.. Non enim potero loqui. Quarto quod sit devota. Cap. scilicet statuto. 7: estote prudentes. Primo quod debet esse perfecta. XXXIII. Quasi dicat apostolus: pro mysterio evangelii. Et hoc idem petebat apostolus Col. vel orat pro omni bono. ut scilicet fiat pro omnibus aliis sanctis. ibi pax fratribus. dicebat ille Balaam. pro se petit orationes fieri. Et hoc est quod dicit cum fiducia. secundo pro aliis. Unde dicit mysterium evangelii. ut scilicet non desisteret ab incepto pro catenis. Et ut haec tria sibi dentur. postulationes. Cap. Ps. Paule? respondet. dicens ut detur mihi sermo in apertione oris mei. Facit autem tria. quod loquebantur cum fiducia verbum Dei. 1: obsecro enim primum omnium fieri obsecrationes. quod detur sibi sermo. sed spiritus. tertio ostendit finem. matth. Ci. ut scilicet possim cum fiducia notum facere evangelii mysterium.

Et quia licet pax et charitas multum faciant ad gratiae conservationem. Lc. Et ideo secure credatis ei de omnibus. nec cor mutant. ponit apostolus consuetam salutationem. quem misi ad vos in hoc ipsum. utpote catenatus. ut cognoscatis quae circa nos sunt. Et ideo primo optat eis pacem ad se invicem et charitatem ad Deum. ideo optat eis gratiam. omnia nota faciet vobis tychicus frater meus charissimus et fidelis minister in Domino. pax praecedit suo modo. dicens: pax fratribus. Et quia non possum ire ad annuntiandum vobis. etc. sed certe sic angor de istis. et charitas cum fide. 62 . sine qua haberi non possunt. etc. dicit Dominus). et ad Deum quo ad collationem (quia non est pax impiis. est fidelis servus et prudens. quod licet gratia praecedat pacem et charitatem mutuam hominum ad se invicem. 42: quis. Amen. Et advertendum est. Et iste certe est talis.omnia supplicia. quae in credito officio inferuntur. Unde dicit: gratia cum omnibus. non intra. nec pervertunt interius. XII. putas. qui diligunt Dominum nostrum Iesum Christum in incorruptione. non me angunt. Et haec est discipuli commendatio. tamen quia semper supponunt ipsam gratiam. Deinde cum dicit pax fratribus. Et ad quid? ut consoletur corda vestra.. tamen quo ad executionem gratiae et veritatis et charitatis conservationem. nec attingunt.. quod omnia circa me sunt.