You are on page 1of 34

İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ

FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI
Sistem Dinamiği ve Kontrol Yüksek Lisans Programı

Mekanik Sistemlerin Bilgisayarla Kontrolü Dönem İçi Seminer Raporu
Sıcaklık, Hava Hızı ve Nem Ölçüm Cihazları

Doç. Dr. Kenan KUTLU

Bora Erginer

Kenan Ünal

İstanbul, 2006

1 1.1 1.1.1 1.1.2 1.1.3 1.1.4 1.1.5 1.1.5.1

Sıcaklık Ölçüm Cihazları Mekanik Etki İle Sıcaklık Ölçümü İdeal Gaz Termometreleri Sıvı Genleşmeli Cam Termometre Basınç Termometreleri Bimetal (İkimetal) Termometreler Sıcaklık Göstergeleri Yüksek Sıcaklık Piramitleri

2 2 2 3 4 4 6 6

1.1.5.2 Termokromik boyalar 1.2 1.2.1 Elektriksel Etki İle Sıcaklık Ölçümü
Temaslı Elektriksel Sıcaklık Ölçüm Cihazları

7 8 8 8 15 21 22 22 23 24 24 26 26 27 27 28 29 29 30 30 31 32 33

1.2.1.1 Isıl Çifti (Thermocouple) 1.2.1.2 Direnç Termometreleri 1.2.1.3 Termistörler 1.2.2 Temassız Elektriksel Sıcaklık Ölçüm Cihazları 1.2.2.1 Toplam Işınım Pirometresi 1.2.2.2 Optik Pirometre 2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 4 Nem Ölçüm Cihazları Psikrometre Polimer Film Elektronik Higrometre Kızıl Ötesi Higrometre Saç Higrometresi Dirençli ve Kapasitif Higrometre Çiğ Noktası Sensörü Hava Hızı Ölçüm Cihazları Kupalı Anemometre Sıcak Tel Tipi Hava Hızı Ölçüm Cihazı Ultrasonik Anemometre Pervane Tipi Hava Hızı Ölçüm Cihazı Pitot Tüpü Referanslar

1 SICAKLIK ÖLÇÜM CİHAZLARI
Pratikte çok kullanılan bir kavram olmasına rağmen, sıcaklık tanımı oldukça güçtür. Isı ile sıcaklık karıştırılmaktadır. Termodinamiğin ikinci kanununa göre sıcaklık ısı ile orantılıdır. Diğer etkilerin olmadığı durumda, ısı akışı yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa doğru olur. Gazlara ait kinetik teoriye ve istatistiksel analize göre, sıcaklık ideal gaz moleküllerinin ortalama kinetik enerjisi ile orantılıdır. İstatistiksel termodinamik sıvıların ve gazların sıcaklığı ile enerji seviyeleri arasındaki ilişkileri de vermektedir.

1.1

Mekanik Etki İle Sıcaklık Ölçümü 1.1.1 İdeal Gaz Termometresi Kelvin tarafından öne sürülen mutlak sıcaklık ölçeğini pratik olarak gerçekleştirmek

zordur. Buna karşılık ideal bir gazın T mutlak sıcaklığı, p basıncı ve V hacimim arasındaki ilişkiden faydalanarak bir sıcaklık ölçeği ve bir termometre yapmak mümkündür. İdeal gaz kanunu: PV = mRT Burada m gazın kütlesini, R ise gaz sabitini göstermektedir.

Şekilde gösterildiği gibi sabit bir hacim içine doldurulmuş ideal gazın basıncını ölçerek bu gazın sıcaklığını bulmak mümkündür. Bilinen bir Tref referans sıcaklığında, sistemdeki basınç Pref ise herhangi bir T sıcaklığında p basıncı ölçülürse sabit hacim halinde:

2

bunların içinde genleşebilen bir sıvı ve bir ölçekten ibarettir. içerisinesıvının buharlaşmasını önlemek için azot gibi nötr bir gaz doldurulur. Sıvının bu yükselme miktarı sıcaklık ölçümü için kullanılır. Termometrenin aşırı ısınması halinde.1. Cam termometre sıvısı için genellikle civa. Bununla beraber gaz basıncının sıfıra yaklaşması halinde bütün gazlar ideal gaz yaklaşımını sağlarlar. etil alkol. kılcal borunun üst kısımında küçük bir hacim bulunur. Gaz termometreleri ile 1 K gibi düşük bir sıcaklığın ölçülmesi mümkündür.Pratik açıdan hiçbir gaz. saf olarak kolayca elde edilmesi üstünlükleridir. 1. En çok kullanılanı ise civadır ve -35 ile 750 0C arasında çalışır. 0. Camı ıslatmaması. kerosen. iç basınç nedeniyle termometrenin kırılmasını önlemek için.1 0C hassasiyete sahip olanları vardır. sıcaklığın etkisi ile sıvı genişler ve kılcal boru içinde yükselir. toluen. bununla bağlantılı bir kılcal boru. Kılcal borunun üst kısmı kapatılmış olup. Pratikte -200 ile 750 0C arasındaki sıcaklık ölçümlerinde en çok kullanılan cihazlardır. Sakıncası ise diğer sıvılara göre hacimsel genleşme katsayısı küçüktür. Hazne kısmı sıcaklığı ölçülecek ortam içine yerleştirilince. petrol eteri ve pentan gibi sıvılar seçilir.2 Sıvı Genleşmeli Cam Termometre Bu aletler. tam olarak ideal gaz davranışı göstermez. 3 . esas olarak bir hazne.

1.4 Bimetal (İkimetal) Termometreler Bu tip termometrelerin çalışma prensibi. 4 . farklı uzama katsayılarına sahip.1. Genellikle -150 ile +600 0 C arasında kullanılır. Bu çubuğun sıcaklığı t0 değerinde t değerine çıkarıldığında. Ölçme noktası ile okuma noktası arasındaki uzaklık 60 m’ye kadar çıkabilmektedir. gaz veya sıvı/buhar ile doldurulmuş olmasıdır.1.3 Basınç Termometreleri İdeal gaz termometreleri ile aynı prensiple çalışır. Akışkan genleşmeli termometreler olarak da bilinir. endüstriyel sıcaklık ölçümlerinde sıkça kullanılmaktadır. Diğer sıcaklık ölçerlere göre ekonomik ve hassas olmaları nedeniyle. değişik elemanlar farklı uzayacağından. katı cisimlerin sıcaklıkla doğrusal uzamalarına dayanır. 0C sıcaklıkta boyu l0 olan katı bir çubuğun t sıcaklıktaki boyu Burada α [1/K] çubuğun 0 ile t sıcaklıkları arasındaki ortalama doğrusal ısıl uzama katsayısıdır.Şekilde görüldüğü gibi. Fakat. kaynak veya lehim ile bağlanmış. iki değişik malzemeden yapılmış bir çubuk göz önüne alınsın. birbirine perçin. bu tip termometrelerde ideal gazdan başka herhangi bir sıvı.1. çubuk bir kıvrım yapacaktır.

n: küçük uzama katsayısına sahip eleman elastisite modülünün büyük uzama katsayısına sahip eleman elastisite modülüne oranı. Bu tip termometreler -50 ile +400 0C sıcaklık aralığında ölçme yapabilmektedirler. Helisel bimetal sıcaklıkla genişleyince dairesel bir hareket yapar ve ibreyi döndürür. Helisin bir ucu kılıf içine tespit edilmiş olup. 5 .Bu kıvrımın r yarıçapı: m: küçük uzama katsayısına sahip eleman kalınlığının büyük uzama katsayısına sahip eleman kalınlığına oranı. diğer ucu bir ibreye bağlanmıştır. α1: Küçük ısıl genleşme katsayısı α2: Büyük ısıl genleşme katsayısı Endüstride kullanılan bimetal termometreler helisel biçimde sarım yapılarak elde edilir. ±%1-3 arasında hassasiyete sahiptirler.

5 Sıcaklık Göstergeleri Sıcaklık göstergeleri yalnızca sıcaklık hakkında yaklaşık bir yorum yapmakta kullanılabilir.1 Yüksek sıcaklık piramitleri: En çok kullanılan sıcaklık göstergeleri Avrupa’da Seger konileri veya Amerika’da Orton konileri olarak da bilinen Harrison yüksek sıcaklık ölçüm konileridir. piramit aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi uç kısmı üzerinde bulunduğu tabana değinceye kadar eğilir. Yüksek sıcaklık piramitleri yaygın olarak seramik endüstrisinde seramiğin yanma sıcaklıklarını belirlemede kullanılır.1. 6 . Koniler sıcaklığın etkisi altında yumuşadığında. Asimetrik üçgen piramit.5. Her bir koni numarası belirli bir eğilme sıcaklığı ile ilişkilendirilmiştir. Tablodan her bir piramit numarasına karşılık gelen sıcaklık değeri okunabilir.1. tek yüzü dikey ve 60mm yüksekliğinde biçimlendirilmişlerdir. 600oC ile 2000oC arasında 10 oC ile 25 oC arasında değişen toplam 42 farklı numara tanımlanmıştır.1. Bunları hassas ölçüm elemanları olarak kullanmak mümkün değildir. Konilerin dizilimdeki değişim her birine ayırt edilmesi için numaralar verilmiş olan konilere(piramitlere) farklı ergime noktaları sağlar. 1.

Geçiş sıcaklığı (oC) 150 240 310 Renk (orijinal renk sarımsı kahverengi) Bronz yeşili Koyu mor kahverengi Solgun hint kızılı 7 . Rengi sürekli bir şekilde değiştiren boyalar 120 oC ile 400 o C arası için. birçok alandaki uygulamada çok popülerdir. Bunlardan bazıları rengini bir defa değiştirirken. Örnek olarak çeşitli sıcaklık gösterge boyası olan imalatçı firması tarafından 69 numarası ile tanımlanan boya aşağıdaki şekilde renk-sıcaklık ilişkisine sahiptir. rengini süreksiz bir şekilde değiştiren boyalar 40 oC ile 1350 oC arası sıcaklıklar için üretilmişlerdir.2 Termokromik boyalar: Termokromik boyalar. diğerleri iyi tanımlanmış sıcaklıklarda ikiden dört sefere kadar renklerini değiştirebilirler. tersinir olmayanlar önceki renklerini alamazlar.1.5.1. Tersinir olanlar soğutulduklarında daha önceki renklerini alırken. Bunlar zamanın bir fonksiyonu olarak sürekli veya süreksiz bir şekilde renklerini değiştirirler. Sıcaklığı ölçülecek olan nesneye ince bir katman termokromik boya sürülür.

1821’de Estonyalı fizikçi Thomas Johann Seebeck. En önemli eksisi. 1 °C’nin altındaki ölçüm hatalarına ulaşmak zordur Bu ölçüm cihazı "farklı iki iletken bir devre oluşturuyorsa ve devrenin iki noktası arasında bir sıcaklık farkı var ise bu devreden bir akım geçer. malzemelerin termoelektrik özelliklerinden yararlanılarak bulunabilir.1.1 1. 8 .1. bu tellerin bağlantı noktalarında. katı ve gaz sıcaklıkları ölçülebilir. standart bağlantılara sahiptir ve geniş bir sıcaklık aralığını ölçebilir. iki uç noktası bulunmak mecburiyeti vardır. iletkenlere (metal gibi) sıcaklık farkı uygulandığında bu etkinin voltaj farkına neden olduğunu keşfetmiştir. Isıl çifti bilimsel deneylerde ve endüstride kullanımı ve edinilmesi en kolay sıcaklık ölçüm cihazıdır. bu telde bir emk oluşur. Diğer taraftan. ucuzdur. Bir ısıl çift devresinin oluşturulabilmesi için bu devrede en az. Joule ısınma etkisinden farklı şekilde akımın yönüne bağlı olarak ya ilave bir ısınma ya da soğuma ortaya çıkmaktadır. diğer uçtaki sıcaklık. herhangi bir elektrik devresindeki bir telin üzerinde. Bunlarla birlikte -185 ile +1820 0C sıcaklıkları arasında her türlü sıvı.2. birleşim noktasındaki sıcaklığın fonksiyonu olarak bu devrede bir elektromotor kuvvet (emk) oluşur.1 Temaslı Elektriksel Sıcaklık Ölçüm Cihazları Isıl çifti (Thermocouple) Elektriksel sıcaklık ölçme yöntemlerinden günümüzde en çok kullanılan ısıl çiftlerdir .2 Elektriksel Etki İle Sıcaklık Ölçümü Elektriksel teknikler sıcaklık ölçümü için çok uygundur ve kolaylıkla algılanabilen sinyal ürettikleri için kontrol amaçlı olarak da kullanılabilirler. Bu cihazlar. Bu olaya da Thompson etkisi denir. tel boyunca bir sıcaklık gradyanı varsa. Bu uçlardan birindeki (referans noktasındaki) sıcaklık belli ise. İki farklı malzemeden yapılmış metal teller birleştirilirse.” prensibine dayanan Seebeck etkisini esas alır. 1.2. İki farklı malzemeden yapılmış metal tellerin oluşturduğu elektrik devresine dışarıdan bir akım verildiğinde. Bu olaya Peltier etkisi adı verilmektedir.

referans ucu ile ölçüm ucu arasındaki sıcaklık farkını ölçmesidir. sıcaklığı 0 0C değerindeki atmosferik basınçta erimekte olan saf. Özellikle laboratuarlarda ısıl çift ile yapılan ölçmelerde referans uç. demineralize su buzunun içine daldırılır. %40 Nikel)’dan yapılmış. Demir-konstantan (%60 Bakır.Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta ısıl çiftin mutlak sıcaklığı değil. ölçme ve referans uçlu ısıl çift devrelerine ait örnekler: 9 .

vibrasyon gibi) dayanıklı olmalarını sağlar. Isıl çiftleri sıcaklık değişimlerine ani değişiklik göstermek üzere küçük boyutlarda düzenlenebilirler. Doğru alaşım seçimi ile ölçülebilir ve kestirilebilir bir sıcaklık-gerilim ilişkisi elde edilir. ölçüm aleti ile bağlantılar konstantan teller ile yapılmış. Isıl çiftlerin ürettiği gerilim seçilen metallerin cihaz bağlantı noktasında var olan termoelektrik enerjilerinin farkıdır. Ölçüm cihazı bağlantı noktaları farklı sıcaklıkta ise kullanılır. E tipi (Chromel / Constantan) Bu tip ısıl çift düşük sıcaklıklar için uygun olan yüksek çıkışa sahiptir (68 µV/°C). Isıl çiftleri özellikle minyatür algılayıcı tasarımları için de idealdir. Çoğu kimse bu gerilimin iki metalin birleşim noktasında var olduğunu düşünür. Basit yapıları olumsuz ortam koşullarına (aşırı şok. Isıl çiftleri ile ilgili en sık yanlış anlaşılan konulardan biri de gerilimin tam olarak nerede oluştuğudur. Bu kestirilebilir gerilim gerçek işlem sıcaklığıyla ilişkilendirilebilir. ölçüm cihazı bağlantı noktaları aynı sıcaklıkta ise kullanılır. Ölçüm yapabileceği sıcaklık aralığı -200 oC ile +1200 oC dir. 10 . ölçüm aleti ile bağlantılar bakır teller ile yapılmış. Düşük maliyetlidir. Çeşitleri K tipi (Chromel / Alumel. Hassasiyeti yaklaşık olarak 41 µV/°C dir. Soy metal alaşımlarından yapılmış olan ısıl çiftleri 1700oC a kadar olan sıcaklıkları izleme ve kontrol için kullanılabilirler. Isıl çiftin bir referans ucu saf su buz banyosuna daldırılmış. ancak gerçekte çıkış gerilimi bimetal üzerinde uzunlamasına (sıcaklık değişimi yönünde) oluşur.Isıl çiftin iki referans ucu saf su buz banyosuna daldırılmış. Bu algılayıcıların geniş bir çalışma aralığı vardır ve yüksek sıcaklık uygulamaları için idealdirler.) Bu ısıl çift genel amaçlar için kullanılabilir. Diğer bir özelliği de manyetik olmamasıdır.

760°C’nin üzerindeki sıcaklık değerlerinde kullanılamaz çünkü ani manyetik değişimler kalıcı kalibrasyon bozukluklarına sebep olur.43°C) kalibrasyonu için kullanılır. ölçüm ekipmanlarının ölçebileceği sıcaklık aralığını sınırlamadığından emin olunması gerekir. S tipi (Platinum / Rhodium) 1600 °C’ye kadar olan yüksek sıcaklık ölçümleri için uygundur. Ana uygulama alanı modern ısıl çiftleriyle çalışmaya uygun olmayan eski tip bağlantılarla kullanılır.E tipi (Demir / Constantan) Sıcaklık aralığını sınırlı olması (-40 ile +750 °C) bu tipi K tipine göre daha az popüler yapar. Düşük hassasiyeti (10µV/°C) ve yüksek maliyetinden dolayı genel amaçlı kullanımlar için uygun değildir.S) düşük çözünürlükte olmalarıdır. 11 . K tipinin gelişmiş versiyonu olarak tasarlanmıştır ve daha popüler hale gelmektedir. R tipi (Platinum / Rhodium) 1600 °C’ye kadar olan yüksek sıcaklık ölçümleri için uygundur.R. B tipi (Platinum / Rhodium) 1800 °C’ye kadar olan yüksek sıcaklık ölçümlerinde kullanılabilir. Isıl çift seçiminde. Göz önünde bulundurulması gereken bir diğer nokta düşük hassasiyete sahip tiplerin (B. yüksek sıcaklık oksidasyonuna karşı direnci ve platin içeren tiplere (B. Düşük hassasiyeti ve yüksek maliyetinden dolayı genel amaçlı kullanımlar için uygun değildir. Yüksek kararlılığından dolayı altının erime noktasının (1064.S) göre ucuz olması N tipini yüksek sıcaklık ölçümlerinde uygun kılar. B tipi ısıl çiftleri genellikle 0-42°C arasında aynı çıkışı verdiği için 50°C altındaki sıcaklıklarda kullanışsızdır.R. N tipi (Nicrosil / Nisil) Yüksek kararlılığı.

1800 -240 .025 -140 .1050 -20 .1760 -270 .1050 -220 .400 Isıl çiftte kullanılan iletken malzemelerin birbirlerine göre emf farkı mümkün olduğunca büyük olmalıdır. 12 .Isıl çift tipi B E J K N R S T Sıcaklık aralığı 100 .1800 -270 .1 °C için 0.1050 -270 .1260 -20 .400 0.1300 330 .1370 -260 .1760 250 .1760 -230 .1760 -50 .790 -210 .1300 -50 .490 °C için çözünürlük 1030 .1370 -210 .1150 340 .400 çözünürlük -120 .790 -210 . Örneğin emf değerleri birbirine en uzak olan Constantan ile Chromel ısıl çift olarak seçildiğinde en yüksek emf değerini oluşturacağından en hassas bir ısıl çifttir ve -270 oC ile 800 oC arasındaki sıcaklık ölçümü yapılmasında kullanılabilir.

R N T K J E Isıl çiftlerin ölçme hassasiyetlerini arttırmak için. Nispeten ucuz ısıl çiftlerden çokca kullanarak hassasiyette artma sağlanır. n ısıl çiftli seri bağlantı 13 . Isıl çiftler seri şekilde bağlanma durumuna termopil adı verilmektedir. bu elemanlar ile elektriksel olarak seri veya paralel devreler yapılabilir. Böylece sistemin hassasiyeti arttırılabilir. n adet aynı tip ısıl çift kullanılmış ise sistemde oluşan toplam emk bir ısıl çiftin n katı olur.

n ısılçiftli paralel bağlantı Isıl çiftlerin paralel bağlantı düzenlemesi ile belirli sayıdaki noktaların ortalama sıcaklığı tespit edilebilir. Isıl çift ile sıcaklık ölçüm düzeneği 14 .

• Radyoizotoplu termoelektrik jeneratörlerinde Isıl çiftleri radyoizotoplu termoelektrik jeneratörlerde elektrik üretiminde de kullanılır. bazı uygulamalarda ısıl çift pilot alevin yanıp yanmadığını kontrol etmek için kullanılır. sıcaklık düşer dolayısıyla elektrik akımı da aynı oranda azalır ve gaz besleme vanasına giden akım kesilir. su ısıtıcıları gibi gaz beslemeli ısıtma uygulamalarında brülör için gereken ateşleme bir pilot alev kullanımını gerektirir. 1.2 Direnç Termometreleri Bu termometreler bazı elemanlarının elektrik dirençlerinin sıcaklıkla değişimi prensibine dayanır. Eğer pilot alev sönerse. elektrik direncinin sıcaklıkla doğrusal değiştiği varsayımı ile: 15 . Bu ısıl çift. Böyle bir tehlikeyi gidermek için.2. R [Ω] kullanılan elemanın elektrik direncini.1. gaz besleme vanasını elektriksel olarak kontrol eder. t sıcaklığı göstermek üzere. Pilot alev yandığı sürece ısıl çift sıcak olur ve gaz besleme vanası açık durur. Herhangi bir sebepten ötürü pilot alev sönerse. bu direncin sıcaklıkla değişim katsayısı α [1/0C] genel olarak: Sıcaklığın dar bir aralığında.Uygulama alanları • Isıtma uygulama güvenliğinde Fırınlar.Direnç termometreleri bir sıcaklık algılayıcısı çeşididir ve yavaş yavaş düşük sıcaklıklı (600oC ‘nin altı) endüstriyel uygulamalarda yerini almaya başlamıştır. Elektriksiz kalan vana otomatik olarak gaz akışını durdurur. Isıl çiftin ucu pilot alevin içine yerleştirilir. yangın riski ve sağlık için büyük risk taşıyacak şekilde yanmamış gazın çevreye dağılma ihtimali olabilir.

a ve b ise deneylerden elde edilmesi gereken katsayılardır. Sıcaklık ölçümlerinde en fazla kullanılan direnç malzemelerinin sıcaklıkla değişim katsayıları ve özgül dirençleri şöyledir: Direnç termometreleri birçok formda üretilirler ve bazı durumlarda ısıl çiftlere göre daha iyi kararlılık.R1 ve R2 değerleri t1 ve t2 sıcaklıklarına karşılık gelen elektrik dirençlerdir. hassasiyet ve tekrar edilebilirlik sağlarlar. Isıl çiftleri Seebeck etkisini 16 . Sıcaklık aralığının büyük olduğu durumlarda direncin sıcaklıkla değişimi ikinci dereceden bir polinom ile gösterilebilir R0 ve R değerleri t0 ve t sıcaklıklarına karşılık gelen elektirk dirençlerdir.

Öncü telin direnci de göz önünde bulundurulmalıdır ve üç veya dört kablo bağlantılarıyla ölçümdeki etkileri giderilebilir. Direnç termometreleri sıcaklıktaki kararlılığından dolayı genellikle platinden yapılır. Ayrıca uygulamalarında direnç termometresinin gerilimlerinden kaçınılmalıdır. Direnç termometre elemanları Birçok formda direnç termometre elemanları mevcuttur. Algılayıcı genellikle 0°C ‘de 100 ohm’luk dirence sahiptir.kullanırken direnç termometreleri elektriksel direnci kullanır ve çok daha az enerji kaynağına ihtiyaç duyar. silikon plastik veya PFTE yalıtkanları 250oC ‘ye kadar kullanılabilir. Platin tel kararlılığını sürdürebilmesi için temiz tutulmalıdır. Ticari platin çeşitleri 0. 17 . Bu genellikle metal alaşımından oluşur. Düşük sıcaklıklarda PVC. Direnç sıcaklıkla lineer olarak değişir. Direnç Termometre Yapısı • • Bu elemanlar neredeyse her zaman izolasyonlu ara kablo bağlantısına ihtiyaç duyar. Bu durum kendi kendini ısıtmasına neden olur ve dizaynında imalatçıların her zaman ısı yollarını göz önünde bulundurmaları gerekir. Direnç termometreleri direnci belirlemek için küçük bir akıma ihtiyaç duyar.385 ohm/°C lik direnç değişimine göre üretilirler. Ölçüm noktası ve genellikle birçok ara kablo bir yuvaya veya koruma muhafazasına ihtiyaç duyar. Cam kapsüllü kablo – titreşime dayanıklı. En genelleri. Seramik yalıtkanlı ara kablo .850 °C’ye kadar çalışır. Bu sıcaklığın üstünde cam fiber veya seramik kullanılır. algılayıcı kablo için en çok korumayı sağlar ve seri üretim için ucuzdur.

15+0.0025|t|) 1/3 B Sınıfı değişim t = ±1⁄3 × (0.005|t|) değişim t = ±(0. 18 . Tolerans Sınıfı Uygunluk aralığı B A (1/2B) 1/3B -70 ile +500 °C -30 ile +350 °C 0 ile +100 °C Direnç termometre elemanları 850oC ‘ye kadar işlev görür.005|t|) |t| = sıcaklığın oC cinsinden mutlak değeri. B Sınıfı A Sınıfı değişim t = ±(0.3+0.Standart Direnç Termometre Bilgileri Sıcaklık algılayıcıları genellikle ince film elemanları ile desteklenir bunlar şu şekilde derecelendirilir.3+0. Algılayıcı toleransları şu şekilde hesaplanmıştır.3+0.3+0.005|t|) 1/5 B Sınıfı değişim t = ±1⁄5 × (0.005|t|) 1/10 B Sınıfı değişim t = ±1⁄10 × (0.

19 . Bu konfigürasyonla 600 metreye kadar bağlantı yapılabilir. çünkü iki ara direncin aynı olduğu kabul edilmiştir. Ara direnç değerleri yalnızca ayrı bir ölçümle direnç termometre algılayıcısız belirlenebilir ve bu yüzden sıcaklık ölçümü sırasında sürekli bir doğrulama mümkün değildir. Köprünün her bir kolunun üzerinde ara direnç vardır ve bu yüzden ara direnç dengelenebilir. Bu metodu kullanarak. Eşit olarak dengeli ve sabit köprü uygulamalarında kullanılır. Sadece yüksek hassasiyete gerek duyulmadığında kullanılır. Bu konfigürasyonla 100 metreye kadar kablo kullanılabilir. sensördeki iki ara yol üzerinde bağlantı kolları vardır. Üçlü kablo bağlantısı Ara direncin etkisini minimize etmek için üçlü kablo bağlantısı kullanılır.Direnç termometreleri bağlantı şekilleri İkili kablo bağlantısı En basit direnç termometre bağlantısı iki kablolu bağlantıdır. Bu tip bir konfigürasyonda yüksek kaliteli bağlantı kabloları kullanılmalıdır.

20 . Aşağıda tüm direnç termometrelerinde kullanılabilecek bir konfigürasyon oluşturulmuştur. Yukarıdaki Wheatstone köprüsü metodu daha fazla bakır tel kullanır ve mükemmel bir çözüm üretmemektedir.Dörtlü kablo bağlantısı Dört kablolu direnç termometre konfigürasyonu ölçülen direncin kesinliğini ve güvenirliğini yükseltir. Bu konfigürasyon düzeltme etkilerini ve 15 ohm’a kadar olan kablo dirençlerini tamamen karşılayabilir. ara direnç değerini karşılayabilecek ek bir döngü oluşturan bir çift kabloyla kullanılabilir. Yukarıdaki diyagramdaki iki terminalli direnç termometresi.

3 Termistörler Yarı iletken malzemeden yapılan termistörlerin elektrik direnci. T [K] sıcaklığındaki direnci. Bir elektirk devresinde sıcaklığın artması ile direncindeki artma. Pratikten seçilmiş üç değişik termistör ile platin direnç termometresinin özgül dirençlerinin sıcaklık ile değişimi aşağıdaki grafikteki gibi gösterilebilir. 300 oC sıcaklığın üzerinde kullanılamazlar. 21 . Termistörlerin dirençlerinin sıcaklıkla değişimlerinin doğrusal olmamaları ise en büyük sakıncalarıdır. sıcaklıkla negatif direnç karakteristiğine sahip termistör ile kolayca dengelenebilir. metal malzemenin aksine sıcaklıkla azalır. Günümüzde bilgisayar programları ile bu sakınca giderilmektedir. β termistör malzemesinin cinsine ve sıcaklığına göre 3500 ile 4600 [K] arasında değişmektedir. Diğer taraftan.1. Bunların en önemli üstünlüklerinden biri.1.01 0C hassaiyet ile sıcaklık ölçmesi mümkündür. elektrik devrelerinde sıcaklık kompansatörü olarak kullanılmasıdır. β [K] ise deneysel olarak bulunması gereken bir sabittir.2. Uygun kalibrasyon yapıldığında termistörler ile 0. yarı iletken malzemeden yapılmış olmaları nedeniyle. Sıcaklık arttıkça termistörün direnci azalır ve bu değişim üstel fonksiyon ile verilir: Bu fonksiyonda R [Ω]. T0 [K] sıcaklığındaki direnci. R0 [Ω].

Wheatstone köprüsüne gerek yoktur.2. disk. ölçme cihazı içindeki sıcaklığı ölçülecek cisimden daha soğuk bir yüzey üzerine düşürülür ve cihaz içindeki bu yüzeyin sıcaklığının değişimi ölçülür.Direnç termometrelerinde çeşitli problemler yaratan bağlantı ve uzatma kablolarının direnci. termistörler ile yapılan ölçümlerde etki yapmaz.1 Toplam Işınım Pirometresi Sıcaklığı ölçülecek cisimden yayılan ısıl ışınım enerjisinin tamamının. 22 . Ayrıca devredeki akımın çok küçük olması nedeniyle bu elemanların iç ısınmaları çok küçüktür. termistör dirençlerinin izafi olarak çok büyük olmaları nedeniyle. 1. uzaktan ölçüm yapılır. küresel gibi. İki karakteristik tipi vardır: Her iki pirometre de sıcaklığı ölçülecek cisimlere temas olmadan.2.2.2 Temassız Elektriksel Sıcaklık Ölçüm Cihazları Prensip olarak cisimlerden yayılan ısıl ışınımın tespit edilmesine dayanır. Pratikte bir çok termistör tipi vardır: silindirik. 1.

2.2 Optik Pirometre Sıcaklığı ölçülecek cisimlerden yayılan ışınımın görünür dalga boyunun değişimi ölçülür. sıcaklığa göre kalibre edilip. elektrikle ısıtılmış lamba flamanının karşılaştırılması prensibine dayanır. Sıcaklığı ölçülecek cisimlerin yaydığı ışınımla.2. Fileman verilen akım şiddeti değiştirilerek sıcaklığı ölçülecek cisimle filemanın aynı renge getirilmesi sağlanır. Filemandan geçen akım. cihaz üzerindeki miliampermetrenin ölçeği sıcaklık olarak ölçeklendirilmiştir. 23 .1.

bu iki duyar eleman üzerine hava üfleyerek nemli sıcaklık algılayıcısının sıcaklığını düşürür. özgül nem ve çiğlenme noktası sıcaklığı gibi değişik fiziksel özelliklere karşı duyarlıdırlar. bir tanesi nemli bir fitil ile ıslak tutulan. en düşük sıcaklık değeri oluşur. Küçük bir vantilatör veya aspiratör. Fitil yakınındaki nemli havayı doymuş hale getirmek için gerekli olan buharlaşma miktarı sabit kaldığında. 2. Bu işlem 24 . elektriksel veya mekanik prensiplere göre çalışan iki adet sıcaklık duyar elemanından oluşur.1 Psikrometre Tipik bir endüstriyel psikrometre. yaş termometre sıcaklığı. Bu cihazların her biri. Aşağıdaki tabloda pratikte kullanılan çeşitli nem ölçen cihazlar görülmektedir. NEM ÖLÇÜM CİHAZLARI Havanın nem içeriğini ölçen cihazlarda kullanılan algılayıcı elemanlar. bağıl nem. belli koşullar altında ve belli sınırlar içinde doğru ölçüm yapabilme kabiliyetine sahiptir.2.

ASHRAE Standard 41. Bazı kullanıcılar. Islak termometre sıcaklığı su ve buz için farklı olacağından. eksenel havalandırma için 1. hassasiyetine ve gazın taşınım özelliklerine bağlıdır. Yüksek sıcaklıklarda psikrometre cihazı kullanılabilir.5 ile 2 m/s değerindeki hızlara sahip hava akımlarını önermektedir. fitili ıslak hazneden ayırırlar ve hazneyi su içine birkaç kez daldırırlar. ancak ıslak hazne sıcaklığının çok azalması halinde fitil ıslak kalmalıdır ve ıslak haznenin fitil suyundan olan taşınımla ısı geçişinden etkilenmemesi için fitile verilen su soğutulmalıdır. hassas sıcaklık okumaları yapılmalıdır. sıcaklık duyar elemanlarının boyutuna.6’da ana hatlarıyla verilen kabul görmüş kullanım yöntemlerine uygun olup olmamanın bir fonksiyonudur. ıslak ve kuru haznenin sıcaklık ölçümlerinin doğruluğuna. donma koşullarında. Düşük sıcaklıklarda ıslak haznenin sıcaklık düşümü az olduğundan. Belirsizlik. havalandırma miktarına. ıslak ve kuru termometrelerin haznelerine dik havalandırma için 3 ile 5 m/s. Bu sayede su hazne üzerinde donarak bir buz filmi oluşturur. barometrik basınç değerinin ölçüm hassasiyetine ve ASHRAE Standard 41. ısı ışınımı etkilerine. 25 . fitilin temizliğine. 0°C değerinin altındaki hava sıcaklıklarında fitil üzerinde su donabilir veya fitil aşırı soğuyabilir. ± %3-7 bağıl nem arasında değişir. hal durumu kesin olarak bilinmeli ve bu hal için uygun olan grafik veya tablo kullanılmalıdır.fitilde kullanılan suyun saflığına.1992 R.6. Psikrometrelerde belirsizlikler tipik olarak.

kızıl ötesi radyasyonun nemli gaz tarafından absorbe edilmesi etkisine dayanır. Kapasitanslı ve empedanslı tip duyar elemanlar mevcuttur. iyonik veya elektronik olarak oluşmaktadır.3 Kızıl Ötesi Higrometre Kızıl ötesi higrometre. Bu higrometreler tipik olarak sıcaklık düzeltmesini ve sinyal değerlendirilmesini sağlayan entegre devrelere sahiptirler. 3 = fotodedektör 26 . Nem içeriği fotoelektrik etkisi sonucu üretilen elektron demetinin bir fonksiyonudur. küçük boyutlara. su geçirme özelliğine sahip bir yüzey üzerine ince veya kalın film biçiminde higroskopik organik bir polimerin kaplanmasıyla oluşturulurlar. 2. Bu tip duyar elemanların başlıca avantajları.2 Polimer Film Elektronik Higrometre Bu cihazlar. Mikrodalganın emilimi de ölçüm için belirleyici bir özelliktir. düşük fiyata ve %64 değerindeki bir bağıl nem değişimi için 1 ile 120 s arasında değişen hızlı tepki zamanına sahip olmaları sayılabilir. Empedanslı cihazlarda iletim.2. Kızıl ötesi higrometre 1 = ışık kaynağı. 2= optik filtre. bu emilim seçicidir ve belirli dalga boylarına göre değişmektedir. filtre ve fotodedektörler içerir ve spektroskopik cihazlara benzer şekilde çalışır. Bu tip algılayıcılar ışık kaynağı. Göz önünde bulundurulmalıdır ki.

nem azaldıkça da saç kısalır. 5 Dirençli ve Kapasitif Higrometre Dirençli ve/veya kapasitif higrometrelerin bir higroskopik katmanda ortamın buhar basıncına ulaşana kadar nemi emen veya salan algılayıcı elemanları vardır. Saçtaki küçük uzunluk değişimlerini yükseltecek kollardan oluşan bir sistem kullanılır. polimer filmler. Bu cihazda yağı alınmış insan veya at saçı kullanılır.2. Bir saç higrometresi çok yüksek ve düşük bağıl nem değerleri için büyük hatalar verir. Dönen bir silindire mürekkepli bir uç sürekli değerleri işler ve gün içindeki bağıl nem değişimlerinin kaydını tutar. Ayrıca bir saç higrometresi çok sık ayar ve kalibre edilmelidir. iyon değişimi reçinesiyle fotoelektrolit birleşimi ve diğer malzemeler. jölemsi bir selülozun içinde askıda duran karbon tozu. Bağıl nem arttıkça saç uzar.4 Saç Higrometresi İnsan saç telinin uzunluğu değişik bağıl nem değerlerine göre değişir. iyodid. lityum klorid. Saç kullanarak nem ölçen cihazlara saç higrometresi denir. 2. Saç higrometrelerinin olumsuz yönü diğer higrometrelere göre düşük hassasiyetli olmasıdır. 27 . Direnci ve/veya sığası nemle değişen iki elektrot katmana bağlanmıştır. Çok nemli günlerde saçınız uzar ve bu ekstra uzunluk saçın kıvrılmasına ve dağınık bir saç görüntüsüne sebep olur. higroskopik tuzun sulu bir çözeltisi. Bu katmanı oluşturmak için bir çok çeşit malzeme kullanılır.

Ölçülecek gaz bu ikisi arasından akar. Yansıyan ışık bir fotosensör tarafından alınır. 2 = soğutucu. aynanın yüzeyinde yoğuşma oluşur. Bu yoğuşma fotodedektörün algıladığı ışıkta bir dağılmaya sebep olur. 3 = substrate. 1 = elektrot. Gazın dielektrik sabiti gazdaki su buharı miktarına göre değişir. 4 = fotosensör.Kapasitif higrometrelerin bir modifikasyonu da iki eşmerkezli elektrotta oluşturulmuş kapasitördür. Aynanın yüzeyine bir ışık saçıcı tarafından ışık demeti gönderilir. Bu anda okunan sıcaklık çiğ noktasını verir. 4 ve 5 = kablo 6 ve 7 = iç ve dış eşmerkezli elektrot. Aynanın sıcaklığı dirençli bir termometre ile algılanır. 2. Q = gas akışı. 6 = sıcaklık algılayıcısı. Çiğ noktası Sensörü 1 = ayna. 3 = ışık kaynağı. 28 . 5 = ısı kaynağı. 2 = higroskopik katman. En çok kullanılan sensör Peltier-etkisi yarı iletken soğutucusu ile soğutulan bir ayna ihtiva eder. Sıcaklığı düştükçe. Higroskopik katmanlı higrometre (a) ve Kapasitif tip higrometre (b).6 Çiğ Noktası Sensörü Çiğ noktası. gaz ve sıvı fazlarının dengede olduğu sıcaklıktır.

Telli anemometreler. laser veya ultrasond olanlar luşturur. Ultrasonik anemometreler seste oluşan faz kaymalarını ayırt eder. HAVA HIZI ÖLÇÜM CİHAZLARI 3. Elektriksel olarak ısıtılmış şaftlı özel modelleri ile kupalı olanlar kutuplarda da kullanılabilir. Normal olarak bir anemometre rüzgar yönünü ayırt eden bir rüzgar vanası ile birliktedir. dikey bir eksene sahiptir ve rüzgarı yakalayan 3 kupası vardır. Buna rağmen pratikte her yerde kupalı anemometrelerin kullanılması yaygındır. rüzgarda ve gölgede yerleştirilmiş tel arasındaki minimum sıcaklık farklarından rüzgar hızını ölçerler. Mekanik olmayan anemometrelerin avantajı buzlanmaya karşı daha az hassas olmalarıdır.1 Kupalı Anemometre Kupalı bir anemometre. 29 . hava moleküllerinden yansımış aynı özellikli ışınları ayırt eder.3. Dakikadaki dönme sayısı elektronik olarak kaydedilir. Diğer anemometre tiplerini. Çok yaygın olmamakla birlikte anemometrelerde kupaların yerine pervaneler bağlanabilir. Laser anemometreler.

3. İki frekans arasındaki fark alınarak. 3. İki sonik algılayıcı transmiterden akış yönünde ve akışa zıt yönde eşit uzaklıkta yerleştirilir. sinyal işlemede kullanılabilir. Sıcak tel termistöre göre elektronik kontrol devresiyle sabit bir sıcaklık değerinde tutulur. Elektronik kontrol devresi eşzamanlı olarak akımı ölçer ve buna oranla bir voltaj çıkışı verir. Bir piezoelektrik transmiter havanın geçtiği borunun içine ultrasonik dalga yayar. Termistör içeri giren havanın sıcaklığını ölçer. hava hızıyla orantılı olan çıkış.2 Sıcak tel tipi hava hızı ölçüm cihazı Sıcak telli anemometrelerin başlıca elemanları termistör. yada atışın faz kaydırması havanın hızının belirlenmesinde 30 . Havanın hızının artı ve eksi etkilerinden dolayı. elektronik kontrol devresi de telin sıcaklığını sabit değerde tutabilmek için tele daha fazla akım verir. Diğer ultrasonik transducerlerin dizaynında.3 Ultrasonik Anemometre Ultrasonik anemometreler Doppler etkisi prensibine göre çalışır. atış yayılım zamanı ölçümü kullanılır. sıcak telin ısı kaybetmesini hızlandırır. platin tel ve bir elektronik kontrol devresidir. Hava akışındaki bir artış. algılayıcılardan elde edilen sinyallerin frekansları hızların toplamının ve farkının bir fonksiyonudur.

Bu açısal hızın analog elektrik çıkışı (frekans) kupalı anemometrelerdeki gibi bir elemanla sağlanır.Bir transmiter ve iki alıcılı ultrasonik anemometre (a) yada bir transmiter ve bir alıcılı ultrasonik anemometre (b).4 Pervane tipi hava hızı ölçüm cihazı Pervane tipi anemometre Q = akış. 2 = sinyal üretici Pervane tipi hava hızı ölçüm cihazının algılayıcı elemanları uçaklar ve gemilerde kullanılan pervanelere benzer. 3. 31 . Pervanenin açısal hızı pervaneden akan havanın hızıyla orantılı olarak değişir. Q = akış. 5 ve 6 = sonik algılayıcılar. 2 ve 3 = ultrasonik-dalga transmiterleri. 1 = pervane. 4. 1 = boru.

5 Pitot Tüpü Pitot tüpü daha çok uçakların hızlarının belirlenmesinde kullanılır.3. Toplam basınç dinamik ve statik basınçlar toplamıdır. Dinamik basınç hız basıncı olarak da adlandırılır ve akan havanın basıncından dolayı oluşur. Bu iki tüpte oluşan basınç farkını ölçmek için bir manometre kullanılabilir. Akışa paralel açıklığı olan dış tüp statik basıncı verir. İç tüp ise toplam basıncı verir. Böylece Bernoulli denklemi kullanılarak debi hesaplanabilir. İki adet eş eksenli tüpten oluşur. Statik basınç ve toplam basınç arasındaki fark ölçülerek akışkanın hızı belirlenir. İç tüp akışa açık. dış tüp ise doksan derecede akışa açıktır. 32 .

[1968. Eckersdorf. K.com.epluse.au/Analyzer/humidity_sensors. Bass. c1969] • Michalski.atalink. Polak. London : McGraw-Hill. Introduction to engineering measurements / H. Michalski. 1971 • Benedict. Fundamentals of temperature.htm • http://www.Engineering measurements : methods and intrinsic errors / T. : Tab Books. J.wikipedia. c1978 • Polak. A . Wiley.htm • http://www. Herbert George.edu/thermometers_and_thermostats.htm • http://www. New York: Wiley. C.net/produkte/stroem/basics/velo_basics.virginia.iceweb. and flow measurements / Robert P. T. 1999 • Bass. c1991 • http://home.asp?book=temperature&section=hu • http://www.4. L. London : Professional Engineering.html • http://en. Benedict.com/pico/subs/pico-RH-02.uk/articles/090 33 .asp?subsection=hu&book=Tem perature&all=1 • http://www.epluse.com/therm2. McGhee.net/sitemap. Referanslar • Instrumentation & control systems engineering handbook / by the editors of Instrumentation technology. Temperature measurement / L. pressure.htm • http://www.interwld.omega.omega. Pande.org/wiki/Thermocouple • http://www.howstuffworks.sensorsweb.com/toc_asp/sectionSC.A. PA.com/toc_asp/subsectionSC. Robert P.co. G. Blue Ridge Summitt.com/temperature_sensors • http://howthingswork. Chichester : J.html • http://mira.