You are on page 1of 312

UNIVERZITET U TUZLI

FAKULTET ZA TJELESNI ODGOJ I SPORT

6. MEĐUNARODNI SIMPOZIJUM

SPORT I ZDRAVLJE ZBORNIK NAUČNIH I STRUČNIH RADOVA

ISSN: 1840 - 4790

TUZLA, 2013.

Uzi [Type the company name] [Pick the date]

ISSN 1840-4790

UNIVERZITET U TUZLI FAKULTET ZA TJELESNI ODGOJ I SPORT
Zdravlje je u tvojoj ruci...

„ZBORNIK NAUČNIH I STRUČNIH RADOVA „SPORT I ZDRAVLJE“
sa 6. međunarodnog simpozijuma „Sport i zdravlje"

Tuzla , 31.05. – 01. 06. 2013.godine

PODRŽANO OD Federanog ministarstva obrazovanja i nauke BiH i Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta Tuzlanskog kantona

Tuzla, 2013.

Izdavač: Fakultet za tjelesni odgoj i sport Univerzitet u Tuzli Za izdavača: Dr.sc. Vlatko Šeparović Urednik: Prof.dr. Alija Biberović Redakcijski odbor: Doc. dr. Vlatko Šeparović Doc. dr . Osman Lačić Mr.sc. Haris Pojskić Tehnička podrška Haris Pojskić (tehnička priprema) Edin Užičanin (web priprema) Štampa: Štamparija d.o.o. Off-Set Tuzla Tiraž: 150 komada

ORGANIZACIONI ODBOR SIMPOZIJUMA ________________________________________________________________________ 1. Prof .dr. Banimir Mikić, Fakultet za tjelesni odgoj i sport, Tuzla. 2. Prof. dr. Farid Ljuca, Mediicnski fakultet, Tuzla. 3. Prof. dr. Nevzeta Salihović, Edukacijsko – rehabilitacijski fakultet, Tuzla 4. Prof. dr. Mirsad Džonlagić, profesor Univerziteta u Tuzli. 5. Prof. dr. Adib Đozić, Filozofski fakultet Univerziteta u Tuzli. 6. Prof. dr. Refik Čatić, Pedagoški fakultet Univerziteta u Zenici. 7. Doc. dr. Alen Kapidžić, Fakultet za tjelesni odgoj i sport,Tuzla. 8. Doc. dr. Nađija Avdibašić, Fakultet za tjelesni odgoj i sport, Tuzla. 9. Doc. dr. Amra Nožinović – Mujanović, Fakultet za tjelesni odgoj i sport, Tuzla. 10. Prof.dr. Sabina Nuhbegović, Medicinski fakultet, Tuzla. 11. Prof.dr. Fahir Baraković, Medicinski fakultet, Tuzla. 12. Prof.dr. Suada Kapidžić-Duraković, Medicinski fakultet, Tuzla. 13. Mr. Sc. Haris Pojskić, Fakultet za tjelesni odgoj i sport, Tuzla. 14. Doc. dr. Osman Lačić, Fakultet za tjelesni odgoj i sport Univerziteta u Tuzli. 15. Prof .dr. Alija Biberović, Fakultet za tjelesni odgoj i sport Univerziteta u Tuzli. 16. Doc.dr. Vlatko Šeparović , Fakultet za tjelesni odgoj i sport, Tuzla. 17. Prof .dr. Muriz Hadžikadunić, Fakultet sporta i tjelesnog odgoja Univerziteta u Sarajevu. 18. Mr. sc. Vesna Bratovčić, Edukacijsko – rehabilitacijski fakultet Univerziteta u Tuzli.

NAUČNI ODBOR SIMPOZIJUMA ________________________________________________________________________ Doc.dr. Dobromir Bonacin , Edukacijski fakultet, Travnik. Prof .dr. Alija Biberović, Fakultet za tjelesni odgoj i sport Univerziteta u Tuzli. Prof.dr. Mihajlo Mijanović, Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja, Nikšić, Prof.dr. Milovan Bratić, Fakultet fizičkog vaspitanja i sporta, Niš. Prof .dr. Hana Valkova, Faculty of Physical Culture, Dpt. of Adapted Physical Activity, Palacky University Olomouc. 6. Prof.dr. Jože Štihec, Fakultet športa, Ljubljana. 7. Prof .dr. Edita Kastratović, Fakultet za menadžment u sportu, Beograd. 8. Doc.dr. Vlatko Šeparović , Fakultet za tjelesni odgoj i sport, Tuzla. 9. Doc. dr. Osman Lačić, Fakultet za tjelesni odgoj i sport Univerziteta u Tuzli. 10. Prof.dr. Ivan Ćuk, Fakultet športa, Ljubljana. 11. Prof.dr. Nikola Rausavljević, Kineziološki fakultet, Split. 12. Prof .dr. Momčilo Pelemiš, Pedagoški fakultet Univerziteta u Bijeljini. 13. Prof .dr. Nermin Nurković, Fakultet sporta i tjelesnog odgoja Univerziteta u Sarajevu. 14. Prof.dr. Dobrica Živković, Fakultet fizičkog vaspitanja i sporta, Niš. 15. Prof.dr. Mališa Radović, Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja, Nikšić. 16. Prof.dr. Žarko Kostovski, Fakultet za fizičku kulturu, Skoplje. 17. Doc.dr. Duško Bjelica, Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja, Nikšić. 18. Prof.dr. Mladen Kvesić, Fakultet prirodnoslovno-matematičkih i odgojnih znanosti, 19. Prof.dr. Muriz Hadžikadunić, Fakultet sporta i tjelesnog odgoja, Sarajevo. 20. Doc.dr. Žarko Bilić, Fakultet prirodnoslovno-matematičkih i odgojnih znanosti, Mostar. 21. Doc.dr. Ifet Mahmutović, Nastavnički fakultet Univerziteta „Džemal Bijedić“, Mostar 22. Prof.dr. Grujo Bjeković, Istočno Sarajevo.
Mostar.

1. 2. 3. 4. 5.

SADRŽAJ
Naziv rada i autori 1 RISK FACTORS FOR THE DEVELOPMENT OF LOW BACK PAIN IN 110 BOSNIAN STUDENTS FACULTY OF PHYSICAL EDUCATION AND SPORT Mitija Samrdžija Pavletič, Petr Hedbávný, Juraj Kremnický, Almir Atiković.................................. PRVA FAZA REHABILITACIJE KOD FRAKTURE TALUSA Ana Sara Vodanović, Nela Zlatar, Dušan Todorović............................................................................. EKSPERTNO VREDNOVANJE METODSKIH POSTUPAKA USVAJANJA ELEMENTA TEHNIKE SKOK –ŠUTA U RUKOMETU Ante Burger, Nenad Rogulj, Katarina Pelivan....................................................................................... PLIVAČKO RAME – BOLNI SINDROM KOD PLIVAČA Biljana Kuzmanić, Jelena Paušić, Tomislav Kuzmanić......................................................................... EFEKTI RAZLIČITIH PROGRAMA AEROBIKA NA GLOBALNE KVANTITATIVNE PROMJENE FLEKSIBILNOSTI KOD STUDENTICA Natalija Kurtović, Branimir Mikić, Ekrem Hadžić, Asim Bojić, Vedran Tunjić................................ STRUČNA OSPOSOBLJENOST STONOTENISKIH TRENERA U VOJVODINI Đukić Branko, Doder Dragan, Sudarov Nenad, Jovančević Vojin...................................................... RAZLIKE U DIMENZIJAMA EKSPLOZIVNE SNAGE IZMEĐU RUKOMETAŠA RAZLIČITIH DOBNIH KATEGORIJA Ante Burger, Nikola Foretić, Nenad Rogulj, Ivan Ledić........................................................................ UTICAJ MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI UČENICA OSNOVNIH ŠKOLA NA USPJEŠNO IZVOĐENJE ELEMENATA NA TLU Igor Tošić, Dalibor Fulurija, Dejan Gojković.......................................................................................... RAZLIKE U EKSPLOZIVNOJ SNAZI FUDBALERA U ZAVISNOSTI OD POZICIJE U TIMU Živko Kalentić, Branko Đukić, Nenad Sudarov, Nebojša Vujkov........................................................ IDENTIFIKACIJA DEFORMITETA SKOLIOZE I RAVNIH STOPALA KOD UČENIKA III, V, VII RAZREDA OSNOVNE ŠKOLE Dejаn Gojković, Dalibor Fulurija............................................................................................................. AKTIVNOSTI UZ POMOĆ KONJA U REHABILITACIJI OSOBA SA POREMEĆAJIMA U PONAŠANJU Dragan Vukajlović, Rada Rakočević, Franjo Fratrić, Milan Nešić...................................................... EKSPLOZIVNA SNAGA KAO DOMINANTNA MOTORIČKA SPOSOBNOST U KARATE SPORTU Enver Bekrić............................................................................................................................................... DINAMIKA PRIRAŠTAJA BAZIČNO-MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI U ODNOSU NA UZRASNE KARAKTERISTIKE DJEČAKA UZRASTA 11-14 GODINA Indira Jašarević, Zehrudin Jašarević, Alija Biberović........................................................................... KVANTITATIVNE PROMJENE MORFOLOŠKIH KARAKTERISTIKA KOD DJEVOJČICA UZRASTA 11 DO 15 GODINA Indira Jašarević, Zehrudin Jašarević, Slomić Enes................................................................................ ATLETSKA AEROBIA Rashiti Vlora, Rashiti Naser.....................................................................................................................

1

2

6

3

10

4

14

5

18

6

23

7

27

8

31

9

35

10

38

11

43

12

46

13

52

14

55

15

58

16

KORELACIJA RODITELJSKIH VASPITNIH PONAŠANJA I FIZIČKOG KAŽNJAVANJA NAJMLAĐIH FUDBALERA Miroljub Ivanović, Uglješa Ivanović........................................................................................................ FAKTORSKA ANALIZA SITUACIONO - MOTORIČKIH ELEMENATA SPORTSKIH IGARA KOD UČENIKA SREDNJE ŠKOLE Muhidin Halilović, Alen Kapidžić, Alija Biberović................................................................................ KINEZITERAPIJA U REHABILITACIJI FRAKTURE TALUSA Nela Zlatar, Ana Sara Vodanović, Jelena Paušić.................................................................................... PROCENA VREDNOSTI KVALITETA POSTIGNUĆA UČENICA U PLESU I RITMICI NA KRAJU OSNOVNOG OBRAZOVANJA Pljakić Benida, Tijana Šćepanović, Nevena Čeković, Sabina Zejnelagić, Jelena Maksimović.......... REGRESIONA ANALIZA PRVE GLAVNE KOMPONENTE SITUACIONE MOTORIKE U MANIFESTNOM PROSTORU BAZIČNO MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI KOD KOŠARKAŠA Zulfo Aruković, Salko Huskić, Midhat Mekić........................................................................................ UTICAJ BAZIČNIH MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI NA AEROBNU IZDRŽLJIVOST UČENIKA ZAVRŠNIH RAZREDA SREDNJE ŠKOLE Senad Bajrić, Dobromir Bonacin, Osmo Bajrić...................................................................................... JAVNA USTANOVA SPORTSKI CENTAR BORIK – PRIMJER MULTIFUNKCIONALNOG SPORTSKOG OBJEKTA Milanko Mučibabić, Zoran Mašić, Žarko Kostovski.............................................................................. OSCILACIJE BRZINE TRČANJA ATLETIČARKI FINALISTA OLIMPIJSKIH IGARA Ratko Pavlović, Kemal Idrizović.............................................................................................................. IDENTIFIKACIJA HOMOGENIH GRUPA NA OSNOVU PROCJENE BAZIČNIH MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI KOD UČENIKA SREDNJE ŠKOLE Sanjin Džajić............................................................................................................................................... UTJECAJ MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI NA USPJEH U IZVOĐENJU MODERNOG PLESANEW MERENGUE Jasmina Aghbar......................................................................................................................................... PARCIJALNE KVANTITATIVNE PROMJENE FUNKCIONALNIH SPOSOBNOSTI PLIVAČA UZRASTA 9 DO 14 GODINA NASTALE KAO POSLJEDICA DODATNIH KONDICIJSKIH TRENINGA Muhamed Smajlefendić, Muris Đug, Samir Mačković, Jasmin Zahirović.......................................... UTICAJ DIGITALNOG OKRUŽENJA NA FIZIČKO OBRAZOVANJE Sefedin Šehović, Filduza Prušević Sadović, Alma Totić........................................................................ RAZLIKE DJECE KARATAŠA I TAEKWONDOAŠA U FMS TESTU DUBOKI ČUČANJ Tea Bešlija, Bibijana Batarilo, Petra Matijašević................................................................................... DISTINKCIJA U BRZINI USVAJANJA ELEMENATA RITMIČKE I ELEMENATA SPORTSKE GIMNASTIKE Saša Jovanović, Snežana Bijelić, Goran Bošnjak, Gorana Tešanović.................................................. BRZINA USVAJANJA NEKIH ELEMENATA SPORTSKE GIMNASTIKE Saša Jovanović, Snežana Bijelić, Gorana Tešanović.............................................................................. STRUCTURE OF THE HAND TECHNIQUE ATTACKS IN KUMITE IN KARATE SPORT Žarko Kostovski, Branimir Mikić, Marko Zeljković.............................................................................

64

17

70

18

76

19

80

20

85

21

88

22

93

23

97

24

103

25

109

26

113

27

117

28

120

29

124

30

128

31

132

32

UTICAJ PROGRAMIRANOG RADA U NASTAVI TJELESNOG ODGOJA I SPORTA NA TRANSFORMACIJU MORFOLOŠKIH KARAKTERISTIKA STUDENATA PRVE GODINE STUDIJA Izudin Tanović, Azer Korjenić, Ena Alikadić, Tomislav Pavlović........................................................ USLOVLJENOST RAZVOJA TURIZMA I SPORTA ZAKONSKOM REGULATIVOM PO PITANJU TRŽIŠTA RADA Anela Musa, Gordan Radić, Salko Bubalo, Marsela Bošnjić................................................................ SPOL KAO FAKTOR UTICAJA NA STILOVE UPRAVLJANJA U SPORTSKIM ORGANIZACIJAMA Edita Kastratović, Milan Dragić, Vesna Ćilerdžić.................................................................................. KARAKTERISTIKE TJELESNE AKTIVNOSTI STUDENATA Gorka Vuletić, Željko Širić....................................................................................................................... ANALIZA OBJEKTIVNOSTI KRITERIJA PRIJEMNOG ISPITA KOD SELEKCIJE KANDIDATKINJA ZA STUDIJ FIZIČKE KULTURE NA UNIVERZITETU U NIŠU Ružena Popović.......................................................................................................................................... SPORTS METAPHORS AND POLITICAL DISCOURSE POWER Tea Pirsl, Danica Pirsl, Sandra Milanovic............................................................................................... SAMOPROCJENA ZDRAVSTVENIH PROBLEMA STUDENATA/ICA FILOZOFSKOG FAKULTETA U ZAGREBU Jelka Gošnik, Natalija Špehar, Ksenija Fučkar Reichel........................................................................ MOTORIČKA KOORDINACIJA DECE PREDŠKOLSKOG UZRASTA Tijana Purenović-Ivanović, Ružena Popović........................................................................................... DEFINISANJE LATENTNE STRUKTURE BAZIČNO MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI STUDENTSKE POPULACIJE Amir Topoljak, Šemso Ormanović........................................................................................................... POVEZANOST PUŠENJA CIGARETA I KONZUMACIJE ALKOHOLA SA ZDRAVSTVENIM STATUSOM PROCIJENJENIM ANKETOM U BRUCOŠA/ICA FILOZOFSKOG FAKULTETA U ZAGREBU Vanesa Kosalec, Ivan Oreb, Din Duraković............................................................................................ ASPEKTI LIDERSTVA U EDUKACIJI Amir Topoljak, Šemso Ormanović, Almin Hopovac.............................................................................. DEKLARATIVNO ZNANJE STUDENATA/ICA FILOZOFSKOG FAKULTETA U ZAGREBU O DOPINGU Ivan Oreb, Vanesa Kosalec, Din Duraković, Jelka Gošnik................................................................... ANALIZA INDEKSA TJELESNE MASE (BMI) KOD STUDENATA FAKULTETA ZA SPORT I FIZIČKO VASPITANJE U CRNOJ GORI Jovica Petković, Aldijana Muratović, Stevo Popović, Ivan Vasiljević................................................... ANALIZA PROCENTA MASNOG TKIVA KOD STUDENATA FAKULTETA ZA SPORT I FIZIČKO VASPITANJE U CRNOJ GORI Stevo Popović, Jovica Petković, Danilo Bojanić, Aldijana Muratović.................................................. UPOREDNA ANALIZA MOTORIČKOG PROSTORA IZMEĐU AKTIVNIH FUDBALERA KADETSKOG UZRASTA I UČENIKA SREDNJE ŠKOLE Ivan Vasiljević, Jovan Gardašević, Danilo Bojanić................................................................................. OLIMPIJSKE IGRE U ANTICI – PRIPREME SPORTISTA ZA IGRE Amir Topoljak, Senaid Bolić.....................................................................................................................

137

33

162

34

146

35

150

36

154

37

166

38

170

39

175

40

179

41

187

42

191

43

200

44

204

45

208

46

212

47

216

48

PSIHOLOŠKE PROMJENE KOD TENISERA KAO I NJIHOV UTICAJ NA SPORTSKI REZULTAT I DEFINISANJE PSIHOLOSKE PRIPREME Amir Topoljak, Selma Husagić, Amra Topoljak, Goran Dimitrieski……………………………… RELACIJE MORFOLOŠKIH KARAKTERISTIKA KONTROLNE I EKSPERIMENTALNE GRUPE MLADIH DŽUDISTA Dražen Subotić........................................................................................................................................... UTICAJ PROGRAMA TRENINGA MLADIH DŽUDISTA NA RAZVOJ EKSPLOZIVNE SNAGE Dražen Subotić........................................................................................................................................... ANALIZA RAZLIKA FUNKCIONALNIH SPOSOBNOSTI U FITNESU KOD STUDENTICA OD 19 DO 21 GODINE Jasmin Zahirović, Muris Đug, Samir Mačković, Muhamed Smajlefendić.......................................... RELACIJE ANTROPOMETRIJSKIH DIMENZIJA I USPJEŠNOSTI U SITUACIONOMOTORIČKOM TESTU FUDBALERA Rašid Hadžić, Duško Bjelica, Dobrislav Vujović.................................................................................... SOCIOLOŠKI ASPEKTI STAVOVA VASPITAČA/ICA U VEZI ORGANIZACIJE IGARA U PREDŠKOLSKIM USTANOVAMA Duško Bjelica, Dragan Krivokapić........................................................................................................... PSIHOLOŠKI ASPEKTI STAVOVA VASPITAČA/ICA U VEZI PRIMJENE IGARA U PREDŠKOLSKIM USTANOVAMA Dragan Krivokapić, Rašid Hadžić............................................................................................................ AKROBATIKA U TAKMIČARSKIM SASTAVIMA U RITMIČKOJ GIMNASTICI, DEFINISANA PRAVILIMA ZA OCENJIVANJE Marija Grbovic, Vesna Habic................................................................................................................... EFEKTI TELESNE AKTIVNOSTI NA ZDRAVLJE Milka Milovanović Minić, Aleksandar Stamenković, Mira Vučević.................................................... STRATEGIJA RAZVOJA SPORTA NA UNIVERZITETU U TUZLI DO 2017. Alan Alagić, Tarik Huremović, Jasmin Mehinović................................................................................ SPORT I ZDRAVLJE Dragan Koković.......................................................................................................................................... RAZLIKE U SITUACIONOJ EFIKASNOSTI IZMEĐU EKIPA ZAVRŠNE FAZE TAKMIČENJA LIGE PRVAKA 2012/13 Dejan Ćeremidžić, Tatjana Ćeremidžić................................................................................................... COMPARISON OF MOTORIC VARIABLES AMONG 8th GRADE STUDENTS OF BOTH GENDERS IN 3 STEPS JUMPING PERFORMANCE Artan R. Kryeziu, Isa Asllani, Hazir Salihu, Harun Ismaili, Jeton Rexhepi........................................ EKONOMSKI UČINCI SPORTSKOG TURIZMA U BOSNI I HERCEGOVINI Damir Ahmić, Melika Muratović............................................................................................................. RAZVOJ TURIZMA KROZ SPORTSKO REKREATIVNI SADRŽAJ Damir Ahmić.............................................................................................................................................. PREHRAMBENE NAVIKE I TJELESNA AKTIVNOST UČENIKA NIŽIH RAZREDA OSNOVNIH ŠKOLA U ODNOSU NA PRETILOST Dževad Džibrić, Adnan Aljukić, Aida Konaković.................................................................................. KVANTITATIVNE RAZLIKE U NEKIM MOTORIČKIM SPOSOBNOSTIMA IZMEĐU TRINAESTOGODIŠNJIH UČENIKA SPORTISTA I NESPORTISTA Dževad Džibrić, Vahid Dedić, Asim Bojić, Džemo Brčaninović............................................................

219

49

226

50

231

51

235

52

237

53

242

54

246

55

250

56

254

57

259

58

263

59

267

60

272

61

277

62 63

281

284

64

290

65

FAKTORSKA ANALIZA STRUKTURE BAZIČNIH MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI UČENIKA SREDNJOŠKOLACA Osmo Bajrić, Miladin Jovanović, Pane Mandić......................................................................................

294

Poštovani čitatelji, Fakultet za tjelesni odgoj i sport Univerziteta u Tuzli po šesti puta organizira međunarodni Simpozij „Sport i zdravlje“. Simpozij je prilika da se u Tuzli okupe stručnjaci i istraživači iz Kineziologije, te komplementarnih znanstvenih disciplina i promoviraju bavljenje sportom kao i brigu za zdravlje. Čovjek čim se rodi počinje trošiti, u nekom smislu, svoje zdravlje. Zbog toga je svaki razgovor o sportu i zdravlju na krivom kolosijeku ako neko misli da se zdravlje putem sporta može jačati. Znanstveno je utemeljen razgovor koji polazi od tjelesne vježbe i sporta koji pridonosi tjelesnom razvoju i funkcioniranju organizma koji može biti u razvoju, u održavanju dosegnutog razvoja ili u odgađanju njegove regresije. Vezu između sporta i zdravlja uvijek određuje čovjek pa možemo reći da onoliko koliko je čovjek – sportaš zdrav, toliko je i veza između sporta i zdravlja korisna ili štetna. Bavljenje sportom i tjelesnim aktivnostima mora imati potvrdu subjektivnog zadovoljstva. Ako ono izostane, onda je svaka aktivnost promašaj, jer se odvija zdravlju u inat. U tom smislu razlikujemo aktivnosti koje se provode uz pomoć tjelovježbe i sporta u terapijske svrhe od aktivnosti kojima se čovjek tjelesno potvrđuje, kreira ili stvara unutarnje vrijednosti. Tjelesna vježba i sportovi korisni su u mjeri u kojoj pridonose čovjekovim (djetetovim) prirodnim sklonostima ili nadarenosti za nešto dok se sportaši se svojim zdravljem razlikuju od drugih ljudi po tome što je zdravlje temeljni uvjet da bi se sportaši mogli baviti izabranim sportom s vrhunskim zahtjevima. Unatoč brojnih sadržaja i obveza unutar slobodnog vremena, čovjek kao društveno ali i samostalno biće, ima svojih osobnih potreba koje ga kvalitetno diferenciraju od ostalih. Napredak tehnologije i znanosti uopće ubrzali su životni tempo i prividno ga olakšali. Za mnoge je on postao vratoloman s čitavim nizom negativnih učinaka koji su u suprotnosti s prirodnim zakonitostima ljudskog organizma. Prepoznaje se potreba za povratkom psihofizičke ravnoteže i zdravlja. Progresivan pad ljudskih sposobnosti ne može nadomjestiti nikakva suvremena tehnologija. Nadamo se da će istraživači, stručnjaci i znanstvenici na V međunarodnom simpoziju „Sport i zdravlje“ podcrtati važnost kretanja kao prirodnog odraza održanja života i da njegovo ograničavanje nepovoljno djeluje na čitav antropološki status čovjeka. Znanje je samo po sebi moć (scientia ipsa potentia est).

Predsjednik organizacijskog odbora V međunarodnog Simpozija „Sport i zdravlje“ Dr. sc. Vlatko Šeparović

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

RISK FACTORS FOR THE DEVELOPMENT OF LOW BACK PAIN IN 110 BOSNIAN STUDENTS FACULTY OF PHYSICAL EDUCATION AND SPORT
Mitija Samrdžija Pavletič1, Petr Hedbávný2, Juraj Kremnický3, Almir Atiković4
University of Primorska, Faculty of Mathematics, Natural Sciences and Information Technologies, Koper, Slovenija 2 Masaryk University, Faculty of Sports Studies, UniverzitníkampusBohunice, Brno, Czech Republic 3 Matej Bel University, Faculty of Humanities, Department of Physical Education and Sports, Banská Bystrica, Slovakia 4 University of Tuzla, Faculty of Physical Education and Sport, Tuzla, Bosnia and Herzegovina
1

ABSTRACT Low back pain (LBP) presents a significant health problem in all countries. Physical inactivity and intensive sports activity have been found to be associated with LBP. The aim of this study is the presents the data about the prevalence of LBP in young adults and its associations with vitality and physical activity.The study sample presented (n=25) of female students in the chronological age of 21.44+3.30yrs, 22.7%, and (n=85) of male students in the chronological age of 21.19+1.62 yrs, 72.2%. We used the questionnaire, which included the Graded Chronic Pain Scale (GCPS) for the evaluation of levels of chronic pain. With a short health survey (SF-36) we tried to measure the health status. A total of (n=110, 78.5%) of all students of Faculty of Physical Education and Sport had pain intensity at some point in last six months. Female students reported Intensity score for (n=21, 84.0%) higher prevalence of LBP, compared to the male students (n=64, 75.3%). Female students reported Disability score for (n=15, 60.0%)higher prevalence of LBP, compared to the male students (n=50, 58.8%). The impact of individual variables and showed that the highest and statistically most important influence of the criteria variable were as followsCPI: quality bad, body mass index, your health in general is; DS: your health in general, hours of sport spend on average per week in the last six months. Keywords: low back pain (LBP), grading, disability, physical activity, students

INTRODUCTION Low back pain (LBP) presents a significant health problem in all countries [1,2]. It is the leading factor of incapability for persons younger than 45 yrs. Long lasting sick leave compensation, with more than 90 lost working days [3]. Chronic low back pain is an important cause of personal suffering and disability with a number of aversive social consequences. Life-time incidence of acute, so called “unspecific”, LBP in western industrial nations varies between 60% and 85% respectively [2,4-6]. So far, more than 60 different measuring instruments have been identified, including questionnaires and clinical tests [7]. In 1992 Von Korff and his coworkers [8] developed a simple, brief questionnaire to assess the severity of chronic pain problems, the Chronic Pain Grade (CPG) based on measures of pain intensity and pain related disability [9]. Physical inactivity is supposed to be associated with higher risk for recurrent LBP [10], but there are contradictory results reported regarding the association of LBP with the level of physical activity and physical fitness [11-14]. Moreover, physical inactivity and intensive sports activity have been found to be associated with LBP in some [12,14-17], but not all studies [18-20]. Exercise has many benefits for those patients with LBP, including positive effects on mood, anxiety, and depression, which often plague these patients. So far, research on possible associations with specific types of sport is however sparse (21-22). Schools tend to have time-consuming curricula, possibly perpetuating a sedentary lifestyle, and a high prevalence of LBP [13]. This work presents the data about the prevalence of LBP in young adults and its associations with vitality and physical functioning. METHODS Design and Sample A research sample presented (n=25) of female students in the chronological age of 1.44+3.30 yrs, 22.7%, and (n=85) of male students in the chronological age of 21.19+1.62 yrs, 72.2%. They were all students of the Faculty of Physical Education and Sport, University of Tuzla. Sample of variable We used the questionnaire, which included the Graded Chronic Pain Scale (GCPS) for the evaluation of levels of chronic pain [8]. With a short health survey (SF-36) we tried to measure the health status[23].This research focused on measurement of subjective sense of dimensions of health. Statistical Analysis The translation of the questionnaire was verified for internal consistency in our sample. This was done by the calculation of the Cronbach’s alpha coefficient for the group of 3 questions dealing with pain intensity and 3 questions dealing with disability in the CPG questionnaire. Quantitative data is reported using means (M) and
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
1

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

standard deviation (SD). The values of each variable (e.g. your health in general, quality of bad, time spend sleeping, hours of sport spend on average per week in the last six months, body mass index and days kept from usual activities during last 6 months) were tested for normal distribution by using the One-Sample KolmogorovSmirnov Test. For non-normally distributed data a non-parametric analysis (Mann-Whitney U Test) was used to find out possible differences between the sample groups. Following multiple linear regression analyses were used to assess the contribution of independent variables to the observed variability in the dependent variables.The significance level was set at (p<0.05). All retrieved data were analyzed using SPSS version 20.0 (Chicago, IL, USA). RESULTS AND DISCUSION It is visible from the implemented analysis that 51 (46.4%) of questioned students answered: „your health in general is” „good”. Another 31 (28.2%) students answered: „excellent”, 22 (20.0%) students answered: „very good” and 5 (4.5%) students answered: „fair”. Finally, 1 (0.9%) students answered „poor”. The results to the question „quality of bad” are presented on the overall, the largest number of answers was in the values between semi soft, 85 answers (77.3%), hard, 13 answers (11.8%) and finally, soft, 12 answers (10.9%). The results to the question „time spend sleeping“ are presented on the overall, the largest number of answers was in the values between 6-8 hours, 74 answers (67.3%), 8-12 hours, 19 answers (17.3%), 4-6 hours, 15 answers (13.6%), 12-16 hours, and finally 2 answers (1.8%). The results to the question „hours of sport spend on average per week in the last six months“ are presented on the overall, the largest number of answers was in the values between 6-10 hours, 52 answers (47.3%), 11-15 hours, 32 answers (29.1%), 0-5 hours, 15 answers (13.6%), 16-20 hours, 9 answers (8.2%) and finally, 21-30 hours, 2 answers (1.8%). The Body Mass Index (BMI) mean was 23.48 (2.37) kg/m2 in male and 21.11 (1.91) kg/m2 for female students. BMI for male students was in the range of 19.3 - 30.3 kg/m2. The BMI range for men was at 11.0 kg/m2. For female students, the BMI was in the range between 16.9 and 26.6 kg/m2. The BMI range for men was at 9.7 kg/m2. The results to the question „days kept from usual activities during last 6 months“ are presented on the overall, the largest number of answers for male students was in the values between 0-6 days, 76 answers (89.4%), 7-14 days, 4 answers (4.7%), 15-30 days, 3 answers (3.5%), and finally 31 or more days, 2 answers (2.4%). The largest number of answers for female students was in the values between 0-6 days, 21 answers (84.0%), 7-14 days, 3 answers (12.0%), 15-30 days, 1 answers (4.0%), and finally 31 or more days, 0 answers (0%). Internal reliability of questions dealing with (CPI) and (DS) was tested with the Cronbach alpha (α) reliability measuring coefficient. The reliability is considered to be acceptable for group comparisons where the Cronbach alpha amounts more than 0.7 [24-25]. In questions 1-3, the coefficient for female students was 0.947, and for male 0.898. Overall, it was 0.915. In questions 5-7, the coefficient for female students was 0.908, male 0.943, and total 0.934. These results can be compared with the previous researches [9] where the Cronbach alpha amounted to 0.91 and research [6] Cronbach alpha amounted to 0.77 for questions 1–3 and 0.88 for questions 57. For all 110 students, the average CPI results for male students was in the following range: from 13.12 (11.57) tofemale students 18.26 (14.32). The average DS results for male students was in the range from 7.95 (11.28) to female students 7.70 (11.67). A total of (n=110, 78.5%) of all students of Physical Education and Sport had pain intensity at some point in last six months. Female students reported Intensity score for (n=21, 84.0%) higher prevalence of LBP, compared to the male students (n=64, 75.3%). Female students reported Disability score for (n=15, 60.0%)higher prevalence of LBP, compared to the male students (n=50, 58.8%). Comparing male and female students, we can note that on average, (both female and male) spent 10.48 (4.71) hours on physical activity per week. Female students spend 9.52 (5.70) hours, while male students dedicate 10.76 (4.38) hours to physical activities. LBP survey, (61%) of Americans said they have experienced low back pain, and of those, (69%) felt it has affected their daily lives. Women take medication for LBP more often than men. To relieve pain, 3 out of 4 women (75%) with LBP take over-the-counter or prescription medications, compared to (67%) of men.Americans spend at least $50 billion each year on LBP, the most common cause of job-related disability and a leading contributor to absence from work. Other report [26] shows that the average of total LBP treatment costs per patient were estimated at €1322 in Germany.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
2

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Table 1.Means and Standard Deviations of Study Sample
Year of study Variable I II III IV Total G Male Female Male Female Male Female Male Female Male Female n (%) n (%) n (%) n (%) n (%) n (%) n (%) n (%) n (%) n (%) n, 6 % 14 (16.4) 30 (35.2)12 (48.0)26 (30.5)2 (8.0) 15 (17.6)5 (20.0) 85 (72.2)25 (22.7) (24.0) X, SD X (SD) X (SD) X (SD) X (SD) X (SD) X (SD) X (SD) X (SD) X (SD) X (SD) 2.36 2.33 2.10 3.50 2.35 1.50 1.13 2.60 2.05 2.88 1. PN (1.73) (1.75) (2.84) (2.90) (.89) (2.11) (1.72) (3.78) (2.24) (2.74) 4.29 4.17 2.53 4.17 3.46 1.00 2.13 4.20 3.04 3.92 2. WP (2.46) (3.06) (2.82) (2.58) (.23) (1.41) (2.66) (4.08) (2.63) (2.94) 3.14 3.00 2.17 4.08 2.54 1.00 2.00 3.40 2.41 3.44 3. AP (2.44) (2.00) (2.42) (2.74) (.65) (1.41) (2.59) (3.78) (2.24) (2.74) 2.36 2.33 1.37 1.50 1.69 .50 .53 2.00 1.48 1.72 4. DA (2.59) (1.86) (2.20) (2.87) (.61) (.70) (.83) (3.93) (1.98) (2.33) 2.00 1.33 1.13 1.50 2.12 .00 .67 1.40 1.49 1.32 5. SA (2.57) (1.21) (2.31) (2.02) (.28) (.00) (1.04) (3.13) (2.22) (2.42) 2.57 2.33 1.20 .83 1.77 .50 .60 2.00 1.49 1.40 6. WA (2.92) (2.38) (2.46) (1.52) (.90) (.70) (1.12) (3.93) (2.26) (2.30) 17.11 16.50 11.85 21.27 14.26 5.83 9.93 18.13 13.12 18.26 7. CPI (10.50) (10.95) (13.38) (14.28) (9.00) (8.24) (12.35) (19.83) (11.57) (14.32) 12.92 11.44 6.49 5.77 9.70 2.16 3.20 10.06 7.95 7.70 8. DS (13.93) (10.44) (12.55) (8.90) (9.72) (3.06) (5.44) (20.17) (11.28) (11.67) Abbreviations: G, Gender; n, number of study participants; %, percentage; X, mean; SD, standard deviation; PN, Pain Right Now; WP, Worst Pain; AP, Average Pain; DA, Daily Activities; SA, Social Activities; WA, Work Activities, CPI, Characteristic pain intensity; DS, Disability score.

It is evidentthat thesevariables arecharacterized by the existenceof two independentgroups, whichis a prerequisitefor the implementation ofthe Mann-Whitney U-test. The test showsthat there is astatisticallysignificant differencein the hierarchy ofvalues amongrespondentsbetween thetwo populationsforthevariableBMI(M-W U=410.0; z=-4.65; p=0.000). In all other analyzed variables showed no statistically significant difference between that two groups (of students). Analysis of variance(ANOVA) were calculated using the difference between these students of different ages (I - IV year of study) in the relevant variables in the LBP. Differencesbetweenamounts for male studentsvariables is (CPI: F=1.147; df1=3; df2=81; p=0.335) and(DS: F=2.266; df1=3; df2=81; p=0.087), and for female students (CPI: F=0.681; df1=3; df2=21; p=0.573) and (DS: F=0.499; df1=3; df2=21; p=0.687). The predictor system of all five variables in CPI (R2) explains 0.32% and DS (R2) explains 0.19% of the common variables with the criteria. The coefficient of multiple correlation of the entire predictor system of variables with criteria CPI amounts to (R) 0.56% and DS (R) 0.44%. We analyzed the impact of the individual variables and showed that the highest and statistically most important influence of the criteria variable is as follows: (CPI:quality bad; β:0.181, p<0.034, BMI;β: -0.222, p<0.008, your health in general is (I-IV);β: 0.453, p<0.000) and(DS: your health in general is (I-IV);β:0.315, p<0.001, hours of sport spend on average per week in the last six months; β: 0.262, p<0.006).As reported, [2] showed two significance factors as having an association with lower back pain. They were age and hours of personal training physical activity. All other factors investigated (height, weight, BMI, gender, academic program, year of study, hours of academic program physical activity, number of sports participated in within academic program and the number of sports participated in within personal training) were not found to be significant. Similar results were received [6,27-28]. Associative factors vary across studies. In this study gender as a significant factor is of great concern in this young population entering the workforce and en route to a greater exposure to risk factors. Bučar et al. (2012) [6] found that females had higher intensity and disability scores. Competitors had higher pain disability scores than students engaging in sports at recreational level. Gender and level of physical activity were significant independent predictors of intensity and disability scores at multivariate linear regression. In this study [2] reported that physically less active students could be at an even higher risk for suffering from LBP: medical schools tend to have a time consuming curricula with a great deal of learning material [29]. The academic rigor of such a curriculum might perpetuate a sedentary lifestyle among medical students, possibly making them prone to the occurrence of LBP (5,10,29-30). Findings in the literature vary regarding the impact of activity and exercise, but studies on elite athletes and sports involving hyper-flexion and extension have reported higher prevalence of lower back pain [31]. Links have also been found between occupational activities (lifting and loading) and lower back pain [2,11,32].

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
3

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

CONCLUSION The results of our study can be used as evidence with officials in the area of prevention, to support efforts to improve the health of student populations and to reduce the risk who suffer of LBP. Student population may be rather ignorant about LBP and students would often want access to more information about this problem. The knowledge and exercises for LBP prevention should be introduced to physically active young adults and adolescents during the organized learning process in high-school and university study processes.

Reference
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Deyo RA, Weinstein JN: Primary care–Low back pain: New Engl J Med 2001, 344:363–70. Brennan G, Shafat A, Donncha CM, Vekins C: Lower back pain in physically demanding college academic programs: a questionnaire based study. BMC Musculoskelet Disorder 2007, 8:67. Lis AM, Black KM, Korn H, Nordin M: Association between sitting and occupational LBP. EurSpine J 2007, 16:283–98. Andersson G: Epidemiological features of chronic low-back pain. The Lancet 1999, 354:581–85. Nyland LJ, Grimmer KA: Is undergraduate physiotherapy study a risk factor for low back pain? A prevalence study of LBP in physiotherapy students.BMC Musculoskelet Disorder 2003, 4:22. BučarPajek M, PečekČuk, M, Pajek J: Low back pain in physically active young adults. Sl Med J 2012, 81(3):205–17. Brockow T, Cieza A, Kuhlow H, Sigl T, Franke T, Harder M, Stucki G: Identifying the concepts contained in outcome measures of clinical trials on musculoskeletal disorders and chronic widespread pain using the International Classi fication of Functioning, Dis ability and Health as a reference. J Rehabil Med 2004, 36(44):30–6. Von KorffM, Ormel J, Keefe F, Dworkin S: Grading the severity of chronic pain. Pain 1992, 50:133–49. Smith BH, Penny KI, Purves AM, Munro C, Wilson B, Grimshaw J, Chambers WA, Smith WC: The Chronic Pain Grade questionnaire: Validation and reliability in postal research. Pain 1997, 71:141–7. Thomas E, Silman AJ, Croft PR, Papageorgiou AC, Jayson MI, Macfarlane GJ: Predicting who develops chronic low back pain in primary care: a prospective study. Br Med J 1999, 318:1662–7. Jacob T, Baras M, Zeev A, Epstein L: Physical activities and low back pain: a community-based study. Med Sci Sports Exerc2004, 36:9–15. Harreby M, Nygaard B, Jessen T, Larsen E, Storr-Paulsen A, Lindahl A, Fisker I, Lagaard E: Risk factors for low back pain in a cohort of 1389 Danish school children: an epidemiologic study. EurSpine J 1999, 8:444–50. Moroder P, Runer A, Resch H, Tauber M: Low back pain among medical students. ActaOrthop.Belg 2011, 77(1):88–92. BučarPajek M, Pajek J: Low back pain and possible role of pilates in artistic Gymnastics. Sci Gymnastics J 2009; 1(1):55–61. Balague´ F, Dutoit G, Waldburger M: Low back pain in schoolchildren. Scand J Rehabil Med 1988, 20:175–9. Salminen JJ, Erkintalo M, Laine M, Pentti J: Low back pain in the young. Spine 1995, 20:2101–2108. Kujala UM, Taimela S, Viljanen T: Leisure physical activity and various pain symptoms among adolescents. Br J Sports Med 1999, 33:325–8. Taimela S, Kujala UM, Salminen JJ, Viljanen T: The prevalence of low back pain among children and adolescents. Spine 1997, 22:1132–1236. Feldman DE, Shrier I, Rossignol M, Abenhaim L: Risk factors for the development of low back pain in adolescence. Am J Epidemiol 2001, 154:30–6 Widhe T: Spine: posture, mobility and pain. A longitudinal study from childhood to adolescence.EurSpine J 2000, 10:118–23 Balague´F, Troussier B, Salminen JJ: Non-specific low back pain in children and adolescents: risk factors: a review. EurSpine J 1999, 8:429–38. Sjölie AN: Associations between activities and low back pain in adolescents. Scand J Med Sci Sports 2004, 4:352–9. Ware J, Sherbourne C: The MOS 36-Item Short-Form Health Survey 1: conceptual framework and item selection. Med Care 1992, 30:473–83. Cronbach LJ: Essentials in psychological testing (5thed.). New York: Harper Collin, 1990. Nunnally JC, Bernstein IH: Psychometric theory (3rded.). New York: McGraw Hill, 1994. Wenig CM, Schmidt CO, Kohlmann T, Schweikert B: Costs of back pain in Germany. Eur J Pain 2009, 13(3):280–6. Schmidt CO: Back pain in the german adult population: prevalence, severity and sociodemographic correlates in a multiregional survey. Spine 2007, 32(18):2005–11.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
4

8. 9. 10. 11. 12.

13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27.

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

28. Falavigna A, Teles AR, Mazzocchin T, de Braga GL, Kleber FD, Barreto F, Santin JT, Barazzetti D, Lazzaretti L, Steiner B, Beckenkamp NL: Increased prevalence of low back pain among physiotherapy students compared to medical students. EurSpine J 2011, 20(3):500–5. 29. Lee J, Graham AV: Students' perception of medical school stress and their evaluation of a wellness elective. Med Educ2001, 35:617–8. 30. Rainville J, Hartigan C, Martinez E, Limke J, Jouve C, Finno M: Exercise as a treatment for chronic low back pain. Spine 2004, 4:106–15. 31. Novy DM, Simmonds MJ, Olson SL, Lee CE, Jones SC: Physical performance: differences in men and women with and without low back pain. Arch Phys Med Rehabil 1999, 80:195–98. 32. Hestbaek L, Larsen K, Weidick F, Leboeuf-Yde C: Low back pain in military recruits in relation to social background and previous low back pain. A cross-sectional and prospective observational survey.BMC Musculoskel Disorder 2005, 6:25.
Corresponding author: Assist. Prof.AlmirAtiković, PhD e-mail: almir.atikovic@untz.ba Phone/Fax: +387(0)35 278536

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
5

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

PRVA FAZA REHABILITACIJE KOD FRAKTURE TALUSA
Ana Sara Vodanović, Nela Zlatar, Dušan Todorović
Kineziološki fakultet, Sveučilište u Splitu

SAŽETAK Fraktura talusa je rijetka ozljeda mišićno-koštanog aparata. Predmet istraživanja je bio brzina napretka snage mišića i raspona pokreta nakon kirurškog zahvata prepisanim terapijskim postupcima. Nakon operacije osteosintezom, započelo se s rehabilitacijom. Cilj rehabilitacije je bio osposobiti pacijenta na samostalan hod. Istraživanje se sastojalo od tri faze mjerenja. Svako mjerenje je sadržavalo napredak u vidu samostalnog hoda (hod s obe štake, hod s jednom štakom i samostalno hodanje). Testovi mjerenja su: mjerenje raspona pokreta i MMT za sve pokrete u skočnom zglobu. Rehabilitacija se sastojala od dvije faze fizikalno terapijskih i kineziterapijskih postupaka. U prvoj fazi (hod s obe štake) su se provodile vježbe u moru (hidroterapija), pasivne vježbe istezanja, vježbe mobilnosti, vježbe snage zdrave (desne) noge i fizikalna terapija. U drugoj fazi (hod s jednom štakom) su se nastavile sve gore navedene metode uz dodatak izometričkih vježbi jačanja mišića potkoljenice ozljeđene noge. Provedeni postupci su dali pozitivne rezultate, 6 mjeseci nakon ozljede pacijent je samostalno hodao. Raspon pokreta plantarne fleksije je vraćen do maksimuma, a ostali pokreti su napredovali, ali ne do maksimalnog raspona. U vidu pacijentovog samostalnog hoda to nije predstavljalo problem. Mišićna snaga se poboljšala te su svi mišići ocijenjeni s 3, a m.gastrocnemius s 4. Cijeloukupni tim koji je sudjelovao u prvoj fazi rehabilitacije je zadovoljan brzinom oporavka, uzimajući u obzir težinu i ozbiljnost ozljede koja može krivim metodama liječenja i kasnom rehabilitacijom izazvati tjelesnu invalidnost. Ključne riječi: rehabilitacija, MMT, raspon pokreta, samostalni hod

UVOD Fraktura je djelomični ili potpuni prekid kontinuiteta kosti Za brzo i ispravno zalječenje i kasniju normalnu funkciju slomljene kosti najvažnije je vratiti-reponirati slomljene fragmente u što ispravniji položaj, uspostaviti što bolje njihov kontakt i ispraviti dislokaciju. Tipična ozljeda kosti, prijelom (fraktura), teška je tjelesna ozljeda koja redovito isključuje neko vrijeme iz aktivnosti, osobito ako je onemogućeno kretanje. (Pećina, M. I sur. (2000). Fraktura talusa je sama po sebi rijetka ozljeda mišićno-koštanog sustava. Zadaća je talusa prijenos težine s distalnog dijela goljenične kosti na stopalo, odnosno petnu kost. Zbog toga se smatra da gornja zglobna ploha talusa podnosi veća opterećenja od bilo kojeg drugog zgloba u tijelu. (Jajić, I. i suradnici (2000) Kod ovog slučaja moramo napomenuti da je liječnik naglasio da ovakav tip frakture talusa nije viđen 20 godina. Talus je bio smrskan na puno dijelova, te je sama prognoza oporavka bila vrlo neizvjesna. Nisu se očekivali veliki rezultati od kirurga, fizijatra i terapeuta, zbog ozbiljnosti ozljede i operacije. Operacija se izvršila postavljanjem 3 vijka od titana koji zbog svog sastava ostaju cijeli život u stopalu. Samom takvom spoznajom ozljeda je uzeta kao predmet istraživanja. Za vrijeme provođenja ispitivanja, pacijent je imao 21 godinu. Doživio je prometnu nesreću gdje je zadobio tešku frakturu talusa, te napuknuće desne clavicule, koja se radi primarne ozljede nije liječila. Provedena mu je kirurška operacija osteosintezom s ugrađenim vijcima od titana na talusu. Bio je hospitaliziran 2 tjedna, te je nakon toga prebačen na kućnu njegu. Za hodanje je kao pomagala dobio 2 ručne štake. Cilj je prvenstveno nakon operacije bio smanjiti bolnost, te pacijenta u što kraćem periodu postaviti na noge. Zbog hoda na štakama prva faza rehabilitacije u ovom slučaju je bila usmjerena na pasivne vježbe istezanja, vježbi mobilizacije i izometričke vježbe. Prvi i glavni cilj je bio pacijenta osposobiti na samostalan hod. Spomenuta faza odgovara finalnim rezultatima mjerenja MMT-a i raspona pokreta u skočnom zglobu. Cijeli prvi dio bio je usmjeren na uspostavljanje i povećanje opsega pokreta, povećanje mišićne snage ozljeđene noge te održavanje i povećanje mišićne snage desne (zdrave) noge. Metode rada Dijagnostički postupci koji služe za određivanje programa kineziterapije su manualni mišićni test i goniometrija. Goniometrija kao postupak mjerenja služi da izmjerimo ukupnu pokretljivost u zglobu. Koriste se mnogi mjerni instrumenti u procijeni raspona pokreta, mi smo koristili goniometar. (Majkić, M. (1983). Varijable su bile: PFEK - Plantarna fleksija s ekstendiranim koljenom, PFFK - Plantarna fleksija s flektiranim koljenom, PFI Plantarna fleksija s inverzijom, ES - Everzija stopala, DFI - Dorsalna fleksija s inverzijom (tablica 1) (Paušić, J., Kujundžić, H. (2012). Manualni mišićni test je danas najprostraniji način ispitivanja snage pojedinih mišićnih grupa. Ova metoda dozvoljava da se procjenjivanjem snage mišića izvedu zaključci o stanju mišića i živčanog sustava. Rezultati testiranja služe da se postavi precizna dijagnoza, napravi plan liječenja i odrede vrste vježbi. Ocjenjuje se
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
6

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ocjenom od 0-5. Varijable mišićnog testa su bile: PFEK - Plantarna fleksija s ekstendiranim koljenom, PFFK Plantarna fleksija s flektiranim koljenom (m.soleus), PFI - Plantarna fleksija s inverzijom, ES - Everzija stopala, DFI - Dorsalna fleksija s inverzijom. (tablica 2) (Paušić, J., Kujundžić, H. (2012). Prva faza rehabilitacije (hod pomoću obiju štaka) Prva faza rehabilitacije nakon operacije (hod pomoću obiju štaka) trajala je 3 mjeseca. Rehabilitacija je započela odmah nakon izlaska iz bolnice, pregleda fizijatra i RTG-a. Nakon pregleda fizijatra pacijent je otišao na terapiju u centar za rehabilitaciju. Preporučilo mu se vježbanje kod kuće nakon naučenih vježbi. Isto tako svakodnevni odlazak na more gdje je zadobio zadatak da pliva i vježba. Pod vodstvom kineziterapeuta koji je osmislio tretman na moru, terapija se provodila 3 do 4 puta tjedno, 2 puta dnevno. Za vrijeme trajanja terapije imao je još jedno snimanje RTG-om (točnije nakon mjesec i pol dana od operacije). Htjelo se provjeriti kako napreduje proces stvaranja kalusa, jer kako se u cilju tretmana napomenulo, očekivale su se komplikacije pošto je ovaj tip ozljede vrlo rijedak. Nakon tog pregleda je ustanovljeno da process cijeljenja dobro napreduje te mu je fizijatar dopustio opterećenje od 10 kg na ozljeđenoj nozi. Tako da se tokom tretmana koji je dolje naveden uzelo u obzir, poslužilo je kao napredak i “zeleno svijetlo” da pacijent može hodati u moru pomoću terapeuta, uronjenim tijelom do ramena. Terapija u moru se sastojala od: Plivanja kraul tehnikom 15 minuta Plivanja leđnom tehnikom 15 minuta Vježbe mobilnosti skočnog zgloba 20 minuta Prepisani su mu fizikalno-terapijski postupci: Krioterapija – tehnikom kriomasaže, s ledenim štapićem, vrijeme trajanja 5 minuta. Magneto terapija – je slijedila nakon kineziterapijskih vježbi, vrijeme trajanja 25 minuta. TENS – je bio prepisan kao zadnja metoda fizikalno-terapijskih postupaka, u području m. quadriceps femoris, trajanje 30 minuta. Kineziterapija Prepisane su individualne vježbe (mobilizacija zgloba i pasivne vježbe istezanja). Vježbe pasivnog istezanja su se provodile na lijevom, ozljeđenom stopalu, vježbe mobilizacije su se izvodile s oba stopala paralelno. Aktivne vježbe jačanja su se izvodile na desnoj nozi, da bi se održala i povećala snaga mišića jer je preuzela funkciju obe noge (Houglum, P.A. (2005). Aktivne vježbe jačanja je izvodio sam kod kuće jednom dnevno pod nadzorom kineziterapeuta. Terapija se odvijala svaki dan 2 puta dnevno, jednom u toplicama, a drugi put tokom dana kod kuće (Karaiković, E.M., Karaiković, E.E. (1986). Druga faza rehabilitacije (hod pomoću jedne štake) Nakon prve faze odrađene rehabilitacije, fizijatar je nakon detaljnog pregleda zgloba, stanja mišića dopustio hod s jednom štakom. Preporučen je hod uz pomoć druge štake jedino u slučaju dužih relacija zbog eventualnog preopterećenja ozlijeđenog stopala. Druga faza reahabilitacije je trajala 2 mjeseca nakon čega je odrađeno finalno mjerenje rezultata. U ovoj fazi se više nisu izvodile vježbe u moru, ali je kao zamjenu provodio rasterete vježbe u vodi kod kuće. Prepisani su mu fizikalno-terapijski postupci: Parafin – tehnika uranjanja, koja je slijedila prije kineziterapijskih vježbi, trajanje 20 minuta. Kod kuće je prije kineziterapijskih vježbi radio kriomasažu. TENS - je bio prepisan kao zadnja metoda fizikalno-terapijskih postupaka, u području m. quadriceps femoris, trajanje 30 minuta. Kineziterapija – je slijedila nakon toplinske terapije. U drugoj fazi su dalje nastavljene individualne vježbe (pasivne vježbe istezanja, izometrične vježbe jačanja), vježbe mobilizacije skočnog zgloba i vježbe jačanja desne noge. Pasivne vježbe istezanja i vježbe mobilizacije skočnog zgloba su ostale iste kao u prvoj fazi rehabilitacije. Povečan je broj ponavljanja vježbi mobilizacije na 10 ponavljanja. Uvedene su izometričke vježbe jačanja mišića potkoljenice (Koturović, Lj., Jeričević, D. (1988).

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
7

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

REZULTATI I DISKUSIJA Prije početka terapije izmjeren je raspon pokreta svih kretnji u skočnom zglobu kao inicijalno mjerenje. Ono je služilo kao orijentir za plan i program cijelokupne rehabilitacije. Rezultati iz tablice (tablica 1) ukazuju da je plantarna fleksija bila donekle dobro očuvana, međutim ostali pokreti u zglobu su bili jedva vidljivi. Značajnije kontrakture u zglobu nije bilo. Razlog smanjenih pokreta su bili ugrađeni vijci i strah pacijenta da ne dođe do komplikacija. Tablica 1. Vrijednosti raspona pokreta u inicijalnom, tranzitivnom i finalnom mjerenju
INICIJALNO MJERENJE POKRET PFEK (30 - 50º) PFFK (30 - 50º) PFI (0 – 50°) ES (0 – 30°) DFI (0 – 45° – 50° ) 1.mj. 20 24o 8° 1
o o

TRANZITIVNO MJERENJE 1.mj 30 26o 8o 8
o o

FINALNO MJERENJE 1.mj. 50 48o 18o 12
o o

2.mj. 25° 26° 8° 2° 10°

3.mj. 25° 26° 10° 2° 10°

2.mj 32 28o 10o 10
o o

3.mj. 34 30o 10o 10
o o

2.mj. 50 48o 18o 14
o o

3.mj. 50o 48o 18o 14o 12o

6o

8o

11o

11o

11o

12o

Nakon 3 mjeseca prepisane kineziterapije izmjereno je tranzitivno stanje raspona pokreta u kojem je pacijent odbacio jednu štaku. Nije došlo do komplikacija koje su bile očekivane nakon operacije. Raspon pokreta je napredovao s provedenim vježbama i to je bio znak da se može nastaviti s danom terapijom i uvođenjem izometričkih vježbi jačanja. Finalno mjerenje je nastupilo 2 mjeseca nakon novo prepisanih vježbi. Cilj nakon mjerenja je bio samostalni hod bez štaka. Postavljeni cilj je ostvaren pomoću pasivnih vježbi istezanja, mobilnosti skočnog zgloba i izometričnim jačanjem muskulature. U tablici (tablica 1) se očitava da se pokret plantarne fleksije vratio u punom rasponu, a ostale kretnje nisu. Pacijent je samostalno hodao iako raspon pokreta nije vraćen do željenog stupnja. Tezu o vraćanju raspona pokreta koji je postojao prije ozljede, su kirurg i fizijatar osporili odmah nakon operacije. Razlog tome su vijci o titana koji smetaju pri izvedbi inverzije i everzije u skočnom zglobu. Važno je da ta nemogućnost vraćanja raspona pokreta ne utječe mnogo na svakodnevni hod i obavljanju svakodnevnih aktivnosti. Tablica 2. Vrijednosti mišićne snage u inicijalnom, tranzitivnom i finalnom mjerenju
INICIJALNO MJERENJE 5 4 3 2 X+ X+ X X TRANZITIVNO MJERENJE 5 4 3 2 X +X X X FINALNO MJERENJE 1 0 5 4 X X+ X X 3 2 1 0

POKRET PFEK PFFK PFI ES

AGONIST m. gastrocnemius m. soleus m. tibialis posterior m. fibularis longus i m. fibularis brevis m. tibialis anterior

1

0

DFI

X+

X+

X

Inicijalnim mjerenjem snage mišića utvrdilo se očekivano. Iz tablice (tablica 2) uočavamo da su svi mišići su ocijenjeni s ocjenom 2, bilo je pokreta u zglobu ali zbog nemogućnosti punog raspona pokreta i nastupljene blage kontrakture, muskulatura je hipotrofirala. Kineziterapija je sadržavala pasivne vježbe istezanja da bi u što ranijem periodu došlo do punog raspona pokreta u svim kretnjama skočnog zgloba. Tranzitivnim mjerenjem snaga svih mišića je dovedena do ocjene 3, izuzev snage m. soleusa. Izvedbu čučnja ozljeđene noge je priječila još prisutna skraćenost Ahilove tetive, samim time je mišić bio oslabljen i ocjenjen s 2. Tranzitivnim mjerenjem se potvrdila kvaliteta programa kineziterapijskih vježbi. Nastavljen je program vježbi uz uvođenje izometričkih vježbi jačanja muskulature ozlijeđene noge. Finalno mjerenje je nastupilo 2 mjeseca
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
8

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

nakon novo uvedenih vježbi. Cilj finalnog mjerenja nam je bio samostalni hod bez štaka. Postavljeni cilj je ostvaren pomoću pasivnih vježbi istezanja, mobilnosti skočnog zgloba i izometričnim jačanjem muskulature. U tablici (tablica 2.) se očitava da se pokret plantarne fleksije vratio u punom rasponu, a ostale kretnje nisu. Pacijent je samostalno hodao iako raspon pokreta nije vraćen do željenog stupnja. Važno je da ta nemogućnost vraćanja raspona pokreta ne utječe mnogo na svakodnevni hod i obavljanju svakodnevnih aktivnosti. Cijeli tim koji je sudjelovao u rehabilitaciji bio je više nego zadovoljan približnosti postavljenog cilja na početku rehabilitacije. ZAKLJUČAK Frakture su vrlo neizvjesne ozljede mišićno–koštanog sustava koje ovise o nizu čimbenika. Prvenstveno kako će oporavak od frakture napredovati ovisi o stručnosti specijalista koji će je reponirati ili kirurškom metodom vratiti u početan stadij (Jajić, I. i suradnici (2000). Praćenje napretka se obavljalo goniometrom (mjerenje raspona pokreta) i MMT-om. Sadržavalo je tri faze mjerenja (inicijalno, tranzitivno i finalno). Svako mjerenje je pokazalo napredak u vidu raspona pokreta i mišićne snage, to je bio znak da su intezitet i ekstenzitet zadanih vježbi odgovarajući. Postavljeni cilj prije početka rehabilitacije je ostvaren. Pacijent se nakon 6 mjeseci od operacije vratio svakodnevnim aktivnostima koje je obavljao i prije zadobivene ozljede. Bio je osposobljen za samostalan hod te je bez poteškoća vozio automobil i rekretaivno igrao nogomet. Cijeli tim koji je sudjelovao u rehabilitaciji je više nego zadovoljan. Zbog loših prognoza na početku i sumnja u ovako brz oporavak teške i atipične ozljede talusa. Iako je samostalno hodao, raspon pokreta se nije vratio u stanje prije ozljede te mu se preporučila ciljana kineziterapija. Koja bi za cilj imala dovesti snagu svih mišića do ocjene 5 i puni raspon pokreta svih kretnji u skočnom zglobu.

FIRST PHASE OF REHABILITATION OF TALUS FRACTURE
ABSTRACT Fracture of the talus is a rare injury of the musculo-skeletal apparatus. The topic of the research was the speed of progress in muscle strength and range of motion after surgery with prescribed therapeutic procedures. After osteosynthesis surgery, rehabilitation began.The goal of rehabilitation is to enable a patient to walk. The study consisted of three phases of measurement. Every measurement contained progress in the form of independent walking (walking with both crutches, walking with one crutch and walking alone).Test are: measuring range of motion and the MMT for all movements at the foot ankle. Rehabilitation consisted of two phases of physical therapy and kinesitherapy procedures. In the first phase (walking with both crutches ) exercises in a sea were carried out (hydrotherapy), passive stretching exercises, mobility exercises, strength exercises of a healthy (right) leg and physical therapy. In the second phase (walking with one crutch) all the above methods were continued with the addition of isometric exercises to strengthen muscles of a injured leg. The carried procedures have given positive results, 6 months after injury, the patient was walking independently. Plantar flexion range of motion was restored to the maximum, and other movements have progressed, but not up to the maximum range. In view of the patient's independent walking that was not a problem. Muscle strength is improved and all the muscles graded 3, and m.gastrocnemius graded 4. Whole team who participated in the first stage of rehabilitation was pleased with the speed of recovery, considering the gravity and seriousness of the injury that can cause physical disability with wrong methods of treatment and late rehabilitation. Keywords: rehabilitation, MMT, range of motion, independent walk

LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Bonnin, J.G., (1951). A complete outline of fractures-including fractures of the skull. Third edition, London. Jajić, I., Jajić, Z. i suradnici (2008). Fizikalna i rehabilitacijska medicina. Medicinska naklada, Zagreb. Majkić, M. (1983). Kineziometrija za fizioterapeute. II. Izmijenjeno i dopunjeno izdanje. Sveučilište u Zagrebu, viša medicinska škola. Zagreb. Karaiković, E.M., Karaiković, E.E. (1986). Kineziterapija. II. dopunjeno i prošireno izdanje. “Svjetolost”. DOUR zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Sarajevo. Koturović, Lj., Jeričević, D. (1988). Korektivna gimnastika, VI izdanje. “Sportska knjiga”, Beograd. Paušić, J., Kujundžić, H. (2012). Mjerni instrumenti u kineziterapiji, priručnik za studente Kineziološkog fakulteta u Splitu. Pećina, M. i sur. (2000). Ortopedija. Naklada Lijevak, Zagreb.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
9

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

EKSPERTNO VREDNOVANJE METODSKIH POSTUPAKA USVAJANJA ELEMENTA TEHNIKE SKOK –ŠUTA U RUKOMETU
Ante Burger, Nenad Rogulj, Katarina Pelivan
Kineziološki fakultet Split

SAŽETAK Kako bi rukometni trening i proces učenja igre bio učinkovitiji potrebno je utvrditi put učenja i usavršavanja pojedinih tehničko-taktičkih elemenata igre (metodski put). Drugim riječima, potrebno je vrednovati i postaviti elemente u metodski slijed tako da se uvijek sljedeći element „naslanja“ na onaj prethodni. Ovakav niz moguće je utvrditi ekspertnom procjenom tijekom koje ekspertni trener, shodno svojim znanjima i praktičnim iskustvima rangira predložene vježbe. Na takvoj će se procijeni temeljiti i ovo istraživanje čiji je cilj rangirati važnost metodskih vježbi za usvajanje elementa tehnike skok šuta u rukometnoj igri. Rad je koncipiran na način da su poznatim i priznatim ekspertima iz rukometne igre postavljeni zadaci u vidu elementa tehnike igre u napadu (skok-šut). Zadanim opisima situacija morali su poredati elemente po važnosti za učinkovito usvajanje elementa skok šuta,kao i za vremenski slijed učenja opisanog elemenata te ga rangirati po svojoj ekspertnoj procjeni. Upitnik je ispunilo deset rukometnih eksperata sa dugogodišnjim radom u rukometu iz više zemalja(Hrvatska, Norveška, Srbija, Crna Gora i Njemačka) koji su odabrani po principu stručnosti , iskustva, i poznavanja metodike rukometne igre. Metoda obrade podataka obuhvaćala je osnovne deskriptivne pokazatelje gdje se izračunala aritmetička sredina i medijan. Test Crombach α je kori šten kako bi se utvrdila kolika je prosječna pouzdanost između rukometnih eksperata. Ovakva istraživanja dobar su temelj za postavljanje kvalitetne metodske strukture učenja rukometnih elemenata. Eksperti iz različitih rukometnih zemalja postavili su osnove za stvaranje kvalitetnog pravca učenja promatranih rukometnih elemenata, te se ovakvim istraživanjima stvaraju kvalitetne postavke za učenje pojedinih motoričkih zadataka koji čine rukometnu igru. Ključne riječi:ekspertna procjena,rangiranje,učenje,motorički zadatak

UVOD Prva faza strukturne analize u sportu podrazumijeva identifikaciju tipičnih struktura gibanja (tehnika) i struktura situacija (taktika), odnosno definiranje logičnih struktura same igre (Huges, 2004) čime se može odrediti konačan broj strukturnih elemenata nekog sporta (Milanović, 2010). Prema Foretiću i sur. (2010) timski sportovi imaju specifične strukturne i funkcionalne karakteristike koje ih razlikuju od ostalih sportova čiji je temelj suradnja i suprotstavljanje. Proces suradnje i suprotstavljanja zahtijeva kognitivnu komponentu igre a tretira se kao produkt interakcije u kojoj suigrači međusobno surađuju obavljajući različite zadatke u igri. Suparnici se međusobno suprotstavljaju toj suradnji s krajnjim ciljem da stečenim znanjem nadigraju protivnika. Tehnika je izvršna motorička nervno-mišićna aktivnost, odnosno motorička realizacija zamišljenog kretanja u skladu s osnovnim biomehaničkim principima (Zatsiorsky 2000). Rukometnu je tehniku moguće definirati kao racionalno izvođenje rukometnih gibanja ili kretanja sa ili bez lopte u strukturnom i biomehaničkom smislu. Racionalnom tehnikom možemo smatrati onu koja pojedinom igraču omogućava najefikasniju i najsvrhovitiju realizaciju zadanog kretanja uz što manje narušavanje energetskog potencijala i optimalno korištenje svojih motoričkih i morfoloških kapaciteta (Rogulj 1993). ).Iz svega navedenog moguće je zaključiti kako je razvoj tehničkotaktičkih znanja i vještina jedan od osnovnih zadataka rukometnog eksperta. Svaki kvalitetan proces učenja, pa tako i onaj sportski mora biti izveden „metodično“. Drugim riječima, tijekom njegovog provođenja treba poštovati osnovne metodičke principe ali i faze motoričkog učenja. METODE Uzorak ispitanika Entiteti ovoga istraživanja su eksperti koji imaju formalnu naobrazbu iz područja sporta sa specijalnošću iz rukometa. Upitnik je ispunilo deset rukometnih eksperata sa dugogodišnjim radom u rukometu iz više zemalja(Hrvatska, Norveška, Srbija, Crna Gora i Njemačka) koji su odabrani po principu stručnosti , iskustva, i poznavanja metodike rukometne igre. Svi rukometni eksperti su završili kineziološki fakultet te je većina od njih priznata i u znanstvenom radu na fakultetima u svojim zemljama. Uzorak varijabli Uzorak varijabli je napravljen na način da je ekspertima ponuđen element rukometne igre skok šut koji je opisan u deset metodskih situacija. Skok –šut je najutilitarniji element napada te je njegova primjena od izrazitog značaja u napadačkom dijelu rukometne utakmice.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
10

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Metode obrade podataka Metoda obrade podataka obuhvaćala je osnovne deskriptivne pokazatelje gdje se izračunala aritmetička sredina i medijan. Svaki element tehnike i taktike u opisanim metodskim vježbama rangiran je po medijanu . Test Crombach α je korišten kako bi se utvrdila kolika je prosječna pouzdanost između rukometnih eksperata. Sve analize izvršene su pomoću softverskog paketa Statistica ver. 10. REZULTATI I DISKUSIJA
Tablica1. Izračun aritmetičke sredine i medijana za tehniku skok šuta prema važnosti za usvajanje metodskog elementa od strane rukometnih eksperata VJEŽBA MV10 MV7 MV5 MV4 MV8 MV9 MV2 MV3 MV6 MV1 MEAN 6,7 6 7 6,3 5,8 5,4 6,2 4,6 3,2 3,8 MEDIAN 7,5 7,5 7 6 6 5,5 5 4 3,5 3

Tablica 1. prikazuje izračun aritmetičkih sredina i medijana za tehniku skok šuta prema važnosti za usvajanje ovog metodskog elementa. Metodska vježba izračunata preko medijana koja je najvažnija za usvajanje metodskog elementa od strane eksperata za element skok šuta je ona u kojoj se fingira parcijalna faza i cijelog udarca koja se najprije izvodi u mjestu , a zatim iz kretanja bez lopte . Analizom elementa skok šuta po vremenskom slijedu učenja dobiveni su rezultati u tablici 2. koji nam pokazuju rang gdje je za eksperte prvapočetna vježba u metodskom slijedu metodska vježba dodavanja na veću udaljenost iz mjesta koristeći strukturu pokreta određenog udarca. Pozicioniranje ove vježbe na prvom mjestu je logično je zbog biomehaničke sličnosti samom udarcu.
Tablica2. Izračun aritmetičke sredine i medijana za tehniku skok šuta po vremenskom slijedu učenja za usvajanje metodskog elementa od strane rukometnih eksperata VJEŽBA MV1 MV6 MV3 MV2 MV10 MV4 MV8 MV5 MV7 MV9 MEAN 2,1 2,9 4,1 4,1 4,9 5,8 6,4 7 8,2 9,5 MEDIAN 1,5 3 3 4,5 5 6,5 6,5 8 9 10 Tablica 3. Spearmanov rang korelacije između eksperata za metodske vježbe skok šuta po vremenskom slijedu učenja EKSPERT Eks1 Eks 2 Eks 3 Eks 4 Eks 5 Eks 6 Eks 7 Eks 8 Eks 9 Eks 10 Ekspert 1 Ekspert 2 Ekspert 3 Ekspert 4 Ekspert 5 Ekspert 6 Ekspert 7 Ekspert 8 Ekspert 9 1,00 0,12 0,12 1,00 0,78 0,19 -0,03 0,52 0,96 0,09 0,78 0,19 1,00 0,19 0,72 -0,03 0,96 0,52 0,19 1,00 0,09 0,72 0,90 0,79 0,89 1,00 0,81 0,79 0,82 0,93 0,92 0,67 0,83 0,81 1,00 0,67 0,87 0,92 0,78 1,00 0,72 0,79 0,67 1,00 0,76 0,78 0,96 0,20 0,76 0,93 0,82 0,87 0,76 1,00 0,93 0,98 0,16 0,78 0,93 0,93 0,92 0,78 0,93 1,00 -0,07 -0,07 0,19

-0,16 -0,21 -0,07 0,19

-0,05 -0,03

-0,16 1,00 -0,21 0,89 -0,07 0,83 0,19 0,72 -0,05 0,93 -0,03 0,93

0,90 -0,07 0,79 0,92 -0,07 0,67 0,78 0,19 0,96 0,20 1,00 0,76 0,78

Ekspert 10 0,98 0,16

Tablica 4.Spearmanov rang korelacije između eksperata za skok šuta prema važnosti EKSPERT Eks1 Eks 2 Eks 3 Eks 4 Eks 5 Eks 6 Eks 7 Eks 8 Eks 9 Eks 10 Ekspert1 Ekspert 2 Ekspert 3 Ekspert 4 Ekspert 5 Ekspert 6 Ekspert 7 Ekspert 8 Ekspert 9 1,00 -0,54 -0,01 -0,31 0,50 -0,54 1,00 -0,01 0,31 -0,31 0,92 0,50 0,39 -0,54 1,00 -0,01 0,31 0,31 1,00 0,36 0,28 0,31 1,00 0,92 0,36 1,00 0,58 0,92 0,36 0,39 0,28 0,58 1,00 0,39 0,28 -0,03 -0,54 -0,01 0,68 -0,59 1,00 -0,65 0,31 -0,75 0,92 -0,64 0,39 -0,59 1,00 -0,65 0,31 0,21 0,31 1,00 0,36 0,28 0,31 1,00 0,95 -0,33 -0,52 -0,05 -0,02 -0,32 -0,32 0,36 0,44 -0,07

-0,03 -0,59 -0,65 -0,75 -0,64 1,00

-0,59 -0,65 0,21

-0,33 -0,52 -0,05 -0,02 0,55 1,00

0,68 -0,33 -0,05 -0,32 0,36

-0,33 -0,05 1,00

Ekspert 10 0,95 -0,52 -0,02 -0,32 0,44

-0,07 -0,52 -0,02 0,55

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
11

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Analizirajući tablicu 3. i tablici 4. vidljivo je daje puno veća korelacija među rukometnim ekspertima u tablici u kojoj stručnjaci rangiraju metodske vježbe za skok šut rangirane po vremenskom slijedu učenja za učinkovito usvajanje ovog elementa. Najveća korelacija je zabilježena između prvog i desetog eksperta (0,98), te prvog i devetog eksperta (0,96). U tablici 4. najveća korelacija je bila između prvog i desetog eksperta (0,95), dok je bilo i negativnih korelacija između šestog i četvrtog eksperta kao i između šestog i trećeg eksperta. Ovakvi rezultati dobiveni za tehniku skok šuta u rukometu indikator su različitih razmišljanja gdje rukometni eksperti različito poimaju metodske vježbe koje su važne za usvajanje ovog rukometnog elementa.
Tablica 5. Cronbach's alpha – pouzdanost između eksperata izračunata prema važnosti za učinkovito usvajanje tehnike skok-šuta, kao i za vremenski slijed učenja Skok šut –po važnosti Skok šut po vremenskom slijedu 0,46 0,95

U tablici 5. Najmanja podudarnost među ekspertima zabilježena je kod rukometnih stručnjaka za skok šuta kod važnosti za učinkovito usvajanje ovog elementa. Ovakvi rezultati mogli su se već prepoznati u tablici 4. gdje je bila slaba korelacija između eksperata te je očito ovaj upitnik donio najveće razlike između samih stručnjaka.
Tablica 6.Rangirane vježbe prema važnosti za učinkovito usvajanje skok šuta od strane eksperata Redni broj 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Opis metodske vježbe Fingiranje parcijalnih faza i cijelog udarca ,najprije u mjestu,a zatim iz kretanja bez lopte Šutiranje preko ili pored pasivnog braniča ,najprije jednog ,a zatim više njih Skok šut na dodanu loptu od suigrača Izvođenje udarca na vrata uz postupno povećanje sile izbačaja iz kretanja nakon vođenja lopte Skok-šut od zida naizmjenično na udaljenost od 6 metara Šutiranje u fizički otežanim uvjetima (npr.u skoku preko švedske klupe ili preko paravana Izvođenje udarca na vrata uz postupno povećanje sile izbačaja nakon kretanja koracima iz mjesta Dodavanje na veću udaljenost nakon kretanja koracima iz mjesta koristeći strukturu pokreta određenog udarca Zauzimanje odgovarajućeg pripremnog stava za izvođenje udarca ,najprije iz mjesta,a zatim iz kretanja na različite načine Dodavanje na veću udaljenost iz mjesta koristeći strukturu pokreta određenog udarca Tablica 7. Rangirane vježbe po vremenskom slijedu učenja elementa skok šuta od strane eksperata Redni broj 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Opis metodske vježbe Dodavanje na veću udaljenost iz mjesta koristeći strukturu pokreta određenog udarca Zauzimanje odgovarajućeg pripremnog stava za izvođenje udarca ,najprije iz mjesta,a zatim iz kretanja na različite načine Dodavanje na veću udaljenost nakon kretanja koracima iz mjesta koristeći strukturu pokreta određenog udarca Izvođenje udarca na vrata uz postupno povećanje sile izbačaja nakon kretanja koracima iz mjesta Fingiranje parcijalnih faza i cijelog udarca ,najprije u mjestu,a zatim iz kretanja bez lopte Izvođenje udarca na vrata uz postupno povećanje sile izbačaja iz kretanja nakon vođenja lopte Skok-šut od zida naizmjenično na udaljenost od 6 metara Skok šut na dodanu loptu od suigrača Šutiranje preko ili pored pasivnog braniča ,najprije jednog ,a zatim više njih Šutiranje u fizički otežanim uvjetima (npr.u skoku preko švedske klupe ili preko paravana

U tablici 6. Rangirane su vježbe prema važnosti za učinkovito usvajanje skok šuta od strane eksperata. Fingiranje parcijalnih faza i cijelog udarca ,najprije u mjestu,a zatim iz kretanja bez lopte prva je vježba po važnosti te bi se trebala koristiti u metodici sa najmlađim dobnim skupinama. U tablici 7. Prikazane su metodske vježbe za obučavanje skok šuta po vremenskom slijedu učenja. Na posljednjem desetom mjestu nalazi se metodska vježba skok šut na dodanu loptu od suigrača te je to česta pogreška kod trenera koji radi sa mlađim dobnim skupinama da odmah krenu sa ovom metodskom vježbom kao polaznom. ZAKLJUČAK Ovo je istraživanje uputilo na korisne informacije koje mogu poslužiti u svrhu kvalitetne pripreme za trening, kao i za metodsku pripremu kod učenja vrlo važnog elementa rukometne igre u koje spadaj elementi napada u rukometu – skok šut . Ovim istraživanjem dobili smo smjernice kojom bi se rukometni treneri koji se bave edukacijom nižih dobnih skupina trebali voditi kako bi znali zašto koju vježbu primijeniti i kada je upotrijebiti u svome rukometnom treningu. Upravo ovakve pogreške kod mladih i neiskusnih trenera stvaraju velike probleme

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
12

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

prilikom njihovog rada, jer odabirom krivih vježbi i slabim poznavanjem metodike rada u obučavanju mladih rukometaša doprinose slaboj tehničko-taktičkoj naobrazbi. To za posljedicu ima slabo usvajanje rukometnih elemenata koja se manifestira u kasnijoj fazi njihove igračke karijere. Ovakva istraživanja dobar su temelj za postavljanje kvalitetne metodske strukture učenja rukometnih elemenata. Eksperti iz različitih rukometnih zemalja postavili su osnove za stvaranje kvalitetnog pravca učenja promatranih rukometnih elemenata, te se ovakvim istraživanjima stvaraju kvalitetne postavke za učenje pojedinih motoričkih zadataka koji čine rukometnu igru.

EXPERT EVALUATION OF METHODOLOGICAL PROCEDURES OF ADOPTING ELEMENT TECHNIQUES JUMP SHOT IN HANDBALL
ABSTRACT To handball training and learning process more effective game is necessary to determine the path of learning and development of certain technical and tactical elements of the game (methodical way). In other words, it is necessary to evaluate and set elements in methodical sequence so that is the next element "leans" to the previous one. This sequence can be determined by expert judgment during which an expert coach, according to his knowledge and practical experience ranks suggested exercises. On such shall be assessed based and this study aimed to rank the importance of methodical exercises for adoption element techniques jump shot in handball. This work is presented in a way that they are known and recognized experts in the handball game set tasks in the form of an element technique game in attack (jump shot). The default description of the situation had to arrange the elements in order of importance for the effective adoption of elements jump shot, and for a time sequence of learning described elements and rank it by its expert judgment. The survey was completed ten handball experts with many years of work in handball from several countries (Croatia, Norway, Serbia, Montenegro and Germany), which are selected according to the principle of expertise, experience, and knowledge of the methodology of handball. Data processing methods included the basic descriptive indicators which calculate the arithmetic mean and median. Test Crombach α is used to determine what is the average reliability between handball experts. Such investigations are a good basis for setting quality methodical structure for learning handball elements. Experts from different handball countries set up the basis for the creation of high-quality line of learning observed handball elements, and such studies generate quality settings for learning certain motor tasks that make handball game. Keywords: expert evaluation, ranking, learning, motor task

LITERATURA 1. 2. 3. Foretić, N., Rogulj, N., Trninić, M. (2010). The influence of situation efficiency on the result of a handball match. Sport Science, 3/2, 45-51 Hughes, M. & Franks, I.M. (2004). Notational Analysis of Sport, Second Edition, Systems for better coaching and performance in sport. London: Routledge. Milanović, D. (2010). Teorija i metodika treninga. Primijenjena kineziologija u sportu. 2. dopunjeno i izmijenjeno izdanje. Zagreb: Društveno veleučilište u Zagrebu, Kineziološki fakultet Sveučilišta u Zagrebu. Rogulj, N. (1993). Utjecaj situacijskih struktura kretanja na rezultat rukometne utakmice. Konferencija o športu Alpe –Jadran, Zbornik radova, Rovinj, 391-393 Zatsiorsky, V. (2000). Biomechanics in sport – performance enhancement and injury prevention. Blackweel Science

4. 5.

Autor za korespondenciju: anteburger@yahoo.com Josipa Jovića 39, 21 000 Split +385 98 833 013

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
13

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

PLIVAČKO RAME – BOLNI SINDROM KOD PLIVAČA
Biljana Kuzmanić, Jelena Paušić, Tomislav Kuzmanić
Kineziološki fakultet Sveučilišta u Splitu

SAŽETAK Osnovni cilj ovog rada bio je napraviti pregled istraživanja o ozljedi ramena u plivanju i istaknuti dobivene rezultate. Koristeći nekoliko baza podataka izdvojeno je dvanaest znanstvenih radova o boli u ramenu. Daljnjom analizom sva istraživanja upućuju na to da se bol u ramenu najčešće događa uslijed dugotrajnih ponavljanja istih pokreta u ramenom zglobu. Specifični zahtjevi plivanja, gdje je primarni cilj rezultat, zahtijevaju dugotrajne, naporne treninge u kojima su nepravilno izvođene tehnike također uzrok problema koje za posljedicu imaju upalu i bol na tetivama mišića rotatorne manšete, osobito supraspinatusa. Najčešće greške su nepravilna rotacija tijela oko longitudinalne osi, jednostrano disanje, ruka koja prelazi liniju longitudinalne osi tijela, ako palac najprije ulazi u vodu, neravnoteža snage mišića ramenog obruča koja bi za cilj trebala imati održavanje pravilne posture i mehanike plivanja. Plivačko rame kao ozljedu bitno je na vrijeme prepoznati kako bi se izbjegle veće posljedice i osigurao pravilan kineziološki tretman. Ispravak tehničkih grešaka u treningu plivanja, uravnotežen trening jačanja mišića rotatorne manšete, poboljšanje posture tijela, stabilnosti cora i scapule glavni je cilj prevencije ove ozljede u plivanju. Ključne riječi: rameni zglob, ozljeda, plivanje, impingement sindrom, tendinitis

UVOD Plivanje se smatra jednim od najzdravijih sportova, ali nepravilnim izvođenjem tehnike plivanja i pretreniranosti može doći do ozljeda. Ozljeda ograničava plivača u programu treninga, njegovog napredovanja i postignuća. Veliku ulogu u prevenciji ozljeda svakako ima educiran trener koji bi trebao znati područja anatomije i kineziologije i od najmlađe dobi plivačima ukazivati na greške i njihovu korekciju. Međutim često se događa da pretjerano ambiciozni treneri, ali i roditelji, ne razmišljaju o kasnijim posljedicama neprilagođenih treninga koji mogu izazvati ozljede na mišićno koštanom sustavu. Plivačko rame najčešća je ozljeda kod plivača koju je bitno na vrijeme prepoznati kako se stanje ne bi pogoršalo. Zbog cikličkog ponavljanja istih pokreta (zaveslaja) u ramenom zglobu i pogrešne tehnike kroz duže vrijeme treniranja dolazi do premorenosti mišića što ima za posljedicu promjene u funkcionalnosti ramena i pojavljivanja boli u ramenom zglobu. Rameni obruč čine tri zgloba i to: glenohumeralni, sternoklavikularni, akromioklavikularni i skapulotorakalni zglob koji nije pravi zglob, ali kretnje u tom području su bitne za pokretljivost ramenog zgloba. Oštećenje jednog od njih smanjuje funkciju ramena ( Pećina i sur., 2004) . Glenohumeralni zglob je najmobilniji zglob u ljudskom tijelu u kojem možemo izvoditi pokrete abdukcije, addukcije, fleksije, ekstenzije, hiperekstenzije, cirkumdukcije, horizontalne abdukcije, horizontalne addukcije, lateralne rotacije, medijalne rotacije i skapcije (abdukcija u skapularnoj ravnini). Pokretljivost zglobu omogućuje obilata zglobna čahure te nesrazmjer između veličine glave nadlaktične kosti i čašice lopatice ( Pećina i sur., 2004). Statičku stabilnost ramenu daju glenohumeralni ligamenti i labrum glenoida (hrskavični rub oko čašice lopatice). Da bi rameni obruč funkcionirao kako treba mišići rotatorne manšete, mišićno-tetivne ovojnice, koji štite zglob, moraju biti snažni kako bi osiguravali dinamičku stabilnost glave nadlaktične kosti u odnosu na lopaticu. Mišići rotatorne manšete su m. subscapularis, m. supraspinatus, m. infraspinatus i m. teres minor. Bitna je ravnoteža mišića ramenog obruča, kako bi se održala pravilna postura i mehanika pokreta plivanja. Za plivanje nije dovoljno ojačati samo mišiće ramenog obruča jer ne plivamo samo njima, već i mišiće cora kako bi osigurali stabilizaciju cijelog tijela. Važnu ulogu imaju i burze oko zgloba koje umanjuju trenje tetiva prilikom zaveslaja. Cilj istraživanja u ovom radu je napraviti pregled istraživanja o najčešćoj ozljedi kod plivača-plivačkom ramenu i istaknuti dobivene rezultate.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
14

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Slika 1. Rame (izvor: www.ortho-md.com) PLIVAČKO RAME Plivačko rame prvi su opisali Kennedy i Hawkins 1974. godine (prema Sein et al., 2010) kao sindrom boli u ramenu zbog ponavljajućih pokreta u plivanju. Isti autori u kasnijem istraživanju bol u ramenu opisuju kao impingement (udar) tetive duge glave bicepsa i/ili tetive supraspinatusa ispod korakoakromialnog luka gdje kombinacijom mehaničke iritacije i neprokrvljenosti tog područja dolazi do mikrotrauma a posljedica su upale, što se događa kada je ruka u abduciranom položaju ( Hawkins & Kennedy, 1980). Prema Richardson et al. (1980) bolno rame je najčešći ortopedski problem kod plivača natjecatelja. Istraživanje provedeno na uzorku od 137 plivača pokazalo je da je njih 58 imalo simptome plivačkog ramena. Obilježja ove skupine plivača ukazuju da se simptomi povećavaju nešto češće kod muškaraca i odnose se više na sprint nego na daljinsko plivanje. Korištenje hand-paddle (rekvizit koji se koristi u plivanju u obliku kratke lopatice) pogoršava simptome. Razmatranje mehanike ramena u plivanju pokazuje da kraul, leptir i leđno plivanje zahtijevaju slične pokrete; plivač je koristeći bilo koji od ovih zamaha osjetljiv na razvoj boli u ramenu. Plivačko rame predstavlja kroničnu iritaciju glave humerusa i rotatorne manšete na korakoakromijalni luk tijekom abdukcije ramena, takozvani impingement sindrom (Richardson et al., 1980). Ponavljanje pokreta iznad glave postupno isteže ligamente zglobne čahure što dovodi do blage opuštenosti, nestabilnosti i sudaranja u ramenom zglobu (Jobe et al., 1989). Ostala istraživanja navode da impingement nastaje zbog nestabilnosti ramenog zgloba i neravnoteže mišića stabilizatora lopatice (King, 1995). Bak i Faunø (1997) detaljno opisuju istraživanje provedeno na 36 danskih plivača, većinom žene, od kojih je 23 plivača imalo jednostranu bol, a 13 plivača obostranu bol u ramenu, što je ukupno 49 bolnih ramena. Bolno rame je bilo duže prisutno kod plivača s obostranom boli (104 tjedna) nego kod plivača s jednostranom boli (33 tjedna). Većina plivača s bolnim ramenom pokazuje znakove impingementa i povećano premještanje glave nadlaktične kosti u prednjem donjem smjeru. Kao razlog plivačkog ramena navode skapulotorakalnu nestabilnost promatranjem skapulotorakalnog ritma pokreta. Nedostatak koordinacije imalo je 33% ispitivanih plivača (Bak & Faunø, 1997). Drugo istraživanje bilo je na uzorku 15 plivača podijeljenih u dvije skupine. U prvoj je bilo 7 plivača s jednostranom boli u ramenu a u kontrolnoj skupini 8 plivača bez prethodne boli u ramenu. Navodi se da je raspon pokreta kod plivača s bolnim ramenom u usporedbi s plivačima bez prethodne boli smanjen, iako ne značajno (Bak & Magnusson, 1997). Uzrok boli ramena mogu biti: nestabilnost, impingement, tendinitis, skapulotorakalna disfunkcija i neravoteža mišića. Liječenje i rehabilitacija plivačkog ramena usredotočava se na vraćanje normalne biomehanike ramena. Preventivne mjere su prvenstveno usmjerene na jačanje i izdržljivost mišića ramenog obruča (Pollard & Crocker, 1999). Weldon i Richardson (2001) navode da je većina boli u ramenu uzrokovana zbog nestabilnosti, što proizlazi iz specifičnih zahtjeva plivanja da se poboljša izvedba ali smanji stabilnost ramena. Specifični zahtjevi ovog sporta su: povećani raspon pokreta u ramenom zglobu, povećana interna rotacija i snažna abdukcija i dugotrajan, naporan, intenzivni trening. Nestabilnost dovodi do upale i boli i može postati trajan proces. Nepravilne tehnike su čest uzrok problema. Trener treba tražiti od plivača rotaciju tijela s retrakcijom lopatice s ciljem optimalne snage i izdržljivosti mišića rotatorne manšete i stabilnosti lopatice, poboljšavajući fleksibilnost mišića pectoralis minora. Rotacija tijela smanjuje rizik od razvoja ozljede ramena ( Weldon & Richardson, 2001). Uzrok bolnog ramena u plivača može se pripisati bezbroju pogrešnih zamaha. Ulazak ruke koji prelazi srednju liniju longitudinalne osi tijela uzrokuje mehanički impingement u prednjem dijelu ramena, i to na dugoj glavi bicepsa i supraspinatusu. Pogrešno je ako najprije palac ulazi u vodu što dodatno pritišće tetivu bicepsa na labrum. Asimetrična rotacija tijela ili jednostrano disanje može povećati impingement. Pravilna rotacija tijela, međutim može riješiti rizik od impingementa. Tijelo se mora rotirati najmanje 45° oko svoje longitudinalne osi, u oba smjera (Johnson et al.,
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
15

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

2003). Tovin (2006) navodi pretreniranost kao klasičnu grešku treninga plivanja, gdje plivači tjedno treniraju od 10 do 12 sati s dodatkom „suhih“ treninga. Plivači mogu u prosjeku plivati 10 000 metara dnevno. Visoke razine ponavljanja tijekom treninga, procjenjuje se oko 4000 zaveslaja na jednu stranu, mogu uzrokovati umor, što dovodi do ozljeda. Korištenje rekvizita u obliku kratkih lopatica povećava stres gornjih ekstremiteta povećanjem površine i otpora pokretu jer stavljanjem položaja ruke u potpunu elevaciju i unutarnju rotaciju dolazi do kompresije subakromialnog dijela. Plivači koji imaju prekomjernu rotaciju tijela mogu imati predispoziciju za impingement. Optimalna rotacija tijela u blizini ravnine lopatice smanjuje stres na strukturama mekih tkiva u prednjem području ramena (Tovin, 2006). Sein et al. (2010) utvrđuju da je tetiva supraspinatusa, kao glavnog mišića rotatorne manšete koji je odgovoran za osiguravanje glave nadlaktične kosti u glenoid, osjetljiva na tendinitis (upala tetive) u plivanju. Debljina tetive je u korelaciji s razinom treninga, godinama treniranja i sati treninga tjedno. Kod plivača koji treniraju više od 15 sati tjedno vjerojatnost da će imati tendinitis je dva puta veća od onih što su trenirali manje i plivači koji su plivali 35 kilometara tjedno vjerojatnost da će imati upalu je četiri puta veća od onih koji su plivali manje kilometara. Svi plivači sa zadebljanom tetivom imali su tendinitis supraspinatusa i impingement sindrom (subakromijalni sindrom sraza). Do boli dovode zadebljane tetive i pripadajuće burze jer su pritisnute ispod koštanog luka akromiona tijekom plivanja (Sein et al., 2010). Prema Baku (2010) plivačko rame je najčešće mišićno koštano oboljenje u plivača natjecatelja. Problemi s ramenima kod plivača podsjećaju na oslabljeno bacačko rame, ali klinički nalaz i popratni poremećaji nisu savim isti. Zato plivača s bolnim ramenom treba procijeniti i liječiti kao zaseban klinički entitet, sklon patologiji i disfunkciji. Glavni čimbenik razvoja plivačkog ramena bi mogao biti visok volumen treninga u nedostatku dobro osmišljenih i uravnoteženih „suhih“ treninga koji imaju utjecaj na mišićnu ravnotežu i pokrete lopatice. Uzrok boli nastaje od prenaprezanja i preopterećenosti. Uravnotežen trening jačanja mišića rotatorne manšete, poboljšanje stabilnosti cora i korekcija disfunkcije skapule glavni je cilj liječenja i prevencije. Tehničke greške u treningu još uvijek su glavni razlog boli ramena, a istraživanja koja se fokusiraju na to su poželjna (Bak, 2010). ZAKLJUČAK Pregledom i analizom dosadašnjih istraživanja možemo zaključiti da su istraživanja provedena uglavnom na uzorku plivača natjecatelja kod kojih je već prije ustanovljena bol u ramenu. Kod svih autora istraživanja bol je prisutna zbog ponavljajućih pokreta u ramenom zglobu tijekom dužeg vremena treniranja i pogrešne tehnike izvođenja pokreta zaveslaja u kraulu (freestyle). Posljedica tome je kompresija tetiva mišića rotatorne manšete, osobito tetive supraspinatusa ispod korakoakromijalnog luka što dovodi do upale i boli tijekom plivanja. Istraživanja su usredotočena na odraslu populaciju dok za početničku dob, autori ovog rada, koristeći nekoliko baza podataka i upotrebom ključnih riječi plivačko rame, ozljede u plivanju, istraživanja nisu pronašli. Sukladno cilju ovog rada koji je primarno orijentiran na plivačko rame - bolni sindrom kod plivača, može se zaključiti da je ovo područje kod nas nedovoljno istraženo. Buduća istraživanja trebaju imati za cilj izradu kinezioloških preventivnih programa od mlađe dobi plivača, kako bi se spriječilo rano odustajanje od sportske aktivnosti i osiguralo dugotrajno bavljenje plivanjem bez ozljeda.

SWIMMER'S SHOULDER - PAIN SYNDROME IN SWIMMERS
SUMMARY The main objective of this study was to do the research on shoulder injuries in swimming and higlight the results. Several databases have been used and studied and twelve scientific papers have been selected relevant to this research. Further analyses of all studies indicate that the shoulder pain often occurs due to prolonged repetition of the same movement in the shoulder joint. Specific requirements of swimming, where the primary objective is a result, require long, strenuous workouts in which improperly performed techniques can also cause problems that result in inflammation and pain in the tendons of the rotator cuff muscles, especially the supraspinatus. The most common errors are improper rotation around the longitudinal axis of the body, unilateral breathing, arm that crosses the line of the longitudinal axis of the body, if the thumb first enters the water and the imbalance of power of shoulder girdle muscles whose aim should be maintaining proper posture and mechanics of swimming. It is important to recognize swimmer′s shoulder as an injury in order to avoid greater consequences and ensure the proper treatment of kinesiology. Correction of technical errors in the training of swimming, balanced strength training of rotator cuff muscles, improvement of body posture and core and scapula stability are the main objectives of preventing these injuries in swimming. Key words: shoulder joint, injury, swimming, impingement syndrome, tendinitis

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
16

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. Bak, K. (2010). The practical management of swimmer’s painful shoulder: etiology, diagnosis, and treatment. Clinical Journal of Sport Medicine. 20(5):386-390. Bak, K. & Faunø, P. (1997). Clinical findings in competitive swimmers with shoulder pain. The American Journal of Sports Medicine. 25(2):254–260. Bak, K. & Magnusson, S.P. (1997). Shoulder strength and range of motion in symptomatic and pain-free elite swimmers. The American Journal of Sports Medicine. 25(4):454-459. Hawkins, R.J.& Kennedy, J.C. (1980). Impingement syndrome in athletes. The American Journal of Sports Medicine. 8(3):151-158. Jobe, F.W. et al. (1989) Shoulder pain in the overhand or throwing athlete. The relationship of anterior instability and rotator cuff impingement. Orthopedic Reviews. 18(9):963-975. Johnson, J.N. et al., (2003). Swimming biomechanics and injury prevention: new stroke techniques and medical considerations. The Physician and sportsmedicine. 31(1):41-46. King, D. (1995). 1995 student writing contest winner: glenohumeral joint impingement in swimmers. Journal of Athletic Training. 30(4):333-337. Pećina, M. i sur. (2004). Ortopedija, 3. izdanje, Zagreb: Naklada Ljevak d.o.o. Pollard, H. & Croker, D. (1999). Shoulder pain in elite swimmers. Australasian Chiropractic & Osteopathy. 8(3):91-95. Richardson, A.B. et al. (1980). The shoulder in competitive swimming. The American Journal of Sports Medicine. 8(3):159-163. Sein, M. L. et al. (2010). Shoulder pain in elite swimmers: primarily due to swim-volume-induced supraspinatus tendinopathy. British Journal of Sports Medicine. 44(2):105-113. Tovin, B.J., (2006). Prevention and treatment of swimmer′s shoulder. North American Journal of Sports Physical Therapy. 1(4):166-175. Weldon, E.J. III, Richardson, A.B. (2001). Upper extremity overuse injuries in swimming. A discussion of swimmer′s shoulder. Clinical Sports Medicine. 20(3):423-438. http://www.ortho-md.com/procedures/impingement_syndrome.html

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
17

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

EFEKTI RAZLIČITIH PROGRAMA AEROBIKA NA GLOBALNE KVANTITATIVNE PROMJENE FLEKSIBILNOSTI KOD STUDENTICA
Natalija Kurtović1, Branimir Mikić2, Ekrem Hadžić3, Asim Bojić4, Vedran Tunjić5
2 1 Pedagoški fakultet Univerziteta u Bihaću Fakultet za tjelesni odgoj i sport Univerziteta u Tuzli 3 Nezavisni istraživač 4 Druga osnovna škola Živinice 5 Nezavisni istraživač

SAŽETAK Navedeno istraživanje je definirano kao longitudinalna studija sa ciljem utvrđivanja kvantitativnih efekata različitih programa aerobike kod populacije studentica u BiH. Istraživanje je obuhvaćeno uzorkom izvučenim iz populacije studentica Univerziteta u Bihaću. Uzorak je obuhvatao 150 ispitanica i bio podjeljen po srodnim studijskim linijama u tri grupe subuzoraka. Dvije grupe su definirane kao eksperimentalne koje su sačinjavale po 50 ispitanica, a koje su bile obuhvaćene različitim programiranim aktivnostima aerobike. Treća grupa je obuhvatala subuzorak kontrolne grupe sa 50 ispitanica koje nisu bile podvrgnute nikakvim eksperimentalnim programima.Za utvrđivanje stanja motoričkih sposobnosti (fleksibilnosti), prije i poslije primjene programskih sadržaja aerobike primjenjeno je 7 motoričkih varijabli (fleksibilnosti).Osnovni cilj ovog istraživanja je utvrđivanje efekata različitih programa aerobika na globalne kvantitativne promjene fleksibilnosti kod studentica Univerziteta u Bihaću.U cilju utvrđivanja globalnih kvantitativnih promjena u varijablama fleksibilnosti između ispitivanih grupa primjenjena je diskriminativna analiza. Utvrđeno je da su primjenjeni programi aerobika prouzrokovali statistički značajne globalne kvantitativne promjene u varijablama fleksibilnosti. Ključne riječi: studentice, fleksibilnost, diskriminativna analiza, aerobik, kvantitativne promjene.

UVOD Arobik programi sdarže aktivnosti koje se u određenom ritmu i tempu provode kroz vježbe oblikovanja tijela i pokreta. Mikić (2005) je u svojim istraživanjima aerobiku definisao kao niz aktivnosti cikličnog i acikličnog karaktera koji podrazumijevaju sinhronizovane kretnje ruku, nogu i cijelog tijela, najčešće uz muzičku pratnju i koje djeluje na respiratorni i kardiovaskularni sistem čovjeka, poboljšavajući njegove funkcije, sa ciljem preventive bolesti i sprečavanja hipokinezije. Danas postoje razne vrste aerobike koje svaka osoba bez obzira na godine, psihofizičke sposobnosti, vitkost ili gojaznost može odabrati odgovarajući program za sebe, a dva najpopularnija, bez kojih se ne mogu zamisliti savremeni fitness centri, su svakako haj-lou (high-low) i step (step) aerobik. Haj-lou (high-low ili hi-low) aerobika je program vježbanja koji osnovu ima u plesnoj aerobiki. Step (step) aerobik karakteriše upotreba stepera – klupice, na koji se naizmjenično penje i silazi uz primjenu različitih kretnih struktura. Kretanja i pokreti u okviru oba programa mogu se izvoditi u mjestu ili u kretanju (naprijed, nazad, u stranu, sa okretom), u različitim ravnima i u različitom vremenskom trajanju, uspješnost ovih kretnih struktura zavisi od više faktora: prirode kretanja, prethodne uvježbanosti vježbača, nivoa motivacije itd. Intezitet vježbanja može biti visok haj impact (high impact) ili nizak lou impact (low impact). Najčešći predmet dosadašnjih istraživanja aerobike bile su relacije između morfoloških karakteristika i motoričkih sposobnosti, potom pojedine morfološke karakteristike i motoričke i funkcionalne sposobnosti, motivacija za izbor aerobnog vježbanja uz muziku, te aerobika kao sredstvo fizičkog vaspitanja u osnovnim i srednjim školama. Neophodno je dodati i velik broj teoretskih radova i knjiga (Fonda, 1983; a kod nas Mikalački, 2005; Stojiljković, 2005; Mikić, 2005) koji tretiraju problematiku fitnesa, a u sklopu njega i aerobike. Najpopularniji aerobik programi, haj-lou i step aerobik, su upravo i najčešće proučavani, što je slučaj i sa ovim radom. Osnovni cilj ovog istraživanja je utvrđivanje efekata različitih programa aerobika na globalne kvantitativne promjene fleksibilnosti kod studentica Univerziteta u Bihaću. METODOLOGIJA ISTRAŽIVANJA Uzorak ispitanica Uzorak ispitanica čini 150 studentica Univerziteta u Bihaću podjeljenih u dvije eksperimentalne i jednu kontrolnu grupu. Prvu eksperimentalnu grupu (E1), koja je radila po modelu hi-low aerobike, činilo je 50

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
18

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

studentica, drugu eksperimentalnu grupu (E2), koja je radila po modelu step aerobike, činilo je 50 studentica. Kontrolnu grupu (K) koja nije bila podvrgnuta organiziranim prgramom vježbanja činilo je 50 studentica. Uzorak varijabli Uzorak varijabli za procjenu motoričkih sposobnosti (fleksibilnosti) Planirana baterija testova je provedena kroz set testova za procjenu fleksibilnosti: • • • • • • • MFLISK - Iskret s palicom MFLPRK - Pretklon na klupici MFLPRR - Pretklon raskoračno MFLZTM - Zaklon trupom – most MFLZLP - Zanoženje iz ležanja na prsima MFLPLK - Prenoženje iz ležanja na leđima MFLBOLB - Odnoženje ležeći bočno

REZULTATI I DISKUSIJA Diskriminativna analiza globalnih promjena U cilju utvrđivanja globalnih razlika primjenila se diskriminativna analiza u manifestnim prostorima pri čemu su izračunate vrijednosti koeficijenta diskriminacije, kanoničke korelacije, procenat objašnjen ukupnog varijabilateta, vrijednost Bartletovog Hi-kvadrat testa, stepeni slobode, vrijednost Wilks Lambda testa te statistička značajnost razlika. Diskriminativna analiza motoričkih sposobnosti između eksperimentalnih grupa E1 i E2 u odnosu na kontrolnu grupu Kvantitativne promjene motoričkih sposobnosti između ispitanica eksperimentalnih grupa, s jedne strane ispitanica koje su radile po programu HI-LOW aerobike, a s druge strane ispitanica koje su radile po programu STEP aerobike su se utvrdile nakon realiziranih programa koji su ravnomjerno realizirani u vremenskom periodu od šest mjeseci. Primjenjen je model diskriminativne analize u manifestnom prostoru varijabli za procjenu motoričkih sposobnosti (fleksibilnost). Utvrđivanje razlika na globalnom nivou realizirano je posredstvom inicijalnog procjenjivanja stanja motoričkih sposobnosti ispitanica prije realiziranog programa. Nakon utvrđivanja inicijalnog stanja realiziran je program u trajanju od šest mjeseci, te je naposljetku pristupljeno finalnom mjerenju motoričkih sposobnosti. Motoričke sposobnosti su definirane kroz set testova za procjenu fleksibilnosti. Navedeni set je obuhvatao osam nezavisnih testova za procjenu fleksibilnosti: ruku, nogu, ramenog pojasa i trupa. Upotrebljen je diskriminativni model za izolovani ortogonalni faktora u prostoru motoričkih varijabli sa ciljem da pokažu visinu korelacija skupa podataka na osnovu kojih je izvršena diskriminativna analiza i rezultata u diskriminativnim funkcijama. U cilju utvrđivanja globalnih razlika primjenom diskriminativne analize izračunati su slijedeći parametri: koeficijent diskriminacije, koeficijent kanoničke korelacije, procenat objašnjenog grupnog varijabiliteta, vrijednost Bartletovog Hi2 testa, Hi2 stepeni slobode, vrijednost Wilks lambda testa i oznaka vjerovatnoće greške pri odbacivanju hipoteze da je stvarna vrijednost kanoničke koleracije jednaka nuli. Kriterij za diskriminativnu jačinu primjenjenih varijabli bio je tzv. Wilks lambda. Diskriminativna analiza je proračunata u tabelama 1, 2 i 3 a ponašanje centroida grupe unutar diskriminativne funkcije prikazan je u grafikonu 1.
Tabela 1. Značajnost izoliranih diskriminativnih funkcija Fun ction dimension0 Eigen % of Cumulative Canonical value Variance % Correlation 1 .705a 90.3 90.3 .643 2 .076a 9.7 100.0 .266

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
19

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Test of Function(s) Wilks' ChiLambda square Df Sig. 1 through .545 77.07 14 .000 dimensio0 2 2 .929 9.29 6 .158 Tabela Prikaz standardnih diskriminativnih koeficjenata

Function Varijable MFLISK MFLPRK MFLPRR MFLZTM MFLZLP MFLPLK 1 .075 .256 2 .201 .097

-.446 .313 -.282 .837 -.477 .139 .792 -.392 .567

MFLBOLB .732

Inspekcijom tabele 1 vidi se da su izolovane dvije diskriminativne funkcije, od kojih je statistički značajna samo prva diskriminativna funkcija sa koeficijentom kanoničke korelacije čija je vrijednost visoka i iznosi 0,64. Vrijednost diskriminativne funkcije iznosi 0,70, a što objašnjava 90,3 % od ukupne varijanse. Najveći doprinos diskriminativnoj funkciji ostvrile su varijable MFLPLK i MFLBOLB. Značajnost razlika determiniraju (odstupanje jedno od drugog) i varijable MFLPLK i MFLPRR. Programi koji su realizirali ispitanici E1 i E2 grupe su značajno utjecali na poboljšanje fleksibilnosti jer u okviru programa su predviđene vježbe koje izdužuju mišiće trupa i ekstremiteta, pored toga su rađene vježbe oblikovanja prije i poslije programa te je i to u značajnoj mjeri utjecalo na poboljšanje ovih motoričkih sposobnosti.
Tabela 3. Centroidi grupa GRUPIF Function 1 2 1 .468 -.316 dimension0 2 .486 .313 3 -1.445 .004

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
20

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Izolovana diskriminativna funkcija objašnjava 90% varijabiliteta sa koeficijentom kanoničke korelacije 0,64. Na nivou vjerovatnoće p ≤ 0,01 nema razlika kod MFLZTM i MFLISK, kod ostalih su ostvarene statistički značajne razlike. U grafikonu 1 se vidi centroidi eksperimentalne 1 i eksperimentalne 2 grupe su blizu a kontrolne udaljeni. Vidi se da su oba sprovedena programa dobra za razvoj fleksibilnosti. ZAKLJUČAK Navedeno istraživanje je definirano kao longitudinalna studija sa ciljem utvrđivanja kvantitativnih efekata različitih programa aerobike kod populacije studentica u BiH. Istraživanje je obuhvaćeno uzorkom izvučenim iz populacije studentica Univerziteta u Bihaću. Uzorak je obuhvatao 150 ispitanica i bio podjeljen po srodnim studijskim linijama u tri grupe subuzoraka. Dvije grupe su definirane kao eksperimentalne koje su sačinjavale po 50 ispitanica, a koje su bile obuhvaćene različitim programiranim aktivnostima aerobike. Treća grupa je obuhvatala subuzorak kontrolne grupe sa 50 ispitanica koje nisu bile podvrgnute nikakvim eksperimentalnim programima. Prije realizacije programa sve tri grupe su bile podvrgnute inicijalnoj procjeni stanja varijabli fleksibilnosti, a po završetku programiranih aktivnosti, finalnoj procjeni istih varijabli. Za utvrđivanje stanja motoričkih sposobnosti (fleksibilnosti), prije i poslije primjene programskih sadržaja aerobike primjenjeno je 7 motoričkih varijabli (fleksibilnosti). Analizom diskriminativne funkcije je utvrđeno da je došlo do značajnih kvntitativnih promjena u korist grupa koje su izvodile eksperimentalni program aerobike. Programin HI-LOW i SETP aerobike su prouzrokovali statistički značajne kvantitativne promjene iz razloga što se program temeljio na pokretima istezanja velikih grupa mišića a naročito mišića donjih ekstremiteta i trupa.

EFFECTS OF DIFFERENT AEROBICS PROGRAMS AT THE GLOBAL QUANTITATIVE CHANGES FLEXIBILITY IN STUDENT
ABSTRACT This research is defined as a longitudinal study in order to determine the quantitative effects of the various programs in aerobics student population in BiH. The study included a sample from a student at the University of Bihac. The sample included 150 respondents and was divided along similar lines of study in three groups of subsamples. The two groups are defined as experimental, which was composed of 50 subjects, which were covered by a variety of programmed activities aerobics. The third group included a subsample of the control group with 50 subjects who were not subjected to any experimental programs. The operation of the motor skills (flexibility), before and after implementation of the program contents aerobics applied 7 motor variables (flexibility).The main objective of this research was to determine the effects of different aerobics programs on global quantitative changes of flexibility among students of the University of Bihac.In order to determine the global quantitative changes in the variables of flexibility between the groups was applied discriminant analysis. It was found that the applied programs aerobics caused significant global quantitative changes in the variables of flexibility. Keywords: students, flexibility, discriminant analysis, aerobics, quantitative changes.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
21

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

LITERATURA American College of Sports Medicine (1990). The recommended quantity and quality of exercise for developing and maintaining cardiorespiratory and muscular fitness in health adults.Med Sci Sport Exerc; 22: 265 – 274. 2. Andrijašević, M. (1995): Fitness programi. Zbornik radova međunarodnog savjetovanja “Fitness i sport”, Zagreb. 3. Breslow, L., Breslow, N. (1993). Health practices and disability: some evidence from Alameda County, Prev Med 22:86 – 95. 4. Fonda, J. (1983): Moja metoda Workout, Zagreb. 5. Furjan – Mandić, G., F. Prot, D. Metikoš (1995): Primjena aerobike u treningu sportaša. Zbornik radova međunarodnog savjetovanja “fitness i sport”, Zagreb. 6. Hadžić, S., Mikić, B., Mehinović, J., Đug, M. (2009). Uticaj programskih sadržaja aerobika na regulaciju pretilosti i razvoj fleksibilnosti kod studentkinja Univerziteta u Tuzli. Beograd. V međunarodna konferencija (Menadžment u sportu). 7. Kuper, K. (1973): Aerobik za žene, NIP Partizan, Beograd. 8. Mikalački, D., Čokorilo, N. (2005). Efekti šestomesečnog programiranog vežbanja na gipkosti žena treće dobi. U FIS Komunikacije, (str. 281-284). Nacionalni naučni skup. Niš. 9. Mikić, B., (1991): Transformacija antropoloških dimenzija kod studenata i studentkinja univerziteta u Tuzli pod utjecajem redovne nastave fizičkog vaspitanja, Doktorska disertacija, Fakultet fizičke kulture, Novi Sad. 10. Mikić, B., Ahmetović, O. (2005). Aerobik trendovi. Tuzla. Fakultet za tjelesni odgoj i sport Unoverziteta u Tuzli. 11. Mikić, B., Bratovčić, V. (2004) Wellness osnova za novi životni stil. Tuzla. Sport – naučni i praktični aspekti. Br.2. 12. Stoiljković, S., Mitić, D., Mandarić, S., Nešić, D. (2005). Fitness; udžbenik, Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja univerziteta u Beogradu. Beograd. 1.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
22

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

STRUČNA OSPOSOBLJENOST STONOTENISKIH TRENERA U VOJVODINI
Đukić Branko, Doder Dragan, Sudarov Nenad, Jovančević Vojin
Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta, Novi Sad, R. Srbija

SAŽETAK Obrazovanje je pojam koji se odnosi na organizovanu delatnost prenosa i usvajnja znanja, uz razvoj određenih sposobnosti i veština, kao i formiranje radnih i životnih stavova. Ono ima za cilj razvijanje znanja, moralnih vrednosti i shvatanja u svim područjima života. Činjenica da su u vojvođanskim stonoteniskim klubovima u takmičarskoj sezoni 2011/2012. radili 34, od ukupno 86 trenera bez stručne kvalifikacije za obavljanje trenerskog posla (Đukić, 2012), navela je autore ovog rada da ova oblast bude i povod izbora teme samog rada. Cilj ovog rada je bio utvrđivanje stručne spreme i osposobljenosti stonoteniskih trenera u Vojvodini. Uzorak ispitanika za ovo istraživanje uzet je iz populacije 86 trenera iz 64 stonoteniska kluba sa područja Vojvodine. U ovom radu primenjena je deskriptivna statistika i teorijska analiza rada sa uopštavanjem. Rezultati istraživanja pokazuju da na teritoriji Vojvodine, u stonoteniskom sportu radi 39.53% bez stručne kvalifikacije i obrazovanja. Dobijeni podaci nas upućuju na zaključak da se postojeće stanje i odnosi prema trenerima, a i njihovom angažovanju moraju iz korena promeniti, kako taj segment ne bi postao još veći ograničavajući faktor razvoja stonog tenisa u Vojvodini, a samim tim i u Republici Srbiji. Ključne reči: obrazovanje, treneri, stoni tenis, stručna osposobljenost.

UVOD Obrazovanje se danas smatra glavnim nosiocem društvenog razvoja. Obrazovanje je pojam koji se odnosi na organizovanu delatnost prenosa i usvajnja znanja, uz razvoj određenih sposobnosti i veština, kao i formiranje radnih i životnih stavova. Ono ima za cilj razvijanje znanja, moralnih vrednosti i shvatanja u svim područjima života. Ova delatnost je stara koliko i čovečanstvo i kroz vreme je prerasla u posebno značajnu delatnost svake društvene zajednice. Obrazovanje pruža jednake šanse svim članovima društva u sticanju znanja i ostvarivanju identiteta svakog pojedinca. Pojedinac kroz obrazovanje ne stiče samo znanja i veštine, već prihvata i najvažnija pravila života. Za obrazovanje možemo reći da je središte socijalizacije pojedinca u modernim društvima. (Koković, 2009). Na vrhu piramide stručnih kadrova u stonoteniskom sportu neophodno je da se nalazi trener. Nekadašnje „univerzalne“, samouke i intuitivne trenere danas bi trebalo da zamenjuju stručni timovi na čelu sa visoko školovanim trenerima, koji bi oko sebe okupljali trenere specijaliste i stručnjake različitih profila i različitih stručno-naučnih usmerenja. Tendencija ka multidisciplinarnosti dodaje nove dimenzije radu u području sporta i predstavlja preduslov za kvalitet sportskog treninga i osnova za postizanje visokih sportskih rezultata. Treneri i ostali stručni kadrovi predstavljaju osnovne kadrove u sportu i nosioce trenažnog procesa. Zahtevi prema stručnim kadrovima u području vrhunskog i takmičarskog sporta usmereni su dominantno prema znanjima iz područja procesa sportske tehnologije kao sredstva maksimalnog povećanja sportskog postignuća sportiste i sportskih timova, što posledično dovodi do postizanja vrhunskih sportskih rezultata i željenog uspeha (Bartoluci, 2003). U poslednjih 20 godina zabeležen je nagli porast primene naučnih metoda i saznanja u sportskoj pripremi. Rezultat toga je velika količina znanja iz pojedinih područja sportskog treninga kojim stručni kadrovi u sportu treba da raspolažu ukoliko žele da postignu optimalne sportske rezultate. Ta znanja objedinjena su u teoriji i metodologiji treninga koja na neposredan način postavlja i kriterijume za obavljanje poslova unutar procesa sportskog treninga. Drugim rečima, za vrhunske sportske rezultate uvek i neizostavno je potreban vrhunski trenerski i stručni kadar (Gabrijelić i sar. 1987). Visokoškolske i obrazovne institucije koje se bave istraživanjima u području sportske nauke i njenom primenom, jedine mogu odgovoriti izazovu i zadovoljiti potrebe za količinom i kvalitetom potrebnog znanja i zato imaju zadatak da školuju i osposobljavaju trenere i ostale stručne kadrove za potrebe sporta, dok sportske institucije takve kadrove treba da prihvataju kao važan i neizostavan deo celokupnog sportskog sistema. S obzirom da se na savremeni sport gleda kao na kompleksan bio-psiho-socijalni fenomen, u okviru koga je zastupljen nebrojeno veliki broj faktora i procesa, koji mogu imati uticaja na uspeh/neuspeh pojedinca i organizacije u sportu, uspešno bavljenje bilo kojim sportom, odnosno obavljanje određene funkcije u sferi sporta, zahteva široko obrazovanje i upućenost u brojne zakonitosti iz najrazličitijih oblasti (medicinske, psihološke, sociološke, pedagoške, ekonomske, pravne, organizacione, itd.) (Čustonja, Jajčević, 2003). Imajući to u vidu svaka sportska organizacija je dužna, a čini se da je to i njena funkcionalna neophodnost, da razvija
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
23

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

stručno-kreativnu sposobnost sportista, sportskog menadžmenta, trenera i drugih sportskih radnika. Jedna od komponenti prepoznatljivosti sportske organizacije je upravo nivo stručnih i kreativnih znanja i sposobnosti, koja su neophodna za ostvarivanje visokih sportskih dostignuća. Obrazovanje u sportu (Sportsko obrazovanje - engl. sport education), danas, predstavlja čvrsto utvrđen "model" ili "pristup" koji se koristi u nastavnom planu i programu u oblasti sportskog i fizičkog obrazovanja, na međunarodnom nivou (Tomić, 2010). Cilj istraživanja je utvrđivanje nivoa stručne spreme i osposobljenosti stonoteniskih trenera u Vojvodini. METOD RADA Uzorak ispitanika za ovo istraživanje uzet je iz populacije stonoteniskih trenera uzrasta od 22 do 71 godine starosti, iz svih registrovanih stonoteniskih klubova sa područja Vojvodine, što je činilo ukupno 64 kluba u takmičarskoj sezoni 2011/2012. Ukupno je intervjuisanju podvrgnuto 86 ispitanika – trenera stonog tenisa, koji se bave trenerskim pozivom najmanje godinu dana. Za potrebe prikupljanja relevantnih podataka, korišćena je metoda intervjua, koji su autori na osnovu svojih iskustava sami osmislili. Intervju je sadržao 10 pitanja o osnovnim – ličnim podacima trenera (ime prezime, pol, starost i zanimanje), zatim podaci o nazivu kluba i rangu takmičenja kluba koji trener vodi, koliko se vremenski bavi trenerskim pozivom. Postavljena su pitanja o stepenu stručne spreme ili završenom kursu. Kao metod obrade podataka primenjena je deskriptivna statistika i teorijska analiza rada sa uopštavanjem. REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati istraživanja pokazuju da na području Vojvodine radi ukupno 86 stonoteniskih trenera u 64 registrovana stonoteniska kluba. U Bačkoj radi 44 ili 51.16%, u Banatu radi 29 trenera ili 33.72%, a najmanji broj trenera radi u Sremu, njih 13 ili 15.12%. Na osnovu podataka vidi se, da je najviše trenerskih radnika na području Bačke, a najmanje ih je u Sremu (Tabela 1).
Tabela 1. Broj trenera u Vojvodini Oblasti Vojvodine Frekvencija % Bačka 44 51,16 Srem 13 15,12 Banat 29 33,72 Ukupno 86 100

Od ukupnog broja trenera iz vojvođanskih stonoteniskih klubova u takmičarskoj sezoni 2011/12. najveći broj (43), odnosno njih 50% ima završenu srednju četvorogodišnju školu, a dvoje ili 2.32% trenera je sa završenom osnovnom školom. Trenera sa višom školom ima 14 ili 16.28%, a visokoobrazovanih stonoteniskih stručnjaka je 19 ili 22.10% (Tabela 2).
Tabela 2. Obrazovna struktura stonoteniskih trenera Obrazovna struktura trenera Frekvencija % Osnovna škola Srednja trogodišnja škola 8 9.30 Srednja četvorogodišnja škola 43 50.00 Viša škola Visoka škola

2 2.33

14 16.28

19 22.09

Najveći broj trenera muškog pola, njih 36 ili 48%, završilo je srednju četvorogodišnju školu, a visokoobrazovanih trenera ima 18 ili 24%. Od ukupnog broja trenera iz vojvođanskih stonoteniskih klubova 75 ili 87.21% čine muškarci, a samo 11 ili 12.79% su treneri ženskog pola. Na osnovu rezultata frekvencija dobijenih odgovora o kvalifikacijama trenera sa područja Vojvodine, bilo da se radi o završenom trenerskom kursu ili o višoj trenerskoj školi, visokoj strukovnoj školi za trenere ili o Fakultetu sporta i fizičkog vaspitanja, od 86 trenera koji rade u vojvođanskim klubovima, njih 52, odnosno 60.47% su kvalifikovani za trenerski posao, a čak 34 trenera ili 39.53% su bez ikakve trenerske kvalifikacije (Grafikon 1).
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
24

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

34 39.53%

52 60.47%

Kvalifikovani treneri Nekvalifikovani treneri

Grafikon 1. Trenerske kvalifikacije

Od 52 kvalifikovana trenera (Grafikon 2) najviše je bilo njih sa diplomom sa trenerskih kurseva (46 trenera ili 80.70%). Diplomu Fakulteta sporta i fizičkog vaspitanja ima samo 5 trenera ili 8.77% trenera (od pet trenera troje ima i diplomu sa trenerskog kursa), a 6 trenera ili 10.53% je i sa diplomom više ili visoke škole za trenere (od njih 6 trenera sa završenom višom ili visokom stručnom školom dva trenera poseduje i diplomu sa trenerskog kursa).

5 8.77% 46 80.70%

6 10.53%

Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja Viša ili visoka škola za trenere trenerski kurs

Grafikon 2. Užestručne kvalifikacije trenera

Trenera amatera, odnosno, trenera koji se trenerskim pozivom bave kao dopunskim, pored svog redovnog profesionalnog angažovanja, izvršava 65 trenera ili 75.58%. Samo 21 trener posao trenera obavlja kao jedino profesionalno zanimanje (Grafikon 3). Od ukupnog broja, visoko i više obrazovanih trenera samo 21.1% visokoobrazovanih trenera i 28.6% trenera sa višom školom rade kao profesionalni treneri. 21 24.42%

65 75.58%

Profesionalci Amateri

Grafikon 3. Profesionalni status trenera

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
25

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Rezultati ovoga istraživanja potvrđuju istraživanja stranih autora, gde se jasno vidi da je mali stepen edukovanosti trenera u sportu (Milanović, Jukić, Čustonja 2003), jer i na teritoriji AP Vojvodine, u stonoteniskom sportu radi 39.53% bez ikakve stručne kvalifikacije i obrazovanja. Ovo jasno govori o odnosu prema stručnom radu u ovom sportu. Svi nekvalifikovani kadrovi koji obavljaju trenerski posao, morali bi odmah prestati sa radom i uključiti se u jedan od postojećih programa osposobljavanja ili školovanja kadrova u sportu. Naročitu pažnju ovom problemu trebao bi posvetiti stonoteniski Savez Vojvodine kao krovno telo pokrajinskog stonog tenisa. Iz navedenih podataka rezultata istraživanja očito je da situacija u vojvođanskom stonom tenisu, što se tiče trenerskog rada, nije pozitivna, zapravo, ona zabrinjava. Podaci jasno govore da se postojeće stanje i odnosi prema trenerima, a i njihovom angažovanju moraju menjati, ukoliko ne želimo da taj segment postane još veći ograničavajući faktor razvoja stonog tenisa u Vojvodini. Nepostojanje, ili tek školovanje radi zadovoljavanja forme ne treba da preovladava jer predstavlja ozbiljna ograničenja u razvoju trenerske struke. Dozvolu za rad (licencu) u sportu treba da dobiju samo kadrovi s odgovarajućom stručnom spremom ili osposobljenošću, kao i oni koji su uključeni u stalne i povremene oblike stručnog usavršavanja (permanentno učenje). ZAKLJUČAK Iz navedenih podataka rezultata istraživanja očito je da situacija u vojvođanskom stonom tenisu, što se tiče trenerskog rada, nije pozitivna, tj. ona zabrinjava. Podaci jasno govore da se postojeće stanje i odnosi prema trenerima, a i njihovom angažovanju moraju iz korena promeniti ukoliko ne želimo da taj segment ne postane još veći ograničavajući faktor razvoja stonog tenisa u Vojvodini, a samim tim i u čitavoj državi. Završetak studija i obrazovanja ne znači da je došao kraj u učenju i usavršavanju. Osnovne studije su često samo preduslov za prijavljivanje na konkurs za posao, ali iluzija da je fakultetska diploma dovoljna da osigura menadžersku trenersku poziciju, visoku platu, sopstvenu kancelariju i slične povlastice veoma brzo biva raspršena. Sa pronalaskom posla tek sledi period dokazivanja, a bez stalnog rada na sebi nema napretka ni na ličnom ni na profesionalnom planu u sferi stonog tenisa i sporta uopšte. Ovo istraživanje sprovedeno na teritoriji Vojvodine moglo bi da bude motivacija svim stručnjacima za permanentnim usavršavanjem i obrazovanjem, čime bi se unapredio stonoteniski sport.

PROFESSIONAL QUALIFICATIONS OF TABLE -TENNIS COACHES OF VOJVODINA
SUMMARY Education is a term that refers to the organized activities of transfer and acquisition of knowledge, the development of specific skills and abilities, as well as creating job opportunities and attitudes to life and work. It aims to develop knowledge, moral values and understanding of all life areas. The fact that 34, out of 86 coaches, in a 2011/12 competition season of table-tennis clubs in Vojvodina, worked with no professional qualifications to perform the job of coaching (Đukic, 2012), led the authors to choose this sport sector for the research paper topic. The aim of the present paper was to determine the qualifications and competency of table-tennis coaches inVojvodina. The sample for the present research paper was taken from a population of 86 coaches from 64 table-tennis clubsfrom the territory of Vojvodina. In this research, descriptive statistics was appliedas well as theoretical analysis of generalization. The results of the present research show that in Vojvodina 39.53% of coaches work without any professional qualifications and education. The obtained data suggest that the current situation andattitudes to coaches, and their engagement have to be rooted out, so that this segment would not become even more limiting factor for the development of table- tennis in Vojvodina, and therefore in the entire country. Key words: education, coaches, table-tennis, competency. LITERATURA 1. 2. Bartoluci, M. (2003). Ekonomika i menadžment sporta. Zagreb: Informator. Čustonja, Z., Jajčević, Z. (2003). Vocational Training of Personnel for Sport and Physical Education in Croatia – a Historical Overview. U: S. Puhak i K. Kristić (ur.) „Making Sport Attractive for All“ Proceedings Book of XVI European Sports Conference (pp. 216-224). Croatia: Dubrovnik. Gabrijelić, M. i sur. (1987). Kadrovi za sport. U: Modeli fizičke kulture, svezak 1. Zagreb: Republička samoupravna interesna zajednica fizičke kulture Hrvatske. Koković, D. (2009). Društvo i obrazovni kapital. Novi Sad: Mediterran Publishing. Milanović, D., Čustonja, Z. i Jukić, I. (2003). Stručni kadrovi u sportu. Zagreb: Kineziološki fakultet Sveučilišta u Zagrebu. Tomić, M. (2010). Sportski menadžment. Beograd: Data sport. Đukić, B. (2012). Obrazovna struktura stonoteniskih trenera u Vojvodini i perspektiva njihovog razvoja. Novi Sad: Master-diplomski rad. Univerzitet u Novom sadu.

3. 4. 5. 6.

7.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
26

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

RAZLIKE U DIMENZIJAMA EKSPLOZIVNE SNAGE IZMEĐU RUKOMETAŠA RAZLIČITIH DOBNIH KATEGORIJA
Ante Burger, Nikola Foretić, Nenad Rogulj, Ivan Ledić
Kineziološki fakultet Split

SAŽETAK Eksplozivna snaga iznimno je značajna motorička sposobnost koja je od velike važnosti za uspješnost u rukometnoj igri. Rukomet obiluje pokretima i aktivnostima koje se izvode brzo,energično i eksplozivno. Različiti oblici eksplozivne snage prisutni su u napadačkim i obrambenim aktivnostima. Kretnje kod kojih je eksplozivna snaga dominantna u rukometu su skok-šut,skok blok,trčanje u protunapad,udarac sa podloge i mnoge druge. Selekcija rukometaša u mlađim dobnim skupinama iznimno je važan čimbenik kvalitetnog odabira igrača za seniorsku ekipu. Kod djece treba imati na umu da je eksplozivna snaga genetski uvjetovana ,te posebno pripaziti na specifičnosti rasta i razvoja kada je u pitanju testiranje eksplozivne snage . Uzorak ispitanika u ovom istraživanju predstavljalo je 49 rukometaša 2 uzrasne kategorije: dječaci dobi do 12 godina (N=24) i dječaci dobi do 14 godina (N=25). Cilj ovog istraživanja je utvrditi razlike u nekim dimenzijama eksplozivne snage između ispitanika različite dobne kategorije (do 12 i do 14 godina) u rukometu. Ključne riječi: selekcija, skok, sprint, bacanje

UVOD U okviru dijagnostike treniranosti svih dobnih kategorija rukometaša često se koriste testovi koji moraju procijeniti najvažnije sposobnosti tj. one sposobnosti koje rukometašu omogućavaju uspješnu i učinkovitu izvedbu. Većina se rukometnih trenera i eksperata slaže kako je eksplozivna snaga, u svim svojim pojavama, jedna od takvih sposobnosti upravo zato što rukometna igra obiluje pokretima i aktivnostima koje se izvode brzo, energično i eksplozivno (Eliasz, 1996, Rogulj i sur 2006). Eksplozivna snaga dijeli se na dimenzije skoka, sprinta i bacanja (Bompa, 2000) a sve ove dimenzije prisutne su u rukometnoj igri kroz pozicijske i tranzicijske aktivnosti napada ili obrane (npr. skok šut, skok blok, trčanje u protunapadu, udarac sa podloge,...). Kada je u pitanju selekcija rukometaša od najmanje dobi se prati ova sposobnost jer je ona genetski značajno uvjetovana (Bompa, 2000) pa je važno da se u najranijoj fazi selekcije i izbora odaberu sportaši koji potencijalno mogu kvalitetno participirati u rukometnoj igri. Ipak je kod djece važno imati na umu neke specifičnosti rasta i razvoja kada je u pitanju testiranje eksplozivne snage i snage uopće. Tijelo raste i velike mišićne skupine su razvijenije od malih. Djeca imaju nisku toleranciju na akumulaciju mliječne kiseline. Kosti, mišići, zglobovi i ostala meka tkiva su podložna ozljedama. Ligamenti postaju snažniji, ali su završeci kostiju još uvijek mekani poput hrskavice i kalcificirani. Uočavaju se razlike između muške i ženske djece. Dječaci su nešto viši te imaju bolje razvijeni mišićni sustav. Više snage manifestiraju kroz veću borbenost i agresivnost za vrijeme igre ili treninga. Brzina se polako povećava i kod dječaka i kod djevojčica. Povećanje brzine nije samo rezultat savladavanja tehnike trčanja već i razvoja mišićne koordinacije. Neka djeca mogu imati slabu koordinaciju ruku i nogu što bitno sprečava sposobnost brzog trčanja. Veliki mišići postižu visoki stupanj razvoja, a snaga manjih mišića polagano raste. Mišići još uvijek ne postižu potpunu funkcionalnu zrelost što se manifestira lošijim rezultatima u maksimalnoj i eksplozivnoj snazi. Cilj rada je utvrditi razlike u nekim dimenzijama eksplozivne snage između ispitanika različite dobne kategorije (do 12 i do 14 godina). METODE Uzorak ispitanika Uzorak ispitanika u ovom istraživanju predstavljalo je 49 rukometaša 2 uzrasne kategorije: dječaci dobi do 12 godina (N=24) i dječaci dobi do 14 godina (N=25). Ispitanici su članovi Rukometne akademije „Balić-Metličić“ iz Splita, rukometnog staža od 3 godine i natječu se u 1. saveznoj ligi. Uzorak varijabli Skup varijabli se sastojao se od 3 morfološke mjere, 2 testa eksplozivne snage nogu i 1 testa eksplozivne snage ruku i ramenog pojasa. Metode obrade rezultata Za potrebe ovog rada izračunati su parametri deskriptivne statistike; aritmetička sredina (AS), standardna devijacija (SD), minimalni i maksimalni rezultat (MIN i MAX) te simetričnost i zakrivljenost distribucije (SKEW i KURT). Varijable su potom testirane Kolmogorov-Smirnovljevim testom (KS) sa ciljem utvrđivanja

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
27

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

normaliteta distribucije. Jednosmjernom analizom varijance utvrđena je razlika između dvije grupe ispitanika u odnosu na njihovu dob. REZULTATI
Tablica 1. Deskriptivna statistika ukupnog uzorka ispitanika VAR SDM 20M BRZP TT TV FAT% N 49 49 49 49 49 49 AS±SD 165,78±19,25 3,60±0,21 63,45±8,17 53,10±13,50 161,49±10,87 9,50±2,56 MIN 128,33 3,17 46,67 34,80 145,00 5,20 MAX 209,33 4,11 89,33 85,10 186,00 16,90 SKEW 0,15 0,35 0,46 0,98 0,57 0,65 KURT -0,67 0,39 1,04 -0,09 -0,46 0,42 KS 0,06 0,08 0,20 0,10 0,10 0,08

LEGENDA: SDM – skok udalj s mjesta,10M – sprint 10 metara, 20M – sprint 20 metara, JAPAN – pravocrtna agilnost, TTEST – višestrana agilnost, BRZP – brzina udarca sa podloge, TT – tjelesna težina, TV – tjelesna visina, FAT% – postotak potkožnog masnog tkiva

Tablica 1 prikazuje rezultate osnovnih deskriptivnih statističkih procedura izračunatih na ukupnom uzorku ispitanika. Analiza distribucijskih parametara pokazuje da ni u jednoj varijabli nema značajnih odstupanja od normalne raspodjele, što znači da su sve varijable pogodne za daljnju statističku obradu.
Tablica 2. Razlike između grupa utvrđene analizom varijance (ANOVA) VARIJABLE SDM 20M BRZP TT TV FAT% GRUPA 1 (96) AS±SD 173,88±17,13 3,54±0,19 68,40±6,92 60,77±14,26 168,92±9,45 9,97±2,69 GRUPA 2 (98) AS±SD 157,35±17,94 3,66±0,22 58,29±5,92 45,11±6,10 153,75±5,56 9,01±2,37 F 10,89 4,30 30,10 24,60 46,42 1,74 p 0,00 0,04 0,00 0,00 0,00 0,19

LEGENDA: SDM – skok udalj s mjesta, 20M – sprint 20 metara, BRZP – brzina udarca sa podloge, TT – tjelesna težina, TV – tjelesna visina, FAT% – postotak potkožnog masnog tkiva

U tablici 2 prikazani su rezultati jednosmjerne analize varijance pri čemu je uzorak podijeljen na 2 subuzorka: „stariji“ ispitanici i „mlađi“ ispitanici. Kriterij podjele uzorka bila je dobna kategorija pri čemu su u GRUPU 1 svrstani dječaci rođeni 1996/1997 godine, a u u GRUPU 2 dječaci rođeni 1998/1999 godine. Analiza razlika pokazala je da su „stariji“ ispitanici postigli i statistički značajno bolje rezultate u svim motoričkim varijablama. Isti su ispitanici značajno viši i teži dok razlike u potkožnom masnom tkivu ne postoje. Velike razlike u mjerenim varijablama posljedica su biološkog rasta i razvoja što se može vidjeti i iz razlika u morfološkim varijablama pri čemu su „stariji“ ispitanici teži za 15,66 kg i viši za 15,17 cm u prosjeku. Dječaci dobi 13 i 14 godina su u pubertetskom zamahu rasta i razvoja koji, osim na dimenzije tijela, pozitivno utječe i na motoričke sposobnosti (Malina i sur. 2004, Bompa 2000). Testovi su redom procjenjivali eksplozivnu snagu tipa skoka, sprinta i bacanja, motoričke sposobnosti koje visoko koreliraju sa snagom a koja se, s druge strane, pod utjecajem promjene hormonske slike u pubertetu, značajno povećava u odnosu na prethodnu fazu rasta i razvoja (Foretić i sur. 2006, 2008). Iz literature je također poznato da eksplozivna snaga ruku i ramenog pojasa može biti u korelaciji sa ostalim brzinsko-eksplozivnim sposobnostima kao što su agilnost, neki faktori brzine i snage (Bompa 2000). Za kvalitetno izvođenje izbačaja potrebna određena razina tehničke izvedbe rukometnog elementa i vjerojatno su „stariji“ ispitanici kvalitetnije izvodili sami element ali u obzir valja uzeti i specifičnost mišićnih skupina i pokreta koji se angažiraju prilikom izbačaja (Kotzamanidis i sur 2003, van den Tillar 2004). Očito je da je za brzinu leta lopte pri udarcu sa podloge važna kombinacija tjelesne mase, visine, tehnike izvođenja udarca i specifične snage. Iz svega navedenog nije neočekivano da su stariji dječaci skočniji, brži i snažnije bacaju loptu što se može vidjeti na grafovima 1 – 3. Može se, dakle, reći da postoji veza između brzine leta lopte prilikom udarca sa podloge i brzine trčanja i eksplozivne snage nogu, koja je karakterizirana bržim trčanjem, daljim skokovima i boljim rezultatima u izbačaju lopte kod starijih ispitanika.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
28

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Graf 1. Usporedba grupa ispitanika u morfološkim varijablama
180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 TT TV FAT% stariji mlađi

Graf 2. Usporedba grupa ispitanika u testu brzine trčanja na 20 metara
3,68 3,66 3,64 3,62 3,6 3,58 3,56 3,54 3,52 3,5 3,48 20M stariji mlađi

Graf 3. Usporedba grupa ispitanika u skoku udalj i brzini udarca
200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 SDM BRZP stariji mlađi

ZAKLJUČAK U uvodu rada naglašena je važnost testiranja eksplozivne snage kao stanovitog selekcijskog kriterija za rukomet. Pri tome, treba voditi računa o svim dimenzijama u kojima se ova sposobnost pojavljuje i specifičnostima mišićnih regija koje je generiraju. Shodno cilju rada koji je trebao definirati razlike između rukometaša dvije dobne kategorije donosimo sljedeće zaključke: - stariji ispitanici statistički su značajno viši i teži a u potkožnom masnom tkivu nema značajnih razlika između grupa što govori u prilog selekciji i trenažnom sustavu rukometa - stariji ispitanici statistički značajno više skaču u dalj, brže trče na 20 metara i snažnije šutiraju na gol pa se može zaključiti kako su generalno eksplozivniji od mlađih ispitanika - prethodno spomenuta pojava u relaciji je sa mjerama tijela jer stariji ispitanici imaju značajno veću mišićnu masu koja generira eksplozivne podražaje - veći trenažni staž mogao je utjecati i na među mišićnu koordinaciju kod starijih ispitanika pa su eksplozivne aktivnosti izvodili kvalitetnije i racionalnije - kod udarca sa podloge također je osim snage doprinio i obrazac tehničke izvedbe koji je kod starijih ispitanika kvalitetniji zbog trenažnog staža Ukupno se može zaključiti kako su razlike dobivene u ovom istraživanju očekivane i povezane sa fazama rasta i razvoja u kojima se ispitanici nalaze kao i sa pozitivnim utjecajem trenažnog staža na starije ispitaniike.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
29

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

DIFFERENCES IN SIZE OF THE EXPLOSIVE POWER BETWEEN HANDBALL PLAYERS IN DIFFERENT AGE CATEGORIES
ABSTRACT Explosive power is extremely important motor skill, which is of great importance for the success of the handball game. Handball abounds movements and activities to be performed quickly, energetic and explosive. Various forms of explosive power are present in offensive and defensive activities. Movements in which the explosive power is dominant in handball are jump shot, jump block, run in counter attack, shot from the ground and many others. Selection of handball in the younger categories is an extremely important factor in the selection of quality players for the senior team. At children, we must keep in mind that the explosive power is genetic conditional and we must especially pay attention to the specific growth and development when it comes to testing explosive power. The sample in this study represented a 49 handball in two age categories: boys aged up to 12 years (N = 24) and boys aged up to 14 years (N = 25). Objective of this study was to determine the differences in some dimensions explosive power between respondents of different age categories (under 12 and under 14 years) in handball. Keywords: selection, jump, sprint, throw

LITERATURA 1. 2. 3. 4. Bompa, T. (2000): Total training for young champions, Illinois, 20-21, 76-77, 116-117 Eliasz, J. (1996): The relationships between throwing velocity and motor ability parameters of the highperformance handball players, Institute of Sport, Warsaw, Poland Foretić, N. , Erceg, M. (2005): Povezanost nekih motoričkih sposobnosti i brzine udarca kod rukometaša predadolescentne dobi, Međunarodno-stručno savjetovanje „Sport-rekreacija-fitness“, Split Foretić, N., Erceg, M., Tomljanović, M., Krespi, M. (2006): Povezanost brzine udarca, nekih antropometrijskih karakteristika i igračke pozicijie kod rukometaša juniora, 1st International Conference Contemporary Kinesiology, Kupres, str; 94-97 Foretić, N., Nejašmić, P., Srhoj, V. (2008): Razlikovanje morfoloških značajki studenata brzinom leta lopte u rukometu. 3rd International Conference Contemporary Kinesiology, Mostar, str; 96-99 Gorostiaga EM, Granados C, Ibáñez J, Izquierdo M. (2005): Differences in physical fitness and throwing velocity among elite and amateur male handball players, Int J Sports Med. 2005 Apr;26(3):225-32 Izquierdo M, Häkkinen K, Gonzalez-Badillo JJ, Ibáñez J, Gorostiaga EM. (2002): Effects of long-term training specificity on maximal strength and power of the upper and lower extremities in athletes from different sports, Eur J Appl Physiol. 2002 Jul;87(3):264-71 Kotzamanidis, C., Skoufas, D., Hatzikotoulas, K., Patikas, D., Koutras, G., Kollias, H., Dimitrios, S. (2003): Upper limb segment loading: The effect of training on the throwing velocity of novice handball players, Journal of Human Movement Studies, 2003/2 Malina, R., Bouchard, C., Bar-Or, O. (2004): Growth, Maturation, and Physical Activity-2nd Edition, Human Kinetics Mayhew, Jerry L.; Bemben, Michael G.; Piper, Fontaine C.; Ware, John S.; Rohrs, Donna M.; Bemben, Debra A. (1993): Assessing Bench Press Power in College Football Players: The Seated Shot Put, Journal of Strength & Conditioning Research, May 1993 - Volume 7 - Issue 2 Van Den Tillaar, R. (2004): Effect of different training programs on the velocity of overarm throwing: A brief review, Journal of Strength and Conditioning Research, 2004/2 Van Den Tillaar, R. (2004): Effect of body size and gender in overarm throwing performance, European Journal of Applied Physiology, 2004/4 Vuleta, D. (1998). Razlike između tehničko-taktičkih elemenata rukometa i varijabli o kojima ovisi uspjeh u rukometu, Hrvatski športskomedicinski vjesnik 2-3, 44-53 Rogulj, N., Foretić, N., Srhoj, V., Čavala, M., Papić, V. (2007): Utjecaj nekih motoričkih sposobnosti na brzinu lopte kod udarca u rukometu. Acta Kinesiologica, Vol. 1/2, December 2007. str; 71 – 75

5. 6.

7.

8.

9. 10.

11. 12. 13. 14.

Autor za korespondenciju: anteburger@yahoo.com Josipa Jovića 39, 21 000 Split +385 98 833 013

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
30

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

UTICAJ MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI UČENICA OSNOVNIH ŠKOLA NA USPJEŠNO IZVOĐENJE ELEMENATA NA TLU
Igor Tošić1, Dalibor Fulurija2, Dejan Gojković2
1

Samostalni stručni saradnik za sport u Gradu Istočno Sarajevo 2 Fakultet fizičkog vaspitanja i sporta, Pale

SAŽETAK Istraživanje je izvršeno u Istočnom Sarajevu (Mokro i Pale) na uzorku redovnih učenika ženskog pola (45 djevojčica) uzrasta 12-14 godina ±6 mjeseci. Cilj istraživanja je utvrđivanje uticaja motoričkih sposobnosti učenica osnovnih škola na uspješno izvođenje elemeata sportske gimnastike na tlu. Na osnovu vrijednosti koeficijenata multiple korelacije (Ro=.69) može se konstatovati da motoričke sposobnosti (kao prediktorski sistem) na multivarijantnom nivou, statistički značajno objašnjavaju (p=.002) postignute rezultate u uspjehu izvođenja elemenata sportske gimnastike na tlu (TLO). Rezultati parcijalnih regresionih koeficijenata (BETA) i njena značajnost p (level) govore da su značajne pozitivne relacije sa kriterijumskom varijablom utvrđene kod eksplozivne snage i repititivne snage. MTRSM – troskok iz mjesta i MDTNK – dizanje trupa na klupici. Dakle, može s konstatovati da one djevojčice koje imaju bolju eksplozivnu snagu i veću repetitivu snagu, bolje rješavaju gimnastičke zadatke. Ključne reči: učenice, motoričke sposobnosti, elementi sportske gimnastike na tlu

UVOD Među više vidova sportske gimnastike, vježbe na tlu zauzimaju značajno mjesto. Pojedine elemente ove discipline možemo susresti u cjelokupnom istorijskom razvoju čovjeka. Od starih vremena pa do modernog doba imamo mnoštvo tragova pojedinih vježbi iz akrobatike i raznih plesnih i ritmičkih vježbanja. Međutim, da bi se uspješno izvodili napredniji elementi na tlu, potrebno je posvetiti pažnju nizu jednostavnijih akrobatskih elemenata i razvoju motoričkih sposobnosti. Treba raditi na metodici obučavanja pojedinih elemenata, tehnici njihovog izvođenja, redoslijedu predvježbi, načinu pomaganja i otklanjanju grešaka kroz nastavni proces fizičkog vaspitanja. Da bi u nastavi fizičkog vaspitanja proces upravljanja dinamičkim sistemom koga predstavljaju učenici bio optimalan, neophodno je prethodno obezbjediti elemente upravljanja u koje spada planiranje, programiranje, sprovođenje i kontrola efekata određenog vježbanja. Riješavanje navedenih pitanja podrazumjeva proučavanje serije drugih koji se odnose na dijagnozu stanja učenika, koja proučava integralnu procjenu morfoloških karakteristika, motoričkih i funkcionalnih sposobnosti i tehničko taktičkih znanja iz oblasti individualnih i kolektivnih sportova. Da bi se ovi radni zadaci uspešno rešili neophodna je optimalna informisanost nastavnika iz oblasti antropologije, metodologije, metodike i stručnih znanja o nastavnim operatorima pomoću kojih se može pozitivno uticati na promene antropoloških obeležja, tehničko-taktičkih znanja i zdravlja učenika. METODE ISTRAŽIVANJA Uzorak ispitanika Istraživanje je izvršeno u Istočnom Sarajevu (Mokro i Pale) na uzorku redovnih učenika ženskog pola (45 djevojčica) uzrasta 12-14 godina ±6 mjeseci. Uzorak varijabli Varijable za procjenu motoričkih sposobnosti koje su primijenjene u ovom istraživanju odabrane su na osnovu faktorske analize i procjene validnosti i pouzdanosti rezultata do kojih su došli Momirović i saradnici (1969), Kurelić i saradnici (1971), N. Viskić (1972), Kurelić i saradnici (1975) i Petković, D. (1984 & 1989). Na osnovu ovih modela, u ovom radu ukupan sistem testova za procjenu motoričkih sposobnosti sačinjen je od 8 varijabli, koje su prezentovale sljedeće mjere: I Mehanizam struktuiranja kretanja 1. Okretnost na tlu MONAT, 2. Taping nogom MTAPN;

II Mehanizam funkcionalne sinergije i regulacije tonusa 1. Poprečno stajanje na klupici MPSNK, 2. Duboki pretklon na klupi MDPNK; III Mehanizam regulacije intenziteta ekscitacije 1. Troskok iz mjesta MTRSM, 2. Trčanje na 20m – leteći start M20LS;

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
31

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

IVMehanizam regulacije trajanja ekscitacije 1. Vis u zgibu MVISZ, 2. Dizanje trupa na klupici MDTNK. Uzorak kriterijumskih varijabli Uspjeh u izvođenju elemenata na tlu procjenjivan je na osnovu postignutih rezultata (ocjena) nakon održanih 24 časa vježbanja elemenata sportske gimnastike na tlu u okviru redovne nastave fizičkog vaspitanja. Uzorak kriterijskih varijabli za procjenu uspjeha u izvođenju elemenata sportske gimnastike na tlu, sačinjava osam (8) elemenata na tlu. Kriterijske varijable za procjenu uspjeha u izvođenju elemenata sportske gimnastike na tlu su sljedeće: TLKNAP - kolut naprijed, TLKNAZ - kolut nazad, TLKLET - kolut leteći, TLPRST - premet uporom strance (zvijezda), TLPRSO - premet uporom strance s okretom (rondat), TLSTNG - stav na glavi, TLSTUU - stav u uporu i TLSUKN - stav u uporu kolut naprijed Ocjenjivanje izvođenja elemenata na tlu vršila je komisija od tri kompetentna stručnjaka, a na osnovu Pravilnika za suđenje i ocjenjivanje. Elementi na tlu su se izvodili u kombinaciji jedan za drugim, u slučaju eventualne greške ispitanica je mogla isti elemenat ponoviti još jednom, a komisija je uzimala u obzir bolje izvedeni pokušaj. Objavljivanjem komisijskih ocjena, zapisničar je evidentirao ocjene u karton djevojčica. Dobijena ocjena, rezultat je tehničkog izvođenja vježbe odnosno ocjena biomehaničke ispravnosti vježbe, dobijene na osnovu subjektivne procjene od strane komisije. Moguće tehničke greške prilikom izvođenja elemenata sportske gimnastike na tlu, manifestuju se preko odstupanja položaja tijela i dijelova tijela pri vježbanju. REZULTATI I DISKUSIJA
Tabela 1.Osnovni statistički parametri motoričkih spsobnosti djevojčica Varijable MONAT MTAPN MPSNK MDPNK MTRSM M20LS MVISZ MDTNK Mean 19.17 53.49 15.31 44.78 4.99 3.74 25.37 9.96 Min 12.45 41.00 11.53 25.00 4.20 3.00 10.00 5.00 Max 25.65 66.00 31.00 55.00 5.92 5.31 74.75 21.00 SD 3.73 6.91 3.24 6.27 .43 .54 17.70 4.25 Error .56 1.03 .48 .94 .06 .08 2.63 .63 Skewn. .09 - .07 2.66 -.69 .11 .77 1.34 1.20 Kurtos. -.77 -1.13 11.63 .92 -.90 .29 .70 .81

Legenda: Mean - aritmetička sredina, Min – minimalan rezultat, Max - maksimalan rezultat, Std.Dev. - standardna devijacija, St.Error - standardna greška, Skewn. – Skjunis, Kurtos. - Kurtozis

U tabeli 1 prikazani su osnovni statistički parametri motoričkih sposobnosti kod djevojčica. Posmatrajući rezultate u testovima normaliteta distribucije skjunisa i kurtozisa zapaža se da su distribucije gotovo u svim varijablama normalne. Nešto značajnija asimetričnost i spljoštenost Gausove krive je kod varijabli poprečno stajanje na klupici (MPSNK) kao i asimetričnost kod varijabli vis u zgibu (MVISZ) i dizanje trupa na klupici (MDTNK). Srednje vrijednosti, kod većine motoričkih varijabli ukazuju na standardno i uravnoteženo raspoređivanje rezultata djevojčica, sem kod navedenih varijabli. Najveća standardna devijacija dobijena je kod varijable vis u zgibu (MVISZ). U ovoj mjeri srednja vrijednost je iznosila 17,70 sa velikim rasponom rezultata kako se to vidi iz tabeli 1., kod maksimalnih 74.75 i minimalnih 10.00. Dakle, djevojčice su bile veoma heterogene, dok su kod drugih varijabli dosta uravnotežene.
Tabela 2.Osnovni statistički parametri primjenjenih varijabli za procjenu uspjeha u izvođenju elemenata sportske gimnastike na tlu Varijable TLKNAP TLKNAZ TLKLET TLPRST TLPRSO TLSTNG TLSTUU TLSUKN Mean 4.26 3.80 4.26 3.17 3.18 3.26 4.11 3.20 Min 2.00 2.00 2.00 1.00 1.00 1.00 3.00 1.00 Max 5.00 5.00 5.00 5.00 5.00 5.00 5.00 5.00 SD .83 .84 .83 1.31 1.32 1.11 .83 1.03 Error .12 .13 .12 .19 .20 .16 .12 .15 Skewn. -.79 .16 -.79 -.15 -.16 -.35 -.21 -.03 Kurtos. -.37 -1.10 -.37 -1.03 -1.03 -.65 -1.52 -.97

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
32

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

U tabeli 2 prikazani su osnovni statistički parametri varijabli za procjenu uspjeha u izvođenju elemenata sportske gimnastike na tlu kod djevojčica. Posmatrajući rezultate normaliteta distribucije skjunisa i kurtozisa zapaža se da su distribucije u svim varijablama normalne. Srednje vrijednosti, kod većine varijabli ukazuju na standardno i uravnoteženo raspoređivanje rezultata. Dakle, ocjene koje je komisija donijela na provjeri usvojenosti gimnastičkih sadržaja na tlu su bez značajnih odstupanja.
Tabela 3. Regresiona analiza prediktorskog sistema motoričkih sposobnosti i kriterijuma uspjeha u izvođenju elemenata sportske gimastike na TLU Ro .69 Delta .48 F - test 4.14 p .002

1

Na osnovu vrijednosti koeficijenata multiple korelacije (Ro=.69) u tabeli 3, može se konstatovati da motoričke sposobnosti (kao prediktorski sistem) na multivarijantnom nivou, statistički značajno objašnjavaju (p=.002) postignute rezultate u uspjehu izvođenja elemenata sportske gimnastike na tlu (TLO). Koeficijent determinacije kriterijumske varijable (DELTA) i sistem motoričkih varijabli imaju 48% zajedničkih relacija. Ostalih 52% zajedničkog varijabiliteta u objašnjavanju kriterijumske varijable sadrže se u drugim dimenzijama antropološkog prostora koje nisu bile predmet istraživanja u ovom radu.
Tabela 3.1. Regresiona analiza prediktorskog sistema motoričkih sposobnosti i kriterijuma uspjeha u izvođenju elemenata sportske gimastike na TLU Varijable MONAT MTAPN MPSNK MDPNK MTRSM M20LS MVISZ MDTNK R .36 .27 .14 .37 .49 .37 .46 .43 Part - R .07 .06 -.23 -.14 .32 .07 .30 .32 Beta .06 .055 -.18 -.13 .35 .07 .31 .32 Std.Err .03 .01 .03 .01 .29 .20 .01 .02 t .43 .39 -1.45 -.88 2.08 .46 1.91 2.04 p .66 .69 .15 .38 .04 .64 .06 .04

Rezultati parcijalnih regresionih koeficijenata (BETA) i njena značajnost p (level) govore da su značajne pozitivne relacije sa kriterijumskom varijablom utvrđene kod eksplozivne snage i repititivne snage. MTRSM – troskok iz mjesta i MDTNK – dizanje trupa na klupici. Dakle, može s konstatovati da one djevojčice koje imaju bolju eksplozivnu snagu i veću repetitivu snagu, bolje rješavaju gimnastičke zadatke. Na osnovu interpretacije dobijenih rezultata regresione analize može se konstatovati da se uspjeh u izvođenju elemenata sportske gimnastike na tlu, kod djevojčica, mogu najbolje predvidjeti eksplozivnom i repetitivnom snagom. ZAKLJUČAK Utvrđeno je da eksplozivna i repetitivna snaga pozitivno utiču na postizanje uspjeha u izvođenju elemenata sportske gimnastike na tlu kod djevojčica. Što nam ukazuje da one djevojčice koje imaju bolju eksplozivnu i repetitivnu snagu, bolje rješavaju gimnastičke zadatke na tlu. Takođe u procesu selekcije djevojčica za vježbanje na tlu treba voditi računa da se odaberu djevojčice koje imaju prirodne sposobosti za ispoljavanje eksplozivne snage, jer je poznato da se kod nje veoma malo može uticati tokom procesa treninga, a i nastavnog procesa. Takođe, tokom nastavnog časa u školama a i svuda gdje se primjenjuje program iz sportske gimnastike na tlu treba voditi računa da se radi na postizanju što veće repetitivne snage trupa. LITERATURA 1. 2. Hmjelovjec, I. & sardnici (2005). Gimnastika za osnovnu školu. Tuzla: Fakultet tjelesnog odgoja i sporta Kurelić N., Momirović, K., Stojanović, M., Radojević, Ž. & Viskić-Štalec, N. (1975). Struktura i razvoj morfoloških i motoričkih dimenzija omladine. Beograd: Institut za naučna istraživanja, Fakultet za fizičku kulturu. Najšteter, Đ. (1991). Teorija i metodika sportskog treninga. Sarajevo: Fakultet za fizičku kulturu Petković, D. (1989). Relacije morfoloških, motoričkih i kognitivnih sposobnosti sa uspehom u sportskoj gimnastici. Doktorska disertacija. Beograd: Fakultet fizičke kulture.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
33

3. 4.

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

5. 6. 7.

Petković, D. (1984). Uticaj antropometrijskih i biomotoričkih dimenzija na efikasnost izvođenja kretnih navika iz sportske gimnastike. Magistarski rad. Beograd: Fakultet fizičke kulture. Petrović, J., Buđa, P., Radojević, J., Sedić, P., Petković, D. & Grbović, M. (1995). Sportska gimnastika II deo. Beograd: Fakultet fizičke kulture. Tabaković, M (2008). Prediktivne vrijednosti antropoloških obilježja u sportskoj gimnastici.Sarajevo: Fakultet sporta i tjelesnog odgoja.

EFFECT OF MOTOR ABILITIES PRIMARY SCHOOL PUPILS IN SUCCESSFUL EXECUTION OF FLOOR
SUMMARY The study was carried out in East Sarajevo (Mokro and Pale) on a sample of regular female students (45 girls) aged 12-14 years ± 6 months. The aim of the research is to determine the influence of motor abilities primary school pupils to successfully perform elements artistic gymnastics on the floor. Based on the values of multiple correlation coefficients (Ro = .69), it can be concluded that motor skills (prediction system) on the multivariate level, significantly explain (p = .002), the results in the success of performing artistic gymnastics on the floor. Results of partial regression coefficients (beta) and its significance p (level) indicate that a significant positive relationship with the criterion variable set of explosive strength and power repititive. MTRSM - standing triple jump and MDTNK - lifting troops on the bench. Thus, one can conclude that with those girls who have better explosive power and more repetitive force, better manage gymnastic tasks. Keywords: students, motor skills, elements of gymnastics floor routine

Korespodencija Igor Tošić Grad Istočno Sarajevo, Pale Jahorinski put bb 71420 Pale, BiH-RS E-mail: igor.tosic@yahoo.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
34

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

RAZLIKE U EKSPLOZIVNOJ SNAZI FUDBALERA U ZAVISNOSTI OD POZICIJE U TIMU
Živko Kalentić, Branko Đukić, Nenad Sudarov, Nebojša Vujkov
Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta, Novi Sad, R. Srbija

SAŽETAK Mišićna kontrakcija je osnova svih oblika kretanja. Tokom treninga i utakmica, igrači često izvode kretanja kao što su brzi startovi, zaustavljanja, okreti, skokovi, šutevi, pa bi nedovoljno razvijena eksplozivna snaga značila sporije i manje kvalitetno izvođenje pomenutih elemenata, ali sa druge strane i mogućnost povređivanja u duelima, koji su neizbežni deo same fudbalske igre. Cilj ovog rada je da ustanovi, da li između igrača koji zauzimaju različite pozicije u ekipi, postoje razlike u ispoljavanju eksplozivne snage donjih ekstremiteta. Pomenuta kretna sposobnost je analizirana pomoću testa "Maksimalni skok sa pripremom" (Maximal Counter Movement Jump) na tenzoplatformi FITRO "Fitro jumper". Uzorak ispitanika činilo je 33 fudbalera sa teritorije Vojvodine, podeljenih u tri grupe u odnosu na poziciju koju zauzimaju u timu, od kojih je bilo 12 igrača odbrane, 10 igrača sredine terena i 11 igrača napada. Svi ispitanici su uzrasta od 18 do 34 godine. Testiranje je sprovedeno u laboratoriji za testiranje motoričkih sposobnosti, Pokrajinskog zavoda za sport i medicinu sporta u Novom Sadu. Centralni i diperzioni parametri celog uzorka izračunati su deskriptivnom statistikom, dok su razlike u ispoljavanju eksplozivne snage donjih ekstremiteta između igrača u odnosu na poziciju koju zauzimaju u timu analizirane univarijantnom analizom varijanse (ANOVA). Rezultati istraživanja su pokazali da ne postoji statistički značajna razlika između igrača odbrane, veznog reda i igrača napada u ispoljavanju eksplozivne snage donjih ekstremiteta (F=1.73; p=.191). Nepostojanje razlika se može objasniti ispunjavanjem specifičnih zahteva, koje fudbalska igra nameće pred igrače svih pozicija u ekipi, kao i jednakim nivoom razvoja eksplozivne snage, koji igrači sprovode tokom treninga. Ključne reči: fudbal, eksplozivna snaga, pozicija igrača

UVOD Eksplozivna snaga predstavlja sposobnost izvođenja brzih pokreta uz konstantno opterećenje, na koju ne sme uticati umor, a čiji je cilj savladavanje prostora u što kraćem vremenu (sprint), svladavanje što veće udaljenosti ili visine (skokovi), te izbačaja ili udarca nekog ‘’objekta’’ što dalje ili što većom brzinom (bacanja, šutevi, udarci). To je u velikoj meri urođena sposobnost, pa je na nju potrebno uticati od rane mladosti. Kao takva, eksplozivna snaga jedna je od determinanti uspešnosti u svim aktivnostima koje zahtevaju ispoljavanje maksimalne mišićne sile u što kraćoj jedinici vremena (Newton i Kreamer,1994). Protokoli testiranja eksplozivne snage tipa skočnosti tzv. izoinercijalne dinamometrije, sprovode se testovima konstruisanim u obliku vertikalnih skokova sa ili bez opterećenja, na platformi za merenje sile. Testovi i njihove kombinacije procenjuju različite oblike eksplozivne snage tipa skočnosti, stoga specifičnosti svakog pojedinog sporta diktiraju izbor testova u svrhu dobijanja kompletnije slike o sportisti (Čanaki, 2009). Eksplozivna snaga predstavlja važan faktor u onim aktivnostima u kojima je potrebno dati veliko ubrzanje masi tela, masi pojedinih delova tela ili spoljašnjem objektu. To se prvenstveno odnosi na aktivnosti tipa: skoka (skokovi u košarci, rukometu i odbojci, skakačke discipline u atletici i sl.), (Newton i Kreamer, 1994). Eksplozivna snaga u fudbalu mora biti veoma dobro razvijena kako bi igrači mogli adekvatno odgovoriti zahtevima same igre. Poznato je da u toku igre, fudbaleri često izvode kratke sprinteve, brze okrete, skokove i snažne šuteve na gol, koje bi bilo nemoguće izvesti bez dobro razvijene eksplozivne snage. Brojni autori su istraživali motorički prostor fudbalera, ali je malo onih istraživanja koja se bave razlikama u ispoljavanju pomenutih sposobnosti između igrača podeljenih u subuzorke na osnovu pozicije koju zauzmaju u timu (Kalentić, 2008, Verdenik 1981, Čolakhodžić i sar. 2008 i mnogi drugi). Cilj rada predstavlja manifestaciju eksplozivne snage donjih ekstremiteta fudbalera u odnosu na poziciju koju zauzimaju u timu. METOD RADA Na uzorku od 33 fudbalera, seniorskog nivoa takmičenja, podeljenih u subuzorke po kriterijumu pozicije koju zauzimaju u timu, vršena je procena eksplozivne snage donjih ekstremiteta na osnovu motoričkog testa maksimalni skok sa pripremom, na tenzoplatformi FITRO "Fitro jumper" u kabinetu za motorička testiranja Pokrajinskog zavoda za sport i medicinu sporta u Novom Sadu. Maksimalni skok sa pripremom (Maximal Counter Movement Jump) se izvodi na takav način da se ruke ipitanika u početnom položaju u predručenju u visini grudi (radi postizanja maksimalne visine skoka). Koordinisano sa spuštanjem u čučanj ispitanik izvodi
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
35

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

zaručenje. Sledi maksimalni odraz i zamah rukama kroz fazu priručenja pa predručenja do uzručenja. Test procenjuje ekscentrično-koncentričnu komponentu eksplozivnosti skoka (visina skoka izmerena u centimetrima) i koordinaciju ekstremiteta u izvođenju skoka. Nakon izračunavanja centralnih i disperzionih parametara celog uzorka, analizirane su razlike pomenute kretne sposobnosti između grupa, univarijantnom analizom varijanse (ANOVA). REZULTATI I DISKUSIJA Analiziranjem rezultata testiranja predstavljene su razlike u manifestaciji eksplozivne snage fudbalera u odnosu na poziciju igrača u timu.
Tabela br. 1. Centralni i disperzioni parametri rezultata celog posmatranog uzorka VARIJABLA Odbrana Vezni red Napad Total N 12 10 11 33 MIN 32,40 37,60 26,70 26,70 MAX 46,50 59,40 42,30 59,40 AS 39,44 42,54 38,32 40,01 SD 4,86 6,76 4,26 5,45

u ispoljavanju

Deskriptivnom analizom dobijeni rezultati (tabela, br. 1) pokazuju da su najbolje vrednosti manifestacije eksplozivne snage imali igrači veznog reda (AS=42,54), a najmanje igrači napada (AS=38,32), te da su se rezultati kretali u veoma malom rasponu minimalnih i maksimalnih vrednosti.
Tabela br. 2. Razlika u rezultatima testa u odnosu na poziciju igrača u timu. VARIJABLA Odbrana- vezni Odbrana- napad Vezni- napad t ,06 2,49 1,43 p ,81 ,13 ,25 F 1,73 p ,19

Tabela broj 2, pokazuje razlike u ispoljavanju ekplozivne snage donjih ekstremiteta fudbalera. Rezultati univarijantne analize varijanse (ANOVA) pokazuju da ne postoji statistički značajna razlika između posmatranih subuzoraka (p=.19). U daljim analizama nema smisla fubalere deliti u grupe po pitanju pozicije koju zauzimaju u timu, na osnovu kretnog testa maksimalni skok, koji procenjuje eksplozivnu snagu donjih ekstremiteta. Pojedinačno gledano, rezultati nezavisnog T-testa za male uzorke, su potvrdili nepostojanje razlika između svih grupa ispitanika. Ujednačen trenažni proces, kojim su podvrgnuti svi fudbaleri, bez obzira na poziciju koju zauzimaju u timu, kao i selekcija koju prolaze od najranijeg doba specijalizacije za fudbalsku igru, u najvećoj meri objašnjavaju nepostojanje razlika u manifestaciji analizirane kretne sposobnosti. Dodatni doprinos ujednačenosti svih igrača imaju sami zadaci i kretnje, koje igra nameće svim igračima u timu, pa u odnosu na to svi igrači jednako dobro ispoljvaju nametnute zahteve. Ovim istraživanjem potvrđena su i brojna dosadašnja istraživanja, koja pokazuju da igrače ne treba deliti u podgrupe u odnosu na poziciju koju zauzimaju u igri, barem ne u odnosu na ispoljavanje motoričkih sposobnosti (Radosav, 1990, Smajić 2005, Verdenik 1981, Čolakhodžić i sar. 2008 i mnogi drugi). Pomenuti autori sva svoja istraživanja sprovodili su na fudbalerima podeljenim u podgrupe, ali ne na osnovu motoričkih sposobnosti. Takođe, potvrđeno je i istraživanje razlika u okviru motoričnih sposobnosti fudbalera po kriterijumu pozicije na kojoj igraju u timu (Kalentić 2008.), jer nije utvrđena statistički značajna razlika. Postojanje granice statistički značajne razlike potvrđeno je za rezultate motoričnih testova, koji ocenjuju apsolutnu snagu trupa i apsolutnu snagu opružača leđa, dok u ispoljavanju eksplozivne snage donjih ekstremiteta nije postojala statistički značajna razlika između posmatranih subuzoraka. ZAKLJUČAK Rezultati istraživanja su pokazali da ne postoji statistički značajna razlika između igrača odbrane, veznog reda i igrača napada u ispoljavanju eksplozivne snage donjih ekstremiteta. Ne postojanje razlika se može objasniti ispunjavanjem specifičnih zahteva, koje fudbalska igra nameće pred igrače svih pozicija u ekipi, kao i jednakim nivoom razvoja eksplozivne snage, kojima su igrači podvrgnuti tokom treninga.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
36

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Ovaj rad trebao bi da bude povod za istraživanje na većem uzorku, sa mnogo više kretnih testova, koje bi dokazalo, da između igrača koji zauzimaju različite pozicije u timu postoji razlika u manifestaciji motoričkih sposobnosti. LITERATURA

1. Brungardt, M. (2008). “Kondicijska priprema sportaša” Zagreb: UKTH, str. 37-39 2. Čanaki, M., Šoš, K., Vučetić, V.(2009 )."Dijagnostika eksplozivne snage tipa skočnosti-«kistler quattro 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

jump»", Zagreb: Kineziološki fakultet , Sportsko dijagnostički centar (www.bib.irb.hr/) Kalentić, Ž. (2008). “Razlike v antropometričnih značilnostih, motoričnih sposobnostih in oceni igre nogometašev glede na pozicijo v timu” Seminarska naloga. Ljubljana: Fakulteta za šport Mahmutović, I., Čolakhodžić, E. i Bajramović, I. (2007).”Nivoi transformacija motoričkih sposobnosti i uspješnosti izvođenja elemenata tehnike nogometaša”. Sarajevo: Zbornik naučnih i stručnih radova, NTS, 161 – 164. Newton, R. U., Kraemer, W. J. (1994). “Developing Explosive Muscular Power: Implications for a Mixed Methods Training Strategy”. Strength and Conditioning Journal, 16(5), стр. 20-31. Nićin, Đ. (2000)." Antropomotorika - teorija". Novi Sad. Fakultet fizičke kulture. Radosav, R. (1990). “Odabiranje dečaka za fudbal na osnovu longitudinalnog praćenja i usmeravanja razvoja bazičnih i specifičnih karakteristika i sposobnosti”. Doktorska disertacija, Novi Sad: Fakultet fizičke kulture. Radosav, R., Molnar, S. i Smajić, M. (2003). "Teorija i metodika fudbala". Novi Sad: FFK. Smajić, M. (2005). “Relacije morfoloških karakteristika I bazičnih motoričkih sposobnosti sa specifičnom preciznošću fudbalera uzrasta 10 – 12 godina”. Doktorska disertacija, Novi Sad: Fakultet fizičke kulture. Verdenik, Z. (1981).”Povezanost nekaterih manifestnih in latentnih psihomotornih spremenljuvk s uspehom v nogometni igri (nogometaši začetniki, starost od 9-11 let)”. Magistarska naloga, Zagreb: Kineziološki fakultet.

DIFFERENCES IN FOOTBALL EXPLOSIVE STRENGTH DEPENDING ON PLAYING POSITIONSON THE TEAM
SUMMARY Muscle contraction is the basis of all forms of movement. During training and matches, players often perform movements such as fast starts, stops, turns, jumps, shots, so the absence of explosive strength means slower and less efficient performance of the above mentioned elements, but on the other hand the possibility of injury in duels, which are inevitable part of the football game. The aim of this paper was to determine whether there are differences in lower limb explosivestrengthamong plying positions on the team. The above mentioned movement capability was assessed using the " Maximal Counter Movement Jump " test on tenzo platform "FITRO jumper." The sample consisted of 33 football players from the territory of Vojvodina, divided into three groups according to the playing position on the team, of which there were 12 defense players, 10 midfield players and 11 attack players. All respondents were ages 18 to 34. Testing was conducted in Motor Learning and Skilled Performance Laboratory of the Provincial Bureau of Sports and Sports Medicine in Novi Sad. Central and dispersion parameters of the whole sample were calculated using descriptive statistics, while the differences in the lower limb explosive strength of players in terms of the playing position were determined using univariate analysis of variance (ANOVA). The results showed that there was no statistically significant difference among defense, midfield and attack players in lower limb explosive strength (F = 1.73, p = .191). The lack of difference may be explained by meeting the specific requirements, which a football game imposes on all playing positions on the team, as well as the same level of explosive strength development, which the players perform throughout their training. Key words: football, explosive strength, playing position

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
37

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

IDENTIFIKACIJA DEFORMITETA SKOLIOZE I RAVNIH STOPALA KOD UČENIKA III, V, VII RAZREDA OSNOVNE ŠKOLE
Dejаn Gojković, Dalibor Fulurija
Fаkultet fizičkog vаspitаnjа i sportа, Pale, RS SAŽETAK Skolioza je lateralana devijacija kičmenog stuba ili angularna devijacija normalnog položaja jednog ili više segmenata.Funkcionalne krivine se može kompletno korigovati dok kod strukturalne skolioze postoje unutrašnji poremećaji kosti,mišićnih nervnih elemenata koji podupiru kičmu i kompletna korekcija je nemoguća.Statična uloga stopala se ogleda u preuzimanju cjele težine tijela preko skočne kosti i emitovanja i raspoređivanja težine na osnovne uporišne tačke stopala te shodno tome podložno je različitim promjenama normalnog statusa.Dinamička uloga stopala se ogleda u hodu,trčanju i prilikom raznih oblika skokova.Zbog svega ovoga procenat poremećaja na stopalu je veliki naročito u vidu spuštanja svodova.Izvršili smo ispitivanja u o.š.Sveti Sava u Istočnom Sarajevu deformitete skolioze i ravnih stopala kod učenika III,V,VII razreda.Naš cilj je bio da provjerimo u kojoj mjeri nastava fizičke kulture poduzima odgovarajuće mjere u otkrivanju i otklanjanju lošeg držanja i tjelesnih deformiteta. Za ispitivanje smo koristili: za skoliozu klinički metod,a za ravna stopala metod plantografije-Thomsonovu metodu. Ključne riječi:učestalost, učenici, skolioza, ravna stopala

UVOD Pravilna tjelesna postura podrazumijeva pravilne odnose svih segmenata tijela, a ovo je uslov njihovog funkcionisanja. Najznačajniju ulogu u formiranju i održavanju pravilnog držanja tijela imaju mišići, kao aktivan dio aparata za kretanje. Slabost pojedinih mišićnih grupa, njihov preveliko i jednostrano opterećenje može da izazove pojavu različitih poremećaja na kičmenom stubu, grudnom košu, gornjim ili donjim segmentima, a posebno na stopalu. Zbog plastičnosti i senzitivnosti dječijeg organizma pravilnog posturalnog statusa je od posebnog značaja u školskom periodu razvoja u prvim godinama školovanja. Posturalni status školske djece kod nas su istraživali mnogi autori čiji se rezultati donekle razlikuju, mada su većim dijelom ipak slični. Radisavljević, Ulić,Arunović (3) su u projektu o senzitivnom periodu razvoja motoričkih sposobnosti djece mlađeg školskog uzrasta između ostalog pratili i utvrdili tjelesni status i status stopala. Rezultati ovog istraživanja ukazuju da je relativno veliki broj učenika oba pola, sa narušenom tjelesnim statusom i statusom stopala. Poremećaji su uglavnom krilaste lopatice-21%, lordotično držanje 44% dječaci i 57% djevojčice i ravno stopalo 79%. Takođe je registrovan veliki broj djece sa određenim asimetrijama ramena, lopatica i Lorencovih trouglova. B.K.Velitčenko (1993) ističe da više od 70% školske djece ima određene tegobe koje su posljedica nedostatka kretnih aktivnosti kao što su poremećaji u držanju tijela. Kod djece sa poremećajima u držanju tijela po pravilu oslabljen lokomotorni aparat slabi su mišići neelastični ligamenti smanjene su sposobnosti donjih ekstremiteta i što je posebno važno kičmenog stuba. Prema Petrović-Radić(1996) na skolioze sa jednom krivinom otpada 70% slučajeva. Od toga na torakalne skolioze oko 19%, lumbalne 25% i na cervikalne skolioze oko 1% slučajeva. Po ovom autoru na skolioze sa dvije krivine otpada 30% slučajeva od čega na torakalne plus lumbalne oko 25%. R.Krsmanović i saradnici(1988) su po metodi N.Volanskog izvršili ocjenjivanje držanja tijela petog i sedmog razreda osnovne škole u Sarajevu.Rezultati su pokazali da učenici sedmog razreda imaju znatno lošije držanja tijela od učenika petog razreda gdje je procjenjeno da su kod učenika sedmog razreda najčešće locirani u predjelu ramenog pojasa i vrata. Baveći se ovim problemom Solarić(1971),Milekić(1971),Poljaković(1977) ističu da sama pojava tjelesnih deformiteta bez obzira na njihovu veličinu bitno utiču na psihičko stanje određene osobe posebno ako je ona u doba adolescencije.Osobe takvo stanje teško prihvataju jer su svejsne svog narušenog izgleda uslijed čega dolazi do poreemećaja osobina ličnosti i određenih psihičkih stanja koja se ogledaju u interventnosti a ponekad u agresivnosti,neurotičnosti,anksioznosti.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
38

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Stopalo je kao i kičmeni stub filogenetski najmlađi dio lokomotornog aparata koji se ni do dana današnjeg nije prilagodio novonastalim uslovima života pa se zbog toga na tim segmentima u najvećem procentu javljaju posturalni poremećaji i tjelesni deformiteti različitog stepena.Posebno je visok procenat poremećaja na stopalu,naročito u vidu spuštanja svodova. Statička uloga stopala ogleda se u preuzimanju cjele težine tijela,preko skočne kosti i emitovanja i raspoređivanja težine na osnovu uporišne tačke stopala te shodno tome podložno je različitim promjenama normalnog statusa.Dinamička uloga stopala se ogleda u hodu,trčanju i prilikom raznih oblik skokova.To znači da stopalo podiže tijelo od podloge na odgovarajući način,ublažuje-amortizuje dodir sa podlogom i prilagođava se dalje radnje u raznim oblicima kretanja.Stopalo zbog svega ovoga raznim negativnim uticajima koje dovode do odstupanja od normalong statusa.Najčešće se javlja ravno stopalo u školskom uzrastu,u kome profesor fizičke kulture može da ima značajan uticaj. Predmet ovog istraživanja je utvrđivanje deformiteta skolioze i ravnog stopala kod učenika osnovne škole ,,Sveti sava,,u Istočnom Sarajevu. Predmet istraživanja je predstavljao identifikaciju deformiteta skolioze i ravnog stopala kod učenika III,V,VII razreda osnovne škole u Istočnom Sarajevu. Istraživanjem treba da se dobiju relevantni pokazatelji učestalosti deformiteta skolioze i ravnog stopala kod učenika odabrane uzrasti. Pristup utvrđivanja deformiteta skolize i ravnog stopala treba da bude odgovorno i ozbiljno shvaćeno jer samo pravovremenim otkrivanjem deformiteta se može kontrolisati,podvrgnuti odgovarajućem tretmanu fizičkog vježbanja i efikasno djelovati na otklanjanju blažeg oblika deformiteta. Cilj svakog istraživanja mora se precizno definisati.Obzirom da se za jedno istraživanje predstavlja samo jedan cilj,a cilj ovog istraživanja je dobijanje konkretnih saznanja o učestalosti deformiteta skolize i ravnog stopala kod učenika osnovne škole ,,Sveti sava,,u Istočnom Sarajevu. Ostala tumačenja, izlaganja i objašnjenja predstavljaju istraživačke zadatke koje konkretizuju cilj istraživanja, a to su: a. b. c. d. utvrditi zastupljenost deformiteta skolioze i ravnog stopala sumirati i predstaviti sve podatke do kojih se dođe istraživanjem analizirati mogućnost primjene korištenih metoda u nastavi fizičkog vaspitanja. utvrditi i istaći društveni značaj istraživanja.

Hipoteze istraživanja proizilaze iz predmeta postavljenog cilja istraživanja.Opšta hipoteza proizilazi iz cilja istraživanja ,a ostale iz istraživačkih zadataka. Opšta hipoteza glasi: HG Učestalost deformiteta skolioze i ravnog stopala kod djece III,V,VII razreda osnovne škole ,,Sveti sava,,u Istočnom Sarajevu. Ostale hipteze glase: H1-Kolika je učestalost deformiteta skolioze i ravnog stopala kod učenika osnovne škole. H2-Neće biti značajnih razlika u pojavi deformiteta među polovima. H3-Korištene tehnike i metode mogu se praktično primjenjivati u sklopu nastave fizičkog vaspitanja. METOD RADA Uzorak ispitanika Uzorak je brojao 330 ispitanika raspoređenih u 12 odjeljenja i to:četiri odjeljenja trećeg razreda,četiri odjeljenja petog razreda i četiri odjeljenja sedmog razreda. Na osnovu ovog uzorka procijenijeniće se pojava i stanje deformiteta skolioze i ravnog stopala na nivou cijele škole. Uzorak varijabli Za utvrđivanje statusa kičmenog stuba koristio se: utvrđivanje stepena deformiteta kičmenog stuba kod djece školskog uzrasta pomoću viska, lenjira i defrmografa, test preklona. Za utvrđivanje statusa kičmenog stuba bilo je potrebno da ispitanik kome se uzima status kičmenog stuba okrene leđa ispitivaču sa malo razmaknutim ali paralelno postavljenim stopalima u svom uobičajnom stavu. Svi ispitanici su bili u gaćicama u prostorijama čija se temperatura kretala od 20-23 stepena.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
39

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Opis istraživanja Istraživanje smo izvršili u domu zdravlja u Istočnom Sarajevu. Za skoliozu koristili smo klinički metod somatoskopija.Somatoskopija je metoda kojom se neposredno utvrđuje status kičmenog stuba. Pri posmatranju koje se vrši ispitanik je leđima okrenut prema ispitivaču na odstojanju od 1-1,5m prema izvoru svjetlosti.Prvo se vrši posmatranje kičme u cjelini,a zatim se pažljivo upoređuju simetrične tačke trupa. Nakon završenog posmatranja u stojećem stavu traži se lagano savijanje unaprijed-pretkon trupa. Prilikom ovog pokreta naprije se savijaju glava i vrat,zatim rameni pojas,gornji dio leđa, a zatim i donji dio.Ruke su pri savijanju opušteno pratile pretklon trupom do potpunog dodirivanja dlanova.Kod ispitivanja pomno smo pratili onaj dio kičme koja se u tom trenutku savija.Pored posmatranja kičme istovremeno smo upoređivali visinu i oblik desne u odnosu na lijevu polovinu zadnjeg zida grudnog koša. Kod ispitivanja ravnih stopala koristili smo metod plantografije.Ovu metodu smo koristili zbog toga što ona predstavlja jednu od najprihvatljivijih i najčešće preporučljivijih metoda za utvrđivanje statusa svodova stopala. Predenosti ove metode su višestruke a ogledaju se u sljedećem: • • • • • • pojava koja se mjeri obuhvata relativno dobro, omogućuje visok stepen objektivnosti, relativno je lako primjenljiva na većem broju ispitanika, pouzdanost i tačnost je dosta velika, dobro je prihvatljiva od strane ispitanika, ne iziskuje materijalne troškove

Dobijeni plantogrami mogu se čuvati čitav niz godina što omogućava praćenje rezulatata korektivnih mjera i komparacije između pojedinih faza ispitivanja. Za primjenu ove metode koristili smo plastičnu posudu.Na dno posude postavili smo tanki filc.Četkom smo filc ravnomjerno premazali plavom bojom koju smo mogli da obrišemo.Ispred kutije na rastojanju normalnog koraka postavili smo dva deblja sloja hartije koja ne razliva mastilo.Ispred hartije postavili smo jednu vlažnu i jednu suhu krpu za brisanje stopala nakon uzetih plantograma.Ispitanik je najprije stao na obje noge u posudu tako da tabane navlaži sa mastilom a zatim normalnim korakom jednom nogom nagazi na prvi papir a drugom nogom na drugi papir.Na papiru su ostali otisci stopala ili plantogram. Plantogram smo tumačili po Thomsonovoj metodi.Na plantogramu se povuče tangenta sa medijalne strane AB.Zatim se povuče linija koja spaja sredinu otiska pete i spoljašnju ivicu otiska trećeg prsta,Mayerova linija.Od Mayerove linije povuče se duž pod uglom od 90 stepeni prema najužem dijelu spojnice duž a. Iz tjemena ugla se zatim povuče duž na tangentu AB pod uglom od 90 stepeni i dobija se duž b.Izmjeri se u cm dobijene vrijednosti i procenat spuštenog stopala se dobija po formuli I=a/bx100. REZULTATI I DISKUSIJA U provedenom istraživanju u kome smo koristili naprijed navedene metode došli smo do rezultata koje ćemo predstaviti u ovom poglavlju našeg rada. Podaci koje smo dobili pokazatelji su stvarnog stanja deformiteta skolioze i ravnog stopala u osnovnoj školi ,,Sveti sava,,u Istočnom Sarajevu.
Tabela 1. razred Broj učenika 28 29 27 20 104 M Ž skolioza ravno stopalo 6 4 2 12 skolioza M ravno stopalo M skolioza Ž 3 3 6 ravno Stopalo Ž 3 1 2 6

III 1 III 2 III 3 III 4 UKUPNO

18 14 17 10 59

10 15 10 10 45

-

Iz tabele broj 1 moe se uočiti da od 104 ispitanika a od toga 59 dječaka i 45 djevojčica ukupno ima 12 deformiteta ravnog stopala prvog stepena od toga 6 dječaka i 6 djevojčica.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
40

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela br 2 razred broj učenika 23 20 24 24 91 M Ž skolioza ravno stopalo 3 2 8 13 skolioza M 1 1 2 skolioza Ž 2 1 3 ravno stopalo M 2 4 6 ravno stopalo Ž 1 2 4 7

V1 V2 V3 V4 ukupno

11 8 17 12 58

12 12 7 12 43

3 2 5

Iz tabeli broj 2 može se uočiti da od 91 ispitanika,a od toga 58 dječaka i 43 djevojčice ukupno ima pet deformiteta skolioze i 13 deformiteta ravnog stopala, a od toga 2 deformiteta skolioze kod dječaka i 3 deformiteta skolioze kod djevojčica.Što se tiče deformiteta ravnog stopala ima 6 deformiteta kod dječaka i 7 deformiteta ravnog stopala kod djevojčica.
Tabela br.3 razred broj učenika 29 31 30 28 113 M Ž skolioza ravno stopalo 1 2 3 skolioza M 1 1 skolioza Ž 1 1 1 3 ravno stopalo M 1 1 ravno stopalo Ž 2 2

VII 1 VII 2 VII 3 VII 4 ukupno

18 17 14 14 63

11 14 16 14 55

1 2 1 4

Iz tabele broj 3 može se uočiti da od 113 ispitanika ,a od toga 63 dječaka i 55 djevojčica ima ukupno 4 deformiteta skolioze a od toga 1 deformitet ima dječak a 3 deformiteta skolioze ima djevojčica.Što se tiče deformiteta ravnog stopala ima ga ukupno 3 a toga 1 dječak i 2 deformiteta kod djevojčica. ZAKLJUČAK Analiza svih dobijenih rezultata nakon provedenih istraživanja ukazuje veliki broj učenika u osnovnoj školi ,,Sveti sava u Istočnom Sarajevu sa deformitetom ravnog stopala a manje sa deformitetom skolioza. Rezultati istraživanja pokazuju da nema velike razlike zastupljenosti deformiteteta između dječaka i djevojčica. Škola bi trebala da obezbjedi redovne sistematske preglede učenika u saradnji sa Domom zdravlja.Pri tome posebna pažnja treba da se posveti utvrđivanju eventualnih deformiteta.U školi bi se obezbjedila evidencija učenika sa uočenim deformitetima.Saradnja čkole preko nastavnika fizičkog vaspitanja i specijaliste medicinske ustanove utvrdili bi se tjelesne vježbe za korekciju deformiteta kao vježbe za prevenciju pojave deformiteta.Za svaki zapaženi oblik deformiteta škola bi trebala upoznati roditelje i od njih zahtijevati saradnju za njihovo otklanjanje. U cilju prevencije šire pojave deformiteta škola bi organizovala stručne razgovore sa roditeljima dajući im upustva da i oni svojim djelovanjem spriječe nastanak deformiteta. Za identifikovanje učenika sa deformitetom škola bi trebala da organizuje češće kontrolne preglede.O bzirom da škole nemaju đačke ambulante škola bi mogla da na ovim poslovima da sarađuje i sa medicinskim ustanovama. Za jačanje fizičke spremnosti učenika,time i prevencije nastanka deformiteta,škole trebaju organizovati rad sportskih sekcija. Također bi trebalo organizovati i učestvovati na sportskim međuškolskim takmičenjima na lokalnom i regionalnom nivou.Veliki društveni značaj bi bio i u tome ako škola u dogovoru sa uredništvom đačkog i dječijeg programa na RTV obezbjedila da se prikazuju praktične tjelesne vježbe djece koje sprečavaju nastajanje deformiteta. Poznato je daje uvijek lakše spriječiti nego liječiti svaku pojavu. Prevencija u okviru redovne nastave fizičkog vaspitanja ogleda se na ukazivanju i izvođenju programa vježbi preventivnog karaktera koji treba i mora izvoditi nastavnik fizičke kulture.

LITERATURA 1. 2. Bjeković, G., Vuković, M., Bratovčić, V. (2005) Kako zaštiti kičmu, Pale, Fakultet fizičke kulture Jovović, V. (1994) Utvrđivanje deformiteta tijela školske djece i omladine u Crnoj Gori. Podgorica, Ministarstvo prosvete i nauke Crne Gore

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
41

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

3.

4. 5. 6. 7. 8.

Krsmanović, R. (1988). Utvrđivanje razlika u držanju tijela učenika V i VII razreda kao uslov formiranja homogenih grupa u cilju prevencije i otklanjanju nedostataka. Šibenik, Zbornik radova VIII Ljetne škole PFKJ Koturović, Lj., Jeričević, D (1988). Korektivna gimnastika, Beograd, GRO, Sportska knjiga. Poljaković, R. (1977) Psihosocijalna problematika kod naših pacijenata sa skoliozom. Zagreb: Medicinska naklada, Zbornik radova o skoliozama i kifozama 337-395. Radisavljević M, Ulić, D., Arunović, D. (1997) Senzitivni period razvoja motornih sposobnosti djece mlađeg školskog uzrasta. Fizička kultura 5, str.34-37. Niš: Filotofski fakultet Petrović-Radić. (1996) Kineziterapijski program vježbi i liječenju skolioza i kifoza Beograd, viša medicinska škola. Solarić, S. (1971) Korelacija između neuropatskih faktora i nekih oblika lošeg držanja kod učenika. Zagreb, Kineziologija.

IDENTIFACION DEFORMITY SCOLIOSIS AND FLAT FEET IN PUPILS III, V.VII GRADE SCHOOL
ABSTRACT Scoliosis is a lateral deviation of the spine or the angular deviation of the normal position of one or more segmenata.Funkcional curve can be fully corrected until the internal structural scoliosis are bone disorders, muscle nerve elements that support the spine, and complete correction is impossible.Static role is reflected in the foot taking kisses body weight through the bones pop and transmission and distribution of weight on the main point of support of the foot and therefore subject to various changes in the normal foot status.Dinamic role is reflected in walking, running and jumping in different forms.Because of this, the percentage of foot disorders is particularly large in the form of lowering the testing we arche.Perform o.š.Sveti Sava East Sarajevo deformities in scoliosis and flat feet in students III, V, VII grade.Our aim was to verify the extent to which physical education classes take appropriate measures in the detection and removal of poor posture and physical deformities.For testing we used: clinical method for scoliosis, a method for flat feet -Thomson method. Keywords: frequency, students, scoliosis, flat feet

Kontakt: Doc dr Dejan Gojković Doc.dr Dalibor Fulurija Univerzitet u Istočnom Sarajevu Fakultet fizičkog vaspitanja i sporta Pale Stambulčić bb 71420 Pale E mail:dejan_gojkovic@hotmail.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
42

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

AKTIVNOSTI UZ POMOĆ KONJA U REHABILITACIJI OSOBA SA POREMEĆAJIMA U PONAŠANJU
Dragan Vukajlović1, Rada Rakočević2, Franjo Fratrić3, Milan Nešić3
1

JU Centar za socijalni rad, Banja Luka 2 ŠOSO „Milan Petrović“ Novi Sad 3 EDUKONS, Sremska Kamenica

SAŽETAK Aktivnosti uz pomoć konja i sportsko jahanje u životu pacijenata u vidu navedenih oblika rada nije samo relaksacija, opuštanje, druženje nego i doživljaj samopoštovanja, jednakosti, osobenosti. Ispitivana je grupa dece sa poremećajima u ponašanju iz Zavoda za prevenciju i resocijalizaciju – Beograd, koristeći dosije svakog pojedinca a koji sadrži testove psihologa, defektologa, psihijatara, socijalnih radnika i drugih članova timova. Ispitivana je grupa od 70 pacijenata. U ispitivanoj grupi su svi učenici imali iste deficite: pažnja, percepcija, samopouzdanja, sigurnost, učenje, komunikaciju, osećaj pripadnosti. Pacijenti su ujednačeni sa uzrastom (15-17 godina starosti), svi su smešteni u istu instituciju. Pacijent se putem konjičkog sporta – aktivnosti uz pomoć konja, podstiče na aktivnost, komunikaciju, druženje, osećaj pripadnosti i odgovornosti u grupi. Povećana aktivnost, koordinacija pokreta, smanjenju psihičke i fizičke napetosti i pomažu boljoj integraciji ličnosti. Ključne reči: poremećaji u ponašanju, aktivnosti, rehabilitacija, konji.

UVOD Poremećaj ponašanja je svako ponašanje osobe koje u značajnoj meri odstupa od uobičajenog ljudskog ponašanja, i kao takvo krši društvene norme i izaziva reakciju društvene zajednice. Delinkventno ponašanje je poremećaj ponašanja kojim se direktno krše moralne i pravne norme društvene zajednice, i kao takvo podrazumeva izvršenje krivičnih dela, prekršaja i nemoralnih radnji i postupaka Pojam delinkventnog ponašanja odnosi se prevashodno na maloletničku populaciju. Asocijalno ponašanje je poremećaj u ponašanju koji se manifestuje nepostojanjem interesovanja za društveni život, suženim krugom prijatelja, lošim kvalitetom interpersonalnih komunikacija i odnosa, i uopšte pasivnošću i nezainteresovanošću individue za svet koji je okružuje. Asocijalna osoba za razliku od delinkventne ne čini protivdruštvene radnje, već se distancira od društva. Karakteristike delikventnog ponašanja su sledeće:  loše ponašanje u školi kao što je bežanje sa časova kao i slabije učenje je prvi simptom da se nešto kod deteta promenilo ( pogotovo kada višednevno izostaje iz škole). Maltretiranje mlađih osoba kao što su mlađi brat i sestra, komšije, prijatelji itd. kako fizičko tako i verbalno maltretiranje. U ovom radu su u rehabilitaciji i u aktivnostima uz pomoć konja učestvovala mlađa deca, maloletna kojima je i namenjen ovaj vid terapije a obuhvata niz tretmanskih i preventivnih aktivnosti, koje se primenjuju i po nekoliko godina. Tretman je najčešće individualnog tipa dok je jedan put na kraju školske godine organizovan grupni tretman i to kroz druženje i izlete sa konjima, takmičenje u održavanju pribora za konje, opreme i jahanje u grupama. TEORIJSKA OSNOVA ISTRAŽIVANJA Kako prepoznati dete sa poremećajima u ponašanju Poremećaj ponašanja pripada grupi poremećaja koji se javljaju u detinjstvu i mladosti. Manifestuje se narušavanjem prava drugih sa ciljem da se oni ponize ili povrede. Pored ovoga decu sa poremećajem ponašanja odlikuje nagao temperament, sklonost ka lošim komentarima (zadirkivanje drugih), vulgarnost, okrivljivanje drugih za svoja nedela. Ponašanja koje dete ili adolescent ispoljava najčešće se kose sa pravnim normama , što podrazumeva krađe, džeparenje, provale, nasilje prema stvarima ljudima i životinjama, vandalizam, trgovinu drogom, započinjanje tuča, nepažljivu i brzu vožnju, opijanje…. Tretmani dece sa poremećajima u ponašanju uz konja i na konju Ovim aktivnostima pacijenti ostvaruju čitav niz svojih zdravstvenih – fizičkih, psihičkih, socijalnih potreba i težnji za oslobađanjem napetosti, relaksacijom, druženjem, učenjem, uživanjem, stvaralaštvom. Suština radnookupacione terapije je mogućnost za dobru promenu. Neki pacijenti su akteri te promene a neki su posmatrači. Rad, kontrola i praćenje pacijenata se određuju i odvijaju na osnovu patologije sa kojom pacijent dolazi i njegovih sposobnosti, umeća, želja, potreba ... O ovome odlučuju terapeutski tim na čelu sa lekarom, i
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
43

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

terapeutski tim.U svakom slučaju, uz terapiju i aktivnosti pomoću konja, pacijent se u ROT-i izražava, ostvaruje i individualizuje kao realno i osobeno ljudsko biće, koja mu se pruža za njegovu bolest i probleme sa kojima dolazi. Oblici rada i aktivnosti u Radno-okupacionoj terapiji uz konja i na konju Socioterapija Fenomeni grupnog rada – poverenje, prirodnost (spontanost), (međusobno) učenje, uzajamno poštovanje i saosećanje su neophodni i jako je bitno da se u procesu grupnog rada razvijaju i služe ciljevima mada su ovi nabrojani fenomeni u stvari sami sebi cilj terapijskog grupnog rada. Međusobni razgovor (dijalog članova grupe, terapeuta) je ono događanje koje se aktivno prati i u kome terapeut učestvuje na različite načine u toku tretmana koji sprovodi uz konja. Svi članovi grupe jesu jednaki u smislu jednakog prava na učešće u grupi i na dobit. Međutim, razlikuju se u pogledu osobenosti ličnosti i problema koje imaju Radna terapija Radna terapija je dakle, korisno okupiranje pacijenta, s ciljem da mu se očuvaju radne navike i sposobnosti ili formiraju nove, ukoliko su stare do te mere narušene poremećajem da ih je nemoguće obnoviti. Krajnji cilj radne terapije je i resocijalizacija, profesionalna i radna rehabilitacija deteta putem senzorne integracije koja se sprovodi uz konja i na konju. Podstiče pacijenta na rad i pripadnost grupi, uči ga da planski odredi vreme i pruža osećanje da je sposoban za rad. Radna terapija koja se sprovodi na konju i uz konja dovodi do boljeg približavaja realitetu, socioekonomskim uslovima koji vladaju u jednoj društvenoj zajednici..Hod konja takođe imitira normalan hod zdravog čoveka.Kako je pokret osnov ponašanja , tako je i ova aktivnost sa ovom ciljnom grupom vrlo bitna a da se realizuje uz senzo-motornu integraciju. Svaki boravak u konjičkom klubu je pod strogom kontrolom. Rekreativna terapija Rekreativna terapija se odnosi na socijalnu adaptaciju i organizovanom aktivnošću pacijenta uz pomoć konja i terapeuta sa ciljem da se ojačaju i stabilizuju zdravi delovi ličnosti pacijenta. Ovaj oblik tretmana obuhvata sekcije, sportske, kulturno-zabavne i druge aktivnosti koje imaju zabavno-relaksirajući karakter. Izleti Izleti su najčešće mešavina i sportsko zabavnih aktivnosti, na primer poseta jednom takmičenju i učešće na istom, u konjičkim disciplinama ( daljinsko jahanje, zaprege), a isto podrazumeva određeno prilagođeno ponašanje, poštovanje reda, pravila organizacije posete. METODA RADA Ovaj rad je deo višegodišnjeg naučnog istraživanja sproveden od strane tima stručnjaka: lekara spesijalista, hipoterapeurta, defektologa, psihologa, specijalnih pedagoga, objedinjenog kroz programe akreditirane od strane EU autoriteta. Ovaj multidisciplinarni tim koji je sa visokim obrazovanjem na doedukaciji je takođe u poslednjih skoro dve godine bio aktivan u istraživanju na temu uticaja terapija i aktivnosti uz pomoć konja u rehabilitaciji dece sa poremećajima u ponašanju. Cilj istraživanja je utvrđivanje učinkovitosti , aktivnosti i terapija uz pomoć konja kao i sportsko jahanje, u planiranju strategije rešavanja problema kod dece sa poremećaajima u ponašanju. Specijalni ciljevi istraživanja Cilj ovog istraživanja je da se uvidi efekat rehabilitacije u zavisnosti od poremećaja u ponašanju dece kao i vremena provedenog uz konja i na konju. HIPOTEZA - Da se kroz druženje uz životinje (konja), dete bolje oseća, da se sprovodeći radno okupacionu terapiju na tom terenu, pokaže kao efektnija od radon okupacione terapije koja je druge metode u prostoru ustanove u kojoj su smeštena deca tj Zavodu. Deca kod koje je uključen ceo tim: terapeut, specijalni pedagog, vaspitač i eventualno roditelj u procesu rehabilitacije uz pomoć konja, nesumljivo postiže bolji uspeh u izgradnji pažnje, percepcije, samopouzdanja, sigurnosti, učenja, komunikacije, osećaj pripadnosti, u odnosu na druge metode radnookupacione terapije u ustanovi u kojoj su smešteni.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
44

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Metoda istraživanja U istraživanju je praćeno 70 korisnika koji su u Zavodu za prevenciju i resocijalizaciju. Sva deca su isto tretirana sa terapijskim tretmanima iz polja radon-okupacione terapije u ustanovi. Nakon tog istog dugogodišnjeg tretmana uključeno je 35 učenika sa istim problemima i istog uzrasta u tretman sprovođenja radnookupacione terapije uz konja i na konju. REZULTAT Dobijeni rezultati su generalno pokazali (izveštaj psihologa, specijalnog pedagoga, lekara, terapeuta) bolje ponašanje, veće samopouzdanje, veće strpljenje, ostavljanje cigareta 2 pušač, u odnosu na one kod kojih se nastavilo sa predhodnim terapijama koje su vezane za ustanovu. ZAKLJUČAK 1. Deca čija rehabilitacija se sprovodila uz konja i na konju minimalno 6 meseci do jedne godine dana, imala su bolji rezultat u rehabilitaciji od druge grupe koja je iste vežbe imala kroz terapije koje su se realizovale u zatvorenim prostorima sa drugačijim sredstvima. Deca kod koje je bio uključen ceo tim stručnjaka u procesu rehabilitacije, nesumljivo su postigli veći rezultat u izgradnji samopouzdanja, poštovanja drugih i samopoštovanja, strpljenja i koncentracija su povećani, nego deca koja su bila tretirana metodama koje se sprovode u ustanovi. Deca sa kojima se sprovodio sistematski senzo-motorni tretman na leđima konja a koja su započeli sportsko jahanje konja su postigli bolje rezultate u ponašanju od dece koja nisu imala sistematski tretman. U odluci za rehabilitaciju dece sa poremećajima u ponašanju uz konja i na konju glavnu ulogu su imala sama deca. Od stoprocntnog broja eksperimentalne grupe, svi su nakon 6 meseci želeli da nastave ovu vrstu aktivnosti sa konjima, tražeći pojačane zadatke.

2.

3.

4.

REHABILITATION OF PERSONS WITH BIHAVIORAL DISORDERS THROUGH HORSE RELATED ACTIVITIES
ABSTRACT Horse related activities and sport horse-back riding are not only factors of relaxation and socialization, but they add to the feelings of self-respect, equality and uniqueness in the lives of such patients. A group of children from the Institute for Prevention and Re-socialization – Belgrade were examined using their files which contain tests run by psychologist, special teacher, psychiatrist, social worker and other team members. There were 70 persons in the examined group and they all had the same deficits: attention, perception, self-respect, safety, learning, communication, sense of belonging. The patients were in same age group (15-17 years) and they were all situated in the same institution. Through horse related activities they were stimulated for activities, communication, companionship, sense of belonging and responsibility within the group. Those activities helped in increasing activity and movement coordination, in decreasing psychic and physical tensions and in better personal integration. Key words: behavioral disorders, activities, rehabilitation, horses.

LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. Krmpotic J. (2003.) Konji - terapeuti, ucitelji iprijatelji Petrovic V. (2001.) Hipoterapija – Zdravljenje z jahanjem konja Šuvak D. (2001.) Prirucnik za terapijsko jahanje Krila – Skripta predavanja o terapijskom jahanju Žunić- Pavlović, V., Popović- Ćitić, B., Pavlović, M. (2010). Programi prevencije poremećaja ponašanja u školi.Beograd: Fakiltet za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju , CIDD Popović-Ćitić, B., Žunić-Pavlović, V. (2005). Prevencija prestupništva dece i omladine. Beograd: Ministarstvo prosvete i sporta Republike Srbije i Pedagoško društvo Konj, s konjem- na konju, Priročnik o terapevtskem jahanju,CIP – Kataložni zapis o publikaciji.Narodna in univerzitetna knjižnica, Ljubljana.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
45

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

EKSPLOZIVNA SNAGA KAO DOMINANTNA MOTORIČKA SPOSOBNOST U KARATE SPORTU
Enver Bekrić
Fakultet za tjelesni odgoj i sport, Tuzla, BiH

SAŽETAK Eksplozivna snaga se ispoljava u gotovo svim sportskim aktivnostima, a naročito u borilačkim sportovima. U karate sportu se manifestuje prilikom izvođenja udaraca rukama ili nogama, kod horizontalnih i vertikalnih kretanja, u napadu, odbrani, kontranapadu, i td. Zbog visokog koeficijenta urođenosti (80 %), ona se vrlo malo može popraviti vježbanjem. Za eksplozivnu sangu je karakteristično da brže sazrijeva nego drugi oblici snage (20-22 godine života), ali isto tako brzo i opada (poslije 30. godine života). Iz navedenih razloga, sa razvojem ove motoričke sposobnisti potrebno je početi što ranije, oko 7.godine života. Prema dosadašnjim saznanjima, eksplozivna snaga je generalnog tipa, što znači da onaj koji posjeduje veliku eksplozivnu snagu ruku, imat će i veliku eksplozivnu snagu nogu, odnosno bilo koje mišićne grupe. Ključne riječi: motoričke sposobnosti, borilački sportovi, eksplozivna snaga, karate sport.

UVOD Karate sport pripada grupi polistrukturalnih acikličnih sportova u čijoj osnovi se nalazi sukob sa protivnikom s ciljem poentiranja uz simboličnu destrukcija protivnika (Mikić, (2000). To je borilački sport gdje dominiraju eksplozivni i brzi pokreti, manifestovani prilikom izvođenja udaraca, blokada, kontranapada, kretanja i sl. Kada govorimo o dominaciji pojedinih motoričkih sposobnosti, ona zavisi od vrste i karakteristika sporta. Karate sport predstavlja kompleksan sport sa izuzetno složenim aktivnostima, dinamičan, zahtijeva izuzetno eksplozivne, brze i pravovremene reakcije i kretnje, kao i korektnu tehniku. Da bi sportista odgovorilo pomenutim zahtjevima, potrebno je da posjeduje zavidan nivo razvijenosti bazičnih i specifičnih motoričkih sposobnosti, naročito onih koje su dominantne. Da napomenemo, kada su u pitanju motoričke sposobnosti, one su u manjoj ili većoj mjeri uslovljene genetskim faktorom, pa možemo reći da postoje motoričke sposobnosti sa visokim, srednjim i niskim uticajem genotipa. Eksplozivna snaga spada u motoričke sposobnostio sa visokim uticajem genotipa. Koeficijent urođenosti je vrlo visok (oko 80 %). Zbog toga, sa razvojem eksplozivne snage potrebno je početi u ranom djetinjstvu (oko 7.godine) i to primjenom sredstava i metoda adekvatnih za taj uzrast (kratki sprintevi, sunožni i jednonožni poskoci, različiti udarci u borilačkim sportovima i td.). U kasnijem periodu primjenjuju se vježbe sa većim dinamičkim opterećenjem: dubinski skokovi, bacanje sprava većih težina, velike serije sprinteva i rad sa dodatnim vanjskim opterećenjem. Prema Bunčić, V. (2011), sa razvojem motoričkih sposobnosti kod djece potrebno je početi veoma rano, ukoliko želimo pozitivne promjene u mišićnom i funkcionalnom sistemu djeteta Prema: Mikić (2000), sa motoričkog aspekta može se reći da je eksplozivna snaga sposobnost da se u veoma kratkom vremenu ispolji velika sila (maksimalno moguća za to trajanje). Aktivnosti i kretanja u karate sportu su eksplozivnog karaktera. Predmet rada Predmet ovog rada je eksplozivna snaga kao jedna od primarnih motoričkih sposobnosti od koje zavisi uspješnost prilikom realizacije motoričkih zadataka koje zahtijeva karate sport. U karate sportu nije potrebno insistirati na povećanju drugih oblika snage (maksimalne, repetitivne, izdržljivosti u snazi i sl.). Naime, karate sportisti je potrebna eksplozivna, brza i pravovremena reakcija uz ispoljavanje tehničko-taktičkih kvaliteta. Problem rada Problem ovog rada vezan je za definisanje eksplozivne snage i njenog značaja u odnosu na zadatke koje postavlja karate sport, te određivanje adekvatnih metoda za razvoj iste. Nema sumnje da trening eksplozivne snage ima izrazito veliki značaj u trenažnom procesu karate sportista, jer u protivnom može predstavljati ograničavajući faktor u postizanju sportskog rezultata. Razvijanje eksplozivne snage u karate sportu U karate sportu, prilikom izvođenja udaraca i blokiranja, pokreti su eksplozivnog karaktera Udarac kome nedostaje eksplozivna snaga neće predstavljati stvarnu opasnost po protivnika i neće biti bodovan. Ova osobina udarca u karate sportu poznata je pod nazivom kime. Suština karate doa je kime (Masatoshi, N. (1991). Tehnika kojoj nedostaje kime, bez obzira koliko nalikovala karateu ne može se smatrati pravim karateom. Kime se može opisati kao eksplozivni napad na cilj upotrebom odgovarajuće tehnike i maksimumom snage u što je moguće kraćem vremenu. Na takmičenjima se zabranjuje kontakt upravo zbog toga što se podrazumijeva da udarci s kimeom sadrže ogromnu snagu i time predstavljaju veliku opasnost. O kimeu govori i Šumar, M. (1981). gdje
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
46

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

navodi da je osnova tehnike karatea kime. Isti autor navodi da kime predstavlja nagli napredak do cilja uz primjenu tehnike i maksimuma snage u najkraćem mogućem vremenu. Stari karatisti su vježbali kime koristeći tradicionalne daske za udaranje- makivare. Za razvijanje eksplozivne snage mišića angažovanih prilikom izvođenja karate tehnika, najčešće se koristi brzinsko snažna metoda. U novije vrijeme, za razvijanje pomenute motoričke sposobnosti u karate sportu, sve češće se koriste elastične gume i trake. Njihova upotreba je počela početkom 70-tih godina prošlog vijeka. Elastična guma daje otpor pri izvođenju karate tehnika, pa sportista, uz pravilnu tehniku, izvodi kretnje što brže može u otežanim uslovima. Na ovaj način vrši se opterećenje na mišiće i tetive koji izvode tehniku, što dovodi do razvoja eksplozivne snage. Na sljedećim fotografijama prikazani su oblici upotrebe elastičnih guma u karate sportu:

Sl.br.1 Upotreba elastičnih guma za razvijanje eksplozivne snage mišića uključenih u izvođenje bloka „Ude uke“

Sl.br.2 Upotreba elastičnih guma za razvijanje eksplozivne snage mišića uključenih u

izvođenje bloka „Soto uke“

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
47

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Sl.br.3 Upotreba elastičnih guma za razvijanje eksplozivne snage mišića uključenih u izvođenje udarca „Uraken uchi“

Sl.br.4. Uportreba elastičnih guma za razvijanje eksplozivne snage mišića uključenih u izvođenje udarca rukom „Gjako zuki“

Sl.br.5. Uportreba elastičnih guma za razvijanje eksplozivne snage mišića uključenih u izvođenje udarca rukom „Kizami zuki “

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
48

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Sl.br.6 Uportreba elastičnih guma za razvijanje eksplozivne snage mišića uključenih u izvođenje karate tehnike nogom „joko geri kekomi“

Sl.br.7 Uportreba elastičnih guma za razvijanje eksplozivne snage mišića uključenih prilikom kretanja u stavu „Kokutsu dachi“

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
49

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Sl.br.8 Uportreba elastičnih guma za razvijanje eksplozivne snage mišića uključenih prilikom bočnog kretanja (stav „Kiba dachi“)

Prilikom izvođenja karate tehnika rukom, pored tricepsa kao najvažnijeg mišića, učestvuju i mišići ramena, lakta, ručnog zgloba i prstiju. Da bi udarac bio pravilno izveden, rad mišića ramenog pojasa, ruku, lakta i mišića koji upravljaju pokretima zglobova šake i prstiju moraju biti sinhronizovani (Stričević, M. (1997). Jačina udarca u karate sportu zavisi od: uključenja maksimalnog broja mišićnih valakana u najkraćem mogućem vremenu i elstičnosti mišićnog i vezivnog tkiva (Mikić, B.(2000). ZAKLJUČAK Kao što je navedeno, eksplozivna snaga predstavlja jednu od primarnih motoričkih sposobnosti od koje zavisi uspješnost prilikom realizacije motoričkih zadataka koje zahtijeva karate sport. Ovim radom željelo se objasniti uloga i značaj eksplozivne snage u karate sportu, te jedan od metodskih pravaca za razvoj iste, upotrebom elastičnih guma. Imajući u vidu činjenicu da rad sa elastičnim gumama nema negativnih posljedica po sportistu, te da dodatno opterećenje doprinosi bržem razvoju eksplozivne snage, preporučuje se njena upotreba u trenažnom procesu. Naravno, prilikom upotrebe ne narušavati pravilnost izvođenja tehnike. Kontinuiranim radom na razvijanju eksplozivne snage, zasigurno ćemo uticati na postizanje sportskog uspjeha u karate sportu.

EXPLOSIVE POWER AS THE DOMINANT MOTOR SKILLS IN KARATE SPORT
SUMMARY Explosive power is manifested in almost all sports, especially martial arts. In the sport of karate is manifested when performing kicks the hands or feet, with horizontal and vertical movements in attack, defense, counterattack, and so on. Because of the high rate of innateness (80%), it does very little exercise can improve. For explosive power is a characteristic that matures faster than other forms of power (20-22 years old), but also just as quickly disappears (after 30 years). For these reasons, the development of motor skills necessary to start early, around 7.godine life. According to current knowledge, the explosive power is a general type, which means that anyone who owns a large explosive force of arms will have large explosive leg strength, or any other muscle group. Keywords: motor skills, explosive strength, martial arts, karate sport.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
50

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

LITERATURA Bompa, T. (2006). Periodizacija teorija i metodologija treninga. Zagreb: Gopal. Bunčić, V. (2011). Uključivanje školske omladine u borilačke sportove u funkciji unapređenja zdravlja i motorike, Zbornik radova 1.međunarodna konferencija „Sportske nauke i zdravlje“, volume 1, 2011, (str.41-47), Banja Luka: Fakultet sportskih nauka. 3. Jorga, I., Jorga, V., Đurić, P. (1986). Karate-majstorske kate. Beograd: Sportska knjiga. 4. Koropanovski, N. (2006). Struktura karakteristika sportske borbe u karateu. Magistarski rad. Beograd: Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja u Beogradu. 5. Mikić, B. (2000). Kondicijska priprema karatista i boksera. Tuzla: Fakulatet za tjelesni odgoj i sport. 6. Nakayama, M. (1991). Vrhunski karate kumite 2. Osijek: Agnus. 7. Nedev, A. (2011). Uticaj određenih antropometrijskih varijabli nna eksplozivnu snagu noge kod vrhunskih karatista iz Makedonije, Zbornik radova 1.međunarodna konferencija „Sportske nauke i zdravlje“, volume 1, 2011, (str.139-143), Banja Luka: Fakultet sportskih nauka. 8. Relja, K., Trivun,M., & Bajrić,O. (2012). Povezanost bazičnih i situaciono-motoričkih sposobnosti kod karatista kadetskog uzrasta, Zbornik radova 2.međunarodna konferencija „Sportske nauke i zdravlje“, volume 2, 2012, (str.130-136), Banja Luka: Fakulatet sportskih nauka. 9. Stričević, M. (1997). Karate, borilačka veština i sport. Vrbas: Centar za fizičku kulturu. 10. Šumar, M. (1981). Karate kata gojushiho-dai. Zagreb: Centar za informacije i publicitet. 11. Vujić, B. (1985). Napredni akarate praktična primena 1. Beograd: Borislav Vujić. 12. Vujić, B. (1987). Napredni akarate praktična primena 2. Beograd: Borislav Vujić. 1. 2.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
51

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

DINAMIKA PRIRAŠTAJA BAZIČNO-MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI U ODNOSU NA UZRASNE KARAKTERISTIKE DJEČAKA UZRASTA 11-14 GODINA
Indira Jašarević, Zehrudin Jašarević, Alija Biberović
Fakultet za tjelesni odgoj i sport Univerziteta u Tuzli

SAŽETAK U cilju da se utvrdi dinamika promjena motoričkih spobnosti dječaka uzrasta 11-14 godina, u vremenskom periodu jedne nastavne godine, primjenjene su varijable po prijedlogu Eurofit baterije testova za procjenu bazičnih motoričkih sposobnosti. Motoričke sposobnosti za procjenu ravnoteže, fleksibilnosti i eksplozivne snage imaju linearnu dinamiku porasta, kao i veoma male kvantifikovane razlike između inicijalnog i finalnog mjerenja. Na osnovu rezultata korigovanih aritmetičkih sredina statistički najveći prirast apsolutne snage, statičke snage i agilnosti ima uzrast dječaka 14-15 godina. Repetativna snaga trbušne muskulature ima najveću dinamiku prirasta u uzrastu 12-13 godina i taj prirast se posle tog uzrasnog perioda smanjuje. Ključne riječi: tempo promjena, motoričke sposobnosti, učenici

UVOD U ontogenetskom rastu i razvoju tempo porasta pojedinih segmenata tijela, razvoja motoričkih sposobnosti ne teče ravnomjerno, niti je isto za sve segmente, tj. zapažaju se periodi ubrzanja i usporavanja priraštaja antropometrijskih mjera kao i motoričkih sposobnosti. Da bi se mogao pratiti varijabilitet razvoja morfoloških karakteristika, motoričkih sposobnosti i stepena usvojenosti nastavne građe, potrebno je poznavati ontogenezu razvoja antropoloških karakteristika (Jašarević, 2006). Praćenje, vrednovanje i ocjenjivanje antropološkog statusa učenika je veoma značajn segment u ukupnim aktivnostima koje su vezane za procese upravljanja transformacionim procesima. Za praćenje, vrednovanje i ocjenjivanje bazičnih motoričkih sposobnosti i morfoloških karakteristika uzrasta 12-18 godina prihvaćen je program Eurofita, koji je za sada jedini program koji nudi program praćenja onih sposobnosti i karakteristika koje su najrelevantnije u transformacionim procesima, a takođe uz to nudi i kriterije na osnovu kojih se može napraviti komparacija naših učenika (Jašarević, 2005). Uloga tjelesnog i zdravstvenog odgojno-obrazovnog područja je velika i od nje se očekuje osposobljavanje djece za život i rad u savremenom društvu (Prskalo, 2007). Motorička sposobnos čovjeka predstavlja sistem kretnih manifestacija kojima čovjek, radi zadovoljavanja životnih i radnih potreba, premeštanjem tijela ili njegovih dijelova komunicira sa svijom sredinom (Sanader, 2005, prema Fulurija 2012). Neka dosadašnja istraživanja (Ćeleš i sar. 2005) su pokazala razlike u motoričkim sposobnostima učenika od petog do osmog razreda, na univarijantnom nivou, za rezultate testova za procjenu fleksibilnosti i statičke snage ruku. PREDMET, PROBLEM I CILJ ISTRAŽIVANJA Predmet ovoga istraživanja su bazično-motoričke sposobnosti dječaka uzrasta 11-14 godina. Problem ovog istraživanja jeste utvrđivanje promjena motoričkih sposobnosti dječaka uzrasta 11-14 godina. Osnovni cilj istraživanja je da se utvrdi dinamika promjena motoričkih spobnosti dječaka uzrasta 11-14 godina u vremenskom periodu jedne nastavne godine. METODE ISTRAŽIVANJA Uzorak ispitanika Populacija iz koje je odabran uzorak su dječaci uzrasne dobi 11-14 godina. S obzirom na to da se vodilo računa o tome da djevojčice i dječaci budu zadovoljavajućeg zdravstvenog stanja, te da su prošli cjelokupnu dijagnostičku proceduru, odabran je slijedeći uzorak: dječaci: 11 godina (85); 12 godina (84); 13 godina (84); 14 godina (86)

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
52

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Uzorak varijabli Prilikom izbora varijabli koje bi trebale da rasvijetle postavljeni problem, predmet i cilj istraživanja, vodilo se računa da one zadovoljavaju osnovne metrijske karakteristike (validnost, relijabilnost, objektivnost, osjetljivost). Uz to izbor varijabli je prikladan uzrasnim karakteristikama ispitanika i objektivnim materijalnim i prostornim uslovima. Uzorak varijabli za procjenu motoričkih sposobnosti Za procjenu bazičnih motoričkih sposobnosti primijenjene su varijable po prijedlogu Eurofit baterije testova. Opredjeljenje za ovu bateriju testova je iz razloga što ona ima oblikacioni karakter u utvrđivanu morfološkog i motoričkog statusa učenika osnovnoškolskog i srednjoškolskog uzrasta. Prilikom izbora varijabli vodilo se računa da one odgovaraju uzrasnim karakteristikama ispitanika, materijalnim uslovima i raspoloživom instrumentariju. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. skok u dalj iz mjesta ležanje – sjed gipkost-pokretljivost u zglobu kuka taping rukom trčanje 10x5 m. (tamo-ovamo) izdržaj u zgibu ravnoteža “flamingo” dinamometrija šake trčanje na 20 m. tamo-ovamo sa progresivnim ubrzavanjem (SKDALJ) (LEŽSJED) (PREDKL) (TAPING) (ŠATL 10x5) (VISZGIB) (FLAMIN) (DINŠAK) (ŠATL 20)

Tabela 1. Rezultati multivarijantne i univarijantne analize kovarijanse motoričkih sposobnosti dječaka uzrasta 11-14 godina Manova test Wilks' Lambda Rao R Form 2 (27,929) Pillai-Bartlett Trace V (27,960) Varijable FLAMIN TAPING PREDKL SKDALJ DINŠAK LEŽSJED VISZGIB ŠATL 10x5 ŠATL 20 11-12 godina 9,76 12,15 18,35 174,64 19,67 23,17 29,06 21,18 44,20 12-13 godina 9,73 12,00 18,62 172,40 21,17 24,97 35,36 21,64 45,80 Value ,679755 4,864006 ,359859 4,846331 p-level ,000000 ,000000 F(df 1,2) ,80622 4,95044 ,17321 2,37859 12,65968 4,87566 6,83683 2,89165 6,32452 p-level sign. ,491141 ,002250 ,914472 ,069712 ,000000 ,002488 ,000176 ,035515 ,000352

13-14 godina 10,62 11,77 18,36 178,13 23,75 24,92 30,03 20,94 37,34

14-15 godina 10,36 12,47 18,71 177,85 25,74 24,09 38,63 20,84 40,34

Analizirajući tabelu 1 može se uočiti da je statistička značajnost cjelokupnog motoričkog prostora između grupa dječaka na nivou p<0.01. Rezultatima univarijantne analiza kovarijanse dobili smo informaciju da korigovane aritmetičke sredine nisu statistički značajne kod varijabli za procjenu ravnoteže (FLAMIN), fleksibilnosti (PRETKL) i eksplozivne snage (SKDALJ). Inspekcijom date tabele se može uočiti da ove motoričke sposobnosti imaju linearnu dinamiku porasta, kao i veoma male kvantifikovane razlike između inicijalnog i finalnog mjerenja. Dakle dinamika promjena rezultata ovih motoričkih sposobnosti kod dječaka je gotovo identična kod svih uzrasta pa tako rezultati univarijantne analize kovarijanse nisu statistički značajni, što znači da se od uzrasta 11 godina do uzrasta 14 godina ove sposobnosti linearno razvijaju. Brzina frekvencije pokreta (TAPING) kojom upravlja mehanizam za sinergijsku regulaciju i regulaciju tonusa ima najveću razliku između inicijalnog i finalnog mjerenja kod uzrasta 13-14 godina. Na osnovu ove konstatacije se može zaključiti da prvi simptomi predpubertetskog i pubertetskog sindroma juvenilne akceleracije utiču na to da postepeno biva narušena i sinergijska regulacija i regulacija tonusa agonista i antagonista. Test dinamometrija šake (DINŠAK), koji se može tretirati kao test apsolutne tjelesne snage, ima linearnu progresiju od 2,2 kg (uzrast 11-12 godina) do 7,4 kg ( uzrast 14-15 godina), a koja je uočena kod osnovnih statističkih podataka što znači da pri porastu tjelesne mase dolazi do uvećanja mišićne mase tj. broja

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
53

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

mišićnih vlakana pa se shodno tome povećava i apsolutna tjelesna snaga. Na osnovu rezultata korigovanih aritmetičkih sredina statistički najveći prirast apsolutne snage ima uzrast dječaka 14-15 godina. Repetativna snaga trbušne muskulature (LEŽSJED) koja je procjenjena testom ležanje-sijed u 30 sek. ima najveću dinamiku prirasta u uzrastu 12-13 godina i taj prirast se posle tog uzrasnog perioda smanjuje. Statička snaga ramenog pojasa i ruku procjenjena testom vis u zgibu (VISZGIB) u velikoj mjeri zavisi od prirasta mase tijela, samim tim što dolazi do uvećavanja mišićne mase i apsolutne snage. Najveći kvantitativni prirast uočen je kod uzrasta 14-15 godina, što znači da je u ovom periodu najbolje izbalansiran odnos aktivne mišićne mase, balastnog masnog tkiva i apsolutne tjelesne snage, što znači da u ovom periodu je najveća relativna tjelesna snaga i da je ovaj period najpogodniji za razvoj ove motoričke sposobnosti. Najveći prirast agilnosti, koja je procijenjena testom šatl 10x5 metara (ŠATL 10x5), uočen je kod dječaka uzrasta 14-15 godina. Detaljnom inspekcijom dinamike razvoja ove motoričke sposobnosti se može zaključiti da dinamika iz uzrasta u uzrast ima uzlaznu pozitivnu progresiju, i da je razvoj ove motoričke sposobnosti povoljan u svim uzrastima dječaka koji su bili predmet ovog istraživanja. Najveći prirast motoričko-funkcionalne sposobnosti trčanja sa progresivnim ubrzanjem imaju dječaci uzrasta 12-13 godina. Dakle nije identifikovana statistička značajnost dinamike promjena između pojedinih uzrasta dječaka u motoričkim varijablama za procjenu revnoteže (FLAMIN), fleksibilnosti (PREDKL) i eksplozivne snage (SKDALJ),dok je kod ostalih motoričkih varijabli utvrđena statistička značajnost. ZAKLJUČAK Rezultati istraživanja dinamike promjena motoričkih spobnosti dječaka uzrasta 11-14 godina u vremenskom periodu jedne nastavne godine, su pokazali da motoričke sposobnosti za procjenu ravnoteže (FLAMIN), fleksibilnosti (PRETKL) i eksplozivne snage (SKDALJ) imaju linearnu dinamiku porasta, kao i veoma male kvantifikovane razlike između inicijalnog i finalnog mjerenja. U uzrastu od 14 do 15 godina je najveći prirast apsolutne snage, statičke snage i agilnosti, dok repetativna snaga trbušne muskulature (LEŽSJED) ima najveću dinamiku prirasta u uzrastu 12-13 godina. Dakle nije identifikovana statistička značajnost dinamike promjena između pojedinih uzrasta dječaka u motoričkim varijablama za procjenu revnoteže (FLAMIN), fleksibilnosti (PREDKL) i eksplozivne snage (SKDALJ),dok je kod ostalih motoričkih varijabli utvrđena statistička značajnost. LITERATURA 1. Ćeleš N.; Hadžikadunić M.;Hadžikadunić A.(2005). Razlike morfoloških karakteristika i motoričkih sposobnosti dječaka, V, VI , VII i VIII razreda urbanih i ruralni osnovnih škola Sanskog mosta.Nove tehnologije u sportu, zborik naučnih i stručnih radova, Sarajevo, str.340-347. Jašarević,I.(2006). Dinamika razvoja bazičnih motoričkih sposobnosti, morfoloških karakteristika, i motoričkog znanja dječaka i djevojčica uzrasta 11-14 godina. (Doktorska disertacija). Fakultet sporta i zdravlja Mostar. Jašarević I.(2005). Stepen transformacije bazičnih motoričkih sposobnosti učenika osnovnih škola u jednogodišnjem nastavnom procesu.Naučno-stručni časopis,Mostar, Sportski logos,str.38-44. Fulurija D.; Stević D.; Gojković, D.(2012).Razlike između motoričkih sposobnosti učenika i učenika koji su uključeni u gimnastičku sekciju. 5. Međunarodni simpozij „Sport i Zdravlje“, Tuzla, str.22-26. Prskalo, I.(2007).Kineziološki sadržaji i slobodno vrijeme učenica i učenika mlađe školske dobi. Odgojna znanost, Vol ), str.161-173.

2. 3. 4. 5. 6.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
54

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

KVANTITATIVNE PROMJENE MORFOLOŠKIH KARAKTERISTIKA KOD DJEVOJČICA UZRASTA 11 DO 15 GODINA
Indira Jašarević1, Zehrudin Jašarević1, Slomić Enes2
1

Fakultet za tjelesni odgoj i sport Univerziteta u Tuzli 2 JU Mješovita srednja mašinska škola- Tuzla

SAŽETAK U cilju da se utvrde razlike u morfološkim karakteristikama djevojčica uzrasta 11 do 14 godina, primjenjena je diskriminativna analiza. Za procjenu morfoloških dimenzija ispitanika primijenjene su varijable po programu Eurofita. Rezultati istraživanja su pokazali da je najveći doprinos diskriminativnoj funkciji ima varijabla za procjenu visine tijela, zatim varijabla za procjenu potkožnog masnog tkiva potkoljenice i varijabla za procjenu mase tijela. Ključne riječi: diskriminativna analiza, razlike, učenice

UVOD Praćenje antropomrtrijskog prostora kod učenica predstavlja jedan od primarnih zadataka svih institucija koji vode brigu za pravilan rast i razvoj organizma. Od osobitog značaja je praćenje ovih mjera u osnovnim školama, jer u ovom periodu započinju predpubertetske i pubertetske promjene. Određivanje aktuelnog stanja pojedinog učenika, ali i grupe u cjelini, uslov su kvalitetnog planiranja i programiranja rada u kineziološkoj edukaciji i sportu, koji treba da bude u funkciji individualne osobenosti učenicau svih perioda tjelesnog rasta i razvoja organizma (Šukova-Stojmanovska i sar. 2011). Rezultati istraživanja su pokazali da u uzrastu učenika 11 do 15 godina u morfološkim karakteristikama postoji značajna razlika između djevojčica i dječaka, prostoru morfologije gdje je ta razlika uglavnom u varijablama za procjenu potkožnog masnog tkiva (Jašarević i sar. 2012). Bala i Malacko (1986) a prema Tabaković(2004), pod pojmom „morfološke dimenzije“ podrazumjevaju latentne antropometrijske dimenzije, koje se ne mogu mjeriti, nego se njihova egzistencija utvrđuje matematičko-statističkim postupcima, koji u sebi sadrže kondenzaciju i redukciju informacija dobijenih na osnovu izmejerenih antropometrijskin mjera. PREDMET, PROBLEM i CILJ ISTARŽIVANJA Predmet ovoga istraživanja su morfološ karakteristike djevojčica uzrasta 11 do 14 godina. Problem ovog istraživanja jeste utvrđivanje razlika u morfološkim karaktristikama djevojčica uzrasta 11 do 14 godina. Osnovni cilj istraživanja je da se utvrde razlike u morfološkim karakteristikama djevojčica uzrasta 11 do 14 godina u vremenskom periodu jedne nastavne godine. METODE ISTRAŽIVANJA Uzorak ispitanika Populacija iz koje je odabran uzorak su djevojčice i dječaci uzrasne dobi 11-14 godina. S obzirom na to da se vodilo računa o tome da djevojčice i dječaci budu zadovoljavajućeg zdravstvenog stanja, te da su prošli cjelokupnu dijagnostičku proceduru, odabran je slijedeći uzorak : djevojčice : 11 godina (79); 12 godina (77); 13 godina (78); 14 godina (79), tako da je ukupan uzorak činilo 313 ispitanica. Uzorak varijabli Prilikom izbora varijabli koje bi trebale da rasvijetle postavljeni problem, predmet i cilj istraživanja, vodilo se računa da one zadovoljavaju osnovne metrijske karakteristike (validnost, relijabilnost, objektivnost, osjetljivost). Uz to izbor varijabli je prikladan uzrasnim karakteristikama ispitanika i objektivnim materijalnim i prostornim uslovima.Za procjenu morfoloških dimenzija ispitanika primijenjene su varijable po programu Eurofita i to: 1. Visina tijela 2. Masa tijela 3. Kožni nabor bicepsa 4. Kožni nabor tricepsa 5. Kožni nabor leđa 6. Kožni nabor trbuha 7. Kožni nabor potkoljenice (VISTIJ) (MASTIJ) (NABBIC) (NABTRI) (NABLEĐ) (NABTRB) (NABPOT)

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
55

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

REZULTATI ISTRAŽIVANJA U cilju utvrđivanja globalnih kvantitativnih promjena morfoloških karakteristika djevojčica uzrasta 11 do 15 godina primjenjena je kanonička diskriminativna analiza u manifestnom prostoru. Kriterij za diskriminativnu jačinu primijenjenih varijabli bio je tzv. Wilksova Lambda (Λ). Određivanje statističke značajnosti svake diskriminativne varijable vršeno je na osnovu Bartletovog Hi-kvadrat testa ( χ² ). Za interpretaciju korištene su značajne diskriminativne varijable i one objašnjavaju određeni procenat varijabiliteta. U tabeli 1 prikazani su rezultati diskriminativne analize kvantitativnih promjena morfoloških karakteristika djevojčica koje su nastale između dvije vremenske tačke (početak i kraj školske godine). U tabeli 1 analizirane su kvantitativne promjene po pojedinim uzrastima, gdje se na osnovu vrijednosti rezultata Wilks' Lambda, Chisquare i stepena slobode (df), može uočiti da je kod svih uzrasta statistička značajnost razlika na nivou p<0.01. Na osnovu vrijednosti rezultata kanoničke korelacije se može vidjeti da najveću značajnost izolovana diskriminativna funkcija ima kod uzrasta 13-14 godina (Rc= .71). Na tu izolovanu diskriminativnu funkciju najveće ortogonalne projekcije imaju kožni nabor potkoljenice (NABPOT) i visine tijela (VISTIJ). Identična situacija je i kod uzrasta 14-15 godina, gdje u diskriminaciji najviše učestvuju visina tijela i kožni nabor potkoljenice. Drugi po vrijednosti koeficijent kanoničke korelacije je kod uzrasta 12-13 godina (Rc=.60) gdje u diskriminaciji najviše učestvuje visina tijela (VISTIJ) i masa tijela (MASTIJ). Kod uzrasta 11-12 godina izolovana diskriminativna funkcija takođe ima statistički značajnu vrijednost, ali sa nešto nižim koeficijentom kanoničke korelacije - statistički značajne projekcije na ovu izolovanu diskriminativnu funkciju imaju visina tijela (VISTIJ), masa tijela (MASTIJ), kožni nabor potkoljenice (NABPOT) i kožni nabor tricepsa (NABTRIC).
Tabela 1. Rezultati analize morfoloških karakteristika djevojčica inicijalnog i finalnog mjerenja Canonical Correlation Wilks' Lambda Chi-square df Sig. 11-12 godina ,375 ,859 23,147 7 ,002 Canonical Correlation Wilks' Lambda Chi-square df 12-13 godina ,600 ,640 66,209 7 ,000 Canonical Correlation Wilks' Lambda Chi-square df Sig. 13-14 godina 7 ,000 ,710 ,496 105,463 Canonical Correlation Wilks' Lambda Chi-square df Sig. 14-15 godina ,461 ,787 36,437 7 ,000 Sig.

11-12 god Function 12-13 god VISTIJ ,852 1. VISTIJ MASTIJ ,494 MASTIJ NABPOT ,414 NABPOT NABTRIC ,393 NABLEĐ NABLEĐ ,293 NABBIC NABTRB ,264 NABTRIC NABBIC ,195 NABTRB

Function 13-14 god ,786 2. NABPOT ,345 VISTIJ ,261 NABTRB -,230 MASTIJ -,113 NABBIC -,112 NABLEĐ ,085 NABTRIC

Function 14-15 god ,410 3. VISTIJ ,375 NABPOT ,279 NABBIC ,133 NABTRB -,111 MASTIJ -,102 NABTRIC ,069 NABLEĐ

Function ,529 ,429 -,198 ,131 ,061 ,052 -,032

11-12 god Function 12-13 god Function 13-14 god Function 14-15 god Function GROUP 1 GROUP 1 GROUP 1 GROUP 1 1 -,402 1 -,745 1 -1,001 1 -,516 2 ,402 2 ,745 2 1,001 2 ,516

Na tabeli 2 dati su rezultati kanoničke diskriminativne analize morfoloških karakteristika cjelokupnog uzorka djevojčica 11 do 14 godina. Na osnovu vrijednosti rezultata Wilks' Lambda, Chi-square i stepena slobode (df), može uočiti da je kod svih uzrasta statistička značajnost razlika na nivou p<0.01. Na osnovu rezultata navedenih u tabeli analizirane su razlike antropometrijskih varijabli prvog i drugog mjerenja, a koje su se desile u toku jedne školske godine.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
56

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Može se vidjeti da je dobijena jedna statistički značajna diskriminativna funkcija, koja ima dosta visok koeficijent kanoničke korelacije ( Rc =.45), što nam ukazuje u kakvoj je korelaciji skup primijenjenih podataka na osnovu kojih smo vršili diskriminativnu analizu i rezultati u diskriminativnoj funkciji. Na početku i na kraju školske godine izmjereno je sedam testova za koje se pretpostavlja da su dobra mjera istraživanog antropometrijskog prostora. Naime primijenjene su one antropometrijske varijable koje su podložne transformaciji u toku jedne školske godine. Pregledom rezultata na datoj tabeli vidi se da najveći doprinos diskriminativnoj funkciji ima varijabla za procjenu visine tijela ( VISTIJ ), a zatim varijabla za procjenu potkožnog masnog tkiva pokoljenice ( NABPOT ) i varijabla za procjenu mase tijela ( MASTIJ ). Na osnovu iznesenih diskusija može se zaključiti da je najveća dinamika prirasta kod cjelokupnog uzrasta, a takođe i kod pojedinačnih uzrasta, u dimenzijama visine tijela (VISTIJ), mase tijela ( MASTIJ ) i kožnog nabora potkoljenice (NABPOT).
Tabela 2. Rezultati diskriminativne analize morfoloških karakteristika inicijalnog i finalnog mjerenja djevojčica uzrasta 11-14 godina Canonical Correlation Wilks' Lambda Chi-square df Sig. ,457 ,791 145,471 7 ,000 VISTIJ NABPOT MASTIJ NABTRB NABBIC NABLEĐ NABTRIC Function ,653 ,483 ,289 ,261 -,094 -,087 ,075 CENTOIDI 1 -,513 2 ,513

ZAKLJUČAK Na osnovu dobivenih rezultata može se zaključiti da najveći doprinos diskriminativnoj funkciji ima varijabla za procjenu visine tijela ( VISTIJ ), a zatim varijabla za procjenu potkožnog masnog tkiva pokoljenice ( NABPOT ) i varijabla za procjenu mase tijela ( MASTIJ ). Na osnovu iznesenih diskusija može se zaključiti da je najveća dinamika prirasta kod cjelokupnog uzrasta, a takođe i kod pojedinačnih uzrasta, u dimenzijama visine tijela (VISTIJ), mase tijela ( MASTIJ ) i kožnog nabora potkoljenice (NABPOT). LITERATURA
1. 2. Bilić,Ž.(2001). Razlike u dimenzionalnosti i strukturi motoričkih sposobnosti i nekih morfoloških karakteristika kod učeka od V do VIII razreda. (Magistarski rad). Fakultet za fizičku kulturu u Sarajevu, Sarajevo. Džibrić, Dž.; Pojskić, H.; Huremović, T.(2009). Efekti nastave tjelesnog i zdravstvenog odgoja na bazične motoričke sposobnosti. Zbornik radova sa V Kongresa i VI međunarodne naučne konferencije Crnogorske sportske akademije „SPORT MONT“. Jašarević,I.(2006). Dinamika razvoja bazičnih motoričkih sposobnosti, morfoloških karakteristika, i motoričkog znanja dječaka i djevojčica uzrasta 11-14 godina. (Doktorska disertacija ). Fakultet sporta i zdravlja Mostar. Jašarević, Z.(2004). Uticaj,odnosi i relacije morfoloških karakteristika i bazičnih motoričkih sposobnosti sa rezultatima situaciono motoričkih testova usvojenosti nastavne građe.(Doktorska disertacija). FFK Sarajevo. Jašarević I.; Jašarević Z.;Džibrić Dž.(2012). Multivarijantna i univarijantna statistička značajnost razlika morfoloških dimenzija između djevojčica i dječaka uzrasta 11 do 15 godina, “ 5. međunarodni simpozijum - Sport i zdravlje, Univerzite u Tuzli, Fakultet za tjelesni odgoj i sport, Tuzla, str. 255-259. Tabaković, M.(2004). Struktura morfoloških karakteristika učenika sportske gimnazije, Homo-sporticus,sarajevo, str.54-58. Šukova-Stojmanovska, D.; Petruševska-Aleksovska L.(2011).Razlike u odnosu na neke antropometrijske mere kod polovo zrelih i nezrelih učenica od 10-14 godina. 4. Međunarodni simpozijum Sport i zdravlje, Tuzla, str.163-169.

3. 4. 5. 6.

7. 8.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
57

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ATLETSKA AEROBIA
Rashiti Vlora, Rashiti Naser
Fakultet nauke i sporta, Prishtina

SAŽETAK 1968 godine američki doktor Keneth Cuper na njihovom tekstu ,,AEROBIA,, kazuje značaj ovog terma. On upotrebljava ovaj term da objašnjava vježbe koje upotreblavaju oksiđen da drže u nastavljeni pokret grup mišiča najmanje 20 minuta.Zavisno na ovoj pretpostavku, ove vježbe imaju jak uticaj u svakodnevnoj praktici, i mnogo puta se dešava da se te vježbe izvrše uz muziku. Aerobia je program sa fizičkom vježbom koje pomaže čovjeku da poboljšava nivou sposobnosti i pojačava srčani rad i plučama. Aerobne vježbe su sve te koje dopunjavaju usllove koje je postavio Cuper ka: hodanje, lagano trčenje (jogging),plivanje, čiklizam, konotaž, penjanje kroz stepenice, kik boks, patinaž itd, aerobne vježbe su sve te koje se realizuje sa niskim intenzitetom, lagano koje omugučavaju srce i plučama da osiguraju potrebni oksiđen da bi nastavili rad za dugo vrieme. Klučne rječi: analiza ajrobie, vezbanje, zdravlje i energetski proces.

PROFIT AEROBNE VJEŽBE Profit abilnosti aerobne vježbe su velike.Razne studiranje su dokazale dase redovno bavenje Aerobikom smanjuje opasnost umirenja od srčane bolesti, smanjuje telesnu težinu, pomaže na stopiranje šečerne bolesti, pojačava kosti i povečava imunost organizma. Značajne i velike su i psihološke indikacije. Od razne studiranje se vidi značajne pozitivne promene kao: povečanje umne snage, smanjenje stresa itd, što nam podsečava staru naviku,,ZDRAV UM NA ZDRAVO TJELO'', ali ne smemo mešati koncept ,,DOBRO SA ZDRAVLJEM'' sa ,,dobrom fizičkom stanju'' ( ili fizičku kondiciju), kako se često naziva u našim sportskim prostoriama. Ove dve primedbe nisu jednake jedna sa drugom. Biti dobro zdravlje ne znači da imaš veliku fizičku potenciu, jedan sportisa koji ima veliku fiziču potenciu može da ne bude dobre zdravlje. Zdravlje ne treba podrazumjeti kao nedostatak bolesti ali kao mogučnost svi organa i cijelog organskog sistema da bi funksionira na največimim nivou. Ljudsko telo kao svaki živi organizam treba dase stavlja na funksiu da ne bi atrafizirao. Promene koje se dešavaju kada se povredi i to se lokalizuje za jedno značajno vrieme kazuje jasne posledice neupotreblivosti. Arobne vježbe mnogo pomagaju na pojačanje zdravlja i pobolšaju u nekoj mjeri fizičke sposobnosti kod ljudi i zato su dobrobitne za svaku generaciu, ali sigurno se ne može svi da vežbaju isto. Treba imati na vidu svaki nivo pripreme kod spola i starosti. Fizička vježba kod malojetnike uticaju da u nasljednim godina dostigne optimalne i jako funksionalno telesne sposobnosti. Vežbajuči fizički kao maloljetnici i odrasli videse smanjenje koncentrisanja lipoproteine i kolesterola u zidima krvnih posđa koje su odgovorne za artereosklerozu i srčane bolesti. Posle 30 godina kod srca se smanjuje pumpana snaga za 8 % za svaku godinu. Mnogi naučnici misle da ljudi koi se bave fizičkim vježbama imaju 1∕ 3 manje šanse da umiraju od srčane bolesti nego ka oni koji ne vežbaju. Nekada ljudi nezavisno od družinskog nivoa potrošili su mnogom energie sa svakodnevnim aktivnostima da bi osigurali svoj opstanak (život). Moderna teknologia je smanjila mnogo fizičku aktivnost kod ljudi, snabdevanje stim teknologiom i razne razne opreme kao veš mašina, auto, tehnološke mašne itd, imajuči na vidu da zbog te tehnologie ljudi nemaju gde da troše svoju energiu koju uzima sa dnevnim obrocima oni ipak imaju dobro zdravlje. U stvari glavni krivac je nasledsvo, ali ima savetne indikacie da količina i način nahrane i nepotrošljivost prevelikih skupljenim kaloriama. Sada se znada najbolji način da se bori proti obaznosti su fizičke vežbe pogotovo su aerobne aktivnosti.Važno je da potsečama da profitabilnost od aerobna vežbe ne dostigu se brzo, njihova efikasnost se vidi tek posle nekoliko meseci.Takođe ako se one ne urade na predviđeni režim ima mogučnosti da one više če nama naškoditi nego što če nama činiti nešto bolje, škodljivost može se činiti od prevelikog umora ili od ne pravilne vežbe. Takođe nivo fizičke dostignosti se smanjuje posle nekoliko meseci prekidanje fizičke aktivnosti, ali dostiže se jako brzo od onih koi su vežbali dugu vrieme. Preporučuje se da ove aktivnosti čine se tri puta nedeljno (sedmici), da bi dostigli i sačuvali dobru spolniu i funksionalnu stanje vašeg tela. Fiziološki način fizičke vježbe Ugovornost mišičnog skeleta koji se kontroliraju je prvi fiziološki način koi se desi tokom vježbe.Značajno je da mišiči imaju samo aktivnost skračenja ane aktivnost produženja, oni su stavljeni u razne parove, tako kada se jedan skrati drugi se produži.Jedan takav primer možemo primetiti kod ramskog mišiča, tako se vidi kako biceps i triceps rade razne dužnosti.Duboko razumevanje mišične energie i puteve metabolizma skojim se proizvodi energia na razne fizičke načine, napravi temeljni kamen za napravljanje svakog programa za vežbanje.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
58

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Ugovornost mišiča se desi kada dve proteine aktina i miozina klizaju jedna pred drugom, posle jednog nervnog impulsa. Potrebna energia za kontaktiranje i puštenje mišiča, osigura se od opuštanje molekule fosfata iATP(adenosine tri fosfati) i ova reakcia se izvrši bez prisustva oksiđena zato i se zove aerobia. Količina ATP-ja u mišičima nema promena jedne aktivnosti. Sistematski reakcia se razvie se na ovaj način ATP ADP + P + energia

Ugovornost mišiča moguče je samo ako ima ATP namišičima. Ali količina ATP na mišičima je mala zato jepotrebno dase izvrši kontra reakcia, ADP + P + energia ATP

Za povratak ADP na ATP treba u potrebeti jedno značajno količino energia, zanatak koi se izverši na mekanizem anaerobe i aerobe.Nai berzi mekanizem koi osigurava energiu za reformisanje na ATP je promena kreatino fosfata na kreatin i inorganski fosfat kao ova reakcia. CP C + p + energia

Ako ove substance se ne regenerisaju tada pokret čese zausaviti posle kratko vreme, zato se aktiviraju druge sistemske energie. Jedna od ove je glikolitik sistem, koi služi glikozu na acid laktik uz vrieme mišičnog ugovora Glikoza Acid laktik+ energia D rugo snabdevanje energiom za ri sistematiranje fosfat gene dolazi od aerobne reakcije (u prisustvo oksiđena),ili natačno od oksidiranje glicide i slobodnog nasnog acida: Glicidi Lipde CO2 + H2O CO2 + H2O

Proces energie na raznim radnim sistemima Mišiči u tihom stanje upotrebljavaju proizvodenu energiu od pretvorenja glikozu i slobodnih masnih acida na prirodni karbonski gas i vodu. Na ovaj metabolički proces oksiđen služi kao glavni elemenat. Kada treba da organizam izvrši intenzivni rad nego kao u normalnom životu pojačava se konsumiranje oksiđena i zato je potrebno mnogo više oksiđena. Ovu potrebu za oksiđen organizam dopunjava sa pojačanjem disanje i srčanog rada,stime osigura mišičima veču količinu oksiđena. Na ovom slučaju se radi za maksimalnu napetost rada za koje se razvijena energia od oksidiranje glicida i lipida je dovoljan da izvrši rad. Kada se intensitet treninga pređe na pretpostavljenom nivou, kardiovaskularni aparati i raspirator nemaju mogučnosti da osiguraju dovoljan oksiđen za mišiče, težina na ovom slučaju je prevelika težina, jer (aerob) oksidni procesi nemaju mogučnosti da osiguraju dovoljnju količinu energie za risentiziranje AT P. Na ovim uslovima treba da se smanji intensitet rada ili da se uopšte prekine. Ali organizam ima mogučnosti da upotrebi energiu koju osigurava od jednog drugog procesa koji nema potrebe za oksiđen i koji se zove ,,Glikoliza'' i na koim se služi glikoza dve molikule acid laktika. Kada se prekine rad acid laktik koji je formiran u mišičima treba da se eleminiše, zato što je jedna otrovna substaca i organizam ne može da ga izdrži dugo vrime u krv. Tako da jedan deo se oksidira i pretvori se u karbonski gas i vodu i eliminira se uz znojenje i disanje, a drugi deo se pretvori u gligođen. Tokom ove reaksie organizam upotrebljava značajnu količinu oksiđena, kojeg da bi moga organizam daga osigurira tokom rada ne bi se razviao proces ,,glikoze''.Da bi nastavio rad organizam je napravio jedan dug ( znači ostje dužan) nad proces glikolit-a, kojeg često ga nađemo sa iminom ,,debit laktacid'', koja je ona količina oksiđena koja treba za elimiranje acid laktika. Kada se u kratkoj vreme pojačanje je veliko potreba za oksiđen je mnogo manja. U stvari se mišiči se kontraktiraju nezavisno od prisustva ili ne prisustvo od oksiđena, zato što energia če se osigurati od ATP-a i CPS reaksie to kojima nije potreban oksiđen ( anaerobe), ali za mišiča koji rade na ovim uslovima umor se pojavlja često. Posle rada fosfađenske veze treba da se rigeneriraju i poterbna energia osiguruje se od oksidiranja glicide i lipide, koje sigurno imaju potrebe za jednu dobru količinu oksiđena. I na ovaj slučaj je napravljen jeda dug koji se zove ,,debit alaktik'' pošto je momenat u kojem se nije pojavio acid laktik.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
59

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Ima tipove rada koje se može realizirati potpuno sa energiom osigurano od oksidne reaksie i napravlja se izdržljivo stanje (steadiy state) ili ,, oksiđen ekuilibar'' koja znači količinu oslobođeni fosfata koji se rikuperiraju sa strane oksidnog procesa. Na ove načine rada procesi anaerob se ne izazivaju, zato se uzimanje oksiđena često se prekida posle prekidanja sa radom. Bez obzira koji je intenzitet treninga na početku se potroši jedna količina koja dolazi od otcepljenje fosfata. Na kraju jednog maksimalnog rada , pogotovo polovina fosfata kod mišiča su se rasturili i njihovo rikuperisanje se radi sa procesima aerobe. Kada se radi ,,na oksiđen ekuilibar'' (aerobi),na vježbama ispod maksimalne napetosti ne prozvodi se acid laktik. U stvari ovo nije apsulutno zato što na početku teninga ima mogučnosti da se aktivizira proces glikolitik anaerob dok se dobija ravnoteža između tražene energie i vrhunac oksida koi omogučava snabdevanje dovoljnom energiom. Kada se dostigne ravnoteža proizvod laktik acida i količini malo prie napravljenu se ne dodava još ima mogučnosti da se to snižuje.Na ovom slučaju količina laktik acida je mala i pojavi se za jedno kratko vrieme, zato se ne uzima to kao jedan rad koji zatraži intervenciu glikolitik procesa. Aerobni trening Fitnes kardio-raspiratora (aerobia) je grup temelja za fizički fitnes. Izabranje načina treninga aerobie u kojem če se angažirati pojedinci trebe da se to rade vrlo oprezno. Zavisno od dugačkih namera, fizičke stanje i historiu traumatiziranja, razni načini treninga može bit složeni u nekim situacijama, tako da slobodno može se reciti da se neke vežbe može upotrebiti na mješani način u povoljnim situaciama.Ova metodologia napravi možnost da se ne radi samo o rikuperisanje trauma ,nego stvara stabilan program zo poboljšanje fizičke stanje. Kordiniranje vježbe sa visokim ritam kao:trečenje, kik boks tenis itd, sa niskim ritmom kao:hodanje,penjanje na stepenicama,kanotaž, plivanje, hodanje sa skiama itd postignuče se dobri reziltati. Svaki čovjek može naučiti tačnu tehniku preko kardiovaskularne vježbe i ovo je jako bitno jer ne pravilnao izvršenje vježbe može nam donositi nepovoljene povrede. Jedno jasno objašnjenje je trčenje na vrh prstiu namesto da se opusti cela noga i posle da se radi gurenje sa prstima. Zbog toga dolazi do bolova u nogi i na kolenima. Zato je jako bitno i značajno da se vežba sa profesionalcom za fitnes, koji omogučava dase izbegava mnogo obolenja. Vrijeme treninga aerobe zavisi od fizičke stanje i kaže se 10-60 minsu dovoljni. Da bi se smanjile masne naslage preporučuje se minimalno 30 min, ali naj povolnje je 40-60 min.Zadnje istraženje su kazale da fitnes aerobia može se poboljšati i sa treningom koji traje 10 min koji se izvrši 3 puta dnevno, 5 puta u sedmicu. Intenzivnost aerobi treninga. Ima tri načina da se kontroluje intenziten aerob treninga. 1.Srčani ritam je naj tačni način 2.,,Pregovori“ ako imate nekog prijatelja pored (uzrame) i da se u mogučnosti da govorite u vrieme kada se rade trening. 3. Osječaj. U vreme treninga ako napravimo jedno ocenu sa bodovima od 1-10, zadovoljstvo koja se osječa u vreme treninga i da ta ocenanije visok, treba da se smanji intensitet dase prekine ili da se menja trening. Naterpljivost treninga. Da bi sačuvali dobrog nivoa fizičke stanje potrebno je da se izvrši minimalno dvie vježbe nedeljno.Ako se cilj treninga je sniženje telesne težine može se uraditi 6-7vježbe nedeljno znači svaki dan. Jako je važno da imamo u vidu da aerobne vježbe veliku vrednost na cjelokupne sposobnosti organizma, ali ima ljudi koji misle da preko ove vežbe može da se pojačava mišična snaga. Ove vežbe uticaju veoma malo na upravljanje i pojačanje mišiča, zato što u jednoj vježbi aerobie aktivni mišiči ponavljaju stotinu puta jedan pokret. Jedno grugo pogrešno mišljenje na kojeg niđemo često je da se gubljenje telesne težine može se učiniti samo sa aerobne vježbe sa niskim intensitetom. U stvari razne studiranje su kazale da se može efektivne vježbe sa raznim intensitetom da utopil masnoču. Ucene i mjerenje pulsa (kardialne frekvencie) Kardialna frekvencia (puls) je glavni kazatelj za ocjenu zdravstvene stanje. Sa njegovom pomoču mi možemo da konkretiziramo rad za poboljšanje aeroba povečajuči razmenu oksiđena i apsulutnog relativnog njihov konsuma. Zato su se studirale sve strane kardialne frekvencie da bi davali tačniji podaci na pravac raporta: Kardialne frekvencije (Fc) na miru sa kardialnom frekvencijom normale aerobike koja znači prvu stranu rada sa fizičkim vježbama i koja poaže na poboljšanje funksionalnost glavnih ljudskih organa i njihovom organizmu Fc na tiho sa Fc početka aeroba , što znači maksimalnu granicu njihovog rada sa fizičkim vježbama aerobika.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
60

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Fc na tiho sa Fc maksimalnu odobreno za svaku grupstarosti i seksa. Ovo je zato da bi svaki pojedinac saznao maksimalnu vrednost srčanog rada. Fc na praktici više povečanonego Fc maksimalne teorie stvaraju nestabilnost i postepeno kardiovaskularni aparat se umori (oslabi se postepeno). Za ucjenu Fc na tiho do Fc maksimalne upotrebimo metodiku studirano od: c.h.Coper gde:Fc na tiho mjeri se odmah posle jutarnje buđenje za 30“ i dobijeni razultat (cifra) se piše na dnevnik. Kazivši da ljuljanje ove merenje više nego 3 udara na 30“ . Kazuje nesabilnost organizma koja dolazi ka posledica dnevnog stresa, nespavanja i ako ovo stanje se ponavlja treba obavezno da se javite kod specialista (doktora ). Fc max izlazi od (C.G.Cooper) Fc max ═217,4-0,845M: gde M═ starost na godine . Pr: Za 40-og godišnjaka, Fc max je: 217,4-0,845 x 40 ═ 217,4-33,8 ═ sa blizinom 184 udara/min Znači za jednog 40 godišnjaka Fc max je 184 udara na minut. Da ga pojasnimo još bolje upotrebu formula mi praktikujemo konkluziu P.P Astrand, koji rekomanduje da Fc max je pojednačena sa 220- starost,koji na predhodnim slučojom izlaze 220-40 ═ 180. Oba vdije slučaji potvrde da srčani organi mogu da optimalno funksioniraju do ove rezultate, posle toga ovaj organ počinje da rade na destabilni način, tako da se to ne preporučuje za pojedince koji nemaju jaku sportsku pripremljost. Ova frekvencia je jednaka za oba spola (seksa). Za svaku grupgeneracije Fc max ja kao:

STAROST (GODINE) -30 31-40 41-50 51-60 61 goginu i više

MAKSIMALNA KARDIALNA 190-201 udara/min 180-192 '' 179-183 '' 160-174 '' Ispod 160 ''

FREKVENCIA

Sportski amateri trebaju da bude oprezan za njihovo telo i od njih se traži da imaju dovoljno saznanje o upravljanje i normalnograda aerobika.Preporučuje se kad se izvrše aerobni trening Fc. da ne bude više od 70% Fc maksimalnog. Da budemo što jasaniji uzimamo 4 grup-generacije Fc.
STAROST GODINE FC NA TIHO SA UD/MIN NIVO FC-ja NA RAPORT SA FC 50-60% 70-80% I SNAGE 125-138 130-142 135-146 120-132 125-136 130-140 115-126 120-130 125-134 110-120 115-124 120-128 151-164 154-166 157-168 144-156 147-158 150-160 137-148 140-150 143-152 130-140 133-142 136-144 MAKSIMALNE 90%

30 80 40

60 70

177 ud/min 178 179 168 169 170 159 160 161 150 151 152

60 70 80 60 70 80 60 70 80

50

60

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
61

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Gllavna tendencia za pojačanje sa aerobnim treninzima (vježbama) je sličnosti nad delovanja koji imaju pojačnost 50% kardilne frekvencije. Tako da jedan pojedinac koji trči tri puta nedeljno sa brzinom 1km na 6 minuta i ima Fc 130 ud/min, posle šest sedmice treninga mi čemo potvrditi da če ivršiti isti razmak(daljinu) sa potsečenim njižim umorom i da Fc če da padne (snjiži) ispod 130 ud/min. Na ovaj slučaj onaj koi trenira treba da ima u vidu ili da produži daljinu trčenja ili da realizira svaki kilometar za 10 sek manje. Oprema i količina upotrebljena za razvijanje i izdržljivne aerobie
STAROST GODINE 30-39 VRIEME TRAJANJA TRENINGA AEROBIE 5-10min 2-10 ponavljanje odmor 2-4' 10-20 min 2-5 ponavljanje odmor 2-4' 2-5 ponavljanje dmor 2-6' 2-4 ponavljanj dmor 3-6' 2x20' 5' odmor 2x20' 20-40 1-2 ponavljanje odmor 3-5' 1-2 ponavljanje odmor 4-6' 1-2 ponavljanje odmor 4-6' 1x20min 40-60 min trčenje sa 55-60% intesiteta 30' trčenje 60-70% intensiteta 30' trčenje 60% intensiteta Produženo hodanje 60-9’ min Produženo hodanje 60-90’min +40 min + 40

40-44

20-10 ponavljanje dmor 2-6' 2-8 ponavljanje odmor 3-6' 2-4x10 min 4-5'odmor -

Nastavljeno trčenječ Nastavljeno trčenječ Nastavljeno trčenječ

45-49

50-54

55-59

60-66

-

-

67-73

-

-

74-79 Nad 80

Produženo hodanje 50-80' Produženo hodanje 2-3x20 min. Odmor 10 min

RUNNING AEROBIE
ABSTRACT

1968 American Dr Kenneth Cuper in their text, Aerobie, shows the importance of the baths. He uses this term to explain the exercises upotreblavaju oksiđen to keep the continued movement of muscle groups at least 20 minutes. Depending on this assumption, these exercises have a strong impact in practical terms, everyday, and many times it happens that the exercise carried out by the music. Aerobie is a program of physical exercise, which helps us to improve the level of skills and strengthens the heart and lungs. Aerobic exercises are all those that supplement usllove set by Cuper to walking, slowly running (jogging), swimming, ing, climbing the stairs, kick boxing, etc. patinaž, aerobic exercises are all those that are implemented with low-intensity, light which enables the heart and lungs to provide the required oksiđen to continue working for a long vrieme. Key words : analysis ajrobie, exercise, health and energy process.

LITERATURE 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Atletika 1, Tiranë, 2004, Grup autorësh Atletika 2, Tiranë, 2006, Grup autorësh Shpejtësia, Tiranë, 2004, Agron Cuka Forca dhe Shpejtësia, Tiranë, 2002, Arton Shyti Atletika, Zagreb, 1999, Përkthim nga Anglishtja Atletika, Beograd, 1977, Përkthim nga Rusishtja Bazat e pergaditjes fizike,2005, Tiranë Rashiti N.2002, FUNKCIONI I APARATIT VESTIBULAR NË VEPRIMTARIT SPORTIVR”“Studime Sportive”
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
62

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tiranë, 4/2002Atletika u sportsku Skoli, Zagreb, 1994, V. Shnaider Carl Jonson-London-Field Athletics, 1991 La Bassi della atletica leggera, 1992,Antonio Mazzolli Bobbert, M.F. (1990). Drop jumping as a training method for jumping ability. Sports Medicine, ) (7): 9-22 Demidovič, V. (1986). Određeni integral. U: Zadaci i riješeni primjeri iz više matematike s primjenom tehničke nauke. Tehnička knjiga. Zagreb 14. Hall, S. (1999). Linear kinetics of human mouvement. Basic biomecanis. International edition. Mc Graw-Hill New York, Boston 15. Rashiti, N.& Mata, A.2010, analysis of differences of some anthropometric and motor variables with high school studentsin the municipality of prizeren ”ISBN 978-954-400-298-5, “inovaciji v obrezovanieto” Shumen, Bugari, 16. Rashiti, N & Rashiti, V. 2010, “Characteristics anthropometric and motor test for short running 100 meters” (females) “characteristics anthropometric and motor test for short running 100 meters” (females) ISSN 1311-3321, RUSE, Bugari, 2010

9. 10. 11. 12. 13.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
63

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

KORELACIJA RODITELJSKIH VASPITNIH PONAŠANJA I FIZIČKOG KAŽNJAVANJA NAJMLAĐIH FUDBALERA
Miroljub Ivanović1 Uglješa Ivanović2
1

Visoka škola strukovnih studija za obrazovanje vaspitača, Sremska Mitrovica
2

Fakultet za menadžment u sportu Alfa univerziteta u Beogradu

SAŽETAK Cilj istraživanja bio je da se ispitaju stavovi roditelja prema vaspitnim postupcima i njihova povezanost sa telesnim kažnjavanjem, kao i frekventnost fizičkog kažnjavanja i zlostavljanja predškolske dece u najmlađem uzrastu. Istraživanje je sprovedeno na uzorku od 188 roditelja, čija deca− petlići − treniraju fudbal. Primenjeni merni instrumenti: Upitnik uverenja o roditeljskim postupcima prema malom detetu i Skala telesnog nasilja. Nalazi istraživanja pokazali su da roditelji veruju da je u vaspitanju dece važna uključenost, poslušnost i podređenost odraslima, te da nije osnovano ne reagovati na plač deteta. Takođe nisu sigurni da li je potrebno davati obrazloženja kod zahteva i zabrane, kao i da li je delimično opravdano fizički kažnjavati decu. Dobijeni rezultati ukazali su maksimalnu učestalost u podskalama roditeljsko fizičko kažnjavanje i roditeljsko fizičko zlostavljanje, dok je minimalna frekventnost ispoljena kod podskale roditeljsko teško zlostavljanje. Utvrđena je značajna pozitivna uzajamna zavisnost između uverenja o poslušnosti i podređenosti deteta odraslima, uverenja o nepotrebnosti indukcije, uverenja o opravdanosti nereagovanja na detetov plač, kao i uverenja o opravdanosti fizičkog kažnjavanja i fizičkog kažnjavanja deteta. Trpeljivi stavovi prema upotrebi fizičkog kažnjavanja i njegova osnovanost važan su faktor izlaganja opasnosti za takve postupke i za fizičko mučenje dece, koje je povezano i sa većim brojem negativnih razvojnih rezultata. Ključne reči: roditelji, podskale, fizičko zlostavljanje, uverenje o poslušnosti i podređenosti deteta, uverenja o nepotrebnosti indukcije, telesno zlostavljanje

UVOD Poslednjih godina, istraživanje fizičkog zlostavljanja dece od strane roditelja poprimilo je široke razmere u svetu, pleni sve veću pažnju naučne javnosti i predmet je oštrih rasprava. Bilić i Zloković (2004) naglašavaju da postoji porast zlostavljanja dece od 10% godišnje, dok Buljan-Flander i Kocijan-Hercigonja (2003) naglašavaju da u Sjedinjenim Američkim Državama, 22% očeva i majki tuče svoju odojčad, 90% roditelja tuče decu u uzrastu između 3 i 4 godine, 75% roditelja tuče decu između 9 i 10 godina, a 20% njih tuče svoju decu u periodu adolescencije. Takođe, Žakula Desnica (2010) navodi da 47%−90% očeva i majki telesno kažnjava decu, 70% −99% veruje da je takvo kažnjavanje opravdano, 53% −93% dece u istraživanjima saopštilo je lično iskustvo telesnog kažnjavanja. Rezultati istraživanja Vranić, Karlović i Gabelica (2002) skrenuli su pažnju na činjenicu da je oko 25% studenata u periodu detinjstva kažnjavano fizičkim nasiljem u porodici, dok je oko 7% njih učestalo telesno kažnjavano. Prema istraživanju Pećnika (2003), 93% ispitanika bar jednom je doživelo neki oblik telesnog nasilja od oca i majke do svoje 18. godine. Rezultati istraživanja Žakula Desnica (2010) pokazali su da 32,3% očeva i 31,8% majki telesno kažnjava svoju decu, 21,4% očeva i 22,4% majki telesno zlostavlja decu, dok ih teško telesno zlostavlja 4,8% očeva i 5,8% majki. Sindik i Veselović (2008) ističu činjenicu da udaranje rukom po sedalnom predelu nikada ne koristi 26% očeva i majki, ponekad to radi 69% roditelja, a često 5% roditelja. Udaranje predmetom nikad ne koristi 82% očeva i majki. Istraživanje koje je sproveo Pećnik (2003) pokazalo je da fizičko zlostavljanje dece ne postiže očekivane efekte, izuzev direktne poslušnosti. Međutim, Vidović (2008) u svom istraživanju navodi da je fizičko kažnjavanje kao tradicionalna vaspitna metoda, i dalje često opravdavano. Pećnik, Radočaj i Tokić (2011) utvrdili su da je, pored najprisutnijeg uverenja o značaju roditeljske uključenosti, u znatnom stepenu zastupljeno i uverenje o značaju poslušnosti i podređenosti deteta ocu i majci. U manjoj meri, prisutna su uverenja o prihvatanju nereagovanja na plač deteta, uverenje o prihvatanju telesnog kažnjavanja, kao i uverenje o nepotrebnosti pružanja tumačenja zahteva i zabrana detetu – indukcije. Sprovedena istraživanja skreću pažnju na veliku učestalost telesnog kažnjavanja i upražnjavanja nasilja u vaspitne ciljeve. Ispitanici u dosadašnjim istraživanjima pretežno su bili učenici ili studenti od kojih se zahtevalo da se izjasne o kažnjavanju i zlostavljanju u doba detinjstva. Međutim, još uvek se malo zna o povezanosti između roditeljskih vaspitnih postupaka i telesnog kažnjavanja dece od 10 do 12 godina u sportskoj populaciji. Koliko je nama poznato, ovakvi podaci kod nas još uvek ne postoje, što upućuje na potrebu da se ova pojava istraži i kod dece koja organizovano treniraju fudbal.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
64

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Cilj istraživanja je ispitivanje odnosa ponašanja očeva i majki, stavova i načina vaspitanja (telesnog kažnjavanja) njihove dece koja treniraju fudbal u mlađim razredima osnovne škole. Imajući u vidu ovog cilj transferzalnog istraživanja i teorijski model, pretpostavlja se da su roditeljski vaspitni postupci u uzajamnoj zavisnosti sa telesnim kažnjavanjem dece − fudbalera . METOD Uzorak i postupak U istraživanju, učestvovalo je 188 roditelja oba pola (48 očeva i 140 majki) dece koja treniraju i takmiče se u kategoriji petlići u FK „Radnički“ (Valjevo), FK „Budućnost“ (Valjevo), FK „Osečina“ (Osečina), FK „Ribnica“ (Mionica) i FK „Kačer“ (Belanovica)− Zoni „Drina“. Najviše roditelja nalazilo se u grupi starosti od 29 do 41 godina, pri čemu je prosečna starost iznosila AS = 35,76 (SD = 12.14). Istraživanje je sprovedeno tokom roditeljskih sastanaka u aprilu 2013. godine. Merni instrumenti Upitnik uverenja o roditeljskim postupcima prema malom detetu (Pećnik, Radočaj i Tokić, 2011) sastoji se od niza tvrdnji koje predstavljaju uverenja o roditeljskim postupcima prema predškolskom detetu. Na našem uzorku definisano je pet podskala sa zadovoljavajućim vrednostima koeficijenata pouzdanosti (Cronbach alfa): uverenje o važnosti roditeljske uključenosti (α = .88; 5 ajtema), uverenje o poslušnosti i podređenosti deteta odraslima (α = .79; 4 ajtema), uverenje o nepotrebnosti indukcije (α = .84; 3 ajtema), uverenje o opravdanosti neodgovaranja na detetov plač (α = .81; 3 ajtema) i uverenje o opravdanosti telesnog kažnjavanja (α = .94; 6 ajtema). Skala telesnog nasilja (Straus, Hamby, Finkelhor, Moore & Runyan, 1998), sadrži veliki raspon roditeljskog ponašanja i obuhvata telesnu agresiju različitog stepena intenziteta. Na uzorku iz ovog istraživanja, Skala pokazuje zadovoljavajuće metrijske karakteristike ‒ pouzdanost merena Kronbahovim koeficijentom pouzdanosti (α) iznosi .71. Skala obuhvata pet ajtema (npr. „Udarili ste dete dlanom po sedalnom delu“). Dati su odgovori na petostepenoj skali Likertovovog tipa, a ispitanici su obeležavali broj koji najbolje opisuje njihovo ponašanje: 1 – „nikad“, 2 – „retko“ (dogodilo se jednom ili dva puta), 3 – „ponekad“ (događa se povremeno, nekoliko puta godišnje), 4 – „često“ (događa se redovno, približno jednom mesečno), 5 – „vrlo često“ (događa se više puta mesečno). REZULTATI I DISKUSIJA Deskriptivni indikatori za varijable iz Upitnika uverenja o roditeljskim postupcima prema malom detetu, prikazani su u Tabeli 1.
Tabela 1. Rasponi rezultata, aritmetičke sredine i standardne devijacije ispitanih varijabli iz Upitnika uverenja o roditeljskim postupcima prema malom detetu Podskale Uverenje o značaju roditeljske uključenosti Uverenje o poslušnosti i podređenosti deteta Uverenje o nepotrebnosti indukcije Uverenje o opravdanosti neodgovaranja na plač deteta Uverenje o opravdanosti telesnog kažnjavanja Min 2.38 1.95 .93 .96 .97 Maх 4.96 4.94 4.95 4.98 4.79 AS 4.57 4.21 2.42 2.07 2.53 SD .39 .70 1.08 .95 1.01

Nalazi u ovom istraživanju ukazali su na to da roditelji nemaju čvrst stav o tome da li je detetu neophodno davati objašnjenje kod uvođenja kazni i zabrana. Izračunata srednja vrednost na podskali uverenja o opravdanosti neodgovaranja na plač deteta upućuje na to da roditelji pretežno ne odobravaju opravdanost nereagovanja na dečji plač. Nalazi u ovom istraživanju na podskali uverenja o opravdanosti neodgovaranja na detetov plač neznatno se razlikuju od nalaza istraživanja (Pećnik, Radočaj i Tokić, 2011), u kome su roditelji u većoj meri smatrali da je važno reagovati na plač deteta. Ako se nalazi na našem uzorku, na podskali uverenja o opravdanosti telesnog kažnjavanja, uporede sa nalazima Pećnika, Radočaja i Tokića (2011), vidljivo je da se stavovi roditelja o opravdanosti telesnog kažnjavanja nisu promenili, što je zabrinjavajuća činjenica. Može se zaključiti da su na našem uzorku izražena uverenja koja se prenose s pokolenja na pokolenje, kao i zastarela shvatanja odnosa između odraslih i deteta, u kojima je važno da deca udovoljavaju želji odraslih i prema kojima je osnovano primenjivati telesno kažnjavanje. To ukazuje na činjenicu da roditelji ne razumeju moguće nepovoljne posledice telesnog kažnjavanja, a samim tim, neophodno je da uvide i savremene vaspitne mere i ono što je za decu pozitivno i negativno.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
65

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 2. Rasponi rezultata, aritmetičke sredine i standardne devijacije ispitanih varijabli iz Skale telesnog nasilja Podskale Telesno kažnjavanje Telesno zlostavljanje Teško telesno zlostavljanje Min 1.17 .96 .99 Max 3.58 2.47 1.31 AS 1.79 1.30 .98 SD .46 .25 .006 p 100% 61,32 2.68

Uvidom u Tabelu 2, uočava se da maksimalnu učestalost ima roditeljsko telesno kažnjavanje, potom roditeljsko telesno zlostavljanje, dok je minimalna učestalost roditeljskog teškog zlostavljanja. Dobijeni nalazi verovatno upućuju na to da roditelji nisu bili do kraja iskreni, da nerado priznaju zlostavljanje i ne žele da razgovaraju o tome, jer se plaše posledica svojih postupaka. U našem okruženju, porodično nasilje dugo se smatralo privatnim domenom porodičnom života, u koji niko ko ne pripada toj zajednici koju čine roditelji i deca nema pravo da se meša i gde preovlađuje stanovište da nasilje ni u kojoj formi ne može biti privatna stvar drugih. Na našem uzorku, utvrđeno je da 100% roditelja telesno kažnjava, 61,32% telesno zlostavlja, a 2,68% teško telesno zlostavlja decu. To skreće pažnju na činjenicu da u našoj državi još uvek nije potpuno zaživela zakonska odredba o zabrani telesnog kažnjavanja dece.
Tabela 3. Rasponi rezultata, aritmetičke sredine i standardne devijacije ispitanih varijabli iz podskale telesnog kažnjavanja Skale telesnog nasilja Ajtemi iz podskale telesnog kažnjavanja Protresli ste dete Udarili ste dete dlanom po sedalnom predelu Udarili ste dete dlanom po sedalnom predelu nekim tvrdim predmetom Udarili ste dete po dlanu, ruci ili nozi Namerno ste prignječili dete Min 1 1 1 1 1 Max 4 4 5 4 1 AS 2.03 2.72 1.69 1.98 1.10 SD .58 .79 .90 .81 .20

Tabela 4. Procenat frekvencije roditeljske primene različitih oblika telesnog kažnjavanja Ajtemi iz podskale telesnog kažnjavanja Protresli ste dete Udarili ste dete dlanom po sedalnom predelu Udarili ste dete dlanom po sedalnom predelu nekim tvrdim predmetom Udarili ste dete po dlanu, ruci ili nozi Namerno ste prignječili dete Nikad 49.23 4.25 45.07 31.11 93,65 Retko 38.17 37.24 32.73 40.43 6.35 Ponekad 12.6 39.51 14.20 22.45 Često 10.04 3.13 3.10 Vrlo često 8.96 4.87 2.91 -

Dobijeni nalazi u Tabelama 4 i 5 ukazali su na to da znatan deo roditelja retko primenjuje telesno kažnjavanje kao vaspitnu metodu ili ponekad, dok ih manjina to radi često ili veoma često. Većina roditelja udarila je dete dlanom po sedalnom predelu, po dlanu, ruci ili nozi, nekim tvrdim predmetom, protreslo dete, dok je najmanje njih namerno prignječilo dete. Dobijeni rezultati na podskali telesnog kažnjavanja u skladu su sa ranijim istraživanjem (Sindik i Veselović, 2008).

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
66

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 5. Korelacije roditeljskih stavova i vaspitnih postupaka sa telesnim kažnjavanjem Podskale Uverenje o značaju roditeljske uključenosti Uverenje o poslušnosti podređenosti deteta Uverenje o nepotrebnosti indukcije Uverenje o opravdanosti neodgovaranja na plač deteta Uverenje o opravdanosti telesnog kažnjavanja Telesno kažnjavanje

Uverenje o značaju roditeljske uključenosti Uverenje o poslušnosti i podređenosti deteta Uverenje o nepotrebnosti indukcije Uverenje o opravdanosti neodgovaranja na plač deteta Uverenje o opravdanosti telesnog kažnjavanja Telesno kažnjavanje

.89

-

-.17*

.28**

-

-.30**

.41**

.63**

-

-.11

.45**

.31**

.39**

-

-.03

.22**

.16*

.33**

.38**

-

*p <.05; **p <.01 Uvidom u Tabelu 6 zapaža se da nema statistički značajne povezanosti između uverenja o važnosti roditeljske uključenosti u vaspitanje deteta i telesnog kažnjavanja, ali da postoji značajan pozitivan uzajamni odnos između uverenja o poslušnosti i podređenosti deteta odraslima, uverenja o nepotrebnosti indukcije, uverenja o opravdanosti neodgovaranja na plač deteta, kao i uverenja o opravdanosti telesnog kažnjavanja i telesnog kažnjavanja deteta. Može se pretpostaviti da, ako odrasli više veruju u to da deca treba da budu poslušna i njima podređena, veća je verovatnoća telesnog kažnjavanja dece. U svojoj studiji (Laliere et al., 2005), naglašavaju da je opšta sklonost brze reakcije na detetov plač glavni elemenat osetljivosti roditelja i pravovremenog odgovarajućeg odgovora na detetove signale. Ukoliko su odrasli osetljivi, dete se navikava na to da se sporazumeva, što ublažuje uspostavljanje sporazumevanja između postupaka vaspitanika i uticaja na spoljašnju sredinu. Uverenje o potrebi telesnog kažnjavanja pojačano je povezano sa telesnim kažnjavanjem. Ako otac i majka veruju da je telesno kažnjavanje pravilan metod vaspitanja, da je osnovano tući dete ako uradi nešto pogrešno i da je decu neophodno udarati kako bi razlikovala dobro od lošeg, veća je mogućnost da će u vaspitanju telesno kažnjavati decu. Činjenica da roditelji delimično smatraju da je prihvatljivo telesno kažnjavati decu, izaziva brigu. To potvrđuju i dobijeni podaci o frekvenciji telesnog kažnjavanja i zlostavljanja dece. Svi roditelji (100%) u svojim vaspitnim postupcima upotrebljavaju telesno kažnjavanje, značajan deo očeva i majki prelazi granicu kažnjavanja i u vaspitanju uvodi praksu telesnog zlostavljanja, dok minimalan deo njih primenjuje teško telesno zlostavljanje. Pored toga, dobijena je i statistički značajna pozitivna uzajamna zavisnost telesnog kažnjavanja deteta, sa uverenjima odraslih o poslušnosti i podređenosti deteta roditeljima, o nepotrebnosti indukcije, o prihvatljivosti nereagovanja na plač deteta i o prihvatljivosti telesnog kažnjavanja. Istovremeno, utvrđeno je da očevi i majke koji u većini veruju u to da je neophodno da im deca budu poslušna i podređena, da deci nije neophodno pružati tumačenja kod primenjivanja kazni i zabrana i da nije nužno reagovati na plač deteta, kao i odrasli koji veruju da je prihvatljivo telesno kažnjavati decu, predstavljaju roditelje koji češće telesno kažnjavaju svoju decu. Veoma je značajno istraživanje stavova roditelja pošto ono indirektno upućuje na opasnost od telesnog kažnjavanja i zlostavljanja dece. Očevi i majke koji smatraju da njihova deca treba da budu poslušna i podređena, da nije potrebna indukcija i da je prihvatljivo ne reagovati na plač deteta i telesno ga kažnjavati, češće upotrebljavaju telesno kažnjavanje kao vaspitnu metodu. Istraživanja (Buljan-Flander i Kocijan-Hercigonja, 2003), naglasila su da očevi i majke koji su u detinjstvu bili telesno kažnjavani i zlostavljani, uglavnom žive u sociokulturnom okruženju u kojem se telesno kažnjavanje i
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
67

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

zlostavljanje prihvata i socijalno je opravdano. Međutim, današnja funkcija roditelja više se ne zasniva isključivo na autoritetu, nezi i odgovornosti da zadovolje osnovne životne potrebe deteta, obezbede njegovu sigurnost, daju emocionalnu toplinu, podstreke za učenje i pravilan razvoj, pokazuju studija (Pećnik, Radočaj i Tokić, 2011). Jedan od zahteva koje savremeno društvo postavlja roditeljima jeste vaspitanje dece bez telesnog kažnjavanja. Ali, bez obzira na to što je ono zakonski zabranjeno, telesno kažnjavanje dece još uvek se upražnjava u našim porodicama. Zato je neophodan sistematski uticaj celog društva kako bi se roditeljski stavovi i ponašanja transformisali, a fudbalski klubovi u velikoj meri mogu imati veliku funkciju u rešavanju tog problema. ZAKLJUČAK Rezultati našeg istraživanja pokazali su statistički značajnu povezanost između roditeljskih vaspitnih postupaka i telesnog kažnjavanja dece− fudbalera u kategoriji petlića. Interna konzistencija ( Cronbah alfa) primenjenih mernih instrumenata na našem uzorku pokazala se relativno visokom. Mogućnost opšte primene rezultata u ovoj studiji metodološki i statistički je ograničena. Korišćen je prigodan, a ne reprezentativan uzorak unutar ograničenog uzrasnog raspona, dok unutrašnju validnost ugrožava i način prikupljanja podataka zasnovan na samoprocenama. U cilju donošenja pouzdanijih zaključaka o relacijama vaspitnih postupaka očeva i majki i načina vaspitanja (telesnog kažnjavanja) njihove dece, buduća istraživanja treba sprovoditi na definisanim populacijama fudbalera, što bi omogućilo bolju reprezentativnost uzorka, a time i generalizaciju rezultata, ali i na većim uzorcima koji bi omogućavali kompleksnije statističke analize, a time i proveru samog modela. Model bi trebalo testirati i na drugim uzrasnim kategorijama sportista. Takođe, dobro bi bilo koristiti longitudinalnu metodologiju, gde uvek postoji mogućnost da ponovljeno merenje utiče na rezultate. Osim metode samoprocene, koja sasvim sigurno predstavlja važnu tehniku prikupljanja podataka, poželjno je da se koriste i druge tehnike npr. strukturirani intervju, te uz kvantitativne koristiti i kvalitativne analize. Na taj način, moglo bi se doći do dodatnih saznanja koja bi poslužila kao osnova za kreiranje diferenciranih programa tretmana i prevencije vaspitnih ponašanja roditelja.

THE CORRELATION OF THE PARENTAL PEDAGOGICAL METHODS AND PHYSICAL PUNISHMENT OF THE YOUNGEST FOOTBALL PLAYERS
ABSTRACT The goal of this research was to investigate the parents’ attitudes towards pedagogical methods, their involvement in physical punishment, as well as the frequency of physical punishment and molestation of the pre-school children. The research was carried out on the group of people consisting of 188 parents whose children- fledglings- train football playing. The following measuring instruments were used: the questionnaire of the certificate of the parents’ way of treating a small child and the Scale of the physical punishment. The results of the research have shown that parents believe that the following factors are vital for raising a child: involvement, obedience and subordination to the adults, and that the lack of the reaction to the child’s cry is not justified. They are also not sure whether it is necessary to justify requests and prohibitions, or whether it is partially justified to punish children physically. The attained results showed maximum frequency on the subscales for parental physical punishment and parental physical molestation, whereas minimum frequency was shown on the sub-scale for heavy parental molestation. A significant and positive interdependence was established among the certificates of the obedience and subordination of the children to the adults, the needlessness of the induction, the justification of the lack of the reaction to the child’s cry, as well as the certificate for the justification of the physical punishment and the physical punishment of the child. Tolerable attitudes towards the use of the physical punishment and its justifiability represent the important factors for being exposed to the danger of such behavior and for physical molestation of children, which is related to the growing number of the negative development results. Key words: parents, sub-scales, physical molestation, the certificate of the obedience and the subordination of the child, the certificate of the needlessness of the induction, corporal molestation.

LITERATURA 1. 2. 3. 4. Bilić, V., i Zloković, J. (2004). Fenomen maltretiranja djece. Zagreb: Naklada Ljevak. Buljan-Flander, G., i Kocijan-Hercigonja, D. (2003). Zlostavljanje i zanemarivanje djece, Zagreb: Marko M. Gershoff, E. T. (2008). Report on physical punishment in the United States: What research tells us about its effects on children, Columbus, OH: Center for Effective Discipline. Laliere, C., Piret, M., Scohy, C. & Lambert, J. L. (2005.), La Négligence Parentale – Recherche action ŕ l’Institut pour le Développement de l’Enfant et la Famille. Fribourg, Switzerland, Centre Universitaire de Pedagogie Curative. Pećnik, N. (2003). Međugeneracijski prijenos zlostavljanja djece. Jastrebarsko: Naklada Slap. Pećnik, N., Radočaj, T., i Tokić, A. (2011). Uvjerenja javnosti o ispravnim roditeljskim postupcima prema djeci najmlađe dobi. Društvena istraživanja, 3(113), 625-649.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
68

5. 6.

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Sindik, J., i Veselinović, Z. (2008). Karakteristike nasilje nad djecom i između djece predškolske dobi. U V. Kolesarić (Ur.), Zbornik radova sa skupa Nasilje nad djecom i među djecom (str. 299-318). Osijek: Sveučilište Josipa Jurja Strossmayera u Osijeku, Filozofski fakultet. 8. Straus, M.A., Hamby, S.L., Finkelhor, D., Moore, D.W., & Runyan, D. (1998). Identification of child maltreatment with the Parent-Child Conflict Tactics Scales: Development and psychometric data for a national sample of American parents. Child Abuse and Neglect 22(4),249–270. 9. Vidović, L. (2008). Tjelesno kažnjavanje djece u obitelji. Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, 1, 303-320. 10. Vranić, A., Karlović, A., i Gabelica, D. (2002). Incidencija zlostavljanosti u djetinjstvu na uzorku zagrebačkih studenata. Suvremena psihologija, 5(1), 53-68. 11. Žakula Desnica, T. (2010). Tjelesno nasilje roditelja nad djecom. U D. Šincek (Ur.), III. znanstvenostručni skup posvećen pitanjima nasilja Psihosocijalni aspekt nasilja u suvremenom društvu – izazov obitelji, školi i zajednici (str. 187-201). Osijek: Sveučilište Josipa Jurja Strossmayera u Osijeku, Filozofski fakultet. 7.
Correspondence to: Мирољуб Ивановић, Висока школа струковних студија за образовање васпитача, Змај Јовина 29, 22.000 Сремска Митровица, Србија. Phone: +381 (0) 14 220 587; e-mail: miroljub.ivanovic@gmail.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
69

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

FAKTORSKA ANALIZA SITUACIONO - MOTORIČKIH ELEMENATA SPORTSKIH IGARA KOD UČENIKA SREDNJE ŠKOLE
Muhidin Halilović1, Alen Kapidžić2, Alija Biberović2
1

Pedagoški fakultet, odsjek za tjelesni odgoj i sport, Univerzitet u Bihaću 2 Fakultet tjelesnog odgoja i sporta, Univerzitet u Tuzli

SAŽETAK Osnovni cilj ovog istraživanja bio je utvrđivanje latentne strukture sistema testova situacione – motorike iz sportskih igara učenika srednje škole JU MSŠ iz Gračanice. U tu svrhu na uzorku od 271 učenika uzrasta 18 i 19 godina, izvršeno je mjerenje motoričkih umijeća sa po tri testa iz rukometa, odbojke, košarke i nogometa. Prilikom faktorizacije matrice interkorelacija skupa od 12 varijabli, dobijene su slijedeće motoričke dimenzije: faktor 1 - nazvan „Faktor brzine vođenja lopte u slalomu nogom i rukom”, faktor 2 - nazvan „Faktor preciznosti bacanja lopte u cilj” i faktor 3 - nazvan „Faktor snage udarca po lopti nogom i rukom“. Rezultati su pokazali da ne postoji razlika u broju očekivanih faktora ali da postoji razlika u hipotetskoj i dobivenoj strukturi dimenzija motoričkih umijeća. Ključne riječi: situaciona - motorika, faktorska analiza, učenici.

UVOD Kada govorimo o testiranju sportske motorike ili kompleksnih sportsko-motoričkih znanja-sposobnosti mislimo na testiranje stepena motoričkih automatizama.Testovi koji se koriste u procjeni nivoa usvojenosti sportske tehnike često se nazivaju situaciono-motoričkim testovima, pogotovo kod nas u zemlji. U zapadnoj literaturi / USA, Australija/ ih nazivaju testovima sportskih vještina. Za predpostaviti je da je drugi naziv prihvatljiviji, jer ovi testovi u sebi ne sadrže situacije igre, ne izvode se u situacionim uslovima. Ovi testovi se izvode u uslovima bez protivnika, znači 1 :0, ali su opterećeni vremenom i prostorom, koji je prilagođen prema uslovima igre, tako da dobijamo važne informacije o stepenu automatizacije određenih elemenata tehnike. Najvažniji zadatak testiranja sportskih vještina je kreiranje baterije testova koji se primjenjuju. Kreiranje baterije situaciono-motoričkih testova, u ovom istraživanju, zavisilo je, na prvom mjestu, od karakteristika izabranog uzorka ispitanika, materijalnih uslova, pouzdanosti i validnosti tih testova u odnosu na uzrastnu dob ispitanika i komponenti tehnike koje ispituje. U ovom radu je opservirana situaciona-motorika sportskih igara košarke, rukometa, odbojke i nogometa. Baterija testova je obuhvatila tri najvažnija segmenta specifičnih znanja a to su: preciznost dodavanja i hvatanja lopte, brzina vođenja i manipulacija sa loptom i preciznost šutiranja na cilj. Poznavanje latentne strukture situacione-motorike sportskih igara, a naročito njihove povezanosti sa pedagoško-nastavnim radom u tjelesnom odgoju, neophodno je zbog toga što se na taj način može mnogo efikasnije djelovati i omogućiti učenicima što optimalniji fizički razvoj. Na osnovu pravih informacija o stanju ovog antropološkog subsistema moguće je efikasnije dijagnosticiranje motoričkog statusa učenika, a zatim adekvatno planiranje i programiranje nastavnih sadržaja i kontrola njihovih efekata. Ispitivanje u ovom radu se odnosi na utvrđivanje dijela latentne strukture košarke, nogometa, rukometa i odbojke putem nekih situacijsko – motoričkih varijabli kod učenika srednje škole, s ciljem potpunijeg uvida u međusobni odnos varijabli na temelju kojih je moguće interpretirati zajedničke karakteristike četiri tretirane sportske igre. Pokušat će se potvrditi hipoteza o strukturalnim razlikama situacione motorike između sportskih igara. Ukoliko se karakteristike testova različitih sportskih igara budu nalazile na istom faktoru, smatrat će se da strukturalnih razlika među testovima nema (ovisno o veličini koeficijenta korelacije). Ukoliko se varijable koje hipotetski mjere slične ili iste motoričke dimenzije projektuju na različite faktore konstatovat će se da postoje strukturalne razlike među sportovima tretiranih hipotetski glavnim elementima tehnike navedene 4 sportske igre. METODE RADA Ispitanici Ispitivanje je provedeno na uzorku od 271 učenika trećeg i četvrtog razreda Mješovite srednje škole u Gračanici, starih 18 i 19 godina.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
70

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Uzorak situaciono - motoričkih variabli Baterija za procjenu osnovnih motoričkih sposobnosti odabrana je od mjernih instrumenata, koji su se u prethodnim istraživanjima (Pavlin, K., Z. Šimenc, K. Delija (1982). pokazali pouzdanim nositeljima obavijesti. Uzorak varijabli činilo je 12 situaciono – motoričkih testova iz sportskih disciplina košarke, rukometa, odbojke i nogometa. Svaka sportska igra zastupljena je sa po tri situaciono tehnička elementa.

R.B. 1.

SPORTSKA IGRA KOŠARKA

SITUACIONO-MOTORIČKI TEST Bacanje lopte objema rukama o zid Vođenje lopte u slalomu Bacanje lopte u koš Izvođenje sedmerca Bacanje lopte o zid Vođenje lopte u slalomu Žongliranje loptom Vođenje lopte u slalomu Mjerenje snage udarca Gađanje cilja preko mreže iz osnovnog stava Odbijanje "čekić" u krugu Servis

ŠIFRA TESTA 1. 2. 3. 1. 2. 3. 1. 2. 3. OKBLRZ OKVLS OKBLK ORIS ORBLZ ORVLS ONŽL ONVLS ONMSU

2.

RUKOMET

3.

NOGOMET

4.

ODBOJKA

1. 2. 3.

OOGCPMOS OOOČK OOSR

REZULTATI
Tabela br. 1. Karakteristični korjenovi i objašnjeni dijelovi zajedničke varijanse Initial Eigenvalues Extraction Sums of Squared Loadings Total 4.209 1.173 1.059 Rotation Sums of Squared Loadings Total 3.375 2.314 2.545

Component 1 2 3 4

Total 4.209 1.173 1.059 .866

% of Variance 35.075 9.776 8.828 7.213

Cumulative % 35.075 44.851 53.679 60.892

% of Variance 35.075 9.776 8.828

Cumulative % 35.075 44.851 53.679

Tabela br. 2. Matrica glavnih komponenti Fak 1 .614 -.669 .617 .450 .458 -.685 .718 -.535 .516 .561 .574 .640 Fak 2 .241 .269 -.224 .620 .508 .227 .081 .313 -.074 .128 -.380 .168 Fak 3 .212 .226 -.102 -.102 -.333 -.087 -.009 .509 .621 -.187 .087 .370

OKBLRZ OKVLS OKBLK ORIS ORBLZ ORVLS ONŽL ONVLS ONMSU OOGCPMOS OOČK OSR

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
71

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela br. 3. Koso rotirani sklop (F1,2,3=faktori) Fak 1 .079 -.731 .597 -.125 .091 -.535 .382 -.839 .023 .352 .581 .060 Fak 2 .363 -.050 .033 .773 .749 .012 .323 -.061 -.108 .375 -.194 .248 Fak 3 .471 -.020 .127 .117 -.118 -.343 .281 .319 .821 .044 .288 .634

OKBLRZ OKVLS OKBLK ORIS ORBLZ ORVLS ONŽL ONVLS ONMSU OOGCPMOS OOČK OSR

Tabela br. 4. Struktura situaciono-motoričkih faktora Fak 1 .358 -.753 .652 .156 .282 -.653 .582 -.745 .280 .483 .623 .362 Fak 2 .492 -.281 .246 .760 .751 -.230 .505 -.250 .082 .494 .050 .408 Fak 3 .580 -.290 .345 .245 .082 -.530 .488 .008 .805 .252 .451 .711

OKBLRZ OKVLS OKBLK ORIS ORBLZ ORVLS ONŽL ONVLS ONMSU OOGCPMOS OOČK OSR

Tabela br. 5. Korelacije orthoblique faktora (F1,2,3,=faktori Component Fak 1 Fak 2 Fak 3 Fak 1 1.000 .310 .354 Fak 2 .310 1.000 .223 Fak 3 .354 .223 1.000

Tabela br. 6. Matrica komunaliteta Initial 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 Extraction .479 .570 .441 .597 .579 .528 .523 .644 .658 .366 .482 .574

OKBLRZ OKVLS OKBLK ORIS ORBLZ ORVLS ONŽL ONVLS ONMSU OOGCPMOS OOČK OSR

REZULTATI Na osnovu Guttman – Kaiserovog Kriterija lambda veće od 1 izolirana su tri značajna karakteristična korijena koji su bili dovoljni da objasne 53.679 % totalne varijanse sistema varijabli (tabela br. 1). Prvi karakteristični korijen objašnjava 35.075 % , drugi 9.776 % a treći 8.828 % totalne varijanse. Prvo, izračunata je inicijalna nerotirana faktorska matrica (Tabela br.2), da pomogne u dobijanju preliminarne indikacije broja faktora za ekstrakciju. Inicijalnom nerotiranom matricom dobijena su tri faktora.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
72

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Na prvu glavnu komponentu saturirano je 9 varijabli, na drugu dvije a na treću glavnu komponentu projicirala se jedna varijabla. U ovom radu korištena je kosa rotacija i obezbjeđene su dvije faktorske matrice opterećenja. Prva je matrica faktorskog sklopa, druga je matrica faktorske strukture, koja ima proste korelacije između varijabli i faktora, ali ova opterećenja sadrže i jedinstvenu varijansu između varijabli i faktora, i korelaciju među faktorima. Na prvi faktor matrice sklopa, projiciralo se 6 varijabli, a na drugi i treći po3 varijable za procjenu situacionemotorike. Na prvi faktor u matrici faktorske strukture (Tab. br. 5 ) projiciralo se 6 varijabli: OKVLS- .753, OKBLK .652, ORVLS- .653, ONŽL .582, ONVLS- .745, OOČK .623 Na drugi faktor sa visokim i pozitivnim koeficijentima korelacije projicirale su se dvije varijable iz odbojke i jedna iz rukometa: ORIS .760, ORBLZ .751, OOGCPMOS .494. Na treći factor projicirale su se po jedna varijabla iz košarke nogometa i rukometa: OKBLRZ .580, ONMSU .805, OSR .711. Osam skala za procjenu situaciono - motoričkih sposobnosti, imaju značajnu visinu komunaliteta (Tabela br.1 ). Najveće koeficijente komunaliteta čine varijable: ONMSU .658 i ONVLS .644. Koeficijenti međusobne korelacije sva tri ekstrahovana faktora su u statistički značajnoj relaciji sa zadovoljavajućim koeficijentima i pozitivnim predznakom (faktor 1 i 2 .310, faktor 1 i 3 .354, faktor 2 i 3 .223). DISKUSIJA Primjenjen kriterij za određivanje broja značajnih komponenti korelacione matrice omogućuje da se intencionalni predmet mjerenja skupa varijabli reducira na dimenzije, koje objašnjavaju 53,68 % ukupne varijanse sistema, pri čemu prvi značajni karakteristični korjen iscrpljuje 35.08 % totalne varijanse, dok ostali iscrpljuju vrlo mali postotak informacija tako da drugi iscrpljuje 9.78 %, a treći 8.83 % totalne varijanse. Na prvu glavnu komponentu, koja predstavlja najinformativniji dio onog što je zajedničko česticama situacione motorike sportskih igara, osrednje su i visoko projicirane sve manifestne varijable. Uvidom u matricu sklopa može se zaključiti da smislenu interpretabilnost ima sigurno prvi faktor koji bi se mogao nominirati kao faktor brzine vođenja lopte u slalomu nogom i rukom, jer ga praktički definiraju reprezentanti varijabli: vođenje lopte u slalomu nogom (ONVLS) i vođenje lopte u slalomu rukom (OKVLS) i srednje projiciranom testu iz rukometa vođenje, lopte u slalomu (ORVLS). Razumljiva je slična visina projekcija ove tri varijable, jer je njihov zajednički varijabilitet vjerovatno generiran zajedničkim mehanizmom centralnog nervnog sistema za regulaciju trajanja ekscitacije. Na ovaj faktor sa osrednjim koeficijentima paralelne projekcije projicirali su se testovi preciznosti bacanje lopte u koš (OKBLK), gađanje cilja preko mreže iz osnovnog stava (OOGCPMOS) i odbijanje "čekić" u krugu (OOČK). Razlog projekcije situacionih testova preciznosti na faktor faktor brzine vođenja lopte u slalomu nogom i rukom, vjerovatno je, što preciznost utiče na rezultatatsku uspješnost u slalom vođenju lopte kod rukometa, košarke i rukometa. Na osnovu uvida u matricu strukture može se uočiti da svi koeficijenti varijabli imaju značajnu projekciju ( osim varijable iz rukometa izvođenje sedmerca ORIS) na prvu glavnu komponentu i svi su pozitivnog usmjerenja (negativni predznaci testova mjerenih hronometrom smatraju se pozitivnim usmjerenjem). Uzrok ovakvoj projekciji može se pripisati funkciji generalnog situaciono-motoričkog faktora. Razlog nulte projekcije testa izvođenje sedmerca (ORIS) treba tražiti u specifičnosti ovog mjernog instrumenta. Drugi faktor može se definisati kao faktor preciznosti bacanja lopte u cilj. Sa drugom glavnom komponentom najveću projekciju čine varijable, izvođenje sedmerca ORIS, bacanje lopte o zid ORBLZ. Varijabla gađanje cilja prstima preko mreže OOGCPMOS je projektovana na drugi faktor jer je preciznost intencionalni predmet mjerenja ovog instrumenta. Ova tri testa jesu reprezentanti preciznosti bacanja “projektila “i oni diferenciraju grupu ispitanika koji postižu bolje rezultate u ovoj motoričkoj sposobnosti od učenika koji su uspješniji u izvođenju drugih kinezioloških zadataka. Razlog veće diferencijacije ovih testova vjerovatno je sadržan u drugačijoj strukturi kretanja u odnosu na druge instrumente koja logično uslovljava i različite mehanizme za regulaciju gibanja.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
73

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Treći faktor mogao bi se definisati kao faktor snage udarca po lopti nogom i rukom. Najveću projekciju na treću glavnu komponentu ima varijabla mjerenje snage udarca (ONMSU) koja je u dosadašnjim istraživanjima definisana kao eksplozivna snaga. U prethodnim ispitivanjima (Momirović, K. i sur. (1969) eksplozivna snaga je definirana kao sposobnost koja je podređena funkcioniranju mehanizma za regulaciju i kontrolu intenziteta ekscitacije u primarnim motoričkim centrima i u subkortikalnim jezgrama, koje preuzimaju ulogu amplifikatora ili modulatora. U energetskom izlazu taj je mehanizam odgovoran za broj aktiviranih jedinica i brzinu transmisije impulsa od centra do efektora. Visoka projekcija varijable servis (OSR) na treći faktor može se objasniti sličnom strukturom kretanja sa mjerenjem snage udarca u nogometu (ONMSU). Naime, kineziološki zadatak je udaranje po rekvizitu koji je uslovljen eksplozivnom snagom ruku. Osnova oba testa bila bi zajednička ovisnost od mehanizma za regulaciju ekscitacije centralnog nervnog sistema. Brzina bacanja lopte o zid (OKBLRZ) u svojoj latentnoj osnovi ovisi o repetetivnoj snazi submaksimalnog naprezanja koja iziskuje funkcioniranje centralnog nervnog sistema na povišenoj ekscitacijskoj razini. Formiranje zajedničkog faktora od tri varijable iz tri različita sporta može se pokušati objasniti i na osnovu manifestnog kretanja u izvedbi tri izdvojena mjerna instrumenta. Može se kazati da se ovdje radi o specifičnoj , košarkaškoj nogometnoj i odbojkaškoj preciznosti. Kod testa bacanje lopte objema rukama o zid (OKBLZ) rezultat će uveliko ovisiti o preciznosti izbačaja, te su korekcije u načelu minimalne i eventualno se odnose na premještanje tijela ili ekstremiteta u prostoru kako bi se lopta mogla prihvatiti. Jasno je da je takvo premještanje neefikasno, te je znatno racionalnije precizno izbacivati loptu i sačekivati nakon odbijanja. Temeljno djelovanje u u ovom testu je ipak izbacivanje objekta, nakon čega više nema nikakvog nadzora (čak i kad je riječ o testu koji uključuje hvatanje), što znači da se radi o specifičnoj košarkaškoj preciznosti kod koje se parametri analitičkih determinacija određuju unaprijed, čime je i cijelo gibanje uveliko determinirano. To djelovanje jednostavno ima unaprijed pripremljene aktivacijske engrame, koji samo dobivaju konkretne parametre za konkretno gibanje neposredno prije izvođenja, a daljeg nadzora i ispravaka nema. Treći faktor je opisan i varijablom iz nogometa, snagom udarca po lopti. I u ovom slučaju može se reći da se radi o specifičnoj preciznosti i to nogometnoj, jer će upravo od takve sposobnosti najviše ovisiti rezultat u ovom testu. Iako se ovome može staviti zamjerka, jer je uključena varijabla snage udarca po lopti. Nikako ne treba zaboraviti da je loptu važno što preciznije pogoditi upravo na pravo mjesto, jer inače neće odletjeti daleko, sve i da je snaga zamaha znatna. Mnogo je važnije da je kontakt noge i lopte na adekvatnom mjestu na lopti, a za to je nedvojbeno potrebna, uz odgovarajuću silu, i vrlo velika preciznost. Treće projicirani test je iz prostora odbojke (servis OSR) namijenjen za pocjenu preciznosti pogađanja određenih dijelova terena te ga nije potrebno detaljnije logizirati. Izvedba ovog tehničkog elementa ovisi i o faktoru za kontrolu energetske komponente kretanja koja je prethodno opisana. Matrica strukture u oblimin transformaciji nije izmijenila položaj varijabli u odnosu na faktore drugog reda u matrici sklopa. Korelacije između faktora ukazuju na značajnu povezanost između sva tri faktora. Ono što karakteriše ove relacije, su niski koeficijenti ali su značajni na statističkom nivou. Prvi faktor je u nešto jačoj povezanosti sa trećim u odnosu na drugi latentni faktor . Treći i drugi su u najslabijim vezama, što je i razumljivo jer je manji broj varijabli koji reprezentuju drugi i treći faktor a prva komponenta ima i opšti smisleni karakter u definisanju faktora tretiranih varijabli. Korelacije ovih faktora relativno su niske i sličnog reda veličine (oko 0.30), što upućuje na činjenicu da se radi o ipak slabo povezanim latentnim mehanizmima specifičnih gibanja u sportskim igrama. Povezanost faktora se mogla očekivati, jer postojanje preciznosti u svakom elementu situacione motorike uvjetuje jednim dijelom postojanje zajedničkog varijabiliteta. Inspekcijom rezultata matrice komunaliteta uočava se najveća projekcija varijable mjerenje snage udarca (ONMSU) što ukazuje na činjenicu da je snaga u osnovi svake tretirane motoričke varijable. Kao što komunaliteti ukazuju na generalni motorički faktor (faktor integracije) i matrica strukture sa koeficijentima projekcije varijabli na prvu glavnu komponentu, ukazuje na postojanje faktora integracije. U prilog tačnosti ove tvrdnje su i značajni koeficijenti korelacija ekstrahovanih faktora. Najniži komunalitet ima varijabla Gađanje cilja preko mreže iz osnovnog stava (OOGCPMOS). To govori o usamljenosti u prostoru kojeg pokriva. Ni ostali komunaliteti nisu visoki, što govori o širini pokrivenog prostora.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
74

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Autoru ovog rada nije dostupan i poznat identičan eksperiment istraživanja, stoga je direktna komparacija sa prijašnjim istraživanjima otežana. Slično istraživanje koje je sproveo Mladenović, M.(2007) može jednim dijelom potvrditi ovo ispitivanje. Ovo komparativno istraživanje je vršeno na sličnoj populaciji učenika srednje škole i sa istim situaciono-motoričkim varijablama.Izvršena je konfirmativna analiza s ciljem dobivanja latentnih dimenzija saturiranih primarnim varijablama po pojedinim sportskim igrama. U oba istraživanja dobijen je isti broj latentnih dimenzija koji nisu sadržavali čistu strukturu pojedinih sportskih igara.Najveća podudarnost ova dva rada čini dobiveni faktor na koji su se projicirali isti testovi za procjenu sposobnosti vođenja lopte u nogometu, rukometu i košarci. ZAKLJUČAK Faktorska analiza situaciono-motoričkih elemenata sportskih igara rukometa, košarke, nogometa i odbojke, kod učenika srednje škole, bio je osnovni cilj ovog istraživanja. U tu svrhu na uzorku od 271 učenika trećeg i četvrtog razreda srednje škole, izvršeno je mjerenje osnovne motorike sa po tri testa koja hipotetski pripadaju glavnim strukturnim elementima tehnike tretiranih sportskih igara u navedenom uzrastu. Očekivan je dobiveni broj ekstahovanih faktora i dobrim dijelom su ispunjene pretpostavke o strukturi glavnih komponenti. Faktorskom analizom dobivene su tri situaciono-motoričke dimenzije: 1. faktor brzine vođenja lopte u slalomu nogom i rukom, 2. faktor preciznosti bacanja lopte u cilj, 3. faktor snage udarca po lopti nogom i rukom. Tokom realizacije ovog eksperimenta, ukazao se problem i potreba da se postojeći aktuelni instrumentarij, za procjenu situacione-motorike, podvrgne procjeni kvaliteta objektivnosti, pouzdanosti i validnosti, kod tretirane populacije i pritom voditi računa o razini tehničke pripremljenosti. Istraživanje je donijelo rezultat koji je potrebno valorizirati u daljnim sličnim eksperimentima, kako bi se dobiveni rezultati komparirali i eventualno potvrdili, te tako bili temelj za bolje programiranje i planiranje ciljeva i zadataka transformacijskih promjena kod učenika srednje škole.

THE FACTOR ANALYSIS OF SITUATIONAL-MOTOR ELEMENTS IN SPORTS GAMES, FOR HIGH SCHOOL STUDENTS
SUMMARY The main objective of this study was to determine the latent structure of the system of situational-motor elements in sports games, for high school students, who attended JU MSS, Gracanica. For that purpose, a measurement of motor skills was completed on a sample of 271 students, aged 18 and 19 years, with three tests held per each of the following sports: handball, volleyball, basketball and football. During the factorization of the matrix of intercorrelations in a set of 12 variables, the following motor dimensions were obtained: factor 1—"The speed factor of handling the ball in the slalom of legs and arms.", factor 2—"The factor of precision in throwing the ball into the target area," and factor 3—"The factor of strength in hitting the ball with a leg, or an arm." The results showed that there is no difference in the number of expected factors, but that there is a difference in the hypothetical and obtained structure of dimensions of motor skills. Keywords: situational - motor skills, factor analysis, students.

LITERATURA 1. 2. 3. Mladenović, M. (2007). Kongruencije hipotetskih latentnih dimenzija specifične motorike kod učenika srednje škole na početku i na kraju jednogodišnjeg tretmana. Acta Kinesiologica, 1 (89-94). Pavlin, K., Z. Šimenc, K. Delija (1982). Analiza pouzdanosti i faktorske valjanosti situaciono – motoričkih testova u rukometu, odbojci, košarci i nogometu. Kineziologija, 14 (5): 177-187. Momirović, K. i sur. (1969). Faktorska struktura antropometrijskih varijabli. Zagreb: Institut za kineziologiju.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
75

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

KINEZITERAPIJA U REHABILITACIJI FRAKTURE TALUSA
Nela Zlatar, Ana Sara Vodanović, Jelena Paušić
Kineziološki fakultet, Sveučilište u Splitu

SAŽETAK Fraktura je djelomični ili potpuni prekid kontinuiteta kosti. Zaliječuje se različito od sadržaja do slučaja. U ovom radu se pratio oporavak od teške operacije frakture talusa tijekom koje su osteosintezom ugrađeni vijci od titana. Nakon prvog dijela rehabilitacije, cilj druge faze je kineziterapijskim postupcima postići maksimalan raspon pokreta u skočnom zglobu te povećati snagu mišića. Prije početka tretmana izmjereno je inicijalno stanje raspona pokreta i mišićne snage. Rezultati su pokazali oporavak s obzirom da se prije radilo sa fizikalnim i kineziterapijskim postupcima, te je pacijent već tada odbacio obje štake i samostalno hodao. Tretman kineziterapije se provodio u dvije faze, svaka je trajala dva mjeseca. Primjenjivane su aktivne vježbe. Vježbe su se provodile različitim rekvizitima, sa i bez opterećenja. U prvoj fazi je korištena traka za vježbanje i uteg od 2kg. Rezultati su pokazali napredak i potpuni povratak plantarne fleksije, ostali pokreti su još bili slabi, a mišićna snaga zadovoljavajuća. U drugoj fazi su se ponavljale neke vježbe iz prve, a korištena je i balans daska radi ponovnog “buđenja” propriocepcije. Krajnji rezultati su pokazali odličan oporavak. Rasponi pokreta su skoro dostigli maksimalne rezultate, a mišićna snaga se vratila do ocjene 4 većinom za potkoljenicu, a ocjene 5 za natkoljenicu. Iako je ova ozljeda interpretirana kao jedna od težih, pacijent nije imao nikakvih problema, a razlog se može pripisati mladom organizmu. Tijekom, a niti nakon operacije, nisu nastupile moguće komplikacije, pa se s lakoćom moglo pratiti daljnji tijek rehabilitacije koja je ukupno trajala godinu dana. Danas pacijent normalno obavlja svakodnevne dužnosti, rekreativno igra nogomet, vozi skateboard, automobil… Ključne riječi: rehabilitacija, MMT, raspon pokreta

UVOD Fraktura je djelomični ili potpuni prekid kontinuiteta kosti. Za brzo i ispravno zalječenje te kasniju normalnu funkciju slomljene kosti najvažnije je vratiti-reponirati slomljene fragmente u što ispravniji položaj, uspostaviti što bolje njihov kontakt i ispraviti dislokaciju. Tipična ozljeda kosti, prijelom (fraktura), teška je tjelesna ozljeda koja redovito isključuje neko vrijeme iz aktivnosti, osobito ako je onemogućeno kretanje. (Pećina, M. i sur., 2000).) Ozlijede talusa razmjerno su rjetka pojava, ali zbog važnosti te kosti u mehanici gležnja, mogu biti uzrokom vrlo teških invalidnosti. Naime, preko talusa se prenose sva opterećenja tijela i difuzno se šire na cijelo stopalo. Zadaća je talusa prijenos težine s distalnog dijela goljenične kosti na stopalo, odnosno petnu kost. Zbog toga se smatra da gornja zglobna ploha talusa podnosi veća opterećenja od bilo kojeg drugog zgloba u tijelu. (Jajić, I. i suradnici,2000.) U vrijeme provođenja ovih tretmana, pacijent je bio 21-godišnjak koji nije imao nikakvih tjelesnih ili bilo kakvih drugih smetnji do trenutka kada je doživio prometnu nesreću. Zadobio je frakturu talusa koja se morala podvrgnuti kirurškom zahvatu te je napravljena osteosinteza trima vijcima od titana zbog čega je bio hospitaliziran dva tjedna, a zatim pušten na kućnu njegu, dobivši dvije štake kao pomagalo za hodanje. Slijedio je odlazak u centar za fizikalnu terapiju gdje je imao krioterapiju, parafin, individualne vježbe, magnetoterapiju, terapiju TENS-om, te je sam odrađivao hidroterapiju, u moru, vježbajući i plivajući. Kroz dvije faze fizikalne terapije pacijent je uspješno napredovao sa hoda na obje štake, preko hoda na jednoj štaki do konačnog hoda bez pomagala. Cilj ovog tretmana je uspješno odraditi program kineziterapije, odnosno, nespecifičnom funkcionalnom terapijom, koja koristi pokret kao osnovno sredstvo, poboljšati i dovesti do maksimuma stanje ozlijeđenog stopala. U prvoj fazi rehabilitacije pacijent je uspostavio opseg pokreta te uspješno došao do samostalnog hoda. U ovom dijelu rehabilitacije je cilj povećanje opsega pokreta i mišićne snage. Pacijenta treba pomoću aktivnih pokreta dovesti do faze normalnog hoda i obavljanja svakodnevnih aktivnosti, a za to treba imati približno maksimalan opseg pokreta i snagu mišića koju je imao prije ozljede. S obzirom na težinu ozlijede cilj nije nimalo lagan, ali pravilnim programom kineziterapije, te samom upornošću i motivacijom pacijenta trebao bi biti uspješno savladan. METODE RADA Dijagnostički postupci koji služe za određivanje programa kineziterapije su manualni mišićni test i goniometrija. Goniometrija kao postupak mjerenja služi da izmjerimo ukupnu pokretljivost u zglobu. Koriste se mnogi mjerni instrumenti u procijeni raspona pokreta, mi smo koristili goniometar. (Majkić, M. (1983.) Varijable su bile: PFEK - Plantarna fleksija s ekstendiranim koljenom, PFFK - Plantarna fleksija s flektiranim koljenom, PFI Plantarna fleksija s inverzijom, ES - Everzija stopala, DFI - Dorsalna fleksija s inverzijom, FP - Fleksija
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
76

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

potkoljenice, EP - Ekstenzija potkoljenice. (tablica 1) (Paušić, J., Kujundžić, H. (2012.) Manualni mišićni test je danas najprostraniji način ispitivanja snage pojedinih mišićnih grupa. Ova metoda dozvoljava da se procjenjivanjem snage mišića izvedu zaključci o stanju mišića i živčanog sustava. Rezultati testiranja služe da se postavi precizna dijagnoza, napravi plan liječenja i odrede vrste vježbi. Ocjenjuje se ocjenom od 0-5. Varijable mišićnog testa su bile: PFEK - Plantarna fleksija s ekstendiranim koljenom, PFFK - Plantarna fleksija s flektiranim koljenom (m.soleus), PFI - Plantarna fleksija s inverzijom, ES - Everzija stopala, DFI - Dorsalna fleksija s inverzijom. (tablica 2) (Paušić, J., Kujundžić, H. (2012.) Nadalje metode rada su bile kineziterapijske vježbe, aktivne vježbe (nepotpomognute i s otporom) u dvije faze. Prva faza se izvodila dva puta dnevno, sedam dana u tjednu. U program su bile vježbe bez i sa opterećenjem (traka i uteg od 2kg), sedamnaest (17) vježbi, te se izvodilo po dvije serije. Vježbe su bile za razgibavanje zgloba u svim smjerovima, za jačanje m.quadriceps femorisa, hamstringsa, abduktora i adduktora, m.tricepsa surae. Prva faza je trajala dva mjeseca. Druga faza se izvodila jedan put dnevno, sedam dana u tjednu, na balans dasci, trinaest (13) vježbi, po dvije serije. Vježbe su se sastojale od zadržavanja stopala u svim smjerovima na dasci po 5-8 sekundi, prvo sa obje noge, zatim posebno ozlijeđenom pa zdravom nogom, prvo u sjedećem, a zatim u stojećem položaju. (Houglum, P.A. (2005.) Ovakve vježbe imaju neprocjenjivu vrijednost zbog pozitivnog utjecaja na organizam. Utječu na poboljšanje rada unutarnjih organa, oblikovanje aparata za kretanje i formiranje pokreta i kretanja. (Karaiković, E.M., Karaiković, E.E. (1986.) REZULTATI I DISKUSIJA
Tablica 1. Vrijednosti raspona pokreta u inicijalnom, tranzitivnom i finalnom mjerenju INICIJALNO MJERENJE POKRET PFEK (30 - 50º) 1.mj. 50° 2.mj. 50° 3.mj. 50° TRANZITIVNO MJERENJE 1.mj 50° 2.mj 50° 3.mj. 50° FINALNO MJERENJE 1.mj. 50° 2.mj. 50° 3.mj. 50°

PFFK (30 - 50º) PFI (0 – 50°) ES (0 – 30°) DFI (0 – 45° – 50° )

48° 18° 12° 11°

48° 18° 14° 12°

48° 18° 14° 12°

48° 25° 16° 18°

48° 28° 20° 20°

50° 28° 20° 18°

50° 40° 22° 20°

50° 40° 22° 22°

50 42° 20 25°

Inicijalnim mjerenjem utvrđuje se razina početnog stanja pacijenta koja nam služi za postavljanje ciljeva kineziterapijskih postupaka te utvrđivanje napretka rehabilitacije. Iz ovih rezultata vidimo da pomaka ima te da nisu nastale nikakve komplikacije koje su bile moguće. Nakon prvog dijela vježbi koje su trajale dva mjeseca, utvrđen je napredak. Intenzitet i ekstenzitet provedenih vježbi su izazvali pozitivne promjene u rasponu pokreta i mišićnoj snazi. Plantarna fleksija je približna svom maksimumu, dok plantarna fleksija s inverzijom ide lošije zbog vijaka koji sprječavaju potpuni opseg pokreta. Everzija i dorzalna fleksija su napredovale, iako prognoze nisu bile obećavajuće. Nakon drugog dijela vježbi, finalno mjerenje nam pokazuje zadovoljavajuće rezultate. Plantarna fleksija s flektiranim i ekstendiranim koljenom su dosegle svoj maksimum, plantarna fleksija s inverzijom je napredovala i skoro dostiže puni raspon, dok su everzija i dorzalna fleksija s inverzijom dobre s obzirom na prognozu nakon provedene operacije. Kirurg predviđa da može ovako ostati i do dvije godine dok samo od sebe tkivo i vijci malo ne popuste i dopuste zglobu da dostigne maksimum svih pokreta.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
77

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tablica 2. Vrijednosti mišićne snage u inicijalnom, tranzitivnom i finalnom mjerenju INICIJALNO MJERENJE 5 4 3 2 X X+ X X X X+ X i m. X+ X X X TRANZITIVNO MJERENJE 5 4 3 2 X+ X X+ X+ X+ X X X FINALNO MJERENJE 5 4 3 2 X+ X+ X XX

POKRET PFEK PFFK PFI ES DFI FP FP FP

AGONIST m. gastrocnemius m. soleus m. tibialis posterior m. fibularis longus i m. fibularis brevis m. tibialis anterior hamstrings m. biceps femoris m. semitendinosus semimembranosus

1

0

1

0

1

0

EP EP

m. quadriceps femoris (ležeći) bez rectusa femorisa

X X X

X+

X X

Inicijalno mjerenje prije kineziterapije je pokazalo dosta dobre rezultate u snazi mišića jer se pacijent rano počeo dizati na noge već u prvoj fazi rehabilitacije. Svi su mišići prosječno ocijenjeni sa tri, a m.gastrocnemius te m.quadriceps femoris sa četiri. Ova faza kineziterapije uključuje već hodanje bez štaka pa je za očekivati da će se mišićna snaga brže vraćati. Nakon prvog tretmana provedenih vježbi muskulatura je hipertrofirala. Uz vježbe koje se izvode dva puta dnevno, pacijent odlazi pješice na fizioterapiju i na ostale aktivnosti i tako brže vraća snagu mišića. Natkoljenica najbrže napreduje jer je i najmanje hipotrofirala. M.gastrocnemius i m.soleus napreduju iako je obujam još vidljivo smanjen. Finalno mjerenje daje rezultate potkoljenice oko ocjene 4, a natkoljenice 5. Pošto pacijent nije sportaš, rekreacijski se bavio skateboardom, nekad nogometom, mišići nisu baš bili u punoj snazi i prije ozlijede, tako da su rezultati dosta zadovoljavajući. Utvrdili smo da su kineziterapijski postupci ostvarili zadani cilj na početku tretmana. ZAKLJUČAK Prijelomi talusa vrlo su rijetki, no njihova je važnost iznimno velika. Prijelomi vrata i trohlee talusa s pomakom koji nije moguće reponirati rješavaju se operacijski, osteosintezom. Postoperacijski se stopalo imobilizira gipsom ili longetom u trajanju 6-8 tjedana pa i duže. (Jajić, I. i suradnici, 2000.) Slijedila je godinu dana duga rehabilitacija. Pacijent je imao prepisanu fizikalnu terapiju, a uz to je, u ovom tretmanu, obavljao kineziterapiju aktivnim pokretima. Primjenjivane su aktivne vježbe, to su koordinirane fazične kontrakcije mišićnih skupina pod opterećenjem jednog segmenta tijela, jednog ekstemiteta ili cijelog tijela. Bolesnik obavlja pokret vlastitom snagom i po svojoj volji. S obzirom da je ovo bila jedna od težih ozlijeda, a talus funkcijski najvažnija kost stopala, očekivanja nisu baš bila velika da će se opseg pokreta vratiti toliko zadovoljavajuće, u nepunih godinu dana rehabilitacije. Po riječima kirurga ova ozlijeda nije viđena u bolničkom centru unatrag 20-ak godina, te je smrskana kost davala znakove vrlo lošeg oporavka, mogućih komplikacija te djelomičnog invaliditeta. Pokret plantarne fleksije se vratio u punom opsegu pokreta, a ostali pokreti nisu do maksimuma. Pacijent uspješno i samostalno hoda iako svi rasponi pokreta nisu dovedeni do željenih rezultata. Budući da se ugrađeni vijci neće odstranjivati, kirurg i fizijatar su upozorili da će se maksimalni opsezi pokreta everzije, inverzije i dorzalne fleksije vratiti tek za 2-3 godine, a možda nikad. Ipak, nemogućnost potpunog opsega pokreta ne utječe mnogo na hod i obavljanje svakodnevnih aktivnosti, pa pacijent danas, kao i prije, ponekad igra nogomet, vozi automobil sasvim normalno itd. Cijeli tim, od kirurga do fizijatra i kineziterapeuta su jako zadovoljni učinjenim, slike RTG-a su pokazale jako dobar proces oporavka.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
78

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

KINESITHERAPY IN REHABILITATION OF TALUS FRACTURE
ABSTRACT A fracture is a partial or a complete break in the continuity of a bone. It is healed differently depending on the particular case. In this paper the topic was the healing process after a difficult surgery of a talus fracture during which titanium screws were implanted in a osteosynthesis procedure. After the first part of the rehabilitation, the goal of this part was to achieve maximum range of movement in the ankle joint and to increase the strenght of the muscles that were already starting to recover through kinesitherapy. Before starting, we measured the initial state of movement range and the muscle strength. The results showed recovery, since physical therapy and kinesitherapy had already been applied and since the patient had already stopped using both crutches and walked on his own. The kinesitherapy treatment was applied in two phases, each lasting two months. Active exercises were applied. The exercises were done with different equipment, with and without load. In the first phase we used an exercise band and a 2 kg weight. The results showed progress and the plantar flexion was fully restored, the other movements were still weak and the muscle strength was satisfactory. In the second phase some of the exercises from the phase one were repeated and we added balancing with a bord to reawaken the proprioception. The final results showed excellent recovery. Movement range almost reached its maximum, and the muscle strength was rated a 4 for the lower leg, and a 5 for the upper leg. Although this injury was diagnosed as a more severe one, the patient experienced no problems due to the his young age. No possible complications occurred during or after the surgery so we could easily monitor the rehabilitation process which took one year. Today the patient does all of the everyday activities normally, he plays football recreationally, drives a skateboard, a car… Keywords: rehabilitation, MMT, range of motion

LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. Houglum, P.A. (2005). Therapeutic exercise for musculoskeletal injuries. Human kinetics. Jajić, I. i suradnici (2000). Fizikalna medicina i opća rehabilitacija. Medicinska naklada Zagreb. Zagreb. Karaiković, E.M., Karaiković, E.E. (1986). Kineziterapija. II.dopunjeno i prošireno izdanje. “Svjetolost”. DOUR zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Sarajevo. Majkić, M. (1983). Kineziometrija za fizioterapeute. II. Izmijenjeno I dopunjeno izdanje. Sveučilište u Zagrebu, viša medicinska škola. Zagreb. Paušić, J., Kujundžić, H. (2012). Mjerni instrumenti u kineziterapiji, priručnik za studente Kineziološkog fakulteta u Splitu. Pećina, M. I sur. (2000). Ortopedija. Naklada Lijevak. Zagreb.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
79

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

PROCENA VREDNOSTI KVALITETA POSTIGNUĆA UČENICA U PLESU I RITMICI NA KRAJU OSNOVNOG OBRAZOVANJA
Pljakić Benida1, Tijana Šćepanović1, Nevena Čeković2, Sabina Zejnelagić3, Jelena Maksimović2
FSFV Novi Sad 2 FSFV Niš 3 Filozofski fakultet Beograd
1

REZIME Uspeh u sportu i fizičkom vaspitanju kao i postizanje rezultata koji su definisani kroz propisane standarde vezan je za valjano usmeravanje učenica, za programiranje i sprovođenje procesa vežbanja kao i za procene efekata rada. Dobijeni rezultati o podacima koji se odnose na sposobnost učenica usmeriće nas na kvalitet kriterijuma koji bi učenici trebali da poseduju, što znači da planovi i programi rada treba da budu usmereni u pravcu individualnog razvoja učenika, radi podizanja kvaliteta znanja. Osposobljenost učenica sagledana je kroz sadržajni program koji čine obrazovni standardi koji se i u fizičkom vaspitanju primenjuju od pre četiri godine. Standardi su iskazi o znanjima, veštinama i umenjima učenika zasnovani na cilju, opštim i posebnim zadacima. kroz rad na uzorku od 120 ispitanika – učenica analizirana je procena o postignućima u plesu i ritmici na kraju obaveznog osnovnog obrazovanja. preko upitnika koji je sadržao veći broj pitanja izdvojeni su odgovori koji se odnose na procenu vrednovanja galop i dečijeg poskoka, narodnih kola, društvenih plesova, ritmičkih vežbi sa spravom i bez sprave. Ispitanici čine tri subuzorka i to: 1 (44), 2 (39) i 3 (37). Kroz tabele i grafikone prikazani su rezultati, značajnost i razlike između grupa kao i karakteristike i homogenost grupa. Ključne reči: učenice, fizičko vaspitanje, obrazovni standardi, ples i ritmika, kvalitet i postignuća

UVOD Vrednovanje i postignuća kao podjednako značajne komponente, predstavljaju sastavni deo celokupnog obrazovno-vaspitnog rada jer se njime dobijaju povratne informacije o jednom području dinamičkog nastavnog procesa. Proveravanjem nastavnik sistematski obaveštava kako je i u kojoj meri učenik ostvario nastavni program, dostigao opšte i posebne ciljeve fizičkog vaspitanja koji iz njega proizilaze, koje su greške i propusti, na kojem su nivou postignuti rezultati i kakva je produktivnost rada u celini, kakve su objektivne mogućnosti za dalji rad itd. Predmet istraživanja Predmet istraživanja je procena vrednosti i kvaliteta vrednovanja postignuća u plesu i ritmici učenica završnih razreda osnovnih škola prema obrazovnim standardima za kraj obaveznog obrazovanja u nastavi fizičkog vaspitanja. Cilj i zadaci istraživanja Na osnovu predmeta itraživanja, cilj istraživanja je da se analizira i utvrdi stvarno stanje u oblasti vrednovanja osposobljenosti učenica u veštinama pleas i ritmike. Na osnovi postavljenog problema istraživanja, definisanog predmeta istraživanja i utvrđenog cilja istraživanja, proizišao je osnovni zadatak: -da se prikažu osnovni parametri ispitanika u plesu i ritmici, -da se utvrde razlike ispitanika, -da se utvrdi homogenost grupe, -da se utvrdi doprinos postignuća. Hipoteze istraživanja Na osnovu postavljenog predmeta i cilja istraživanja postavljena je sledeća generalna hipoteza: Da u osnovnim školama dominira tradicionalno procenjivanje znanja, tako da su rezultati vrednovani nedovoljno objektivni i da nisu pouzdani. U cilju dokaza ove hipoteze postavljen je određen broj pomoćnih hipoteza koje se odnose na sledeće procene: da postoje značajne razlike u osposobljenosti učenica u galop i dečijem poskoku , osposobljenosti u društvenim plesovima i narodnim kolima, kao i u ritmičkim vežbama sa spravama i bez njih. Metode istraživanja Da bi što objektivnije utvrdili vrednovanje kvaliteta i postignuća učenika prema obrazovnim standardima u nastavi fizičkog vaspitanja izvršeno je merenje prema savremenim propisima preko postavljenih pitanja i ponuđenih odgovora, primenom metode teorijske analize koja odgovara predmetu istraživanja došli do rezultata. Izračunati su parametri deskriptivne statistike za svaku varijablu posebno.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
80

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Uzorak ispitanika Uzorak ispitanika u ovom istraživanju uzet je iz populacije učenika VIII razreda osnovnih škola u Novom Pazru. Uzorkom je obuhvaćeno 120 ispitanika. Interpretacija rezultata Podatke koje smo dobili ovim istraživanjem obradili smo u skladu sa postavljenim ciljevima i zadacima istraživanja. Rukovodeći se ovim, u analizi i interpretaciji rezultata empirijskog istraživanja prikazana je analiza dobijenih rezultata koji će poslužiti kao osnov za dalje istraživanje na ovom polju. Kroz ovo istraživanje vršeno je poređenje obrazovanja učinka. U ovom delu rada biće proverene hipoteze koje su obuhvatale ispitanice. Analiza procena ispitanica o postignućima u plesu i ritmici u odnosu na ispitanu grupu U skladu sa ranije utvrđenim nacrtom istraživanja analizirana se tematska celina procena ispitanica o postignućima u plesu i ritmici u odnosu na grupe ispitanica, na taj način da će u prvom delu biti prikazana brojčana i procentualna zastupljenost modaliteta analiziranih parametara u odnosu na grupe učenica. U drugom delu analiziraće se razlika između grupe učenica, odnosno dokazaće se ili odbaciti hipoteze, kako bi se procenili dobijeni rezultati i svrsishodnost daljeg razmatranja, utvrdili pravci i metodološki prioriteti njihove obrade. Zatim će se, ako za to postoje uslovi, definisati karakteristike svake grupe učenica, odrediti distanca i homogost između njih. Na kraju će se dobijeni rezultati grafički prikazati. Analiza je sprovedena na proceni o postignućima u plesu i ritmici i to: galop i dečiji poskok, narodna kola, društveni plesovi i ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave, na uzorku od 120 ispitanica, koji čine 3 subuzorka i to: grupa 1 (44). grupa 2 (39) i grupa 3 (37). Svaki procena ima više modaliteta tako da: procena galop i dečiji poskok ima 3 modaliteta: dobra, vrlo dobra i odlična, procena narodna kola ima 3 modaliteta: dobra, vrlo dobra i odlična, procena društveni plesovi ima 3 modaliteta: dobra, vrlo dobra i odlična, procena ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave ima 3 modaliteta: dobra, vrlo dobra i odlična. Pregled zastupljenosti procena ispitanica o postignućima u plesu i ritmici u odnosu na grupe učenica U tabelama je prikazana brojčana (n) i procentualna (%) zastupljenost procena galop i dečiji poskok, narodna kola, društveni plesovi i ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave, ispitanica u odnosu na grupe učenica. I biće skrenuta pažnja na zančajne razlike, ako postoje, između i unutar nivoa.
Tabela 1. Brojčana (n) i procentualna (%) zastupljenost procena galop i dečiji poskok u odnosu na grupe učenica dobra n 13. 14. 15. vrlo dobra n 24. 20. 16. Odlična n 7. 5. 6.

grupa 1 grupa 2 grupa 3

% 29.5 35.9 40.5

% 54.5 51.3 43.2

% 15.9 12.8 16.2

Razlika između grupe učenica ispitanica: za procena dobra najviše je zastupljeno " grupa 3” (40.54%), a za procena vrlo dobra najviše je zastupljeno " grupa 1” (54.55%), a za procena odlična najviše je zastupljeno " grupa 3” (16.22%).
Tabela 2. Brojčana (n) i procentualna (%) zastupljenost procena narodna kola u odnosu na grupe učenica dobra n grupa 1 grupa 2 grupa 3 21. 14. 15. vrlo dobra n % 17. 23. 20. 38.6 59.0* 54.1 odlična n 6. 2. 2.

% 47.7 35.9 40.5

% 13.6 5.1 5.4

Razlika između grupe učenica ispitanica: za procena dobra najviše je zastupljeno " grupa 1” (47.73%), a za procena vrlo dobra najviše je zastupljeno " grupa 2” (58.97%), a to je značajno veće od zastupljenosti " grupa 1” (38.64% p=.068), a za procena odlična najviše je zastupljeno " grupa 1” (13.64%). Kako je p = .293 χ2 - testa, može se reći da ne postoji povezanost između grupe učenica i narodna kola i s obzirom da je χ= .199 povezanost je vrlo niska.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
81

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 32. Brojčana (n) i procentualna (%) zastupljenost procena društveni plesovi u odnosu na grupe učenica dobra n 24. 16. 20. vrlo dobra N % 18. 40.9 22. 56.4 17. 45.9 odlična n 2. 1. 0.

grupa 1 grupa 2 grupa 3

% 54.5 41.0 54.1

% 4.5 2.6 .0

Razlika između grupe učenica ispitanica: za procena dobra najviše je zastupljeno " grupa 1” (54.55%), a za procena vrlo dobra najviše je zastupljeno " grupa 2” (56.41%), a za procena odlična najviše je zastupljeno " grupa 1” (4.55%).
Tabela 4. Brojčana (n) i procentualna (%) zastupljenost procena ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave u odnosu na grupe učenica

vežbe na razvojusb-3 n % grupa 1 36. 81.8* grupa 2 25. 64.1 -grupa 3 28. 75.7

vežbe na razvojusb-4 n % 8. 18.2 13. 33.3 8. 21.6

vežbe na razvojusb-5 n % 0. .0 1. 2.6 1. 2.7

Razlika između grupe učenica ispitanica: za procena dobra najviše je zastupljeno " grupa 1” (54.55%), a za procena vrlo dobra najviše je zastupljeno " grupa 2” (56.41%), a za procena odlična najviše je zastupljeno " grupa 1” (4.55%). Kako je p = .453 χ2 - testa, može se reći da ne postoji povezanost između grupe učenica i društveni plesovi i s obzirom da je χ= .172 povezanost je vrlo niska. Analiza razlika između grupe učenica ispitanica u odnosu na procena o postignućima u plesu i ritmici U ovom poglavlju će se dokazati ili odbaciti tvrdnja da postoji značajna razlika između grupe učenica ispitanica, u odnosu na procena o postignućima u plesu i ritmici
Tabela 5. Značajnost razlike između grupe učenica ispitanica u odnosu na procena o postignućima u plesu i ritmici analiza MANOVA diskriminativna n 4 4 F 2.160 2.194 p .031 .029

Na osnovu vrednosti p = .031 (analize MANOVA) i p = .029 (diskriminativne analize), odbacije se hipoteza H1 i hipoteza H2 i prihvata se alternativna hipoteza A1 kao i alternativna hipoteza A2, to znači da postoji razlika i jasno definisana granica između grupe učenice ispitanica.
Tabela 6. Značajnost razlike između grupe učenica ispitanica u odnosu na procena o postignućima u plesu i ritmici p k.dsk χ R F galop i dečiji poskok .108 .100 .601 .550 .063 narodna kola .199 .201 2.491 .087 .087 društveni plesovi .172 .134 1.077 .344 .008 vežbe na razvojusb .183 .175 1.856 .161 .060

Legenda: k.dsk je koeficijent diskriminacije Koeficijenat diskriminacije upućuje da je najveći doprinos diskriminaciji između grupe učenica ispitanica u odnosu na procena o postignućima u plesu i ritmici, odnosno da je razlika najveća, kod: narodna kola (.087), galop i dečiji poskok (.063), ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave (.060), društveni plesovi (.008). Karakteristike i homogenost grupe učenica ispitanica u odnosu na procena o postignućima u plesu i ritmici Na osnovu dosadašnjih razmatranja i analize uzorka od 120 ispitanica, u skladu sa primenjenom metodologijom, logički sled istraživanja je određivanje karakteristika i homogenosti svake grupe učenica ispitanica i distance
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
82

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

između njih. Činjenica da je p= .029, diskriminativne analize, znači da postoji jasno definisana granica između grupe učenica ispitanica, odnosno moguće je odrediti karakteriske svake grupe učenica u odnosu na procena o postignućima u plesu i ritmici. Tabela 7. Karakteristike i homogenost grupe učenica ispitanica u odnosu na procena o postignućima u plesu i ritmici
grupa 1 grupa 2 grupa 3 dpr % narodna kola vrlo dobra* 39.908 galop i dečiji poskok 28.899 vežbe na razvojusb vežbe na razvojusb-3* 27.523 društveni plesovi 3.670 n/m 29/44 18/39 24/37 % 65.91 46.15 64.86

hmg - homogenost; dpr % - doprinos obeležja karakteristikama Na osnovu procena ispitanica o postignućima u plesu i ritmici može se reći da su: - grupa 1 ima sledeća svojstva, za narodna kola je -, za galop i dečiji poskok je -, za ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave je vežbe na razvojusb-3*, za društveni plesovi je -. - grupa 2 ima svojstva, za narodna kola je vrlo dobra*, za galop i dečiji poskok je -, za ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave je -, za društveni plesovi je -. - grupa 3 ima svojstva, za narodna kola je -, za galop i dečiji poskok je -, za ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave je -, za društveni plesovi je -.
Tabela 8. Distanca (Mahalanobisova) između grupe učenica ispitanica u odnosu na procena o postignućima u plesu i ritmici grupa 1 .00 .85 .71 grupa 2 .85 .00 .28 grupa 3 .71 .28 .00

grupa 1 grupa 2 grupa 3

Računanjem Mahalanobisove distance između grupe učenica ispitanica dobija se još jedan pokazatelj sličnosti ili razlika. Distance različitih prostora mogu se upoređivati. Distance iz tabele ukazuju da je najmanje rastojanje između grupe učenica: grupa 3 i grupa 2 (.28) (manje), a najudaljenije su grupe učenica ispitanica: grupa 2 i grupa 1 (.85) (umerena).
Tabela 9. Grupisanje grupe učenica ispitanica u odnosu na procenu o postignućima u plesu i ritmici nivo grupa 2,grupa 3 grupa 1,grupa 2 bliskost .28 .92

Na osnovu prikazanog dendrograma uočava se da su najbliže grupa 2 i grupa 3 sa distancom .28, a najveća razlika je između grupa 1 i grupa 2, distanca .92. ZAKLJUČNA RAZMATRANJA Analizirajući uzorak od 120 ispitanika- učenica, populacije koja je podeljena u 3 subuzorka, a u skladu sa ranije utvrđenim ciljevima istraživanja kao i metodološkim pristupima, postavljenim hipotezama, analizirana je razlika u okviru grupa učenica. Na osnovu dobijenih rezultata i njihove interpretacije izvedeni su sledeći zaključci: Kod procena ispitanica o postignućima u plesu i ritmici (MANOVA .031 i diskriminativna .029) ukazuju da postoji značajna razlika između 3 grupe učenica, narodna kola (.087), razlika nije uočena kod, ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave (.161), društveni plesovi (.344), galop i dečiji poskok (.550), sa diskriminacijom, narodna kola (.087), galop i dečiji poskok (.063), ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave (.060), društveni plesovi (.008). Na osnovu procena ispitanika o postignućima u plesu i ritmici može se posebno zaključiti razlika između grupa 1 koja ima sledeća svojstva za društveni plesovi vrednosti su vrlo dobra* za ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave vrednosti su - za galop i dečiji poskok vrednosti su - za narodna kola vrednosti su - a homogenost je 46.48% (33/71). grupa 2 koja je karakteristična i ima sledeća svojstva za društveni plesovi vrednosti su dobra* za ritmičke vežbe sa spravom i bez sprave vrednosti su - za galop i dečiji poskok vrednosti su - za narodna kola vrednosti su - a homogenost je 67.35% (33/49).

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
83

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

THE EVALUATION OF QUALITY VALUES OF PUPILS’ ACCOMPLISHMENTS IN DANCING AND RHYTHMIC AT THE END OF PRIMARY SCHOOL EDUCATION
SUMMARY The success in sport and Physical Education and also accomplishment of results being defined through provided standards is related to a valid pupils’ teaching, to programming and implementation of a process of exercises, and also to an efficient work effect. The gained results on data related to pupils’ abilities will direct us towards the criterion of quality pupils should possess, and it means that curricula should be directed towards individual development of a pupil for increasing quality of knowledge. The ability of female pupils has been reconsidered through a valid programme made of educational standards, being implemented in Physical Education since four years. The standards have been reports on knowledge, skills and abilities of pupils based on an aim, general and specific tasks. Through the paper, in a sample of 120 examinees-female pupils, the evaluation and their accomplishments in dancing and rhythmic have been analysed at the end of their compulsory Primary School education. The questionnaire has contained a number of questions, and there has been a division of answers related to evaluation of a speed running and children’s jump, folk dancing, social dancing, rhythmic exercises on pieces of equipment, and without it. The examinees have made three sub-samples: 1 (44), 2 (39) and 3 (37).The results have been shown in Tables and graphs, their significance and differences among the groups and characteristics and homogeneity of the ones, either. Key words: female pupils, Physical Education, educational standards, dance and rhythmic, quality and accomplishments

LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Krsmanović, B., Berković, L. (1995). Teorija i metodika fizičkog vaspitanja, Univerzitet u Novom Sadu, Fakultet fizičke kulture. Matić, M. (1994). Nastava fizičkog vaspitanja u školi na realciji: načelni tretman – programski zadaci – neposredan tok nastavnog procesa – rezultati nastavnog rada, Beograd. Međedović, E. (2004). Doprinosi nastavi fizičkog vaspitanja. Novi Pazar: FUN. Međedović, E. (2010). Metodika fizičkog vaspitanja. Novi Pazar: DUNP. Pljakić, B. (2011). Stavovi učenika IV razreda i njihovih roditelja prema nastavi fizičkog vaspitanja. Master rad. Vranje: Učiteljski fakultet. Popadić, R. (1999). Odnos učenika prema fizičkom vapitanju. Beograd. Pljakić, B. (2011).Odnos učenika i njihovih roditelja prema nastavi fizičkog vaspitanja Pljakić, B. (2012).Vrednovanje postignuća učenika prema standardima za kraj osnovnog obrazovanje u nastavi fizičkog vaspitanja. Master rad. FFI Sarajevo.

.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
84

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

REGRESIONA ANALIZA PRVE GLAVNE KOMPONENTE SITUACIONE MOTORIKE U MANIFESTNOM PROSTORU BAZIČNO MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI KOD KOŠARKAŠA
Zulfo Aruković, Salko Huskić, Midhat Mekić
Fakultet sporta i tjelesnog odgoja Sarajevo

SAŽETAK Cilj ovog istraživanja predstavlja utvđivanje veličine utjecaja i relacije prve glavne komponente situacione motorike u manifestnom prostoru bazično motoričkih sposobnosti kod košarkaša uzrasta od 14 do16 godina na rezultatsku uspješnost u situaciono-motoričkim testovima košarkaške igre. Istraživanje je provedeno na uzorku od 163 košarkaša. Analizom uticaja pojedinačni varijabli može se vidjeti da prostor motorike ima 3 (tri) varijable prediktorskog sistema koji pokazuje značajan utjecaj na kriterij i to: MFE20V-trčanje na 20 metara sa visokim startom, MKOS3M-slalom sa 3 medicinke, MFESVM-skok u vis s mjesta. Ključne riječi:košarkaš,uticaj,varijable,regresiona analiza.

UVOD Košarka, kao ekipna sportska igra, zahtijeva kompleksna motorička znanja koja, uz monostrukturna, aciklička i estetska kineziološka znanja, čine strukturu specifičnih kinezioloških motoričkih znanja. U košarkaškoj se praksi procesom treninga ostvaruje prijenos, usvajanje i usavršavanje bazičnih ili temeljnih i specifičnih motoričkih znanja. Košarka je motorička aktivnost koliko i mentalna. To znači da će motorička svojstva košarkaša uticati na njihovu uspješnost. Istraživanje je, u osnovi vezano za ispitivanje uspješnosti košarkaša i zasnovano na predpostavci da uspješnost košarkaša zavisi od njihovih motoričkih i specifično – motoričkih dimenzija. METODE RADA Uzorak ispitanika Izbor ispitanika je u tijesnoj vezi sa problemom, ciljem i zadacima istraživanja. U nastojanju da uzorak bude što reprezentativniji, istraživanje je sprovedeno na uzorku od 163 košarkaša muškog pola, kategorije kadeta . Ispitanici su članovi 11 kadetskih ekipa košarkaških klubova u FBiH. ( Bosna, Zrinjski ,Sloboda , Zenica, Kakanj, Vogošča, Ilidža, Sparsi, Koš, Rin i Sampi ) Uzorak varijabli Varijable za procjenu bazično-motoričkih sposobnosti Varijable za procjenu brzine:Trčanje na 20 m visokim startom (MBR 20V), Koraci u stranu (MBRKUS) Taping rukom (MBRTAR) Varijable za procjenu koordinacije: Slalom sa tri medicinke (MKOS 3M), Poligon natraške (MKOPLN), Koordinacija sa palicom (MKOKOP) Varijable za procjenu eksplozivne snage: Skok u dalj iz mjesta (MESSDM), Bacanje medicinke iz ležećeg položaja(MESBML),Skok u vis s mjesta (MESSVM) Varijable za procjenu repetitivne snage: Zgibovi na vratilu s pothvatom (MRSZGP), Podizanje trupa iz ležanja (MRSPTL), Sklekovi (MRSSKL Varijable za procjenu fleksibilnosti: Duboki pretrklon na klupi (MFLDPK), Špagat (MFLŠPA), Sjedeći pretklon (MFLSPR) Varijable za procjenu ravnoteže: Stajanje na klupici za ravnotežu uzdužno na dvije noge sa otvorenim očima (MBAU20), Stajanje na jednoj nozi poprečno na klupici za ravnotežu sa otvorenim očima (MBAU10), Stajanje na jednoj nozi poprečno na klupici za ravnotežu sa zatvorenim očima (MBAP1Z) Varijable za procjenu preciznosti: Gađanje horizontalnog cilja rukom (MPGHCR), Gađanje vertikalnog cilja nogom (MPGVCN) REZULTATI I DISKUSIJA Regresiona analiza situacione motorike prikazana je u tabeli 1. i pruža informacije o utjecaju tretiranih varijabli u prostoru bazične motorike na rezultatsku uspješnost u košarkaškoj igri u ovom testu.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
85

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Prediktorskim sistemom varijabli objašnjen je 53% (Rsguare=.527) zajedničkog varjabiliteta sa kriterijem a povezanost sistema antropoloških prostora kao prediktora sa kriterijem,odnosno koeficijent multiple korelacije iznosi R= .73 a nivo značajnosti je p=.01. Analizom uticaja pojedinačni varijabli može se vidjeti da prostor antropologije ima 3 (tri) varijable prediktorskog sistema koji pokazuje značajan utjecaj na kriterij i to: MFE20V-trčanje na 20 metara sa visokim startom, MKOS3M-slalom sa 3 medicinke, MFESVM-skok u vis s mjesta. Obzirom da za uspjeh košarkaškaškoj igri, a koja se prezentirana kroz prvu glavnu komponentu (generalni faktor situacione motorike), kao što je poznato, utiču brzinska svojstva košarkaša, eksplozivna snaga donjih i gornjih ekstremiteta, te koordinirano izvođenje tehničko-taktičkih elemenata u igri, pomenute latentne dimenzije čine osnovicu uspješnosti u košarkaškoj igri. Hipoteza h koja je glasila: regresiona povezanost situaciono-motoričkog faktora košarkaške igre (prve glavne komponente situacione motorike) u manifestnom prostoru motoričkih sposobnosti imat će statistički značajan koeficijente multiple korelacije, hipoteza je u potpunosti potvrđena.
Tabela 1. Regresiona analiza prve glavne komponente situacione motorike u manifestnom prostoru bazičnih motoričkih sposobnosti

Model 1

R .726

R Square .527

Adjusted R Square .459

Std. Error of the Estimate .73546819

Model 1

Sum of Squares Regression Residual Total 84.272 75.728 160.000

df 20 140 160

Mean Square 4.214 .541

F 7.790

Sig. .000

Coefficients(a)
Model 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. MBR20V MBRKUS MBRTAR MKOS3M MKOPLN MKOKOP MFESDM MFEBML MFESVM MRSZGP MRSPTL MRSSKL MFLDPR MFLSPA MFLPRR MBAU20 MBAU10 MBAP1Z MPGHCR MPGVCN Unstandardized Coefficients B -.468 -.119 .014 -.036 -.010 -.031 .296 .000 .029 -.003 .016 .007 -.007 .012 .003 .007 .000 .055 -.008 .004 Std. Error .179 .081 .018 .015 .012 .040 .234 .005 .009 .019 .008 .007 .009 .007 .008 .008 .005 .028 .023 .027 Standardized Coefficients Beta -.207 -.097 .051 -.152 -.062 -.067 .133 -.001 .273 -.015 .142 .076 -.055 .111 .028 .061 .004 .130 -.023 .011 -2.621 -1.476 .798 -2.333 -.842 -.783 1.265 -.023 3.315 -.149 2.003 .925 -.712 1.696 .379 .893 .063 1.976 -.328 .164 .010 .142 .426 .021 .401 .435 .208 .982 .001 .882 .047 .356 .477 .092 .705 .373 .950 .050 .743 .870 t Sig.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
86

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ZAKLJUČAK Regresione analize prve glavne komponente situaciono-motoričkog faktora košarkaške igre u manifestnom prostoru tretiranih bazično-motoričkih testova može se konstatovati slijedeće: Testovi bazične motorike koji procjenjuju brzinu, koordinaciju i eksplozivnu snagu su dobar prediktor za realizaciju efikasne uspješnosti u košarci. Od ukupno tri pokazatelja motorike, dva su značajna na nivou.01.a jedan na nivou.05. Dominantnu prediktivnu vrijednost imali su motorički testovi koji se nalaze pod utjecajem složenih regulacionih struktura kretanja. Regresionom analizom u ovom prostoru dobiven je visok koeficijent multiple korelacije R.73 i koeficijent determinacije (R Sguare.53)
ABSTRACT The aim of this study is identifying size influences the relations of the first major components of situational motor manifest in the area of basic motor skills of basketball players aged 14 to 16 years on the result of the success of situational-motor tests basketball games. The study was conducted on a sample of 163 players. The analysis of the influence of individual variables can be seen that the space motor has three (3) variables prediction system that shows a significant impact on criteria such as: MFE20V-run at 20 meters with a high start, MKOS3M slalom with 3 medicine ball, MFESVM-jump with places. Key words: basketball, the impact of the variables, the regression analysis

LITERATURA 1. Aruković, Z. (2008). Utjecaj morfoloških odlika i bazično-motoričkih sposobnosti na uspješnost u košarkaškoj igri kod košarkaša uzrasta od 12 do 14 godina ,Magistarski rad, Fakultet sporta i tjelesnog odgoja Univerziteta u Sarajevu,Sarajevo. Biberović, A. (2002). Statička i eksplozivna snaga dječaka uzrasta 7-9 godina u odnosu na tipove proporcionalnosti tjelesne građe, Tuzla, Doktorska disertacija, Fakultet za tjelesni odgoj i sport,. Bukvić,O.(2003).Relacije između bazično-motoričkih i specifično-motoričkih sposobnosti košarkaša i njihov utjecaj na uspjeh u košarci. Homo sporticus, Vol. 6., br.1. Sarajevo. Milanović, D., Jukić, I., Itoudis, D. (1994). Utjecaj programiranog treninga na promjene u motoričkim sposobnostima mladih košarkaša, Kineziologija, 2(1-2):33-43. Mekić, M. (2001). Utjecaj bazičnih motoričkih sposobnosti na preciznost ubacivanjalopte u koš kod košarkaša, Homo sporticus, Vol. 3., No. 1, Sarajevo, Mekić, M. (2002).Utjecaj bazičnih motoričkih sposobnosti na preciznost dodavanja lopte kod košarkaša, Zbornik rada, Međunarodni naučni simpozijum, Skoplje, Mikić, B., Nožinović, F., Mulabegović, Š. (1997). Metodologija naučno- istraživačkog rada u fizičkoj kulturi, Tuzla, Filozofski fakultet. Šeparović, V.(2001).Uticaj programiranog rada na nivo usvojenosti elemenata tehike košarke dječaka uzrasta11-13godina, Tuzla,Magistaski rad, Filozofski fakultet.

2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Kontakt; Dr.sc.Zulfo Aruković Faultet sporta i tjelesnog odgoja Sarajevo Tel:061/244-169 E mail: zarukovic@gmail.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
87

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

UTICAJ BAZIČNIH MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI NA AEROBNU IZDRŽLJIVOST UČENIKA ZAVRŠNIH RAZREDA SREDNJE ŠKOLE
Senad Bajrić¹, Dobromir Bonacin², Osmo Bajrić¹
¹Panevropski Univerzitet „Apeiron“, Banja Luka, BiH, ²Edukacijski fakultet, Univerzitet u Travniku, BiH

SAŽETAK Istraživanje je provedeno na uzorku od 106 ispitanika, učenika završnih razreda Mješovite srednje tehničke škole iz Travnika. U istraživanju je primijenjeno 14 varijabli za procjenu bazičnih motoričkih sposobnosti kao skup prediktorskih varijabli i 1 varijabla za procjenu aerobne uzdržljivosti koja je predstavljala kriterijsku varijablu. Osnovni cilj istraživanja je utvrđivanje nivoa statističke značajnosti eventualnog uticaja sistema bazičnih motoričkih sposobnosti (kao skupa prediktorskih varijabli) na rezultate trčanja 2.400 m (kao kriterija) kod učenika završnih razreda Mješovite srednje tehničke škole iz Travnika. Rezultati istraživanja ukazuju da su statistički značajan pojedinačni uticaj na rezultate u trčanja 2.400 m ostvarile sljedeće varijable: izdržaj u polučučnju (MSAIFL), prednos na ripstolu (MRSPRE), trčanje tamo – amo (ŠATL 10x5) i stojeći stav – čučanj – sklek (BUPRE). Na osnovu ovako dobijenih rezultata može se zaključiti da je u trenažnom procesu neophodno uticati na te prediktorske varijable, jer će se tako dobiti svestrane i profinjene informacije te će se kvalitetnije moći objasniti i predvidjeti rezultati u trčanju 2.400 m. Ključne riječi: bazične motoričke sposobnosti, regresiona analiza, aerobna izdržljivost, učenici.

UVOD U trenažnoj praksi je odavno poznata činjenica da rezultat koji se postavlja kao izazov u velikoj mjeri zavisi od određenih antropoloških faktora. Zavisno od vrste sportske aktivnosti koja se upražnjava, zavisi i koliki je udio različitih parametara koji učestvuju u njenom izvođenju, tj. različite sposobnosti imaju i različit uticaj na uspjeh (rezultat) u određenoj sportskoj aktivnosti. Kada se govori o izdržljivosti mišljenja naučnih radnika su podijeljena. Neki naučni radnici (Matvejev, 1964; Zaciorski, 1975), smatraju da je izdržljivost motorička sposobnost, dok drugi naučni radnici (Nićin, 2000; Stojiljković, 2003; Giannakopulos, Ch. 2008), smatraju da je izdržljivost funkcionalna sposobnost.Osnovno uporište naučnih radnika koji smatraju da je izdržljivost funkcionalna sposobnost zasnovana je na činjenici da su kretni zadaci za njenu procjenu zasićeni psihološkim faktorima, u prvom redu motivacijom, nervnim sistemom, strukturom mišićnihvlakana i njihovim reakcijama na podražaje (Bompa, 2002). Takođe, izdržljivost koja se procjenjuje istrajnim trčanjem u velikoj mjeri je zasićena kardiovaskularnim faktorima i često poistovijećena sa aerobnom moći, koja je izrazito dimenzija funkcionalne dijagnostike. Međutim, rezultati dobiveni funkcionalnom dijagnostikom često se nisu poklapali sa rezultatima u realnim kretnim uslovima, zbog čega ima osnova za razmišljanje o egzistenciji izdržljivosti kao esencijalnog antropološkog svojstva. Istraživanje uticaja bazičnih motoričkih sposobnosti na aerobnu izdržljivost postalo je vrlo aktuelan i relevantan problem. Dosadašnji malobrojni rezultati istraživanja problema uticaja bazičnih motoričkih sposobnosti na aerobnu izdržljivost nisu konzistentni, zbog različite izrasne dobi ispitanika, različitih metodoloških pristupa i izbora različitih motoričko-funkcionalnih (aerobnih) testova, tako da je nemoguća komparacija i generalizacija dobivenih rezultata, (Pavlović, 2006; Pavlović, R., i Raković, A, 2009; Idrizović, K, 2009). Rezultati rijetkih ranijih istraživanja ukazuju da postoje signifikantne relacije između sistema bazičnih motoričkih sposobnosti, kao prediktorskih varijabli, i kriterijske varijable – rezultata u srednjoprugaškom i dugoprugaškom trčanju (Heimer, S. i Medved, R, 1997; Janković, 1998; Matković, Medved i Janković, 1988; Radovanović, Bratić, Todorov i Jonis, 2006; Charalambos, 2008). Zahvaljujući istraživanjima tih autora, postalo je moguće predvidjeti linearne korelacije između navedenih prediktorskih varijabli i kriterijske varijable. METODOLOGIJA RADA Uzorak ispitanika Populacija iz koje je definisan uzorak za ovo istraživanje su učenici završnih razreda Mješovite srednje tehničke škole iz Travnika.. Da bi se uzorak mogao definisati kao reprezentativan, u ovom istraživanju je izvršeno testiranje 106 ispitanika. Uzorak varijabli Kod izbora varijabli za procjenu bazičnih motoričkih sposobnosti vodilo se računa da testovi ispunjavaju potrebne metrijske karakteristike, te da na najbolji način definišu strukturu istraživanog motoričkog prostora.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
88

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Uzorak varijabli za procjenu bazičnih motoričkih sposobnosti Većina testova, koji su korišteni u ovom istraživanju, za procjenu bazičnih motoričkih sposobnosti, je ranije ispitana i imaju pouzdane metrijske karakteristike. 1. Iskret s palicom ...................................................(MFLISK), 2. Prednoženje iz ležanja na leđima .......................... (MFLPLK), 3. Potisak ruke iza leđa na gore po jarbolu .................(MFLPRG), 4. Odnoženje ležeći bočno ...................................... (MFLOLB), 5. Zanoženje iz ležanja na prsima ............................ (MFLZLP), 6. Taping rukom .....................................................(MBFTAP), 7. Skok u dalj iz mjesta ............................................(MFESDM), 8. Izdržaj u skleku ....................................................(MSASKL), 9. Izdržaj u polučučnju ........................................... ..(MSAIFL), 10. Prednos na ripstolu ..............................................(MRSPRE), 11. Dinamometrija šake .............................................(MBFDIN), 12. Trčanje tamo-ovamo ...........................................(ŠATL10x5), 13. Trčanje u pravougaoniku (Koverta test) ..................(MAGTUP), 14. Stojeći stav-čučanj-sklek .......................................(BUPRE). Kriterijska varijabla kojom je testirana aerobna izdržljivost je trčanje na 2.400 m. Metode obrade podataka Za dobijanje potrebnih informacija za statističko ocjenjivanje parametara i maksimalnu eksploataciju dobijenih rezultata primijenjene su adekvatne statističko-matematičke procedure. Za sve primijenjene varijable izračunati su sljedeći deskriptivni statistički parametri: • Aritmetička sredina……………..(Mean), • Standardna devijacija……………(St. dev.), • Minimalni rezultat mjerenja…….(Min), • Maksimalni rezultat mjerenja……(Max) Testiranje normaliteta raspodjele frekvencija primijenjenih varijabli izvršeno je pomoćusljedećih mjera: • Standardizovanog koeficijenta asimetrije (Skewness) i • Standardizovanog koeficijenta izduženosti ili spljoštenosti (Kurtosis). Utvrđivanje statističke značajnosti i veličine uticaja prediktorskog sistema varijabli (bazičnih motoričkih sposobnosti) na kriterijsku varijablu (trčanje 2.400 m), primijenjena je regresiona analiza. REZULTATI I DISKUSIJA Osnovni centralni i disperzioni parametri primijenjenih varijabli U tabeli 1 prikazane su vrijednosti mjera centralne tendencije i mjera disperzije za sve primijenjene varijable. Analizom dobijenih rezultata mjera centralne tendencije i mjera disperzije primijenjenih varijabli, može se vidjeti da gotovo cijeli skup varijabli ima normalnu distribuciju rezultata što se može utvrditi inspekcijom dobijenih koeficijenata zakrivljenost (skewness) i koeficijenata izduženosti (kurtosis). Nešto manja odstupanja mogu se uočiti kod varijabli: prednoženje iz ležanja na leđima (MFLPLK), izdržaj u polučučnju (MSAIFL) i trčanje u pravougaoniku (Koverta test) MAGTUP. Na osnovu toga, kao i na osnovu rezultata minimalnih i maksimalnih vrijednosti rezultata, može se konstatovati da uzorak ispitanika obuhvaćen ovim istraživanjem sačinjava jednu homogenu grupu ispitanika.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
89

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 1. Osnovni centralni i disperzioni parametri primijenjenih varijabli N Min Max Mean St. Dev. Skewness Kurtosis MFLISK 106 49,00 140,00 95,9748 19,0416 ,108 -,441 MFLPLK 106 70,00 137,00 93,9245 12,7312 1,059 1,618 MFLPRG 106 24,00 76,00 48,4906 10,1370 ,145 -,142 MFLOLB 106 135,00 96,00 65,1069 13,1830 ,114 -,089 MFLZLP 106 55,00 115,00 79,9937 11,6241 ,251 ,079 MBFTAP 106 21,00 59,00 35,0440 6,7330 ,618 1,139 MFESDM 106 161,00 276,00 218,5157 27,3463 -,042 -1,002 MSASKL 106 5,00 98,00 37,9874 19,4093 ,649 ,114 MSAIFL 106 11,00 77,00 32,6101 14,2429 1,040 1,167 MRSPRE 106 2,00 40,00 16,8491 8,0789 ,430 -,041 MBFDIN 106 38,00 96,00 67,7296 11,1881 -,138 -,269 ŠATL10X5 106 160,00 260,00 194,5975 17,4701 ,643 ,707 MAGTUP 106 225,00 459,00 271,7862 27,1606 2,436 3,766 BUPRE 106 500,00 987,00 697,6981 145,7778 ,304 -1,218 AI 2400 106 805.00 1273.00 1020.5905 83.39672 .009 .280

Regresiona analiza kriterijske varijable AI 2.400 m u manifestnom prostoru bazične motorike U ovom istraživanju regresionom analizom utvrđena je količina generalne statističke značajnosti uticaja prediktorskog sistema varijabli, kao nezavisnih varijabli, na kriterijsku varijablu, kao zavisne varijable. Takođe je utvrđena relativna veličina uticaja pojedinih prediktorskih varijabli na kriterijsku varijablu. Na osnovu veličine multiple regresije ( R ) objašnjava se zajednički varijabilitet (R Square ) samo onda ako je statistički značajan. Kritična vrijednost izračunava se F – distribucijom . Budući da se F – distribucija izračunava kao distribucija količnika dvije varijanse, određena su dva stepena slobode. Prvi stepen slobode jednak je broju prediktorskih varijabli (df1=n ), a drugi se određuje kada se od broja entiteta oduzme broj prediktorskih varijabli umanjenih za jedan ( df2 = N – n – 1 ). Ako je multipla korelacija statistički značajna pristupa se analizi pojedinačnih varijabli u predikciji rezultata. Rezultati regresione analize kriterijske varijable AI 2.400, kojom se procjenjuje aerobna (opšta) izdržljivost u manifestnom prostoru bazične motorike prikazani su u tabeli 2. Analizom tabele 2 može se vidjeti da između sistema prediktorskih varijabli (bazične motorike) i kriterijske varijable (uspješnosti trčanja na 2.400 m) postoji statistički značajna povezanost na nivou Sig. = .041, odnosno da koeficijent multiple korelacije iznosi R= .382 što objašnjava zajednički varijabilitet oko 14 % (R Square = .144), a ostalih 86 % u objašnjenju ukupnog varijabiliteta kriterijske varijable (uspješnost trčanja na 2.400 m ) može se pripisati drugim antropološkim obilježijima. Na osnovu analize uticaja pojedinih bazično motoričkih prediktorskih varijabli, može se zaključiti da najveće i statistički značajne uticaje imaju sljedeće varijable: • • • • MSAIFL - izdržaj u polučučnju (Beta = -,18), što je značajno na nivou .010, MRSPRE - prednos na ripstolu (Beta = -,18), što je značajno na nivou .027, ŠATL 10x5 - trčanje tamo – amo (Beta = -,25), što je značajno na nivou .045, BUPRE - stojeći stav – čučanj – sklek Beta = ,40), što je značajno na nivou .009.

Izdržaj u polučučnju predstavlja test za procjenu snage donjih ekstremiteta. Ispitanici koji su imali veće vrijednosti rezultata u ovom testu, postigli su bolje rezultate u trčanju na 2.400 m. Prednos na ripstolu predstavlja test za procjenu snage trupa. Ispitanici koji su imali veće vrijednosti rezultata u ovom testu, postigli su bolje rezultate u trčanju na 2.400 m. Prediktorska varijabla trčanje tamo-amo 10x5 m predstavlja uticaj agilnosti na rezultat trčanja 2.400 m. Ispitanici koji su imali veće vrijednosti rezultata u ovom testu bili su uspješniji u trčanju na 2.400 m. Prediktorska varijabla (BUPRE) – stojeći stav - čučanj - sklek, se takođe može svrstati u motorički prostor agilnosti sa repetativnom snagom ruku, ramenog pojasa i donjih ekstremitata i kazati da je ista varijabla pokazala najveći pojedinačni uticaj na kriterjsku varjablu (trčanje na 2.400 m). Ovu varijablu možemo objasniti preko mehanizma za regulaciju inteziteta i mehanizam za regulaciju trajanja ekscitacije koji su nadređen mehanizmima za energetsku regulaciju i regulaciju kretanja.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
90

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 2. Regresiona analiza kriterijske varijable AI 2.400 u manifestnom prostoru bazične motorike Model 1 R ,382 R Square .144 Adjusted R Square ,058 Std. Error of the Estimate 1,8236

a Predictors: (Constant ),MFLISK, MFLPLK, MFLPRG, MFLOLB, MFLZLP, MBFTAP, MFESDM,MSASKL, MSAIFL, , MRSPRE, MBFDIN, ŠATL10X5, MAGTUP, BUPRE Model Sum of Squares df Mean Square F Sig. 1 Regression 75,773 14 5,461 1,622 ,041 Residual 482,202 106 3,525 Total 567,975 120 a Predictors: (Constant), MFLISK, MFLPLK, MFLPRG, MFLOLB, MFLZLP, MBFTAP, MFESDM,MSASKL, MSAIFL, , MRSPRE, MBFDIN, ŠATL10X5, MAGTUP, BUPRE b Dependent Variable: AI 2400 Unstandardized Coefficients Standardized Coefficients t Sig. Model B Std. Error Beta 1 (Constant) MFLISK 11,746 3,793 3,096 ,002 MFLPLK -,005 ,016 -,031 -,280 ,780 MFLPRG -,008 ,015 -,042 -,523 ,602 MFLOLB -,027 ,016 -,118 -1,084 ,060 MFLZLP -,021 ,017 -,131 -1,211 ,228 MBFTAP -,044 ,031 -,258 -2,449 ,095 MFESDM -,009 ,007 -,134 -1,247 ,215 MSASKL -,045 ,011 -,151 -1,368 ,033 MSAIFL -,044 ,013 -181 -,275 ,010 MRSPRE -,066 ,003 -,176 -,101 ,027 MBFDIN -,022 ,020 -,109 -1,063 ,289 ŠATL10X5 -,025 ,008 -,250 -2,607 ,045 MAGTUP ,009 ,015 ,055 ,608 ,544 BUPRE ,134 ,050 ,401 2,666 ,009

ZAKLJUČAK Utvrđivanje nivoa statističke značajnosti eventualnog uticaja sistema bazičnih motoričkih sposobnosti (kao skupa prediktorskih varijabli) na rezultate trčanja 2.400 m (kao kriterija) kod učenika završnih razreda Mješovite srednje tehničke škole iz Travnika bio je osnovni cilj istraživanja. Za utvrđivanje nivoa statističke značajnosti i veličine eventualnog uticaja bazičnih motoričkih sposobnosti na rezultate trčanja 2.400 m, primijenjena je regresiona analiza. Analizirajući rezultate regresione analize može se konstatovati da je objašnjena relevantna proporcija varijance, kao i statistički značajni, pozitivni linearni oblici multiple korelacije, relativno jakog intenziteta, između prediktorskog skupa varijabli i kriterijske varijable (rezultat trčanja na 2.4000 m). Rezultati regresione analize ukazuju da su statistički značajan pojedinačni uticaj na rezultate u trčanju 2.400 m ostvarile sljedeće varijable: izdržaj u polučučnju (MSAIFL), prednos na ripstolu (MRSPRE), trčanje tamo – amo (ŠATL 10x5) i stojeći stav – čučanj – sklek (BUPRE). Može se konstatovati da su ispitanici koji su postigli veće vrijednosti rezultata u testovima snage i agilnosti postigli i bolje rezultate trčanja 2.400 m, tj. bolju aerobnu izdržljivost. Na osnovu ovako dobijenih rezultata može se zaključiti da je u trenažnom procesu neophodno uticati na te prediktorske varijable, jer će se tako dobiti svestrane i profinjene informacije te će se kvalitetnije objasniti i predvidjeti rezultati u trčanju 2.400 m.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
91

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

INFLUENCE OF BASIC MOTOR ABILITIES ON AEROBIC ENDURANCE WITH SECONDARY SCHOOL FINAL CLASSES PUPILS
ABSTRACT The study was conducted on a sample of 106 respondents, final year students of the Mixed Secondary Technical School in Travnik. We applied 14 variables to assess the basic motor skills as a set of independent variables and one variable to assess aerobic temperance, which was a criterion variable. The main objective of the research is to determine the level of statistical significance of the possible impact of the system of basic motor skills (such as a set of independent variables), the results of running 2,400 m (as criteria) for final year students of the Mixed Secondary Technical School in Travnik. The research results indicate that a statistically significant impact on the individual results of running 2,400 m achieved the following variables: the endurance half-squat (MSAIFL) advantages, the wall bars (MRSPRE), running there - here (shuttle 10x5) and standing position - squat - push-up (BUPRE ). On the basis of the obtained results it can be concluded that the training process is necessary to influence predictor variables, because they will get versatile and sophisticated information and will be better able to explain and predict the results of running 2,400 m Key words: basic motor abilities, regression analysis,aerobic endurancet, pupils

LITERATURA Bonacin, D. (2010). Uvod u kvantitativne metode. Travnik: Edukacijski fakultet. Giannakopulos, Ch. (2008). Uticaj eksperimentalnog modela trčanja na povećanje aerobne sposobnosti učenika osnovnih škola. (Doktorska disertacija), Novi Sad: Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja. 3. Heimer, S. i Medved, R. (1997). Funkcionalna dijagnostika treniranosti sportaša. U Međunarodno savetovanje, Zbornika radova (str. 23–44). Zagreb: Fakultet za fizičku kulturu Sveučilišta u Zagrebu. 4. Idrizović, K. (2009). Prognostički kvalitet motoričkih i morfoloških faktora u odnosu na atletske discipline sprinterskog i skakačkog tipa, Sport Mont, 18, 19, 20/VI, str. 85-97. 5. Janković, I. (1998). Izbor testova funkcionalnih sposobnosti. Fizička kultura, 4–5. 6. Kurelić N., Momirović, K., Stojanović, M., Radojević, Ž. i Viskić-Štalec, N. (1975). Struktura i razvoj morfoloških i motoričkih dimenzija omladine. Beograd: Fakultet za fizičku kulturu, Institut za naučna istraživanja. 7. Matković, B., Medved, R. i Janković, S (1988). Longitudinalne promjene aerobnog kapaciteta kod dječaka. Kineziologija, 18 (2), 74–83. 8. Pavlović, R. (2006). Snaga kao faktor rezultatske uspješnosti trčanja na 800 metara. U Nacionalni skup sa međunarodnim učešćem “Fis Komunikacije 2006”. Niš: Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja. 9. Pavlović, R., i Rakovi, A. (2009). Antropološke dimenzije kao prediktori aerobne izdržljivosti, Sport Mont, 18, 19, 20/VI, str. 320-325. 10. Vlahović, A., i Idrizović, K. (2012). Uticaj elemenata segmentarnog motoričkog prostora na atletsku disciplinu skok u dalj, Vaspitno-obrazovni horizonti, Zbornik radova, str. 50-57. 1. 2.

Korespodencija: Doc. dr Osmo Bajrić Panevropski univezitet „Apeiron“, Fakultet sportskih nauka, Banja Luka, BiH E-mail: bajric_osmo@yahoo.com Mob: 00 387 (0) 61 790 594

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
92

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

JAVNA USTANOVA SPORTSKI CENTAR BORIK – PRIMJER MULTIFUNKCIONALNOG SPORTSKOG OBJEKTA
Milanko Mučibabić1, Zoran Mašić2, Žarko Kostovski3
2 1 Fakultet sportskih nauka, Univerzitet Apeiron, Banja Luka Visoka škola za poslovnu ekonomiju i preduzetnistvo, Beograd 3 Fakultet za fizičku kulturu, Skoplje

APSTRAKT Razmatrajući značaj multifunkcionalnih sportskih objekata, pre svega potrebno je imati u vidu njihove mogućnosti koje proizilaze iz većeg broja cjelina određenih za različite sportske aktivnosti, kao i to da određeni prostor sam po sebi, u odnosu na kvalitet i „mogućnost transformisanja“, može imati više namena. Sportski centar Borik je lociran u banjalučkom naselju Borik, istočno od centra grada, na lijevoj obali rijeke Vrbas. Za obavljanje registrovane delatnosti raspolaže sa više objekata/prostora, čija raznovrsnost ukazuje na multifunkcinalnost tog sportskog objekta. Raspoloživi kapaciteti i njihova namjena, omogućavaju ovom sportskom objektu uspješno organizovanje značajnih sportskih događaja, muzičkih, zabavnih i ostalih manifestacija, kao i uslove za kvalitetno bavljenje sportom svih uzrasnih kategorija. Ključne riječi: multifunkcionalnost, sportski objekat, Borik.

UVOD U savremeno doba sport je planetarni fenomen, a radi zahtijeva trenažne tehnologije, potreba publike, kao i industrije sporta, neophodno je da moderni sportski objekti zadovolje tražene karakteristike. Primjenom novih naučnih i tehnoloških dostignuća grade se izuzetni, kako višenamenski, tako i usko specijalizovani sportski objekti. Popularnost i sveprisutnost sporta u svakodnevnom životu između ostalog se ogledaju i kroz broj i kvalitet sportskih objekata. Međutim, bez obzira na veličinu, tehničku osposobljenost ili izgled, sportski objekti su mjesta okupljanja ljudi iz svih profesionalnih oblasti i društvenih staleža, različitih generacija i interesovanja. Moderni, a naročito multifunkcionalni, sportski objekti svojom ponudom, nivoom usluge, organizacijom rada i službi, ispunjavaju najviše zahtijevane kriterijume koji podrazumijevaju: funkcionalnost, udobnost, bezbijednost, higijenu, održavanje, dimenzioniranost. U multifunkcionalnim sportskim objektima ne odvijaju se samo sportske aktivnosti već i brojne druge manifestacije. U ovom radu prikazan je multifunkcionalni sportski objekat - Javna Ustanova Sportski Centar Borik, koji je najznačajniji sportski objekat u Banja Luci. JAVNA USTANOVA SPORTSKI CENTAR BORIK Javna Ustanova Sportski centar Borik (JU SC Borik) je višenamenski sportski objekat lociran u naselju Borik, Banja Luka. Nalazi se istočno od centra grada, na lijevoj obali rijeke Vrbas, čiji tok na ovom mjestu pravi luk kojim je odredio južne i istočne granice naselja Borik, koje je izgrađeno nakon razornog zemljotresa koji se desio u Banjoj Luci 1969. godine. Ovaj sportski objekat je zvanično otvoren 20. aprila 1974. godine, otvaranjem sportske dvorane Borik, rukometnom utakmicom između Borca i Viteksa iz Visokog. JU SC Borik je od 2008. godine proglašena ustanovom od javnog značaja za Grad Banja Luku, odnosno Ustanovom koja će služiti javnom interesu građana, pogotovo u oblasti sporta, kulture, rekreacije i zabave. Kamen temeljac budućeg sportskog objekta položili su 24. septembra 1972. godine trojica zlatnih olimpijaca – rukometaši Milorad Karalić, Dobrivoje Selec i Abas Arslanagić. Oni su samo 12 dana ranije zadivili cijelu bivšu Jugoslaviju, ali i planetu, trijumfom na Olimpijskim igrama u Minhenu, nakon čega je svima u Banjaluci bilo jasno da je gradu hitno potreban sportski centar. Izgradnja je trajala godinu i po, tako da je svečano otvaranje dvorane Borik održano 20. aprila 1974. godine, a već 1976. u Banjaluku je stigla i titula šampiona Evrope koju su osvojili rukometaši Borca. Stupanjem na snagu Zakona o sistemu javnih službi, a u cilju efikasnijeg funkcionisanja sportskog objekta i njegovog doprinosa u postizanju boljih sportskih rezultata klubova iz Banja Luke, Skupština Grada Banja Luke je na svojoj sjednici održanoj 29. 11. 2007. godine, donijela Odluku o organizovanju i usklađivanju poslovanja, čime je izmijenjen i naziv Ustanove, tako da se ona sada zove Javna Ustanova Sportski centar Borik. U februaru 2012. godine potpisan je ugovor o sanaciji i rekonstrukciji dijela Sportskog objekta Borik. Radovi na sportskom objektu su obuhvatali sanaciju krova dvorane, zatim sistem

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
93

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ventilacije i klimatizacije, kao i zamijenu staklenih prizmi, sve sa ciljem povećanja udobnosti i bezbjednosti korisnika usluga. Vrijednost kompletne sanacije i rekonstrukcije procijenjena je na oko 3 miliona maraka. SEGMENTI JAVNE USTANOVE SPORTSKI CENTAR BORIK JU SC Borik čine sledeći segmenti – organizacione cjeline: Sportska dvorana Borik, Sportska dvorana Obilićevo, Kuglana Borik, Kuglana Lauš, Mala (Press) sala Sportske dvorane Borik i Restoran Borik. Sportska dvorana Borik Ova dvorana je izgrađena 1974. godine. Dimenzije njenog igrališta su 50 x 24 m, a kapacitet gledališta je 2460 sjedećih mjesta na tribinama uz 1200 mjesta za stajanje. Postoji prostor pored aut-linije gdje se može postaviti još 600 stolica. Dvorana je savremeno opremljena, a naročito je pogodna za odigravanje rukometnih i košarkaških susreta, utakmica malog fudbala, takmičenja u borilačkim sportovima, kao i kulturnih i estradnih manifestacija, sajmova, održavanje plesnih revija. U sastavu dvorane nalazi se osam savremeno opremljenih svlačionica sa mokrim čvorovima i tuš kabinama. Takođe, ona posjeduje veliku binu za održavanje kulturnih i estradnih manifestacija, dimenizija 12x6, 8x6 i 6x4 metra. Ovaj objekat raspolaže i sa dva bifea, odakle se mogu posmatrati događaji u velikoj sali. Ponudu ovog objekta upotpunjuje mogućnost igranja stonog tenisa. U Boriku se nalazi veliki broj kancelarija koje se mogu zakupiti, a u dvorani je smješteno i rukovodstvo (menadžment) Ustanove. Ulaz u salu krasi Olimpijski slavoluk, posvećen Banjalučanima osvajačima zlatnih medalja na Olimpijskim igrama: Tomislav Knez - Rim 1960. fudbal, Abas Arslanagić - Minhen 1972. rukomet, Milorad Karalić - Minhen 1972. rukomet, Nebojša Popović - Minhen 1972. rukomet, Dobrivoje Selec - Minhen 1972. rukomet, Zlatan Arnautović - Los Anđeles 1984. rukomet, Zdravko Rađenović - Los Anđeles 1984. rukomet i Anton Josipović Los Anđeles 1984. boks. Sportska dvorana Obilićevo Sportska dvorana Obilićevo, je smještena uz samu obalu Vrbasa, nasuprot tvrđave Kastel, u istoimenom banjalučkom naselju. Ova dvorana je u sastav JU SC Borik priključena 1995. godine. Dimenzije dvorane su 30x18 m, a raspolaže sa 400 mjesta za sjedenje na tribinama i 200 za stajanje na galeriji. Oko aut-linije je moguće postaviti još 200 stolica. U njoj se organizuju odbojkaška i košarkaška takmičenja, a takođe je pogodna za takmičenja u stonom tenisu, borilačkim sportovima, kao i plesne manifestacije i druga sportska i kulturnozabavna dešavanja. U sastavu dvorane se nalazi i bioskopska sala sa 400 mjesta i binom 4x8 m. U bioskopskoj sali se mogu organizovati javni skupovi, seminari, filmske projekcije, snimanja TV emisija i sl. U kompleksu ovog objekta je smiješten i ogranak Narodne univerzitetske biblioteke Republike Srpske Petar Kočić sa bogatim fondom knjiga i stručne literature. U sastavu dvorane se nalazi i više poslovnih prostora. Kuglana Borik U suterenu dvorane Borik smeštena je savremena automatska kuglana sa četiri staze, koja je opremljena po evropskim standardima, pa se u njoj mogu održavaju i međunarodni mečevi. Kuglana Lauš U sklopu JU SC Borik, a u objektu Energomonta smještena je nova kuglana sa osam staza, a na ovoj lokaciji se nalazi od 2008. godine, nakon Svjetskog prvenstva u kuglanju koje je održano u dvorani Borik. Kuglana zadovoljava sve zahtevane standarde, a može da primi oko 150 gledalaca na tribinama za vrijeme odigravanja utakmica. Kuglanu je otvorena tradicionalnim NBC turnirom Borac Banja Luka 2010 u sklopu obilježavanja Dana grada Banja Luka 24. 04. 2010. Mala (Press) sala Sportske dvorane Borik U sklopu dvorane Borik nalazi se i mala sala dimenzija 12 x 7 m, u kojoj se realizuju treninzi borilačkih sportova, plesnih grupa, modnih agencija. Osim toga ona služi i kao pres-centar i kao sala za održavanje sastanaka. Na podu sale je parket, a jedan zid je obložen ogledalima, što je posebno pogodno za treninge plesnih i modnih grupa. Restoran Borik U suterenu dvorane Borik nalazi se restoran kapaciteta 70 mjesta u čijoj ponudi se nalaze sve vrste domaćih i stranih jela. U ovom prostoru organizuju se banketi (vjenčanja, krštenja, rođendane i sl.) i ketering, a posebnu ponudu čine sportski meniji.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
94

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

U holu dvorane su dva moderno opremljena bifea u kojima se korisnici i posetioci dvorane Borik mogu osvježiti, tokom svih sportskih i kulturno-zabavnih manifestacija, kao i u vrijeme redovnih treninga sportista i rekreacije građana i ostalih posjetilaca. Treba napomenuti, da JU SC Borik ima i svoj otvoreni parking prostor. MENADŽMENT JAVNE USTANOVE SPORTSKI CENTAR BORIK Za uspešno funkcionisanje sportskih objekata uopšte, a naročito velikih, multifunkcionalnih objekata, kao što je JU SC Borik, neophodna je dosledna primena poznatih funkcija opšteg menadžmenta i adekvatna postavka i sprovođenje funkcija menadžmenta sportskih objekata. S obzirom da je JU SC Borik javna ustanova Skupština Grada Banja Luke postavlja Upravni odbor, kao i Direktora i Zamjenika direktora. Organizacionu šemu ove javne ustanove praktično diktiraju samostalne cjeline koje egzistiraju u okviru nje. To su četiri organizacione jedinice: SD Borik, SD Obilićevo, Kuglana i Ugostiteljstvo. Pored ovih organizacionih cjelina, postoje i četiri službe, i to: za opšte pravne i kadrovske poslove, računovodstva, za marketing, kulturno sportske programe i razvoj i za obezbjeđenje, PPZ, zaštitu na radu i održavanje. Grafik 1. Organizaciona šema JU SC Borik

SKUPŠTINA GRADA BANJA LUKA

UPRAVNI ODBOR

DIREKTOR

ZAMJENIK DIREKTORA

Jedinica SD Borik

Jedinica SD Obilićevo

Jedinica Kuglana

Jedinica Ugostiteljtstvo

Služba za op. pravne i kadrovske poslove

Služba računovodstva

Služba za marketing ,kulturno sportske programe i razvoj

Služba za obezbjeđ, PPZ, zaštitu na radu i održavanje

Postojeća organizaciona šema ukazuje da se u rukovođenju JU SC Borik primenjuju poznati i važeći principi menadžmenta uz uvažavanje specifičnosti samog sportskog objekta. ZAKLJUČAK Savremeni multifunkcionalni sportski objekti imaju značajnu ulogu u sistemu sporta i njegovom razvoju. Kvalitet sporta i nivo sportskih rezultata zahtevaju adekvatne sportske objekte, koji zadovoljavaju zahteve sporta, nude udobnost i garantuju bezbednost. JU SC Borik, prelijep arhitektonsko-građevinski objekat izuzetno kompaktne, udobne i funkcionalne unutrašnjosti, je sportski objekat koji ima karakteristike modernog multifunkcionalnog objekta. Njen položaj u naselju Borik, sa dobrim saobraćajnim prilazima i parkingom, te adekvatnom unutrašnjom organizacijom, omogućava žiteljima Banja Luke i njenim posjetiocima zadovoljenje potreba za sportskim sadržajima. Prostorni kapaciteti i njihova namjena, omogućavaju uspešno organizovanje značajnih sportskih događaja, muzičkih, zabavnih i ostalih manifestacija, kao i uslove za kvalitetno bavljenje sportom svih uzrasnih kategorija.
ABSTRACT Considering the importance of the multifunctional sports facilities, first of all you need to keep in mind the opportunities that arise from a number of units assigned to the various sporting activities, and that some space itself, in relation to the quality Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
95

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

and "the possibility of transformation" can have more purpose. Borik Sports Centre is located in Banja Luka - Borik, east of the city center, on the left bank of the river Vrbas. For a registered activities it has a few available spaces, which indicates multifunctional diversity of the sports facility. The available capacities and their purpose, allowing the sports facility successfull organization of major sport events, music, entertainment and other events, as well as requirements for quality sports of all ages. Key words: multifunctionality, sports facility, Borik.

LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fried, G. (2005): Managing Sport Facilities, Human Kinetics. Kastratović, E. (2004): Osnove menadžmenta sa menadžmentom u sportu, Institut za razvoj malih i srednjih preduzeća, Beograd. Mašić, Z. (2006): Teorija sporta, Fakultet za menadžment u sportu, Beograd. Mašić, Z. (2010): Menadžment sportskih objekata, Fakultet za menadžment u sportu, Beograd Raič, A., Maksimović, N. (2002): Sportski menadžment, Fakultet fizičke kulture, Novi Sad www.scborik.com

Autor za korespodenciju: Zoran Mašić, zoranmasic@yahoo.com, 0038163248319

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
96

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

OSCILACIJE BRZINE TRČANJA ATLETIČARKI FINALISTA OLIMPIJSKIH IGARA
Ratko Pavlović¹, Kemal Idrizović²
¹Fakultet fizičkog vaspitanja i sporta, Univerzitet u Istočnom Sarajevu ²Fakultet za sport i fizičko vaspitanje, Univerzitet u Nikšiću SAŽETAK Rad definiše prostor sprinterskih disciplina, a tiče se oscilacije brzine trčanja na 100 metara. Uzorak je obuhvatio 33 atletičarke, osvajačice medalje na 11 Olimpijskih igrara, od Minhena do Londona. Ostvareni rezultati su vjerovatno posljedica savremenijih trenažnih tehnologija, dugotrajnog rada, tehničko-taktičke, fizičke i psihološke pripreme pojedinca a u novije vrijeme se navodi i način ishrane. U postignutim rezultatima zapažaju se znatne oscilacije u brzini trčanja koje su vjerovatno posljedica različitih endogeno-egzogenih faktora, savremenih kibernetičkih i trenažnih tehnologija kao osnovnim preduslovom postizanja željenog rezultata. Ključne riječi: sprinterske discipline, brzina, plasman, rezultatska zavisnost

UVOD Svake Olimpijske igre donesu neko novo ime u nekoj disciplini, starog ili novog pobjednika. Ista konstatacija se može navesti i za spintersku disciplinu, trčanje na 100m u kategoriji atletičarki. Sa novim imenima dolazili su i novi ostvareni rezultati takmičarki, neki bolji neki slabiji. Svaki taj rezultat je obilježio te igre, takmičara i zemlju iz koje dolazi, poistovjećujući i reprezentujući kao najbolji sistem zemlje pobjednika. Međutim, rijetko se zapitamo da li su ti rezultati tokom Olimpijskih igara imali oscilacija u pogledu brzine trčanja takmičara, i koji su to faktori koji su, eventualno uticali na te oscilacije. Upravo u radu će se pokušati, bar djelomično obrazložiti ovo pitanje kroz prizmu Olimpijskih igara i osvajačice medalje. Sprinterska disciplina, trčanje 100m predstavlja najbolji primjer alaktatnog anaerobnog procesa gdje se obezbjeđuje energija resintezom kreatin fosfata pri čemu se oslobađa velika količina energije koja omogućava mišićni rad (Milanović, 1997). Brzina, agilnost i eksplozivnost, kao faktori brzinsko-eksplozivnih svojstava (Malacko & Rađo, 2004) su od posebnog značaja kod atletičara zbog toga što predstavljaju bitan uslov brzog izvođenja više povezanih jednostavnih i složenih pokreta i brzine reakcije u procesu trenažnog procesa i takmičenja. U vezi stim, Verhošanskiy (1988) ukazuje da funkcija unapređivanja brzinsko-eksplozivnih svojstava nije bitna samo za razvoj antropoloških obilježja, već i za povećanje intenziteta mišićnog rada u specifičnom režimu motoričke aktivnosti sportista radi adaptacije organizma na specijalizovane funkcionalne strukture situacione sposobnosti prisutne u individualnim i kolektivnim sportovima. Prema navodima autora (Nićin, 2000; Stojiljković, 2003; Perić, 2004; Pavlović, 2010) brzina predstavlja sposobnost da se mišićnim naprezanjem u sastavu motornih jedinica određeno tijelo ili dio tijela pokrene na što dužem putu za što kraće vrijeme. Opet je drugi definišu kao sposobnost čovjeka da izvrši veliku frеkvenciju pokreta za najkraće vrijeme ili da jedan pokret izvede što je moguće brže u datim uslovima (Mikić, 2000; Malacko & Rađo, 2004). Genetski je određena od 90-95% i u velikoj je korelaciji sa eksplozivnom i repetitivnom snagom i izdržljivošću (Joung, 1993), a takođe se u kretnim strukturama pojavljuje u kombinaciji sa koordinacijom, fleksibilnošću i preciznošću (Nikitjuk, 1986). Sprinterska brzina je proizvod frekvencije i dužine koraka, koji se moraju povećavati, ukoliko se želi postići veća brzina. Da bi se povećala maksimalna brzina trčanja potrebno je jednu ili obje komponente povećati, ali bez međusobnog nepovoljnog uticaja. Dilman (1982) prema Juhas (2001) je analiziranjem odnosa između dužine i frekvencije koraka i brzine trčanja zaključio da se dužina koraka povećava srazmjerno povećanju brzine sve do vrijednosti oko 7m/s. Povećanjem brzine trčanja dužina koraka se stabilizuje, a pojavljuje se proporcionalno povećanje frekvencije koraka. U tome vrlo važnu ulogu igra i faza kontakta s podlogom. Ispitivanja pojedinih autora su pokazala da se vrijeme kontakta s podlogom skraćuje s porastom brzine trčanja (Teepe, 1968, Korakin, 1971; Saito et all., 1974, preuzeto od Juhas (2001). Kada je riječ optimalnom razvoju neophodnih sposobnosti i osobina subjekata u sprinterskim disciplinama, u skladu sa principima sportskog treninga, u određenim periodima trenažnog procesa obimi opterećenja treba da se mijenjaju u skladu sa nivoom treniranosti. U toku pojedinih perioda treninga (na primjer, pripremnog) opterećenja se za razvoj rezultatske efikasnosti sprinterskog trčanja ne smiju povećavati linearno, pošto je za adaptaciju sistema organizma na nova opterećenja neophodno određeno (ponekad i duže) vrijeme, te svako nekontrolisano povećanje opterećenja može negativno da utiče na treniranost. Optimalno planiranje trenažnog procesa za razvoj sprinterske brzine trčanja na kratkim stazama zahtjeva varijabilnu primjenu oblika treninga, pri čemu je neophodno voditi računa o fiziološkim i biohemijskim promenama koje se dešavaju u
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
97

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

organizmu sportiste u toku pojedinih treninga (Jolly, & Crowder, 1985). Ne smiju se planirati uzajamno različiti zadaci, kao npr. na istom treningu razvijati i brzinu i izdržljivost. Takav rad treba da se obavlja na različitim treninzima. Takođe treba voditi računa da razvoj brzinsko-snažnih sposobnosti mora da se što više približi početku treninga, pošto je za usavršavanje kvaliteta trčanja i brzine neophodan optimalni nivo praga razdražljivosti CNS, odnosno odmoran organizam. Trening usavršavanja brzinskih sposobnosti u nedeljnom mikrociklusu treba da se planira za prvi ili drugi dan posle dana odmora, kada više nema posljedica nepotpunog oporavka od prethodnih treninga (Koprivica, 1996; Bompa, 1994; Željaskov, 2004). Atletika kaо spоrtska disciplina spada u vrlо kоmpleksne spоrtske grane takо da i spоrtska biоtipоlоgija nije jedinstvena. Za svaku atletsku disciplinu, mо že se reći da о pstоji оdređen spоrtski tip, tako da je sam izgled atletičara je tačnо predоdređen za оdređenu disciplinu kоjоm se bavi. Nоrmalnо je tо da s e dо takve kоrelacije dоšlо u tоku specijalizacije svakоg atleti čara, u k оjоj je pоstizaо najbоlje rezultate. U istraživanjima pr оstоra mоrfоlоških karakteristika veliki br оj istraživača pоkušavaо je krоz pоsljednjih četrdesetak gоdina dоkazivati i prоnalaziti najidealniji kоnstituciоnalni tip sprintera оba pоla. Dо danas se ći najve br оj autоra slо žiо sa činjenicоm da u disciplini 100m najbоlje svjetske rezultate pоsti žu trkači crne rase (Jackson, Boldon, Baliey, Johnson, Lewis, Gay, Powel, Gatlin, Bolt) različitih dimenzija tijela i о t kоd žena ispоd 169 cm, te kоd mu ških sprintera iznad 188 cm (Bolt, 196-198 cm?), a takođe je d оkazan negativan uticaj pоtkо žnоg masnоg tkiva na rezultat u sprintu. Тreba napоmenuti da su u sprintu kaо ni u jednоj drugоj atletskоj disciplini, velike rezultate pоstizali ne samо spоrtisti visоkоg rasta, negо i оni srednjeg, pa čak i оni najniži (Stefanović, 1984; Šnajder, 1988, 1994). Iako se radi o vrhunskim atletičarima oba pola postoje razlike u njihovim rezultatima, odnosno zapažaju se oscilacije u brzini trčanja. Iako su te razlike minimalne one u evidentne i prave razliku u konačnom plasmanu. METOD RADA U istraživanju je primjenjen deskriptivni metod koji predstavlja transverzalno istraživanje koje obrađuje oscilacije brzine trčanja atletičarki. Reprezentni uzorak istraživanja je obuhvatio 33 vrhunske atletičarke, sprinterke na 100 metara, učesnice i osvajače medalja jedanaest Olimpijskih igara, od Minhena 1972. do Londona 2012. godine. Kao uzorni reprezenti oscilacije brzine trčanja 100m uzeta su vremena prvoplasiranih, drugoplasiranih i treće plasiranih na bazi kojih je vršena analiza rezultatskih oscilcija, po mnogima najinteresantnije atletske discipline. REZULTATI I DISKUSIJA Na uzorku 33 vrhunskih atletičarki učesnica Olimpijskih igara od Minhena ’72 do Londona ’12, koje su zauzele plasman prva tri mjesta (Tabela 1), utvrđena su njihova postignuta vremena kao pokazatelji brzine trčanja. Ti vremenski parametri su obrađeni centralnom statistikom gdje su određeni centralni i disperzioni parametri kao i grafički prikaz rezultata.
Tabela 1. Plasman atletičara na olimpijskim igrama Minhen 1972-London 2012.
OI Minhen 1972 Montreal 1976 Moskva 1980 LA 1984 Seul 1988 Barselona 1992 Atlanta 1996 Sidney 2000 Atina 2004 Peking 2008 London 2012 ZLATO Atlet. Renate Stecher Annegret Richter Lyudmila Kondratyev Evelyn Ashford F.G. Joyner Gail Devers G. Devers M.Ottey M.Ottey Rez. 11.07** 11.08 11.06 10.97 10.54* 10.82 10.94 11.10 Zem. GDR GER RUS USA USA USA USA JAM JAM SREBRO Atlet. Raelene Boyle Renate Stecher Marlies Gohr Alice Brown Evelyn Ashford Juliet Cuthbert Gwen Torrance Ekatarini Thanou Lauryn Wiliams S.Simpson K.Stewart Carmelita Jeter Rez. 11.23 11.13 11.07 11.13 10.83 10.83 10.96 11.12 10.96 Zem. AUS GDR GDR USA USA JAM USA GRE BRONZA Atlet. Silvia Chivas Inge Helten Ingrid Auerswald Merlene Ottey-Page Heike Drechsler Irina Privalova Chandra Sturrup Tanya Lawrence Rez. 11.24 11.17 11.14 11.16 10.85 10.84 11.00 11.18 Zem. CUB GER GDR JAM DDR CIS BAH JAM

Yuliya Nesterenko

10.93

BLR

USA

Veronica Campbell

10.97

JAM

Shelly-An Fraser Shelly-An Pryce Fraser-

10.78 10.75

JAM JAM

10.98 10.78

JAM USA

Lauryn Wiliams Veronica Brown Campbell-

11.03 11.03

USA JAM

** WR, * OI-WR
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
98

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 2. Deskriptivna statistika
Olimpijske igre Minhen ‘72 Montreal ’76 Moska ’80 LA ’84 Seul ’88 Barselona ’92 Atlanta ’96 Sydney ’00 Atina ’04 Peking ’08 London ’12 Мean ±SD 11,18±,09 11,13±,04 11,09±,04 11,09±,10 10,74±,17 10,83±,01 10,97±,03 11,16±,04 10,95±,02 10,93±,13 10,75±,13 Min. 11,07 11,08 11,06 10,97 10,54 10,82 10,94 11,10 10,93 10,78 10,75 Max. 11,24 11,17 11,14 11,16 10,85 10,84 11,00 11,19 10,97 11,03 11,01 Rang ,17 ,09 ,08 ,19 ,31 ,02 ,06 ,09 ,04 ,25 ,26

Grafikon 1. Oscilacije u postignutim vremenima osvajača medalje (1, 2, 3 mjesto)

1 11,4 11,2 11 10,8 10,6 10,4 10,2 10

2

3

Brzina trčanja

M IN

M O

Grafikon 2. Oscilacije u postignutom najboljem rezultatu kroz OI-e.
1. mjesto
11,2 11,1 11 11,07

Brzina trčanja

10,9 10,8 10,7 10,6 10,5 10,4 10,3 10,2 10,54 10,75

R.Stecher MINHEN '72

M O

F.G.Joyner SEUL '88

S.A.Fraser-Pryce LONDON '12

Kоd sprintera оbičnо preоvlađuju bijela, brza mišićna vlakna kоja imaju izuzetan efekat u uslоvima rada bez prisustva kiseоnika, anaerоbni režim rada (Crielaard & Pirnay, 1981; Heimar, 1994). Zbog složenosti anatomske
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
99

'0 LO 8 N '1 2

'8 8

'7 2

'9 2

'7 6

'8 0

'0 0

'8 4

'9 6

'0 4 TI

O

H

SK

TR

LA

R

TL

D

SY

SE

N

B

A

PE

A

A

K

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

i fiziološke strukture aparata za kretanje kao i različite strukture mišićnih vlakana i dimenzija tijela pojedinih segmenta čovjeka, teško je opisati osnovne karakteristike pokreta trkača i odrediti idealan model kretanja. Zato se u stručnoj i naučnoj literaturi i trenažnoj praksi uglavnom razmatraju pitanja opštih zakonitosti mišićne kontrakcije i uzajamnog delovanja pojedinih grupa mišića za vreme izvođenja maksimalno brzih kretanja. Krajnji rezultat trčanja cijele staze u sprintu zavisi od brzine reakcije na startu, sposobnosti ispoljavanja odgovarajuće brzine u što kraćem vremenu kao i od zadržavanja optimalno dostignute brzine do cilja. U etapi trčanja maksimalnom brzinom najvažniji strukturalni element kretanja jeste aktivan odraz odraznom nogom i brzo povlačenje napred-gore zamajne noge, predhodno maksimalno savijene u kolenom zglobu u fazi zadnjeg zamaha (Tončev 1983; Pavlović, 2010). Odlučujući uticaj na brzinu trčanja u zadnjoj etapi staze ima dužina i frekvencija koraka. Najpovoljniji odnos ovih dveju vrednosti određeni su kod trkača njihovim morfološkim karakteristikama i motoričkim sposobnostima kao i stanjem specijalne pripremljenosti. Dužina koraka zavisi uglavnom od dužine nogu, snage i pravca odraza, a frekvencija koraka od brzine i snage kontrakcije fleksora natkoljenice i trbušnih mišića, kao i od nivoa koordinacije pokreta (Pavlović, 2008). Pored toga, frekvencija koraka zavisi i od dužine perioda oslonca i brzine prenosa zamajne noge napred do momenta prednjeg dodira (Jarić, 1997). Istraživanja ukazuju, da se brzina za vreme trčanja saopštava u periodu zadnjeg oslonca, dok su dodatni faktori zamah zamajne noge i zamah suprotne ruke. Zbog veće mase i veće amplitude kretanja, u šta ulazi i tehnički detalj kao što je zamah kukom zamajne noge, koja kvantitativno predstavlja značajni deo osnovnog faktora da se u periodu zadnjeg oslonca (odupiranja) strana zamajne noge brže kreće od strane odskočne noge. Trkači treba da nastoje da postave prednji deo stopala noge bliže OCTT na tlo (u skladu sa brzinom kretanja) da bi se skratila faza amortizacije (Opavski,1971). Brzina trčanja je samo jedan od pokazatelja rezultatske uspješnosti u sprinterskim disicplinama. Ona je podređena dobrom funkcionisanju i sinhronizovanom djelovanju sistema čovjeka. Kao najvažniji se navode mišićni, kardiovaskularni i CNS. Ovaj treći ima i najveći uticaj na efikasnost trčanja, ako se uzmu u obzir fiziološki parametri i njihova funkcija. Brzina u sprintu je promjenjljiva kategorija, zavisi od proizvoda dužine koraka (l) i frekvencije koraka (f). Obično imamo inverzan odnos ove dvije komponente, odnosno trkači veće tjelesne visine ostvaruju veću dužinu koraka, a manju frekvenciju i obrnuto. Jedini primjer gdje je zabilježen direktan odnos jeste Usain Bolt koji i pored izrazite tjelesne visine ima prosječnu dužinu koraka (2,51m) i prosječnu frekvenciju koraka (4,23/sec), (Pavlović, i sar. 2011). Uvidom u rezultate trčanja (Tabela 1) pokazuje da je napredak brzine trčanja vidan i da je poboljšanje izrazito polovinom 80–tih godina prošlog vijeka, bilježeći pozitivan trend, sa manjim oscilacijama sve do današnjeg vremena dajući nam mogućnost i slobodu različitih diskusija. Uvidom u tabelu 2, i grafikon 1 mogu se uočiti razlike u brzini trčanja sprinterki između Olimpijskih igara. Analizirajući vrijednosti deskriptivne statistike uviđamo da je najveća homogenost rezultata prve tri plasirane sprinerke bile na Olimpijskim igrama u Barseloni 1992.god. (0,02 sec), a najmanja na OI u Seulu ’88 (0,31 sec). Evelyn Ashford na OI-a u LA je bila prva atletičarka koja je trčala ispod 11 sec., (10,97 sec). Već na sledećim OI u Seulu F.G. Joyner trči do tada nevjerovatnih 19,54 sec. i postavlja novi olimpijski i svjetski rekord koji je još uvijek nedostižan. Generalno posmatrano 60% rezultata jeste ispod 11 sekundi, počev od Olimpijskih igara u LA i vremena Evelyn Ashford od 10,97 sec. To je bila prva američka sprinterka koja je trčala na jednoj olimpijadi ispod 11 sec. Sve prije njegovog rekorda je bilo nešto više od 11 sec., uključujući OI-e u Moskvi, Montrealu i Minhenu. Od tog perioda dolazi do jednog pada rezultata u trčanju 100m. Na OI-a u Barseloni ’92. Američka sprinterka Gail Devers postiže rezultat 10,82sec. za 0.28 sekunde slabiji rezultat od vremena Joynerove. Vrijeme drugoplasirane Juliet Cuthbert je isto vremenu Ashfordove iz Seula 10.83, a trećeplasirana Irina Privalova ostvarila je bolji rezultat za 0,1 sec od Heike Drechler 10,84sec. Međutim ova tri vremena su bila najhomogenija od svih olimpijskih igara. Olimpijske igre u Atlanti 1996 godine donose slabija vremena brzine trčanja u odnosu na Barselonu. Izdvajaju se pobjednice Devers i Ottey koje su dijelile prvo mjesto sa rezultatom 10,94 sec., koji se za 0,10sec. slabiji od trećeg ostvarenog rezultata iz Barselone. Gwen Torrance kao druga sa vremenom 10,96 sec., i Chandra Sturrup sa Bahama sa 11,00 sec. Vrijeme između prvoplasiranih i trećeplasirane je iznosilo samo 0,6 sekundi, što govori u prilog činjenica da se radilo o tri homogene sprinterke koje su bile rezultatski vrlo blizu. Sledeće Olimpijske igre u Sidneyu 2000 bile su još manje uspješne po pitanju ostvarenih rezultata. Međutim na sceni imamo jednu novu postavu sprintera sa vodećom američkom sprinterkom M.Ottey i vremenom 11,10sec. Interesantno je drugo mjesto grčke takmičarke Ekatarini Thanou sa vremenom 11,12sec. u konkurenciji atletičarki SAD, JAM, BAH. Gneralno posmtrano igre u Sidneyu su najslabije po ukupnim vremenima od Montreala 1976. Može se zaključiti da je ipak ostvarena manja homogenost rezultata u odnosu na Atlantu, što se ipak ne može zanemariti i uticaj klime u Sidneyu na rezultatsku uspješnost sprinterki. Na sledećim velikim Olimpijskim igrama u 2004 Atini kolijevki Olimpijskih igara ostvareni su nešto bolji rezultati, ako gledamo njihovu homogenost, jer su se prve tri sprinterke razlikovale u vremenu od samo 0.4 sec. Ovdje imamo iznenađenje kada je u pitanju sprintersko trčanje. Jedno novo ime na olimpijskoj sceni koji je obilježio novi rekord u Atini jeste Bjeloruska sprinterka Yulia Nesterenko sa vremenom od 10,93 sec. nanijevši snažan udarac favoritima, Amerikanki Lauryn Wiliams i Jamajčanki Veronici Campbell. Ako se uporede Olimpijske igre u Atlanti 1996. i Atini 2004. kao i ostvarena vremena prvog i drugog takmičara skoro ista, što znači da je za nekih osam godina, dva olimpijska
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
100

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ciklusa ta brzina trčanja porasla za 0.1 sec. I Olimpijada u Pekingu 2008, donijela je i lansirala u sam vrh atletskog sporta sprinterku sa Jamajke, Shelly An Fraser, po mnogima ženskog Bolta i njen rezultat od 10,78sec. Posljednje igre u Londonu 2012.godine su potvrdile dominaciju Shelly An Fraser-Persy sa rezultatom od 10,75 sec. koje je donijelo zlatnu olimpijsku medalju. Upoređujući rezultat iz Minhena R.Stecher od 11,07sec. sa rezultatom F.G.Joyner 10, 54sec. iz Seula i S.A.Fraser 10,78sec. iz Pekinga primjetne su oscilacije brzine trčanja (Grafikon br. 2). Iako su vrijednosti razlika male one su evidentne (0,53sec). Uvidom u grafikon br. 1 uočava se najveća homogenost rezultata prve tri plasirane sprinterke ostvarena na Olimpijskim igrama u Barseloni '92, Atlanti '96, Atini '04 bez obzira o kojim vremenima se radi. Takođe vremena drugoplasiranih i trećeplasiranih takimičara su više ujednačena u odnosu na prvoplasirane. Na osnovu ovih rezultat može se zaključiti da su u 60% slučajeva prvakinje bile crne takmičarke što se može obrazložiti podobnijom strukturom mišića i funkcijom fizioloških mehanizama. ZAKLJUČAK Istraživanje je imalo za cilj utvrditi oscilacije brzine trčanja sprinterki finalistkinja Olimpijskih igara od Minhena 1972. do Londona 2012. godine da se analiziraju i uporede njihova vremena. Posmatrano hronološki od Minhena do Londona, evidentno je da je u finalnim trkama dolazilo do oscilacija u postignutim vremenima brzine trčanja na 100metara. Bilježi se trend rasta brzine od Minhena (11.07sec.R.Stecher) do Seula (10,54sec.F.G.Joyner) i ponovni pad vremena (10.75sec. S.A.Fraser-Pryce) London’12. To je prije svega posljedica takmičarske konkurencije svakih igara i selekcije koja omogućava plasman na Olimpijske igre To se može obrazložiti ukupnim tehnološkim razvojem i primjenom novih tehnologija, trenažnim procesom koji je unapređen novim metodama, gdje je drastično povećan ne samo obim treninga već i njegov intenzitet, čime je demantovana teorija u praksi koja govori da su obim i intenzitet u obrnutoj proporcionalnosti, boljom selekcijom, boljom opremom, većim udijelom nauke, načinom ishrane, većom konkurencijom, itd. Evidentno ja da su rezultati zavisili i od finalista, odnosno ostvarenih njihovih kvalifikacionih vremena, brojnih endogenih (motivi, zdravstveno i psihološko stanje,...) i egzogenih faktora koji mogu biti od velikog značaja za ukupan rezultat (klima, temperatura, vlažnost…) u toku odvijanja Olimpijskih igara Međutim, ono što je evidentno jeste činjenica da su ovi rezultati na Olimpijskim igrama ozvaničili jednu vremensku epohu u ženskoj atletici, kada je riječ o brzini trčanja 100 metara i dali jedan vremenski i prostorni okvir za buduća istraživanja ove vrste. LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Bompa, T. (1994). Theory and Methodology of Training (3 Edition). Dubuque, Iowa: Kendall/Hunt publishing Company. Crielaard, J., & F. Pirnay. (1081). Anaerobic and Aerobic Power of Top Athletes. Eur.Jour.of Appl.physiol.(47), 295-300 Heimar, S. (1994). Utjecaj treninga jakosti i snage na mišićne stanice. Kineziologija, 26 (1-2), 67-71. Joung, W. (1993). Training for Speed/Strenght: Heavy vs, Light Loads. NSCA Journal 15(5). Jarić, S. (1997). Biomehanika humane lokomocije sa biomehanikom sporta. Dosije, Beograd. Juhas, I. (2001). Uticaj izabranih trenažnih metoda na poboljšanje maksimalne brzine trčanja (Disertacija). Beograd: Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja Jolly, S., & V. Crowder. (1985). The Energy Continium and the Stages of Velocity in Sprinting. Track Tehnique, Winter (91), 2909-11 Milanović, D. (1997). Osnove teorije treninga. Priručnik za sportske trenere. Zagreb: Fakultet za fizičku kulturu. Mikić, B. (2000). Psihomotorika. Tuzla: Fakultet za sport i tjelesni odgoj. Malacko, J. i Rađo, I. (2004). Tehnologija sporta i sportskog treninga. Sarajevo: Fakultet za sport i tjelesni odgoj Univerziteta u Sarajevu. Nikitjuk, B. A. (1986). Genetika i somatotip u sportu. Kineziologija Vol. 18, br. 1. Opavski, P. (1971). Osnovi biomehanike. Beograd. „Naučna knjiga“. Pavlović, R. (2008). Dijagnoza sposobnosti, osobina i organizacija selekcije budućih atletičara. SPORT I ZDRAVLJE , III (1), 77-82. Pale: Fakultet fizičke kulture. Pavlović, R. (2010). Atletika-udžbenik. Istočno Sarajevo:Fakultet fizičkog vaspitanja i sporta. Pavlović, R., Petrović, B., Kovačević, M. (2011). Trend rasta brzine trčanja 100 metara vrhunskih atletičara učesnika Olimpijskih igara. SPORT I ZDRAVJE VI (1), 45-53. Pale: Fakultet fizičkog vaspitanja i sporta. Stefanović, Đ. (1984). Uticaji morfoloških osobina atletičara na rezultat u sprinterskom trčanju na 100m. Fizička kultura (1), 45-46. Beograd:Fakultet fizičke kulture. Stojiljković, S. (2003a). Antropološke karakteristike sprintera. U D. Jovanović & M. Jevtić (Ur) Prvi simpozijum lekara medicine sporta (pp.75-80). Knjaževac. Stojiljković, S. (2003b). Osnove opšte antropomotorike. Niš:Fakultet fizičke kulture.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
101

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

19. Tončev, I. (1983). Uticaj programirane ciklične aktivnosti na aerobnu sposobnost omladinaca, Doktorska disertacija. Novi sad: Fakultet fizičke kulture. 20. Šnajder, V. (1988). Atletika - znanstvene osnove. Zagreb: Fakultet za fizičku kulturu sveučilišta u Zagrebu. 21. Šnajder, V. (1994). Uticaj specifičnih i bazičnih motoričkih varijabli na rezultate sprinta kod učenica. Kineziologija, 26 (1-2),60-66. 22. Zaciorski, V.M. (1975). Fizička svojstva sportiste. Beograd: Savez za fizičku kulturu. 23. Željaskov, C. (2004). Kondicioni trening vrhunskih sportista. Sportska akademija, Beograd. 24. http://www.sporting-heroes.net/athletics-heroes/stats_athletics/olympics/olympics.asp

SPEED RUNNING OSCILLATIONS ATHLETICS FINALISTS OLYMPIC GAMES
ABSTRACT The paper defines a space sprint disciplines and involving oscillations of the running speed of 100 meters. The sample consisted of 33 athletes, who won 11 Olympic medals in the Game, from Munich to London. Actual results are likely due to the training of more sophisticated technology, long-term operation, technical and tactical, physical and psychological preparation of the individual and in recent times, and alleges a diet. The results achieved significant oscillations are observed which are probably the result of different endogenous-exogenous factors, and the training of modern cybernetic technology as a basic prerequisite of achieving the desired results. Key words: sprint discipline, speed, placement, a resulting dependence

Korespondencija: Dr Ratko Pavlović, vanredni profesor Fakultet fizičkog vaspitanja i sporta Pale Stambulčić bb, 71420 Pale, RS-BiH E-mail: pavlovicratko@yahoo.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
102

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

IDENTIFIKACIJA HOMOGENIH GRUPA NA OSNOVU PROCJENE BAZIČNIH MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI KOD UČENIKA SREDNJE ŠKOLE
Sanjin Džajić
Srednja škola Konjic

SAŽETAK Cilj istraživanja je identifikacija homogenih grupa u svrhu programiranja nastavnog procesa tjelesnog odgoja. U istraživanju je učestvovalo 225 učenika, od toga 118 učenika muškog spola i 107 učenika ženskog spola. Testiranje motoričkih sposobnosti urađeno je sa sedam varijabli: dohvat u sjedu (MFDS), taping rukom (MFPTPR),skok u dalj iz mjesta (MESSDM), podizanje trupa ležeći ( MRSPTL),izdržaj u zgibu (MSSIZDZ), trčanje 10 x 5 ( MAGTR10x5) i beep test (MAI20M). Taksonomskom analizom je utvrđeno pet homogenih grupa. U grupama sa boljim rezultatima više su zastupljeni ispitanici muškog spola. Formiranjem pet grupa ukazuje koliko je heterogen uzorak u nastavnom procesu i koliko je složena organizacija nastavnog procesa prilagođena mogućnostima pojedinca. Upoređivajući dobivene rezultate sa normama za pojedine testove utvrđeni su slabi rezultati u testu agilnosti i izdržljivosti. U programiranju nastavnog procesa dominirat će sadržaji koji će poboljšati loše rezultate a održati dobre rezultate. Ključne riječi: homogena grupa, taksonomska analiza i motoričke sposobnosti

UVOD Optimalni transformacijski procesi su mogući kad su izbor operatora i komponente opterećenja prilagođeni sposobnostima entiteta koji su u trenažnom procesu. Formiranje homogenih grupa u nastavi tjelesnog i zdravstvenog odgoja je osnova na kojoj se temelji programirana nastava tjelesnog i zdravstvenog odgoja. Formiranje homogenih grupa nije opravdano raditi na osnovu spola, zbog toga će se u ovom radu formirati grupe po osnovu sposobnosti. Doziranje opterećenja u skladu sa mogućnostima učenika omogućit će optimalne stimulanse koji će utjecati na razvoj svih učesnika u nastavnom procesu, te na takava način doprinijeti smanjivanju negativnog utjecaja raznih faktora na razinu transformaciijskih procesa.Dokazan utjecaj motoričkih sposobnosti na uspješnu izvedbu kretnih struktura u sportovima, kao i biotičkih znanja (Sekulić,2004; Krstulović,2006; Mitrović-Jelavić,2006;Miletić,2012.) utjecat će i na dinamiku usvajanja određenih sadržaja programa, grupe sa boljim rezultatima imaju bolju osnovu za brže usvajanje određenih kretnih struktura. Cilj istraživanja je formiranje homogenih grupa u svrhu programiranja nastavnog procesa, kao i analiza postignutih rezultata u odnosu na definirane norme METODE RADA Uzorak ispitanika čine učenici muškog i ženskog spola, uzrasta 15 godina +/- šest mjeseci, koji pohađaju prve razrede Srednje škole u Konjicu. Ukupan broj ispitanika iznosi 225, od toga 118 muškaraca, prosječne visine (174.20 +/- 6.09cm) i prosječne težine ( 65.30 +/- 9.2 kg) i 107 djevojaka prosječne visine (164 +/-7.13cm) i prosječne težine(55.80 +/- 8.90 kg). Uzorak varijabli je sastavljen od sistema 7 varijabli za procjenu bazičnih motoričkih sposobnosti. U testiranju korištena su varijable za procjenu fleksibilnosti - dohvat u sjedu (MFDS), procjenu segmentarne brzine pokreta – taping rukom (MFPTPR), procjenu eksplozivne snage nogu – skok u dalj iz mjesta (MESSDM), procjenu repetativne snage trupa – podizanje trupa ležeći ( MRSPTL), procjenu statičke snage- izdržaj u zgibu (MSSIZDZ), procjenu agilnosti- trčanje 10 x 5 ( MAGTR10x5) i procjena izdržljivosti (MAI20M). Identifikacija homogenih grupa utvrđena je taksonomskom analizom. Hijerarhijskom analizom, tehnikom najbližih susjeda, je utvrđen broja klastera,distance među entitetima i/ ili grupama su utvrđene mjerom kvadrirano Euklidsko rastojanje. K–mean klaster analizom utvrđene su karakteristike pojedinih klastera.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
103

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

REZULTATI I DISKUSIJA Taksonomska analiza bazičnih- motoričkih sposobnosti
Grafikon 1. – Dendogram bazično motoričkih sposobnosti
Tree Diagram for 225 Cases Single Linkage 25
Linkage Distance

Euclidean distances

20 15 10 5 199 53 115 168 214 159 Turistica

0 ekonomska

31

95

63

93

32

153

220

Na osnovu analize dendograma (grafikon 1) uočavamo vizuelno konfiguraciju objedinjavanja entiteta u klastere prema srodnosti njihovih osobina. Primjenom sistema od 7 varijabli za procjenu motoričkih sposobnosti možemo uočiti postojanje pet grupa.
Tabela br.1: Deskriptivni parametri grupa ( AS- aritmetička sredina, SD- standardna devijacija) Prva grupa (N=65) AS SD 24.95 6.05 11.56 1.63 125.23 12.75 17.95 4.30 13.73 8.94 24.10 1.92 3.42 0.93 M Ž 5 60 Druga grupa (N=55) AS SD 22.36 8.96 11.23 1.71 159.38 10.05 20.16 4.61 16.99 8.65 23.09 2.43 3.93 1.16 M Ž 21 34 Treća grupa (N=41) AS SD 21.51 6.83 10.84 1.26 193.93 11.37 23.98 3.72 32.06 11.45 20.84 1.42 5.02 1.16 M Ž 38 3 Četvrta grupa (N=33) AS SD 23.55 6.11 11.39 1.16 162.67 10.17 22.67 4.42 49.22 11.18 22.27 1.75 5.15 1.22 M Ž 23 10 Peta grupa (N=31) AS SD 25.37 5.91 10.39 1.58 212.06 13.99 26.29 3.00 58.22 16.75 20.00 1.00 5.66 1.13 M Ž 31 0

Varijable MFDS MFPTPR MESSDM MRSPTL MSSIZD MAG10x5 MAI20M Spol

Legenda: MFDS – dohvat u sjedu,MFTPR – taping rukom; MESSDM- skok u dalj iz mjesta;MRSPTL – podizanje trupa ležeći; MSSIZD – izdržaj u zgibu; MAGTR10x5- trčanje 10x5 tamo- amo;MAI20M- beep test Analizom deskriptivniih parametara za svaku dobijenu grupu možemo konstatovati da peta formirana grupa koja ima 31 entitet,gdje su svi entiteti muškog spola ima najbolje rezultate u svim testiranim varijablama u odnosu na ostale grupe. Prva grupa, koja ima 5 entiteta muškog spola i 60 entiteta ženskog spola, ima dobre rezultate u testu za procjenu fleksibilnosti (MSDS), u ostalim testovima prva grupa ima najlošije rezultate u odnosu na ostale grupe. Druga grupa, koja ima 21 entitet muškog spola i 34 entiteta ženskog spola ima prosječan rezultat u testu za procjenu frekvencije pokreta i fleksibilnosti. Treća grupa, koja ima 38 entiteta muškog spola i 3 entiteta ženskog spola, ima dobre rezultate u testovima za procjenu frekvencije pokreta (MFPTPR), eksplozivne snage nogu (MESSDM) i agilnosti (MAG10x5), a najlošije u testu za procjenu fleksibilnosti (MSDS). Četvrta grupa, koja ima 23 entiteta muškog spola i 10 entiteta ženskog spola, imaju dobre rezultate u testu za procjenu fleksibilnosti (MFDS), statičke snage (MFSZID) i aerobne izdržljivosti (MAI20M),a slabe u testu za procjenu frekvencije pokreta(MFPTPR) u odnosu na ostale grupe.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
104

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela br.2: Taksonomska analiza bazično motoričkih sposobnosti izvan i unutar izoliranih grupa -analiza varijanse (dfstepeni slobode, F-F test, p – signifikantnost) Varijansa između grupa 478.56 35.26 207221.10 1922.10 63425.54 492.34 158.32 df 4.00 4.00 4.00 4.00 4.00 4.00 4.00 Varijansa unutar grupa 10793.50 509.11 30208.52 3779.09 26809.32 762.23 268.88 df 220.00 220.00 220.00 220.00 220.00 220.00 220.00 F 2.44 3.81 377.28 27.97 130.12 35.53 32.38 P 0.05 0.01 0.00 0.00 0.00 0.00 0.00

Varijable MFDS MFPTPR MESSDM MRSPTL MSSIZD MAGTR10x5 MAI20M

Legenda: MFDS – dohvat u sjedu,MFTPR – taping rukom; MESSDM- skok u dalj iz mjesta;MRSPTL – podizanje trupa ležeći; MSSIZD – izdržaj u zgibu; MAGTR10x5- trčanje 10x5 tamo- amo;MAI20M- beep test Dobijeni rezultati analizom varijanse ukazuju postojanje statističkih značajnih razlika između formiranih grupa u svim testiranim varijablama na nivou signifikantnosti (p<.05). Analiza rezultata formiranih grupa u odnosu na norme za pojedine testove motoričkih sposobnosti Vrijednost postignutih rezultata možemo utvrditi kada ih uporedimo sa normama za pojedine testove motoričkih sposobnosti. Prilikom poređenja rezultata edukator dobija povratne informacije u kojem segmentu testiranog motoričkog prostora pojedinac odnosno homogena grupa zaostaje za najboljim rezultatom u normama.Takve informacije će poslužiti pri programiranju nastavnog procesa koji će imati za cilj povećan obim operatora koji će poboljšati najlošije sposobnosti, a održavati sposobnosti koje su na visokoj razini. Prosječni rezultati pojedinih grupa dobijeni nakon provedene taksonomske analize koristili su se kao orjentacijske vrijednosti pri poređenju sa definiranim normama koje su formirali autori u svijetu testirajući testove koji su u Eurofit bateriji testova.( Van Mechelen i sur. 1991., Beck. i sur 1995. i Ortega. i sur.2005.). Poređenje rezultata homogenih grupa u odnosu na rezultate u normama biće izražavani brojčano:odličan (5), iznad prosjeka (4), prosječan (3), ispod prosjeka (2) i nizak (1) rezultat.Ako rezultati u normama se budu razlikovali uzimat će se prosjek ocjena za sve norme. Analiza rezultata prve formirane grupe u odnosu na norme za pojedine testove motoričkih sposobnosti
Tabela br.3 Prva grupa N=65 AS SD 24.95 6.05 11.56 1.63 125.23 12.75 17.95 4.30 13.73 8.94 24.10 1.92 3.42 0.93 M Ž 5 60 Norma * Norma ** Norma *** M Ž M Ž M Ž 4 2 4 3 1 1 3 3 1 1 1 1 1 1 1 2 1 2 1 4 2 4 2 4 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 prosječne ocjene motoričkih sposobnosti 1.4 1.7 2 2.5 1.5 2.0

Varijable MFDS MFPTPR MESSDM MRSPTL MSSIZD MAG10x5 MAI20M Spol

Norma* (Van Mechelen i sur.1991.) ,Norma ** (Ortega i sur.2005.)i Norma*** (Beck i sur.1995.) Upoređujući prosječne rezultate prve grupe sa normama možemo zaključiti da pripadnici muškog spola ove grupe imaju slabe rezultate u testovima motoričkih sposobnosti osim u testu za procjenu fleksibilnosti (MFDS). Pripadnici ženskog spola ove grupe imaju visok rezultat u testu za procjenu statičke snage (MSSIZD), a ostali postignuti rezultati su niski u odnosu na formirane norme autora.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
105

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Analiza rezultata druge formirane grupe u odnosu na norme za pojedine testove motoričkih sposobnosti
Tabela br.4 Druga grupa N=55 AS SD 22.36 11.23 159.38 20.16 16.99 23.09 3.93 M 21 8.96 1.71 10.05 4.61 8.65 2.43 1.16 Ž 34 Norma * M Ž 3 2 2 2 1 3 1 4 2 4 1 1 1 1.6 1 2.4 Norma ** M Ž 4 2 1 2 1 2 4 5 2 3.3 Norma *** M Ž 3 2 2 2 1 1 1.8 3 3 3 3 2 1 2.5

Varijable MFDS MFPTPR MESSDM MRSPTL MSSIZD MAG10x5 MAI20M Spol

prosječne ocjene motoričkih sposobnosti

Norma* (Van Mechelen i sur.1991.) ,Norma ** (Ortega i sur.2005.)i Norma*** (Beck i sur.1995.) Upoređujući prosječne rezultate druge grupe sa normama možemo zaključiti da pripadnici muškog spola ove grupe imaju niske rezultate u testiranim motoričkim sposobnostima, jedino se ističe test za procjenu fleksibilnosti čiji su rezultati iznad prosjeka (MFDS) i rezultati u frekvenciji pokreta (MFPTPR) koji je u razini prosječnog rezultata. Pripadnice ženskog spola u ovoj grupi postigle su iznad prosječan rezultat u testu za procjenu statičke (MFSIZD) i repretativne snage (MRSPTL), prosječne rezultate u testovima frekvencija pokreta (MFPTPR) i eksplozivne snage nogu(MESSDM), a lošije rezultate u testovima agilnosti (MAG10x5), aerobne izdržljivosti (MAI20M) i fleksibilnosti (MFDS). Analiza rezultata treće formirane grupe u odnosu na norme za pojedine testove motoričkih sposobnosti
Tabela 5 Treća grupa N=41 AS SD 21.51 10.84 193.93 23.98 32.06 20.84 5.02 M 38 6.83 1.26 11.37 3.72 11.45 1.42 1.16 Ž 3 Norma * M Ž 3 1 3 3 3 5 3 5 3 5 1 2 1 2.4 3 3.4 Norma ** M Ž 3 2 3 4 1 2.8 5 5 4 4 Norma *** M Ž 3 3 3 3 2 1 2.5 3 5 4 5 3 2 3.7

Varijable MFDS MFPTPR MESSDM MRSPTL MSSIZD MAG10x5 MAI20M Spol

prosječne ocjene motoričkih sposobnosti

Norma* (Van Mechelen i sur.1991.) ,Norma ** (Ortega i sur.2005.)i Norma*** (Beck i sur.1995.) Upoređujući prosječne rezultate treće grupe sa normama možemo zaključiti da pripadnici muškog spola ove grupe imaju prosječne rezultate u testu za procjenu fleksibilnosti (MFDS), eksplozivne snage nogu (MESSDM), repetativne (MRSPTL) i statičke (MFSIZD) snage i testu za procjenu frekvencije pokreta (MFPTPR), a niske rezultate u testovima za procjenu agilnosti (MAG10x5) i aerobne izdržljivosti (MAI20M). Pripadnice ženskog spola u ovoj grupi imaju odlične rezultate u testovima za procjenu statičke snage (MSSIZD) eksplozivne snage nogu (MESSDM) i repetativne snage trupa (MRSPTL), prosječne rezultate u testu za procjenu frekvencije pokreta (MFPTPR) i agilnosti (MAG10x5) i testu za procjenu aerobne izdržljivosti(MAI20M), dok su najslabiji rezultati postignuti u testu za procjenu fleksibilnosti (MFDS).

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
106

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Analiza rezultata četvrte formirane grupe u odnosu na norme za pojedine testove motoričkih sposobnosti
Tabela br.4 Četvrta grupa N=33 AS SD 23.55 6.11 11.39 1.16 162.67 10.17 22.67 4.42 49.22 11.18 22.27 1.75 5.15 1.22 M Ž 23 10 Norma * Norma ** Norma *** M Ž M Ž M Ž 3 2 4 2 2 2 3 3 1 4 1 4 2 3 2 3 2 5 5 5 5 5 4 5 1 1 1 2 1 3 1 4 1 2 prosječne ocjene motoričkih sposobnosti 2.2 3.2 2,75 3.75 2.2 3.0

Varijable MFDS MFPTPR MESSDM MRSPTL MSSIZD MAG10x5 MAI20M Spol

Norma* (Van Mechelen i sur.1991.) ,Norma ** (Ortega i sur.2005.)i Norma*** (Beck i sur.1995.) Upoređujući rezultate četvrte formirane grupe sa normama možemo zaključiti da pripadnici muškog spola ove grupe imaju odličan rezultat u testu za procjenu statičke snage (MSSIZD), iznad prosječan u testu za procjenu fleksibilnosti (MFDS), prosječan rezultat u testu za procjenu frekvencije pokreta (MFTPR), dok u ostalim testovima motoričkih spoosbnosti postignuti su slabiji rezultati. Pripadnici ženskog spola ove grupe imaju odličan rezultat u testu za procjenu statičke snage (MSSIZD) i repetativne snage trupa (MRSPTL), iznad prosječan rezultat u testu za procjenu eksplozivne snage (MESSDM) i prosječan rezultat u testu za procjenu aerobne izdržljivosti (MAI20M), a najslabiji rezultat postignut je u testu za procjenu agilnosti (MAGTR10x5). Analiza rezultata pete formirane grupe u odnosu na norme za pojedine testove motoričkih sposobnosti
Tabela br.5 Peta grupa N=31 AS SD 25.37 10.39 212.06 26.29 58.22 20.00 5.66 M 31 5.91 1.58 13.99 3.00 16.75 1.00 1.13 Ž 0 Norma * M 4 3 5 4 5 1 1 3.29 2 3.75 5 4 Norma ** M 4 3 3 3 4 3 2 3 Norma *** M

Varijable MFDS MFPTPR MESSDM MRSPTL MSSIZD MAG10x5 MAI20M Spol

prosječne ocjene motoričkih sposobnosti

Norma* (Van Mechelen i sur.1991.) ,Norma ** (Ortega i sur.2005.)i Norma*** (Beck i sur.1995.) Upoređujući rezultate pete formirane grupe sa normama možemo zaključiti da pripadnici ove grupe imaju odlične rezultate u testovima za procjenu eksplozivne snage nogu (MESSDM), statičke snage (MSSIZD), iznad prosječne rezultate u testovima za procjnu fleksibilnosti (MFDS) i repetativne snage trupa (MRSPTL), prosječne rezultate u testu frekvencija pokreta (MFPTPR) i slabe rezultate u testu za procjenu agilnosti (MAG10x5) i aerobne izdržljivosti (MAI20M). ZAKLJUČAK Formiranje homogenih grupa u nastavi tjelesnog odgoja ima za cilj približavanje nastavnog procesa mogućnostima svakog pojedinca. Taksonomskom analizom utvrđeno je postojanje pet grupa sa različitom razinom sposobnosti. Homogene grupe su formirane iz heterogenog uzorka prema spolu jer je to jedino ispravan način zbog specifičnosti nastavnog procesa, gdje su rijetki razredi koji imaju homogen uzorak prema spolu. Ovim radom je potvrđeno da identifikovane grupe nisu sačinjene izrazito od pripadnika muškog odnosno ženskog spola,ali je važno istaknuti da u boljim grupama dominiraju muškarci. Izdvajanjem pet grupa ukazuje na slabu homogenost cjelokupnog uzorka što predstavlja izuzetan problem pri programiranju sadržaja u nastavi
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
107

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

tjelesnog odgoja.Međutim, uzorak je bio sačinjen od različitih razreda, pa je moguće da u nekim razredima bude više a u nekim razredima manje grupa. Ako u vrhunskom sportu postoje modelne karkteristike takmičara, u nastavi tjelesnog odgoja modelne karakteristike možemo tražiti u normama koje su dobijene pri testiranju na velikim uzorcima, gdje odlični rezultati trebaju da budu cilj kome ćemo težiti da postignemo provodeći nastavni proces. Upoređujući postignute rezultate pojedinih individua, odnosno homogenih grupa možemo uočiti u kojim segmentima testiranog prostora pri izradi programa moramo posvetiti posebnu pažnju kako bi loše rezultate poboljšali, a dobre održali odnosno podigli na još veći nivo. Kod svih homogeniziranih grupa utvrđena je niska razina aerobne izdržljivosti i agilnosti, a naročito kod pripadnika muškog spola. Pri programiranju nastavnog procesa neophodno je odabir operatora, kao i prilagođeno doziranje opterećenja koji će poboljšati slabe rezultate u testiranim segmentima. U grupama u kojima je postignut veći broj lošijih rezultata u odnosu na norme pored programa nastave tjelesnog odgoja nepohodno je preporučiti tjelesno vježbanje u slobodno vrijeme. Kako postoji velik broj ograničenja u nastavnom procesu edukator pri formiranju programa treba da planira primjenu složenijih oblika rada u kojima je velik broj ponavljanja, dopunske vježbe, igre sa loptom sa prostijom primjenom pravila, kako bi učenici proveli što je moguće duže vrijeme u pokretu.

IDENTIFICATION OF HOMOGENEOUS GROUPS BASED ON AN ASSESSMENT OF BASIC MOTOR SKILLS IN SECONDARY SCHOOL STUDENTS
ABSTRACT The major goal of this researching has been identification of homogeneous groupes, for the purpose of programming the teaching process of physical education.In this research was involved 225 students, 118 males and 107 females. Testing of motoric abilites has been done with seven variables: sit and reach (MFDs), hand tapping (MFPTPR), standing long jump (MESSDM), sit-ups (MRSPTL), bent arm hang test (MSSIZDZ), shuttle run 10 x 5 (MAGTR10x5) and the shuttle run 20m (MAI20M). There has been established five homogeneous' groups by taxonomic analyses.In groups with better resultat there has been more males participantes. Forming of five group indicates how much is sample heterogeneous in teaching process, and how much is complexed organization of teaching process adapted to individualistic abilities. By comparing these results with norms (Van Mechelen. 1991., Beck.1995. & Ortega2005.) for some tests there has been established bad results in agility (MAGTR10x5) and endurance test (MAI20M).In formed physical education's program there has been dominated exercises which will improve bad results and keep good results. Key words: homogeneous group, taxonomic analyses and motoric abilites.

LITERATURA
Beck, J. & Boes, K.(1995): Normwerte motorischer Leistungsfähigkeit. - Eine Reanalyse publizierter Testdaten. Köln 2. Hadžikadunić.M.& Mađarević.M.(2004). Metodika tjelesnog odgoja sa osnovama fiziologije vježbanja; Zenica, Pedagoški fakultet; 3. Jelavić- Mitrović, M., Miletić,A. & Dundić. M.(2006). Utjecaj motoričkih sposobnosti na izvođenje plesnih koraka u nastavi tjelesne i zdravstvene kulture; Zbornik radova 15.Ljetna škola kineziologa Hrvatske; Poreč, Hrvatski kineziološki savez, str.139-144; 4. Krstulović. S.,Sekulić.D.& Sentić.M.(2006). Utjecaj motoričkih sposobnosti na usvajanje džudo elemenata kod sedmogodišnjih dječaka; Zbornik radova 15.Ljetna škola kineziologa Hrvatske; Poreč, Hrvatski kineziološki savez, str.156-162; 5. Malacko.J.& Popović.D. (2001). Metodologija kineziološko-antropoloških istraživanja, Leposavić; Univerzitet u Prištini, Fakultet za fizičku kultur; 6. Miletić,A., Božanić,A., Žuvela, F.& Samardžić M.(2012).Motoričke sposobnosti i prediktori motoričkih znanja; Zbornik radova 21. Ljetna škola kineziologa Hrvatske; Poreč, Hrvatski kineziološki savez;str. 217-222 7. Ortega.B.,Ruiz.J.,Castilo.M.,Moreno.L.,Gonzalez-Gross.M.,Waernberg.J.&Gutierrez.A. (2005).Low Level of Physical Fitness in Spanish Adolescents. Relevance for Future Cardiovascular Health (AVENA Study);Rev.Esp.Cardiol,58, 898-908 8. Rađo. I.& Wolf.B.(2002). Kvantitativne metode u sport;metode za klasifikaciju(taksonomska i diskriminativna metoda); Štamparija Fojnica; Sarajevo 9. Sekulić,D.,Jelić.T.& Marić.Z.(2004). Vrednovanje specifičnih i temeljnih motoričkih sposobnosti kod mladih nogometaša, Zbornik radova 13.Ljetna škola kineziologa Hrvatske; Poreč, Hrvatski kineziološki savez; 10. Van Mechelen,W. et. al. (1991). EUROFIT.Handleiding met Referentieschalen voor 12- tot en met 16 jarige jongens en meisjes in Nederland. Leuven. Korespodencija: Sanjin Džajić Srednja škola Konjic Ul. Dzajići bb 88400 Konjic e-mail: sanjin_dj@yahoo.de tel. 061 848 076 1.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
108

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

UTJECAJ MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI NA USPJEH U IZVOĐENJU MODERNOG PLESA-NEW MERENGUE
Jasmina Aghbar
Fakultet za tjelesni odgoj i sport Univerziteta u Tuzli, Bosna i Hercegovina

SAŽETAK Istraživanje je provedeno radi utvrđivanja utjecaja motoričkih sposobnosti na uspjeh u izvođenju modernog plesa New Merengue.Uzorak ispitanika su činili 60 studenata koji su uspješno položili ispit iz izbornog predmeta Plesovi,starosne dobi od 19 do 22 godine, ženskog spola, upisanih u prvu godinu, školske 2006/07. godine, Univerziteta u Tuzli a koji su kao izborni predmet birali Plesove. Regresionom analizom utvrđeno je da statistički značajan utjecaj na izvođenje modernog plesa New Merengue ima varijabla MBFTAZ-taping nogom o zid,što i jeste bitno za izvođenje ovog plesa, jer se konstantno izvode pokreti nogama u smislu prenosa težine sa lijevog na desno stopalo i obratno,zatim iskret s palicom i okretnost s palicom. Ključne riječi:redovna nastava,izborni predmet,regresiona analiza

UVOD Od kada su se pojavila na zemlji, ljudska bića su igrala. Kulturnim usavršavanjem igre razvio se ples. Ako igru shvatamo kao slobodnu psihofizičku aktivnost određenog cilja i sadržaja, onda ples predstavlja vrstu igre koja se izvodi ritmičkim kretanjem u prostoru, kao psihofizička manifestacija čovjekovog raspoloženja nastala iz njegove potrebe za izražavanjem sebe samog. Ples može biti oblik scenske umjetnosti, dio religijske ceremonije ili može biti aktivnost za zabavu i sport. Moguće ga je podijeliti u nekoliko glavnih skupova: ritualni plesovi, narodni ples, društveni ples, balet, sportski ples, moderni ples. Savremenu plesnu umjetnost karakterišu mnoge različite orijentacije, različite izražajne tehnike. Do takvog mnoštva dolazi iz kompleksnih estetskih i kreativnih potreba čovjeka našeg vremena. Pri tome treba imati u vidu da je moderno doba donijelo velike razlike u ukusima. Ta pojava proizašla iz postojećeg idejno-estetskog pluralizma mnogostrano je obogatila moderni tj. savremeni ples. Merengue je latino-američki ples u tački i ne kreće se po Liniji Plesa (LOD- Line of Dance). Koraci su poprilično zbijeni (sažeti) i usklađuju se korištenjem latino pokreta kukovima. Koristi se i lagano naginjanje u suprotnom smjeru da bi se naglasili latino pokreti kukovima. Osnovna kretnja je slična ritmu marširanja, ali se također mogu koristiti i mnogi drugi ritmovi, kao što su sinkope i usporavanja. Merengue je klubski ples i parovi bi se trebali fokusirati jedno na drugo kako bi stvorili zemaljski, senzualan osjećaj kroz korištenje bliskih, zamršenih rotacionih pokreta koji podsjećaju na zadirkivanje i poigravanje s partnerom. Mali je broj istraživanja vezanih za strukturalne elemente plesa. Većina autora se u svojim istraživanjima orijentisala prema historijskom razvoju plesu i metodici obučavanja plesa.1902.godine kada je MacDugal (prema Oreb,G., 1984) ukazao na pozitivan utjecaj ritma na organizam, u smislu motoričkog ponašanja. On smatra da ritam stvara osjećaj ugode jer potiče ''prirodnu formu'' tjelesne aktivnosti. METODOLOGIJA RADA Uzorak ispitanika Uzorak ispitanika su činila 60 studenata koji su uspješno položili ispit iz izbornog predmeta Plesovi,starosne dobi od 19 do 22 godine, ženskog spola, upisanih u prvu godinu, školske 2006/07. godine, Univerziteta u Tuzli a koji su kao izborni predmet birali Plesove.Svi studenti obuhvaćeni su redovnom nastavom iz izbornog predmeta Plesovi u fondu od 30 sati u jednom semestru.Testirani studenti su bili zdravstveno sposobni i redovno pohađali nastavu Plesova. Uzorak varijabli Uzorak prediktorskih varijabli za procjenu motoričkih sposobnosti sačinjava skupina od 15 varijabli i to : za procjenu faktora ravnoteže s otvorenim očima(MBAP20- stajanje poprečno na dvije noge otvorenih očiju,MBAU20- stajanje uzduž sa dvije noge otvorenih očiju,MBAP10- stajanje poprečno na jednoj nozi otvorenih očiju),za procjenu faktora fleksibilnosti(MFLISK- iskret s palicom,MFLPRR- sjedeći pretklon raskoračno,MFLBOS- bočna špaga),za procjenu faktora brzine frekvencije pojedinačnih pokreta (MBFTAPtaping rukom,MBFTAN- taping nogom,MBFTAZ- taping nogom o zid),za procjenu faktora koordinacije (MKOKUS- koraci u stranu,MKOOSP- okretnost s palicom,MKOOSS- osmica sa sagibanjem),za procjenu faktora eksplozivne snage( MESBMG - bacanje medicinke preko glave,MESSDM- skok u dalj s

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
109

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

mjesta,MES20V- sprint iz visokog starta 20 metara). Za izabrane varijable se može pretpostaviti da su odgovorne za uspjeh u izvođenju modernih plesova studenata. Kriterijsku varijablu činile su ocjeneispitanika pri izvođenju za modernog plesa New Merenge (SPNMER).Provjera praktičnog znanja iz modernih plesova vršena je prema slijedećim elementima i kriterijima vrednovanja:plesni stav,plesni pravac,pozicija stopala,usklađenost ritma,umjetnička kreacija,tehničko izvođenje plesa,amplituda pokreta.Praktično polaganje ispita se sastojalo od toga da ispitanici samostalno uz muziku izvode jedan po jedan moderni ples.Utvrđivanje uspješnosti izvođenja plesnih elemenata nije moguće izvršiti objektivno mjernim instrumentima, pa se zatim morala izvršiti subjektivna procjena od strane kompetentnih sudaca.Ocjenjivanje uspjeha izvođenja plesnih elemenata izvršeno je od strane sudijske trojke(da su završili Fakultet za tjelesni odgoj i sport,da posjeduju teorijsko i praktično znanje iz plesa). REZULTATI I DISKUSIJA Na osnovu inspekcije matrice kroskorelacija primarnih motoričkih varijabli, kao logičkog prediktorskog skupa, i varijable za izvođenje modernog plesa kao logičkog kriterijskog skupa (Tabela 1), zapažen jevisok koeficijent korelacije kod kriterijske varijable SPNMER- New Merengue i to sa testovima za procjenu koordinacije MKOOSP- okretnost s palicom (.47) i sa testovima za procjenu brzine frekvencije pokreta (.30-.54). Ovakva povezanost može se ogledati u samoj strukturi plesa New Merengue, prilikom čijeg izvođenja je koordinacija od najbitnijih sposobnosti jer je plesni pravac takav da se plesni koraci izvode kretanjem prema naprijed-nazad, lijevo-desno, a uz praćenje plesnog pravca istovremeno se izvode i pokreti rukama, kao i brzi prenos težine na prednji dio stopala sa lijeve na desnu nogu i obratno.
SPNMER -0,34 0,22 0,32 0,18 0,30 -0,24 0,42 0,30 0,54 -0,30 -0,47 -0,14 0,07 0,22 0,14

MFLISK MFLPRR MFLBOS MESBMG MESSDM MES20V MBFTAP MBFTAN MBFTAZ MKOKUS MKOOSP MKOOSS MBAP20 MBAU20 MBAP10

Tabela 1.

Regresiona analiza kriterijske varijable New Merengue u manifestnom prostoru motoričkih varijabli(tabela2 i 3)prikazuje da jeprediktorskim sistemom varijabli objašnjeno (R Square) 54% zajedničkog varijabiliteta sa kriterijem, dok povezanost cjelokupnog prediktorskog sistema varijabli sa kriterijem iznosi (RO) .73, što predstavlja visoku vrijednost . Takva povezanost je značajna na nivou (Sig.) .001 .Ostalih 46% u objašnjenu zajedničkog varijabiliteta može se prepisati drugim karakteristikama i sposobnostima ispitanika koje nisu uzete u ovom istraživanju.

R

R Square Adjusted R Square Std. Error of the Estimate .384 .919

Model 1 .735(a) .541

Tabela 2.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
110

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ANOVA(b)

Sum of Squares df Mean Square F Regression 43.784 Model 1 Residual Total 37.200 80.983 15 2.919 44 .845 59 Tabela 3.

Sig.

3.452 .001(a)

Analizom utjecaja pojedinačnih motoričkih varijabli (Tabela 4), može se vidjeti da statistički značajan utjecaj na kriterijsku varijablu New Merengue imaju varijable iz prostora fleksibilnosti MFLISK-iskret s palicom (.01) i brzine frekvencije pokreta MBFTAZ-taping nogom o zid (.01), što je značajno na nivou (Sig.) = ili <.05. Varijabla MFLISK- iskret s palicom, prema vrijednosti beta koeficijenta, ima logički negativnu projekciju s obzirom da je brojčano niži rezultat i vrijedniji rezultat.

Unstandardized Coefficients Standardized Coefficients B (Constant) -.228 MFLISK MFLPRR MFLBOS -.026 -.019 .017 Std. Error 3.898 .010 .013 .011 .001 .007 .448 .052 .049 .063 .102 .079 .070 .075 .051 .065 Tabela 4. -.314 -.194 .198 .090 -.001 -.170 .137 -.041 .392 -.020 -.216 .225 -.069 .122 .025 Beta T -.059 Sig. .954

-2.519 .015 -1.416 .164 1.487 .692 -.009 .144 .492 .993

MESBMG .001 MESSDM -.005 MES20V MBFTAP Model 1 MBFTAN -.015 MBFTAZ .157 MKOKUS -.013 MKOOSP -.129 MKOOSS .116 MBAP20 MBAU20 MBAP10 -.043 .045 .013 -.494 .045

-1.104 .276 .865 -.305 2.503 -.131 .392 .762 .016 .896

-1.637 .109 1.672 -.566 .890 .198 .102 .574 .378 .844

Pojedinačni utjecaj navedenih motoričkih varijabli na kriterijsku varijablu New Merengue, mogu se tražiti u strukturi kretanja plesača kod izvođenja modernih plesova kao i u strukturi testova motoričkih sposobnosti. Očito je da je fleksibilnost i frekvencija pokreta donjih ekstremiteta imala značajan doprinos u definiranju ove regresijske veze. Kao što smo već spomenuli New Merengue zahtijeva izrazitu mekoću u zglobovima čitavog tijela prilikom izvođenja, u čemu se ogleda fleksibilnost. Pokreti rukama su lagani i mogu se opisati klizećim, što je najlogičnije objašnjenje za statistički značajan utjecaj varijable MFLISK-iskret s palicom na ovu kriterijsku varijablu. Statistički značajan utjecaj na izvođenje modernog plesa New Merengue ima i varijabla MBFTAZtaping nogom o zid, što i jeste bitno za izvođenje ovog plesa, jer se konstantno izvode pokreti nogama u smislu prenosa težine sa lijevog na desno stopalo i obratno.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
111

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ZAKLJUČAK Uzorak ispitanika su činili 60 studenata koji su uspješno položili ispit iz izbornog predmeta Plesovi,starosne dobi od 19 do 22 godine, ženskog spola, upisanih u prvu godinu, školske 2006/07. godine, Univerziteta u Tuzli a koji su kao izborni predmet birali Plesove.Svi studenti obuhvaćeni su redovnom nastavom iz izbornog predmeta Plesovi u fondu od 30 sati u jednom semestru.Testirani studenti su bili zdravstveno sposobni i redovno pohađali nastavu Plesova. Analizom utjecaja pojedinačnih motoričkih varijabli, konstatovano je da najveći i statistički značajan parcijalni utjecaj na kriterijsku varijablu moderni ples (New Merengue), imaju varijable:iskret s palicom (Beta .31),osmica sa sagibanjem (Beta .22),okretnost s palicom (Beta .21),taping nogom o zid (Beta .39). Potvrđuju se kontatacije dosadašnjih istraživanja, da su koordinacija, fleksibilnost i brzina frekvencije pojedinačnog pokreta, najznačajnije za izvođenje modernih plesova, i plesova uopšte. Iz toga možemo također zaključiti da su ispitanici sa većim nivoom generalnih motoričkih sposobnosti bolje izvodili plesne strukture. LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. Ibrahimbegović-Gafić, F.: Ples-govor tijela, Homo Sporticus, Fakultet sporta, Sarajevo, 2000. Jocić, D., Uzunović, S., Kostić, R.: Predikcija izvođenja narodne plesne igre ''Moravac'' na osnovu motoričkih sposobnosti, Fakultet sporta i fizičke kulture, Univerzitet u Nišu, SiCG, 2004. Mandarić, S.: Efekti programiranog vježbanja uz muziku kod učenica, Fakultet sporta i fizičke kulture, Univerzitet u Beogradu, Beograd, 2001. Miletić, Đ., Maleš, B., Sekulić, D.: Plesni koraci-razlikovanje između više i manje uspješnih sedmogodišnjih djevojčica, Facta universitatis, Univerzitet u Splitu, Split, 2000. Nožinović-Mujanović, A., Nožinović, Z., Halilović, J.: Regresiona analiza kriterijske varijable društveni plesovi u latentnom prostoru morfoloških varijabli, časopis ''Sport'', Fakultet za tjelesni odgoj i sport, Tuzla, 2007. Oreb, G. i Kilibarda, S.: Značajnost ritmičkih sposobnosti u plesu, Kineziologija, Zagreb, 1996. Salihamidžić, L.: Utvrđivanje stepena razlika i povezanosti motoričkih sposobnosti i motoričkih znanja u plesovima kod studenata različitih fakulteta'', Magistraski rad, Tuzla, 2006.

6. 7.

ABSTRACT The research was conducted to determine the impact of motor skills on the performance of the modern dance “New Merengue”. The respondents consisted of 60 students that had successfully passed the exam of the elective course “Dance”. These were female students, ages from 19 to 22,that had been enrolled in the first year of the University of Tuzla, school year 2006/07. Regression analysis showed that the variable MBFTAZ-foot tapping on the wall has a statistically significant impact on the performance of the modern dance “New Merengue”, which is very important in order to perform this dance, because of the constant leg movement that are performed, that is the transfer of weight from one to another foot followed by flex and agility with a bat. Key words: regular courses, elective subject,regression analysis

Mr.sc. Jasmina Aghbar Univerzitet u Tuzli Fakultet za tjelesni odgoj i sport Tuzla, BiH agbarjasmina@yahoo.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
112

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

PARCIJALNE KVANTITATIVNE PROMJENE FUNKCIONALNIH SPOSOBNOSTI PLIVAČA UZRASTA 9 DO 14 GODINA NASTALE KAO POSLJEDICA DODATNIH KONDICIJSKIH TRENINGA
Muhamed Smajlefendić1, Muris Đug2, Samir Mačković2, Jasmin Zahirović2
2

Plivački klub ''Zmaj-Alpamm''-Tuzla Univerzitet u Tuzli, Fakultet za tjelesni odgoj i sport
1

SAŽETAK U ovom radu utvrđivane su parcijalne kvantitativne promjene funkcionalnih sposobnosti kao posljedica dvomjesečne programirane aktivnosti sa ciljem podizanja nivoa kondicijskih sposobnosti, kod plivača uzrasta 9-14 godina, iz tuzlanskih plivačkih klubova. Radom je obuhvaćeno 29 plivača, muškog pola, kategorije mlađi kadeti i kadeti. Uzorak varijabli obuhvata pet varijabli za procjenu funkcionalnih sposobnosti koje su obrađene standardnim deskriptivnim postupcima i Ttest-om za zavisne uzorke. Najznačajnije za ovaj rad je to da je ostvaren napredak u varijablama za procjenu funkcionalnih sposobnosti, što dokazuje efikasnost primjenjenog kondicijskog programa. Ključne riječi: plivanje, T-test, transformacioni proces, ''suhi'' trening

UVOD Uprkos velikom udjelu plivačkog treninga koji se odvija u vodi, u savremenim trenažnim procesima u značajnom porastu su i treninzi kondicijske pripreme, među plivačkom populacijom, popularno nazvani ''suhi'' treninzi. ''Suhi'' trening je trening koji plivač sprovodi van bazena, a koji uključuje kardiovaskularne aktivnosti, vježbe fleksibilnosti i snage. Putem ''suhog'' treninga se razvijaju, istežu i jačaju mišići koji se koriste u plivanju, dok se u isto vrijeme poboljšava kondicija plivača. Na ''suhom'' treningu pokušavaju se što više i što bliže simulirati uvjeti plivačkih tehnika i putem raznih trenažnih operatora i pomagala dovesti funkcionalne sposobnosti plivača do višeg nivoa. Često kažemo da u plivanju učestvuju svi mišići tijela, što je djelomično tačno, te ako to tijelo posmatramo kao jedan neprekidan ''lanac'' onda čvrstoća lanca zavisi od njegove najslabije karike. Veliki uticaj putem ''suhog'' treninga možemo ostvariti na funkcionalne sposobnosti koje će kada se ponovo dovedu u cjelinu koja je potrebna da se ostvari plivački rezultat, pokazati svoju opravdanost. Rezultatska dostignuća plivača posljedica su programa sastavljenih za postupno treniranje onih fizičkih svojstava koja su dominantna za postizanje željenih ili maksimalnih takmičarskih dostignuća u funkciji tehnike ili discipline plivanja (Olbrecht, J. 2000.; Sweetenham, B., Atkinson, J. 2003.). Ovi zahtjevi mogu se pretežno realizovati kroz tzv. optimalno upravljanje cjelokupnim tehnološkim procesom (Malacko, J. 2000.). Putem posebno osmišljenog programa kondicijskih treninga željeli smo da dođemo do saznanja koliko je moguće napredovati za samo dva mjeseca. Na taj način, željeli smo da pomognemo trenerima u plivanju i da dokažemo, da se čak i u jednom kratkom vremenskom roku i sa minimalnim ulaganjima vremena i materijalnih sredstava mogu ostvariti napretci u rezultatima mladih plivača, te da se ukaže na svrsishodnost i neophodnost kondicijskih tzv. ''suhih'' treninga kod plivača. Međutim, da se ne zavaramo, plivačkog sporta, a naročito vrhunskih rezultata nema bez osnovnog plivačkog treninga u bazenu. METODE RADA Uzorak ispitanika u ovom radu predstavljaju plivači iz plivačkih klubova P.K. "ZMAJ-Alpamm" i P.K. "SLOBODA" iz Tuzle, koji se nalaze u kontinuiranom trenažnom procesu u svojim klubovima. Navedeni uzorak ispitanika može se smatrati reprezentativnim, pošto su većinu osvojenih državnih medalja i rekorda u poslijednjih pet godina osvojili i postavili upravo plivači iz ova dva kluba. Ovim radom obuhvaćeno je 29 plivača muškog pola, uzrasta 9-14 godina-kategorije mlađi kadeti i kadeti, a ispitivanjem su bili obuhvaćeni samo oni ispitanici koji su za vrijeme mjerenja bili potpuno zdravi. U obzir nisu uzeti oni ispitanici koji su imali nekompletna mjerenja. Za ovaj rad odabrano je ukupno pet (5) varijabli za procjenu funkcionalnih sposobnosti: Shuttle run (FSHUTR), Specifična energija (CMJSPEN), Ukupno energija (CMJENUK), Specifična energija (CMJFASPEN) i Ukupno energija (CMJFAENUK). Izmjerene su varijable za procjenu funkcionalnih sposobnosti na osnovu kojih se dobio uvid u inicijalno stanje plivača. Kondicijski programi sprovodili su se 4 puta sedmično po jedan i pol sat u
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
113

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

periodu od dva mjeseca. Završna mjerenja varijabli za procjenu funkcionalnih sposobnosti izvršila su se nakon realizovanja kondicijskog programa. Testiranja funkcionalnih sposobnosti su se vršila u prijepodnevnim satima u sportskoj dvorani. RAZULTATI I DISKUSIJA Funkcionalne sposobnosti kod tuzlanskih plivača na inicijalnom i finalnom mjerenju
Tabela 1. - Inicijalno mjerenje funkcionalnih sposobnosti
Descriptive Statistics N Statistic 29 29 29 29 29 29 Range Statistic 80,00 26,91 15,27 28,66 14,47 Minimum Statistic 22,00 10,99 11,43 9,60 9,98 Maximum Statistic 102,00 37,90 26,70 38,26 24,45 Mean Statistic Std. Error 48,0000 3,43662 19,8386 1,10520 18,5711 ,78662 20,9458 1,27521 17,6448 ,81637 Std. Statistic 18,50676 5,95171 4,23610 6,86721 4,39629 Variance Statistic 342,500 35,423 17,945 47,159 19,327 Skewness Statistic Std. Error ,643 ,434 ,879 ,434 -,037 ,434 ,443 ,434 -,220 ,434 Kurtosis Statistic Std. Error 1,056 ,845 1,612 ,845 -1,259 ,845 -,058 ,845 -1,141 ,845

FSHUTR FCMJSPEN FCMJSUK FCMJFASPEN FCMJFASUK Valid N (listwise)

Tabela 2. - Finalno mjerenje funkcionalnih sposobnosti
Descriptive Statistics N Statistic 29 29 29 29 29 29 Range Statistic 77,00 22,19 26,14 28,04 23,41 Minimum Statistic 28,00 11,68 11,63 11,71 10,11 Maximum Statistic 105,00 33,87 37,77 39,75 33,52 Mean Statistic Std. Error 58,5517 3,81712 20,9809 1,18369 20,6591 1,15195 23,3794 1,37119 1,17229 20,3783 Std. Statistic 20,55582 6,37439 6,20346 7,38410 6,31296 Variance Statistic 422,542 40,633 38,483 54,525 39,853 Skewness Statistic Std. Error ,558 ,434 ,167 ,434 ,759 ,434 ,427 ,434 ,434 ,488 Kurtosis Statistic Std. Error ,016 ,845 -,927 ,845 ,845 ,489 -,475 ,845 -,446 ,845

FSHUTR FCMJSPEN FCMJSUK FCMJFASPEN FCMJFASUK Valid N (listwise)

Funkcionalne sposobnosti u ovom radu predstavljene su na osnovu 5 varijabli za procjenu funkcionalnih sposobnosti to: FSHUTR- Shuttle run, FCMJSPEN- Specifična energija za CMJ, FCMJSUK- Ukupno energija za CMJ, FCMJFASPEN- Specifična energija za CMJFA, FCMJFASUK- Ukupno energija za CMJFA. Iz tabele 1. i 2. može se utvrditi da su vrijednosti rezultata svih varijabli za procjenu funkcionalnih sposobnosti tuzlanskih plivača, u ovom radu na finalnom mjerenju (tabela 2.) a koje su predstavljene gore navedenim varijablama, bolje od rezultata koje su plivači ostvarili na inicijalnom mjerenju. U prosjeku grupa je povećala vrijednost aritmetičke sredine npr. u varijabli FSHUTR- Shuttle run sa 48 na 58 dionica, što je podatak koji govori u prilog činjenici da je napravljen značajniji napredak u testovima za procjenu funkcionalnih sposobnosti. Značajnost odstupanja uočene distribucije svake varijable od teoretske normalne distribucije za odgovarajući uzorak ispitanika testirana je preko skewnessa i kurtosisa. Iz tabela 1. i 2. se vidi da ni jedna primijenjena varijabla značajno ne odstupa od normalne distribucije. Na inicijalnom i finalnom mjerenju (tabela 1. i 2.), tuzlanski plivači su, a na osnovu standardne devijacije, najhomogeniji u okviru varijable FCMJSUK- Ukupno energija za CMJ (std.=4.23 i std. 6.2). Analizirajući parametre normaliteta raspodjele rezultata, vidljivo je da su vrijednosti skewness-a, koji nam govori o tome kako je kriva respoređena, većine varijabli uglavnom kreću oko nule što nam govori da je asimetrija negativna-hipokurtična. Vrijednosti kurtosisa koji nam daje podatke o kurtičnosti distribucije rezultata su niski što znači da je distribucija rezultata platikurtična, a razlog tome je vjerovatno nedovoljno homogen uzorak. Poredeći standardne devijacije na inicijalnom i finalnom mjerenju lako je uočiti približno iste ili malo povećane vrijednosti na finalnom mjerenju (tabela 2.) u svim varijablama što nam govori da plivači u rezultatima nisu postali homogeniji u tim testiranim varijablama za procjenu funkcionalnih sposobnosti. Na osnovu prezentiranih rezultata varijabli za procjenu funkcionalnih sposobnosti na inicijalnom i finalnom mjerenju (tabela 1. i 2.) vidljivo je da su vrijednosti rezultata aritmetičke sredine primjenjenih varijabli na finalnom mjerenju bolje od vrijednosti na inicijalnom mjerenju. Ovo nam ukazuje na to da je sprovedeni program sa tuzlanskim plivačima uticao na transformaciju tretiranih funkcionalnih sposobnosti. T–test funkcionalne sposobnosti Rezultati T- testa tuzlanskih plivača, a u okviru testova za procjenu funkcionalnih sposobnosti, prikazani su u tabelama br. 3., 4. i 5.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
114

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 3.
Paired Samples Statistics Mean 48,0000 58,5517 19,8386 20,9809 18,5711 20,6591 20,9458 23,3794 17,6448 20,3783 N 29 29 29 29 29 29 29 29 29 29 Std. Deviation 18,50676 20,55582 5,95171 6,37439 4,23610 6,20346 6,86721 7,38410 4,39629 6,31296 Std. Error Mean 3,43662 3,81712 1,10520 1,18369 ,78662 1,15195 1,27521 1,37119 ,81637 1,17229

Pair 1 Pair 2 Pair 3 Pair 4 Pair 5

FSHUTR FSHRUNF FCMJSPEN FCMJSPF FCMJSUK FCMJSUF FCMJFASPEN FCMJFAF FCMJFASUK FCMJFSF

Tabela 4.
Paired Samples Correlations Pair 1 Pair 2 Pair 3 Pair 4 Pair 5 FSHUTR & FSHRUNF FCMJSPEN & FCMJSPF FCMJSUK & FCMJSUF FCMJFASPEN & FCMJFAF FCMJFASUK & FCMJFSF N 29 29 29 29 29 Correlation ,883 ,724 ,722 ,805 ,614 Sig. ,000 ,000 ,000 ,000 ,000

Tabela 5.
Paired Samples Test Paired Differences 95% Confidence Interval of the Difference Lower Upper -14,22643 -6,87702 -2,88960 ,60484 -3,72314 -,45286 -4,13441 -,73277 -4,63808 -,82882

Pair 1 Pair 2 Pair 3 Pair 4 Pair 5

Mean FSHUTR - FSHRUNF -10,55172 FCMJSPEN - FCMJSPF -1,14238 FCMJSUK - FCMJSUF -2,08800 FCMJFASPEN - FCMJFAF -2,43359 FCMJFASUK - FCMJFSF -2,73345

Std. Deviation 9,66062 4,59335 4,29870 4,47138 5,00717

Std. Error Mean 1,79393 ,85296 ,79825 ,83031 ,92981

t -5,882 -1,339 -2,616 -2,931 -2,940

df 28 28 28 28 28

Sig. (2-tailed) ,000 ,191 ,014 ,007 ,007

Na osnovu rezultata aritmetičkih sredina u testovima za procjenu funkcionalnih sposobnosti na početku i na kraju sprovedenog programa, te na osnovu značajnosti promjena testiranih T-testom za zavisne uzorke, jasno je vidljivo da je program koji je sproveden sa tuzlanskim plivačima proizveo značajne parcijalne efekte u četiri od pet primjenjenih varijabli i to: FSHUTR- Shuttle run, FCMJENUK- Ukupno energija za CMJ, FCMJFASPENSpecifična energija za CMJFA, CMJFASUK- Ukupno energija za CMJFA. Kod testa FCMJSPEN- Specifična energija za CMJ nije došlo do statistički značajnog pozitivnog pomaka vrijednosti aritmetičke sredine testiranih varijabli na finalnom mjerenju. Rezultati T-testa skoro svih varijabli za procjenu funkcionalnih sposobnosti pokazuju statistički značajne razlike između inicijalnog i finalnog mjerenja, što znači da je program koji je sproveden sa tuzlanskim plivačima proizveo značajne parcijalne efekte na finalnom mjerenju. ZAKLJUČAK Problem ovog rada bio je provjera efikasnosti kondicijskog tretmana u pripremi plivača uzrasta 9-14 godina. Osnovni cilj rada bilo je utvrđivanje kvantitativnih promjena funkcionalnih sposobnosti kao posljedica dvomjesečne programirane aktivnosti sa ciljem podizanja nivoa kondicijskih sposobnosti, kod plivača uzrasta 914 godina, a koji su se nalazili u kontinuiranom trenažnom procesu u svojim klubovima.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
115

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Utvrdili smo veličinu kvantitativnih promjena funkcionalnih sposobnosti do kojih je došlo pod utjecajem kondicijskog programa na inicijalnom i finalnom mjerenju. Najznačajnije za ovaj rad je to da je ostvaren napredak u varijablama za procjenu funkcionalnih sposobnosti mladih tuzlanskih plivača, što dokazuje efikasnost primjenjenog programa. Ukoliko bi se sa uzrastom mlađih kadeta i kadeta redovno sprovodili ovakvi i slični kondicijski treninzi, zajedno sa treninzima u vodi, kroz određeni vremenski period dobili bi kvalitetne i svestrane juniore i seniore. Program kondicijskih treninga iz ovog rada treba da pomogne plivačima i trenerima da, van bazena, primjenom kondicionog tzv. ''suhog'' treninga poboljšaju i podignu svoje funkcionalne sposobnosti koje bi im u bazenu dale prednost u pogledu poboljšanja rezultata.
ABSTRACT The goal of this work was to determine partial quantitative changes in functional abilities as a result of a two-month programmed activity designed to improve stamina in swimmers aged 9 to 14, all members of swimming clubs from Tuzla. The study included 29 male swimmers, belonging to younger cadets and cadets age groups. The variable sample consists of five variables used to evaluate functional abilities which were evaluated using standard descriptive methods and a Dependent Sample T-Test. The most relevant finding of this study is that a significant improvement has been observed in variables assessing functional abilities, which proves the effectiveness of the applied conditional training program. Key words: swimming, T-test, transformational process, dry land training

REFERENCE Đug, M. (2008): Doktorska disertacija ''Nivoi tranformacionih procesa antropoloških dimenzija studentkinja pod uticajem različitih fitness programa'', Tuzla 2. Krivokapić, D. (2006). Efekti različitih modela plivačkog treninga usmerenih na poboljšanje funkcionalnih sposobnosti. Sport mont, (10-11/ IV), 173-179. 3. Lynn, A. (2007). Conditioning for Swimmers-A Guide to Land-Based Training. The Crowood Press Ltd. 4. Malacko, J. (2000). Osnove sportskog treninga. Sportska akademija, Beograd. 5. Mikić, B. (1999). Modeliranje fizičke pripreme u sportskim igrama. NIK Grafit, Lukavac. 6. Müller, E., Benko, U., Raschner, C., Schwameder, H. (2000). Specific fitness training and testing in competitive sports. Institute for Sport Sciences, University of Salzburg, Salzburg, Austria. Medicine and Science in Sports and Exercise 32: 216-220. 7. Olbrecht, J. (2000). The science of winning: planning, periodizing and optimizing swim training. Swimshop, Luton, UK. 8. Rađo, I. (1998). Transformacioni procesi motoričkih i funkcionalnih sposobnosti različitih aspekata u plivanju. Fakultet za sport Sarajevo, Sarajevo. 9. Smajlefendić, M. (2012). Magistarski rad. ''Nivoi transformacionih procesa antropoloških dimenzija plivača uzrasta 9-14 godina pod uticajem različitih kondicijskih programa'', Tuzla. 10. Sweetenham, B., Atkinson, J. (2003). Championship Swim Training. Human Kinetics. Champaign, IL. 11. Volčanšek, B. (1996). Sportsko plivanje. Fakultet za fizičku kulturu Sveučilišta u Zagrebu, Zagreb. 1.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
116

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

UTICAJ DIGITALNOG OKRUŽENJA NA FIZIČKO OBRAZOVANJE
Sefedin Šehović, Filduza Prušević Sadović, Alma Totić
Učiteljski fakultet, Beograd

REZIME Digitalno okruženje u kome odrastaju savremene generacije nameće potrebu za promenama u nastavnom procesu koji postoji danas. Savremni mediji su učinili dostupnim sadržaje različitih oblasti života i rada ljudi u bilo kom vremenu i na bilo kom mestu. Učenici žive u digitalnom svetu, nastavnici se na digitalni svet i dalje navikavaju. Dostupnost i brzina inoviranja informacija do kojih učenici dolaze utiče na način usvajanja znanja i odnos prema tradicionalnoj, obaveznoj školi. Proces učenja i poučavanja menja svoje forme. Zastupljenost informacija u digitalnom formatu a koje se odnose na sticanje osnovnih znanja i fizičkog vaspitanja je nepregledan. Učenici i nastavnici u ovakvom okruženju su i objekti ali i kreativni stvaraoci, odnosno kreatori ovih sadržaja. Ključne reči: digitalno doba, savremeni mediji, učenje, poučavanje, komunikacija

UVOD Za svet u kome živimo danas slobodno možemo reći da je u digitalizovan. Okružuju nas mobilni telefoni, računari, kamere, multimedijalni sistemi. Komuniciramo porukama, preko Interneta, imaginarnih prostora (Facebook). Digitalna sredstva koja su postala neizostavan deo naše svakodnevnice zahtevaju angažovanje većeg broja čula u procesu učenja, a samim tim utiču i na način usvajanja znanja. Takođe, ona utiču i na način razmišljanja, interesovanja i delovanja. Nastavni programi ne prate ove promene. Kako bi se prevazišla „kočnica“ u funkcionisanju obrazovnog sistema, nastavni sadržaji, rad nastavnika i učenika mora se prilagoditi potrebama vremena koje dolazi a ne vremena koje je za nama. Moramo prepoznati buduće uloge koje će dinamične promene u društvu nametnuti nastavniku. Suština uloge nastavnika u budućnosti će biti ista kao i ranije a to je pomoći učenicima da usvoje veštine, znanja, navike, osobine i načine ponašanja koje će im omogućiti da budu uspešni i produktivni građani, roditelji, radnici. Razlika je jedino u tome što veštine i znanja, navike i načini ponašanja koji su bili dovoljni za funkcionisanje obrazovanog čoveka u 20. veku nisu ni približno isti kao znanja i veštine potrebne u 21. veku. Uticaj medija na proces učenja Savremeni mediji i komunikaciona sredstva su postala neizostavan način svakodnevnog života. Ulazeći u nastavni proces ona postaju i nastavna sredstva jer se koriste kao sredstva za prenošenje i usvajanje znanja. Edgar Dejl je 60-tih godina prošlog veka izvršio klasifikaciju medija na osnovu neposrednosti iskustava koja ona pružaju (Vilotijević, 1999) . Ova „piramida učenja“bila je osnova od koje su mnogi istraživači polazili u kasnijim istraživanjima i potvrdili uticaj medija i efekat angažovanja više čula u procesima učenja. Rezultati jednog takvog istraživanja pokazalo je da nakon dve nedelje učenici mogu da se prisete obrađenog gradiva u sledećoj meri, Glaser (Glasser, 1994) : - manje od 10 % onoga što su pročitali - oko 20 % onoga što su čuli - oko 30 % onoga što su videli - oko 50 % onoga što su videli i čuli, koristeći dva ili više čula u isto vreme - oko 70 % sadržaja koji su zahtevali aktivno učešće učenika kroz razgovor ili diskusiju - više od 90 % sadržaja koji su obrađeni jednim od sledećih načina- poučavanjem drugoga, rešavanjem zadatka koji je primer iz realnog života ili simulacijom. Vrednost pojedinih savremenih medija u procesima učenja i poučavanja vezana je za pojedine ciljeve i zadatke nastavnih sadržaja. Pokret u slici (film, televizija, kompjuter) igra značajnu ulogu u obradi onih nastavnih sadržaja koji se sastoji od pokreta ili nekih radnji koje treba demonstrirati na jasan i vizuelan način koko bi učenik mogao da ih imitira i nauči. Mediji moraju imati tačno određenu funkciju u procesu učenja a ne samo ulogu ilustracije. Takođe, svojstva medija koji se koriste u nastavi moraju biti prilagođena intulektualnim sposobnostima, stilu učenja, motivaciji i interesovanjima učenika. Savremeni mediji i digitalno okruženje u kome se kreću današnja deca omogućavaju učenje putem otkrivanja, simulacijom, uključivanjem većeg broja čula. Postoji paradoks u načinu na koji savremena sredstva komunikacije čine vrlo bitan faktor mladih van škole, dok su u školama ona i dalje retka. Učenici se ne pripremaju u školama za izazove okruženja u kome odrastaju. Oni do ovih sadržaja dolaze samostalno. Nastavnici i oni koji odlučuju o procesu obrazovanja ponašaju se kao da se nikakve značajne promene nisu dogodile.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
117

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Savremena sredstva komunikacije postaju mesta pomoću kojih savremene generacije pronalaze modele ponašanja i ostvaruju društvene kontakte. Oni iz svojih soba stupaju u kontakt sa drugim ljudima, razgovaraju, ostvaruju poznanastva i prijateljstva putem kompjutera, mobilnih telefona, video igara. Ova generacija se bolje oseća u ostvarivanju virtuelne, ekran-ekran komunikacije nego licem u lice. „Za današnju decu sasvim je normalno da imaju pristup kompjuterima i internetu, koriste e-mail, mobilne telefone, mp3 plejere, on line video igre, filmove i digitalne kamere. Osobine ovih sredstava i igračaka nismo mogli ni da zamislimo kada smo mi bili deca, pa čak ni pre deset godina. Kao rezultat, za današnju digitalnu generaciju , nikada nije ni postojalo vreme u kome ova digitalna čuda nisu postojala. Oni nisu morali da se navikavaju na ova sredstva, ona su od početka deo njihovog života.“( Jukes i drugi, 2010) Današnja deca odrastaju u svetu sa 600 televizijskih kanala. Putem interneta im je dostupno 10 000 radio stanica. To je univerzum u kome se nalazi 1,000,000,000,000 (trilion) internet strana različitog sadržaja (Google). Danas deca prisustvuju svetskim dešavanjima u trenutku kada se ona dešavaju, oni su svedoci istorijskih događaja. Putem savremenih medija direktno prisustvuju zemljotresu i cunamiju u Japanu, ratnim dešavanjima na Bliskom istoku, venčanjima kraljevskih porodica i sl. Vremenska i fizička udaljenost koja je nekada predstavljala presudni otežavajući faktor u komunikaciji sada, savremenoj deci ne znači ništa. Deca jednim klikom kompjuterskog miša dolaze do potrebnih informacija, proizvoda ili usluga. Oni očekuju i znaju da mogu komunicirati sa bilo kim bilo gde u svetu, u bilo koje vreme. Mark Prenski (Prensky, 2005a) predviđa da će današnja deca koja odrastaju u digitalnom okruženju do svoje 21. godine provesti više od 10 000 sati igrajući video igre, poslati i primiti 250 000 elektronskih poruka, provesti 10 000 sati telefonirajući, odgledati više od 20 000 sati televizijskog programa, videti više od 500 000 reklama. Ranije generacije su odrastale a da nisu imale skoro ni deo ovih iskustava. Ovakav način života i primanja informacija neminovno mora dovesti do promene u interesovanjima, načinu razmišljanja, načina učenja. Prenski takođe, predviđa da će ista ova deca do istog uzrasta provesti manje od 9 000 sati u školi i manje od 4 000 sati čitajući. Internet kao okruženje za rad i učenje Internet se u našim životima pojavio praktično niodkuda. Ovaj mediji uspešno integriše svojstva svih do sada poznatih medija i na taj način olakšava i upotpunjuje komunikaciju. Internet zauzima važno mesto u svakodnevnom radu i procesu komunikacije savremenog čoveka. Količina i raznosvrsnost informacija koje se trenutno mogu pronaći putem globalne komunikacijske mreže, brzina kojom se te informacije dopunjavaju, kvalitet i načini na koje Internet omogućava komunikaciju sa poznatim i nepoznatim svetom su prednosti koje ni jedan raniji mediji nije omogućavao. Godine 1990. bilo je svega dvadeset korisnika interneta na svetu. Danas se u korisnike interneta broji 2.1 biliona ljudi u više od 180 zemalja, sa porastom od 150 000 korisnika svakih 24 sata, što iznosi 113 novih korisnika svakog minuta. U isto vreme šest miliona novih vebsajtova je aplodovano i 100 biliona elektronskih pisama (uključujući i 250 biliona spamova) poslato, što čini 1.2 miliona u sekundi. ( Jukes i drugi, 2010) Danas internet postaje dominantno okruženje za rad i učenje. Postojanje internet sadržaja koji mogu olakšati, obogatiti, aktuelizovati, inovirati procese učenja i poučavanja, omogućavaju permanentno obrazovanje, razvijanje kreativnosti i samostalnosti. Savremeni mediji, video konzole i mobilni telefoni zamenili su televiziju, a internet zauzima mesto tradicionalne škole kao obrazovnog resursa. U obilju sadržaja koji se na internetu i digitalnom prostoru mogu pronaći a bave se fizičkim vapitanjam i sticanjem osnovnih znanja o vrednosti bavljenja sportom, pravilnim načinima ishrane i navikama, izdvojićemo samo neke primere. Na internet strani Besplatan sport, http://www.besplatansport.com, moguće je pronaći veliki broj članaka edukativnog karaktera a odnose se na treninge, mršavljenje, zdravu ishranu, pedagoške teme. Takođe na ovim stranama u mogućnosti smo pronaći i različita obaveštenja o organizovanju sportskih dešavanja, rekreativnih sportskih aktivnosti, besplatnih treninga i slično. Na sličan način ovim temama se bavi i sajt Savremeni sport, http://www.savremenisport.com, koja se bavi temama kao što su Sport i kultura, Sportske vrednosti danas, Teorija fizičkog vaspitanja, Osnovne karakteristike fizičke kulture i sporta i slično. Još jedna prednost ovih izvora znanja jeste što nam one olakšavaju dolaženje do informacija vezanih za sličnu oblast, ukoliko je ne pružaju oni sami. Pored ovih sajtova na internetu je moguće pronaći veliki broj filmova, kraćih ili dužeg formata, koji prikazuju treninge, snimke časova fizičkog vaspitanja u srednjim i osnovnim školama, koji mogu poslužiti kako nastavnicima tako i učenicima u sticanju određenih znanja. Ovakve sadržaje i izvor znanja treba integrisati u nastavni proces, na časovima fizičkog vaspitanja, kao uvodni deo ili završni deo časa, ili prilikom teorijske obrade određenih sadržaja. Ovako prikazani sadržaji nekada mogu dati više efekta od primene verbalnih metoda u nastavi.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
118

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ZAKLJUČAK Promene u svim aspektima društva koje su nekada zahtevale decenije sada se dešavaju za nekoliko dana. Način realizovanja nastave kakva je postojala u 20. veku nije dovoljna da zadovolji potrebe današnjih učenika i pripremi ih za svet koji treba da kreiraju i vode. Posmatrajući nastavnike i učenike danas ne možemo da ne primetimo veliku razliku u načinu života mladih danas koji odrastaju u digitalnom okruženju i njihovih nastavnika koji su odrastali i živeli potpuno različitom svetu, gde su mnoge od stvari koje su danas normalan deo života bile potpuno nezamislive. Tradicionalna nastava više ne daje iste rezultate kako je to bilo ranije. Problem je u tome što je nastava kreirana isto kao da se nikakve promene nisu desile u društvu. Ovaj problem biva sve gori svakoga dana jer se digitalni svet u kome odrastaju naši učenici menja, raste, prilagođava i inovira neviđenom brzinom. Kako bi se prevazišao ovaj jaz svi koji su uključeni u nastavni proces kao nastavnici ili oni koji o nastavnom procesu odlučuju moraju razumeti razlike koje postoje između ranijih generacija i generacija koje odrastaju u današnje digitalno vreme. Ukoliko prepoznajemo ove promene i okruženje nas sa njima suočava svakodnevno, a u našoj nastavničkoj praksi ne dolazi ni do kakvih promena, treba da se zapitamo ko ima problem sa učenjem mi ili naši učenici. Praksa nam pokazuje da je potpuno uzaludno nastavu realizovati na način kakav smo oduvek činili, a očekivati, želeti sasvim drugačije rezultate. Ukoliko nastavimo da predajemo na stari način možemo očekivati samo iste rezultate a na taj način nećemo zadovoljiti potrebe dece danas koje su u mnogome različite od potreba ranijih generacija. Nastavnici se žale da učenici danas ne mogu da se koncentrišu ni da zapamte imena država i glavnih gradova. Učenici sa druge strane ne shvataju zašto takve činjenice moraju uopšte da pamte kada tu informaciju mogu dobiti u roku od tri sekunde koristeći internet pretraživače. U isto vreme njihovi nastavnici se pitaju šta su to internet pretraživači. Za početak moramo prepoznati promene koje treba na napravimo u nastavnom procesu, načinu na koji predajemo, načinu na koji učenici usvajaju znanja, načinu na koji pristupamo izvorima znanja i sve ovo prilagodimo digitalnim stilovima učenja i interesovanjima digitalnih generacija. LITERATURA Glasser, W. (1994). Kvalitetna škola. Zagreb: Educa. Jukes, I. i saradnici (2010). Role of the Educatorin the Future, Living on the Future Edge: Windows onTomorrow, Corwin Press. 3. Prensky, M. (2005). DON'T BOTHER ME, MOM -- I'M LEARNING" : How Computer and Video Games Are Preparing Your Kids For Twenty-first Century Success -- and How You Can Help!. Paragon House. 4. Prensky, M. (2005): Shaping Tech for the Classroom, 21st-century schools need 21st-century technology. Preuzeto sa http://www.edutopia.org/adopt-and-adapt, 2.3.2011. 5. Vilotijević, M. (1999). Didaktika. Beograd: Učiteljski fakultet. 1. 2.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
119

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

RAZLIKE DJECE KARATAŠA I TAEKWONDOAŠA U FMS TESTU DUBOKI ČUČANJ
Tea Bešlija1, Bibijana Batarilo2, Petra Matijašević3
1

Kineziološki fakultet, Split 2 Karate klub OBI, Split 3 TKD klub, Marjan

SAŽETAK Glavni cilj ovog istraživanja bio je utvrditi moguće razlike u funkcionalnosti kretanja između djece karataša i djece taekwondoaša primjenom jednog od testova functional movement screen-a (duboki čučanj).Ukupan broj od 60 djece (30 karataša i 30 taekwondoaša) sudjelovalo je u istraživanju. Prema dobi, djeca su podijeljena u dvije skupine: 7-godišnjaci i 9godišnjaci.Svaki ispitanik snimljen je pri izvođenju kretnje tri puta te su tri nezavisna suca putem videozapisa procijenila najbolju izvedbu.Prema izračunatom Cronbach alpha koeficijentu (0.93) utvrđena je visoka objektivnost sudaca u karateu i nešto manja u taekwondo-u (0.82). Vrijednost inter-item korelacije nešto je manja, no i dalje vrlo značajna te i ona potvrđuje objektivnost sudaca ovog istraživanja, dok je kod sudaca u taekwondo-u još manja, ali idalje značajna. Rezultati Kolmogorov Smirnov testa za procjenu normaliteta distribucije pokazuju kako distribucija zajedničkih rezultata sva tri sudca ne odstupa značjno i kao takav je osjetljiv mjerni instrument za djecu od 7-9 godina. T-testom je utvrđeno kako se djeca u dobi od 7 godina statistički značajno ne razlikuju. Istom analizom razlika utvrđena je statistički značajna razlika djece u dobi od 9 godina.Da li je dobivena razlika u dobi od 9 godina proizvod dobrih trenažnih postupaka u karate klubu u odnosu na TKD klub i da li se ona može primijeniti na cijelu populaciju onih koji treniraju ova dva sporta, ovim radom ne može se utvrditi. Ključne riječi: funkcionalnost kretanja, djeca sportaši

UVOD Functional Movement Screen (FMS) je sustav bodovanja koji bilježi kretne strukture koje su ključ normalnog funkcioniranja organizma. Cijela filozofija FMS-a je poboljšati izvedbu pokreta, a da bi to bilo moguće svi segmenti tijela moraju funkcionirati na ispravan način. Ako je tijelo zamišljeno kao lanac, logično je daje taj lanac jak koliko mu je jaka najslabija karika. Ignorirajući slabosti povećavamo potencijal za ozljedom. FMS nam pomaže da identificiramoi uklonimo bilo koju slabu kariku koja nam ugrožava tijelo i sam pokret. FMS obuhvaća sedam testova od kojih svaki test ima određene kriterije koji moraju biti zadovoljeni kako bi ispitanik ostvario pozitivan rezultat. Analizom takvih kretnji moguće je identificirati ograničenja i asimetrije u kretnjama. Takva ograničenja moguće je dovesti u vezu sa slabljenjem kondicijskih sposobnosti, smanjenom sposobnošću funkcioniranja, kao i narušene svijesti o vlastitom tijelu. Ovi se testovi temelje na pristupu treningu “joint by joint” (Cook i sur., 2010) po čemu svaki zglob ima svoju specifičnu funkciju koja gotovo predvidivo ima ili će imati određeni stupanj disfunkcije. Kretnje koje se koriste u FMS testovima stavljaju ispitanika u položaj u kojem je moguće detektirati deficite u opsegu pokreta, stabilizacijji i ravnoteži (Kiesel i sur., 2007) Većina istraživanja usredotočila se na primjenu FMS testova na populaciji odraslih, dok je malo istraživanja rađeno na djeci sportašima. Postavlja se pitanje zbog čega je to slučaj kada smo svjedoci sve većeg broja djece koja u ranoj dobi ili adolescenciji odustaju od sportskih aktivnosti uslijed ozljede, a koje se događaju upravo radi disfunkcionalnosti samih kretnih struktura. Naime, veliki broj djece koja sustavno treniraju imaju određene nestabilnosti mišića i zglobova koje mogu prouzročiti kompenzatorne promjene cijelog tijela te tako rezultairati smanjenom učinkovitošću. Takva neučinkvitost povećava rizik od ozljeđivanja ili može biti uzrok pojave boli. FMS testovi prepoznaju takve nepravilnosti. Tako Bešlija i sur. (2012) istraživanjem na djeci različite dobi validiraju spomenuti test te ga koristimo za daljnja istraživanja u spomenute svrhe. Poznato je kakorazličiti sportovi imaju različit utjecaj na tijelo, na mobilnost i stabilnost zglobova bilo da se radi o djevojčicama ili dječacima. Prema ovome, glavni cilj ovog istraživanja bio je utvrditi moguće razlike u funkcionalnosti kretanja između djece karataša i djece taekwondoaša primjenom jednog testa FMS-a. METODE RADA Ukupan broj od 60 djece (30 karataša i 30 taekwondoaša) sudjelovalo je u istraživanju. Prema dobi, djeca su podijeljena u dvije skupine: 7-godišnjaci i 9-godišnjaci. Svi ispitanici članovi su karate kluba OBI iz Splita i taekwondo kluba Marjan iz Splita i treniraju u prosjeku godinu dana. Prije samog početka mjerenja, roditelji su upoznati sa ciljevima i osnovama samog istraživanja, te su potpisali pristanak za sudjelovanje djeteta u istraživanju.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
120

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Za potrebe analize funkcionalnosti kretanja primijenjen je ˝Functional movement screening˝ test. Ovaj se test sastoji od 7 zasebnih podtestova od kojih je za potrebe ovog istraživanja upotrebljen samo jedan: deep squat (duboki čučanj). Test je izabran iz razloga jer je ovakav obrazac kretnje dio većine obrazaca funkcionalnih kretnji, najčešće se koristi u svakodnevnom životu i nizu sportskih aktivnosti. Početna pozicija je uspravna dok su stopala postavljena paralelno u širini ramena. Kao rekvizit koristi se palica koju treba podići ravno iznad glave. Zadatak ispitanika je polako se spustiti u položaj što dubljeg čučnja. U tom položaju potrebno je imati obje pete na podu, dok glava i prsni koš gledaju prema naprijed, a palica maksimalno gurnuta iznad glave. Koljena trebaju biti postavljena u poziciji iza nožnih prstiju (Slika 1.).

Slika 1. Položaj dubokog čučnja u testu ˝deep squat˝

Svaki ispitanik snimljen je pri izvođenju kretnje tri puta te su tri nezavisna suca putem videozapisa procijenila najbolju izvedbu putem četiri zadana kriterija: 0 – ako kriteriji nisu zadovoljeni, 1 – ako su kriteriji djelomično zadovoljeni i 2 – ako su kriteriji u potpunosti zadovoljeni. Maksimalna moguća ocjena za ovaj test tako je mogla biti 8. Na osnovi rezultata sva tri sudca izračunat je pravi rezultat ispitanika kao prosječna vrijednost rezultata sudaca. Podaci su analizirani korištenjem programa Statistica for Windows 7.0, dok je statistička značajnost postavljena na p ≤ 0.05. Osnovni deskriptivni parametri izračunati su zasebno po grupama ispitanika: aritmetička sredina (AS) i standardna devijacija (SD). Pouzdanost je analizirana korištenjem Cronbach alpha koeficijenta i inter-item korelacije, dok je Kolmogorov-Smirnov test (KS) korišten za utvrđivanje osjetljivosti testa. Konačno, razlike između grupa ispitanika utvrđene su t testom (t). REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati prosječnih vrijednosti svakog suca (Tablica 1 i Tablica 2) pokazuju raspon ocjena od 2.50 do 4.83. Prema izračunatom Cronbach alpha koeficijentu (0.93) utvrđena je visoka objektivnost sudaca u karateu i nešto manja u TKD-u (0.82). Vrijednost inter-item korelacije nešto je manja, no i dalje vrlo značajna, te i ona potvrđuje objektivnost sudaca ovog istraživanja, dok je kod sudaca u tkd-u još manja ,ali idalje značajna. Rezultati Kolmogorov Smirnov testa (Tablica 1 i Tablica 2) za procjenu normaliteta distribucije pokazuju kako distribucija zajedničkih rezultata sva tri sudca ne odstupa značjno i kao takav je osjetljiv mjerni instrument.
Tablica 1. Prosječne ocjene pojednog suca (AS), rezultati pouzdanosti (Cα, II) i osjetljivosti (KS) – KARATE AS±SD Cα II KS 4.83±2.08 4.50±1.67 0.93 0.81 0.10 4.16±2.57 Legenda: DS – „deep squat“

DS_1 DS_2 DS_3

Tablica 2. Prosječne ocjene pojedinog suca (AS), rezultati pouzdanosti (Cα, II) i osjetljivosti (KS) – TKD AS±SD 2.83±1.21 2.40±1.67 3.53±1.69 2.37±1.45 2.50±1.17 Cα 0.82 II 0.51 KS 0.07

DS_1 DS_2 DS_3 DS -4 DS -5

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
121

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

T-test za nezavisne uzorke primijenjen je kako bi se utvrdile moguće razlike u funkcionalnosti kretanja između djece koja treniraju karate i djece koja treniraju taekwondo u dobi od 7 (Tablica 3) i u dobi od 9 godina(Tablica 4).T-testom je utvrđeno kako se djeca u dobi od 7 godina statistički značajno ne razlikuju. Iako je prema aritmetičkim sredinama vidljivo kako prosječna ocjena kod djece koja treniraju karate nešto veća i iznosi 3,98 dok kod djece koja treniraju TKD 2,84 bodova. Istom analizom razlika utvrđena je statistički značajna razlika djece u dobi od 9 godina. Kod takve djece, koji treniraju svoje borilačke sportove već 2-3 godine, utvrđeno je da ona koja treniraju karate imaju značajno bolji rezultata u FMS testu „dS“ od djece koja treniraju tkd. Prosječni rezultat djece karataša je 5,02 boda dok djece TKD-oista 2,61 bod. Da li je dobivena razlika u dobi od 9 godina proizvod dobrih trenažnih postupaka u karate klubu u odnosu na taekwondo klub i da li se ona može primijeniti na cijelu populaciju onih koji trenirjau ova dva sporta, ovim radom ne može se utvrditi. Primarno postavljena hipoteza je potvrđena, a ona se odnosi na postojanje značajnih statističkih razlika između djece koja treniraju karate i tkd. Kako bi u daljnjim istraživanjima potvrdili da li je dobivena razlika proizvod različitih trenažnih postupaka u ta sva slična, ali ipak različita borilačka sporta, potrebno je provesti praćenje iste grupe ispitanika u longitudinalnom istraživanju koje bi potvrdililo ili ne novo postavljenu hipotezu koja proizalzi iz rezultata ovog istraživanja.Kod karatea se kod mlađih uzrasta više pažnje posvećuje stavovima koji su „dublji“ nego u TKD-u, a samim time i više utječu na razvoj mobilnosti skočnih zglobova i zgloba kuka. Budući je to veliki dio koji daje upješnost u izvođenju ovog testa, autori smatraju da je to najveći razlog ovakvim rezultatima.
Tablica 3. Analiza razlika (t-test za nezavisne uzorke) između djecekoji treniraju karate odnosno taekwondo – dob: 7 godina ASK SDK AST SDT t Df P

AS DEEP SQ 3,98 1,88 2.84 1,22 -1.97 28 0,0590 Tablica 4. Analiza razlika (t-test za nezavisne uzorke) između djece koji trenraju karate odnosno taekwondo- dob: 9 godina ASK SDK AST SDT t Df P

AS DEEP SQ 5,02 1,99 2,61 1,01 -4.18 28 0,0003

Šireći spektar upotrebe FMS-a, moguće je naići na istraživanja koja sugeriraju kako je upravo taj test potreban za identificiranje mogućih ozljeda kod profesionalnih igrača nogometa (Kiesel i sur, 2007). S druge strane, Parchmann i McBride, 2011) nisu pronašli značajne relacije FMS-a i bilo kakvog aspekta sportskog izvođenja. Također, tvrde da FMS nije adekvatan terenski test i ne može predvidjeti natjecateljsku uspješnost. Ovo potvrđuju i Okada i sur. (2011) koji nisu pronašli značajne relacije FMS-a i snage trupa. Ovakvu tezu svakako je potrebno provjeriti na uzorku djece sportaša na način da se procjeni njihova natjecateljska uspješnost i analizira povezanost s rezultatima u FMS testovima. ZAKLJUČAK FMS test „deep squat“ objektivan je i osjetljiv mjerni instrument te je kao takav primjenjiv za testiranje djece od 7 do 9 godina(Bešlija i sur,2012). Kao takav,upotrebljen je kako bi se usporedila dva borilačka sporta: karate i TKD kod djece u rasponu od 7-9 godina.T-testom je utvrđeno kako se djeca u dobi od 7 godina statistički značajno ne razlikuju.Istom analizom razlika utvrđena je statistički značajna razlika djece u dobi od 9 godina. Kod takve djece, koji treniraju svoje borilačke sportove već 2-3 godine, utvrđeno je da ona koja treniraju karate imaju značajno bolji rezultata u FMS testu „dS“ od djece koja treniraju tkd. Da li je dobivena razlika u dobi od 9 godina proizvod dobrih trenažnih postupaka u karate klubu u odnosu na taekwondo klub i da li se ona može primijeniti na cijelu populaciju onih koji treniraju ova dva sporta, ovim radom ne može se utvrditi. Primarno postavljena hipoteza je potvrđena, a ona se odnosi na postojanje značajnih statističkih razlika između djece koja treniraju karate i tkd. Autori smatraju da da su dobiveni rezultati usko povezani sa samim sportom, načinom treniranja djece, jer princip treniranja u ova dva slična borilačka sporta nije isti. Kod karatea se kod mlađih uzrasta više pažnje posvećuje stavovima koji su „dublji“ nego u TKD-u, a samim time i više utječu na razvoj mobilnosti skočnih zglobova i zgloba kuka. Budući je to veliki dio koji daje upješnost u izvođenju ovog testa, autori smatraju da je to najveći razlog ovakvim rezultatima.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
122

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ABSTRACT The aim of this study was to determinate possible correlation in functional movement screen betwen children in karate sport and children in TKD sport using one of seven FMS tests- deep squat. Alltogether, there was 60 children (30 children from karate sport and 30 children from TKD sport) and was split in two groups: 7 year old and 9 year old children. Three independet judges evaluated the performance of deep squat watching the videotaped material. According to the high values of Cronbach alfa coefficients (0.82-0.93),Kolmogorov-smirnov test, and the result of Inter-item corelation we can conclude that this test (deep squat) is valid measurement for children age 7-9. We can conclude that analysis of differences (t-test) betweentwo groups significantly not differ children at the age of 7. Children in karate sport at the age of 9 have significantly better results than children in TKD sport (p-o.o59). Is it possible that karate sport determinate more skills (which are used in this test) than TKD sport, this research can not define. Key words: functional movement screen, children in sport

LITERATURA 1. 2. 3. 4. Parchmann, C. J. i McBride, J. M. (2011). Relationship between functional movement screen and athletic performance. Journal of Strength and Conditioning Research, 25(12): 3378-3384. Cook, G., Burton, L., Kiesel, K., Rose, G. i Bryant, M. (2010). Movement: Functional Movement Systems-Screening, assessment, corrective strategies. On Target Publications; Aptos, CA. Kiesel, K., Plisky, P. J. i Voight, M. L. (2007). Can serious injury in professional football be predicted by a preseason functional movement screen? N Am J Sports Phys Ther, 2(3): 147-158. Onate, J. A., Dewey, T., Kollock, R. O., Thomas, K. S., Van Lunen, B. L., Demaio, M. i Ringleb, S. I. (2012). Real-time intersession and interrater reliability of the functional movement screen. Journal of Strength and Conditioning Research, 26(2); 408-415. Minick, K., Kiesel, K., Burton, L., Taylor, A., Plisky, P. i Butler, R. (2010). Interrater reliability of the functional movement screen. Journal of Strength and Conditioning Research, 24(2): 479-486. Okada, T., Huxel, K. C. i Nesser, T. W. (2011). Relationship between core stability, functional movement, and performance. Journal of Strength and Conditioning Research, 25(1): 252-261.

5. 6.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
123

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

DISTINKCIJA U BRZINI USVAJANJA ELEMENATA RITMIČKE I ELEMENATA SPORTSKE GIMNASTIKE
Saša Jovanović, Snežana Bijelić, Goran Bošnjak, Gorana Tešanović
Fakultet Fizičkog vaspitanja i sporta Banja Luka

SAŽETAK Brzina usvajanja nekog pokreta je jedna od pretpostavki usvojenosti gradiva, kao i ograničen fond časova, te složenost elemenata koji se izučavaju kroz predmet Gimnastika 1 i 2, te Ritmička gimnastika. Ovo istraživanje je sprovedeno na uzorku od 67 studenata, starosne dobi između 19 i 21 godine, sa ciljem utvrđivanja brzine usvajanja usvajanja elemenata sportske i ritmičke gimnastike radi mogućih izmjena redoslijeda obučavanja u nastavnom procesu (po akademskim godinama) slijedeći princip od lakšeg ka težem. Za potrebe ovog istraživanja korištene su tri varijable iz gimnastike i tri varijable iz ritmičke gimnastike. Analiza varijanse ukazala je da je potreban manji broj pokušaja za usvajanje elemenata sportske gimnastike, nego za usvajanje elemenata ritmičke gimnastike. Ovim istraživanjem ukazalo se na potrebu razmatranja redoslijeda obučavanja, ne samo elemenata sportske gimnastike i ritmičke gimnastike, nego i realizacije nastavnih sadržaja ovih predmeta na različitim akademskim godinama, kao i na potrebu provođenja istraživanja ovakvog tipa, radi efikasnije realizacije nastavnog procesa i edukovanja kvalitenije ospobljenih budućih pedagoga fizičkog vaspitanja. Ključne riječi: sportska gimnastika, ritmička gimnastika, brzina usvajanja

UVOD Sportska i ritmička gimnastika spadaju u estetske sportove i zajedničko im je svestrano usavršavanje kretnih sposobnosti te pozitivan uticaj na razvoj različitih motoričkih sposobnosti sa posebnim akcentom na koordinaciju u ritmu, razvoj izražajnosti i sl. Ritmička gimnastika sadrži jednostavna i složena kretanja bez i sa rekvizitima (loptama, vijačama, čunjevima, obručima, trakama, velovima itd.). Osnovni sadržaj sportske gimnastike čini vježbanje na spravama, vježbe na tlu i preskoci. Raznoliki i specifični su elementi izvođeni na pojedinim spravama ali samo pri izvođenju vježbe na parteru djevojke imaju muzičku pratnju koja može sadržati samo instrumentalnu izvedu melodije. Upravo ti sadržaji ritmičke i sportske gimnastike predstavljaju predmet izučavanja i obučavanja na fakultetu, pri čemu su uočene poteškoće kod studenata prilikom usvajanja određenih elemenata. Prema važećem nastavnom planu oba predmeta se izučavaju na istoj akademskoj godini. Istraživanje je provedeno sa ciljem utvrđivanja brzine usvajanja elemenata sportske i ritmičke gimnastike radi mogućih izmjena redoslijeda obučavanja u nastavnom procesu (po akademskim godinama) slijedeći princip od lakšeg ka težem. METODE Istraživanje je sprovedeno na početku školske 2011/12 godine, u sklopu dijagnostičkog i gimnastičkog kabineta. Korišten je uzorak ispitanika odabran iz populacije studenata banjalučkog Fakulteta fizičkog vaspitanja i sporta, koji su redovno upisali prvu godinu studija i po programu nisu imali nastavu iz gimnastike. Kako bi se obezbijedila reprezentativnost uzorka, selekcionisan je uzorak od 67 studenata, starosne dobi između 19 i 21 godine, koji se ranije nisu aktivno bavili sportskom i ritmičkom gimnastikom. Za potrebe ovog istraživanja obuhvaćene su 3 varijable iz sportske gimnastike (preskok zgrčeno izvođen na konju; premet strance izvođena na parteru obostrano; hodanje sa počučnjem i okret u čučnju izvođeno na gredi) te 3 varijable iz ritmičke gimnastike (prva varijabla –kombinacija šase-a naprijed i dječijeg poskoka izvođena na parteru obostrano u ritmu TA-TE TA TA-TE TA; druga kombinacija je valcerov trokorak izvođen na parteru u ritmu TA-TE-TI i treća kombinacija su iskoraci sa visokim prednoženjem i usponom izvođeni na gredi obostrano u ritmu TA TA TAA,). Budući da su to osnovni elementi sportske i ritmičke gimnastike oni su našli svoje mjesto u nastavnom planu i programu fizičkog vaspitanja u školama, pa su kao takvi poslužili za varijable u ovom istraživanju. Poslije demonstracije ispitanik je imao 10 pokušaja da izvede element, i ocijenjen je od strane tročlane komisije. Manji broj pokušaja značio je i brže usvajanje datog elementa. Podaci su obrađeni statističkim paketom SSPRS 17.0, i korištena je statistička analiza varijanse - ANOVA.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
124

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

REZULTATI
Tabela 1. Osnovni statistički parametri procjenjene brzine usvajanja različitih ritmičkih struktura iz sportske i ritmičke gimnastike Aritmetička sredina 3.28 4.58 4.64 9.39 3.25 6.36 SD 2.740 2.835 3.911 2.944 2.699 3.189

Sportska gimnastika Ritmička gimnastika

Preskok Greda gim Parter gim Parter rtg Parter rtg 2 Greda rtg

Posmatrajući aritmetičke sredine brzine usvajanja različitih elemenata sportske gimnastike može se reći da prednjači usvajanje elementa na konju sa nešto manjom vrednošću aritmetičke sredine 3.28, ukazujući na prosječno manji broj pokušaja koji su bili potrebni za usvajanje navedenog elementa. Vrijednosti aritmetičkih sredina za prosječan broj pokušaja preostala dva elementa, na gredi i parteru se pokazao relativno bliskim ostvarujući vrijednosti od 4.58 i 4.64 respektivno. Što se tiče brzine usvajanja elemenata ritmičke gimnastike pokazalo se da su ispitanici prosječno najbrže usvajali valcerov trokorak kao element na parteru 3.25, potom elemente na gredi sa prosječnim brojem pokušaja 6.36 dok izvođenje elementa ritmičke gimnastike na parteru je tražilo najveći broj pokušaja 9.39. Dobijeni podaci o broju pokušaja pokazali su da 75% ispitanika nije uspelo da izvede elemente ritmičke gimnastike na parteru u zadanom ritmu.Također su uočljivi visoki procenti ispitanika koji nisu uspeli da usvoje elemente ritmičke gimnastike 3 od 25.4 % te gimnastike 3 sa 23.9%.
Tabela 2.Frekvencije broja pokušaja pri usvajanju različitih struktura iz gimnastike i ritmičke gimnastike Sportska gimnastika Preskok Greda gim Broj pokušaja Ritmička gimnastika Parter rtg Parter rtg 2

Parter gim

Greda rtg

Frekvencija

Frekvencija

Frekvencija

Frekvencija

Frekvencija

%

%

%

%

%

Frekvencija 5 11 8 8 10 2 4 2 17 67 -

%

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 bezuspješno Ukupno

21 16 5 11 4 1 3 1 1 4 67

31.3 23.9 7.5 16.4 6.0 1.5 4.5 1.5 1.5 6.0 100.0

8 8 13 11 5 8 4 2 2 1 5 67

11.9 11.9 19.4 16.4 7.5 11.9 6.0 3.0 3.0 1.5 7.5 100.0

18 9 12 5 3 2 2 16 67

26.9 13.4 17.9 7.5 4.5 3.0 3.0 23.9 100.0

2 4 3 2 3 1 2 50 67

3.0 6.0 4.5 3.0 4.5 1.5 3.0 74.6 100.0 -

20 13 13 9 3 1 2 1 1 4 67

29.9 19.4 19.4 13.4 4.5 1.5 3.0 1.5 1.5 6.0 100.0

7.5 16.4 11.9 11.9 14.9 3.0 6.0 3.0 25.4 100.0

Primjenom analize varijanse (tabela 3) dobijeni su rezultati koji ukazuju na postojanje statistički značajne razlike između gotovo svih korištenih varijabli. Naime, pokazala se statistički značajna razlika između varijable Preskok sa preostalim varijablama (Greda gim .004; Parter gim .019; Parter rtg .000; Greda rtg .000) isključujući varijablu Parter rtg2 .947. Statistički značajne razlike pojavile su se posmatrajući i odnos varijable Greda gim sa ostalim varijablama (Preskok .004; Parter rtg .000; Parter rtg2 .005; Greda rtg .001) isključujući varijablu Greda gim kod koje je signifikantnost iznosila .910. Treća varijabla sportske gimnastike Parter gim ostvarila je statistički značajnu razliku sa svim varijablama (Preskok 019; Parter rtg .000; Parter rtg2 .012; Greda rtg .004) isključujući varijablu Greda gim sa značajnošću od .910. Posmatrajući međusobni odnos varijabli ritmičke gimnastike Parter rtg vidimo da postoji statistički značajna razlika sa svim korištenim varijablama i to na nivou značajnosti od .001. Slično je i sa varijablom Greda rtg kod koje je u međusobnom odnosu sa preostalim varijablama utvrđena statistički značaja razlika na nivou od .005, (Preskok .000; Greda gim .001; Parter gim .004; Parter rtg .000; Parter rtg2 .000). Varijabla Parter rtg2 se statistički značajno razlikuje od varijabli Greda gim .005; Parter gim .012; Parter rtg .000; Greda rtg .000; dok nije bilo statistički značajne razlika sa varijablom Preskok .947.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
125

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 3. Rezultati dobijeni primjenom analize varijanse Gimnastika AS² F Znač. Djelom.Eta² 362.062 46.247 .000 .412 (I) gimnastika (J) gimnastika Znač.b 95% Interval povjerenja Donja gr. Gornja gr. greda gim -1.299* .431 .004 -2.159 -.438 parter gim -1.358* .565 .019 -2.487 -.229 Preskok parter rtg -6.104* .457 .000 -7.016 -5.193 parter rtg2 .030 .451 .947 -.870 .930 greda rtg -3.075* .499 .000 -4.071 -2.079 preskok 1.299* .431 .004 .438 2.159 parter gim -.060 .527 .910 -1.113 .993 Greda gim parter rtg -4.806* .388 .000 -5.580 -4.032 parter rtg2 1.328* .458 .005 .413 2.243 greda rtg -1.776* .495 .001 -2.765 -.787 preskok 1.358* .565 .019 .229 2.487 greda gim .060 .527 .910 -.993 1.113 Parter gim parter gim -4.746* .497 .000 -5.738 -3.755 parter rtg2 1.388* .536 .012 .318 2.458 greda rtg -1.716* .577 .004 -2.868 -.565 preskok 6.104* .457 .000 5.193 7.016 greda gim 4.806* .388 .000 4.032 5.580 Parter rtg parter gim 4.746* .497 .000 3.755 5.738 parter rtg2 6.134* .428 .000 5.280 6.989 greda rtg 3.030* .407 .000 2.218 3.842 preskok -.030 .451 .947 -.930 .870 greda gim -1.328* .458 .005 -2.243 -.413 Parter rtg2 parter gim -1.388* .536 .012 -2.458 -.318 parter rtg -6.134* .428 .000 -6.989 -5.280 greda rtg -3.104* .490 .000 -4.083 -2.126 preskok 3.075* .499 .000 2.079 4.071 greda gim 1.776* .495 .001 .787 2.765 Greda rtg parter gim 1.716* .577 .004 .565 2.868 parter rtg -3.030* .407 .000 -3.842 -2.218 parter rtg2 3.104* .490 .000 2.126 4.083 Based on estimated marginal means *. The mean difference is significant at the .05 level. b. Adjustment for multiple comparisons: Least Significant Difference (equivalent to no adjustments). 1810.311 (I-J) df 5 SGr

DISKUSIJA Analizom podataka dobijenih deskriptivnom statistikom, uočava se da je najmanji broj pokušaja potrebnih za izvedbu elemenata sportske gimnastike bio pri izvedbi na konju, dok je za izvedbu elemenat na druge dvije sprave bilo je potrebno više pokušaja - nešto malo manje za izvedbu na gredi nego na parteru. Ovi podaci ukazuju na brzinu usvajanja pojedinih elemenata sportske gimnastike, pri čemu se uočava da je potrebno kraće vremena za usvajanje jednostavnijih elemenata (valcerov korak) baziranih na osnovnim kretnim aktivnostima (skakanje i hodanje), dok je za uspješniju izvedbu nešto složenijih elemenata (šase sa poskokom) potrebna aktivacija većeg broja motoričkih sposobnosti (Veličković, S.& Petković, E. 2005; Popović, B.& Radanović, D. 2010). Dakle, prilikom usvajanja elemenata sportske i ritmičke gimnastike, utvrđeno je da je redoslijed usvajanja tekao prema principu od jednostavnog ka složenijem, s tim što se pokazalo da je dodatni faktor koji je uticao na izvedbu elemenata ritmičke gimnastike bio ritam u kome su se elementi izvodili. Ova tvrdnja potkrijepljena je rezultatima analize frekvencija pokušaja, prilikom čega je utvrđeno da je mnogo veći broj ispitanika koji nisu uspjeli izvesti elemente ritmičke gimnastike (parter rtg – 74.6%, parter rtg2 – 6%, greda – 25.4%), nego elemente sportske gimnastike ( preskok - 6%, greda – 7.5%, parter – 23.9%). Mogući razlozi za ovakve rezultate su uzrast ispitanika, različiti nivoi usvojenosti gimnastičkih pokreta i pokreta iz ritmičke gimnastike u njihovom dosadašnjem edukativnom procesu (nastava fizičkog vaspitanja u osnovnoj i srednjoj školi(Moskovljević, L.& Orlić, A. 2012)), te razvijenosti i nivo motoričkih sposobnosti, kao i sličnosti elemenata sa prirodnim oblicima kretanja. Takođe, izvođenje elemenata ritmičke gimnastike zahtijevalo je izvođenje prema određenom ritmu, što je bilo otežavajući faktor za ispitnike. Budući da kretanje u ritmu, pored uključivanja većeg broja motoričkih sposobnosti, zahtijeva aktivaciju i centra za sluh i viših nervnih centara, moguće je da izvođenje elemenata ritmičke gimnastike omeo individualni osjećaj za ritam i nenaviknutost na kretanje u ritmu ili uz muziku (Kocić, J., Tassotti, F.& Marković, E. 2002; Lazarević, L.B., Petrović, B.& Damnjanović, K. 2012; Petković, E. 2004). Analiza varijanse ukazala je indirektno na redoslijed brzine usvajanja elemenata gde je najbrže usvojen bio
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
126

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

elemenat na konju, pa valcerov korak na parteru, zatim element sportske gimnastike na gredi, element sportske gimnastike na parteru, element ritmičke gimnastike na gredi, te element ritmičke gimnastike šase korak sa poskokom u parteru. Budući da je manji broj pokušaja od prva četiri navedena elementa, bio za tri varijable sportske gimnastike može se pretpostaviti da je potreban manji broj pokušaja za usvajanje elemenata sportske gimnastike, nego za usvajanje elemenata ritmičke gimnastike. ZAKLJUČAK Može se pretpostaviti, da bi za potrebe efikasnijeg obučavanja i ostvarivanja veće stručnosti studenata, bilo poželjno upotrebljavati varijable korištene u ovom istraživanju za utvrđivanje nivoa znanja iz sportske gimnastike i ritmičke gimnastike, na osnovu čega bi se mogle formirati grupe studenata podjednakog znanja sa kojima bi se prema njihovom umijeću realizovala nastava sportske i ritmičke gimnastike. Obzirom da je ispitanicima trebao različit broj pokušaja za usvajanje elemenata, shodno tome bilo bi poželjno razmotriti raspodjelu fonda časova predviđenih za rad na usvajanju pojedinih elemenata. Takođe, ukazalo se na potrebu razmatranja redoslijeda obučavanja, ne samo elemenata sportske gimnastike i ritmičke gimnastike, nego i realizacije nastavnih sadržaja ovih predmeta na različitim akademskim godinama. Ovim istraživanjem ukazalo se na potrebu provođenja istraživanja ovakvog tipa, radi efikasnije realizacije nastavnog procesa i edukovanja kvalitetnije osposobljenih budućih pedagoga fizičkog vaspitanja.
SUMMARY Speed the adoption of a motion is one of the prerequisites of acquired materials, as well as a limited number of classes and complexity of elements that are taught by subject Gymnastics 1,2 and Rhythmic Gymnastics. This study was conducted on a sample of 67 students, aged between 19 and 21, with the aim of determining the speed of adoption of adopting elements of sports and rhythmic gymnastics for possible changes in the order of training in the teaching process (per academic year) following the principle of easy to more difficult. For the purposes of this study were used three variables from gymnastics and three variables of rhythmic gymnastics. Analysis of variance showed that a smaller number of attempts to adopt elements of gymnastics, but for the adoption of elements of rhythmic gymnastics. This study pointed to the need to consider the order of the training, not only artistic gymnastics and rhythmic gymnastics, but also the realization of the teaching content of these objects in different academic years, as well as the need to conduct research of this type, for efficient implementation of the teaching process and better quality of educating future teachers of physical education. Key Words: sports gymnastics, rhythmic gymnastics, speed adoption

REFERENCE 1. Kocić, J., Tassotti, F.& Marković, E. 2002, "Ritmička gimnastika, plesovi i njihov uticaj na muzičkoritmičke sposobnosti učenika mlađih razreda osnovne škole", Godišnjak Fakulteta sporta i fizičkog vaspitanja, no. 11, pp. 208-216. Lazarević, L.B., Petrović, B.& Damnjanović, K. 2012, "Osobene odlike mladih nadarenih ritmičkih gimnastičarki", Facta universitatis - series: Physical Education and Sport, vol. 10, no. 2, pp. 115-126. Moskovljević, L.& Orlić, A. 2012, "Relacije između sposobnosti i stavova studenata i uspešnosti u ritmičkoj gimnastici - polne specifičnosti", Fizička kultura, vol. 66, no. 2, pp. 129-137. Petković, E. 2004, "Relacije situaciono-motoričke koordinacije i takmičarske uspešnosti gimnastičarki", Facta universitatis - series: Physical Education and Sport, vol. 2, no. 1, pp. 25-33. Popović, B.& Radanović, D. 2010, "Relacije morfoloških karakteristika i koordinacije kod devojčica koje se bave gimnastičkim aktivnostima", Glasnik Antropološkog društva Srbije, no. 45, pp. 243-252. Veličković, S.& Petković, E. 2005, "Objektivnost mernih instrumenata situaciono-motoričke koordinacije u sportskoj gimnastici", Facta universitatis - series: Physical Education and Sport, vol. 3, no. 1, pp. 69-80.

2. 3. 4. 5. 6.

Za korespodenciju: Saša Jovanović Fakultet Fizičkog vaspitanja i sporta Banja Luka, Bulevar P.Bojovića 1a 065-799-581 sasajovanovic@teol.net

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
127

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

BRZINA USVAJANJA NEKIH ELEMENATA SPORTSKE GIMNASTIKE
Saša Jovanović, Snežana Bijelić, Gorana Tešanović
Fakultet Fizičkog vaspitanja i sporta Banja Luka

SAŽETAK Obzirom na veliki fond elemenata koji se izučavaju na svim spravama kroz predmet Gimnastika 1 i 2, te ograničenog fonda časova jedna od predpostavki usvojenosti gradiva je i brzina usvajanja nekog pokreta ili elementa. Ovo istraživanje je sprovedeno na uzorku od 67 studenata, starosne dobi između 19 i 21 godine, sa ciljem utvrđivanja brzine usvajanja osnovnih gimnastičkih elemenata na različitim spravama, radi eventualnih izmjena u programu rada, te efikasnijoj realizaciji nastave sportske gimnastike u njihovom daljem školovanju. Za potrebe ovog istraživanja korištene su 3 varijable iz gimnastike (preskok zgrčeno, premet strance izvođen u obe strane te hodanje sa počučnjem i okret u čučnju na gredi). Odgovarajućom analizom potvrđena je statistički značajna razlika između brzine usvajanja elementa na konju i brzine usvajanja elemenata na parteru i gredi, dok između brzine usvajanja elemenata na parteru i brzine usvajanja elemanta na gredi nema statistički značajne razlike. Dobijenim rezultatima ukazano je na neke od smjernica u kojem pravcu bi trebalo da idu promjene u programu realizacije nastave sportske gimnastike, kao što su vremenska preraspodjela broja časova koji su predviđeni za obuku i usvajanje elemenata na parteru, gredi i preskoku. Ključne riječi: učenje, gimnastika, nastava

UVOD Učenje kao rezultat prethodne aktivnosti individue, jedna je od bitnih karakteristika učenja. Ovom karakteristikom učenje se razgraničava od promjena koje nastaju sazrijevanjem, maturacijom. Stručna lica koja se bave procesom učenja, ne smiju zaboraviti da su učenje i sazrevanje u međusobnoj interakciji, tj. da jedan drugog uslovljavaju. Kao rezultat dugogodišnjeg rada na istraživanju suštine procesa učenja, psiholozi su izvršili podjelu učenja na osnovu dva pr incipa klasifikacije (Radonjić, 1992): podjela na osnovu mehanizma (načina) učenja i podjela na osnovu onog šta se uči (gradiva, materije): motorno učenje i verbalno učenje.Verbalno i motorno učenje su međusobno povezani i javljaju se zajedno. Naime, pri verbalnom učenju koristimo pokrete (pokreti govornim organima), isto tako pri motomom učenju koristimo se verbalnim simbolima (verbalna uputstva pri učenju neke motorne radnje). Akcenat rada je usmjeren na motorno učenje i brzinu usvajanja motornih vještina. Stručnjaci se uglavnom slažu da su vještine, svjesne motorne radnje i da se za vreme učenja motorne vještine, pokreti koji se uče nalaze u centru naše svijesti, odnosno postoji potpuna usredsređenost naše psihičke aktivnosti na ono što se uči (Lazarević, 1994). Prvi pokušaji vršenja nepoznatog pokreta, bilo kod jednogodišnjeg djeteta koje uči da hoda, bilo kod osobe koja prvi put uči daleko visoki skok kroz vijaču, uvijek su nesigurni i neskladni. Stvaranje pravilno formiranog pokreta, odnosno izgrađivanje motome vještine vrši se samo postepeno putem vježbanja. To je ujedno i osnovna misao Bernštajna (1960/1966, prema Pokrajac, 1997), koji je vježbanje opisao kao "ponavljanje bez ponavljanja". Međutim, postoje slučajevi gde je potrebno postići stabilne kre tne obrasce i tu metafora stereotipa izgleda opravdana (gimnastika i atletika). Kod ovih sportova, kriterijum uspješnosti motornog vježbanja je - konzistentno izvođenje određenog kretnog obrasca, dakle samo u slučaju kada se zadatak sastoji u ponavljanju šablona, klišea (Pokrajac, 1997). Preslikavši to na nastavu na fakultetu i uzimajući u obzirom na veliki fond elemenata koji se izučavaju na svim spravama kroz predmet Gimnastika 1 i 2, te ograničenog fonda časova jedna od pretpostavki usvojenosti gradiva je i brzina usvajanja nekog pokreta ili elementa. Obzirom da je navedeno istraživanje sprovedeno sa ciljem utvrđivanja brzine usvajanja osnovnih gimnastičkih elemenata na različitim spravama radi eventualnih izmjena u programu rada te efikasnijoj realizaciji nastave sportske gimnastike. METODE Istraživanje je sprovedeno na početku školske 2011/12 godine, u dijagnostičkom i gimnastičkom kabinetu. Korišten je uzorak ispitanika odabran iz populacije studenata banjalučkog Fakulteta fizičkog vaspitanja i sporta, koji su redovno upisali prvu godinu studija i po nastavnom planu i programu nisu imali nastavu iz gimnastike. Kako bi se obezbijedila reprezentativnost uzorka, selekcionisan je uzorak od 67 studenata, starosne dobi između 19 i 21 godine, koji se ranije nisu bavili gimnastikom. Za potrebe ovog istraživanja obuhvaćene su 3 varijable iz gimnastike (preskok zgrčeno izvođen na konju; premet strance izvođena na parteru obostrano; hodanje sa počučnjem i okret u čučnju izvođeno na gredi). Budući da su to osnovni elementi koji se na datim spravama izvode oni su našli svoje mjesto i u nastavnom planu i programu fizičkog vaspitanja u školama. Poslije demonstracije ispitanik je imao 10 pokušaja da izvede element, i ocijenjen je od strane tročlane komisije. Manji
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
128

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

broj pokušaja značio je i brže usvajanje datog elementa. Podaci su obrađeni statističkim paketom SSPRS 17.0, i korištena je statistička analiza varijanse - ANOVA. REZULTATI
Tabela 1. Osnovni statistički parametri procjenjene brzine usvajanja različitih struktura iz gimnastike AS SD Preskok 3.28 2.740 Greda 4.58 2.835 Parter 4.64 3.911

Posmatrajući aritmetičke sredine brzine usvajanja različitih elemenata (tabela 1) može se reći da prednjači usvajanje elementa na preskoku sa nešto manjom vrijednošću aritmetičke sredine 3.28, ukazujući na prosječno manji broj pokušaja koji su bili potrebni za usvajanje navedenog elementa. Vrijednosti aritmetičkih sredina za prosječan broj pokušaja preostala dva elementa, na gredi i parteru se pokazao relativno bliskim ostvarujući vrijednosti od 4.58 i 4.64 respektivno.
Tabela 2.Frekvencije broja pokušaja pri usvajanju različitih struktura iz gimnastike Preskok Frekvencija 21 16 5 11 4 1 3 1 1 4 67 Greda Frekvencija 8 8 13 11 5 8 4 2 2 1 5 67 Parter Frekvencija 18 9 12 5 3 2 2

Pokušaj br. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 N.U. Uku.

% 31.3 23.9 7.5 16.4 6.0 1.5 4.5 1.5 1.5 6.0 100.0

% 11.9 11.9 19.4 16.4 7.5 11.9 6.0 3.0 3.0 1.5 7.5 100.0

% 26.9 13.4 17.9 7.5 4.5 3.0 3.0

16 67

23.9 100.0

Posmatrajući rezultate iz tabele 2. može se reći da su se ispitanici grupisali oko broja pokušaja (zaključno sa četvrtim i osmim pokušajem). Za Preskok do četvrtog pokušaja uspješnost usvajanja elementa je 76,1% tj. do 8 pokušaja 87,6% ispitanika; za Gredu uspješnost je 60% do četvrtog pokušaja tj. 88% do osmog pokušaja dok je za Parter uspješnost usvajanja elementa 65,7% do četvrtog pokušaja odnosno 76,3% do osmog pokušaja. Ukupno posmatrano najveći je broj ispitanika 16 (23.9%) koji nisu uspeli da iz dozvoljenog broja pokušaja usvoje elemente Partera.
Tabela 3. Rezultati dobijeni primjenom analize varijanse Gimnastika (I) gimnastika Preskok (J) gimnastika 78.935 (I-J) df AS² F Znač. Djelom.Eta² 2 39.468 4.510 .013 .064 SGr Znač.b 95% Interval povjerenja Donja gr. Gornja gr. .431 .004 -2.159 -.438 .565 .019 -2.487 -.229 .431 .004 .438 2.159 .527 .910 -1.113 .993 .565 .019 .229 2.487 .527 .910 -.993 1.113

greda -1.299* parter -1.358* preskok 1.299* Greda parter -.060 preskok 1.358* Parter greda .060 Based on estimated marginal means *. The mean difference is significant at the .05 level. b. Adjustment for multiple comparisons: Least Significant Difference (equivalent to no adjustments).

Dobijena vrijednost statističke značajnosti .013 ukazuje da postoji statistički značajna razlika u brzini usvajanja pojedinih elemenata na preskoku, parteru i gredi (tabela 3). Nadalje, analizirajući međusobni odnos može se konstatovati statistički značajna razlika između brzine usvajanja elemenata na preskoku sa usvajanjem

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
129

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

elemenata na gredi i parteru, .004 i .019 respektivno. Između brzine usvajanja elemenata na parteru i gredi ne postoji statistički značajna razlika .060. DISKUSIJA Analizirajući dobijene parametre deskriptivne statistike dobijeni rezultati ukazuju da je za usvajanje elementa na preskoku bilo potrebno manji broj pokušaja kako bi se element usvojio, dok je podjednak broj pokušaja bio potreban za usvajanje elemenata na parteru i gredi. Mogući razlog za to je jednostavnost izvođenja samog pokreta, manjeg broja uključenih motoričkih sposobnosti te uloge korištenja odkočne daske kao kompenzatora nižih vrijednosti eksplozivne snage, dok je kod izvođenja elementa na parteru potrebno uključiti i veći broj motoričkih sposobnosti koordinacija, agilnosti i ravnoteže, snaga i fleksibilnost (Popović, B.& Radanović, D. 2010; Petković, E. 2004). Izvođenje elementa na gredi uslovljeno je i samom spravom u smislu smanjene površine oslonca, te visine na kojoj se izvodi, a koja predstavlja jedan od inhibirajućih faktora. Dalja statistička analiza potvrdila je statistički značajnu razliku između brzine usvajanja elementa na preskoku i brzine usvajanja elemenata na parteru i gredi. Pored navedenog razloga mogući razlozi za ovakve rezultate su uzrast ispitanika, različiti nivoi usvojenosti gimnastičkih pokreta u njihovom dosadašnjem edukativnom procesu (nastava fizičkog vaspitanja u osnovnoj i srednjoj školi), te razvijenosti motoričkih sposobnosti kao i sličnosti elemenata sa prirodnim oblicima kretanja. Naime, iako je hodanje prirodni oblik kretanja specifičnosti kretanja na smanjenoj površini oslonca doprinose nestabilnosti izvođenja pokreta kao i visina na kojoj se sam pokret izvodi (problemi psihološke prirode). Ipak, nevjerovatnim se čini činjenica, da i pored toga što su svi ovi elementi obavezni u nastavnim planovima i programima u školama, studentima su nepoznati. Dakle, može se ustvrditi da ti sadržaji nisu savladani na časovima fizičkog vaspitanja ili uopšte nisu ni obrađivani u toku njihovog školovanja. Imajući u vidu da su ovo najjednostavniji elementi nameće se pitanje šta bi se desilo da su za istraživanje odabrani složeniji elementi koji su također po planu i programu obavezni u osnovnim i srednjim školama (Veličković, S.& Petković, E. 2005, Radojević, J. 1992). ZAKLJUČAK Dobijenim rezultatima ukazano je na neke od smjernica u kojem pravcu bi trebalo da idu promjene u programu realizacije nastave sportske gimnastike, kao što su vremenska preraspodjela broja časova koji su predviđeni za obuku i usvajanje elemenata na parteru, gredi i preskoku. Obzirom da je ispitanicima trebao veći broj pokušaja za usvajanje elemenata na parteru i gredi shodno tome bi trebalo da se i poveća fond časova predviđenih za rad na tim spravama. Formirajući grupe na osnovu brzine usvajanja pretpostavka je da će se poboljšati kvalitet i efikasnost same nastave, radi kvalitetnije obuke pedagoga fizičkog vaspitanja koji će biti osposobljeniji za dalje učešće u edukacionom procesu mlađih uzrasta.
SUMMARY Considering the large fund elements which are taught to all devices through the object Gymnastics 1 and 2, and the limited of class hour funds one of the assumptions of acquired knowledge and the speed of adoption of a motion or element. This study was conducted on a sample of 67 students, aged between 19 and 21, with the aim of determining the speed of adoption of basic gymnastic elements in various devices for possible changes in the work program and the efficient implementation of teaching gymnastics in their further education. For the purposes of this study were used three variables from gymnastics (vault contorted, cartwheel foreigners performed in both hand and walking with decay and turn into a squatting position on the beam). Statistical analysis confirmed a statistically significant difference between the speeds of adoption of elements of the vault and speed the adoption of elements on floor exercise and balance beam, and between the speed of adoption of elements on the ground and the speed of adoption elements on the beam does not have a statistically significant difference. The results pointed to some of the guidelines in which direction should undergo changes in the realization of teaching gymnastics, like time reassignment of classes that are designed for training and the adoption of elements on floor exercise, balance beam and vault. Key Words: learning, gymnastics, education

REFERENCE 1. 2. 3. 4. Lazarević, D. 1994,” Odnos učenika prema nastavnim predmetima”, Zbornik Instituta za pedagoška istraživanja, vol. 26, Beograd, pp. 368-383. Petković, E. 2004, "Relacije situaciono-motoričke koordinacije i takmičarske uspešnosti gimnastičarki", Facta universitatis - series: Physical Education and Sport, vol. 2, no. 1, pp. 25-33. Pokrajac, B. 1997, "Vežbanje kao učenje bez ponavljanja", Fizička kultura, vol. 51, no. 1, pp. 6-14. Popović, B.& Radanović, D. 2010, "Relacije morfoloških karakteristika i koordinacije kod devojčica koje se bave gimnastičkim aktivnostima", Glasnik Antropološkog društva Srbije, no. 45, pp. 243-252.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
130

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

5. 6. 7. 8.

Radojević, J. 1992, "Vežbe na gredi - program sportske gimnastike za učenice gimnazije/srednjih škola", Fizička kultura, vol. 46, no. 4, pp. 309-316. Radonjić, S. 1992,“ Psihologija učenja“, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Šadura, T., Čaklec, I.& Živčić-Lanc, K. 1991, "Situaciono-motorički testovi za mjerenje efekata gimnastičkog treninga", Fizička kultura, vol. 44-45, no. 3, pp. 140-144. Veličković, S.& Petković, E. 2005, "Objektivnost mernih instrumenata situaciono-motoričke koordinacije u sportskoj gimnastici", Facta universitatis - series: Physical Education and Sport, vol. 3, no. 1, pp. 69-80.

Za korespodenciju: Saša Jovanović Fakultet Fizičkog vaspitanja i sporta Banja Luka, Bulevar P.Bojovića 1a 065-799-581 sasajovanovic@teol.net

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
131

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

STRUCTURE OF THE HAND TECHNIQUE ATTACKS IN KUMITE IN KARATE SPORT
Žarko Kostovski1 Branimir Mikić2, Marko Zeljković3
1

University St. Cyril and Methodius, Faculty of Physical Education, Skopje, Macedonia 2 Faculty of Physical education and Sports, University of Tuzla, BiH 3 Faculty of Physical Education and Sports University B.Luka, BiH

ABSTRACT For the purposes of this research were applied 12 variables to estimate the attack in the karate sport with hand technique. Variables are applied to estimate the attack with a one hand technique, four variables to estimate the attack with two consecutive hands techniques and four variables to estimate the attack with three consecutive hands techniques. The survey was conducted with 34 karate athletes, male, seniors. By applying the Gutman-Kaiser criteria 3 significant latent dimensions were extracted, that explain 78.808% of the common variance of the system. The first factor is complex from a functional aspect and defines the attack with two and three consecutive hands techniques. The second factor is clearly defined from a functional aspect as a factor of two successive attack techniques. The third factor analyzed from a functional aspect is clearly defined as a factor of three consecutive attack techniques. Keywords: karate, athletes, factor structure

INTRODUCTION The process of achieving supreme sports results are increasingly based on scientific researches and methods, determining the factors that affect the success and achieving supreme sports results. The value of such studies in the field of karate sport consist in finding and determining the most economical and most effective factors that are important for achieving high results, with the discovery of the structure of personality and finding the appropriate measuring instruments (Kostovski et. all, 2012). From the Karate as an ancient martial art with the transformation and changing of the training conditions develops the karate as a sport. Pursuit of achieving better results leads to the introduction of new tools and methods and improvement of the existing ones. The rapid development of karate is enabled by the better material conditions for training, development of technical devices, leading the training process by experts, proper planning and development of appropriate training and timely selection of young categories for this sport (Kostovski, 2011). Due to the different contingencies and many situations that occur in combat sports there should be completeness of all parts that are involved in it. Therefore from the very beginning of the training process, it focuses on the formation, development and improvement of anthropological, motor dimensions, as well as situational karate techniques and specific karate elements (Kostovski et. all., 2013). In order for the process to be successful, the current models should be upgraded and to be based on a real-life examples, practical and scientific advances that will enable objective evaluation of the elements that are important for the transformation of the mentioned dimensions. MATERIAL AND METHODS Sample of respondents The survey was conducted on 34 entities, karate-athletes, members of the senior representation of Macedonia. The sample of respondents is defined as a random sample drawn from population-karate athletes, males. The survey covered more of the best karate clubs. Specifically, the members of the University representation of Macedonia were tested. Sample of variables In the research were applied in total 12 tests to assess the attack in karate sport with hand technique of which: four tests (variables) to estimate the attack with one hand technique, four variables to estimate the attack with two consecutive hands techniques and four variables to assess attack with three consecutive hands techniques. The values of variables are summarized values of multiple item (four items are for each test) of a newly composed tests. For a proper and successful attempt in the measurement was considered any attempt of correctly performed techniques. While it was insisted to be observe all six criteria for correctness of the performed technique. These are the same criteria prescribed in the Rules of the World Karate Federation (WKF) and European Karate Federation (EKF), and are used in the kumite discipline in imposing a score technique.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
132

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tests to assess the attack with one hand technique - Direct attack with front hand (kizame zuki) (PRKZ) - Direct attack with front hand (kizame zuki surikomi) (PRKZS) - Direct attack (dzako zuki dzhodan) (DzZG) - Direct attack (dzako zuki surikomi dzhodan) (DzZIG) Tests to assess the attack with two hands techniques - Direct attack (kizame dzako zuki dzhodan) (KDzZG) - Direct attack (kizame dzako zuki chudan) (KDzZT) - Direct attack (dzako zuki surikomi dzako zuki dzhodan) (DzIDzG) - Direct attack (front overlay) (PRPRE) Tests to assess the attack with three hands techniques - Kizame dzako step dzako (KDzIDz) - dzako, kizame and dzako without step (DzKDz) - Kizame step dzako, dzako with the other hand (KIDzIDz) - Kizame, kizame and dzako zuki dzhodan (KKIDZHG) KKIDzG

Methods of data processing The data obtained from this study according to the characteristics and size of the sample is processed in multiple programs. The original data from the measuring first were put in matrix of data in the program Excel, and then the statistical parameters were calculated with the program Statistics for Windows 6.0, and the statistical package SPSS for Windows. For the needs of the research were calculated the following measures: Basic descriptive statistical parameters: the arithmetic mean (Mean), minimum and maximum score (Min, Max), standard deviation (Std.dev), Skew - symmetry of the distribution of the results, Kurt - according the roundness of the distribution of the results for determining the homogeneity of the test results with a KolmogorovSmirnoff method (Max D). Factor analysis – its aim is by the number of inter-related manifest variables to condense and reduce the number of smaller interconnected relatively independent latent variables that can explain the mutual relation of the analyzed manifest variables. RESULTS AND DISCUSSION If you look at Table 1, you will see the data from the descriptive statistical parameters for the respondents. By analyzing the showed results we can conclude: statistically significant deviation of the asymmetry of the results values (Skew), it is obvious with the variables: Direct attack with front hand-kizame zuki (PRKZ, Skew = 1,71), Direct attack with front hand-kizame zuki surikomi (PRKZS, Skew = 3,49), Direct attack-dzako zuki dzhodan (DzZG, Skew = 2,30), Direct attack-dzako zuki surikomi dzhodan (DzZIG, Skew = 2,36). The degree of curvature of the top of the curve (Kurt), statistically significantly differ among the following variables: Direct attack with front hand-kizame zuki (PRKZ, Kurt = 3,97), direct attack with front hand-zuki kizame surikomi (PRKZS, Kurt, = 15,33), direct attack-dzako zuki dzhodan (DzZG, Kurt, = 7,20), Direct attack-dzako zuki surikomi dzhodan (DzZIG, Kurt = 6,97). By analyzing the results obtained from the coefficient of normality of the distribution of results (max D), it can be concluded only the variable direct attack-dzako zuki dzhodan (DzZG) has a statistically significant deviation on level of p <, 05, which gives us the right to conclude that it is relatively highly homogeneous group.
Table 1 Descriptive statistical parameters for the respondents Valid N 34 34 34 34 34 34 34 34 34 34 34 34 Mean 46,15 39,65 43,97 40,24 46,38 44,82 41,32 48,18 31,44 32,62 23,00 32,82 Min 31 26 27 19 28 29 20 22 21 22 10 23 Max 89 93 92 94 68 61 57 61 47 48 36 43 Std.dev. 12,29 11,31 12,60 14,80 7,88 7,03 10,63 9,49 6,42 5,76 5,80 4,86 Skew 1,71 3,49 2,30 2,36 0,21 -0,02 -0,49 -0,85 0,52 0,29 0,10 0,00 Kurt 3,97 15,33 7,20 6,97 0,88 -0,25 -0,56 0,56 -0,02 0,02 0,57 -0,22 Max D 0,13 0,23 0,26 0,22 0,12 0,08 0,10 0,11 0,12 0,12 0,10 0,10 p p > .20 p < ,10 p < ,05 p < ,10 p > .20 p > .20 p > .20 p > .20 p > .20 p > .20 p > .20 p > .20

PRKZ PRKZS DzZG DzZIG KDzZG KDzZT DzIDzG PRPRE KDzIDz DzKDz KIDzIDz KKIDzG

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
133

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

From Table. 2 we can see the Pearson correlation coefficient between the variables applied in karate respondents. We can conclude that there was mild statistically significant association between variables applied in 7 relations. Full significant association was observed in 14 relations while high and very high linkage is observed in 11 variables.
Table 2 Pearson correlation coefficient(r) - p<.05, ≥ 0.35 PRKZ 1,00 0,80 0,76 0,78 0,51 0,43 0,25 0,48 0,17 0,27 -0,04 0,46 1,00 0,89 0,89 0,35 0,27 0,13 0,40 0,16 0,23 0,07 0,21 1,00 0,89 0,37 0,16 -0,05 0,27 0,03 0,10 0,12 0,01 1,00 0,34 0,29 0,21 0,51 0,19 0,29 0,18 0,23 1,00 0,76 0,52 0,54 0,11 0,38 -0,18 0,26 1,00 0,71 0,81 0,38 0,58 -0,02 0,53 1,00 0,73 0,30 0,57 -0,08 0,60 1,00 0,36 0,51 0,04 0,61 1,00 0,68 0,38 0,60 1,00 0,13 0,55 1,00 -0,01 1,00 PRKZS DzZG DzZIG KDzZG KDzZT DzIDzG PRPRE KDzIDz DzKDz KIDzIDz KKIDzG

PRKZ PRKZS DzZG DzZIG KDzZG KDzZT DzIDzG PRPRE KDzIDz DzKDz KIDzIDz KKIDzG

In Table. 3 were presented the obtained characteristic roots (Lambda) based on the isolated component. By applying Gutman-Kaiser criteria were extracted 3 significant latent dimensions that explain 78.808% of the common variance of the whole system.
Table 3. Characteristic roots of the explained variance Eigenval % total Variance Cumul. Eigenval Cumul. % 1 2 3 5,335 2,593 1,529 44,458 21,607 12,742 5,335 7,928 9,457 44,458 66,066 78,808

Table 4. Significant principal components and values of the communalities From1 Factor PRKZ PRKZS DzZG DzZIG KDzZG KDzZT DzIDzG PRPRE KDzIDz DzKDz KIDzIDz KKIDzG 0,616 0,497 0,345 0,557 0,469 0,620 0,433 0,687 0,244 0,436 0,006 0,427 From2 Factor 0,812 0,898 0,947 0,895 0,473 0,770 0,721 0,751 0,408 0,625 0,008 0,621 From3 Factor 0,820 0,903 0,949 0,915 0,699 0,828 0,774 0,764 0,820 0,698 0,646 0,640 Multiple R-Square 0,855 0,865 0,927 0,926 0,763 0,861 0,757 0,837 0,712 0,655 0,362 0,792

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
134

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

The Table. 4 show the values of the communalities and significant principal components. The value of the communalities with the treated variables are ranging from relatively high and very high scores, which means that the system of factors relatively well defined the variability and co variability the manifest variables. The orthogonal projection of the main components is shown in the table. 5. The first latent dimension consists of high and very high projections of variables that are hypothetical represent of the measures to attack with two hands techniques. But it can not be accepted as a clear factor because in its structure there are present two high projections of the measures for assessing the attack with three consecutive hands techniques, which means that it is a complex factor of functional aspect. The second latent dimension includes very high projections of the measures for assessing the attack with one hand technique. In this case we can conclude with certainty that we have clearly defined factor of a functional aspect. The third latent dimension consists of high projections of the variables that are hypothetical represent of the measures to attack with three consecutive hands techniques. Although the two measures which are represent of this hypothetical space are saturated in the first factor, from functional aspect can be accepted as a factor with clear structure.
Table 5. Rotated Varimax solution Factor1 PRKZ PRKZS DzZG DzZIG KDzZG KDzZT DzIDzG PRPRE KDzIDz DzKDz KIDzIDz KKIDzG Expl.Var. Prp.Totl 0,347 0,136 -0,036 0,185 0,662 0,889 0,879 0,812 0,488 0,712 -0,136 0,738 4,143 0,345 Factor2 0,835 0,938 0,973 0,926 0,366 0,187 -0,009 0,322 0,016 0,087 0,108 0,073 3,679 0,307 Factor3 -0,041 0,071 0,013 0,155 -0,355 -0,061 -0,045 0,045 0,763 0,428 0,785 0,299 1,635 0,136

CONCLUSION For the purposes of this research were applied 12 variables to estimate the attack in karate sport with hand technique. Variables are applied to estimate the attack with a one hand technique, four variables to estimate the attack with two consecutive hands techniques and four variables to estimate the attack with three consecutive hands techniques. The survey was conducted with 34 karate athletes, males, and seniors. By applying the Gutman-Kaiser criteria, were extracted 3 significant latent dimensions that explain 78.808% of the common variance of the system. The first latent dimension is from complex functional aspect and defines the attack with two and three consecutive techniques. The thus obtained factor is with a logical explanation for the structure of the variables that define the attack with three hands techniques. The second factor is clearly defined of functional aspect, as a factor of two successive attack techniques. The third factor analyzed from functional aspect is clearly defined as a factor of three consecutive attack techniques.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
135

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

LITERATURE 1. 2. Bukvić, A. (1982). Načela izrade psiholoških testova [Principals of psychological tests]. Beograd, RS: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Doder, D., Malacko, J., Stankovik, V., & Doder, R. (2011). Predictor validity of morphological and basic motor variables for assessment and monitoring of the karate punch with the lead hand (oi-tsuki). Biolo. Sport, 28(4), 265–270. doi: 10.5604/965485 Kostovski, Ž. Factorial structure of karate elements in sport fight and their influence on the achievements effects on karate sposrts-men (cadetes) from R. Macedonia. Sport science and health , I (2) (2011) 81-88. Kostovski Ž., Ahmeti V., Mikik B & Kostovska Z. (2012) factor structure of some motoric and specific-motoric tests applied on young karate athletes 6th Conference for Youth Sport Bled, 6-9 December, 2012, Abstract book. Kostovski Ž., Mikik B., Georgiev G., Nina Djukanovic., Ahmeti V., & Masic Z. (2013) Anthropological dimensions as predictors of a competition efficiency in elite carate athletes, Technics technologies education management, Vol 8, No 3

3.

4.

5.

Correspondence to: Žarko Kostovski, PhD, Faculty of Physical Culture Železnička bb 1000 Skopje Macedonia e-mail: zarkokostovski@hotmail.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
136

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

UTICAJ PROGRAMIRANOG RADA U NASTAVI TJELESNOG ODGOJA I SPORTA NA TRANSFORMACIJU MORFOLOŠKIH KARAKTERISTIKA STUDENATA PRVE GODINE STUDIJA
Izudin Tanović1, Azer Korjenić2, Ena Alikadić2, Tomislav Pavlović2
Zdravstveni fakultet, Evropski Univerzitet Brčko Distrikt Nastavnički fakultet, Univerzitet „Džemal Bijedić“ u Mostaru
1

2

SAŽETAK Studentska populacija predstavlja posljednju kariku u lancu kompleksnog edukacijskog i sistematskog društvenog uticaja u domenu tjelesnog odgoja i sporta. U kojoj mjeri nastava tjelesnog odgoja i sporta na visokoškolskim ustanovama doprinosi transformaciji motoričkih sposobnosti i morfoloških karakteristika, je osnovni problem ovog rada. Cilj ovog istraživanja jeste utvrđivanje transformacionih efekata morfoloških karakteristika studenata pod uticajem redovne nastave tjelesnog odgoja i sporta. Na uzorku od 185 studenata (mladića) prve godine studija, primijenjena je baterija od 11 testova morfoloških karakteristika. Dobiveni rezultati uz pomoć T- testa nam ukazuju da je došlo do djelimičnih ali statistički značajnih parcijalnih promjena na finalnom mjerenju u odnosu na inicijalno mjerenje. Faktorskom analizom- metodom kongruencije utvrđeno je da je došlo do strukturalnih kvalitativnih promjena u morfološkim karakteristikama, nastalih kao produkt primjene programa nastave tjelesnog odgoja i sporta. Ključne riječi: morfološke karakteristike, transformacija, nastavni program, studenti, kvalitativne promjene, kvantativne promjene.

UVOD Na današnjem stupnju razvoja tjelesne kulture i sporta, kod nas i u svijetu upravljanje procesom nastave tjelesnog i zdravstvenog odgoja, studenata u visokoškolskoj naobrzbi, nemože se više zamisliti bez predhodnog dijagnosticiranja, odnosno utvrđivanja strukture latentnih dimenzija motoričkih sposobnosti i morfoloških karakteristika, kao organizovanog sistema i objektivnih pokazatelja efekata transformacionih procesa. U kojoj mjeri nastava tjelesnog i zdrvstvenog odgoja na visokoškolskim ustanovama doprinosi transformaciji morfoloških sposobnosti, je problem koji je zainteresovao veći broj istraživača, ali o kojem još uvijek imamo nedovoljno informacija (Tanović, 2006). Ovo istraživanje je nastavak, odnosno još jedan pokušaj da se o ovoj problematici dobije što više, ako je moguće novih informacija kao i da dobije potvrda postojećih saznanja, s osnovnim ciljem unapređenja kvalitete nastave tjelesnog odgoja i sporta na fakultetima. Dakle primarni cilj ovog istraživanja jeste definiranje nivo kvalitativnih i kvatitativnih efekata primjenjenih kinezioloških aktivnosti na pozitivne transformacije morfoloških karakteristika studenata prve godine na Univerzitetu „Džemal Bijedić“ u Mostaru. Sam problem ovog rada jeste odabir adekvatnih kineziološih operatora, odnosno odabir metoda, metodičko-organizacijskih oblika rada u cilju izazivanja pozitivnih transformacionih efekata morfoloških karakteristika, uslovljenih ne samo intezitetom vježbanja, već i obimom i vremenskim intervalom u kojima se oni dešavaju, odnosno ponavljaju. Veoma bitno je pomenuti da je sklonost ka improvizaciji u nastavi tjelesnog odgoja i sporta, zbog limita prostornih i materijalnotehničkih uslova izvođenja same nastave, prisutna u velikoj mjeri. Svrha primjenjenog programa rada, bila je da se preko struktuiranih kinezioloških aktivnosti pokuša utjecati na razvoj svih onih morfoloških karakteristika koje čine temeljni uvjet za uspješno savlađivanje složenih kretnih struktura u okviru nastavnog procesa i svakodnevnih životnih potreba i iskušenja. METOD I MATERIJALI ISTRAŽIVANJA Uzorak ispitanika U ovom istraživaju smo pratili promjene dinamičkog sistema studenata sa morfološkog aspekta u funkciji vremena (longitudinalno istraživaje). Istraživanje je provedeno na uzorku od 185 studenata, prve godine studija na Univerzitetu „ Džemal Bijedić“ u Mostaru. Da bi bili uključeni u program mjerenja studenti su morali zadovoljiti sljedeće kriterije: da su zdravstveno sposobni za izvođenje nastave tjelesnog odgoja i sporta, da su redovno prisustvovali i aktivno učestvovali u nastavu tjelesnog odgoja i sporta, u proceduru statističke obrade podataka uzeti su samo oni studenti koji su zadovoljili predhodna dva uvjeta i obavili inicijalno i finalno mjerenje morfoloških sposobnosti.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
137

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Uzorak varijabli U cilju rasvijetljavanja ove problematike, uvažavajući rezultate dosadašnjih istraživanja, odabrane su isključivo one varijable kod kojih su utvrđene metrijske karakteristike (valjanost, pouzdanost, objektivnost i dr.), a koje su istovremeno bile primjerene uzorku istraživane studentske populacije. Za procjenu i praćenje morfološkog statusa odabranog uzorka studenata, korištene su sljedeće morfološke varijable: tjelesna visina –VIST, masa tijela – MAST, srednji obim grudnog koša - SOGK, obim nadlaktice – ONDL, obim trbuha – OTRB, obim nadkoljenice – ONKL, obim podkoljenice – OPKL, kožni nabor leđa – KNAL - kožni nabor trbuha – KNTR, kožni nabor nadlaktice – KNNL, kožni nabor podkoljenice – KNPK(Mikić, 1999). REZULTATI ISTRAŽIVANJA Rezultati dobiveni određenim statističko- matematičkim metodama i postupcima analizirani su i prodiskutovani u okviru pojedinih sekcija teksta (Bala, 1986):  U prvoj sekciji su navedeni i analizirani rezultati kvalitativnih promjena primjenjenih morfoloških varijabli;  U drugoj sekciji su navedeni i analizirani rezultati parcijalnih kvantitativnih promjena primjenjenih morfoloških varijabli. Faktorska analiza morfoloških karakteristika ispitanika – metod kongruencije Rezultati analize kvalitativnih promjena 11 morfoloških mjera, na uzorku od 185 ispitanika - studenata, izvedeni su faktorskom analizom – metodom kongruencije. Prvo je preko Bartlett-ovog testa testirana mogućnost podvrgavanja ovog skupa morfoloških varijabli bilo kakvom tipu faktorizacije. Podaci iz tabela 1. i 4. (inicijalno i finalno mjerenje) nam potvrđuju da se podaci mogu podvrgnuti faktorizaciji (Sig. .000).
Tabela 1.
KMO and Bartlett's Test Kaiser-Meyer-Olkin Measure of Sampling Adequacy. Bartlett's Test of Sphericity Approx. Chi-Square df Sig. ,909 1483,191 55 ,000

Tabela 2.
Total Variance Explained Component 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Total 6,269 1,507 ,806 ,565 ,391 ,358 ,295 ,260 ,226 ,200 ,123 Initial Eigenvalues % of Variance Cumulative % 56,989 56,989 13,697 70,686 7,326 78,012 5,134 83,146 3,551 86,697 3,258 89,956 2,682 92,638 2,366 95,003 2,057 97,060 1,819 98,879 1,121 100,000 Extraction Sums of Squared Loadings % of Variance Cumulative % Total 6,269 56,989 56,989 1,507 13,697 70,686 Rotation S Total f 4,868 4,733

Extraction Method: Principal Component Analysis. a. When components are correlated, sums of squared loadings cannot be added to obtain a total variance.

U tabelama 2. i 5. prikazani su karakteristični korijeni i objašnjeni dijelovi varijanse inicijalnog i finalnog mjerenja morfoloških varijabli. Kao što se vidi na inicijalnom mjerenju izolovane su dvije latentne dimenzije koje ukupni manifestni morfološki prostor objašnjavaju sa 70,69 % zajedničke varijanse. Pojedinačni doprinos u objašnjenju zajedničke varijanse, za prvu glavnu komponentu iznosi 56,99 % , a za drugu 13,69 %.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
138

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Faktorska analiza morfoloških karakteristika ostalih fakulteta – metod kongruencije - finalno mjerenje
Tabela 4.
KMO and Bartlett's Test Kaiser-Meyer-Olkin Measure of Sampling Adequacy. Bartlett's Test of Sphericity Approx. Chi-Square df Sig. ,897 1721,710 55 ,000

Na finalnom mjerenju (Tabela 5.) prikazani su karakteristični korijeni i objašnjeni dijelovi varijanse morfoloških varijabli. Kao što se vidi, izolovane su latentne dimenzije kao i na inicijalnom mjerenju, koje objašnjavaju 74,2 % zajedničke varijanse. Pojedinačan doprinos u objašnjenju zajedničke varijanse iznosi za prvu latentnu dimenziju 60,4 %, a za drugu 13,8 %.
Tabela 5
Total Variance Explained Component 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Total 6,638 1,520 ,756 ,436 ,396 ,332 ,267 ,223 ,196 ,142 ,095 Initial Eigenvalues % of Variance Cumulative % 60,348 60,348 13,815 74,163 6,876 81,039 3,963 85,002 3,601 88,603 3,016 91,619 2,424 94,043 2,029 96,073 1,778 97,851 1,289 99,139 ,861 100,000 Extraction Sums of Squared Loadings Total % of Variance Cumulative % 6,638 60,348 60,348 1,520 13,815 74,163 Rotation Total 5,360 4,867

. Metodom kongurencije – slaganjem faktorskih skorova inicijalnog i finalnog mjerenja, željelo se utvrditi da li je došlo do strukturalnih promjena pod uticajem trenažnih operatora u okviru provedene redovne nastave tjelesnog odgoja. Promatrajući matricu strukture da se zaključiti da nije došlo do značajnih promjena u strukturi istraživanih varijabli, te da su projekcije vektora istraživanih latentnih dimenzija, zadržale svoje pozicije u obadvije izolirane komponente i na inicijalnom i na finalnom mjerenju. Kao što se vidi iz tabela 3. i 6. najveći dio objašnjene varijanse iscrpljuje prva glavna komponenta koja se može definisati kao faktor mase i obima tijela jer na njega najveće projekcije imaju varijable: tjelesne mase (MAST), srednji obim grudnog koša (SOGK), obim nadlakta (ONLK), obim trbuha (OTRB), obim nadkoljenice (ONKL) i obim podkoljenice (OPKL). Na drugu glavnu komponentu statistički najznačajnije projekcije imaju varijable: kožni nabor leđa (KNSS), kožni nabor nadlakta (KNB), kožni nabor trbuha (KNTR) i kožni nabor podkoljenice (KNPK). Na osnovu toga se druga glavna komponenta može definisati kao faktor potkožnog masnog tkiva. Također posmatrajući matrice strukture na inicijalnom i finalnom mjerenju (Tabela 3. i 6.) uočljivo je da je došlo do transformacije u pogledu nekih numeričkih pokazatelja istraživanih morfoloških karakteristika, ali se one na osnovu njihovih vrijednosti i položaja u latentnom prostoru nemogu tretirati kao kvalitativne promjene. Dakle primjenjeni program redovne nastave tjelesnog odgoja i sporta, nije doveo do značajnih kvalitativnih promjena u strukturi istraživanog morfološkog prostora.

Extraction Method: Principal Component Analysis. a. When components are correlated, sums of squared loadings cannot be added to obtain a total variance.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
139

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 3. Struktura matrice (inicijalno mj.)
Structure Matrix Matrix Structure Component Component 1 2 ,626 ,128 ,900 -,583 ,858 -,484 ,815 -,538 ,777 -,667 ,764 -,556 ,621 -,331 ,502 -,844 ,388 -,857 ,368 -,883 ,393 -,874

Tabela 6. Struktura matrice (finalno mj.)
Structure Matrix 1 Component 2 ,057 ,622 -,574 ,918 -,527 ,851 -,492 ,833 -,685 ,792 -,475 ,792 -,447 ,789 -,871 ,567 -,875 ,462 -,908 ,450 -,878 ,313

VIS MASA SOGK ONL OTR ONKL OPKL KNSS KNB KNT KNPK

VIS MASA SOGK ONL OTR ONKL OPKL KNSS KNB KNT KNPK

Extraction Method: Principal Component Analysis. Rotation Method: Oblimin with Kaiser Normalization.

Extraction Method: Principal Component Analysis. Rotation Method: Oblimin with Kaiser Normalization.

Analiza promjena u morfološkim testovima ( T-testa) Na osnovu rezultata aritmetičkih sredina u morfološkim varijablama na inicijalnom i finalnom mjerenju za istraživani uzorak (Tabela 7.), te na osnovu značajnosti promjena (razlika) testiranih T- testom za zavisne uzorke, jasno je vidljivo da je program redovne nastave iz tjelesnog odgoja proizveo značajne parcijalne kvantativne efekte. Kad su u pitanju morfološke karakteristike očito je da prinjenjeni program redovne nastave tjelesnog odgoja proizveo statistički značajne promjene u svim ispitivanim varijablama sem varijable tjelesna visina (VIST). Dakle, promjene su nastale na onim varijablama koje su najmanje uslovljene genetskim faktorima, prije svega u mjerama obima tijela, tjelesne mase i potkožnog masnog tkiva.
Tabela 7. T test - Parcijalne kvantitativne promjene

Paired Differences 95% Confidence Interval of Difference Mean VIST-VIST f MAST-MAST -, 02831 f -1,07143 -2,12381 -1,83619 -,70952 -2,41429 -1,26000 ,07581 ,08152 ,13752 ,07486 Std. Dev. 1,76828 3,46925 2,24120 1,26462 3,32949 1,15288 1,45771 ,16440 ,13922 ,18611 ,11371 Std. Error Mean ,17257 ,33856 ,21872 ,12341 ,32492 ,11251 ,14226 ,01604 ,01359 ,01816 ,01110 Lower -,36602 -1,74281 -2,55754 -2,08092 -1,35386 -2,63740 -1,54210 ,04399 ,05458 ,10151 ,05285 Upper ,31840 -,40004 -1,69008 -1,59146 -,06519 -2,19118 -,97790 ,10763 ,10847 ,17354 ,09686 the Sig. tailed) ,891 ,002 ,000 ,000 ,031 ,002 ,000 ,000 ,000 ,000 ,000 (2-

t -,138 -3,165 -9,710 -14,878 -2,184 -21,459 -8,857 4,725 6,000 7,572 6,745

df 184 184 184 184 184 184 184 184 184 184 184

SOGK-SOGK f ONDL- ONDL f OTRB- OTRB OPKL-OPKL KNSS-KNSS f f f ONKL-ONKL f

KNNL-KNNL f KNTR-KNTR f KNPK-KNPK f

ZAKLJUČAK Kvalitet promjene tj. promjene u odnosu strukture morfoloških karakteristika, analizirane su u strukturi matrica kovarijansi manifestnih i latentnih varijabli u dvije vremenske tačke, iz kojih je izveden komponentni model faktorske analize. Cilj faktorske analize u ovom istraživanju nije bio da se utvrdi latentna struktura istraživanog prostora, već i da se ustanovi prvenstveno prisustvo kvalitativnih promjena koje su nastale primjenom odabranih kinezioloških sredstava u okviru redovne nastave tjelesnog odgoja i sporta. Metodom kongruencije- slaganjem faktorskih skorova inicijalnog i finalnog mjerenja, utvrđeno je da nije došlo do značajnijih promjena u strukturi istraživanih morfoloških varijabli, nastalih kao produkt primjenjenog programa redovne nastave tjelesnog odgoja
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
140

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

i sporta u periodu od 1 akademske školske godine. U cilju utvrđivanja parcijalnih kvantitativnih promjena (parcijalni kvantitativni efekti promjene) primjenjenih varijabli za procjenu morfoloških karakteristika, primjenjen je t-test za zavisne uzorke. Rezultati t-testa za zavisne uzorke na početku i na kraju provedenog programa mjerenja, ukazuju da je došlo do značajnijih parcijalnih kvantitativnih promjena u varijablama za praćenje i procjenu morfološkog statusa. Kada su u pitanju morfološke karakteristike očito je da je primjenjeni program nastave proizveo značajne promjene u svim primjenjenim varijablama sem varijable tjelesna visina (VIST). Imajući u vidu da su ispitanici ušli u završnu fazu tjelesnog razvoja u smislu rasta u visinu, logično je i očekivano da u varijabli za procjenu longitudinalne dimenzijonalnosti skeleta (tjelesna visina) nije došlo do statistički značajnih kvantitativnih promjena.

THE INFLUENCE OF PROGRAMMING WORK IN CLASSES OF BODY AND HEALTH EDUCATION AND SPORT ON TRANSFORMATION MORPHOLOGICAL CHARACTERISTICS STUDENTS OF FIRST YEAR STUDY
SUMMARY Student population presents the last link in a chain of complex, educational and systematic social impact in domain of physical training and sport. How classes of physical training and sport in the high educational institutions contribute to transformation of morphological characteristics is the basic problem of this work. Aim of this research is to define the transformation effects of morphological characteristics of students under influence of regular classes of physical training and sport. 11 tests of morphological characteristics are applied on one sample taken from 185 students. Results of test show us that statistical, partial and important changes on the final measurement. Factor analyses – method of congruency shows that the structural and qualitative changes came up, and partially morphological characteristics – made as product of application of program of physical training classes. The results of test with help t-test are show us that come to partial but statistical very important changes in final measure in relatinon of initial measure. Key words: morphological characteristics, transformation, students, qualitative changes, quantitaive changes

LITERATURA 1. 2. 3. Bala, G.: Logičke osnove metoda za analizu podataka iz istraživanja u fizičkoj kulturi. Novi Sad, 1986. Mikić, B.(1999). Testiranje i mjerenje u sportu, Tuzla. Filozofski fakultet Unverziteta u Tuzli. Tanović, I.(2006). Transformacioni efekti motoričkih sposobnosti i morfoloških karakteristika studenata Univerziteta „Džemal Bijedić“ u Mostaru“,Tuzla. Magistarski rad.Fakultet za tjelesni odgoj i sport Univerziteta u Tuzli. Šoše, H., M. Mekić i I. Rađo (1998). Vodić za pisanje stručnih i snaučnih radova u kineziologiji. FFK Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo.

4.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
141

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

USLOVLJENOST RAZVOJA TURIZMA I SPORTA ZAKONSKOM REGULATIVOM PO PITANJU TRŽIŠTA RADA
Anela Musa1, Gordan Radić1, Salko Bubalo2, Marsela Bošnjić1
1

Fakultet za menadžment resursa, Sveučilište/ Univerzitet „ Hercegovina“ Mostar 2 samostalni istraživački djelatnik, Zavod za prostorno uređenje, Mostar

SAŽETAK Tržište rada u turizmu i sportu, neizostavan je segment društvenoga i ekonomskog sistema svake države, koji u konstelaciji trenutnih tržišnih odnosa zemalja u tranziciji, pa i u Bosni i Hercegovini, predstavlja jedno sasvim organizacijski i zakonski neuređeno područje. Zbog tih i takvih okolnosti tržište rada u turizmu i sportu u Bosni i Hercegovini, trpi ogromne finansijske gubitke zbog čega je neophodno hitno provođenje korjenitih reformi važećih zakonskih odredbi s ciljem potpunog i jedinstvenog usklađivanja s radnim i tržišnim zakonodavstvom zemalja Evropske unije. Da bi se uopšte to pitanje pokrenulo s uslovno kazano „mrtve tačke“, i uključilo u savrmeni trend razvoja turizma i sporta u Evropi, neophodno je hitna porovesti temeljito usklađivanje važećih općih zakonskih akata i pod akata koji regulišu općenito tržište rada u turizmu i sportu, kao dva veoma bitna segmenta privrednog razvoja naše društvene zajednice. Nepostojanje jedinstvene zakonske regulative na nivou Bosne i Hercegovine, općenito u oblasti tržišta rada, a samim tim i u turizmu i sportu u mnogome otežava privredni i društveni razvoj ovih privrednih grana. Upravo to i jeste problem ovog rada, koji ćemo pokušati predstaviti i analizirati kroz važeću zakonsku regulativu u odnosu na radno i tržišno zakonodavstvo zemalja Evropske unije. Ključne riječi: tržište rada, ljudski resursi, Zakon o radu, turizam i sport.

UVOD Uzimajući u obzir da je Bosna i Hercegovina zemlja u kojoj se susreću i prepliću civilizacije, kulture, vjere, klime i reljefi, plodne riječne doline, povezane prirodno s planinskim kanjonima, klisurama i pećinama centralne Bosne i Hercegovine, te na jugu nacionalni parkovi, more, rijeke i jezera, koji pružaju odlične lokacije za razvoj avanturističkog planinskog i primorskog turizma. Više od 100 izvorišta hladne i tople mineralne vode, kao i povoljni klimatski uslovi i geografski položaj, pogoduju razvoju klimatsko- banjskog turizma. Kulturno-istorijska baština Bosne i Hercegovine počinje praistorijskim arheološkim nalazištima i antičkim nasljeđem, a najbogatija je objektima izgrađenim u srednjem vijeku, kao što su džamije, crkve i manastiri (vjerski turizam), od kojih su neki uvršteni i u svjetsku UNESKO kulturnu baštinu. Ovo sve objašnjava činjenicu, da osnovu turizma čini kretanje ljudi u prostoru, koji je okvir i predmet geografskih istraživanja, bez obzira da li je riječ o prostoru u kojem se formira turistička potreba, ili prostoru u kojem se ona razriješava (Stanković M. S,1987). Razvoj i organizacija sadržaja turističke ponude Bosne i Hercegovine odvija se kroz sledeće vidove turizma: veliki gradovi (glavni administrativni centri), banjska mjesta, planinska mjesta, primorska mjesta, turizam na rijekama, lovni turizam, eko turizam, razvoj usluga u turizmu (usluge turističkih profesija, specifične avanturističke i sportsko-rekreativne usluge). Tržište rada u turizmu i sportu, neizostavan je segment društvenoga i ekonomskog sistema svake države, koji u konstelaciji trenutnih tržišnih odnosa zemalja u tranziciji, pa i u Bosni i Hercegovini, predstavlja jedno sasvim organizacijski i zakonski neuređeno područje. MATERIJAL I METODE Turističke zajednice (organizacija, ciljevi, zadaci) Turizam je veoma važan segment privrede i predstavlja granu koja daje mogućnost za ekonomski i socijalni razvoj cijelog društva. Proizvodi i usluge mnogih djelatnosti koje učestvuju u formiranju turističkog proizvoda (trgovina, saobraćaj, poljoprivreda i dr.) ostvaruju plasman kroz turističku potrošnju. Upravo iz tih razloga još 1996 godine je donešen, prvi jedinstveni zakon koji uređuje ovu problematiku. 2003.godine izvršena je revizija Zakona o uređenju, ustrojstvu i načinu rada turističkih zajednica, te zakonski uokvirena osnovna načela financiranja i gospodarenja u turizmu. Cilj osnivanja turističkih zajednica, jeste jačanje i promicanja turizma u Bosni i Hercegovini, odnosno Federacije BiH i i Republici Srpskoj, kao i jačanje gospodarskih interesa pravnih i fizičkih osoba, u djelatnostima ugostiteljstva i turizma, i sa tim djelatnostima neposredno povezanih djelatnosti, kao što je primjerice sport. Turistička zajednica, s pravnog aspekta predstavlja pravni subjekt, čija su prava i dužnosti utvrđena Zakonom i Statutom turističke zajednice F BiH, kao i turističke zajednice R. Srpske. Turistička zajednica osniva se za područje:
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
142

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

 Republike Srpske kao turistička zajednica Republike Srpske  Federacije kao turistička zajednica Federacije BiH i  Kantona kao turistička zajednica kantona unutar F BiH, Turističke zajednice kantona mogu osnovati podružnice. Broj podružnica i kriterije za osnivanje podružnica određuje skupština turističke zajednice datog kantona, sukladno važećim pozitivnim zakonskim propisima. Sve zemlje u okruženju pa i šire od turizma očekuju mnogo, iako je ova privredna oblast i njene prateće djelatnosti, nije još uvjek spremna da se uđe u suvremene europske tokove razvoja turizma, prije svega zbog neuređene politike tržišta rada u turizmu. U tom smislu Bosna i Hercegovina odnosno turističke zajednice nisu uradile sve što su mogle i koliko je trebalo. Da se to dogodilo, vjerojatno bi danas „svi lakše disali“. Zajednički ciljevi svih turističkih zajednica su:  unapređivanje općih uvjeta boravka turista i to osobito podizanje kvalitete turističkih i drugih komplementarnih usluga, očuvanjem i stvaranjem prepoznatljivog i privlačnog turističkog okruženja i osiguranjem turističkog gostoprimstva na području za koje su osnovane.  promocija turističkog proizvoda područja za koja su osnovane, u skladu sa sistemom menadžmenta i marketinga u svrhu promocije turizma i njegovim posebnim i općim zadacama od nivoa općine do nivoa entiteta odnosno, turističkih zajednica entiteta Republike Srpske i Federacije Bosne i Hercegovine, s namjerom što bržeg uključivanja u europske i svjetske turističke tokove.  razvijanje svijesti o važnosti i gospodarskim, društvenim i drugim učincima turizma, te po potrebi i vaznosti očuvanja i unapređenja svih elemenata turističkog proizvoda određenog područja, a posebno zaštite okoline.

Zakonski okvir tržišta rada u turizmu i sportu U sjeni velikih težnji za izgradnju što kvalitetnije turističke ponude, dogodilo se nešto što je u velikoj suprotnosti s proklamiranom težnjom za većom zaposlenošću, barem onom na neodređeno vrijeme. Izmjene i dopune Zakona o radu donjele su promjene koje mogu prouzročiti dugoročno značajne posljedice, prvenstveno u strukturi profesionalno zaposlenih radnika u turizmu i sportu. Sem toga pojavio se problem standardnog definiranja radnog vremena. Trajanje radnog vremena, usklađeno je sa drugim privredn, tako da se u Zakonu, prioritetno vodili računa o problemima radno intenzivnih proizvodnih djelatnosti u kojima se periodi radnog vremena mogu i moraju unaprijed planirati, što nije slučaj sa turizmom i sportom, kao i pratećim zanimanjima. Analizom zakonskih odredbi , evidentno je da se nije uzela uobzir specifičnost turizma i sporta kao i njihovu osjetljivost na različite utjecaje, poput klimatskih nepogoda, ekonomske situacije, društveno političkih kriza, itd. Sve su to faktori koji direktno ili indirektno utječu i na broj uposlenih stručnih lica, bez obzira da li se radi o stalnom ili povremenom poslu vršenja turističkih i sportskih usluga. Postavljanje vremenskog ograničenja preraspodjele radnog vremena prema važećem Zakonu o radu, omogućuju ukupno dodatnih 400 sati rada iznad punog radnog vremena ili 50 radni dan. Obzirom da turistička sezona traje od tri do šest mjeseci, uposlenici u stalnom radnom odnosu s preraspodjelom radnog vremena ne mogu ni u kom slučaju ostvariti potreban godišnji fond radnih sati, što će neminovno dovesti do prekategorizacije uposlenika iz kategorije stalno uposlenih u kategoriju privremeno ili povremeno (sezonski rad) uposlenih, odnosno angažiranje uposlenika po osnovu ugovora o djelu. Dodatni problem poslodavcima predstavlja i odredba Zakona o obveznom neprekidnom dnevnom odmoru u trajanju od najmanje 12 sati tijekom 24 sata, a što je gotovo nemoguće ostvariti u objektima koji posluju na bazi polupansiona (doručak i večera) i uz dozvoljena odstupanja i odgovarajući zamjenski odmor. Rad uslužnog osoblja u turizmu i sprtu (prevashodno u ugostiteljstvu), organiziran je kao dvokratni, u pravilu od 7-12 i 18:30-22 sata. Premda je neophodn organizaciju rada u turizmu i sportu prilagoditi normama i standardima EU, u segmentu koji se odnose isključivo na zakonsku zaštitu uposlenika, ovo predstavlja „svojevrsnu direktivu“ kojom se ti standardi kose sa zakonskim odlukama u zakonodavstvima zemalja članica EU. Kadrovi u turizmu i sportu Pored ovog problema iz Zakona o radu, još uvjek se u kontinuitetu javlja problem nedovoljnog broja stručnih i edukovanih kadrova, u smislu obavljanja poslova turizma i sporta, usklađenih sa standardima EU. Uzimajući uobzir pregled potražnje stručnih kadrova na tržištu rada posljednjih godina, u Bosni i Hercegovini, evidentno je
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
143

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

da se potražnja za stručnim i edukovanim kadrovima u turizmu i sportu, na berzi rada nalazi na petom mjestu među Top 10 zanimanja. U najviše slučajeva poslodavci u turizmu i sportu, u protekloj godini nisu navodili vrstu zaposlenja u oglasima što se krši sa svim zakonskim propisima i Zakona o radu i Zakona o oglašavnju konkursa za prijem novih uposlenika, čak u 30,6 % oglasa. U 29,3 % oglasa nudio se stalni posao za uposlenike sa visokom stručnom spremom, potom su traženi pripravnici u 14,3 % oglasa bez naglašene potrebne školske spreme, uz obavezno poznavanje rada na računaru i najmanje jednog svijetskog jezika, zatim radnici za honorarne poslove u 10,7 % konkursa te sezonski radnici u 5,3 % oglasa. Također u prošloj kao i ranijih godina, najčešće su traženi radnici sa 2 do 4 godine radnog iskustva (31,34 %) a potom oni sa jednom godinom radnog iskustva (26,28 %). U 19,56 % konkursa nije navedeno da li je potrebno radno iskustvo, a radnici sa 5 i više godina radnog iskustva traženi su za određene specijalizirane poslove u 12,86 % konkursa iz oblasti turizma i sporta.
Tabela 1: Osnovni pokazatelji agencija i uposlenika u sektoru turizma Broj preduzeća 1.078 Broj uposlenih 32.458

Turizam je radno intenzivna industrija, dakle stvara povećanu potražnju za raznim poslovima. U 2011. godini 1: 1. 2. 3. 4. globalna turistička industrija je direktno zapošljavala preko 192,2 miliona ljudi (jedan na svakih 12,4 radnih mjesta u formalnom sektoru) u oko 50 kategorija zapošljavanja i oko 200 zanimanja. U 2011, prema neslužbenim podacima, 32.458 ljudi je bilo zaposleno u sektoru turizma i ugostiteljstva u BiH, 4,59%, ukupnog broja zaposlenih, ali ipak manje za 2,5% u odnosu na prethodnu godinu. U RS-u je zaposleno u turizmu, više od 5% ukupne zaposlenosti. U FBiH sektor turizma i ugostiteljstva dijele između 3,8-5,3% ( različite metodologije) od ukupne zaposlenosti.

Prema podacima berze rada, a po osnovu usporedbe potražnje radne snage u 2012. i 2011. godini, najveći pad broja oglasa u odnosu na 2011. godinu desio se u Menadžmentu i upravljanju resursima turizma i sporta (36,28 %), gdje upravo svi pokazatelji govore da nemamo adekvatno obučenog i školovanog kadra. Primjera radi, voditelj poslovnice trebao bi biti poslovno sposoban, imati visoku stručnu spremu, aktivno znati najmanje dva svjetska jezik, da ima položen stručni ispit za voditelja poslovnice i dvije godine radnog staža na odgovarajućim poslovima u turističkoj agenciji ili drugim odgovarajućim poslovima u turizmu i sportu, te da mu nije pravomoćnom sudskom presudom ili rješenjem o prekršaju izrečena mjera sigurnosti ili zaštitna mjera zabrane obavljanja poslova voditelja poslovnice. Analizom trenutno uposlenih na poziciji voditelja poslovnice, samo 12 % kadra zadovoljava zakonske kriterije. Uporedo stsa ovim pokazateljima, analizom, turističke usluge koja uključuje sportsko-rekreativne ili pustolovne aktivnosti (skijanje, ronjenje, jedrenje, jahanje, gorsko-planinsko vođenje, splavarenje, uključujući i rafting, vožnju kanuima i drugim sličnim plovilima, padobransko jedrenje /paragliding/, skakanje s užetom /bungeejumping/ i sl.), koje mogu i smiju da pružaju isključivo kvalifikovane osobe u skladu sa uslovima propisanim Zakonom o pružanju usluga u turizmu, propisima donesenim na temelju toga Zakona i drugim propisima. Analizom pokazatelja ovog kadra, njih 38 % zadovoljava uslove propisane Zakonom o pružanju usluga u turizmu. Dakle ove usluge, isključivo mogu pružati stručno osposobljene osobe (treneri, instruktori, učitelji, voditelji, vodići i sl.). Svi ovi uposlenici, prije započinjanja pružanja traženih usluga, moraju pismeno dokazati svoju osposobljenost za obavljanje djelatnosti turističke ponude i usluge, kao i upoznati korisnika usluge s vrstama rizika provođenja usluge te osigurati korisnike usluga od posljedica nesretnog slučaja. Međutim, uvidom u raspoloživi kadar u turizmu i sportu, evidentno je da tu radi uglavnom kadru sa srednjom stručnom spremom, nedovoljnim nivoom poznavanja nekih od svijetskih jezika, a samo rijetki su specijalizirani za obavljanje posebnih turističkih ponuda koje nose veliki rizik, što sve skupa ni približno ne odgovara standardima EU.

1

Ministarstvo vanjske trgovine i ekonomskih odnosa BiH (MVTEO);Uloga: Koordinacija i kreiranje politike turizma
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
144

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ZAKLJUČAK Bosna i Hercegovina, svojim prirodnim, raspoloživim resursima iz oblasti turizma i sporta ima realne šanse da uspije na evropskom tržištu, samim tim što je svojim gegrafskim položajem, sudbinski vezana za suradnju sa europskim tržištem i dakako zainteresirana za što jaču ekonomsku suradnju sa zemljama članicama EU kao i Europe u cjelosti. Što se tiče samih preduslova za suradnju sa zemljama EU u oblasti turizma, prije svega je neophodno donjeti jedinstveni Zakon o turizmu, obezbjediti neophodan, visokoobrazovan i stručan kadar, koji će voditi i rukovoditi turističkim resursima Bosne i Hercegovine. Glavnu komparativnu prednost u borbi za tržište turizma i sporta svakako predstavljaju prirodni resursi sa svim svojim posebnostima, atraktivnošću i ekološkom čistoćom, kao i veliki, zasad još neurbanizirani prostori, pogodan za razvoj turizma. Veliku prednost čine i brojni kulturno-povijesni spomenici, vjerski objekti od historijskog značaja za narode i narodnosti ovog kraja, kao i izrazito pogodna klima. Sve navedeno trebalo bi predstavljati ogromnu prednost prilikom izlaska Bosne i Hercegovine na europsko turističko tržište. Osnova uspjeha kao što smo već pomenuli leži u donošenju jedinstvenog Zakona o turizmu kao i Zakona u sportu, kojim bi se znatno unaprijedila ne samo organizacija rada, već i politika tržišta rada u turizmu i sportu, te samim tim postigao očekivani nivo standarda turističke i sportske usluge, usklađen sa standardima EU.

CONDITIONAL OF DEVELOPMENT TURISAM AND SPORT WITH LAW REGULATIONS IN QUESTION OF MARKET WORK
SUMMARY Market office in turisam and sport is the basic carice social and economical system every country, which in constelation of this moment relations countries in transition, as also in Bosnia and Herzegovina present one very organisational and law haotic space. Because of that consideration market of work in turisam and sport in Bosnia and Herzegovina modiffier huge financial loses and it is very necessary urgent administer reformes of law with target all and unique refinement with work and market legislative countries of EU. As we want to move that question with conditional say „dead point“ and include in modern trend of growth turisam and sport in Europe, it is necessary very fast done basic refinement important law acts and unacts which regulate marketing of work in turisam and sport, as two very important segments development of our social community. Absence of unique law regulative on level of Bosnia and Herzegovina in space of marketing, as the same in turisam and sport much more hard work nature and social development these industrial sides. That is the problem of this work which we try to present and analyse throw the law regulative in way of work and marketing legislative countries of EU. Key words: work market, human resources, Law of work, turisam and sport.

LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Borojević, G.( 1995). Turistički trendovi u svijetu i Europi, Znanstveno−stručni časopis ''Turizam'', br. 11−12, Zagreb, Tourism Market Trends Europe 1993., WTO 1994. Weber, S., Mikačić, V.(1994). Osnove turizma, Školska knjiga, Zagreb, Marić R., (1999): Savremene tendencije u međunarodnom turizmu, “Turizam” broj 3, Savremene tendencije u turizmu, Institut za geografiju PMF, Novi Sad. Preglednik sektora turizma (2011). Ministarstvo vanjske trgovine i ekonomskih odnosa BiH (MVTEO); Uloga: Koordinacija i kreiranje politike turizma Zakona o turizmu Republike srpske. Službeni glasnik Republike Srpske, broj: 55/03; 63/07; 101/07). Zakon o Turističkoj djelatnosti F BiH. Službene novine Federacije BiH“, broj 32/09.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
145

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

SPOL KAO FAKTOR UTICAJA NA STILOVE UPRAVLJANJA U SPORTSKIM ORGANIZACIJAMA
Edita Kastratović, Milan Dragić, Vesna Ćilerdžić
Faculty of Business Economy and Entrepreneurship, Belgrade, Serbia

SAŽETAK U ovom radu proučavani su stilovi rukovođenja koje primenjuju rukovodioci različitog pola u sportskim organizacijama. Cilj istraživanja bila je analiza pola rukovodilaca kao prediktorske varijable i definisanje njenog uticaja na menadžerske stilove u okviru upravljanja ljudskim resursima u sportskim organizacijama. Istraživanje je imalo za cilj i praktičnu primenljivost rezultata u smislu upoznavanja menadžera ali i sportista sa rezultatima istraživanja menadžerskih stilova. Istraživanje je sprovedeno u periodu 2009-2010. godine i obuhvatilo je anketiranje 348 ispitanika u okviru sportskih organizacija različitog tipa (sportski klubovi, sportski savezi, sportska društava i udruženja) na teritoriji Republike Srbije. Rezultati istraživanja pokazuju da pol rukovođenih nije značajan faktor različitosti ni u pogledu autokratsko-demokratskog stila rukovođenja ni u pogledu orijentacije ka ljudima-zadacima. Pol rukovođenih nije značajan faktor diferencijacije rukovodilaca u pogledu značaja koji pridaju Adižesovim stilovima.Pol rukovođenih je značajan faktor diferencijacije rukovodilaca u pogledu samoprocene učestalosti primene Adižesovih stilova (E, I) Rukovodioci različitog pola statistički se značajno razlikuju u pogledu integratorskog i preduzetničkog stila rukovođenja u sportskoj organizaciji. Rukovodioci muškog pola sebe u većoj meri doživljavaju kao integratore za razliku od rukovodioca ženskog pola, i da su kao podgrupa homogeniji po pitanju integrativne uloge. U pogledu stvaralačkog stila može se uočiti da rukovodioci muškog pola sebe u većoj meri doživljavaju kao stvaraoce za razliku od rukovodioca ženskog pola koji sebe u manjoj meri doživljavaju kao stvaraoce. Ključne reči: Ljudski resursi, upravljanje, sport

UVOD Menadžment se definiše kao koordinisanje aktivnosti vezanih za posao, uz poštovanje principa efikasnosti i efektivnosti, s ljudima i uz pomoć drugih ljudi (Robbins & Coulter, 2007). Menadžerski stil predstavlja način ponašanja vođe u grupi koje je njemu svojstveno bez obzira na situaciju u kojoj se nalazi (Franceško, 2003). Uspešnost menadžmenta jedne organizacije zavisi od sposobnosti menadžera da prepoznaju specifičnosti situacije u kojoj se organizacija nalazi, i da shodno tome primene adakvatan stil upravljanja. uz primenu i koordinaciju osnovnih principa menadžmenta. Postoje mišljenja da menadžeri različitog pola imaju različite stilove vođenja i da pol u znatnoj meri utiče na način vođenja. Zastupnici takvog mišljenja smatraju da su menadžeri ženskog pola više orijentisani ka ljudima i da se njihovo uticanje na kadrove oslanja na principe demokratskog vođenja. Suprotno njima, menadžeri muškog pola smatraju se više autokratskim i u znatnoj meri orijentisaniji ka zadacima. Ovakvi stavovi odnose se na mendžere uopšte, bez obzira na oblast njihovog delovanja (kultura, privreda, obrazovanje, sport i dr.). Menadžeri ženskog pola u domenu sporta imaju izaženu notu takmičarskog duha i usmerenost ka cilju (pobedi). Upravo ta usmerenost se može smatrati razlogom pretpostavke da su menadžeri ženskog pola orijentisani ka zadacima i da u toj usmerenosti ne zaostaju za menadžerima muškog pola. Pretpostavlja se da se njihova želja za pobedom ispoljava u vidu orijentisanosti njihovog vođenja ka zadacima. Orijentisanost rukovodilaca različitog pola ka istim ciljevima uslovljava primenu sličnih principa i načela rukovođenja, pa se shodno tome pretpostalja da se rukovodioci različitog pola statistički značajno ne razlikuju u pogledu Adižesovih stilova (PAEI). Sport se konstantno razvija i u skladu sa razvojem društva, pa je primena novih metoda i multidisciplinarnog pristupa proučavanju svih fenomena vezanih za sport neminovna. Sport nije samo nadmetanje fizičkih i umnih mogućnosti ljudi, već je on sastavni deo našeg svakodnevnog života, naše kulture, sadržaja i načina života, procesa obrazovanja, snažan izvor moralnih normi i pozitivne energije koja daje snagu i smisao u životu svakog pojedinca. (Kastratović, 2009). Sportske organizacije, na čelu sa top menadžerima, moraju prepoznati značaj primene modernih tehnoloških dostignuća u procesu upravljanja. Jedna od najvažnijih karakteristika menadžmenta u budućnosti biće sposobnost korišćenja informacionih tehnologija u pogledu kibernetskog pristupa upravljanja i odlučivanja (Tomić, 2007). Cilj istraživanja bila je analiza uticaja pola kao socijalno-demografskog obeležja na stilove rukovođenja koje primenjuju sportski menadžeri. Istraživanje je imalo za cilj i praktičnu primenljivost rezultata u smislu upoznavanja menadžera ali i sportista sa rezultatima istraživanja menadžerskih stilova. Metode rada U radu je primenjeno transferzalno istraživanje eksperimentalnog karaktera, korišćenjem empirijskog i bibliografskog metoda. Istraživanje je sprovedeno u periodu 2009-2010. god. i obuhvatilo je 348 ispitanika (menadžera svih nivoa) iz sportskih organizacija različitog tipa (sportski klubovi, sportski savezi, sportska društava i udruženja) na teritoriji Republike Srbije. Na podacima prikupljenim postupkom anketiranja primenjene su deskriptivne i komparativne statističke procedure.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
146

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

REZULTATI Ispitivani rukovodioci posmatrani su kroz prizmu deskriptivne i komparativne statistike. Ispitanici su posmatrani na tri dimenzije: autokratsko-demokratski stil, orijentacija ka ljudima-zadacima i Adižesovi stilovi (P, A, E, I). Pol rukovodilaca – Od 348 ispitanika, 306 rukovodilaca je bilo muškog pola a 42 ženskog. Statističkim postupkom (t-testom) analizirana je značajnost razlika između dva poduzorka (muški / ženski) u pogledu stila koji primenjuju na dimenziji autokratsko-demokratski stil, kao i na dimenziji orijentacija ka ljudima – zadacima. Dobijeni rezultati prikazani su u tabelama br.1/2
Tabela br. 1: T-test – Pol (Autokratski / demokratski stil) Pol rukovodilaca Muški Ženski N 306 42 M 8.73 9.07 Sd 1.41 1.09 t-test -1.51 p 0.13

Tabela br. 2: T-test – Pol (Orijentacija ka ljudima – zadacima) Pol rukovodilaca Muški Ženski N 306 42 M 4.07 4.19 Sd 1.03 1.02 t-test -0.72 p 0.47

Na osnovu dobijenih rezultata može se zaključiti da se rukovodioci različitog pola statistički značajno ne razlikuju ni u pogledu primene autokratskog - demokratskog stila, ni u pogledu orijentacije ka ljudima – zadacima. Za procenu značajnosti razlika rukovodilaca oba pola u pogledu Adižesovih stilova i značaja koji im pridaju, primenjen je Mann -Whitney Test.
Tabela br. 3: Mann -Whitney Test – Pol Pol P A E Mann-Whitney U 6012 5648.5 6230.5 Wilcoxon W 6915 52619.5 7133.5 Z -0.71 -1.32 -0.34 Asymp. Sig. (2-tailed) 0.48 0.19 0.73

I 6161 7064 -0.46 0.65

Rezultati dobijeni primenom Mann-Whitney testa ukazuju da ne postoji statistički značajna razlika između rukovodilaca različitog pola u pogledu četiri Adižesovih stila (P, A, E, I). Za procenu značajnosti razlika rukovodilaca oba pola u pogledu samoprocene učestalosti primene Adižesovih stilova, korišćen je Multivariate Test – GLM.
Tabela br. 4: Multivariate Test Value F a Pillai's Trace 957.84 0.92 Wilks' Lambda a 957.84 0.08 Hotelling's Trace Roy's Largest Roo 11.17 957.84 a 11.17 a 957.84 a Pillai's Trace 3.42 0.04 Wilks' Lambda a 0.96 3.42 Hotelling's Trace a Roy's Largest Roo 0.04 3.42 0.04 a 3.42
b

Effect

GLM - Pol Hypothesis df 4 4 4 4 4 4 4 4

Error df 343 343 343 343 343 343 343 343

p 0 0 0 0 0.01 0.01 0.01 0.01

Intercept

Pol

a. Exact statistic b. Design: Intercept + POL

Multivariate Test – GLM je pokazao da je da postoji statistički značajna razlika između rukovodioca oba pola u pogledu samoprocene učestalosti Adižesovih stilova. Za procenu u pogledu kojih od četiri Adižesova stila se rukovodioci statistički značajno razlikuju korišćen je Tests of Between-Subjects Effects (tabela br. 5).

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
147

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela br. 5: Tests of Between-Subjects Effects (Pol) Nezavisna varijabla Pol Zavisne varijable P A E I F 1.81 3.47 4.9 7.35 p 0.18 0.06 0.03 0.01

Primenom datog testa uočena je statistički značajna razlika između rukovodilaca različitog pola u pogledu samoprocene u smislu stvaralačkog (E) i integratorskog stila (I). Ucilju procene prirode uočenih statističkih razlika između rukovodilaca muškog i ženskog pola u pogledu stvaralačkog (E) i integratorskog stila (I) korišćen je t-test a rezultati se mogu videti u tabelama br. 6 i br. 7.
Tabela br. 6: T-test – Pol (Stvaralački stil - E) Stil rukovođenja E Pol Muški Ženski N 306 42 M 1.86 2.12 Sd 0.72 0.71 t-test -2.21 p 0.03

Primenom t-testa može se uočiti da se rukovodioci različitog pola statistički značajno razlikuju u pogledu preduzetničkog stila rukovođenja u sportskoj organizaciji. Na osnovu vrednosti aritmetičkih sredina uočava se da rukovodioci muškog pola sebe u većoj meri doživljavaju kao stvaraoce za razliku od rukovodioca ženskog pola. Vrednosti standardnih devijacija (Sd) ukazuju na podjednaku homogenost oba pola u pogledu samoprocene u smislu preduzetničkog stila.
Tabela br. 7: T-test – Pol (Stil integrator - I) Stil rukovođenja Pol Muški I Ženski N 306 42 M 1.36 1.64 Sd 0.61 0.73 t-test -2.71 p 0.01

Primenom t-testa može se uočiti da se rukovodioci različitog pola statistički značajno razlikuju u pogledu integratorskog stila rukovođenja. Vrednosti aritmetičkih sredina i standardnih devijacija ukazuju da rukovodioci muškog pola sebe u većoj meri doživljavaju kao integratore za razliku od rukovodioca ženskog pola i da su kao podgrupa homogeniji po pitanju integrativne uloge. ZAKLJUČAK Pol rukovođenih nije značajan faktor različitosti ni u pogledu autokratsko-demokratskog stila rukovođenja ni u pogledu orijentacije ka ljudima-zadacima. Pol rukovođenih nije značajan faktor diferencijacije rukovodilaca u pogledu značaja koji pridaju Adižesovim stilovima ali jeste značajan faktor diferencijacije u pogledu samoprocene učestalosti primene Adižesovih stilova. Ovi rezultati ukazuju da rukovodioci koji vode osobe različitog pola, podjednak značaj pridaju Adižesovim stilovima. Oni se razlikuju u pogledu samoprocene učestalosti primene Adižesovih stilova (preduzetničkog - E, i integratorskog - I). Ukoliko se zanemare rezultati u pogledu samoprocene učestalosti primene Adižesovih stilova (E, I) s obzirom na subjektivnu prirodu samoprocenjivanja, tada se može konstatovati da dobijeni rezultati ukazuju na podjednak odnos rukovodilaca prema osobama kojima rukovode bez obzira na njihov pol. Ženski sport je počeo da poprima oblike profesionalizma, što je uslovilo veću finansijsku podršku a samim tim i značajnije interesovanje za rezultate u ženskom sportu. Odnos prema ženama sportistima, trenažna tehnologija, medijski i društveni značaj, predstavljaju faktore koji su u prošlosti činili element različitosti, da bi danas predstavljali element sličnosti muškog i ženskog sporta. Sve ove okolnosti uticale su na rukovodioce koji se danas statistički ne razlikuju značno u pogledu primene stilova rukovođenja prema osobama različitog pola. Praktična primena rezultata istraživanja ogleda se i u činjenici da se menadžeri sportskih organizacija mogu upoznati sa menadžerskim stilovima koji su dominantni u sportskim organizacijama i shodno potrebama izvršiti prilagođavanje svojih stilova u ciju doprinosa boljem funkcionisanju i razvoju sportskih organizacija. Rezultati dobijeni istraživanjem doprineće jasnijem uvidu u stilove koje primenjuju menadžeri različitog pola, kao i faktore koji utiču na primenu određenog stila.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
148

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

LITERATURA Adižes, I. (2001) Dijagnoza stilova upravljanja. Adižes, Novi Sad. Bitel, L. R. (1997) Liderstvo : Stilovi i tehnike upravljanja. Clio, Beograd. Draker, P. F. (2006) Moj pogled na menadžment : Ideje koje su unapredile menadžment. Adižes, Novi Sad. Fiedler, F. E. (1967) A theory of liedership effectiveness. McGraw-Hill, New York. Franceško, M. (2003) Kako unaprediti menadžemnt u preduzeću. Prometej, Novi Sad. Frederick W. Taylor (1967). Naučno upravljanje. Rad, Beograd; Jovanović, P. (2007) Menadžment: Teorija i praksa. Visoka škola za projektni menadžment, Beograd; Kastratović, E. (2004) Osnove menadžmenta sa menadžmentom u sportu. Institut za razvoj malih i srednjih preduzeća, Beograd. 9. Kastratović, S. E. (2006) Uvod u menadžment. FMS, Beograd. 10. Kastratović, S. E. (2009) Menadžment u sportu i etički principi, časopis Pravni život, 10-2, Beograd. 11. Raič, A i Maksimović, N. (2004) Sportski menadžment. Fakultet fizičke kulture, Novi Sad. 12. Robbins, S. P., Coulter, M.(2005) Menadžment. Data status, Beograd. 13. Stoner, Dž. A. F. i sar. (2000) Menadžment. Želnid, Beograd. 14. Tomić, M. (2001) Menadžment u sportu. Astimbo, Beograd. 15. Tomić, M. (2007) Sportski menadžment. Data status, Beograd. 16. Voich, D., Whren, D. (1984) Menadžment: Proces, Structure and Behaivor. Wiley, New York. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
149

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

KARAKTERISTIKE TJELESNE AKTIVNOSTI STUDENATA
Gorka Vuletić1, Željko Širić2
1

Odsjek za psihologiju, Filozofski fakultet, Sveučilište u Osijeku 2 Elektrotehnički fakultet, Sveučilište u Osijeku

SAŽETAK Regularna tjelesna aktivnost je glavna komponenta prevencije globalnog bremena kroničnih bolesti . Obzirom da zdravstveno-statistički podaci za Hrvatsku pokazuju povećanje broja tjelesno neaktivne odrasle populacije cilj ovog istraživanja bio je ispitati karakteristike tjelesne aktivnosti studenata i usporediti ih s podacima dobivenim na općoj odrasloj populaciji RH. Ispitano je 209 studenata a rezultati su pokazali da je prevalencija tjelesne aktivnosti veća u studenata nego u općoj populaciji. Nisu utvrđene razlike prema spolu u vremenu provedenom u različitim vrstama tjelesne aktivnosti. Pokazalo se da je dnevno vrijeme provedeno u tjelesnoj aktivnosti kod kuće u značajnoj pozitivnoj korelaciji s vremenom provedenim u tjelesnim aktivnostima u slobodno vrijeme. BMI je u normativnom rasponu i za studente i za studentice te se samo sporadično nalazi pretilost u studenata bez obzira na spol. Ključne riječi: studenti, tjelesna aktivnost, neaktivnost, sjedenje, spolne razlike

UVOD Tjelesna se aktivnost definira kao svaki pokret tijela koji je izveden aktivacijom skeletnih mišića, a rezultira potrošnjom energije (Caspersen, Powell i Christenson, 1985). Tjelesna je aktivnost također definirana i od Svjetske zdravstvene organizacije (WHO) i Američke zdravstvene organizacije prema kojima tjelesna aktivnost obuhvaća sve pokrete, tj. kretanje u svakodnevnom životu, uključujući posao, rekreaciju i sportske aktivnosti, a kategorizirana je prema razini intenziteta od niskog preko umjerenog do snažnog, odnosno visokog intenziteta (Pan American Health Organisation, 2002). Tjelesna aktivnost se najčešće promatra kroz 4 osnovne kategorije: a) tjelesna aktivnost na radnom mjestu (engl. occupational physical activity); b) tjelesna aktivnost vezana uz prijevoz, odnosno putovanje s mjesta na mjesto (engl. transportation physical activity); c) tjelesna aktivnost u kući i oko kuće (engl. housework, house maintenance) d) tjelesna aktivnost u slobodno vrijeme (engl. leisure-time physical activity). Regularna tjelesna aktivnost je glavna komponenta prevencije globalnog bremena kroničnih bolesti (WHO, 2008). Tjelesna aktivnost je važan faktor u postizanju optimalnog stanja zdravlja, a isto tako djeluje na smanjenje rizika pojave različitih bolesti, što potvrđuju mnoge studije provedene širom svijeta (Lee i Paffenbarger, 2000) Procjena razine tjelesne aktivnosti danas se smatra prvom fazom u uvođenju interventnih mjera koje mogu doprinijeti zdravlju na razini populacije (Dishman, Washburn i Heath, 2004) Sve veći broj istraživanja pokazuje kako je sedentarni način života povezan s većom učestalošću javljanja mnogih kroničnih bolesti i niskom funkcijskom sposobnosti organizma, te kako je tjelesna aktivnost značajna u prevenciji i korekciji: gojaznosti, osteoporoze, šećerne bolesti neovisne o inzulinu, povišene masnoće, smanjuje razvoj nekih zloćudnih bolesti (karcinom debelog crijeva i karcinom dojke). Nadalje, prisutnost tjelesne aktivnosti se pokazala značajnom i u borbi protiv depresije te bolesti ovisnosti o drogama i kao vrlo lak način upoznavanja novih ljudi i sklapanja novih prijateljstava (Petrić, V, 2011). Stoga bi redovita tjelesna aktivnost prilagođena našoj formi trebala bi biti sastavni dio našeg svakodnevnog života. WHO i Američka agencija za zdravlje navode kako tjelesna aktivnost od samo 30 minuta dnevno može značajno poboljšati zdravlje i povećati kvalitetu života, radilo se o hodanju, trčanju, bavljenju nekim određenim sportom, teretani ili vrtlarenju (US Departement of Health and Human Services, 2008). Pretilost populacije je jedan od vodećih zdravstvenih rizika današnjice ne samo u razvijenim zemljama. Jedan od glavnih uzroka pretilosti je prevelik kalorijski unos hrane i niska razina tjelesne aktivnosti. Umjerenom svakodnevnom aktivnosti postiže se poboljšanje zdravlja, prevencija niza kroničnih bolesti i povećava kvaliteta života. Dodatni zdravstveni učinci postižu se većom količinom redovite aktivnosti u osoba kojima to zdravstveno stanje dopušta s uključivanjem u organizirane oblike tjelesnog vježbanja. U Republici Hrvatskoj je 2003 prevalencija prekomjerne tjelesne težine (BMI>25) u dobi iznad 18 godina iznosila čak 61,4% (CI: 60.4-62.4), dok je prevalencija pretilosti (BMI>30) u istoj ciljnoj skupini iznosila 22,3% (CI: 21.4-23.2), (Health Systems Project, 2003). Nacionalna studija zdravlja provedena u Hrvatskoj 2003 i 2008. godine je pokazala da dolazi do pada tjelesne aktivnosti u odrasloj populaciji. U 2003. prevalencija tjelesno neaktivnih osoba je iznosila 33,3% za muškarce i 33,9% za žene (N=9070). U 2008. godini je studijom obuhvaćeno odnosno ponovo ispitano 3198 ispitanika iz
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
150

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

2003. godine i rezultati su pokazali da je u petogodišnjem razdoblju došlo do povećanja prevalencije tjelesne neaktivnosti. Za razliku od 2003. godine u 2008. bilo 36,8% neaktivnih muškaraca i 38,1% neaktivnih žena. U oba istraživanja postotak neaktivnih žena je veći nego u muškaraca no razlika nije statistički značajna (Marić Bajs i sur. 2012). Utvrđene su regionalne razlike u tjelesnoj aktivnosti. Kod muškaraca od regija prednjači grad Zagreb. Među ostalim regijama je znatno manji udio nedovoljno aktivnih muškaraca u Južnoj regiji (oko 15%) do oko 32% u Zapadnoj regiji. Kod žena također prednjači grad Zagreb , dok se unutar ostalih regija raspon udjela nedovoljno aktivne ženske populacije kreće od 20% u Središnjoj do 35% u Južnoj regiji. Na razini županija, izuzimajući grad Zagreb koji prednjači udjelom nedovoljno aktivne populacije, najveća proporcija nedovoljno aktivnih muškaraca nalazi se u Istarskoj županiji i Osječko-baranjskoj, ali one zajednički čine tek 10% ukupno nedovoljno aktivne muške populacije u Hrvatskoj. Prema dobi, zabrinjava veliki udio nedovoljno aktivnih osoba u najmlađoj ispitanoj dobnoj skupini (od 16 do 34 godine) oba spola, posebno u gradu Zagrebu. U srednjoj dobnoj skupini (od 35 do 64 godine) jedna četvrtina ispitanih može se označiti nedovoljno aktivnima. Pri tome ponovno dominira grad Zagreb. U ostalim regijama raspon nedovoljno aktivnih je 16-24% (Health Systems Project, 2003). Prevalencija neaktivnih osoba se povećava s dobi i kod muškaraca i kod žena (Marić Bajs i sur. 2012). Studentska populacija Danas je studentska populacija određena aktualnim socijalnim zbivanjima i ona svojim bitnim karakteristikama određuje budućnost. Tako su studenti suočeni s velikim fizičkim i psihičkim zahtjevima, te je kineziološka kultura od iznimne važnosti za svakog pojedinca a ujedno i zadnja stepenica sustavnog vježbanja u njihovom školovanju. S obzirom da postoji javnozdravstveni problem tjelesne neaktivnosti u odraslog populaciji RH, osim toga se interesi i potrebe studenata u Republici Hrvatskoj za tjelesnom aktivnošću razlikuju od odrasle radno aktivne populacije i ovise o mogućnostima i uvjetima bavljenja različitim aktivnostima, potrebno je istraživati i pratiti postojeće stanje, kao i planirati i programirati buduće aktivnosti. METODE Istraživanjem je obuhvaćeno 209 studenata 1. i 2. godine studija s 8 fakulteta Sveučilišta J.J.Strossmayer u Osijeku. Od toga 53 studenta i 153 studentica, u dobi 20,3 +/- 1,0 godina. Za ispitivanje vrste i učestalosti tjelesne aktivnosti korišten je Međunarodni upitnik tjelesne aktivnosti (IPAQ) u kojem su studenti davali samoprocjene trajanje provođenja različitih vrsta tjelesne aktivnosti u proteklih 7 dana (koliko dana, sati i/ili minuta na dan). Također su prikupljeni podaci o visini i težini temeljem kojih je izračunat indeks tjelesne mase (BMI). REZULTATI I DISKUSIJA U tablici 1 prikazane su relativne frekvencije zastupljenosti tjelesne neaktivnosti u četiri kategorije: tjelesna aktivnost vezana za fakultet, kod kuće, u slobodno vrijeme i u transportu.
Tablica 1. Učestalost tjelesne neaktivnosti studenata prema spolu spol M Tjelesna aktivnost vezana za Fakultet odnosno studiranje Nisam provodio visoko intenzivnu tjelesnu aktivnost Nisam provodio tjelesnu aktivnost umjerenog intenziteta Prijevoz/transport Nisam vozio bicikl u svrhu prijevoza duže od 10 minuta Nisam hodao bez prekida duže od 10 min. Aktivnost kod kuće Nisam provodio tjelesnu aktivnost visokog intenziteta kod kuće Nisam provodio tjelesnu aktivnost umjerenog intenziteta kod kuće Slobodno vrijeme Nisam hodao bez prekida duže od 10 minuta u slobodno vrijeme Nisam provodio tjelesnu aktivnost visokog intenziteta kao što su npr. aerobik, trčanje, brza vožnja bicikla i brzo plivanje u okviru svojeg slobodnog vremena Nisam provodio tjelesnu aktivnost umjerenog intenziteta kao što su npr. vožnja bicikla umjerenim tempom, plivanje umjerenom brzinom i igra tenisa u parovima ili sl. sportsku aktivnost u okviru svojeg slobodnog vremena 35,8% 39,6% 66,0% 11,3% 50,9% 45,3% 20,8% 45,3% 58,5% ukupno Ž 40,5% 39,9% 69,9% 3,9% 73,2% 24,2% 21,6% 57,5% 57,5% 39,3% 39,8% 68,9% 5,8% 67,5% 29,6% 21,4% 54,4% 57,8%

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
151

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Sumarni podaci za pojedine kategorije tjelesne aktivnosti pokazuju da 32 ispitanika (15%) nisu provodili nikakvu tjelesnu aktivnost u trajanju dužem od 10 minuta a vezano za boravak na fakultetu i studiranje. 39 ispitanika (18,6%) navodi da nije bilo uključeno ni u kakvu tjelesnu aktivnost kod kuće a najmanji broj ispitanika (14,3%) navodi da nisu provodili nikakvu tjelesnu aktivnost (sport, rekreacija) u slobodno vrijeme. Iako su se procjene davale za proteklih 7 dana, ovi rezultati ukazuju na znatno veći postotak tjelesno aktivnih pojedinaca u studentskoj populaciji nego što je to slučaj u općoj odrasloj populaciji u Hrvatskoj.
Tablica 2. Deskriptivna statistika za vrijeme provedeno u sjedenju, prema spolu i ukupno Sjedenje Sati sjedenja M SD N M SD N spol M 5,7 2,9 48 6,2 3,2 48

Sati sjedenja vikendom

Ž 6,4 2,5 152 5,8 3,1 149

Ukupno 6,3 2,6 200 5,9 3,1 197

Raspon vremena sjedenja kretao se od 45 minuta na dan do čak 15 sati na dan, pri čemu se veće vrijednosti nalaze u odgovorima koji se odnose na sjedenje preko vikenda. Nije utvrđena statistički značajna razlika po spolu. Temeljem podataka o visini i težini izračunat je Indeks tjelesne mase (BMI). Svega 25 studenata je navelo podatke o visini i težini i BMI tu skupinu iznosi 23,8 +/- 3,1. Od ispitanih djevojaka, 81 je navela tražene podatke i BMI u toj skupini iznosi 21,4 +/-2,8. Od toga samo jedan mladić i jedna djevojka imaju BMI>30. Iz dobivenih rezultata je vidljivo da je većina studenata u rasponu normalne tjelesne težine i BMI. Za razliku od vrijednosti BMI koje se nalaze u općoj odrasloj populaciji, pretilost je vrlo rijetko zastupljena u studentskoj populaciji.
Tablica 3. Deskriptivna statistika za vrijeme provedeno u određenoj vrsti tjelesne aktivnosti u satima u proteklih sedam dana Vrsta tjelesne aktivnosti TA vezano za fakultet/studiranje TA vezano za prijevoz TA kod kuće Vrijednosti izražene u satima M SD N M SD N M SD N M SD N Ukupno 5,2 3,9 72 2,0 1,5 58 5,6 3,8 48 4,3 2,6 58 M 6,1 4,4 19 2,3 1,7 17 5,8 4,1 17 4,1 2,5 21 Ž 4,9 3,7 53 1,9 1,3 41 5,5 3,7 31 4,4 2,7 37

TA u slobodno vrijeme

Nije utvrđena statistički značajna razlika po spolu niti u jednoj kategoriji tjelesne aktivnosti. Nadalje je ispitana povezanost varijabli koje se odnose na trajanje različitih vrsta tjelesne aktivnosti. Rezultati su pokazali da je dnevno vrijeme provedeno u tjelesnoj aktivnosti kod kuće u značajnoj pozitivnoj korelaciji s vremenom provedenim u tjelesnim aktivnostima u slobodno vrijeme. U smislu da su studenti koji su više vremena tjelesno aktivni kod kuće također više aktivni i tijekom slobodnog vremena (r = 0,603; p<0,01). Utvrđena je i značajna pozitivna korelacija između aktivnosti u slobodno vrijeme i aktivnosti u transportu, u smislu da studenti koji su više vremena tjelesno aktivni u slobodno vrijeme više hodaju odnosno koriste bicikl za transport (r = 0,609; p<0,01). Vrijeme provedeno u tjelesnoj aktivnosti vezano za fakultet nije se pokazalo značajno povezanim niti s jednom drugom vrstom tjelesne aktivnosti. Ovdje je važno napomenuti da su istraživanjem obuhvaćeni studenti 1. i 2. godine studija kada svi u programu imaju obvezan kolegij "tjelesna i zdravstvena kultura" jedan puta u tjednu pa zbog prirode obvezne uključenosti u ovu kategoriju nije dobivena povezanost s drugim oblicima tjelesne aktivnosti.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
152

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ZAKLJUČAK U provedenom istraživanju se pokazalo da je prevalencija tjelesno aktivnih studenata veća od prevalencije tjelesno aktivnih osoba u općoj odrasloj populaciji u Hrvatskoj. Nisu utvrđene razlike prema spolu u vremenu provedenom u različitim vrstama tjelesne aktivnosti. Pokazalo se da je dnevno vrijeme provedeno u tjelesnoj aktivnosti kod kuće u značajnoj pozitivnoj korelaciji s vremenom provedenim u tjelesnim aktivnostima u slobodno vrijeme. BMI je u normativnom rasponu i za studente i za studentice te se samo sporadično nalazi pretilost u studenata bez obzira na spol. Rezultati upućuju na potrebu promoviranja tjelesne aktivnosti studenata i rad na održavanju postojeće razine aktivnosti i u kasnijem životu. REFERENCE 1. 2. Caspersen, C.J., Powell, K.E., Christenson, G.M. (1985). Physical activity, exercise, and physical fitness: Definitions and distictions for health related research. Public Health Reports 100(2), 126-130. Dishman, R.K., Washburn, R.A., Heath, G.W. (2004). Physical activity epidemiology. Human Kinetics, Champaign, IL.Eyler, A.A., Browson, R.C., Bacak, S.J., Housemann, R.A. (2003). The epidemiology of walking for physical activity in the United States. Medicine and Science of Sport in Exercise, 35, 1529-1536. Health Systems Project, (2003). Republic of Croatia Ministry of Health, and Canadian Society for International Health, Croatian Adult Health Survey. Lee, I.M., Paffenbarger, R.S. (2000). Associations of light, moderate, and vigorous intensity physical activity with longevity - The Harvard Alumni Health Study. American journal of epidemiology 151(3), 293-299. Marić Bajs M, Andrić A, Benjak T, Vuletić G. (2012). Five-year cumulative incidence of physical inactivity in adult Croatian population: the CroHort study. Collegium Antropologicum, 36(suppl. 1):8993. Pan American Health Organisation (2002). Physical activity: How much is needed? Washington: USA. Petrić, V. (2011). Razina tjelesne aktivnosti i standard uhranjenosti adolescenata u Istri. Doktorska disertacija. Kineziološki fakultet. Sveučilište u Zagrebu. US Departement of Health and Human Services (2008). 2008 Physical Activity Guidelines for Americans. Dostupno na: http://www.health.gov/paguidelines/guidelines/default.aspx#toc WHO (2008). Global strategy on diet, physical activity and health. dostupno na: http://www.who.int/dietphysicalactivity/media/en/gsfs_pa.pdf

3. 4.

5.

6. 7. 8. 9.

CHARACTERISTICS OF PHYSICAL ACTIVITY AMONG STUDENTS
ABSTRACT Regular physical activity is a major component in preventing the growing global burden of chronic disease. Croatian health statistics indicates increasing number of physically inactive people so the aim of this research is to explore characteristics of physical activity in student population and compare with adult population data. The study comprises 209 university students. Results have shown higher prevalence of physically active individuals than it was in open adult population. No gender differences were found in daily duration of physical activity. Time spent in leisure time activity is significantly correlated with time spent in activity at home. Students’ BMI was in normative range, and obesity was very rare irrespective to gender. Key words: students, physical activity, inactivity, sedentary activity, gender differences Correspondence to: Gorka Vuletić Odsjek za psihologiju, Filozofski fakultet u Osijeku Lorenza Jaegera 9, 31000 Osijek, Hrvatska e-mail: gvuletic@ffos.hr

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
153

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ANALIZA OBJEKTIVNOSTI KRITERIJA PRIJEMNOG ISPITA KOD SELEKCIJE KANDIDATKINJA ZA STUDIJ FIZIČKE KULTURE NA UNIVERZITETU U NIŠU
Ružena Popović
Univerzitet u Nišu, Fakultet Sporta i fzičkog vaspitanja, Niš, Srbija SAŽETAK Kriterijumi prijemnog ispita treba da omoguće objektivnost kod selekcije kandidata, kao i da budu garancija za uspeh na budućem studiju. Pošto se kandidati klasifikuju na osnovu postignutih rezultata, prijemni ispit sadrži i takmičarske elemente. Istraživanje je sprovedeno sa ciljem da se utvrdi koliko kriterijumi prijemnog ispita diferenciraju uspešne od neuspešnih kandidata. Analizom je obuhvaćen klasičan način polaganja prijemnog ispita za studij fizičke, koji je najčešće primenjivan u praksi. Uzorak ispitanika su činile dve grupe: I – uspešne; II – neuspešne/odbijene kandidati. Varijable za procenu prijavljenih kandidata su: opšti uspeh u prethodnom obrazovanju i specifični deo, koji je od značaja za studij fizičke kulture. Rezultati istraživanja analizirani su pomoću univarijantne i multivarijantne analize varijanse i analize varijanse rangova. Analiza je sprovedena na dva načina: 1) Prvi način se odnosio na procenu bodovnih listi kandidata, a 2) Drugi na procenu originalnih rezultata. Oba primenjena načina analize daju podjednake rezultate, mada drugi pruža preciznije informacije. Generalno se može reći da, ovakav način klasifikacije, ne diferencira, u značajnoj meri, uspešne od neuspešnih kandidata na prijemnom ispitu. Ključne reči: Fizička kultura, Prijemni ispit, Kriterijumi, Objektivnost

UVOD Novi sistem upisa studenata zasnovan je na odgovarajućim izmenama i dopunama Zakona o visokom školstvu, a detaljno razrađen dokumentom "Politika upisa studenata za školsku l980/81. godinu" (od kada je počeo da se obavlja u svim visokoškolskim organizacijama na području SR Srbije van SAP). Osnovni cilj politike upisa studenata je da doprinese potpunijem usklađivanju celokupnog razvoja i rezultata delatnosti višeg i visokog obrazovanja sa objektivnim društvenim i ličnim potrebama i mogućnostima. Sistem upisa studenata ima, pre svega, funkciju da na pravičan način i na osnovu objektivnih merila omogući izbor i upis kandidata koji, sudeći po njihovim znanjima i sposobnostima, imaju povoljnije izglede za uspešno obrazovanje i uspešno obavljanje poslova i radnih zadataka budućeg zanimanja. Radi ostvarivanja ovih svojih osnovnih funkcija, sistem upisa mora da obuhvati sledeće elemente: • Tačno određene uslove upisa u pogledu prethodnog obrazovanja; • Posebne uslove upisa u pogledu specifičnih sposobnosti, sklonosti, talenta, osobina ličnosti i određenih biofizioloških ili zdravstvenih karakteristika kandidata; • Kriterijume za izbor kandidata koji treba da se zasnivaju na rezultatima koje su kandidati postigli u prethodnom obrazovanju i posebnih uslova, dajući prednost onima koji, sudeći po ovim merilima, imaju više izgleda za uspeh. Zakon o visokom školstvu je nakon izmena i dopuna, izvršenih 1981. godine, ostavio i bliže odredio mogućnost da visokoškolska organizacija svojim statutom predvidi i posebne uslove za upis, koji su od naročitog značaja za studije, ili obavljanje poslova u struci za koju visokoškolska organizacija obrazuje kadrove. Prethodna istraživanja Poslednjih godina se posvećuje sve više pažnje, u stranoj i domaćoj literaturi, problemima koji su vezani za kadrove u oblasti fizičke kulture. U funkciji racionalizacije procesa studija i postizanja njegove maksimalne efikasnosti, obavljen je niz istraživanja, koja se odnose na proučavanje relacija između faktora, koji bi mogli uticati na uspeh u pojedinim oblastima ljudske delatnosti i samog uspeha u studijama. Na osnovu rezultata sprovedenih istraživanja, utvrđeno je da na uspeh u učenju, izučavano parcijalno (pojedini predmeti, grupa predmeta i slično) ili u odnosu na ukupan uspeh, utiče niz faktora, od onih, koji opredeljuju ekonomski status i obrazovni nivo roditelja, preko morfološkog statusa, motoričkog statusa, nivoa prethodnih znanja, odnosa prema učenju i studijama, do motivacije za učenje i studije. Tako je, u mnogim istraživanjima, potvrđena činjenica da prethodan školski uspeh ima visoku prediktivnu vrednost u odnosu na uspeh u daljem školovanju. Selekciji kandidata za studije i problemima uspeha u studijama posvećen je veći broj istraživanja, sprovedenih na uzorcima iz naše zemlje. Stojanović, M. i sar. (1969) istražujući probleme fizičkog razvoja i fizičkih sposobnosti kandidata za upis na Visoku školu za fizičko vaspitanje u Beogradu, predložili su neke korekcije normi prijemnog ispita u

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
154

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

disciplinama, gde postoji značajno visok koeficijent korelacije između parametara fizičkog razvoja i fizičkih sposobnosti. Kod većine normi ustanovljena je potreba njihovog smanjivanja. Radojević, J. (1975; prema Radojević, 1976) na uzorku od 135 studenata FFV iz Beograda, istraživala je prediktivnu vrednost testova prijemnog ispita, s obzirom na uspeh u predmetu sportska gimnastika i ustanovila da je primenjena baterija značajna za predviđanje uspeha, u celini, i uspeha na pojedinim spravama. Svaka od kriterijskih varijabli je bila u negativnoj korelaciji sa visinom tela i masom tela. Isti autor je (1976) izvršio i analizu baterije testova prijemnog ispita, pri čemu su izolovana tri faktora, koji bi se mogli interpretirati kao: a) sposobnost za kretanja, koja preovladavaju u sportskoj gimnastici; b) sposobnost za kretanja, koja preovladavaju u atletici; c) zatim faktor, koji se definiše snagom gornjih i donjih ekstremiteta, sa istovremenom sinhronizacijom kretanja gornjih i donjih ekstremiteta -penjanje uz konopac. Agrež, F. i sar. (1981; prema Popović i sar. 1987) su istraživali valjanost prijemnog ispita na Visokoj školi za telesnu kulturu iz Ljubljane, s obzirom na prelaz iz prve u drugu godinu studija. Zaključeno je da najveću predikciju, na zajednički faktor uspeha u studijama, ima školski uspeh u završnom razredu srednje škole. Druge varijable iz sistema prediktora (ocena iz maternjeg jezika i testovi motoričkih sposobnosti) nisu značajno doprineli objašnjenju varijanse kriterijske varijable. Napominje se da je, statistički značajnu vrednost školskog uspeha, potrebno prihvatiti sa određenom rezervom, pošto, relativno visoka povezanost, može biti uslovljena istom subjektivnom varijansom ocenjivanja u srednjoj školi, koja se pojavljuje i kod ocenjivanja u studijama. Radojević, J. (1982; prema Popović i sar. 1998) je realizovala obimnu naučno-istraživačku studiju u kojoj su utvrđivani prediktori zanačajni za uspešno obrazovanje i funkciju profesora fizičkog vaspitanja. Razmatrana su dva kompleksna problema: 1) mogućnost predviđanja uspeha u studijama na Fakultetu za fizičko vaspitanje i 2) mogućnost predviđanja uspeha u određenim aspektima rada profesora fizičkog vaspitanja. Uzorak je sačinjavalo 46 profesora fizičkog vaspitanja, zaposlenih u 33 beogradske škole za zajedničke osnove srednjeg usmerenog vaspitanja i obrazovanja, 1114 učenika za testove motoričkih sposobnosti i 1381 učenik za test znanja. Podaci za istraživanje prikupljeni su školske 1978/79 i 1979/80. godine. Za kriterijsku varijablu "Uspeh u studijama na FFV" odabrane su 24 prediktorske varijable, od kojih 18 predstavljaju predmete iz programa studija, na FFV, tri su bile selektivne varijable za prijem na studije fizičke kulture, a preostale tri se odnosile na vrstu i stepen angažovanja u prethodnim sportski aktivnostima. Analizirajući relacije između navedene kriterijske varijable i sistema prediktorskih varijabli ustanovljeno je da ovaj sistem značajno predviđa uspeh u studiju, ali da se najveći uticaj pripisuje udelu ocena iz određenih predmeta iz programa studija na FFV. Nisu potvrđene pretpostavke autora o pozitivnoj povezanosti između uspeha u studiju i pokazatelja, koji se uzimaju kao selektivni prilikom prijema na FFV, niti o značajnoj povezanosti uspeha u studiju sa prethodnim bavljenjem sportom i nivoom postignutih rezultata u sportu. Popović i sar. (1987) sproveli su istraživanje sa ciljem da se utvrdi koliko kriterijumi vrednovanja i način bodovanja svih komponenti prijemnog ispita diferenciraju uspešne od neuspešnih kandidata za studij fizičke kulture. Uzorak ispitanika sačinjavalo je 84 kandidata muškog pola, koji su učestvovali na prijemnom ispitu šk. 1981/82. godine. Rezultati istraživanja posebno su obrađeni za uzorak uspešnih (N=51) i neuspešnih (N=32) kandidata, pomoću univarijantne i multivarijantne analize varijanse. Analiza rezultata prijemnog ispita je pokazala da kvalifikacioni ispit za proveru specifičnih uslova za upis (ukupan broj bodova) najviše diferencira uspešne od neuspešnih kandidata. Rezultati istraživanja su ukazali da test za ispitivanje posebnih sposobnosti, koji se odnosi na procenu sluha i osećaja za ritam i pokret ispitanika, ne diferencira dovoljno dobro prijavljene kandidata. Autori ukazuju i na činjenicu da Sišorov test muzikalnosti, u celini, i na pojedinim delovima, nije dovoljno diskriminativan. Autori smatraju da je neophodno sprovesti detaljniju analizu specifičnog dela prijemnog ispita, koji se odnosi na procenu opštefizičkih sposobnosti i usvojenosti sportskih tehnika u određenoj grani sporta i nakon toga korigovati norme i način polaganja ovog dela prijemnog ispita. Popović i sar. (1988) sproveli su istraživanje sa ciljem da utvrde u kojoj meri primenjeni sistem kriterijuma kod prijemnog ispita za studij fizičke kulture diferencira prijavljene kandidate, koji su bili podeljeni u tri grupe: uspešni i neuspešni kandidati (jugoslovenski državljani i primljeni kandidati (strani državljani). Ukupno je ispitano 88 kandidata, koji su prijemnom ispitu pristupili šk. 1987/88. godine. Razultati prijemnog ispita analizirani su posebno za svaku grupu. Rezultati istraživanja su obrađeni univarijantnom i multivarijantnom analizom varijanse. Analizom rezultata istraživanja je utvrđen redosled kriterijuma koji najviše diferenciraju uspešne od neuspešnih kandidata. Ponovo je utvrđeno da način procene osećaja za ritam i pokret ne diferencira dovoljno uspešne od neuspešnih kandidata. Strani državljani su ostvarili slabije rezultate u odnosu na neuspešne (odbijene) kandidate jugoslovenskog državljanstva. Opavsky, P. (1989; prema Popović i sar. 1998) u svom radu "Testiranje fizičkih sposobnosti studenata fakulteta za fizičku kulturu" iznosi da su pretenzije ove studije odnose, pre svega, na pokretanje pitanja programa
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
155

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

prijemnog ispita na fakultetima za fizičku kulturu, i to dela ispita koji se odnosi na nivo biomotoričkih sposobnosti. Način njihovog ispitivanja je identičan, bezmalo, već četiri decenije, mada je u stručnim krugovima naglašavana činjenica da program postojećeg prijemnog ispita, na Fakultetu za fizičku kulturu, ne ispunjava zahteve zbog kojih je postavljen. U osnovi, prijemni ispit na kadrovskim školama za fizičku kulturu trebalo bi da sadrži 4 elementa: Opšti lekarski pregled; Intelektualno-somatska povezanost; Uspeh u srednjem obrazovanju (opšti i posebni) i Nivo fizičkih sposobnosti. Popović i sar. (1989; prema Popović i sar. 1998) sproveli su istraživanje sa ciljem da se uporednom analizom utvrdi stepen i smer razlika u morfološkom karakteristikama, motoričkim sposobnostima i muzikalnosti, između posebno selekcionisanih odraslih osoba muškog i ženskog pola, studenata fizičke kulture Univerziteta u Skoplju. Uzorak ispitanika čine 42 studenta i 17 studentkinja Prve godine studija, a istraživanje je sprovedenon na osnovu rezultata, prikupljenih u toku prijemnog ispita šk. 1986/97. godine. Za procenu antropomotoričkog statusa primenjeno je 17 antropometrijskih mera i 10 motoričkih testova. Muzikalnost je procenjivana pomoću 6 testova za procenu elementarnih muzičkih sposobnosti (Sišorov test) i na osnovu rezultata ostvarenih na posebnom delu prijemnog ispita iz plesa, izraženih u bodovima. Rezultati istraživanja su obrađeni pomoću univarijantme i multivarijantne analize varijanse. Rezultati istraživanja ukazuju da se aktuelne grupe ispitanika značajno razlikuju u većini primenjenih antropometrijskih mera i u nekim motoričkim sposobnostima, što je bilo i očekivano, ali se ne razlikuju statistički značajno u muzičkim sposobnostima, niti rezultatima ostvarenim na posebnom delu prijemnog ispita iz plesova, koji se odnosio na procenu osećaja za ritam i pokret ispitivanih subjekata. Problem Uslovi i način upisa i zajednički kriterijumi za izbor kandidatkinja za studij fizičke kulture, za školsku 1989/90. godinu, na Filozofskom fakultetu u Nišu, određeni su Statutom ove visokoškolske organizacije, kao i posebnim programom kvalifikacionog ispita za upis na Studijsku grupu za fizičku kulturu. Program kvalifikacionog ispita i izbor kandidata za studij fizičke kulture vrlo je složen, zbog specifičnosto ovog studija. Pored toga, što se od kandidatkinja zahteva da poseduju sposobnosti, potrebne za bilo koje druge studije, traži se i određeni nivo fizičkih sposobnosti, kao i specifičnih sposobnosti za usvajanje motorike različitih sportova i disciplina u okviru njih. Pri izboru kandidatkinja, za upis na studij fizičke kulture, jedan od kriterijuma je polaganje klasifikacionog ispita fizičke spremnosti. Na njemu kandidatkinje treba da savladaju određene norme, na osnovu kojih se dobija uvid u njihove fizičke sposobnosti, kao i specifične sposobnosti u pogledu efikasnosti izvođenja određenih situacionomotoričkih zadataka iz pojedinih sportskih grana, ili disciplina u okviru njih. Pri rangiranju kandidatkinja za upis uzima se u obzir zbir bodova, koji im pripadaju po svim od predviđenih osnova, odnosno, merila koje imaju pravo da koriste na osnovu podnesenih odgovarajućih dokumenata i dokaza. METODE Osnovni cilj ovog istraživanja jeste analiza prijemnog ispita i pokušaj da se utvrdi da li prihvaćeni sistem kriterijuma, prilikom izbora kandidatkinja za studij fizičke kulture, dovoljno diferencira uspešne kandidatkinje (primljene) od neuspešnih (odbijenih) kandidatkinja. Uzorak ispitanica sačinjavale su sve prijavljene kandidatkinje (osobe ženskog pola) koje su pristupile prijemnom ispitu školske 1989/90. godine. Rezultati prijemnog ispita obrađeni su posebno za primljene-uspešne (n=15) i posebno za neuspešne- odbijene kandidatkinje (n=13). Ukupan uzorak čini 28 ispitanica. Varijable za procenu sistema kriterijuma prijemnog ispita za upis studija u oblasti fizičke kulture bile su ovako definisane: I sistem varijabli - Varijable za procenu kvalifikacionog dela prijemnog ispita: • OUPO - Opšti uspeh kandidatkinja u prethodnom obrazovanju (iskazuje se brojčano i može se postići najmanje 8, a najviše 20 bodova). • UGOP - Uspeh iz grupe određenih predmeta, koji su od posebnog značaja za studij. Uzimane su u obzir ocene iz srpskohrvatskog jezika i biologije (ili fizike) u dva završna razreda. Računaju se četiri ocene, koje se iskazuju zbirom nominalnih vrednosti ocena 5, 4, 3 i 2, a iskazuju se kao bodovi (ukupno po ovom kriterijumu najmanje 8, a najviše 20 bodova). • UBRB - Ukupan broj bodova iz prethodnog obrazovanja (po predviđenim merilima) ne računajući posebne uslove za upis i specifične sposobnosti. Prema ovom kriterijumu moguće je ostvariti najmanje 16, a najviše 40 bodova. Uspeh, koji su kandidatkinje ostvarile na kvalifikacionom delu prijemnog ispita za studije fizičke kulture je jedna od značajnih komponenti rangiranja i njihovog prijema na studij fizičke kulture. Ova varijabla je, takođe,
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
156

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

preuzeta sa iz rang liste, napravljene i usvojene nakon prijemnog ispita i sadrži pokazatelje koji sjedinjuju u sebi opšti uspeh u prethodnom obrazovanju i ocene ostvarene iz biologije ili fizike i maternjeg jezika, u dva završna razreda srednje škole. II sistem varijabli - Varijable za procenu klasifikacionog dela prijemnog ispita: • Uspeh, koji su kandidatkinje ostvarila na klasifikacionom delu prijemnog ispita je jedna od značajnih komponenti rangiranja i njihovog prijema na studij fizičke kulture. U poslednje vreme se sve se češće zaključuje da prijemni ispit, koji se zasniva na pokazateljima uspeha u pojedinim sportovima i disciplinama, ne govori dovoljno o potencijalnim sposobnostim kandidata za studij fizičke kulture. Pošto je način polaganja prijemnog ispita, unazad deset godina izmenjen (bez prethodne i detaljne analize dotadašnjeg načina sprovođenja prijemnog ispita) sa ciljem iznalaženja boljih pokazatelja, koji će omogućiti sagledavanje realnih potencijalnih sposobnosti za studije, korisno je ustanoviti u kolikoj meri je dosadašnji način vrednovanja specifičnih sposobnosti ili "usvojenosti tehnika" bio dovoljno selektivan prilikom upisa na studij fizičke kulture. Bazični sportovi: ATLE – Atletika – PLIV - Plivanje – SGIM - Sportska gimnastika Moguće je osvojiti od 0.0 – 6.0 bodova; Sportske igre: RUKO - Rukomet – KOSA – Košaraka – ODBO- Odbojka Moguće je osvojiti od 0.0 do 4.5 boda; Ritmika i Plesovi: RITG Ritmičko-sportska gimnastika (žene) Moguće je osvojiti od 0.0 - 4.5 boda; i RITM – Ritam i Ples - moguće je osvojiti od 0.0 – 4.0 boda; Bazični sportovi
ATLE Rezultat 100 m (1/10 sec) 1500 m (0.1min) 800 m (0.1 min) Kugla m (0.1 m) PLIV Rezultat 50 m (1/10 sec) SPGM Rezultat Parter Razboj – Paral. (M) Razboj – Dvov. (Ž) Doskočno vratilo Preskok „Zgrčka” (1.2m) Muškarci (Min - 0.1 do Maks -2.0) Min Maks 13.4 12.00 Min -5:24.0 Maks -4:46,0 8.00 9.40 Muškarci (Min - 0.2 do Maks -6.0) Min Maks 0:65.0 0:40.0 Muškarci (Bodovi) Min 0.00 0.00 0.00 0.00 Žene (Min - 0.1 do Maks -2.0) Min Maks 16.4 15.2 Min -3:20,0 Maks -2:42,0 7.01 8.40 Žene (Min - 0.2 do Maks -6.0) Min Maks 0:70.0 0:50.0 Žene (Bodovi) Min 0.0 0.0 7.01

Maks 2.1 1.50 1.60 0.80

Maks 3.0 3.0 8.40

Sportske igre
FUDB Rezultat Žongliranje loptom Vođenje lopte u slalomu Primanje lopte – nogom/grudima/glavom KOŠA Rezultat Bacanje lopte u koš Tehnika driblinga Šut na koš iz vođenja u trku ODBO Rezultat Odbijanje lopte prstima Odbijanje lopte čekićem Smečiranje lopte u ograničeni prostor Muškarci (Min - 0.0 do Maks -4.5) Min Maks 0.0 1.6 0.0 1.3 0.0 1.6 Žene (Min - 0.0 do Maks -4.5) Min Maks -

Muškarci (Min - 0.0 do Maks -4.5) Min Maks 0.0 1.0 0.0 1.5 0.0 2.0 Muškarci (Min - 0.0 do Maks -4.5) Min Maks 0.0 1.5 0.0 1.5 0.00 1.60

Žene (Min - 0.0 do Maks -4.5) Min Maks 0.0 1.0 0.0 1.5 0.0 2.0 Žene (Min - 0.0 do Maks -4.5) Min Maks 0.0 1.5 0.0 1.5

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
157

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

RUKO Rezultat Odbijanje lopte od zida i br. prijema (30 sec) Hvatanje i dodavanje lopte u parovima Šut na gol iz „šase” koraka Skok-šut na gol sa 3 koraka zaleta

Muškarci (Min - 0.0 do Maks -4.5) Min Maks 0.0 2.0 0.0 0.0 0.0 1.3 0.6 0.6

Žene (Min - 0.0 do Maks -4.5) Min Maks 0.0 2.0 0.0 0.0 0.0 1.3 0.6 0.6

Ritmika i Plesovi
RITP Rezultat Valcer Žikino kolo / Kalamatianos Izražavanje ritma kretanjem RSGI Koordinacija u ritmu Sišorov test muzikalnosti Muškarci (Min - 0.0 do Maks -4.0) Min Maks 0.0 1.5 0.0 1.5 0.0 1.0 Žene (Min - 0.0 do Maks - 4.0) Min Maks 0.0 1.5 0.0 1.5 0.0 1.5 Žene (Min - 0.0 do Maks - 4.5) 0.0 1.5 0.0 3.0

SPEC - ukupan rezultat na specifičnom delu prijemnog ispita, koji se odnosi na proveru određenih fizičkih sposobnosti, kao i sposobnosti za demonstraciju nekih tehničkih elemenata kod različitih sportova. Bodovanje se ostvaruje na osnovu prethodno utvrđenih kriterijuma i propisanih normi. Rangiranje se sprovodi samo za one kandidatkinje, koje osvoje najmanje 11, od ukupnog broja mogućih poena koji iznosi 40. SKOR - ukupan rezultat, odnosno zbir bodova, ostvaren po predviđenim merilima za opšti uspeh, uspeh iz grupe predmeta i uspeh na specifičnom delu prijemnog ispita. Da bi ušle u obzir prilikom rangiranja, kandidatkinje moraju da ostvare najmanje 27, a najviše 80 bodova. Za obradu rezultata istraživanja primenjena je univarijantna analiza varijanse (ANOVA), multivarijantna analiza varijanse (MANOVA) i analiza varijanse rangova (Kruskal-Walisov test). Potrebno je naglasiti da interpretacija univarijantnih analiza varijanse ima smisla samo ako, generalno, postoji statistički značajna razlika u multidimenzionalnom prostoru varijabli, između grupa ispitanica, odnosno, kada je "Wilks-Lambda" značajna najmanje na nivou Q=.05. REZULTATI ISTRAŽIVANJA I DISKUSIJA Osnovni cilj ove studije je razmatranje načina polaganja prijemnog ispita sa dva različita aspekta. Prvi aspekt se odnosi na procenjivanje rezultata prijemnog ispita kandidatkinja za studij fizičke kulture na osnovu ukupno ostvarenih bodova (na kvalifikacionom i klasifikacionom delu prijemnog ispita). Drugi aspekt sagledava ovaj problem na osnovu upoređivanja ostvarenih originalnih rezultata na pojedinim delovima ispita, koji ispituju specifične sposobnosti, neophodne za studij fizičke kulture. Pri razmatranju ove problematike, pošlo se od pretpostavke da postoje staistički značajne razlike između aritmetičkih sredina grupa ispitanica u celokupnom sistemu ispitivanih varijabli. Ukoliko rezultati istraživanja potvrde da postoje statistički značajne razlike između ispitivanih grupa ispitanica, treba ustanoviti koje ispitivane varijable najviše doprinose da se uzorci ispitanika značajno međusobno razlikuju. Da bi ciljevi istraživanja bili realizovani, za obradu podataka su primenjene adekvatne statističke metode. Testiranjem značajnosti razlika aritmetičkih sredina svih primenjenih varijabli za procenu rezultata uspeha na prijemnom ispitu (ANOVA) između uzoraka ispitanika ustanovljene su statistički značajne razlike. Međutim, interpretacija univarijantnih analiza varijance ima smisla samo ako, generalno, postoji staistički značajna razlika u multidimenzionalnom prostoru, između grupa ispitanica, odnosno ako je "Wilks-ova Lambda" značajna najmanje na nivou Q=.05. U primenjenom sistemu varijabli za procenu kriterija prijemnog sistema, na osnovu ostvarenih bodova, multivarijantna analiza (MANOVA) nije potvrdila očekivanu pretpostavku, da se dve grupe ispitanica značajno razlikuju. Razlog za ovakvo nelogičan rezultat jeste, verovatno, mali broj ispitanica u okviru ispitivanih grupa, uz relativno veliki broj varijabli. Zbog toga se, prilikom rešavanja ovakvih problema koriste i druge analize, kao što je analiza varijanse rangova (Kruskal-Walisov test) koja pruža bolje osnove za tumačenje dobijenih rezultata. Sumirajući rezultate istraživanja, a na osnovu svih primenjenih metoda, može se učiniti sledeća statistička interpretacija:

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
158

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

FINALNO RAMATRANJE Procenjivanje bodovnog sistema Kako bi se, na osnovu sistema bodovanja, dobio jedan pokazatelj svi rezultati, koje su kandidatkinje na prijemnom ispitu postigle, pretvoreni su u bodove, i to na osnovu principa vrednovanja i boljih i slabijih rezultata od norme, koja je bila određena kao kriterij dovoljnosti rezultata. Međutim, ovde treba napomenuti da su svi slabiji rezultati od norme vrednovani sa nula bodova, čime nije moglo biti obezbeđeno adekvatno vrednovanje ovih rezultata, niti rezultata boljih od norme. Način bodovanja primenjenih testova na prijemnom ispitu se, tokom godina menjao, a da prethodno nije utvrđeno, koji je najbolji od njih.
Tabela 1. Univarijantna značajnost (t-test) bodovnih razlika između grupa po parametrima VARIABLE OUPO*** UGOP*** OBRB*** PLIV RUKO* KOSA* ODBO* ATLE RSGI* SPGI** RITP** SPEC** UREZ*** GRUPE SR. VRED. SR. VRED. I II 1751.73 1307.00 I II 17.93 12.07 I II 3545.06 2514.69 I II 270.00 132.30 I II 284.00 171.53 I II 336.66 240.76 I II 207.33 86.15 I II 294.66 226.15 I II 361.33 321.15 I II 510.66 341.53 I II 290.00 169.23 I II 2554.66 1688.84 I II 6099.73 4079.69 LEGENDA: * (P ≤ 0.01-0.05) ** (P ≤ 0.001-0.009) *** (P ≤ 0.000) t 5.425 6.761 6.281 1.959 2.728 2.722 2.704 1.070 2.154 3.118 3.378 3.957 7.894 p .000 .000 .000 .061 .011 .011 .012 .291 .047 .008 .002 .001 .000

ANOVA ukazuje na statistički signifikantne razlike između dve grupe ispitanika u ostvarenim rezultatima na pojedinim delovima prijemnog ispita, iskazanim ostvarenim bodovima na pojedinim delovima ispita. Nisu utvrđene statistički zanačajne razlike samo kod varijable ATLE (p = .291), dok je kod PLIV (p = .061) blizu nivoa statističke značajnosti.
Tabela 2. Homogenost Grupa Homogenost nivoa (n/m) 12/15 10/13 % 80.000 76.923

I – Grupa / Uspešne II – Grupa / Neuspešne

U primenjenom sistemu varijabli za procenu kriterija prijemnog sistema, na osnovu ostvarenih bodova, multivarijantna analiza (MANOVA) nije potvrdila očekivanu pretpostavku, da se dve grupe ispitanica značajno razlikuju (F= .000; p = 1.000). Razlog za ovakvo nelogičan rezultat jeste, verovatno, mali broj ispitanica u okviru ispitivanih grupa (n1=15; n2=13), uz relativno veliki broj varijabli (v=13). Zbog toga se, prilikom rešavanja ovakvih problema koriste i druge analize, kao što je analiza varijanse rangova (Kruskal-Wallis-ov test) koja pruža bolje osnove za tumačenje dobijenih rezultata.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
159

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 3. Analiza varijanse rangova (Kruskal-Walisov test) za bodovnu varijantu Variable Hi p 13.4153 .0002*** OUPO 17.3846 .0000*** UGOP 15.1559 .0001*** UBRB 3.0650 .0800 PLIV 5.0964 .0240* RUKO 5.4132 .0200* KOSA 4.8905 .0270* ODBO 4.9929 .0255* RSGI 1.0746 .2999 ATLE 5.9624 .0146* SPGI 7.7692 .0053** RITP 10.2527 .0014** SPEC 20.1779 .0000*** UREZ LEGENDA: * (P ≤ 0.01-0.05) ** (P ≤ 0.001-0.009) *** (P ≤ 0.000)

Sumirajući rezultate istraživanja, a na osnovu svih primenjenih metoda, može se izvršiti sledeća statistička interpretacija: Od svih primenjenih varijabli za procenu uspeha (prema bodovnom sistemu) u okviru kvalifikacionog dela prijemnog ispita (opšti kriterijumi) razlikovanju uzorka ispitanika najviše doprinosi varijabla za procenu uspeha iz grupe predmeta značajnih za studij (UGOP), zatim varijabla za procenu ukupnog broja bodova, ostvarenih na osnovu merila za procenu uspeha u prethodnom školovanju (UBRB) i na kraju varijabla za procenu opšteg uspeha u prethodnom obrazovanju (OUPO). Sve navedene varijable za procenu uspeha u prethodnom obrazovanju su numerički više izražene u grupi uspešnih (primljenih) kandidatkinja. Od svih ispitivanih varijabli za procenu specifičnog dela prijemnog ispita (klasifikacioni deo) koji se odnosi na ispitivanje posebnih motoričkih sposobnosti i sklonosti, kao i stepena usvojenosti pojedinih sportskih tehnika, razlikovanju uzorka ispitanika najviše doprinose sledeće varijable: SPEC - sadrži ukupan broj bodova na prijemnom ispitu (Hi=10.25), zatim varijabla RITP - procena osećaja za ritam i pokret (Hi=7.76) i SPGI, sportska gimnastika (Hi=5.96) na nivou (od p =.005 do p =.01), kao i varijable KOŠA, košarka (Hi=5.41), RUKO, rukomet (Hi=5.09, RSGI, ritmičko-sportska gimnastika (Hi=4.99), i varijabla ODBO, odbojka (Hi=4.89), sve na nivou (p =.02). Sve navedene varijable za procenu specifičnih sposobnosti su numerički više izražene u grupi uspešnih (primljenih) kandidatkinja. Varijable za procenu uspeha kandidatkinja na testu iz ATLE atletike (Hi=1.07; p=.29) i PLIV plivanja (Hi=3.0; p=.08), ne diferenciraju statistički značajno navedene grupe ispitanica. Kandidatkinje na prijemnom ispitu najviše diferencira varijabla UREZ, ukupan rezultat (Hi= 20.17; p=.000). To je i očekivano, pošto ona sadrži bodove iz svih stavki opštih kriterijuma i specifičnog dela klasifikacionog ispita. Kao takva ona sadrži najviše informacija o psihosomatskom statusu kandidatkinja. Prema prihvaćenim kriterijumima, kandidatkinje su mogle da postignu najmanje 27, a najviše 80 bodova. Uspešne kandidatkinje su u proseku ostvarile 60.99 bodova, što predstavlja 76.24%, od ukupno mogućih poena, dok su neuspešne (odbijene) kandidatkinje ostvarile 40.79 bodova, što predstavlja 50.99 %, od ukupno mogućih poena. Varijabla UGOP (uspeh iz grupe predmeta značajnih za studij fizičke kulture) je druga po značaju diskriminacije. Ona nam daje uvid u uspeh kandidatkinja, koji su ostvarile u prethodnom obrazovanju (iz maternjeg jezika i biologije-fizike) u poslednja dva razreda srednje škole. Prema ovom kriterijumu kandidatkinje su mogle da osvoje najmanje 8, a najviše 20 bodova. Uspešne kandidatkinje su, u proseku, postigle 17.93 boda, što čini ukupno 89.65% mogućih poena, dok su neuspešne (odbijene) kandidatkinje ostvarile 12.07 bodova, što čini ukupno 60.35% mogućih poena. Varijabla UBRB je treća po značaju diskriminacije iz grupe opštih kriterijuma. Ona je determinisana opštim uspehom, koji su kandidatkinje postigle u prethodnom školovanju, kao i uspehom iz grupe predmeta od značaja za studij. Po ovom kriterijumu bilo je moguće ostvariti najmanje 16, a najviše 40 bodova. Uspešne (primljene) kandidatkinje su, u proseku, ostvarile 35.45 boda, što čini 88.62%, od ukupno mogućih poena, dok su neuspešne (odbijene) kandidatkinje osvojile, u proseku, 25.14 bodova, što čini 62.85 %, od ukupno mogućih poena. Varijabla OUPO (opšti uspeh u prethodnom obrazovanju) je poslednja, iz grupe opštih kriterijuma, po značaju diskriminacije. Ona je determinisana opštim uspehom koji su kandidati postigli u prethodnom školovanju u svim razredima srednje škole. Po ovom kriterijumu bilo je moguće ostvariti najmanje 8, a najviše 20 bodova. Uspešne
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
160

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

(primljene) kandidatkinje su, u proseku, ostvarile 17.51 bodova, što čini ukupno 87.55%, od mogućih poena, dok su neuspešne (odbijene) kandidatkinje ostvarile 13.07 bodova, što čini ukupno 65.35% od mogućih poena.
Table 4. Univarijantna značajnost međugrupnih razlika (Bodovni sistem) VARIABLE OUPO UGOP OBRB PLIV RUKO KOSA ODBO RSGI ATLE SPGI RITP SPEC UREZ F 29.433 45.712 39.454 3.839 7.442 7.407 7.313 5.050 .778 10.857 11.408 15.659 62.318 p .000 .000 .000 .061 .011 .011 .012 .033 .386 .003 .002 .001 .000

U slučaju primenjenih varijabli za procenu specifičnih sposobnosti na prijemnom ispitu (klasifikacioni deo) osim varijable UREZ (koja sadrži rezultate svih varijabli), prva po značaju diskriminacije je varijabla RITP (koja je sastavni deo prijemnog ispita za oblast PLES). Uspešne (primljene) kandidatkinje su, u proseku, ostvarile 2.9 boda, od mogućih 4, što čini ukupno 72.5% osvojenih poena, dok su neuspešne kandidatkinje ostvarile, u proseku, 1.69 bodova, što čini ukupno 42.25% mogućih poena. Druga po značaju diskriminacije je varijabla SPGI (Sportska gimnastika). Uspešne kandidatkinje su postigle, u proseku, 5.1 bod, od mogućih 6, što čini ukupno 85.00% ostvarenih poena, dok su neuspešne kandidatkinje osvojile, u proseku, 3.41 bod, odnosno, 56.83 % od mogućih poena. Treća po značaju diskriminacije je varijabla KOŠA (Košarka). Uspešne kandidatkinje su postigle, u proseku, 3.36 bodova, od mogućih 4.5, što čini ukupno 74.67% mogućih poena, dok su neuspešne (odbijene) kandidatkinje postigle, u proseku, 2.40 bodova, što čini ukupno 53.33% mogućih poena. Četvrta po vrednosti diskriminacije je varijabla RSGI (Ritmičko-Sportska gimnastika). Uspešne (primljene kandidatkinje) su, u proseku, ostvarile 3.61 bod, od mogućih 4.5, što čini ukupno 80.22 % mogućih poena, dok su neuspešne (odbijene) kandidatkinje postigle 3.21 bod, što čini ukupno 71.33 % mogućih poena. Peta po vrednosti diskriminacije je varijabla RUKO (Rukomet). Uspešne kandidatkinje su, u proseku, postigle 2.84 boda, od mogućih 4.5, što čini 63.11% ostvarenih poena, dok su neuspešne kandidatkinje, u proseku, ostvarile 1.71 bod, što čini 38.00 % ostvarenih poena. Šesta po vrednosti diskriminacije je varijabla ODBO (Odbojka). Uspešne kandidatkinje su, u proseku, osvojile 2.07 bodova, od mogućih 4.5, što čini ukupno 46.00 % ostvarenih bodova, dok su neuspešne (odbijene) kandidatkinje osvojile 0.86 bodova, što čini ukupno 19.11 % ostvarenih bodova. Od ostalih primenjenih varijabli za ispitivanje specifičnih sposobnosti (u okviru klasifikacionog dela prijemnog ispita) varijabla PLIV - Plivanje (.061) i varijabla ATLE – Atletika (.386) ne diferenciraju dovoljno dobro uspešne od neuspešnih kandidatkinja za studij fizičke kulture. Na proveri znanja plivanja uspešne kandidatkinje su ostvarile, u proseku, 2.7 bodova, od 6 mogućih, što čini ukupno 45%, dok su neuspešne kanditdatkinje osvojile, u proseku, 1.32 boda, što čini ukupno 22%. Na testu za proveru specifičnih sposobnosti u okviru atletskih disciplina, uspešne kandidatkinje su u proseku ostvarile 2.95 bodova, od mogućih 6, što čini 49.17%, dok su neuspešne kandidatkinje, u proseku, ostvarile 2.03 boda, što iznosi 33.83%.
Tabela 5. Multivarijantna značajnost razlika između nivoa (sub-uzoraka) N 13 F .000 p 1.000

MANOVA

Procenjivanje originalnih rezultata Za ovo istraživanje je značajno istaći, da je izvršena i uporedna analiza originalnih rezultata, ostvarenih na klasifikacionom delu prijemnog ispita, što je omogućilo adekvatnije upoređivanje svih postignutih rezultata, kao i uvid u skorove, ostvarene na pojedinačnim testovima, ili zadacima (unutar jedne sportske grane) kojih je, zavisno od načina polaganje pojedinih delova ispita, moglo biti od 1-4. Analiza originalnih rezultata pruža adekvatnije pokazatelje, u smislu generalne procene ostvarenih rezultata, kod uspešnih i neuspešnih kandidatkinja, na pojedinim delovima prijemnog ispita, u okviru pojedinih varijabli za procenu specifičnog dela prijemnog ispita. Međutim, primenjena multivarijantna analiza varijance (MANOVA)
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
161

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ponovo ukazuje da ne postoje statistički značajne razlike između uspešnih i neuspešnih kandidatkinja (F=1.368; p=.352).
Tabele 6a. Univarijantna značajnost razlika (t-test) po varijablama kod bazičnih sportova VARIJABLE PLIV RSG1 RSG2 ATL1 ATL2 ATL3 SPG1 SPG2 RIT1 RIT2 RIT3 I-GROUPA/SR.VRED. 591.66 32.66 39.60 155.80 2024.33 733.73 25.46 25.60 8.00 13.66 7.33 II-GROUPA/SR.VRED. 776.53 28.46 35.76 158.61 2070.00 682.92 17.38 20.23 4.46 6.69 5.76 T-TEST 2.251 2.116 1.607 .649 .298 1.255 2.621 1.649 2.682 2.779 1.072 P .042 .053 .128 .522 .768 .221 .020 .125 .013 .010 .294

Primenjeni testovi u okviri univarijantne analize varijanse (F-test i t-test), kao i analize varijanse rangova (Kruskal-Walisov test) ukazuju da u okviru svake specifične sportske discipline (za procenu stepena usvojenosti odgovarajuće tehnike) postoje testovi koji ne diskriminišu dovoljno uspešne od neuspešnih kandidatkinja (RUK1; KOS3; ODB2; RSG2; ATL1,2,3; SPG2; RIT3). Analiza rezultate na testu iz PLIV- plivanja, na ovaj način, ukazuje na činjenicu da se bolja objektivnost procenjivanja ostvaruje putem upoređivanja originalnih rezultata, nego primenom bodovne skale, što je slučaj i kod ostalih disciplina. Stoga se nameće zaključak da je neophodno pronaći drugačiji sistem vrednovanja kandidata, od primenjivanog bodovnog sistema, koji ne diferencira značajno uspešne od neuspešnih kandidata i ne pruža garanciju zadovoljavajuće objektivnosti i adekvatne selekcije.
Tabela 6b. Univarijantna značajnost međugrupnih razlika (t-test) po varijablama kod kod sportskih igara (Sistem originalnih rezultata) VARIJABLE RUK1 RUK2 RUK3 RUK4 KOS1 KOS2 KOS3 ODB1 ODB2 ODB3 I-GROUPA/SR.VRED. 19.13 8.53 4.46 4.33 11.33 7.80 14.53 9.86 5.06 6.40 II-GROUPA/SR.VRED. 15.46 4.00 2.92 2.76 8.07 4.84 11.15 4.00 2.53 2.07 T-TEST 1.718 3.512 2.507 2.598 2.953 2.946 1.589 3.156 1.932 2.324 P .098 .002 .019 .015 .007 .007 .124 .004 .064 .028

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
162

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 7a. Univarijantna značajnost razlika originalnih rezultata po parametrima: Bazični sportovi VARIJABLE ATL1 – Athletika ATL2– Athletika ATL3– Athletika RSG1 – Ritmička gimnastika RSG2 – Ritmička gimnastika PLIV – Plivanje SPG1 – Sportska gimnastika SPG2 – Sportska gimnastika RIT1 – Ritam/Folklor (1) RIT2 – Ritam/Društveni ples (2) RIT3 – Ritam/Pokret (3) F .422 .089 1.574 4.968 2.803 5.633 7.597 3.082 7.192 7.725 1.149 p .522 .768 .221 .035 .106 .025 .011 .091 .013 .010 .294

LEGENDA: * (P =0.01-0.05) ** (P=0.001-0.009) *** (P=0.000) Tabele 7b. Univarijantna značajnost razlika rezultata po parametrima: Sportske igre VARIJABLE KOS1– Košarka KOS2 – Košarka KOS3 – Košarka ODB1 – Odbojka ODB2 – Odbojka ODB3 – Odbojka RUK1 – Rukomet RUK2 – Rukomet RUK3 – Rukomet RUK4 – Rukomet F 8.718 8.676 2.524 9.960 3.731 5.401 2.952 12.333 6.284 6.748 p .007 .007 .124 .004 .064 .028 .098 .002 .019 .015

LEGENDA: * (P =0.01-0.05) ** (P=0.001-0.009) *** (P=0.000)

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
163

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Table 8. Analiza variajanse rangova (Kruskal-Walisov test) u specifičnim testovima VAR. Hi 4.1093 PLIV 5.6297 RSG1 1.5474 RSG2 .5434 ATL1 .1358 ATL2 1.0746 ATL3 4.8905 SPG1 1.3802 SPG2 5.2009 RIT1 6.3046 RIT2 1.0273 RIT3 2.6002 RUK1 8.5588 RUK2 4.9929 RUK3 5.0964 RUK4 5.3065 KOS1 6.5381 KOS2 2.0398 KOS3 8.1593 ODB1 2.6750 ODB2 2.7509 ODB3 LEGEND: *(P =0.01-0.05); p .0426* .0177* .2135 .4610 .7124 .2999 .0270* .2401 .0226* .0120* .3108 .1069 .0034 ** .0255* .0240* .0212* .0106* .1532 .0043** .1019 .0972 ** (P=0.001-0.009)

ZAKLJUČAK Generalno, može se zaključiti da ni jedan od dva primenjena modela klasifikacije (bodovni i merni sistem evaluacije rezultata) ne diferencira značajno uspečne od neuspešnih kandidatkinja na prijemnom ispitu za studij Fizičke kulture na Univerzitetu i u Nišu u Srbiji. Analiza originalnih rezultata pruža adekvatnije indikatore, u pogledu generalne procene dostignuća, kod uspešnih i neuspešnih kandidata na nekim delovima prijemnog ispita i u okviru pojedinih varijabli za ocenu specifičnog, klasifikacionog dela. Međutim, primenjena MANOVA, ukazuje da, generalno posmatrano, ne postoje statistički značajne razlike između primljenih/uspešnih i odbijenih/neuspešnih kandidatkinja (F= 1.368, p =.352) kod upisa studija fizičke kulture. Primenjeni postupci u okviru ANOVA analize (F-test i t-test), kao i analize varijanse rangova (KruskalWallisov test) ukazuju da u okviru svake specifične discipline (kod provere savladanosti odgovarajućih, sportsko specifičnih teknika izvođenja zadataka), postoje testovi koji nisu dovoljno diskriminativni kada je u pitanju adekvatan izbor kandidata za studij fizičke kulture (RUK1; KOS3; ODB2; RSG2; ATL1, ATL2, ATL3; SPG2; RIT3). Analizom rezultata na testu iz plivanja (PLIV), na ovaj način, prikazana je činjenica, da se bolja ocena objektivnosti postiže upoređivanjem originalnih skorova, u odnosu na primenjivani bodovni sistem, slično kao i u ostalim disciplinama, mada manje izraženo. Stoga se nameće zaključak, da je neophodno pronaći drugačiji sistem za evaluaciju kandidata od, do sada, primenjivanog bodovnog sistema, koji u značjnoj meri limitira mogućnost adekvatnu evaluacije prijavljenih kandidatkinja, naročito onih sa graničnim vrednostima, bilo da su u pitanju minimalni, ili maksimalni rezultati. Na ovaj način može doći do opravdanog nezadovoljstva prijavljenih kandidatkinja koje su limitirani neadekvatnim bodovnim skalama na specifičnom delu prijemnog ispita, bez prethodno proverenog načina dodele bodova, uz favorizovanje ostvarenih rezultat u prethodnom obrazovanju, koji na ovaj način postaju osnovni činioci kod formiranja konačnih rang-listi kandidatkinja.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
164

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ANALYSIS OF THE ENTRANCE-EXAM OBJECTIVITY CRITERIA FOR THE PHYSICAL EDUCATION STUDY APPLICANTS SELECTION AT UNIVERSITY OF NIS IN SERBIA
ABSTRACT Enroll exam criterion assume to unable the objectivity at the selection process of candidates, as well as to guarantee the success for the up-coming study. While applicants are classified based on achieved results, the enroll-exam includes competition elements as well. The research was done with aim to estimate how established criteria differentiate successful from unsuccessful applicants. Analysis includes the classical way of enroll- exam for the physical education study, which is the most common in praxis. Sample of candidates involved two groups: 1-successful; 2-unsuccessful applicants. For the evaluation of applicants following variables were used: A) General success in previous secondary education, and B) Specific part, which is significant for the physical education study. Research results were analyzed by ANOVA and MANOVA, as well as the Krusskal-Wallis’s range-analysis of variance, conducted within two models: 1st is related to the evaluation of the point list of applicants, and 2nd is related to the evaluation of original scores. Generally, it is possible to conclude, that these methods of classification do not differ statistically significant successful from unsuccessful applicants on the entrance-exam for the PE study enrollment. Key words: Physical Education, Entrance-exam, Enrollment Criteria, Objectivity

REFERENCE
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Dimova, K., Popović, R. (1986). Jedinstvo muzike i kretanja u Ritmičko-sportskoj gimnastici. Zbornik radova Filozofskog fakulteta, Univerziteta u Nišu, Knjiga 10: 285-289. Kostić, R., Anastasijević, B., Nešić, V. (1988). Metrijske karakteristike mernih instrumenata za procenu muzičkih sposobnosti. Zbornik radova Filozofskog fakulteta, Univerziteta u Nišu. Serija Fizička kultura, 1: 87-99. Kunterić, M. (1963). Ritam. Muzička enciklopedija. Jugoslovenski leksikografski zavod: Zagreb. Lomen, R. (1981). Morfološke dimenzije i biomotoričke sposobnosti studenata Grupe za Fizičku kulturu. Zbornik radova Filozofskog fakulteta, Univerziteta u Nišu: OOUR Fizičko vaspitanje, str. 90-98. Matešić, K. (1983). Biološki ritmovi i ponašanje čoveka. Biblioteka popularne psihologije: Zagreb. Mirković-Radoš, K. (1983). Psihologija muzičkih sposobnosti. Zavod za udžbenike i nastavna sredstva: Beograd. Petković, D., Petković, E. (2002). Prijemni ispit kao takmičenje. Godišnjak 10 (2001):184-193, Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja, Univerziteta u Beogradu. Popović, R. (1990). Relacije specifičnih sposobnosti studentkinja i uspeha u Ritmičko-Sportskoj gimnastici. Scientific Conference "Evaluation of the programm effects in physical culture". Novi Sad-1990. Zbornik radova, 355-361. Popović, R. (1996). The Prediction of Examination Results in Rhythmic-Sport Gymnastics of PhE. Female Students on the Basis of Situation-Motor Efficiency. 4th International Congress on Physical Education and Sport, Komotini-Greece, 17-19th of May, 1996. Abstracts, 161, p. 92. Popović, R. et al. (1998). Specifične antropološke karakteristike studentkinja fizičke kulture. Monografija-I deo. Univerzitet u Nišu, Filozofski fakultet-Studijska grupa za fizičku kulturu, Niš:Tibet Popović, R. Herodek, K. (1997). Prediktivna vrednost testova specifičnog dela prijemnog ispita iz RitmičkoSportske Gimnastike za uspešno svladavanje nastavnog programa. Letnja škola pedagoga fizičke kulture Jugoslavije (sa međunarodnim učešćem; Aranđelovac, 9-12. Septembar-1997. Rezime rada (u rukopisu). Popović, R., Popović, D. (1988). Uticaj muzičkih sposobnosti i konativnih osobina ličnosti na uspeh u Ritmičkosportskoj gimnastici. Zbornik radova Filozofskog fakulteta, Univerziteta u Nišu. Serija Fizička kultura, 1: 67-76. Popović, R., Popović, D., Kostić, R., & Anastasijević, B. (1987). Analiza prijemnog ispita na Grupi za fizičko vaspitanje pri Filozofskom fakultetu u Nišu. Zbornik radova Filozofskog fakulteta, Univerziteta u Nišu, Knjiga 11:159-167. Popović, R., Stanković, S., Branković, M., & Popović, D. (1988). Postupak za utvrđivanje objektivnosti kriterijuma i načina izbora kandidata za studij Fizičke kulture. Zbornik radova Filozofskog fakulteta Univerziteta u Nišu, Sveska Fizička kultura, br. 1(1988):113-124. Radojević, J. (1976). Analiza baterije testova prijemnog ispita na Fakultetu za fizičko vaspitanje u Beogradu. Fizička kultura, God. 5:365-368. Rakijaš, B. (1975). Muzika u fizičkoj kulturi. Enciklopedija fizičke kulture, Jugoslovenski leksikografski zavod: Zagreb. Vujaklija, M. (1980). LEKSIKON stranih reči i izraza. Prosveta, Beograd

9.

10. 11.

12. 13.

14.

15. 16. 17.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
165

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

SPORTS METAPHORS AND POLITICAL DISCOURSE POWER
Tea Pirsl1, Danica Pirsl2, Sandra Milanovic3
1

Faculty of Philosophy, Novi Sad, Serbia, 2 Faculty of sport, Nis, Serbia, 3 Faculty of Education, Jagodina, Serbia

ABSTRACT Generally understood as the linguistic/semantic structures represented in the written and spoken medium, discourses represent the sociolinguistic phenomena, whose analysis merits scientific importance; they are closely linked to the means by which a society is governed and managed. This points out the importance of researching the role of public discourse in the construction of social life, identity and social performance, as well as of analysis of its political dimensions. Relevant theoretical basis of such research is questioning the relation of the discourse, power and politics. The discourse is seen as a kind of linguistic structure, whose social use represents a specific exertion of power. Richness of the political or any other discourse lies in the linguistic units used to metaphorically convey the intended messages, in our case the sports metaphors. Key words: discourse, power, politics, language, communication, sports metaphors

INTRODUCTION The focus of research shifts from the structure of language on its functions and specific practices related to the particular context. Based on these shifts, poststructuralist and constructionalist comprehensions of a discourse go a step further in the direction of functionalism with the process of identifying discourse signification, the creation of meaning. The concept of discourse gains this way specific meanings, irreducible to the existing linguistic and vocabulary definitions. The discourse is seen as a kind of a linguistic structure, which social use represents a specific exertion of power. By linking the notion of discourse with the concept of power in his research, Michel Foucault gave the main impetus to these studies. Foucault sees a discourse as a power that should be won. Thus, the power is a discursive category, the vacant position that can be occupied by individuals and institutions. The language of politics The language of politics is abundant in sports metaphors. When analyzing the current political situation one often hears: True, we have not quite reached the bottom of the ninth (the final, often dramatic, inning of a baseball game). In the election period we could also encounter the following: It is probably too early for the front-runner Barack Obama to start running down the clock (cautious tactics used by the team ahead in the final minutes of a basketball match designed to protect its lead). When talking about the running candidates as the opponents the newspapers report something like this: Three presidential debates still lie ahead, where Mitt Romney will doubtless be looking for a knock-out punch (one of the few analogies that requires no translation outside the US). Even after the debates, there may still be time to hurl a Hail Mary pass (a desperate long pass thrown by the quarterback in the dying minutes of an American football game in the hope of getting a touchdown). Certainly, he needs a game-changer (some dramatic "play" that will upend the contest). Across the political Anglo-sphere, the language of sport often doubles as the language of politics. At Westminster, cricketing metaphors are not uncommon. The sticky wicket, the straight bat, the hit-for-six. When the former Conservative Chancellor Geoffrey Howe delivered his dramatic resignation speech attacking Margaret Thatcher, he likened her handling of negotiations with Europe to "sending your opening batsmen to the crease only for them to find the moment the first balls are bowled, their bats have been broken before the game by the team captain." In Australia, the preferred national metaphor is a sporting one: the country punches above it weight. In the daily rough and tumble of Canberra life, politicians also often accuse each other of playing the man not the ball. In Canada, ice hockey naturally provides the analogies. Politicians are sometimes described as pylons (hopeless defenders that attackers can skate round at will). Occasionally they have to stickhandle an issue (which means to retain possession of the puck with some artful individual stick play). Still, it is in US presidential politics that sports-speak is most prevalent. During the convention season, the test of a speech is whether it is hit out of the park or remains within the confines of the auditorium - which, fittingly, now tends to be a sports arena. At the Democratic convention in Charlotte, for instance, Bill Clinton was deemed to have hit a home run for Obama. The previous night, the First Lady Michelle Obama had also swung for the fences and connected. It is often more than necessary to introduce the lay public into the language of sports metaphors. Here are some of these metaphors:

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
166

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Front-runner: An athlete or horse that leads the race, Punching above one's weight: When a boxer fights someone in a heavier weight category, To hit a home run: To hit the baseball far enough to give time to circuit bases and score a run, Swing for the fences: Swing the bat as hard as possible, aiming for the stadium perimeter, Step up to the plate: Take your turn at the batting plate in baseball, Knock-out punch: A hard punch that floors the opponent. In the coming days, as we approach the televised debates, boxing will supply the metaphors. The talk will be of knock-out punches, even though relatively few debates have finished with much blood on the canvas. In the classic Kennedy-Nixon debates in 1960, the first in US political history, it was not the then Vice-president's glass jaw that was the problem but rather his sweaty upper lip. Go back and study the tapes: from Kennedy, you will not find a smack-down blow. Success in the debates often bestows upon the winning candidate the Big Mo (unstoppable momentum), a phrase that has become such an integral part of the political vocabulary that it is easy to forget that it comes from 1960s gridiron football. Earlier this month, as the college football season got under way, Mitt Romney urged voters to hire a new coach because "it's time for America to see a winning season again." Obama responded in kind with a string of sporting analogies: with an economic play-book so badly flawed, he said, Romney would produce a losing season. Rick Perry optimistically compared himself to quarterback Tim Tebow. Metaphorical expression examined in the present study BASEBALL 1. (throw) a curve(ball) - “unexpected, surprising, even deceptive event” As the Oscars roll towards us, the Berlin film festival has thrown the world a curveball by picking as best film the most thoroughly anti-Hollywood offering you can imagine. [The Guardian (London), Feb 20, 2009] 2. step up to the plate - “take on or accept a challenge or responsibility” Some of our senators and representatives say the Iraqis should step up to the plate and reconcile their differences; others say we made the mess and we should stay in Iraq until there is a return to stability. [New York Times (USA), Apr 10, 2008] 3. be off base - “be completely wrong” But, unfortunately, the party's assessment of its own strength is way off base. [Hindustan Times (India), Feb 8, 2009] 4. out P left field - with in: “a state or position far from the mainstream”; “not knowing what’s happening”; with of/from: “a source of the unexpected or illogical” Kerry Keady, a solicitor representing three leaseholders, said the revoking of leases "came completely out of left field". [Sydney Morning Herald (Australia), Feb 15, 2008] 3 5. have two/three strikes against - “condition or situation that makes it extremely difficult to be successful” When Jesus Montero, 28, immigrated from Peru six years ago to join his mother and begin a new life in New York, he had three strikes against him. Mr. Montero is deaf, he cannot speak, and he reads only ''a little Spanish and less English,'' he said last month through a sign-language interpreter. [New York Times (USA), July 8, 2007] CRICKET 1. a sticky wicket - “difficult or tricky situation” The Assam Government is on a sticky wicket by not holding Panchayat elections within five years of its constitution as provided under Article 243(E)(3) of the Constitution of India. [Hindustan Times (India), Mar 17, 2007] 2. (just) not cricket - “unfair or unjust” Gentlemen's agreements ought to be sacrosanct and the behavior of the Russian leader was just not cricket. [The Observer(UK), July 22, 2007] 3. V a straight bat - “offer a noncommittal or evasive answer to a question” On immigration, Ms Smith has played a very straight bat - acknowledging concerns about east European migration but stressing the benefits it has brought. [The Guardian (UK), June 29, 2007] 4. have a good innings - “having spent a long time doing smth., having had a long, successful life” None of my immediate family has died early and my grandparents all had reasonably good innings, except for my paternal grandfather who died of a heart attack in his 60s. [The Guardian (UK), Dec 9, 2008] 5. hit for six - “score a big success”, “being astonished or amazed by smth.”, “being devastated” The corporate regulator has had its landmark lawsuit against the world's biggest bank hit for six after it failed to prove the very basis of its case. [Sydney Morning Herald (Australia), June 29, 2007]

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
167

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

FOOTBALL/SOCCER 1. play it safe - “act carefully, avoid risks” Michael Davison, super policy adviser at CPA Australia, says that in the past advisers would tell their clients to play it safe by limiting their investment to equity warrants and installments. [Sydney Morning Herald (Australia), Dec 12, 2007] 2. V an own goal - “creating a problem by achieving the opposite effect from what was intended” . The Liberal Democrat's home affairs spokesman, Chris Huhne, said: "It beggars belief that the government could have scored such a devastating own goal on the very day that it was pushing draconian counter-terrorism laws through parliament.". [The Guardian (UK), June 12, 2008] 3. V the back of the net - “be successful” . As Lev's Irish landlord Christy says, with some prescience: 'Life's a feckin' football match to the Brits now. They didn't used to be like this, but now they are. If you can't get your ball in the back of the net, you're no one.' [The Observer, (UK), June 10th, 2007] 4. V the ball rolling - “start smth. happening” In 2001, King Jigme Singhye Wangchuck set the ball rolling for Bhutan's transformation from an absolute monarchy to a parliamentary democracy, which led to a new draft constitution. [Hindustan Times (India), Jan 1, 2008] 5. V the goalposts – “change the rules, limits etc for something while someone is trying to do something, making it more difficult for them” . As they try to play the game in a situation of constantly shifting goal posts, South Africa's mining companies are about to take some tough strategic decisions. [Sunday Times (South Africa), Feb 03, 2008] Use of metaphorical expressions across sport types a) American Michael Phelps got the ball rolling, smashing Ian Thorpe's 200m freestyle record to claim gold. (Sydney Morning Herald, Mar 28, 2007) b) Yet, it wasn't all William’s work. Safina scored some own goals, starting with three double faults in her first service game. (Sun Herald, Feb 1, 2009) c) In order to advance from a heat, many surfers take what waves they can catch and play it safe for sure points. (NYT, Nov 27, 2007) d) After the week Craig Pickering has had - winning his second major 100metres senior international meet in Ostrava following victory at the European Cup last weekend - the 20-year-old Bath sprinter says the goalposts keep changing as he prepares for his next race, the IAAF Grand Prix in Athens, tomorrow evening. (The Observer, July 1, 2007) e) Understandably, McClaren played a straight bat, and would only repeat that he had picked a team to beat Estonia in next week's qualifier. (The Guardian, May 28, 2007) f) Football: Championship: Wolves' promotion hopes hit for six but omens may provide comfort (The Guardian, Apr 2, 2007) g) The sport's leaders will be hoping that Jamaica's Asafa Powell or America's Tyson Gay can step up to the plate in the 100m to help bring these championships alive. (The Observer, Aug 26, 2007) h) The first was the decision, made not in haste before the Wellington Test but in the immediate aftermath of New Zealand's first-innings 470 in Hamilton, to drop not just Steve Harmison but, straight out of left field, Matthew Hoggard as well. (The Guardian, Mar 27, 2008) CONCLUSION Linguistically speaking, should sport and politics mix? Media commentators have long bemoaned a style of campaign coverage known as "horse-race journalism," in which the contest becomes everything - although a better description might be "play-by-play journalism. "Strategies and tactics subsume policies and ideas. Politicians tend to be judged as players in the political game, rather than as potential leaders. Soon this interminably long race will be over - it is a marathon, remember, not a sprint - and there will follow another of the great rituals of campaign coverage. Correspondents will identify the single moment the election was won or lost, or the strategy or move that led to defeat - which will seem obvious now, even if it wasn't at the time. Needless to say, the Americans have a name for this kind of post-match analysis: Monday morning quarterbacking. To conclude: it seems no sphere of life can do without sports language, so the sooner we realize this the better for all of us. REFERENCE 1. Fairclough, N 1996 “Critical Analysis of Media Discourse”, Media Studies: A Reader (eds. P. Marris – S. Thorntam), Edinburgh University Press, Edinburgh

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
168

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

2. 3. 4. 5. 6. 7.

Grimshaw, A 2003 “Discourse and Sociology: Sociology and Discourse.” The Handbook of Discourse Analysis. Schiffrin, Deborah, Deborah Tannen and Heidi E. Hamilton (eds). Blackwell Publishing Dijk, T. A. Van 2010 Text and context: Explorations in semantics and pragmatics of discourse, Longman, New York Pirsl, D 2010 “English in Physical Education and Sport”, Faculty of Sport and Physical Education, University of Nis Pirsl, D 2011 “Rhetorical structures of sports discourse”, unpublished doctoral dissertation, University of Novi Pazar Van Dijk, T. A 2003 “Critical Discourse Analysis”, The Handbook of Discourse Analysis. Schiffrin, Deborah, Deborah Tannen and Heidi E. Hamilton (eds). Blackwell Publishing Willa, D 2002 “Postmodernism and the Public Sphere”, The American Political Science Review, Vol. 86, no 3.

Contact author: Tea Pirsl, Master student of the Faculty of Philosophy, Novi Sad, Serbia cell phone +381 64 291 13 82 email: eratotea@yahoo.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
169

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

SAMOPROCJENA ZDRAVSTVENIH PROBLEMA STUDENATA/ICA FILOZOFSKOG FAKULTETA U ZAGREBU
Jelka Gošnik1, Natalija Špehar2, Ksenija Fučkar Reichel3
Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu, 2 Tehničko veleučilište u Zagrebu, 3 Prirodoslovno-matematički fakultet Sveučilišta u Zagrebu
1

SAŽETAK Hrvatski studijski programi prema bolonjskim načelima prate suvremene europske trendove visokoškolskog obrazovanja. Ono označava sve zahtjevnije i teže ispunjavanje postavljenih zadataka, a samim time sve ugroženije bio-psiho-afektivno stanje brucoša tijekom studija.U ovom radu istražuje se imaju li i u kojoj mjeri brucoši/ce zdravstvene probleme.U akademskoj godini 2011./2012.se je neanonimnom anketom na uzorku od 745 ispitanika ispitala 1 varijabla s 20 podvarijabli. Podvarijable su se odnosile na subjektivnu procjenu zdravstvenog stanja ispitanika na Filozofskom fakultetu u Zagrebu. Ispitanici/e su na Likertovoj skali procjenjivali subjektivnu težinu/lakoću vlastitih zdravstvenih problema. Prikupljeni podacu su izračunati paketom Statistica 7.0. Dobiveni rezultati ukazuju na povećanu razinu zdravstvenih problema brucoša/ica u 5 varijabli: allergije, tegobe s očima, nesanica, manjak energije i glavobolje. Procjena razlike t testom zabilježena je kod čestica koje ukazuje na probleme s niskim krvnim tlakom, cirkulacijom, nedostatkom energije i glavoboljama. Rezultati pokazuju postojanje prijetnji psihosomatskom stanju brucoša, što može biti posljedica sjedilačkog načina života i rada na kompjutorima5. Zdravstveni rizici se manifestiraju štetnim i neugodnim djelovanjem na vid, smetnjama vezanim uz stres i umor te opterećenost mišićno-koštanog sustava.Središnju ulogu u ovakvom stanju imaju kineziološki programi koje Filozofski fakultet nudi, motiviranost nastavnika te pozadina kineziološkog kurikula s ciljem usmjeravanja mladih osoba ka zdravom životu. Ključne riječi: anketa, zdravlje, brucoši/ice, visoka učilišta

UVOD Prijetnja psihomatskom stanju mlade osobe u vrijeme „blagostanja“ je nedovoljna tjelesna aktivnost. Iz mnogih znanstvenih istraživanja vidljiva je dobrobit tjelesne aktivnosti kao bitnog čimbenika očuvanja zdravlja1,3,4,6. Jedno od rješenja koje nude visoka učilišta u Hrvatskoj studentima/cama je redovito tjelesno vježbanje tijekom studija u okviru kolegija Tjelesna i zdravstvena kultura. Zdravstvena kultura se spominje u članku 69 (stavak 12) Statuta Sveučilišta kao dio naziva obaveznog kolegija Tjelesna i zdravstvena kultura na Sveučilištu u Zagrebu, u Hrvatskoj na prvoj i drugoj godini preddiplomskog studija7. Poštujući preporuku Senata od 2008. godine prihvaćen je Nastavni plan i program kolegija Tjelesna i zdravstvena kultura na Filozofskom fakultetu gdje je više zadaća trajno usmjereno prema: 1. isticanju značaja zdravstvene kulture u svrhu očuvanja i unaprijeđenja zdravlja; 2. upoznavanju s rizicima štetnosti po zdravlje kod raznih ovisnosti; 3. promicanju značaja kvalitetne prehrane pri intelektualnim i tjelesnim naporima; 4. praćenju sastava tijela i prevenciji pretilosti; 5. informiranju studenata o rezultatima dosadašnjih istraživanja o zdravlju. PREDMET I PROBLEM Zdravlje znatno prelazi okvire klasične zdravstvene službe, čemu doprinosi i područje tjelesne i zdravstvene kulture2. Sukladno tome, u sklopu obvezne nastave tjelesne i zdravstvene kulture na visokim učilištima i u prilog važnosti redovitosti vježbanja, dolazi u središte interesa trenutni i potencijalni zdravstveni status. Bolji zdravstveni status studenata/ica se pokušava postići i održati realizacijom određenih ciljeva kako bi studenti/ce koji se bave tjelesnim vježbanjem na direktan ili indirektan način doprinijeli svojem zdravstvenom statusu. U tom kontekstu se pojavljuje i jaka uloga nastavnika u visokom obrazovanju da dijagnostira stanje pojedinca s obzirom na specifičnosti studija i poduzme primjerene postupke ''zdravljenja''. Kako je Hrvatska jedna od država s obaveznom nastavom Tjelesne i zdravstvene kulture u Europi i posljednja formalna stepenica u obrazovanju studenata, nužnost je usmjeriti mlade osobe na ''ponašanje u vezi sa zdravljem'' (suvremeni konstrukt, produkt istraživanja u vezi zdravlja6).

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
170

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

METODE ISTRAŽIVANJA Cilj ovog istraživanja bio je utvrditi subjektivnu procjenu zdravstvenih tegoba studenata i studentica brucoša Filozofskog fakulteta u Zagrebu u akademskoj godini 2011./2012. Uzorak i instrument Istraživanje je provedeno na namjernom prigodnom uzorku entiteta koji čine 745 brucoša/ica 1. godine preddiplomskog studija Filozofskog fakulteta (FF). 177 (23,763%) je bilo muškog spola, i 568 (76,24%) ženskog spola. Procjena obilježja zdravstvenog stanja ispitanika obavljena je anketnim upitnikom, kojeg su dobrovoljno i neanonimno ispunili. Kreirani upitnik u širem smislu sadrži 26 varijabli. Uzorak varijabli Ispitanici/e su se svojim izborom, numerički i gradacijski izražavali, na petostupanjskoj Likertovoj skali na 1 kvantitativnu varijablu zaokruživanjem brojeva na skali gdje se je određivala subjektivna težina/lakoća vlastitih zdravstvenih problema. U ovom radu prikazujemo samo jednu obrađenu varijablu determiniranu s izborom 20 podvarijabli. Metode obrade podataka Analiza podataka izvršena je pomoću programskog paketa Statistika 7.0.Izračunati su osnovni statistički parametri za 20 čestica obzirom na spol izmjerenih, mjere centalne tendencije, a t-testom je analizirana značajnost razlika između spolova na razini p<0.05. REZULTATI I DISKUSIJA
Tablica 1: Frekvencija (N) i postotak odgovora (%) studenata 1. godine FF grupiranih prema samoprocjeni jačine zdravstvenih problema Koji od navedenih zdravstvenih problema ili smetnji imate i u kolikoj mjeri? br 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 zdravstveni problemi vratna kralješnica grudni dio kralješnice slabinski dio kralješnice noge (kukovi, koljena, stopala) ramena i ruke deformacije kralješnice (skolioza, kifoza, lordoza) cirkulacija visoki krvni tlak niski krvni tlak srčana oboljenja dišni sustav alergije vid sluh dijabetes prekomjerna tjelesna težina nedostatak apetita glavobolje, migrene pomanjkanje energije/umor problemi sa spavanjem STUDENTI (M) nimalo N 124 143 131 105 133 140 136 143 142 151 116 106 105 141 163 135 146 118 97 103 % 70.06 80.79 74.01 59.32 75.14 79.10 76.84 80.79 80.23 85.31 65.54 59.89 59.32 79.66 92.09 76.27 82.49 66.67 54.80 58.19 malo N 33 15 21 37 23 11 18 14 12 13 32 23 23 19 2 22 15 29 42 27 % 18.64 8.47 11.86 20.90 12.99 6.21 10.17 7.91 6.78 7.34 18.08 12.99 12.99 10.73 1.13 12.43 8.47 16.38 23.73 15.25 osrednje N 7 8 11 18 9 10 10 6 10 1 14 19 21 2 0 10 4 14 16 19 % 3.95 4.52 6.21 10.17 5.08 5.65 5.65 3.39 5.65 0.56 7.91 10.73 11.86 1.13 0.00 5.65 2.26 7.91 9.04 10.73 mnogo N 3 2 4 7 0 7 2 3 3 2 6 17 15 4 0 0 2 7 9 15 % 1.69 1.13 2.26 3.95 0.00 3.95 1.13 1.69 1.69 1.13 3.39 9.60 8.47 2.26 0.00 0.00 1.13 3.95 5.08 8.47 izrazito mnogo N 0 0 0 0 2 0 1 0 0 0 0 6 3 0 1 0 2 1 5 6 % 0.00 0.00 0.00 0.00 1.13 0.00 0.56 0.00 0.00 0.00 0.00 3.39 1.69 0.00 0.56 0.00 1.13 0.56 2.82 3.39 nedostaje N 10 9 10 10 10 9 10 11 10 10 9 6 10 11 11 10 8 8 8 7 % 5.65 5.08 5.65 5.65 5.65 5.08 5.65 6.21 5.65 5.65 5.08 3.39 5.65 6.21 6.21 5.65 4.52 4.52 4.52 3.95

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
171

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tablica 2: Frekvencija (N) i postotak odgovora (%) studentica 1. godine FF grupiranih prema samoprocjeni jačine zdravstvenih problema STUDENTICE (F) nimalo N 366 450 412 332 425 (skolioza, 411 345 492 358 490 390 349 289 475 528 421 463 287 215 303 % 64.44 79.23 72.54 58.45 74.82 72.36 60.74 86.62 63.03 86.27 68.66 61.44 50.88 83.63 92.96 74.12 81.51 50.53 37.85 53.35 malo N 84 43 44 79 65 40 79 26 62 24 64 72 85 45 1 60 42 120 146 116 % 14.79 7.57 7.75 13.91 11.44 7.04 13.91 4.58 10.92 4.23 11.27 12.68 14.96 7.92 0.18 10.56 7.39 21.13 25.70 20.42 osrednje N 59 28 48 76 28 40 74 6 57 11 50 56 85 10 1 36 15 81 106 72 % 10.39 4.93 8.45 13.38 4.93 7.04 13.03 1.06 10.04 1.94 8.80 9.86 14.96 1.76 0.18 6.34 2.64 14.26 18.66 12.68 mnogo N 22 8 19 32 6 33 27 2 40 2 14 41 63 1 1 14 9 36 59 30 % 3.87 1.41 3.35 5.63 1.06 5.81 4.75 0.35 7.04 0.35 2.46 7.22 11.09 0.18 0.18 2.46 1.58 6.34 10.39 5.28 izrazito mnogo N % 5 3 7 12 3 12 6 3 18 2 14 17 19 1 1 5 2 15 13 16 0.88 0.53 1.23 2.11 0.53 2.11 1.06 0.53 3.17 0.35 2.46 2.99 3.35 0.18 0.18 0.88 0.35 2.64 2.29 2.82 nedostaje N 32 36 38 37 41 32 37 39 33 39 36 33 27 36 36 32 37 29 29 31 % 5.63 6.34 6.69 6.51 7.22 5.63 6.51 6.87 5.81 6.87 6.34 5.81 4.75 6.34 6.34 5.63 6.51 5.11 5.11 5.46

Koji od navedenih zdravstvenih problema ili smetnji imate i u kolikoj mjeri? br 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 zdravstveni problemi vratna kralješnica grudni dio kralješnice slabinski dio kralješnice noge (kukovi, koljena, stopala) ramena i ruke deformacije kralješnice kifoza, lordoza) cirkulacija visoki krvni tlak niski krvni tlak srčana oboljenja dišni sustav alergije vid sluh dijabetes prekomjerna tjelesna težina nedostatak apetita glavobolje, migrene pomanjkanje energije/umor problemi sa spavanjem

Tablica 3: Osnovni deskriptivni parametri ( Mean ± standard deviation (SD)) gradirani od 1 do 5 za studente (M) i studentice (F) Filozofskog fakulteta, i rezultati t-testa između spolova na razini značajnosti od *p<0.05 Studenti (M) Zdravstveni problemi Mean 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 vratna kralješnica grudni dio kralješnice slabinski dio kralješnice noge (kukovi, koljena, stopala) ramena i ruke deformacije kralješnice kifoza, lordoza) cirkulacija visoki krvni tlak niski krvni tlak srčana oboljenja dišni sustav alergije vid sluh dijabetes prekomjerna tjelesna težina nedostatak apetita glavobolje, migrene pomanjkanje energije/umor problemi sa spavanjem (skolioza, 1.34 1.22 1.33 1.56 1.29 1.31 1.29 1.21 1.25 1.13 1.46 1.80 1.73 1.21 1.04 1.25 1.22 1.49 1.72 1.79 N 167 168 167 167 167 168 167 166 167 167 168 171 167 166 166 167 169 169 169 170 SD 0.65 0.58 0.71 0.85 0.68 0.77 0.69 0.59 0.64 0.44 0.80 1.19 1.10 0.58 0.33 0.56 0.66 0.86 1.04 1.16 Mean 1.54 1.25 1.42 1.71 1.29 1.50 1.63 1.11 1.69 1.11 1.49 1.70 1.96 1.14 1.02 1.36 1.20 1.83 2.09 1.77 N 536 532 530 531 527 536 531 529 535 529 532 535 542 532 532 536 531 539 539 537 SD 0.91 0.67 0.89 1.06 0.67 1.02 0.98 0.46 1.13 0.46 0.96 1.12 1.21 0.43 0.24 0.80 0.60 1.08 1.12 1.07 t -2.67 -0.58 -1.26 -1.59 0.12 -2.21 -4.15 2.40 -4.81 0.31 -0.35 0.94 -2.19 1.79 0.75 -1.67 0.32 -3.83 -3.86 0.18 p 0.007861* 0.562039 0.209300 0.111946 0.908151 0.027414* 0.000037* 0.016706* 0.000002* 0.760185 0.729214 0.346016 0.028675* 0.073148* 0.455810 0.095721 0.749478 0.000139* 0.000126* 0.857180 Studentice (F) t-test

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
172

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Razlika između studenata i studentica procjenjena je t-testom. Tablica 3 pokazuje statistički značajnu razliku (p <0,05) srednjih vrijednosti za sljedeće podvarijable: vratnu kralješnicu, deformaciju kralješnice (skolioza, kifoza, lordoza), cirkulaciju, visoki krvni tlak, niski krvni tlak, bolesti oči, bolesti sluha, glavobolje, migrene i nedostatak energije. Najveća razlika zabilježena je kod čestica koje ukazuju na probleme s niskim krvnim tlakom, cirkulacijom, nedostatkom energije i glavoboljama odnosno migrenama. Sukladno srednjim vrijednostima u tablici 3 koja razne zdravstvene tegobe brucoša/ica na Filozofskom fakultetu u Zagrebu kategorizira na ljestvici od 1 do 5 moglo bi se zaključiti da je upisana studentska populacija u akademskoj godini 2011./2012. relativno zdrava, sa srednjom vrijednosti obično ispod 2 bez obzira na spol. Uspoređujući studente sa studenticama očigledno je da su žene izložene nešto većim vrijednostima varijabli povezanih s problemima kralješnice, problemima s cirkulacijom, nogama, niskim krvnim tlakom, smetnjama s očima, alergijama te trias glavobolje/migrene, nedostatak energije i nesanica. Nasuprot njima, muška studentska populacija pokazuje najviše vrijednosti u sljedećih pet zdravstvenih tegoba: alergije, problemi s očima, manjak energije, smetnje spavanja i tegobe s nogama (kukovi, koljena i stopala). ZAKLJUČAK Dobiveni rezultati ukazuju na razlike po spolu i povećanu razinu zdravstvenih problema studenata/ica. To su entiteti koji se pojavljaju konsistentno kroz neko vrijeme i tvore određen životni stil koji je zdravlju prihvatljiv i/ili štetan, zdrav odnosno narušen. Edukacija koja usmjerava mlade osobe ka zdravom načinu života je interdisciplinarni zadatak. Motivirani nastavnik koji vodi kolegij nastave Tjelesne i zdravstvene kulture na visokim učilištima utječe na strategiju razvoja zdravstvene kulture i posljedično definitivno je najvažniji član lanca kojemu je dužnost ohrabriti, usmjeriti mlade osobe k osvajanju zdravog stila života i prihvaćanju zdravlju primjerenog načina studiranja. Navedeni rezultati su ključni u brizi za redovitu tjelesnu aktivnost koja ističe važnost promocije s aspekta zdravog, kvalitetnog načina života za uspešno studiranje u vrijeme studija, stjecanja cjeloživotnih navika i neophodnost u razvoju normalnog biološkog, socijalnog i mentalnog stanja2,6.

ABSTRACT Based on the Bologna principles, Croatian study programs follow the contemporary European trends of higher education. This signifies the increase in demands and difficulties in fulfilling tasks, and thus the increasing threat to bio-psycho-affective conditions of freshmen during their studies. This paper investigates whether and to what extent freshmen have health problems. In the academic year of 2011./2012. a non-anonymous survey was conducted on a sample of 745 subjects, all of which were students at the Faculty of Humanities and Social Sciences in Zagreb. The survey contained one variable and 20 sub variables. The sub variables referred to a subjective assessment of the subjects’ health condition. During self-evaluation the students used a five-level Likert’s scale from 1 (none) to 5 (very high). Collected data is analyzed by Statistica 7.0. The results indicate that the level of health problems of freshmen is increased in 5 variables: Allergies, Eye Disease, Insomnia, Lack of Energy, and Headaches and Migraines. The difference between males and females determined by the t-test shows a statistically significant difference (p<0.05) in the mean values for the following variables: low blood pressure, circulation, lack of energy, headaches and migraines. The results indicate that there are indeed certain threats to the psychosomatic state of freshmen, which may be due to a sedentary lifestyle and work on computers5. These health risks can manifest themselves through unpleasant and harmful vision disorders, disturbances related to stress and fatigue, as well as burdening on the musculoskeletal system.Physical educational programs, the level of the teachers’ motivation and kinesiology curriculum play the leading role in the intervention in these situations. Key words: questionnaire, health, first year students, institutions of higher education

LITERATURA 1. Fučkar Reichel, K., Špehar, N., Gošnik, J. (2010). The health condition of the first year students of the University of Zagreb. In: M. Kovač, G. Jurak & G. Starc (Eds.), Book of Abstracts, 5th International Congress Youth Sport 2010, 102, Ljubljana: University of Sport, ISBN 978-961-6843-03-4. Bungić, M., Barić, R. (2009). Tjelesno vježbanje i neki aspekti psihološkog zdravlja. U: Hrvatski športskomedicinski vjesnik 24, Zagreb: Kineziološki fakultet Sveučilišta u Zagrebu, 65-75. Lindsey, B. J., Saunders, C. M., Ochs, L. (2008). Gender similarities and differences in college students' health interests. In: American Journal of Health Studies, Vol 23, Issue 1, p.278. WHO (2006). Working together for health - The World Health Report Available, viewed on: http://www.who.int/whr/2006/whr06_en.pdf
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
173

2. 3. 4.

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

5. 6.

7.

Brkić, B. (2006). Zdravstvene tegobe kod rada na računalima, U: Zavod za javno zdravstvo, Vol. 2 (8), Zagreb, ISSN 1845-3082. Elliott, D. S. (1993). Health – enhancing and health – compromising lifestyles. In: S.G. Millstein, A. C. Petersen, E. O. Nightingale (Eds.), Promoting the health of adolescents, 119-145. New York: Oxford University Press. http://www.unizg.hr/fileadmin/rektorat/dokumenti/propisi/statut.pdf; viewed: 8th August 2012, 19:54.

Podaci o autoricama: Mr. sc. Jelka Gošnik, v. pred. Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu I. Lučića 3, 10000 Zagreb Mob. 091/ 509 70 10 E-mail: jgosnik@ffzg.hr http://www.ffzg.unizg.hr/jgosnik/ Natalija Špehar, v. pred. Tehničko veleučilište u Zagrebu Av. V. Holjevca 15, 10000 Zagreb Mob: 091/30 636 30 E mail: nspehar@tvz.hr http://nastava.tvz.hr/tzk-GRO Ksenija Fučkar Reichel, v. pred. Prirodoslovno-matematički fakultet Sveučilišta u Zagrebu Horvatovac 102 A, 10000 Zagreb Mob: 091 520 2274 E-mail: Xenia_f@yahoo.com www.pmf.hr./nastavaTZK

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
174

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

MOTORIČKA KOORDINACIJA DECE PREDŠKOLSKOG UZRASTA
Tijana Purenović-Ivanović, Ružena Popović
Univerzitet u Nišu, Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja, Niš, Srbija

SAŽETAK Do sedme godine života deca se uče osnovnim oblicima kretanja, koji stimulišu proces razvoja bazičnih motoričkih sposobnosti (koordinacija, brzina, snaga, fleksibilnost, ravnoteža i preciznost), i teško je nadoknaditi nedostatak ovih sposobnosti u kasnijem periodu. Zato je neophodno imati na umu da su deca predškolskog uzrasta u najboljem periodu za stimulaciju razvoja motoričkih sposobnosti i ujedno intelektualnih sposobnosti, koje će se nadograđivati tokom čitavog života. Cilj ovog istraživanja je utvrđivanje eventualnih razlika između 36-oro dece predškolskog uzrasta (M=23, Ž=13), starosti 6.15±0.37 godina. Svi ispitanici su polaznici pripremne grupe O.Š. „Kole Rašić“ (Niš, Srbija) i pohađaju organizovane plesne časove. Za procenu koordinacije upotrebljena je baterija od pet testova (koraci u stranu, hodanje natraške u uporu za rukama, puzanje sa loptom, prenošenje kockica, grčenje i pružanje). Razlike u motoričkoj koordinaciji devojčica i dečaka su utvrđene primenom t-testa za male i nezavisne uzorke. Dobijeni rezultati ukazuju na postojanje statistički značajne razlike u korist devojčica, ali samo u jednoj primenjenoj varijabli (koraci u stranu), što ukazuje da su predškolcima koordinativne sposobnosti na istom nivou, a glavni uzrok jeste njihova nedovoljna morfološka, intelektualna i motorička razvijenost, nezavisno od polne pripadnosti. Ključne reči: motoričke sposobnosti, dečaci, devojčice, razlike.

UVOD Opšte je poznato da određenim nivoom fizičke aktivnosti u predškolskom periodu utičemo na skladan rast i fizički, mentalni i socijalni razvoj deteta. Motorna aktivnost je nezamenljiv izvor iskustva i, ukoliko je primerena, zadovoljava detetove prirodne potrebe za kretanjem, skladom i sticanjem samopouzdanja i samopoštovanja. Razvijanjem opšte motorike paralelno razvijamo i inteligenciju, i obrnuto (Parizkova, 1996). Na razvoj detetovih motoričkih sposobnosti, osim genetskog uticaja, nedvosmisleno utiče okolina u kojoj živi i odrasta. Ako bi želeli da to dete dostigne optimalan motorički razvoj, obzirom na svoj genetski potencijal, okolina u kojoj živi mora biti bogata, raznolika i stimulativna. Sposobnosti koje dete ne razvije na vreme, kasnije ih sve teže razvija, ili ih uopšte ne razvije (Petz, 1981). Iz tog razloga je bitno pratiti detetov motorički razvoj primenom adekvatnih motoričkih testova za taj uzrast. Postoji veliki broj istraživanja iz područja motoričkih sposobnosti sa utvrđenim metrijskim karakteristika na školskoj populaciji i odraslima, ali vrlo mali broj istraživanja motoričkih sposobnosti i motoričkih testova je u području predškolskog uzrasta. Razlog tome jesu organizacione i ostale poteškoće koje se javljaju prilikom merenja dece ovog uzrasta. Međutim, u poslednje vreme povećan je interes za potrebom organizovanog fizičkog vežbanja dece predškolskog uzrasta, pre svega zbog sve veće pojave gojaznosti već i u ovom razvojnom periodu života. Pregled dostupnih istraživanja, realizovanih i objavljenih u poslednjoj dekadi, ukazuju na potrebu za ispitivanjem motoričkih sposobnosti dece predškolskog uzrasta, posebno koordinacije. Ovaj uzrastni period karakterišu intenzivne promene dečijeg organizma, te je stoga važno znati da je tada veoma korisna adekvatna i planska fizička aktivnost, radi pozitivnog uticaja na ispoljavanje i razvoj motoričkih sposobnosti. Koordinacija, kao sposobnost realizacije složenih kretanja, jedna je od bitnih odrednica razvoja organizma kao celine, u visokoj korelaciji sa inteligencijom (80-85%), ali pod uticajem različitih činilaca (uzrast, pamćenje, prethodno motoričko iskustvo, emotivno stanje, koncentracija pažnje i motivacija) (Stojiljković, 2003). Ova motorička sposobnost je, bez sumnje, najvažnija sposobnost, u pogledu sveukupnog učinka motoričkog ponašanja ljudskih bića. Ona učestvuje u realizaciji praktično svake kretne strukture, od najjednostavnijih, pa do najsloženijih oblika kretanja; temelj je za manifestaciju ostalih motoričkih sposobnosti, odn. koordinaciju nije moguće posmatrati izdvojeno od ostalih biomotoričkih sposobnosti i karakteristika, i u nastavi fizičkog vaspitanja dece postupci usmereni na razvoj koordinacije moraju biti značajno zastupljeni. Istraživanjem je utvrđeno da je period od 6. do 12. godine života, senzitivni period za razvoj koordinacije (Jastrjembskaia & Titov, 1998; Bompa, 2005). Usled neophodnosti praćenja razvoja dece ovog uzrasta, kao i svega navedenog, problem ovog istraživanja je utvrđivanje statusa motoričke koordinacije dečaka i devojčica predškolskog uzrasta. METODE Uzorak ispitanika Istraživanjem je obuhvaćeno 36-oro dece predškolskog uzrasta (M=23, Ž=13), prosečne starosti 6.15±0.37 godina. Svi ispitanici su polaznici pripremne grupe O.Š. „Kole Rašić“ u Nišu. Testiranje je izvršeno u
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
175

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

prostorijama škole, na času predviđenom za Ritmiku i plesove, u periodu od 04.12.2009. do 20.01.2010. (u okviru studijskog istraživačkog rada na Doktorskom studiju). Uzorak mernih instrumenata i tehnika merenja Za potrebe istraživanja primenjeni su sledeći merni instrumenti: A) za procenu antropometrijskog prostora: telesna visina /ATVIS/ u 0.1cm, telesna masa /ATMAS/ u 0.1kg; B) za procenu motoričke koordinacije: koraci u stranu /KKORUSTR/ u 1/10sec (Metikoš i sar., 1989, 24), hodanje natraške u uporu za rukama /KHODNAZ/ u 1/10sec (Trajkovski Višić, 2004), puzanje sa loptom /KPUZLOP/ u 1/10sec (Stanišić, 2008, 48), prenošenje kockica /KPREKOC/ u 1/10sec (″Mediteranean American International Schools″, 1988; prema Trajkovski Višić, 2004), grčenje i pružanje /KGRPR/ u 1/10sec (Marčelja i sar., 1973; prema Kostić, 1996). Antropometrijska merenja su obavljena po Internacionalnom Biološkom Programu (Weiner & Lourie, 1969), a od antropometrijskih instrumenata su korišćeni antropometar po Martinu i decimalna vaga. Metode obrade podataka Statistička obrada sirovih podataka je realizovana u statističkom programu SPSS 12.0. Na univarijantnom nivou utvrđeni su osnovni parametri deskriptivne statistike i distribucija rezultata svih ispitivanih varijabli: aritmetička sredina (AS), standardna devijacija (SD), varijansa (Var), raspon (Range), koeficijent zakrivljenosti (Skewness) i spljoštenosti krive (Kurtosis). Statistička značajnosti razlika u motoričkoj koordinaciji dečaka i devojčica, utvrđena je pomoću t-testa za male nezavisne grupe. REZULTATI Na Tab. 1 prikazane su vrednosti centralnih i disperzionih parametara testiranih varijabli ispitanika. Kod svih varijabli u rasponu (Range) između minimalnih i maksimalnih rezultata, nalazi se manje od šest vrednosti standardnih devijacija (SD), na osnovu čega se može zaključiti smanjena osetljivost, odn. diskriminativnost primenjenih testova. Vrednosti skewness-a ukazuju na blagu pozitivnu, ali i negativnu asimetričnost (KPREKOC -.071), ali u granicama normalnih vrednosti od -1.00 do +1.00, osim kod telesne mase (ATMAS 1.796) gde je izrazito pozitivno asimetrična distribucija. Diskriminativnost merenja utvrđena kurtosis-om, ukazuje na platokurtičnu ili rasplinutu distribuciju, obzirom na rezultate koji su manji od 2.75, osim kod distribucije telesne mase (ATMAS 4.446) i testa KPUZLOP (3.771), koje ukazuju na leptokurtičnu raspodelu, sa koncentrisanim rezultatima oko većih vrednosti (inverzno).
Tabela 10. Morfološke karakteristike i motorička koordinacija dečaka predškolskog uzrasta: Osnovni deskriptivni parametri Godine starosti 23 13 6.13391 .426396 .182 -.786 .964 1.750 ATVIS 23 13 121.96 6.442 41.498 .631 .094 27 ATMAS 23 13 23.17 5.176 26.787 1.796 4.446 24 KKORUSTR 23 13 37.4100 14.27712 203.836 .980 .466 51.62 KHODNAZ 23 13 10.9270 3.68911 13.610 .415 -.404 13.01 KPUZLOP 23 13 16.6396 8.39457 70.469 1.814 3.771 33.12 KPREKOC 23 13 17.7604 1.85746 3.450 -.071 .203 7.78 KGRPR 23 13 15.5813 6.26761 39.283 .649 .027 24.30

N AS SD Var

Valid Missing

Skew Kurt Range

Tabela 11. Morfološke karakteristike i motorička koordinacija devojčica predškolskog uzrasta: Osnovni deskriptivni parametri Godine starosti 13 23 6.19892 .275585 .076 -.223 .010 1.000 ATVIS 13 23 122.23 5.372 28.859 .303 -.232 19 ATMAS 13 23 22.85 4.220 17.808 -.188 -.505 14 KKORUSTR 13 23 28.0677 7.26715 52.811 .845 -.714 21.33 KHODNAZ 13 23 12.0923 4.01251 16.100 .670 -.301 13.28 KPUZLOP 13 23 21.1300 8.49771 72.211 .684 .055 30.51 KPREKOC 13 23 17.1777 1.89987 3.610 .007 -1.431 5.89 KGRPR 13 23 12.4815 4.57975 20.974 .757 .141 16.29

N AS SD Var

Valid Missing

Skew Kurt Range

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
176

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Na Tab. 2 prikazane su vrednosti centralnih i disperzionih parametara testiranih varijabli ispitanica. Kod svih varijabli u rasponu (Range) između minimalnih i maksimalnih rezultata, nalazi se manje od šest vrednosti standardnih devijacija (SD), na osnovu čega se može zaključiti smanjena osetljivost, odn. diskriminativnost primenjenih testova. Vrednosti skewness-a ukazuju na blagu pozitivnu, ali i negativnu asimetričnost (ATMAS .188), ali u granicama normalnih vrednosti od -1.00 do +1.00. Diskriminativnost merenja utvrđena kurtosis-om, ukazuje na platokurtičnu ili rasplinutu distribuciju, obzirom na rezultate koji su manji od 2.75, što takođe ukazuje na homogenost uzorka. Na Tab. 3 su predstavljeni rezultati t-testa. Postoji statistički značajna razlika samo kada je reč o testu KKORUSTR (p=.035), u korist devojčica. Što se tiče ostalih testova, razlika postoji, ali ista nije na statistički značajnom nivou (p<.05), i većinom su bolje rezultate postigli dečaci. Izjednačenost postoji kod testa KRPEKOC (M=17.76±1.86, Ž=17.18±1.89), a devojčice su imale malo bolje rezultate i kod testa KGRPR (M=15.58±6.26, Ž=12.48±4.58).
Tabela 12. Razlike u koordinaciji devojčica (n=13) i dečaka (n=26) predškolskog uzrasta: T-test Levene's Test for Equality of Variances

t-test for Equality of Means 95% Interval Difference Lower Confidence of the Upper -0.69048 3.84949 10.43577 0.73771 0.94011

Varijable F Koraci stranu Hodanje natraške Puzanje loptom sa 0.604 0.523 1.779 0.442 0.475 0.191 1.535 0.897 1.559 34 34 34 u 4.688 0.123 0.037 0.728 Sig. t 2.194 0.882 df

Sig. (2tailed)

Mean Difference

Std. Error Difference

34 34

0.035 0.384 0.134 0.376 0.128

-9.34231 1.16535 4.49043 -0.58274 -3.09977

4.25728 1.32078 2.9255 0.64975 1.98789

-17.9941 -1.51879 -1.45491 -1.90319 -7.13964

Prenošenje kockica Grčenje pružanje i

DISKUSIJA Ukoliko uporedimo dobijene rezultate sa rezultatima drugih studija uočićemo razlike. Naime, u studiji Trajkovski Višić i sar. (2007), je rađeno na populaciji četvorogodišnjaka iz Rijeke i Zagreba. Na testu hodanje natraške u uporu za rukama (KHODNAZ) dobijena je prosečna vrednost od 9.48±2.6 sekundi, što je bolji rezultat od 11.35±3.79 sekundi, koji su ostvarili ispitanici naše studije. Nešto manja razlika se uočava na testu prenošenje kockica (KPREKOC), gde su četvorogodišnjaci Hrvatske ostvarili prosečan rezultat od 16.57±1.74 sekundi, a naši ispitanici 17.55±1.86 sekundi. U istraživanju, Privitellio i sar. (2006) su, radeći sa decom starosti 5-6 godina iz Rijeke, za test puzanje sa loptom (KPUZLOP) dobili prosečnu vrednost od 9.57±3.45 sekundi, dok su Privitellio i sar. (2007) za decu uzrasta 4-6 godina iz Rijeke, dobili prosečne vrednosti od 10.45±3.68 sekundi, što se znatno razlikuje od našeg rezultata (18.26±8.59 sekundi). Obzirom da je period od 6. do 12. godine života, senzitivni period za razvoj koordinacije, ovo je pravo vreme da se krene sa planskom i organizovanom fizičkom aktivnošću ovo dece. Ukoliko bismo kroz izvesni period ponovili istraživanje sa ovom decom, a nakon primene odgovarajućeg programa, verovatno bismo naišli na bolje rezultate. Ovakvo razmišljanje nalazi svoje uporište u činjenici da, iako koordinacija zavisi od urođenih predispozicija, na nju imaju uticaj različiti faktori, a najznačajniji su: uzrast, kognitivni faktor, pamćenje, prethodno motoričko iskustvo, emotivno stanje, koncentracija pažnje i motivacija. ZAKLJUČAK Ovo transverzalno istraživanje je realizovano na uzorku 36-oro dece predškolskog uzrasta (M=23, Ž=13), prosečne starosti 6.15±0.37 godina. Svi ispitanici su polaznici pripremne grupe O.Š. „Kole Rašić“ u Nišu. Predmet istraživanja je bio status motoričke koordinacije kod dece predškolskog uzrasta, a problem utvrđivanje razlika u motoričkoj koordinaciji dečaka i devojčica pripremne grupe. Vođeni predmetom, problemom i ciljem
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
177

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

istraživanja, dobijeni su rezultati deskriptivne statistike i t-testa, na osnovu čije interpretacije se može izvesti sledeći zaključak: Vrednosti dobijene t-testom nam pokazuju da postoji razlika u motoričkoj koordinacija dečaka i devojčica pripremne grupe, ali je ista na statistički značajnom nivou (p=.035) samo za test koraci u stranu (KKORUSTR). Obzirom da je mali broj istraživanja sproveden na ovoj populaciji, naučni doprinos i značaj rada ogleda se u pokušaju da i ovaj rad dođe do korisnih informacija o statusu vrlo bitne bazične motoričke sposobnosti kod dece predškolskog uzrasta, a iste će najverovatnije biti od velike koristi u budućem radu svim stručnjacima koji se bave ovom problematikom.

MOTOR COORDINATION OF PRESCHOOL CHILDREN
ABSTRACT Until the age of seven children learn the basic types of motor activity which stimulate the process of development of their basic motor abilities (coordination, speed, strength, flexibility, balance, and precision), and it is difficult to make up the lack of these abilities later on. Therefore, one should bear in mind that preschool children are at the best age for the stimulation of motor abilities and thereby of intellectual potential, both of which will be built up during their entire lifetime. The aim of this research was to determine the possible gender differences in motor coordination of 36 preschool children (M=23, F=13), aged 6.15±0.37. All of them where part of preschool group in primary school “Kole Rašić” (Niš, Serbia), and all of them attended organized dance activities. Their motor coordination was evaluated by means of five measuring instruments (side steps, walking backwards, crawling with the ball, cube transfer, curls and stretching). Differences in the area of motor coordination were evaluated by t-test for small independent samples between preschool girls and boys. The obtained results show that there was a statistically significant difference showing the advantage of the preschool girls, but only in one variable (side steps), which points out that the preschool children’s coordination abilities are at the same level, and the root of this fact lies in their insufficient morphological, cognitive and motor development, regardless of gender. Key words: motor abilities, boys, girls, differences.

REFERENCE 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Bompa, T.O. (2005). Cjelokupan trening za mlade pobjednike. Zagreb: Nacionalna i sveučilišna knjižnica. Jastrjembskaia, N. & Titov, Y. (1998). Rhythmic gymnastics. USA: Human Kinetics. Kostić, R. (1996). Trening plesača. Niš: Filozofski fakultet, Studijska grupa za fizičku kulturu. Metikoš. D., Hofman, E., Prot, F., Pintar, Ž. & Oreb, G. (1989). Mjerenje bazičnih motoričkih dimenzija sportaša. Zagreb: Fakultet za fizičku kulturu. Parizkova, J. (1996). Nutrition, Physical Activity, and Health in Early Life. CRC Press. Petz, B. (1981). Osnovne statističke metode za nematematičare. Zagreb: Sveučilišna naklada Liber. Privitellio, S., Marić, Ž. & Mijan, J. (2006). Razlike u motoričkim sposobnostima djevojčica i dječaka predškolske dobi. U G. Bala (Ur.), Zbornik radova – Antropološki status i fizička aktivnost dece i omladine (str. 57-65). Novi Sad: Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja. Privitellio, S., Caput-Jogunica, R., Gulan, G. & Boschi, V. (2007). Utjecaj sportskog programa na promjene motoričkih sposobnosti predškolaca. Medicina, 43, 204-209. Stanišić, I. (2008). Predikcija kvaliteta izvođenja plesnih struktura na bazi morfološko-motoričkih dimenzija kod dece predškolskog uzrasta. Doktorska disertacija, Niš: Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja. Stojiljković, S. (2003). Osnove opšte antropomotorike. Niš: Studentski kulturni centar. Trajkovski Višić, B. (2004.). Utjecaj sportskog programa na promjene morfoloških i motoričkih obilježja djece starosne dobi četiri godine. Neobjavljena magistarska teza, Zagreb: Kineziološki fakultet. Trajkovski Višić, B., Berlot, S. & Kinkela, D. (2007). Metrijske karakteristike testova namijenjenih za procjenu snage, koordinacije i fleksibilnosti kod četverogodišnjaka. 16. ljetna škola kineziologa republike Hrvatske (str. 257-262). Zagreb: Hrvatski kineziološki savez. Weiner, J.S. & Lourie, J.A. (1969). Human Biology, A guide to Field methods. International Biological Programme. Edinburgh: Blackwell Scientific Publications.

8. 9. 10. 11. 12.

13.

Korespondentni autor: Tijana Purenović-Ivanović Univerzitet u Nišu, Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja Ul. Čarnojevića 10a, 18000 Niš, Srbija Tel: +38118227836 Fax: +381184228066 E-mail: tijanapurenovic@gmail.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
178

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

DEFINISANJE LATENTNE STRUKTURE BAZIČNO MOTORIČKIH SPOSOBNOSTI STUDENTSKE POPULACIJE
Amir Topoljak, Šemso Ormanović
Udruženje sportske rekreacije “Sport za sve“ u Bosni i Hercegovini

SAŽETAK Cilj istraživanja je da se utvrde definišu latentne strukture bazično motoričkih sposobosti studenske populacije Univerziteta u Sarajevu. Istraživanje je sprovedeno na uzorku od 104 ispitanika, studenta, muškog spola. Svi oni aktivno učestvuju u nastavnom procesu i imaju nastavu dva puta sedmično u fondu od po dva nastavna časa u sportskim prostorijama na FASTO. Istraživanje je sprovedno pomoću 19 testova motoričkih sposobnosti. Utvrđeni testovi koji su konstruirani za procjenu 6 latentnih dimenzija motoričkih sposobnosti i to: koordinacije, fleksibilnosti, eksplozivne snage, repetativne snage, ravnoteže i izdržljivosti. Za utvrđivanje latentne strukture bazičnih motoričkih sposobnosti studentske populacije na multivarijantnom nivou koristila se faktorska analiza glavnih komponenti oblimin rotacije primjenom Guttman - Kajserovog kriterija. Možemo reći da je od ukupno 7 izolovanih latentnih dimenzija, koje ukupan manifestni prostor motorike objašnjavaju sa 67,10 % zajedničke varijanse (Cumulative %), izlovano je 3 “ čiste “ latentne dimenzije i to: koordiancije, eksplozivne snage i fleksibilnosti kao i 3 “mješovite “ latentne dimenzije ravnoteže i izdržljivosti, eksplozivne snage i koordinacije, repetativne snage i koordinacije kao i jedna latentna dimenzija koju je bilo teško definirati , a na koju su imale uticaj mješovite varijable ravnoteže i repetativne snage. Ključne riječi: latentna struktura, motoričke sposobnosti, studentska populacija, faktorska analiza.

UVOD Osnovna zadaća sporta i tjelesnog odgoja u visokom obrazovanju je poticanje aktivnog i zdravog načina života te istodobno sticanje novih teorijskih informacija o značaju kontinuiranog i primjerenog tjelesnog vježbanja. Mnogobrojna dosadašnja istraživanja ističu kraj obaveznog školovanja kao kritičnu tačku kada najveći broj mladih ljudi prestaju sudjelovati u organiziranim oblicima sporta i sportsko-rekreativnim sadržajima (Pavlović, D. 2010). Zdravlje i pravilan tjelesni razvoj osnova su i preduslov za sve ljudske djelatnosti. Ljudski rad progresivno gubi karakteristike mišićnog rada, dok energetsku potrošnju sve više zamjenjuje tzv. informatička, emocionalna i intelektualna potrošnja. Pritom je i svrha ljudskog pokreta i kretanja sve više specifična, što nikako ne znači da i procesi homeostaze i adaptacije ljudskog organizma slijede takve standarde. Naprotiv: „Kontraverzno je što se čovjek našao zatečen vlastitim izumima: i dalje nastoji smanjiti entropiju u okolini, a za vlastiti sistem je povećava, ako ne vježba“ (Mraković, M. 1997) Kako je antropološki prostor nedjeljiv, narušavanje neke od njegovih dimenzija uticat će i na ostale. Zapostavljanje motoričke aktivnosti ugrožava mogućnosti adaptacije i djeluje na razvoj, na psihičko i zdravlje uopće, potom i na normalno kognitivno funkcioniranje; dalje, kontinuirano stresni uslovi razvoja, bez adekvatne relaksacije, utiču nepovoljno na konativne faktore, a preko njih i na nivo kognitivnih i psihomotoričkih sposobnosti i motoričkih znanja neophodnih za uspjeh u većini dnevnih, radnih i drugih obaveza. Motoričkim sposobnostima nazivaju one sposobnosti čovjeka koje učestvuju u rješavanju motoričkih zadataka i uslovljavaju uspješno kretanje, bez obzira na to da li su stečene treningom ili ne. Ispoljavaju se kroz dva prostora, i to: manifestni (koji se može vidjeti, ocijeniti, mjeriti) i latentni (ne može se jasno vidjeti, ali se može na posredan način procijeniti i utvrditi) (Malacko,J., Rađo,I. 2004). Prema tome , u okviru motoričkog prostora moguće je razlikovati dva prostora: • manifestni prostor, podrazumjeva kretno ispoljavanje čovjeka dostupno vizuelnim receptorima, neposrednom mjerenju i ocjenjivanju. • latentni prostor, podrazumjeva izvjesne dimenzije i fizička svojstva nedostupne direktnom mjerenju, ali koje je moguće indirektno mjeriti. Danas najprihvaćeniji termin za latentni prostor motorike je motoričke sposobnosti. Motoričke sposobnosti možemo definirati kao latentne motoričke strukture koje su odgovorne za beskonačan broj manifestnih motoričkih reakcija, a mogu se izmjeriti i opisati (Mraković, M. 1997). Podjela motoričkih sposobnosti: Snaga, brzina, koordinacija, fleksibilnost, ravnoteža, preciznst i izdržljivost (Dautbašić, S. 2007). Uzorak ispitanika Uzorak ispitanika se sadržavao od 104 studenta prvih godina fakulteta UNSA, (poljoprivredno-prehrambenog fakulteta, fakulteta zdravstvenih studija, farmaceutskog fakulteta i medicinskog fakulteta) muške poulacije , starosti između 18 i 23 godine, klinički zdravih, bez vidljivih tjelesnih nedostataka ili morfoloških aberacija. koji

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
179

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

će svoju redovnu nastavu sporta i tjelesnog odgoja sprovoditi u sportskim prostorijama na FASTO. U konačnu obradu su uzeti samo oni ispitanici koji su imali rezultate mjerenja svih varijabli. Uzorak varijabli Istraživanje je sprovedno pomoću 19 testova motoričkih sposobnosti (Šoše, H., Rađo, I. 1998). Utvrđeni testovi koji su konstruirani za procjenu 6 latentnih dimenzija motoričkih sposobnosti i to: koordinacije:1 Vođenje lopte između stalaka sa boljom rukom (MKVLR), 2. Koordinacija sa palicom (MKOSP),3.Poligon unatrag (MKPN), 4. Slalom sa tri medicinke 1 kg (MKS3L), 5. Okretnost na tlu (MAGONT) fleksibilnosti: 6. Odnoženje ležeči bočno (MFLOLB), 7.Prednoženje iz ležanja na leđima (MFLPLK), 8.Duboki pretklon na klupici (MBFDUS), eksplozivne snage: 9.Skok udalj smjesta (MESDM), 10. Dohvatna visina (MESVM DH.V. ), 11. Skok uvis smjesta (MESVM), 12. Trčanje 20 m (ME20V) repetativne snage 13. Sklekovi 1 minuta (MRESKL), 14. Dizanje nogu na švedskoj klupi 1 minuta (MRCDNL), 15. Trbušnjaci 1 minuta (MRCDTS), ravnoteže: 16. Stajanje na jednoj nozi uzdužno na klupici (MRAV1Z), 17. Stajanje na jednoj nozi poprečno na klupici (MRAP10), 18. Stajanje na dvije noge uzdužno na klupici (MRAVU 20) i izdržljivosti: 19. BEEP TEST (FMAXVO2). Metode obrade podataka U ovom istraživanju koristit će se, na univarijantnom nivou, deskriptivna analiza gdje će biti utvrđeni centralni i disperzivni parametri. Za utvrđivanje latentne strukture bazičnih motoričkih sposobnosti studentske populacije na multivarijantnom nivou koristit će se faktorska analiza glavnih komponenti oblimin rotacije primjenom Guttman - Kajserovog kriterija. Za obradu i analizu rezultata, korišten je SPSS 18,0 programski paket za Windows. Rezultati i diskusija U (tabeli 1) predstavljeni su osnovni statistički parametri opštih motoričkih sposobnosti. Svi izračunati parametri omogućit će nam analizu motoričkog prostora studenata, kako u pravcu centralnih i disperzionih parametara, tako i u pogledu distribucije dobijenih rezultata pomoću testova diskriminativnosti skjunisa i kurtosisa.
Tabela 1. Osnovni statistički parametri motoričkih sposobnosti Descriptive Statistics Minimum Maximum Mean Std. Deviation Variance Skewness MKVLR 7.64 11.94 9.3956 .96631 .934 .400 MKOSP 5.18 13.78 8.9285 2.02553 4.103 .390 MKPN 7.32 14.25 10.5152 1.55956 2.432 .281 MKS3L 23.71 38.06 30.9380 3.32799 11.076 .164 MAGONT 10.72 24.69 17.3735 3.33917 11.150 .452 MFLOLB 50.00 100.00 75.5769 11.70652 137.043 -.216 MFLPLK 60.00 115.00 87.1635 12.47842 155.711 .066 MBFDUS 5.00 39.20 21.7886 7.58539 57.538 -.190 MESDM 152.00 253.00 203.6346 19.53243 381.516 .153 MESVM (DH.V.) 217.00 257.00 236.3750 7.86684 61.887 -.063 MESVM 260.00 307.00 282.4519 9.95415 99.085 .098 ME20V 2.90 4.09 3.5226 .28662 .082 -.186 MRESKL 4.00 54.00 24.2115 10.94707 119.838 .382 MRCDTS 10.00 70.00 39.5673 13.46968 181.432 .225 MRCDNL 1.00 47.00 28.3654 9.79009 95.846 -.323 MRAV1Z .93 3.50 2.1105 .62575 .392 .194 MRAP10 .92 3.10 1.9145 .56830 .323 .341 MRAVU20 .87 4.00 2.4137 .71107 .506 .037 FMAXVO2 23.00 50.55 35.4630 5.82283 33.905 .161 Minimalne vrijednosti (Min), maksimalne vrijednosti (Max), aritmetička sredina (Mean), standardna devijacija (Std. Deviation), koeficijent izduženosti (Skewness), koeficijent zakrivljenosti Kurtosis -.700 -.262 -.386 -.178 -.413 -.409 -.582 -.130 -.349 .054 -.229 -.814 -.291 -.255 -.424 -.588 -.599 -.547 -.324

Analizirajući rezultate (tabela 1) aritmetičke sredine, vrijednosti standardnih devijacija kod velikog broja varijabli uočena je disperzija - odstupanja od aritmetičke sredine čak kod 7 varijabli. MFLOLB - odnoženje ležeči bočno (11.70652) i MFLPLK – prednoženje ležeči na leđima (12.47842) , MESDM – skok u dalj iz mjesta (19.53243) i MESVM – skok u vis iz mjesta (9.95415), MRESKL – sklekovi 1 minuta (10.94707), MRCDTS – dizanje trupa 1 minuta - trbušnjaci (13.46968) i MRCDNL – dizanje nogu na švedskom sanduku 1 minuta (9.79009) .

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
180

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Analizirajući rezultate raspona između minimalnog i maksimalnog rezultata najviše je izražen kod testova za procjenu fleksibilnosti : MFLOLB - odnoženje ležeći bočno i MFLPLK – prednoženje ležeći na leđima, kao i kod testova za procjenu eksplozivne snage: MESDM – skok u dalj iz mjesta i MESVM – skok u vis iz mjesta i testova za procjenu repetativne snage: MRESKL – sklekovi 1 minuta , MRCDTS – dizanje trupa 1 minuta (trbušnjaci) i MRCDNL – dizanje nogu na švedskom sanduku 1 minuta. Takođe, rezultati minimalnih i maksimalnih vrijednosti, te raspona između podataka ukazuju da niti u jednom testu nije postignuta nulta vrijednost što ukazuje da su kompozitni testovi dobro izabrani i primjenjeni. Na osnovu veličina koeficijenata zakrivljenosti (skewness) i koeficijenata izduženosti (kurtosis) evidentno je da se sve varijable istraživanih prostora motoričkih sposobnosti nalaze u granicama normaliteta distribucije. Posmatrajući sa aspekta minimuma i maksimuma te standarne devijacije uočljivo je da se radi o veoma heterogenoj strukturi motoričkih sposobnosti studentske, muške, populacje UNSA. Cilj faktorske analize je kondenzacija većeg broja manifestnih varijabli, među kojima postoji povezanost, na manji broj latentnih dimenzija ili faktora. (Dizdar, D. 2006). Preko Kaiser-Meyer-Oklin i Bartlett-ovog testa testirana je mogućnost podvrgavanja ovog skupa motoričkih varijabli bilo kakvom tipu faktorizacije. Rezultati testa (tabela 2) nam potvrđuju da se podaci mogu podvrgnuti faktorizaciji (Sig ,000) dok je iz tabele 3 vidljivo da se radi o srednje visokom doprinosu varijabiliteta.

Tabela 2. Opravdanost faktorske analize KMO and Bartlett's Test Kaiser-Meyer-Olkin Sampling Adequacy. Bartlett's Test Sphericity of Measure of .626 520.379 171 .000

Approx. ChiSquare df Sig.

Tabela 3. Komunaliteti Communalities Initial MKVLR MKOSP MKPN MKS3L MAGONT MFLOLB MFLPLK MBFDUS MESDM MESVM (DH.V.) MESVM ME20V MRESKL MRCDTS MRCDNL MRAV1Z MRAP10 MRAVU20 FMAXVO2 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 Extraction .615 .683 .650 .663 .590 .724 .722 .559 .681 .871 .888 .797 .602 .558 .644 .710 .631 .640 .522

Extraction Method: Principal Component Analysis.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
181

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Faktorizacija matrice interkorelacija manifestnih motoričkih varijabli, primjenom Guttman - Kajserovog kriterija, (tabela 4), dobijeno je 7 glavnih komponenti koje su nomirane od 1 i više od 1. Izdvojeno je 7 latentnih dimenzija koje ukupan manifestni prostor motorike objašnjavaju sa 67,10 % zajedničke varijanse (Cumulative %). Pojedinačan doprinos u objašnjenju zajedničke varijanse iznosi za prvu latentnu dimenziju 18,18 %, za drugu 11,13 %, za treću 10,39 %, za četvrtu 9,54 %, za petu 6,26 % , za šestu 5,96 % i za sedmu 5,60 % zajedničke varijanse.
Tabela 4. Total Variance Explained Total Variance Explained Component Initial Eigenvalues Extraction Loadings Sums of Squared Rotation Sums of Squared Loadingsa Total 2.089 1.971 1.788 1.915 1.890 2.481 1.974

Total dimension0 1 2 3 4 5 6 7 3.456 2.115 1.975 1.813 1.191 1.134 1.065

% of Variance 18.189 11.132 10.395 9.540 6.269 5.966 5.607

Cumulative % 18.189 29.322 39.717 49.257 55.526 61.492 67.100

Total 3.456 2.115 1.975 1.813 1.191 1.134 1.065

% of Variance 18.189 11.132 10.395 9.540 6.269 5.966 5.607

Cumulative % 18.189 29.322 39.717 49.257 55.526 61.492 67.100

8 .864 4.549 71.649 9 .790 4.158 75.807 10 .743 3.913 79.720 11 .678 3.571 83.291 12 .617 3.247 86.538 13 .534 2.809 89.347 14 .486 2.560 91.907 15 .434 2.285 94.192 16 .360 1.896 96.088 17 .311 1.638 97.726 18 .274 1.440 99.166 19 .158 .834 100.000 Extraction Method: Principal Component Analysis. a. When components are correlated, sums of squared loadings cannot be added to obtain a total variance.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
182

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 5. Matrica faktorske strukture oblimin rotacija Structure Matrix Component 1 2 MKOSP MAGONT MKVLR MESVM (DH.V.) MESVM MRAV1Z FMAXVO2 MRAVU20 MFLPLK MFLOLB MBFDUS MRAP10 MRCDNL MFE20V MFESDM MKPN MRCDTS MKS3L MRESKL -.813 -.632 -.540 -.014 .180 .223 .154 .192 -.126 .200 .103 .212 .029 -.015 .254 -.431 -.009 -.481 .006 -.058 -.143 .111 .916 .889 .004 -.108 -.149 .028 -.173 -.029 .029 -.123 -.031 .278 .292 .117 -.138 -.168 3 -.094 .057 -.141 .091 -.039 .774 -.594 .592 -.045 .041 .077 .048 -.061 -.011 -.366 -.004 -.215 -.186 -.462 4 -.054 .002 .205 -.045 -.057 -.013 .013 .112 .823 .796 .658 -.026 -.009 -.061 -.070 -.204 .019 -.202 -.121 5 -.178 -.206 -.208 -.166 .135 .194 .304 .501 -.088 -.107 .224 .751 .606 .050 .264 -.275 -.018 .103 .432 6 .048 .502 .330 .147 -.234 -.188 -.317 .029 -.030 .140 -.284 .009 -.367 .840 -.683 .607 -.168 .059 -.312 7 -.011 -.270 -.512 .047 .106 .072 .236 -.105 -.034 -.031 .167 -.082 .525 -.279 .235 .068 .719 -.603 .474

Extraction Method: Principal Component Analysis. Rotation Method: Oblimin with Kaiser Normalization.

Uvidom u matricu faktorske strukture, oblimin rotacija, (tabela 5) na prvu glavnu komponentu najveću projekciju imaju varijable: MKOSP – koordinacija sa palicom, MAGNOT – okretnost na tlu i MKVLR – vođenje lopte između stalaka boljom rukom. Ova komponenta, sa ukupnim objašnjenjem doprinosa varijanse od 18,18 %, može se definirati kao čista koponenta koordinacije. Na drugu komponentu, koja objašnjava od 11,13 %, ukupne varijanse najveći doprinos imale su varijable MESVM (DH.V.) - dohvata visina i MESVM – skok u vis iz mjesta. Tako da se ova komponenta može definirati kao čista komponenta eksplozivne snage. Na treću komponentu, koja objašnjava od 10,39 %, ukupne varijanse najveći doprinos imale su varijable MRAVIZ – stajanje na jednoj nozi uzdužno na klupici, FMAXVO2 – beep test i MRAVU20 – stajanje na dvije noge uzdužno na klupici. Tako da se ova komponenta može se definirati kao miješana komponenta ravnoteže i izdržljivosti. Na četvrtu komponentu, koja objašnjava od 9,54 %, ukupne varijanse imale su varijable MFLPLK – prednoženje iz ležečeg na leđima, MFLOLB – odnoženje ležeči bočno i MBFDUS – duboki pretklon na klupici. Ovo je čista komponenta, tako da se ova komponenta može se definirati kao komponenta fleksibilnosti. Na petu komponentu, koja objašnjava od 6,26 %, ukupne varijanse najveći doprinos imale su varijable MRAP10 – stajanje na jednoj nozi poprečno na klupici i MRCDNL – dizanje nogu na švedskoj klupi 1 minuta. S obzirom da je ova komponenta na koju su imale uticaj mješovite varijable ravnoteže i repetativne snage stoga je istu teško definirati. Na šestu komponentu, koja objašnjava od 5,96 %, ukupne varijanse imale su varijable ME20V – trčanje iz visokog starta 20 m, MESDM – skok u dalj s mjesta i MKPN – poligon natraške. Tako da se ova komponenta može se definirati kao mješovita komponenta eksplozivne snage i koordinacije. Na sedmu komponentu, koja objašnjava od 5,60 %, ukupne varijanse najveći doprinos imale su varijable MRCDTS – dizanje trupa 1 minut ( trbušnjaci ) , MNKS3L – slalom sa 3 medicinke i MESKL – sklekovi 1 min. Tako da se ova komponenta može se definirati kao mješovita komponenta repetativne snage i koordinacije.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
183

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 6. Matrica korelacije izolovanih komponenti Component Correlation Matrix Component 1 2 3 dimension0 1 1.000 2 .021 1.000 3 .108 -.007 1.000 4 .056 -.056 .052 5 .167 -.094 -.012 6 -.179 .007 .108 7 .124 .045 -.091 Extraction Method: Principal Component Analysis. Rotation Method: Oblimin with Kaiser Normalization.

4

5

6

7

1.000 -.025 -.024 -.009

1.000 -.210 .080

1.000 -.243

1.000

Iz matrice korelacije izolovanih glavnih komponenata (tabela 6) uočivo je da su izolovani faktori statistički u vrlo niskoj korelaciji što nam govori o heterogenosti strukture motoričkog prostora kod muške populacije studenata prvih godina Univerziteta u Sarajevu. Dobijene rezutate možemo usporediti sa rezultatima istraživanja koje su sproveli Rogulj, Nenad; Banović, Ivo; Jelić, Tomislav (2004). Autori su takođe istraživali latentnu strukturu bazičnih motoričkih sposobnosti studentske populacije, samo sa jednom razlikom da su u navedenom radu uzorak ispitanika činili studenti fakulteta sporta odnosno kineziološkog fakulteta. Kada uzmemo u obzir uzorak ispitanika navedenih radova i uzorak ispitanika ovog rada možemo reći da se heterogenost strukture motoričkog prostora kod muške populacije studenata prvih godina Univerziteta u Sarajevu upravo krije u činjenici da studenti Univerziteta u Sarajevu nisu imali planski i programirane kineziološke aktivnosti za razliku od svojih kolega studenta navedenog kineziološkg fakulteta koji su svakodnevno podvrgnuti programiranom tjelesnom vježbanju. Rogulj, Nenad; Banović, Ivo; Jelić, Tomislav (2004) Primjenom faktorske analize pod modelom glavnih komponenata analizirana je latentna struktura u prostoru hipotetskih bazičnih motoričkih sposobnosti na uzorku od 60 studenata kineziologije Fakulteta PMFST u Splitu. Bazične motoričke sposobnosti opisane su s 13 varijabli za procjenu brzinske, apsolutne, maksimalne, statičke, eksplozivne i repetitivne snage, aerobnoanaerobne izdržljivosti i agilnosti. Dobivene su dvije značajne latentne dimenzije s vrlo jednostavnom strukturom kojima se iscrpljuje gotovo 44% varijabilnosti manifestnih varijabli. Prva latentna dimenzija opisana je značajnim pozitivnim projekcijama varijabli za procjenu eksplozivne, brzinske i apsolutne maksimalne snage, a druga varijabla za procjenu repetitivne i statičke snage. Rezultati faktorske analize pokazuju jasno razlikovanje motoričkih sposobnosti temeljenih na visokom intenzitetu podražaja i kapacitiranju maksimalnog fizičkog potencijala u kratkom vremenu od sposobnosti zasnovanih na dugotrajnom održavanju niže razine podraživanja i repetitivnoj provedbi određene kineziološke strukture. ZAKLJUČAK Cilj ovog istraživanja bio je da se utvrdi, definiše latentna struktura bazično motoričkih sposobnosti kod studentske populacije Univerziteta u Sarajevu. Latentna struktura je bila provjerena faktorskom analizom eksplorativnog tipa manifestnih varijabli motoričkih obilježja po Guttman Kajserovom kriteriju. Na takav način se iz većeg broja manifestnih varijabli motoričkih sposobnosti među kojima postoji različita razina povezanosti, kondenziranjem podataka dobio manji broj latentnih dimenzija koje takvu povezanost više ili manje objašnjavaju. Na kraju možemo reči da je od ukupno 7 izolovanih latentnih dimenzija, koje ukupan manifestni prostor motorike objašnjavaju sa 67,10 % zajedničke varijanse (Cumulative %), izlovano je 3 “ čiste “ latentne dimenzije i to: koordiancije, eksplozivne snage i fleksibilnosti kao i 3 “mješovite “ latentne dimenzije ravnoteže i izdržljivosti, eksplozivne snage i koordinacije, repetativne snage i koordinacije kao i jedna latentna dimenzija koju je bilo teško definirati , a na koju su imale uticaj mješovite varijable ravnoteže i repetativne snage. Spoznaje proizašle iz ovog istraživanja mogu koristiti praktičarima u svakodnevnom odgojno – obrazovnom procesu te prije svega kao početni pokazatelj prlikom individualizacije programa studentskih kinezioloških aktivnosti u nastavi tjelesnog odgoja.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
184

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ABSTRACT This study aims to determine the latent structure defines the basic motor a skills students' population in University of Sarajevo. The study was conducted on a sample of 104 respondents, student, male. They are all actively involved in the learning process and have classes twice a week in the fund of two teaching hours in the sports hall at the fast. Research has conducted using 19 tests of motor skills. Fortified tests are designed to evaluate the 6 latent dimensions of motor abilities: coordination, flexibility, explosive strength, repetitive strength, balance and endurance. To determine the latent structure of basic motor skills the student population at the multivariate level using a principal components factor analysis using oblimin rotation Guttman - Kaisers criteria. We can say that from a total of 7 isolated latent dimensions that manifest total space with motor explain 67.10% of the common variance (Cumulative%) insulated a 3 "clean" latent dimension: coordination, explosive strength and flexibility as well as the 3 'mixed "latent dimensions of balance and endurance, explosive strength and coordination, repetitive strength and coordination, as well as one latent dimension that is difficult to define, and they had mixed variables influence the balance of power and repetitive. Keywords: latent structure, motor skills, the student population, factor analysis.

LITERATURA 1. Dautbašić, S. (2007).: Antropomotorika – II izdanje, Fakultet sporta i tjelesnog odgoja, Sarajevo.; 2. Dizdar, D. (2006).: Kvantitativne metode. Koneziološki fakultet Sveučilišta u Zagrebu 3. Malacko,J., Rađo,I. (2004).: Tehnologija sporta i sportskog treninga, Fakultet sporta i odgoja, Sarajevo. 4. Mraković, M. (1997).: Uvod u sistematsku kineziologiju. Zagreb: Fakultet za fizičku kulturu Sveučilišta u Zagrebu. 5. Pavlović, D. (2010).: Skripta za studente šumarskog Fakulteta Sveučilišta u Zagrebu, Sveučilište u Zagrebu Šumarski fakultet 6. Rađo, I., Wolf, B. (2002). Kvantitativne metode. Sarajevo: Fakultet sporta i tjelesnog odgoja. 7. Rogulj, N., Banović, I., Jelić, T. (2004).: Latentna struktura motoričkih sposobnosti studenata kineziologije, Školski vjesnik : časopis za pedagoška i školska pitanja (0037654X) 53 (2004), 1-2; 73-80, Hrvatska znanstvena bibliografija (CROSBI), Zagreb 8. Šoše, H., Rađo, I. (1998). Mjerenje u kineziologiji. Sarajevo: Fakultet za fizičku kulturu 9. Šoše, H., Mekić, M., Rađo, I. (1998) Vodič za pisanje stručnih i naučnih radova u kineziologiji, Sarajevo: Fakultet za fizičku kulturu.
Correspondence to: Dr.sc. Amir Topoljak Association "Sport for All" in Bosnia and Herzegovina Tel : 032 405 348 E-Mail : amir.topoljak@gmail.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
185

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

POVEZANOST PUŠENJA CIGARETA I KONZUMACIJE ALKOHOLA SA ZDRAVSTVENIM STATUSOM PROCIJENJENIM ANKETOM U BRUCOŠA/ICA FILOZOFSKOG FAKULTETA U ZAGREBU
Vanesa Kosalec1, Ivan Oreb1, Din Duraković2
2

Kineziološki fakultet, Sveučilište u Zagrebu Medicinski fakultet Rijeka Sveučilište u Rijeci, R Hrvatska
1

SAŽETAK Postadolescencija je razdoblje u kojem mladi započinju samostalan život i započinju tražiti svoju ulogu u društvu. Životna prekretnica obiluje stresnim situacijama i moguća je povećana konzumacija cigareta i alkohola kao bijeg od stvarnosti. Razdoblje postadolescencije je i razdoblje eksperimentiranja. Ti događaji stvaraju navike, a životne navike i vrijednosti koje mladi stvore u tom periodu temelj su za daljnju kvalitetu života. Pušenje i alkohol mogu imati dugotrajne posljedice za organizam i narušiti kvalitetu života. Istraživanje je provedeno kako bi se utvrdila povezanost između glavnih čimbenika načina života (konzumacija alkohola i pušenje) i samoprocjene zdravlja brucoša/ica prve godine preddiplomskog studija Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu. Istraživanje je provedeno anketnim upitnikom. Upitnik je sadržavao 26 pitanja od kojih su se za potrebe ovog istraživanja koristila četiri koja su procjenjivala početak pušenje, dnevnu količinu pušenja i konzumiranja alkohola te samoprocjenu zdravstvenih tegoba. Izračunati su osnovni statistički parametri za procjenu početka pušenje i dnevne konzumacije cigareta i alkohola, a multivarijatnom regresijskom analizom dobivena je povezanost pušenja i alkohola sa procjenom zdravstvenih tegoba. Dobiveni rezultati su pokazali da većina brucoša i brucošica ima loše navike i da većina konzumira cigarete i alkohol te da iz toga proizlaze zdravstvene tegobe. Najviše tegoba brucoši i brucošice imaju sa dišnim sustavom, sluhom, manjkom apetita i cirkulacijom. Bolesti tih sustava su bolesti koje imaju veliku stopu smrtnosti. Informacije o tjelesnoj aktivnosti i snažna promocija zdravog stila života putem tjelesne aktivnosti može se putem tjelesne i zdravstvene kulture na Sveučilištu primijeniti na velikom broju mladih ljudi prije nego li oni započnu svoj radni vijek i omogućiti im maksimalno dostizanje njihovih potencijala. Ključne riječi – visoko obrazovanje, studenti, zdravlje, rizična ponašanja, tjelovježba

UVOD O utjecaju duhana i alkohola na zdravstveni status napisani su brojni stručni i znanstveni radovi, o istom se često raspravljalo i u medijima, ali stanje je i dalje ostalo nepromijenjeno. Trendovi kod mladih pokazuju povećanje sjedilačkog načina života, pojačanu konzumaciju duhana i alkohola i smanjenu tjelesnu aktivnost. Postadolescencija „young adults“6 je razdoblje koje karakterizira smanjena fizička aktivnost8 i u odnosu na predadolescenciju uporaba duhana i alkohola je u porastu. „Prema procjenama WHO-a, pušenje je u Hrvatskoj vodeći uzrok opterećenja bolestima. Prema podacima Svjetskog istraživanja o uporabi duhana u mladih3 u Hrvatskoj je 67,1 % učenika u dobi od 13-15 godina probalo pušiti ili je eksperimentiralo s cigaretama7. Gotovo 80% odraslih pušača započinje svoj pušački staž prije 18. godine9. Što se tiče konzumiranja alkohola, u populaciji mladih, „prvi rezultati istraživanja ESPAD-a za 2011. godinu ukazuju da i dalje postoji trend povećanja osobito rizičnog pijenja, definiranog kao pijenje 40 i više puta u životu te »ekscesno pijenje« ili »binge drinking«. Svaki drugi dječak i svaka četvrta djevojčica pili su alkohol 40 i više puta u životu do dobi 1516 godina“ 7. Postadolescenti su skupina na koju treba posebno utjecati iz više razloga. Razdoblje osamostaljivanja i odlaska na fakultet obiluje stresnim događajima (odlazak od kuće, promjena sredine...) koji možda mogu utjecati na razvoj rizičnog načina života, npr.visoka potrošnja alkohola i duhana, hipokinezija, niska briga za zdravlje tijela. Osim što su u toj dobi stavljeni mnogi izazovi pred mlade, to je vrijeme kada oni prelaze u društvo odraslih za koje nema zakonske restrikcije na cigarete i alkohol. Postadolescencija je „period stjecanja i procjenjivanja vrijednosti“6.Vrijednosti i navike koje mladi („young adults“) počinju stvarati tijekom procesa osamostaljivanja temelj su za daljnju kvalitetu života. U razdoblju adolescencije povećavaju se negativne emocije, a smanjuju pozitivne te mladi ljudi tijekom obrazovanja najviše doživljavaju negativnih emocija1. Profesor tjelesne i zdravstvene kulture kroz obveznu nastavu na fakultetu, predavanja i tribine trebao bi usaditi pozitivne vrijednosti tjelesnog vježbanja kao zdravog načina života i negativne emocije adolescenata usmjeriti na tjelesnu aktivnost.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
186

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

METODE ISTRAŽIVANJA Cilj istraživanja Cilj ovog istraživanja je s dolaskom na studij u akademskoj godini 2011./2012. na Filozofskom fakultetu utvrditi navike brucoša/ica: učestalost i dob početka pušenja i navika uzimanja alkohola kao i povezanost pušenja i alkohola s njihovom osobnom procjenom zdravstvenog statusa. Uzorak ispitanika i instrument Istraživanje je provedeno na prigodnom kvotnom uzorku entitea koji čini koji čini 745 studenata (568 brucošica i 177 brucoša) upisanih u prvu godinu preddiplomskog studija Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu i čini dio opsežnog istraživanja povezanosti navika življenja, stanja uhranjenosti i zdravstvenih tegoba ispitanih upitnikom. Ispitanici su ispitani dobrovoljno i neanonimno anketnim upitnikom. Upitnik je sadržavao 26 pitanja od kojih su se za potrebe ovog istraživanja koristila četiri. Uzorak varijabli Za potrebe ovog rada obrađena su 4 pitanja: procjena statusa pušenja, broja popušenih cigareta dnevno i pušačkog staža, konzumacije alkohola te zdravstvenih problema analizirani su rezultati odgovora na slijedeća pitanja: 1.Kvantiteta dnevne konzumacije duhanskih proizvoda stupnjevana od izostanka konzumacije uopće do količine od 2 i više kutije cigareta dnevno. 2.Dob ispitanika u početku konzumacije duhanskih proizvoda stupnjevana od izostanka konzumacije uopće do početka konzumacije u dobi od 18 godina i više. 3.Učestalost konzumacije alkoholnih pića stupnjevana od izostanka konzumacije uopće do nekontrolirane konzumacije. 4. Zdravstveni problemi uzrokovani konzumacijom duhanskih proizvoda i alkoholnih pića stupnjevani od izostanka simptoma uopće do učestalih simptoma u ispitanika. Prediktorske varijable prikazane na pareto dijagramima bile su: početak pušenja cigareta,pušačke navike, bavljenje sportom, konzumiranje alkohola i dr.,a zavisna varijabla u prvom pareto dijagramu bila je bolesti dišnog sustava, u drugom manjak apetita, trećem bolesti uha i četvrtom problem s cirkulacijom. Metode obrade podataka Za opis studentske populacije izračunati su osnovni statistički parametri paketom Statistika 7.0. Za svaku ispitanu varijablu izračunate su frekvencije i postotni udio. Za procjenu utjecaja prediktorskih varijabli na zavisnu varijablu korištena je multivarijatna regresijska analiza. Rezultati su izraženi u obliku pareto dijagrama. Statistička značajnost postavljena je na razini p<0,05. REZULTATI I DISKUSIJA
Tablica 1. Frekvencija (N) i postotak studenata/ica (%) 1. godine FF prema dnevnoj konzumaciji cigareta Ukupno N % 420 42 119 84 55 19 1 5 56.38 5,64 15.97 11,28 7,38 2,55 0.13 0.67 M N 95 11 25 21 18 7 0 0 F N 325 31 94 63 37 12 1 5

P 1 2 3 4 5 6 7 8

Koliko pušite cigareta

dnevno?

% 53.67 6,21 14,12 11,86 10,17 3,95 0.00 0.00

% 57.22 5,46 16.55 11,09 6,51 2,11 0.18 0.88

Nikada nisam pušio/la cigarete Ne, prestao/la sam Povremeno zapalim u društvu Do ½ kutije dnevno Do 1 kutije dnevno Više od 1, a manje od 2 kutije Više od 2 kutije dnevno Bez odgovora

Dobiveni rezultati pokazuju kako 1/5 brucoša/ica redovito puši dolaskom na fakultet. Pojačanim sudjelovanjem u studentskim druženjima i povećanjem obveza, možemo očekivati povećanje te brojke. Povremeno, i do pola kutije cigareta dnevno, konzumira 27,25% studentske populacije, dok kutiju cigareta dnevno konzumira 23% brucoša/ica. 3,55% je manje brucošica od brucoša koje nikada nisu konzumirale cigarete.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
187

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tablica 2. Frekvencija (N) i postotak studenata/ica (%) 1.god. FF prema dobi u kojoj su počeli pušiti S koliko godina ste počeli pušiti? Nikada nisam pušio/la cigarete Počeo/la sam prije 11. godine 12. – 13. godine 14. – 15. godina 16. – 17. Godine s 18 i više Bez odgovora Ukupno N 411 1 29 106 133 40 25 % 55.17 0.13 3,89 14.23 17.85 5,37 3,36 M N 97 12 22 39 7 0 0 % 54.80 6,78 12,43 22,03 3,95 0.00 0.00 F N 314 1 17 84 94 33 25 % 55.28 0.18 2,99 14.79 16.55 5,81 4,40

P 1 2 3 4 5 6 7

Rezultati (Tablica 2) pokazuju da je najveći broj brucoša/ica počeo pušiti u dobi između 14 i 17 godine života. Ovi podaci se poklapaju s podacima drugih istraživanja, koja su ustanovila da oko 80% pušača započinje svoj pušački staž prije 18. godine 9.Većinom počinju konzumirati cigarete u srednjoškolskom razdoblju. Brucoši su u ranijoj dobi od brucošica krenuli s pušenjem, već i prije puberteta. Do 12. godine počelo je pušiti 19,21% brucoša i 3,17% brucošica. Između 16 i 17 godine počelo je pušiti 3,95% brucoša i 16,55% brucošica. Ženska populacija u postadolescenciji počinje konzumirati cigarete, a muška populacija u preadolescenciji, zbog čega ženska populacija kasnije počinje imati zdravstvene tegobe.
Tablica 3. Frekvencija(N) i postotak studenata/ica (%) 1. godine FF prema učestalosti konzumiranja alkohola Ukupno N % 158 360 182 18 3 7 17 21.21 48.32 24.43 2,42 0.40 0.94 2,28 M N 25 68 66 11 3 3 1 F N 133 292 116 7 0 4 16

P 1 2 3 4 5 6 7

Koliko često konzumirate alkoholna pića? Ne konzumiram Manje od jedanput tjedno 1-3 puta tjedno 4-6 puta tjedno Svaki dan Nekontrolirano Bez odgovora

% 14,12 38.42 37.29 6,21 1,69 1,69 0.56

% 23.42 51.41 20.42 1,23 0.00 0.70 2,82

Tablica 3 ukazuje na to da 2/3 brucoša/ica uzima alkohol. Najviše je onih koji manje od jednom tjedno uzimaju alkoholna pića, i to 48,32%. Prema podatcima se može pretpostaviti da povećana konzumacija alkohola nastupa za vrijeme studentskih druženja vikendom. Kako je studentsko razdoblje obilježeno povećanom društvenom aktivnošću (zabave, izlasci), ovi su podatci alarmantni.. Prestankom restrikcije na cigarete i alkohol, a ona prestaje baš u studentskoj dobi, studenti su im pojačano izloženi i upravo tada ih treba usmjeriti na zdravi način življenja. Vjerojatnost je da su vikendom pojačano izloženi alkoholu i cigaretama jer tada nemaju ponuđene aktivnosti u dvorani, kao što pokazuju rezultati istraživanja5, gdje se navodi da su problemi u ponašanju i zlouporaba sredstava ovisnosti povezani i s nestrukturiranim provođenjem slobodnoga vremena, tj. aktivnostima kao što su česti izlasci s prijateljima, odlasci u disco i kafiće, na kućne zabave i sl. Korisno bi bilo ponuditi im sportske aktivnost vikendom.U istraživanju Samoprocjena zdravstvenih tegoba brucoša/ica Filozofskog fakulteta u Zagrebu4, dobiveni su rezultati koji se podudaraju s dobivenim rezultatima zdravstvenih tegoba prikazanih u ovih nekoliko dijagrama.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
188

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Slika 1 - 4: 4 pareto dijagrama međuovisnosti - 1.bolesti respiratornog sustava, 2.nedostatak apetita, 3.problemi sa sluhom i 4.problemi sa cirkulacijom sa različitimi prediktorskimi varijablama na ukupan broj ispitanih studenata/ica FF Pareto dijagram 1. pokazuje povezanost početka pušenja sa bolestima dišnog sustava brucoša/ica. Rano kreću s navikom pušenja što se i u ranijoj dobi odražava na njihove tegobe s dišnim sustavom. Pareto dijagram 2. pokazuje povezanost navike pušenja, konzumacije pive i sokova s manjkom apetita. To upućuje da izostaju zdrave prehrambene navike i da se moguće obroci zamjenjuju s alkoholom i cigaretama. Možda u tome leži neprihvaćanje vlastitog tijela i težnja za mršavijim izgledom2. Pareto dijagram 3. pokazuje povezanost konzumiranja alkohola s tegobama sa sluhom. Mladi piju alkohol na mjestima gdje su izloženi pojačanoj buci, opasnoj po zdravlje uha, poput kafića, diskoteka, tuluma i vjerojatno zato procjenjuju tegobe sa sluhom. Pareto dijagram 4. pokazuje povezanost početka pušenja s tegobama krvožilnog sustava. Pušenje negativno utječe na krvne žile i oslabljuje cirkulacijski sustav te dovodi do bolesti krvožilnog sustava. ZAKLJUČAK Rezultati koje smo dobili o dobi u kojoj su stekli naviku pušenja, potrošnji cigareta i uzimanja alkohola u mladih na pragu odrasle dobi koji nastavljaju školovanje su alarmantni. Istraživanje je pokazalo da veliki broj brucoša/ica ima loše navike, da većina konzumira cigarete i alkohol i da unatoč zakonskim restrikcijama rano započinju s navikom pušenja cigarete. Zdravstvene tegobe koje iz toga proizlaze su tegobe sa dišnim sustavom, sluhom, manjkom apetita i cirkulacijom. „Posljednjih deset godina jednak je poredak prvih pet uzroka smrti prema skupinama bolesti. Vodeći uzrok smrtnosti su cirkulacijske bolesti , na petom mjestu su bolesti dišnog sustava7. Na obje bolesti alkohol i cigarete imaju značajan utjecaj. Iako većina mladih ima pozitivan stav prema odrastanju s vježbanjem i brigama koje ono donosi, ti im učinci postaju nejasni, a tjelesna aktivnost prepoznata je kao jedan od glavnih promotora poboljšanja kvalitete života. Sveučilišni Campusi čine posebnu okolinu u kojoj se informacije o tjelesnoj aktivnosti i snažna promocija zdravog stila života putem tjelesne aktivnosti može primijeniti na velikom broju mladih ljudi prije nego li oni započnu svoj radni vijek2. Rezultati dobiveni provedenim istraživanje upućuju na značaj i potrebu daljnih interventnih mjera u cilju spriječavanja usvajanja navike pušenja i konzumacije alkohola tijekom adolescentne dobi te usvajanja zdravog načina življenja.
SUMMARY Postadolescence is sometimes viewed as a transitional state, during which youths begin to separate themselves from their parents but still lack a clearly defined role in society. It is generally regarded as an emotionally intense an often stressful period in which is possible increased consumption of cigarettes and alcohol as an escape from reality. Adolescence is a period of experimentation. These events create a habit, and habits and values that young people created in this period are the basis for quality of life in the future. Smoking and alcohol can have long-lasting effects on the body and impair quality of life. This study was conducted to determine the relationship between the main factors of lifestyle (alcohol consumption and smoking) and self-assesment of health problems freshmen on first year Faculty of Humaities and Social Science in Zagreb. The study was conducted in a questionnaire. The questionnaire contained 26 questions of which are for the purposes of this study used the four that were estimated start smoking, daily amount of smoking, daily amount of alcohol consumption, and self-assessment of health problems. Basic statistical parameters are calculated for start smoking and daily consumption of cigarettes and alcohol, and multivariate regression analysis was obtained by correlation of smoking and alcohol with the self- assessment of health problems. The results showed that most of the freshmen has a bad habit and that most consumed cigarettes and alcohol. That result many problems with health. Most complaints freshmen have with respiratory system, hearing, lack of appetite and circulation. Diseases of these systems are diseases that have a high mortality rate in population. By physical education at the University it would be posssible give many information about positive results of physical activity and offer vigorous promotion of a healthy lifestyle to a large number of young people before they begin their working lives and enable them to reach their maximum potential. Key words – higher education, university students, health, risk behaviour, physical exercise

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
189

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

LITERATURA Brdar, I. i Anić, P. (2010). Životni ciljevi, orijentacije prema sreći i psihološke potrebe adolescenata: Koji je najbolji put do sreće?. Psihologijske teme, 19, 1, 169-187. 2. Ćurković, S.(2006), Kineziološke aktivnosti i rizična ponašanja studenata, doktorska disertacija. Kineziološki fakultet, Horvaćanski zavoj 15. 3. Global Youth Tobacco Survey 2007. Svjetsko Istraživanje O Uporabi Duhana U Mladih /online/. S mreže skinuto 03.05.2013 u 17:31.S: 4. http://www.moh.gov.om/en/reports/GlobalYouthTobaccoSurvey(GYTS)2007.pdf 5. Kosalec,V., Oreb, I., Oreb,B.(2013), Samoprocjena zdravstvenih tegoba brucoša/ica Filozofskog fakulteta u Zagrebu. 22. Ljetna škola kineziologa Republike Hrvatske, Poreč, lipanj 2013. 6. Oetting, E. R. i Donnermeyer, J. F. (1998.), Primary socialization theory: The etiology of drug use and deviance. Substance Use and Misuse,33(4), 995-1026. 7. Pernar, M., Frančišković, T. i sur.(2008), Razvojna psihologija udžbenik; Psihološki razvoj čovjeka, Medicinski fakultet Sveučilišta u Rijeci, str. 81. 8. Vlada Republike Hrvatske, Ministarstvo zdravlja Republike Hrvatske, Ksaver 200a, 10000 Zagreb, (2012); Nacionalna strategija razvoja zdravstva 2012.-2020. Printera Grupa d.o.o., Sveta Nedelja. 9. Wallace, L.S., Buckworth, J. Kirby, T., Sherman, W.M. (2000). Characteristics of Exercise Behavior amongCollege Students: Aplication of Social Cognitive Theory to Predicting Stage of Change. Preventive Medicine,31:494:505. 10. World Health Organization (WHO) (1998). World Health Report 1998.Geneva:WHO. 1.

Vanesa Kosalec, prof. Studentica 2. semestra poslijediplomskog studija KIF-a Zagreb, Jablanska 28 Mob: 091/349 28 28 E-mail: kosalec.v@gmail.com Din Duraković Student 2. godine integriranog preddiplomskog i diplomskog sveučilišnog studija Medicina Medicinskog fakulteta Rijeka Sveučilišta u Rijeci Rijeka, Petranovićeva 3, HR Mob: 097/777 62 56 E-mail: dindurakovic@gmail.com Ivan Oreb, prof. Student 2. semestra poslijediplomskog studija KIF-a Zagreb, A. Stipančića 22 Mob: 099/534 13 69 E-mail: oreb@oreb-sailing.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
190

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ASPEKTI LIDERSTVA U EDUKACIJI
Amir Topoljak, Šemso Ormanović, Almin Hopovac
Samostalni istraživači

SAŽETAK Ovo istraživanje možemo podijeliti u dva dijela: prvi, koji je sadržan u teoretskoj analizi i definisanju karakteristika i sposobnosti lidera, njihovih emocionalnih kompetencija, te sposobnosti poslovanja i drugi, koji je sadržan u utvrđivnaju opće tipske strukture liderskih karakteristika direktora škola Unsko-sanskog kantona, sa aspekta zaposlenih. Cilj istraživanja je sadržan u ostvarivanju i prezentiranju objektivnog i naučno zasnovanog uvida u liderske karakteristike i sposobnosti direktora škola Unsko-sanskog kantona, te ostvarivanju uvida u sistematizaciju različitih teoretskih pristupa aspektima liderstva u edukaciji. Daljnji ciljevi istraživanja bi bili, da se utvrdi opravdanost stava da se liderstvo može naučiti , te da direktori škola posjeduju karakteristike i sposobnosti koje se pripisuju liderima, utvrditi procentualni nivo prisustva izrazitih osobina emocionalne inteligencije, socioloških karakteristika, sposobnosti poslovanja i načina vodstva direktora škola Unsko-sanskog kantona, te utvrditi opći tipski model strukture liderskih karakteristika direktora škola Unsko-sanskog kantona. Da bi se ostvarili pomenuti ciljevi korišteno je više naučnih metoda, kao što su historijska metoda, induktivna, deduktivna metoda, komparativna metoda, te statistički metod. Istraživanje je rađeno na području Unsko-sanskog kantona. Ciljna grupa ispitanika su bili nastavnici i profesori škola na području Unsko-sanskog kantona. Istraživanje je sprovedeno u 6 općina, 20 škola, te na uzorku od 481 ispitanika. Ispitanici su ispitivani metodom anketiranja. Anketa je složena po Likertovom obrascu anketiranja, sadržala je 14 tvrdnji na koje su ispitanici odgovarali u kojoj mjeri se slažu ili ne slažu sa datim tvrdnjama. Rezultati istraživanj su pokazali da se liderstvo može naučiti, o čemu govori literatura J.A Congera i Golemana D., da se iskustvom i vježbom mogu steći karakteristike i sposobnosti koje se pripisuju liderima. Istraživanje je pokazalo da sa aspekta zaposlenih, direktori škola Unsko- sanskog kantona posjeduju karakteristike i sposobnosti koje se pripisuju liderima, što se ogleda u prisustvu visokog procentualnog nivoa pomenutih karakteristika i sposobnosti. Utvrđen je takodjer model tipske strukture direktora škola Unsko-sanskog kantona. Ključne riječi: liderstvo, direktori škola, zaposleni, kompetencije.

UVOD Sa metodoloskog aspekta predmet istraživanja je dvojak: Prvi predmet istraživanja je liderstvo u edukaciji sa aspekta teoretskog pristupa. Drugi predmet ovog istraživanja su direktori škola Unsko-sanskog kantona i njihovi stilovi i karakteristike liderskog djelovanja. U skladu sa utvrđenim predmetom javljaju se i dva problema istraživanja: prvi sadržana u teoretskoj analizi liderstva opcenito i liiderstva u edukaciji i drugi, koji je sadržan u utvrđivanju modela tipske strukture liderskih karakteristika direktora škola Unsko-sanskog kantona sa aspekt a zaposlenih. Promjene koje se dešavaju u tehnologiji početkom krajem 20. i početkom 21.vijeka vezane su i za pojam globalizacije čiji se snažan utjecaj osjeća u svim sferama čovjekovog življenja. Čini se da nikad nije postojala potreba za efektivnim vodstvom kao što je u ovim vremenima snažne turbulencije, kompleksnosti i neodređenosti okruženja u kojem posluju suvremene organizacije. Ovo se posebno odnosi na vrijeme 1980-tih godina do danas. Sve se više pokazuje da u ovom promjenljivom globalnom okruženju vodstvo postaje ključ uspjeha ne samo u grupama, korporacijama već i na regionalnom i globalnom nivou (Mašić 2005.). Dugoročno gledano, sve zemlje bi trebale imati koristi u svim oblicima utjecaja globalizacije (Ferenčić 1997.). svi nadolazeći utjecaji globalizacije zahtijevaju promjene. Da bi se tim promjenama moglo odgovoriti potrebno je pronaći nove strategije, nove metode, vršiti restruktuiranje, pristupiti edukaciji koja odgovara novim procesima, pa tako i edukativnim institucijama potrebno je izvršiti pripreme koje mogu odgovoriti nailazećim reformama. Mediji šalju veze diljem svijeta, prometne veze su globalne, transnacionalne korporacije su prisutne u mnogim zemljama svijeta (Czempiel 1999. 24.-31.). Kao posljedica globalizacije u pozitivnom i negativnom smislu javlja se velika potreba za vodstvom. Prema prvim teorijama lider je "osoba koja, svojim riječima i/ili ličnim primjerom, izrazito utiče na ponašanje, razmišljanje i/ili emocije značajnog broja ljudskih individua (sljedbenika ili opšte populacije)". Detaljnije, kompetencije emocionalno balansiranog lidera jesu (Goleman,2002): Emocionalna samospoznaja: Čitanje svojih sopstvenih emocija i prepoznavanje njihovog utjecaja, korišćenje unutrašnjeg osjećaja pri donošenju odluka.Tačna procjena sebe samog: Poznavanje svojih prednosti i limita. Samopouzdanje: Jasno osjećanje svojih vrednosti i sposobnosti. Emocionalna samokontrola: Držanje remetilačkih emocija i impulsa pod kontrolom. Transparentnost: Pokazivanje poštenja i integriteta, vjerodostojnost.Adaptilnost: Fleksibilnost u adaptiranju u promjenljivim situacijama ili kod prevazilaženja poteškoća.Dostignuće: Želja da se unaprijede performanse da bi se dostigli najviši unutrašnji standardi.Inicijativa: Spremnost na akciju i iskorišćenje dobrih prilika. Optimizam: Vidjeti samo najbolje u događajima. Empatija: Osjećanje emocija drugih, shvatanje njihove perspektive. Organizaciona svjesnost: Razumjevanje dešavanja, mreže odlučivanja i politike na organizacionom nivou.Usluge: Prepoznavanje i dogovaranje za potrebe sljedbenika, klijenata ili kupaca.Inspiraciono liderstvo: Usmjeravanje i motivisanje s

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
191

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

vizijom.Utjecaj: Posjedovanje velikog broja taktika za ubjeđivanje.Obučavanje drugih: Poduprijeti sposobnosti drugih kroz usmjeravanje i feedback.Katalizator promjena: Pokretati, upravljati i voditi novim pravcima.Upravljanje konfliktima: Rješavanje nesuglasica.Izgradnja veza: Kultivisanje i održavanje mreže međuljudskih odnosa.Timski rad i saradnja: Kooperacija i izgrađivanje tima. Prema Zakonu o odgoju i obrazovanju u osnovnoj i srednjoj školi, direktori su poslovodni i stručni voditelji škole. Oni vode školu, ali i preuzimaju ulogu vođe kojem je zadaća motivirati djelatnike škole na postizanje što boljih rezultata rada, poticati suradnju, izgraditi povjerenje i ajednički duh te upravljati sukobima. Trebaju posjedovati određene vještine i sposobnosti kako bi uspješno vodili školske ustanove, biti sposobni uočavati i analizirati određene situacije u kojima su njihovi djelatnici te djelovati radi poboljšanja rezultata rada. Direktori također trebaju uočiti potrebe svojih zaposlenika te, ovisno o tome, prilagoditi svoj stil vođenja i aktivnosti. Direktori se posao sve češće u odgojno-obrazovnim ustanovama brojnih zemalja tumači tako da društvo postavlja ključnu osobu, ravnatelja, u poziciju vođenja služenja drugim ljudima) u organizacijama usmjerenim na čovjeka. Uloga direktora kao vođe odgojno obrazovne ustanove dramatično se promijenila prelaskom usmjerenja s jedne osobe koja sama brine o odgojno-obrazovnoj ustanovi na težnju prema organizacijskoj kvaliteti podijeljenoj između brojnih pojedinaca. Prema toj koncepciji direktori postaju odgovorni za „dijeljenje vođenja“ i delegiranje autoriteta, ali i za povećanje kapaciteta vođenja u ustanovi. Direktori bi lakše mogli ispuniti sve zahtjeve vođenja škole u 21. stoljeću kada bi se nacionalna politika nastavila razvijati u smjeru koji ojačava direktorske kompetencije. Svim direktorima, pa tako i vrlo iskusnim, potrebni su odgovarajući uvjeti za uspješno obavljanje svih direktorskih uloga. Ponajprije, neophodna je izgradnja profesionalnog kapaciteta provedbom programa osposobljavanja i ciljanog usavršavanja direktora. Tako bi direktori odgojno-obrazovnih ustanova mogli sustavno upoznati teorije vođenja, prepoznati svoj osobni stil vođenja te razviti stilove koji odgovaraju uvjetima u kojima ustanova djeluje, kao i osobnosti samog direktora (Vidović,Matas,Puljiz, 2009). Današnje stanje školstva zanimljivo je iz perspektive vođenja i ravnatelja koji upravljaju školama. Trenutačno ne postoji obvezno, sustavno, organizirano osposobljavanje sa svrhom pripreme kandidata za ravnatelja, odnosno novoizabranog ravnatelja. Tome je suprotstavljena činjenica da se velik broj ravnatelja u izabire unutar svojih škola u kojima su prethodno godinama radili. Njihove su kolege upravo u njima prepoznali određene kvalitete, karakteristike vođe (leadera), koje ih ističu naspram ostalih djelatnika škole. Upravo karakteristika prepoznatih vođa i stjecanje iskustva tijekom godina rada, uz razne oblike individualnog i skupnog usavršavanja, daje ravnateljima mogućnost osobnog razvoja i postizanja uspjeha u svojem poslu. Vođenje bi trebalo biti posebno animljiva tema hrvatskim ravnateljima, kako radi samoanalize vođenja odgojno-obrazovnih ustanova, tako i radi daljnjeg osobnog i profesionalnog razvoja(Vidović,Matas,Puljiz, 2009). Uspješni direktori stvaraju osjećaj povjerenja te svojom vizijom i entuzijazmom omogućuju smjeravanje procesa. Predodžbu uspješne ustanove artikuliraju korištenjem bezbrojnih ogućnosti, stvarajući ozračje očekivanja i uzbuđenje vezano uz mogućnost ispunjenja čekivanog. Djelatnici se osjećaju osnaženima strukturiranom okolinom koja ih podržava. Njihova je nergija usmjerena prema učenicima i njihovim obiteljima. Ograničenja i izazove ne oživljavaju kao zapreke. Djeluju osobnim primjerom kao uzori. Povezuju ljude s ciljevima odgojno-obrazovne ustanove kada se oni postavljaju ili se mijenjaju. Kad su ciljevi postignuti, oni se nadograđuju. Takav način rada pomaže uspostavljanju kulture stalnog unaprjeđivanja. Uspješni direktori nisu nikad zadovoljni situacijom održavanja „status quo“. Oni omogućuju djelatnicima ostvarivanje ciljeva te ih na to neprestano potiču i „guraju naprijed“. Ostaju fokusirani i ne prihvaćaju „ne“ kao odgovor. Vođenje odgojno-obrazovne ustanove Vođenje odgojno obrazovne ustanove uključuje predočavanja cilja i zadaća zaposlenima, ukazivanje na moguća rješenja i načine ostvarenja, usklađivanje napora osoblja na ostvarenju programskih zadaća, stvaranje klime suradnje, sigurnosti i unutarnjeg sklada, poticanje na pojačanu aktivnost i kreativan pristup radu, razvoj komunikacije, poticanje profesionalnog razvoja, predstavljanje interesa zaposlenih pred drugim subjektima života i rada škole (Staničić,2006). Na vođenje u školi mogu utjecati razni čimbenci kao što su: veličina škole (broj učenika, nastavnika, razrednih odjela); tip škole ( po razini: osnovna, srednja – gimnazija, strukovna, po osnivaču: javna/privatna); lokacija škole (veliki gradovi, manji gradovi, sela, otoci); socio– ekonomski faktori (razvijenost gospodarstva); način upravljanja i nadzora; uključenost roditelja u donošenje odluka u školi; iskustvo i motiviranost nastavnika i ostalih zaposlenika; školska kultura (vrijednosti, vjerovanja, običaji i rituali škole). Što se tiče načina vođenja direktora u odgojno- obrazovnim ustanovama, mogu se primijeniti svi aspekti koji su pomenuti u teorijskim osnovama istraživanja, a u koji spadaju: trait pristup, stilski pristup, te situacijski pristup vođenju, također i transformacijsko vodstvo. John Adair (2006) je uočio strukturu u svom skupnofunkcionalnom pristupu menadžmentu/lideršipu koju je predočio pomoću tri kruga koji se dodiruju, a koje možemo uočiti u svakoj ustanovi, instituciji, organizaciji, tvrtki, udruzi ili skupini. On je prvi uveo frazu strateški lideršip ranih 70. godina prošloga stoljeća. Njegova tri kruga možemo promatrati kao santu leda: gornji krug: Zadatak je iznad vode i njega svaki posjetitelj neke ustanove odmah uoči. Dva donja kruga: Pojedinac i Tim su ispod površine vode i manje su uočljiva, jer predstavljaju složena ljudska bića koja imaju individualne i socijalne (skupne) karakteristike i potrebe i koji su stalno pod utjecajem različitih pritisaka. Kako Pojedinac,
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
192

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

lider s određenom osobnošću i karakternim crtama, može poticati ili gušiti timski rad učitelja, krucijalno je održavanje kohezije tima/ skupine za uspjeh lidera i svih učitelja. Delegiranjem ovlasti određenim članovima tima daju se krila motivacije tako da svi mogu harmonizirati svoj individualni rad kao jedno veliko biće. Kohezija i uravnoteženost triju krugova stvara ekstra sinergiju, dodatnu vrijednost koja rezultira visoko kvalitetnim obrazovnim ishodima.

John Adair (2006) također nalazi u svim institucijama piramidalnu strukturu lideršipa i menadžmenta koji ima tri razine. Lider tima fundamentalna je karika uspješnog lideršipa/menadžmenta. Decanus je u grčko i rimsko doba bio vođa deset vojnika. Danas se riječ dekan koristi u visokom školstvu i u nekim crkvenim zajednicama kao voditelj. John Adair voli citirati stih iz Euripida: „Ten soldiers wisely led will beat one hundred without a head“. (Deset vojnika mudro vođeni pobijedit će stotinu vojnika bez glave/vođe). Engleska riječ glava (head) figurativno znači voditelj, pa i školski ravnatelj. Očito je u ovom hijerarhijskom modelu da je glava na vrhu piramide i da - kao i kod životinja - uvijek ide prva, prije tijela.

U ovom istraživanju je prezantovan multidisciplinarni pristup liderstvu sa teoretskog aspekta tj; liderove emocionalne kompetencije, sociološke karakteristike, teorije o liderstvu u odnosu na situaciju u kojoj se nalaze (kontingencijski stil), te liderstvo u edukaciji. METODE U ovom istraživanju je korišteno više naučnih metoda na kojima se nastojala dokazati istinitost postavljenih hipoteza. Metode prikupljanja podataka Prikupljanje primarnih i sekundarnih podataka podrazumijeva primjenu određenih istraživačkih metoda. U okviru prikupljanja podataka korištene su sljedeće istraživačke metode: Teorijski rad na literaturi je obuhvatio razmatranja i analiziranje velikog broja dosadašnjih istraživanja iz oblasti liderstva općenito i liderstva u edukaciji. prikupljanje primarnih podataka provedeno je kroz organizovanje istraživanja na terenu primjenom metode anketiranja zaposlenih u školama USK. Istraživanje je obavljeno na uzorku od 481 ispitanika u 6 općina i 20 škola.Uzorak ispitanika je je izabran tehnikom stratificiranog uzorka, kojim je od ukupne populacije USK izdvojena populacija nastavnika i profesora. Metode obrade podataka Metode koje su korištene u analitičkom dijelu istraživanja su induktivna, deduktivna, komparativna metoda, historijska metoda. Što se tiče empirijskog dijela istraživanja, za obradu podataka korištne su statističke metode kao i deskriptivna statistika.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
193

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

REZULTATI I DISKUSIJA Generalno gledano na području USK-a došlo se do sljeddećih stavova, rezultata zaposlenih (profesora).

u potpunosti se ne slažem ne slažem se 7% 58% 4% 8% Sl.1 U grafu jedan se može vidjeti da 58% posto od 481 ispitanika na području USK-a se ne slaže sa tvrdnjom da su njihovi direktori autokrate, ili imaju autokratski stil vođenja. Isto tako 23 % ispitanika se u potunosti ne slaže tom tvrdnjom. 7% od ispistanih nema stava o navedenoj tvrdnji, 8% od ispitanika se slaže da su direktori autokrate i 4 % se u potpunosti slaže sa tvrdnjom. 23%

Autokrata

Demokrata
u potpunosti se ne slažem ne slažem se 18% Sl.2

6% 8% 6% 62%

U grafu dva se vidi da se 18 % od ukupnog broja ispistanika u potpunosti slaže da su direktori škola demokrate, odnosno imaju demokratski stil vođenja, 62% os ukupnog broja se slaže sa istom tvrdnjom. Stav o ovoj tvrdnji nema 6 % od ukupno ispitanih. 6% i 8 % ispitanike se u potpunosti ne slaže i ne slaže se sa navedenom tvrdnjom.

Liberalan
u potpunosti se ne slažem ne slažem se 19% 57% Sl.3

7% 8% 9%

Iz grafa 3. se vidi da 19% od ukupno ispitanih se u potunosti slaže sa tvrdnjom da direktor škole ima liberalan stil vodstva, dok se 57% slaže sa navedenom tvrdnjom. Od ukupnog broja ispitanih 9 % nema stav o tvrdnji, 8% se ne slaže i 7 % se u potunosti ne slaže sa tvrdnjom. Što se tiče načina vodstva vrlo mali broj ispitanika je reklo da su njihovi direktori škola autokrate. Najveći broj ispitanika se slaže da direktori škola imaju i leberalan i demokratičan način vođenja, što implicira da direktori škola ne donose odluke sami i radnici su participirani u donošenju odluka i odrađivanju zadataka,te je škola decentralizirana.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
194

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Empatičan
3% 23% Sl.4 ne slažem se

6%

u potpunosti se ne slažem

2% 66%

Od ukupno ispitanih 481, profesora i nastavnika 23% I 66% se u potunosti slaže i slaže se sa tvrdnjom da je njihov director empatičan, odnosno da suosjeća sa zaposlenima I shvata njihove potrebe. Ova osobina je veoma bitna u ophođenju s ljudima I upravljanju ljudskim resursima. Stavovi su zaposlenih da skoro 90% direktora posjedje ovu osobinu.

Samokontrola
16% 66% Sl.5

4%

u potpunosti se ne slažem 8% ne slažem se 6%

Što se tiče karakteristike samokontrole 66% se slaže sa tvrdnjom da njihovi direktori posjeduju pomenutu karakteristiku, a 16% se slaže s tim. Vrlo mali broj zaposlenih smatra da direktori ne posjeduju ovu karakteristiku ili nemaju stava.

Samopouzdanje

4%

u potpunosti se ne slažem 6% ne slažem se 24% 13% 53% Sl.6 24% zaposlenih se slaže u potpunosti da direktori škola imaju karakterisitku samopouzdanja, dok 53 % ima stav slažem se. Dio ispitanika od 4% i &% se ne slaže ili se u potunosti ne slaže da njihovi direktori posjeduju tu karakterisitiku. Ostatak ispitanika nije imalo stav o navedenoj tvrdnji.

Integritet
ne slažem se ne znam 23% Sl.7

5%

u potpunosti se ne slažem 5% 11% 56%

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
195

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

U grafu 7. Se vidi da veliki broj od ispitanih ima pozitivan stav što se tiče integriteta direktora, dok se manji broj ne slaže s tvrdnjom. Od ukupnog broja ispitanika 11% nema stava o pomenutij tvrdnji.

Odlučan
ne slažem se 2% 26% Sl.8 ne znam

5%

u potpunosti se ne slažem

9% 58%

Iz grafa 8. Se vidi da 26% ispitanika smatra u potunosti da je njihov direktor odlučan, da donosi odluke brzo i samouvjereno, dok se 58% slaže s istom tvrdnjom. Ostali dio ispitanika koji se ne slažu sa činjenicom čine vrlo mali postotak.

Sl.9 Komunikativnost je vrlo bitna osobina lidera. Što se tiče pomenute osobine 26 % ispitanih se u potpunosti slaže sa tvrdnjom da direktori škola posjeduju istu, dok se 54% slaže s tvrdnjom. Pet odsto ispitanika se u potpunosti ne slaže sa tvrdnjom, dok se 8% na likertovoj skali ne slaže, 7 % nema stava o tvrdnji.

Ekstrovertan
ne slažem se 23% Sl.10 58%

5%

u potpunosti se ne slažem 5%

9%

Iz grafa 10. Se vidi da se 23% ispitanika u potunosti slaže na likertovoj skali da su njihovi direktori ekstrovertne ličnosti, dok se 58% njih slaže na pomenutoj skali. Vrlo mali broj direktora je po ovim stavovima ne ekstroverntno (introvertno).

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
196

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Sl.11 Harizma je karakteristika koja opisuje čoivjeka koji pozitivno motivira i pridobiva druge ljude. U odnosu na ostale osobine najmanji broj ispitanika smatra da njihovi direktori posjeduju ovaj „bogom dani dar“. Na grafu se vidi postotak ispitanika u kojoj mjeri se slažu ili ne slažu s tvrdnjom.

Sl.12 Pod pojmom iskustva u ovom ispitivanju se podrazumjevalo koliko su direktori tokom svog rada dobivali karakterisitke koje se pripisuju vođama. Na grafu se vidi da 22% ispitanika smatra da su direktori tokom mandata sve više sticali karakteristike dobrog vođe, dok se 49% slaže s tvrdnjom na likertovoj skali. Ispitanici koji nemaju stava o tome vjerojatno nisu bili zaposleni tokom direktorovog mandata. Na likertovoj skali se ne slaže 5% ispitanika, dok se 8% ne slaže.

Sposobnost poduzetništva
u potpunosti se ne slažem 8% 24% 2% 49% ne slažem se 17% Sl.13 Na grafu se vidi da 24% ispitanika u potpunosti smatra da njihovi direktori imaju poduzetničke sposobnosti, dok 49% se slaže s navedenom tvrdnjom. Sedamnaest posto ispitanika nema stav o tome da li lideri imaju sposobnosti poduzetništva, dok vrlo mali broj ne smatra isto.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
197

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Sl.14 Pod pojmom organizacije posla se podrazumjeva kako direktor škole koordinira i upravlja zaposlenima. Najveći broj ispitanika se u potpunosti slaže ili se slaže s navedenom tvrdnjom i to u mjeri od 48% i 33%. Na osnovu gore navedenih statističkih podataka i procentualnog prisustva karakteristika i sposobnosti direktora škola Unsko-sanskog kantona utvrdjen je model tipskih karakteristika direktora škola Unsko-sanskog kantona,a koji se sastoji iz sljedećih karakteristika i sposobnosti: • • • Demokratičnost 62% ispitanika se slaže sa tvrdnjom da su direktori škola demokratični, a 18 % se u potpunosti slaže sa istom tvrdnjom. Empatija ova karakteristika se najviše ispoljila i doseže 66% ispitanika koji se slažu sa tvrdnjom da su diretori škola empatične ličmosti, a 23 % se u potpunosti slaže sa istim. Samokontrola 66% ispitanika se slaže sa tvrdnjom da direktori škola na nivou Unsko-sanskog kantona imaju izrazite sposobnosti samokontrole, dok se 16% u potpunosti slaže sa tvrdnjom. -Samopouzdanje što se tiče samopouzdanja , 53% ispitanika se slaže, a 24% se u potpunosti slaže sa tvrdnjom da direktori škola imaju veliko samopouzdanje. Integritet rezultati istraživanja su pokazali da se ova karakteristika takodjer ispoljila u velikoj mjeri. 56% se slaže, a 23 % se u potpunosti slaže sa tvrdnjom da direktori škola poskeduju karakteristiku integriteta. Odlučnost karakteristika odlučnost se u velikoj mjeri ispoljila, po stavovima zaposlenih, 58 % ispitanika se slaže sa ovom tvrdnjom, a 26%se u potpunosti slaže. Komunikativnost 54% ispitanika se slaže da su direktori škola komunikativni, a 26% se u potpunosti slaže, što pokazuje da se ova karakteristika ispoljava u velikoj mjeri. Ekstravertnost rezultati istraživanja su pokazali da se ova karakterisitka ispoljava u velikoj mjeri. 58% ispitanika se slaže da su direktori škola ekstravertne ličnosti, a 23% se u potpunosti slaže sa tvrdnjom. Iskustvo 49% ispitanika se složilo sa tvrdnjom da su direktori tokom mandata sticali karakteristike lidera, a 22% se u potpunosti slaže sa tvrdnjom. Sposobnosti poduzetništva i organizacije posla su se takodjer ispoljili u velikoj mjeri.

• • • • • •

ZAKLJUČAK Utvrđeno je da direktori škola posjeduju izrazite karakteristike i sposobnosti koje se pripisuju liderima, što se vidi u rezultatima i diskusiji rada. U teorijskim osnovama rada utvrđena je mogućnost da se liderstvo može naučiti. Prema Congeru (2004), koji tvrdi da presudnu ulogu u razvoju lidera igraju kasnija životna iskustva. Istraživanja pokazuju da uspješnost u obavljanju radni zadataka može biti prije pripisana iskustvu i podučavanju negoli nekom urođenom talentu ili iskustvima iz nekog ranog životnog perioda. Vrlo često uspješni, poslovni ljudi, kada ih se pita koji je ključni faktor njihova razvoja i ključni faktor uspjeha, ukazuju na ona iskustva koja su se desila u kasnijoj fazi njihova života, tokom velikih izazova u teškog rada. Ovu hipotezu također potvrđuje veliki uzorak ispitanika koji se složio sa tvrdnjom da su direktori škola Unsko-sanskog kantona tokom svog mandata sicali karakterisitke i sposobnosti koje se pripisuju liderima. Također, u rezultatima istraživanje je utvrđeno da su direktori škola tokom svog mandata sticali karakteritike dobrih vođa. Također se, na osnovu rezultat istraživanja, može zaključiti da direktori škola Unsko-sanskog kantona posjeduju izrazite karakteristike emocionalne inteligancije, sociološke karakteristike i sposobnosti poslovanja. Istraživnaje je pokazalo da direktori škola rukovode školama na demokratičan način ili na liberalan način, sve u zavisnosti od situacije. Utvrđen je model tipsle strukture liderskih karakteristika direktora škola Unsko-sanskog kantona, a koji je sljedeći: demokratičnost, empatija, samokontrola, samopouzdanje, integritet, odlučnost, komunikativnost, ekstravertnost, iskustvo,sposobnost organizacije posla i poduzetničke sposobnosti.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
198

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ASPECTS OF LEADERSHIP IN EDUCATION
ABSTRACT This research can be divided into two parts: the first, which is consistent with the theoretical analysis and defining the characteristics and capabilities of leaders, their emotional competencies, and management capabilities, and others contained in the ascertainment of the general structure of the typical leadership characteristics headteachers Una-Sana Canton in terms of employees. The goal of the research is contained in the realization and presentation of objective and scientifically based insight into the leadership characteristics and capabilities headteachers Una-Sana, and gain insight into the systematization of different theoretical approaches aspects of leadership in education. Further objectives of the research would be to determine the justification for the view that leadership can be learned, and that school principals have the features and capabilities that are attributed to leaders, to determine the percent level of the presence of distinctive traits of emotional intelligence, sociological characteristics, the ability of business and leadership school principals Una Sana Canton, and to determine the general structure of the typical model of leadership characteristics headteachers Una-Sana Canton. To achieve the aforementioned objectives was used more scientific methods, such as the historical approach, inductive, deductive method, comparative method and statistical method. The research was done in the Una-Sana Canton. The target group of the respondents were teachers in schools on the Una-Sana Canton. The study was conducted in 6 districts, 20 schools, and a sample of 481 respondents. Respondents were investigated by interviewing. The survey was complicated by Likert-form questionnaire, comprised of 14 items on which subjects responded to what extent they agree or disagree with the given stiffer. Research results titration that leadership can be learned, which is discussed in literature JA Conger and D. Goleman, to experience and practice can acquire the characteristics and capabilities that are attributed to leaders. Research has shown that in terms of employment, school Una-Sana Canton possess characteristics and abilities that are attributed to the leaders, which is reflected in the presence of high levels of percentage mentioned characteristics and capabilities. It was also typical model structure headteachers Una-Sana Canton. Keywords: leadership, school directors, employees, competence.

LITERATURA 1. 2. 3. Mašić, B.(2005). Novi koncepti i pristupi vodstvu., Univerzitet „Braća Karić“ fakultet za manadžment. Ferenčić ,A.(1997).Priprema za 21. stoljeće., Zagreb. Czempiel,E.(1999).Regionalisierung und globalisierung-heruasforderungen der deutschen aussenpolitik., In:Friedrich Ebert Stifftung. Akademie der politischen bildung., Globale Politik fur eine globale Welt-Das vermachtnis von Willy Brandt., Bonn. Zbornik;(2009) Ravnatelj škole – upravljanje – vođenje, Zagreb. Staničić, S. (2006.) Menadžment u obrazovanju. Rijeka: Vlastita naklada Conger, J.A.(1991).„Inspirin others: The language of leadership“, „ Academy of Management Executive“. Conger,J.A.(2004). „Developing Leadership capability: What's inside the black box“., „Academy Of;enagement Executive“. Goleman, D.(2002). Primal leadership: realizing the power of emotional intelligence, Harvard Business School Press, USA.

4. 5. 6. 7. 8.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
199

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

DEKLARATIVNO ZNANJE STUDENATA/ICA FILOZOFSKOG FAKULTETA U ZAGREBU O DOPINGU
Ivan Oreb1, Vanesa Kosalec1, Din Duraković2, Jelka Gošnik3
1

Kineziološki fakultet Sveučiliša u Zagrebu, Hrvatska 2 Medicinski fakultet Sveučilišta u Rijeci, Hrvatska 3 Filozofski fakultet Sveučiliša u Zagrebu, Hrvatska

SAŽETAK Svjetska antidopinška agencija - WADA je neovisna međunarodna organizacija stvorena za promicanje, koordiniranje i praćenje borbe protiv dopinga u sportu širom svijeta.U Hrvatskoj djeluje hrvatska agencija za borbu protiv dopinga zvana HADA. U ovom istraživanju sudjelovalo je 811 brucoša i brucošica prve godine preddiplomskog studija Filozofskog fakulteta u Zagrebu. Za potrebe ovog rada obrađena je 1 varijabla modificiranog „kviza znanja WADA i HADA“1,2,7 koji sadrži 27 tvrdnji. Ispitanici su riješavali kviz znanja o dopingu odnosno odgovarali na točnost/netočnost pojedinih tvrdnji. Za opis studentske populacije izračunati su osnovni statistički parametri paketom Statistika 7.0. Dobiveni rezultati pokazali su da dosta studenata/ica ima određeno količinu znanja o dopingu. Većina ih zna što je WADA i koja je njena uloga, znaju što je sportašima dopušteno a što nije i da je kažnjiva upotreba nedopuštenih sredstava. U nešto nižem postotku poznaju proceduru uzimanja uzoraka i ulogu ovlaštenih laboratorija. Smatraju da sportaši podmetanjem uzoraka mogu izbjeći kaznu i kako sportaši s invaliditetom mogu uzimati bilo koji lijek. Također u istom postotku misle da neće biti kažnjen dopingirani sportaš koji odmah prizna krivnju. Možemo zaključiti kako 1/3 ispitanika smatra da se u sportu može varati na doping testovima i da nema značajne kazne ako se sportaš koji je pao na doping testu pokaje za svoje djelo. Mlade je potrebno odgajati i usaditi im prave vrijednosti. S jedne strane sport propagira da se vlastitim trudom i odricanjem mogu postići veliki rezultati, doseći slava, novac, obožavanje milijuna ljudi, a s druge strane vidi se da ti sportaši - uzori mladima uspjeh postižu na krivi način degradirajući se u moralnom i zdravstvenom smislu. Stoga je potrebno neumorno upozoravati, informirati i educirati mlade o posljedicama dopinga i s moralnog aspekta te im usaditi prave moralne vrijednosti. Ključne riječi: brucoši, sveučilište, anti- doping znanje, WADA-HADA kviz

UVOD Svjetska antidopinška agencija (WADA) je neovisna međunarodna organizacija stvorena za promicanje, koordiniranje i praćenje borbe protiv dopinga u sportu širom svijeta. WADA radi prema viziji u kojoj se svi sportaši natječu u antidopinškom okruženju. Jedno od najznačajnijih postignuća u borbi protiv dopinga u sportu od njenog osnutka 1999 godine do do danas bila je izrada, prihvaćanje i provedba Svjetskog antidopinškog kodeksa (Code). Kodeks je temeljni dokument stvoren kako bi se osiguralo da natjecatelji u svim zemljama i sportovima podliježu istim anti-doping pravilima i procedurama. Praksa poboljšanja performansi pomoću stranih i umjetnih sredstava stara je koliko i sam natjecateljski sport. Prema Svjetskom kodeksu protiv dopinga Olimpijskog pokreta dopingom se smatra3: (1) prisustvo zabranjene supstance ili njenih metabolita ili markera u uzorku urina ili krvi sportaša, (2) korištenje ili pokušaj korištenja zabranjene supstance ili zabranjene metode, (3) odbijanje ili nepristupanje davanju uzorka bez opravdanja, nakon obavijesti, kao što je ovlašteno u primjenjivim pravilima protiv dopinga ili na drugi način izbjegavanje davanja uzorka, (4) prekršaj primjenjivih zahtjeva u vezi dostupnosti sportaša za testiranje izvan natjecanja uključujući neosiguravanje traženih informacija o mjestu prebivališta i propušteni testovi koji se proglašavaju na osnovi razumnih pravila, (5) neovlašteno upletanje ili pokušaj upletanja u bilo koji dio dopinške kontrole, (6) posjedovanje zabranjenih supstanci i metoda, (7) nezakonita trgovina zabranjene supstance ili metode te (8) davanje ili pokušaj davanja zabranjene supstance ili metode sportašu ili pomaganje, poticanje, prikrivanje ili druga vrsta saučesništva koja uključuje prekršaj pravila protiv dopinga ili pokušaj prekršaja. Doping nije samo korištenje nedozvoljenih sredstava za poboljšanje performansi, nego u doping spadaju i neka pravila, postupci i ponašanja. Kviz znanja po uzoru na WADA-in i HADA-in proveden je radi procjene znanja brucoša/ica o dopingu. Doping je važna tema i iako se o njoj puno pisalo, ne treba ju isključiti. Mnogo je afera u medijima bilo oko najpoznatijih sportaša poput Bena Johnsona, Andre Agassija, Marion Jones, Lance Armstronga koji su pali na doping testu. Oni su uzori mnogima i takvim nedopuštenim načinom postizanja rezultata daju krivu sliku o uspjehu. Mladi upijaju sve što se događa oko njih, oni su budućnost i treba ih odgajati tako da imaju visoko postavljene moralne vrijednosti.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
200

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

METODE ISTRAŽIVANJA Cilj istraživanja Cilj ovog istraživanja je bio provjeriti deklarativno znanje studenata/ica 1.godine preddiplomskog studija Filozofskog fakulteta u Zagrebu o dopingu s testom, promijenjenim i napravljenim po uzoru na upitnik „kviz znanja WADA i HADA1,2,7“. Uzorak ispitanika i instrument Istraživanje je provedeno u akademskoj godini 2009/2010 na prigodnom kvotnom uzorku . 811 ispitanika studenata/ica brucoša/ica prve godine preddiplomskog studija Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu. Ispitanici su odgovarali dobrovoljno i neanonimno na anketni upitnik koji je sadržavao 31 pitanja od kojih se je za potrebe ovog istraživanja koristila 1 varijabla sa 27 čestica.
Tablica 1. Distribucija (N) i postotak (%) studenata 1. godine Filozofskog fakulteta preddiplomskog studija Sveučilišta u Zagrebu grupiranih prema spolu u akad.god. 2009./2010. Spol Studenti - M Studentice - Ž Ukupno N 233 578 811 % 28,7 71,3 100

Uzorak varijabli Za potrebe ovog rada obrađena je 1 varijabla modificiranog „kviz znanja WADA i HADA“ koji sadrži 27 čestica odnosno tvrdnje. Ispitanici su trebali zaokružiti jesu li tvrdnje točne ili netočne. Ispitanici su odgovarali na svaku tvrdnju i zaokruživali slovo ‘N’ ako su smatrali da je tvrdnja netočna ili ako se s tvrdnjom nisu slagali, a slovo ‘T’ ako su smatrali da je tvrdnja točna ili ako su se s njom slagali. Metode obrade podataka Za opis studentske populacije izračunati su osnovni statistički parametri programskim paketom Statistika 7.0. Za svaku ispitanu podvarijablu izračunate su frekvencije i postotni udio. REZULTATI I RASPRAVA
Tablica 2: Točan redoslijed (broj pitanja – br) svake tvrdnje (T) s postotkom točnih odgovora (%), ukupnim brojem ispitanika/ica (N) i standardna devijacija (SD) testa deklarativnog znanja modificiranog i po uzoru napravljenog „kviza znanja WADA i HADA“. Br 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Po uzoru na kviz znanja „WADA i HADA“ U sportu, da bi se pobijedilo, ponekad treba varati uzimajući zabranjene tvari (ovdje ih 94 % zna da to nije ispravno) Trener ili liječnik koji pomaže ili potiče sportaša pri uzimanju zabranjenih tvari može biti kažnjen ako sportašu na doping testu utvrde korištenje nedopuštenih tvari Svrha borbe protiv dopinga je promicanje zdravlja u sportu i zaštita zdravlja sportaša Svom doktoru sportaš mora reći da je podložan doping kontroli i da ne smije koristiti zabranjene tvari Sportaš može prihvatiti lijek od nekoga kome vjeruje, čak i ako nije poznato što lijek sadrži Svaki dodatak prehrani kupljen u ljekarni znači da je dozvoljen u sportu Sportaš može odbiti doping kontrolu ako ima važnijih obaveza U slučaju da je sportašu otkriveno korištenje nedopuštenih sredstava, on ima pravo zatražiti analizu druge polovice uzorka (B uzorka) Ako je sportaš bio na testiranju za doping izvan natjecanja, u nekoliko narednih tjedana sigurno neće biti ponovo testiran Sportaš je sam odgovoran za sve što proguta, unese u svoje tijelo i stavi na njega Samo sportaši koji se natječu na olimpijskim igrama, paralimpijskim igrama i svjetskim prvenstvima podložni su doping kontroli Popis zabranjenih tvari i sredstava za sportaše sadrži tvari i sredstva koja su zabranjena na natjecanju i izvan natjecanja Kada je sportaš bolestan, može uzeti bilo koji lijek da mu bude bolje WADA je, na engleskom, kratica za -Svjetska antidoping agencijaLaboratorijski rezultati dopinške kontrole ne mogu se namještati jer se vode pod šiframa, a ne pod imenima sportaša Ako sportaš zatraži, njegov trener može biti u pratnji pri odlasku na kontrolu u doping stanicu Testiranje se može odbiti ako dužnosnik dopinške kontrole nema identifikacijsku ispravu T T 15 T 11 T 25 T 14 T 16 T7 T 12 T 26 T 17 T2 T3 T 21 T 10 T1 T 20 T 13 T 19 % 94 90 89 89 88 87 87 86 85 83 82 81 80 78 77 76 72 N 795 794 794 793 791 796 794 795 793 797 796 792 793 791 793 794 794 SD ,236 ,299 ,310 ,317 ,323 ,337 ,340 ,348 ,354 ,373 ,385 ,391 ,397 ,414 ,421 ,568 ,448

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
201

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

18 19 20 21 22 23 24 25 26 27

Ako je sportaš pozitivan na doping testu zbog lijeka koji mu je propisao timski liječnik, to je samo greška liječnika Broj doping testiranja kojima sportaš može biti podvrgnut tijekom godine nije ograničen Sportaš može lako izbjeći doping test koristeći tuđi uzorak mokraće (urina) Ako sportaš slučajno uzme tvar koja se nalazi na popisu zabranjenih tvari i odmah prizna svoju grešku dužnosniku dopinške kontrole, neće snositi nikakve posljedice Za svaku sportašima nedopuštenu tvar postoji test kojim se ona može otkriti Popis zabranjenih tvari i sredstava za sportaše upotpunjuje se jednom godišnje Sportaša se može testirati tijekom natjecanja iako se osobno nije natjecao Sportaši s invaliditetom mogu uzimati sve lijekove koji su im potrebni Analizu urina radi otkrivanja zabranjenih tvari ili metoda u sportu može obaviti bilo koji zdravstveni laboratorij s odgovarajućom opremom Popis zabranjenih tvari i sredstava upotpunjuje se prije svakih Olimpijskih igara

T 18 T5 T9 T 22 T 23 T 27 T 24 T8 T6 T4

72 71 68 66 64 63 60 46 45 10

792 796 795 791 793 791 790 794 795 793

,450 ,455 ,465 ,472 ,480 ,483 ,489 ,498 ,498 ,299

Veliki broj brucoša/ica dobro znanje pokazalo je u pitanjima vezanim za moralnu komponentu sportaša, trenera i liječnika. Visoki postotak točnih odgovora dali su na pitanje o svrsi borbe protiv dopinga, također 90% i više ih zna da je varanje u sportu radi pobjede neprihvatljivo, razumiju i ulogu liječnika u tom procesu i njegovu krivnju ako sportašu daje lijekove koje on ne smije koristiti i neamnestiranje od kazne ako sportaš ne zna što je uzeo. Dobro znanje pokazali su oko važnosti testiranja i nemogućnosti odbijanja testiranja. Znaju da je sportaševa odgovornost za sve što proguta, unese u svoje tijelo i stavi na njega i da su svi sportaši podložni doping kontroli. Slabije su odgovore pokazali u pitanjima vezanim uz proceduru uzimanja uzoraka (mjesto, način, vrijeme), podmetanje tuđih uzoraka radi prolaza na doping kontroli i kazni radi uzimanja nedopuštenih sredstava. Misle da nema jakih posljedica ako sportaš kaže kako je slučajno uzeo zabranjenu supstancu, da može podmetnuti tuđi uzorak bez da će biti otkriven, da postoje testovi za sve zabranjene supstance koje sportaši uzimaju, nemaju znanje o ažuriranju popisa nedopuštenih tvari, slabo znanje pokazuju u poznavanju uzimanja lijekova sportaša s invaliditetom i misle da su svi laboratoriji obučeni za obavljanje analize urina radi otkrivanja zabranjenih tvari ili metoda u sportu. ZAKLJUČAK Test deklarativnog znanja iz dopinga napravljenog po uzoru na „kviz znanja WADA i HADA“ na studentima/icama prve godine Filozofskog fakulteta. Filozofski fakultet je s područja društvenih i humanističkih znanosti koji ima neka polja ( sociologija, psihologija, pedagogija, filozofija…) te grana bliskih istraživanoj temi6. Iako je studentima „kviz WADE“ i HADE“ relativno nepoznato područje i mogli su davati odgovore po svom nahođenju, a ne stvarnom znanju, 24 tvrdnje su bile iznad 60% točnosti.U pitanjima koja su procjenjivala moralnu komponentu sportaša i liječnika postigli su u visokom postotku točnost, ali su pokazali slabije znanje u pitanjima vezanim uz lijekove, sredstva i postupak testiranja. Zanimljivost na koju smo naišli je da oni u visokom postotku znaju da nije dobro varati i da će sportaš ako vara na doping testu biti kažnjen, ali i za trećinu manjem postotku misle da ako sportaš odmah prizna svoju grešku dužnosniku dopinške kontrole, neće snositi nikakve posljedice. Moguće je da je to odraz društva u kojem se nalazimo, a koje ima dosta propusta u kažnjavanju prekršaja i težih radnji. Mladima treba usaditi prave vrijednosti kako bi postignuća, kako školska tako i kasnije u životu osobna i profesionalna, postigli vlastitim sposobnostima. Dopingirani sportaši, nažalost, promiču dostizanje postignuća varanjem i tako diskreditiraju sport, a većina mladih sudjeluje u sportu i kroz njega stječu mnoge vrijednosti izgrađujući se fizički i psihički. Zato je potrebno neumorno upozoravati, informirati i educirati mlade o posljedicama dopinga osim sa zdravstvenog i s moralnog aspekta. WADA i HADA imaju razne programe za edukaciju mladih, među kojima je i „Play True Generation program“ koji je stavio izazov pred mlade do 18. godine kako bi postali generacija koja je potpuno odbacila doping.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
202

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ABSTRACT The World Antidoping Agency – WADA is an independent international agency created for the purpose of promotion, coordination, and control of world wide fight against doping in sport. Same purpose in Croatia has Croatian agency for fight against doping called HADA. In this research participated 811 male and female 1st year students (freshmen) of undergraduate study at Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Zagreb. For the purpose of this research one variable of modified „knowledge test of WADA and HADA1,2,7 which contains 27 statements was processed. Participants were solving test about their knowledge about doping or answered true/false questions about certain statements. For purpose of student description, basic parameters were calculated using Statistics package 7.0. The received results showed that many of male and female students possessed certain amount of knowledge about doping. Most of them knew what is WADA and its purpose, they knew what athletes can or can not do as well as legal repercussions following usage of illegal supplements. Some smaller percentage was familiar with procedures of testing for illegal supplements as well as role of certified laboratories. They are aware that athletes by substituting samples can avoid punishment and that handicapped athletes can take any medications. Same percentage of them thinks that athlete who used doping will not be punished if he/she immediately admits any wrongdoings. We can conclude that 1/3 of participants consider that cheating in doping tests is possible and that adequate punishment does not exist for athletes who repent for his/her deed. It is of crucial importance to raise youth by installing them the right values. On one side, sports proposes that only an individual effort and sacrifice can lead to great results, achieve fame, money, and admiration of millions of people but on the other side, obvious fact is that athletes – rollemodels to many young people – achieve their success by degrading themselves morally and professionally. Therefore is of crucial importance to persistently warn, inform, and educate youth about doping consequences, especially from the moral standpoint installing them the real moral values. Key words: freshmen,university, anti- doping knowledge, WADA-HADA quiz

LITERATURA
1. 2. 3. 4. 5. 6. Hrvatska agencija za borbu protiv dopinga u sportu/online/. S mreže skinuto 16.04.2013 u 14:59. S: http://www.hada.hr/_new/about World Anti-doping Agency/online/About WADA. S mreže skinuto 7.5.2013 u 18:42. S : http://www.wadaama.org/en/About-WADA/ World Anti-Doping Agency/online/ Anti-Doping-Quiz. S mreže skinuto 24.5.2013. u 16:50. S: http://www.wadaama.org/en/Education-Awareness/Anti-Doping-Quiz/ World Anti-doping Agency/online/Youth Zone. S mreže skinuto 7.5.2013. u 20:26. S: http://www.wadaama.org/en/Education-Awareness/Youth-Zone/ Wikipedia/online/. S mreže skinuto 24.5.2013 u 20:50.S:http://hr.wikipedia.org/wiki/Prikaz_znanja Špehar, N., Gošnik, J., Fučkar-Reichel, K. (2007). Test deklarativnog znanja studenata iz kolegija Tjelesne i zdravstvene kulture. U: V. Findak (ur.). Zbornik radova 16. ljetne škole kineziologa Republike Hrvatske, Poreč, 2007, „Antropološke, metodičke, metodološke i stručne pretpostavke rada u područjima edukacije, sporta, sportske rekreacije i kineziterapije“, (231-237) Zagreb: Hrvatski kineziološki savez., ISBN 953-95082-2-3. Rimac. I.,Bunjevac.T.,Erceg.D.(2010).Anti – doping knowledge in Croatian young athletes. Poster, Nepoznata publikacija

7.

Ivan Oreb, prof. Student 2. semestra poslijediplomskog studija KIF-a Zagreb, A. Stipančića 22 Mob: 099/534 13 69 E-mail: oreb@oreb-sailing.com Din Duraković Student 2. godine integriranog preddiplomskog i diplomskog sveučilišnog studija Medicina Medicinskog fakulteta Rijeka Sveučilišta u Rijeci Rijeka, Petranovićeva 3, HR Mob: 097/777 62 56 E-mail: dindurakovic@gmail.com Vanesa Kosalec, prof. Studentica 2. semestra poslijediplomskog studija KIF-a Zagreb, Jablanska 28 Mob: 091/349 28 28 E-mail: kosalec.v@gmail.com Mr. sc. Jelka Gošnik, v. pred. Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu I. Lučića 3, 10000 Zagreb Mob. 091/ 509 70 10 E-mail: jgosnik@ffzg.hr http://www.ffzg.unizg.hr/jgosnik/

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
203

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ANALIZA INDEKSA TJELESNE MASE (BMI) KOD STUDENATA FAKULTETA ZA SPORT I FIZIČKO VASPITANJE U CRNOJ GORI
Jovica Petković, Aldijana Muratović, Stevo Popović, Ivan Vasiljević
Fakultet za sport i fizičko vaspitanje, Nikšić

SAŽETAK Cilj ovog istraživanja predstavlja odnos indeksa tjelesne mase (BMI) kod studenata Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje u Nikšiću. Istraživanje je sprovedeno na uzorku od 90 studenata oba pola (muški=74; ženski=16) koji redovno pohađaju nastavu na Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje na Univerzitetu Crne Gore. Tjelesna visina je mjerena sa prenosivim stadiometrom, dok su tjelesna masa i tjelesna kompozicija mjereni vagom marke Tanita BC-418MA Segmental Body Composition Analyser (Tanita Corporation, Tokyo, Japan). Tanita je izračunavala indeks tjelesne mase (BMI) kao tjelesnu masu (kg) / tjelesnu visinu (m). Podaci dobijenu u istraživanju su obrađeni korišćenje statističko programa v.SPSS 19.0 prilagođenog za rad na personalnim računarima. Deskriptivne statističke vrijednosti su izražene u obliku aritmetičke sredine (M), standardne devijacije (SD), minimalne i maksimalne vrijednosti. Nakon dobijenih rezultat, zaključak je da se prosječne vrijednosti, kako za oba pola pojedinačno, tako i za ukupnu populaciju, nalaze u rasponu normalnih vrijednosti od 18,5 do 24,9. Ključne riječi: analiza, studenti, tanita, BMI, morfološke karakteristike.

UVOD Dosadašnja istraživanja govore o tome da se poslije dvadeste godine života očekuje normalno povećanje tjelesne mast5i za 1% na svakih 10 godina, sve do šezdesete godine, što do tada iznosi ukupno povećanje od 4%. Količina potkožnog masnog tkiva obično se smanjuje nakon šezdesete godine. Normalne vrijednosti u zrelom dobu iznose 25% tjelesne masti za muškarce i do 30% za žene u odnosu na ukupni tjelesni sastav. Indeks tjelesne mase ( engleski Body mass index, _ BMI ) je visinsko – težinski pokazatelj uhranjenosti pojedinca i validan je za sve osobe starije od 20 godina. Računa se tako što se tjelesna mase osobe u kilogramima podijeli sa kvadratom visine u metrima. BMI prikazuje odnos težine i visine tijela, međutim ne uzima u obzir tjelesnu građu, pa je njegova upotreba ograničena. On ne može ilustrovati procenat masnog tkiva u odnosu na mišićnu ili koštanu masu – što su osnovni kriterijumi za procjenu uhranjenosti. BMI se koristi za definiciju medicinskog standarda gojaznosti u mnogim zemljama, još od sredine 1980 – tih godina, a ovaj način procjene se koristi i u statistikama Svjetske zdrastvene organizacije. Krajem 1990-tih godina, BMI je postao popularan među širom publikom, kroz različite programe društvenog zdravlja, koje su uglavnom sponzorisale vlade zapadnih zemalja – kao podsticaj širenju svijesti o zdravom načinu života i zdravoj ishrani. BMI kao statistička mjera se koristi u mnogim javnom zdravstvenim kampanjama kao približno mjerilo idealne tjelesne težine. Međutim za dijagnostikovanje stepena gojaznosti postoje puno bolje metode i tačnije sprave kao što je vaga marke Tanita BC-418MA na kojoj je i izvršeno ovo testiranje. Predmet ovog istraživanja predstavlja analiza tjelesne mase (BMI) kod studenata Fakulteta za sport i fizičko vaspitanje u Crnoj Gori. Osnovni cilj ovog istraživanja predstavlja odnos indeksa tjelesne mase (BMI) kod studenata Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje u Nikšiću. METOD Uzorak ispitanika je obuhvatio 90 studenata oba pola (muški=74; ženski=16) koji redovno pohađaju nastavu na Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje na Univerzitetu Crne Gore. Osnovne deskriptivne karakteristike ispitanika su bile: Uzrast – 21.5 ± 3.01 god. (Min – Max =19 – 42 god.); TV – 18.63 ± 8.33 cm (Min – Max = 158 – 202 cm); TM – 75.65 ± 10.73 kg (Min – Max = 48.4 – 104.5 kg). U odnosu na datu strukturu (sve generacije studenata: I, II, III i IV), može se smatrati da je uzorak ispitanika reprezentativan i da bi ga trebalo definisan kao generalna populacija studenata Fakulteta za sport i fizičko vaspitanje na Univerzitet Crne Gore. Mjerenja su sprovedena u dijagnostičkom centru na Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje na Univerzitetu Crne Gore. Tjelesna visina je mjerena sa prenosivim stadiometrom dok su studenti bili bosi, dok su tjelesna masa i tjelesna kompozicija mjereni vagom marke Tanita BC-418MA Segmental Body Composition Analyser (Tanita Corporation, Tokyo, Japan) dok su studenti, takođe bili bosi i lagano obučeni. Postupak mjerenja je zahtijevao da studenti bosim nogama stanu na vagu i prihvate svaki od rukohvata na vagi sa jednom rukom. Nakon par sekundi, vaga je izračunavala indeks tjelesne mase (BMI) kao tjelesnu masu (kg) / tjelesnu visinu (m). Iako
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
204

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

pored indeksa tjelesne mase, vaga izračunava niz tjelesnih parametara, za potrebe ove studije korišćeni su parametri indeksa tjelesne mase mjerene studentske populacije. Podaci dobijenu u istraživanju su obrađeni korišćenje statističko programa v.SPSS 19.0 prilagođenog za rad na personalnim računarima. Deskriptivne statističke vrijednosti su izražene u obliku srednje vrijednosti (SD) za svaku od predviđenih varijabli, kao i minimalnih i maksimalnim vrijednosti. REZULTATI I DISKUSIJA Osnovni deskriptivni statistički podaci su prikazani u prvoj tabeli za oba pola, prije svega broj ispitanika, aritmetička sredina indeksa tjelesne mase (BMI), standardna devijacija, kao i maksimalna i minimalna vrijednost indeksa tjelesne mase (BMI).
Tabela 1. Osnovni deskriptivni statistički podaci koji opisuju vrijednost indeksa tjelesne mase (BMI) kod studenata Pol M Ž Ukupno Broj ispitanika 74 16 90 AS 23,46 21,48 23,11 SD 2,25 1,54 2,27 Min 18,3 18,5 18,3 Max 28,8 23,5 28,8

Na osnovu dobijenih rezultata koji se odnose na indeks tjelesne mase (BMI) može se konstatovati da se prosječne vrijednosti, kako za oba pola pojedinačno, tako i za ukupnu populaciju, nalaze u rasponu normalnih vrijednosti od 18,5 do 24,9 (WHO, 2000). U grafičkom opisu (Dijagram 1.) je prikazan odnos indeksa tjelesne mase (BMI) kod muške populacije studenata na Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje i godine studija na kojoj su se nalazili u trenutku izvođenja mjerenja.

Dijagram 1. Odnos indeksa tjelesne mase (BMI) kod muške populacije studenata i godine studija (GEN)

Interesantno je primijetiti da indeks tjelesne mase kod studenata muškog pola dostiže maksimum na trećoj godini studija a, zatim ima trend opadanja kako se studije privode kraju. U grafičkom opisu (Dijagram 2.) je prikazan odnos indeksa tjelesne mase (BMI) kod ženske populacije studenata na Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje i godine studija na kojoj su se nalazili u trenutku izvođenja mjerenja.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
205

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Dijagram 2. Odnos indeksa tjelesne mase (BMI) kod ženske populacije studenata i godine studija (GEN)

Takođe, interesantno je primijetiti da indeks tjelesne mase kod studenata ženskog pola dostiže maksimum na četvrtoj godini studija, za razliku od muške populacije, ali ima i trend rasta nakon završetka studija. ZAKLJUČAK Indeks tjelesne mase ili BMI je za većinu ljudi nov pojam. Međutim, BMI se pokazao kao dobar pokazatelj u mjerenjima koja sprovode ljekari i istraživači gojaznosti. Postoje naučni dokazi da je kontinuirana fizička aktivnost srednjeg do velikog intenziteta, posebno tipa izdržljivosti, efikasno sredstvo za redukciju tjelesne mase, posebno ako je istovremeno praćena smanjenim energetskim unosom. Što je veća energetska potrošnja, veća je vjerovatnoća da će se gubiti tjelesne masti. Vježbanjem se povećava mobilizacija i iskorišćavanje masti, čime se uzrokuje njen gubitak. Redovno vježbanje takođe usporava gubitak mišićnog tkiva. Studije pokazuju da kombinacija vježbi i pravilne ishrane ne samo da omogućava gubitak masnog tkiva već i blago povećava mišićnu masu. U zavisnosti od vrste, intenziteta i učestalosti treniranja, kao i hormonalnih karakteristika i genetskih predispozicija sportiste, javljaju se varijacije u dobitku na težini. Osnovni cilj ovog istraživanja predstavlja odnos indeksa tjelesne mase (BMI) kod studenata Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje u Nikšiću. Iz svega navedenog i na osnovu dobijenih rezultata koji se odnose na indeks tjelesne mase (BMI) može se konstatovati da se prosječne vrijednosti, kako za oba pola pojedinačno, tako i za ukupnu populaciju, nalaze u rasponu normalnih vrijednosti od 18,5 do 24,9.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
206

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ANALYSIS OF BODY MASS INDEX (BMI) AMONG THE STUDENTS OF THE FACULTY FOR SPORT AND PHYSICAL EDUCATION IN MONTENEGRO
SUMMARY The aim of this research is the ratio of body mass index (BMI) among students of the Faculty of Sports and Physical Education in Niksic. The survey was conducted on a sample of 90 students of both sexes (male = 74; female = 16) who regularly attend classes at the Faculty for Sport and Physical Education at the University of Montenegro. Body height was measured with a portable stadiometer, while body weight and body composition were measured with the scale of Tanita BC418MA Segmental Body Composition Analyser brand (Tanita Corporation, Tokyo, Japan). Tanita has calculated the body mass index (BMI) as well as body weight (kg) / body height (m). The survey data were processed by using statistical program v.SPSS 19.0 which is customized to run on personal computers. Descriptive statistical values are expressed in terms of the arithmetic mean (M), standard deviation (SD), minimum and maximum values. After the obtained results, the conclusion is that the average values, for both sexes separately and for the total population, are in the normal range of 18.5 to 24.9. Keywords: analysis, students, tanita, body mass, morphological characteristics.

LITERATURA Bale, P., Mayhew, J.L., Piper, F.C., Ball, T.E., & Willman, M.K. (1992). Biological and performance variables in relation to age in male and female adolescent athletes. 1. Journal of Sports Medicine and Physical Fitness, 32, 142-148. 2. Čokorilo, N., Mikalački, M., Korovljev, D. (2010). Merenje procenta masnog tkiva modifikovanom metodom po Matiegka i BIA metodom. Glasnik Antropološkog društva Srbije, 45, 411-419. 3. Guo, S.S., Zeller, C., Chumlea, W. C., Siervogel, R.M. (1999). Aging, body composition and lifestyle: the Fels Longitudinal Study.American Journal of Clinical Nutrition, 70 (3), 405-411. 4. Koroljev, D., Mikalački, M., Čokorilo, N. (2010). Uticaj telesne kompozicije na perfomanse snage kod žena starih 19 godina. Glasnik Antropološkog društva Srbije, 45, 483-491. 5. Kyle, U.G., Melzer, K., Kayser, B., Picard-Kossovsky, Gremion, G., Pichard, C. (2006). Eight.Year Longitudinal Changes in Body Compositionin Healthy Swiss Adults. 6. Journal of the American College of Nutrition, 25 (6), 493-501. 7. Obradović, J. (2008). Osnove antropomotorike. Novi Sad. Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja. 8. Pavlica, T., Božić-Krstić, V., Rakić, R. (2010). Body mass index, waist-to-hip ratio and waist/height in adult population from Backa i Banat – the Republic of Serbia.Anals of human biology, 1-12. 9. Perić, D.(2006). Metodologija naučnih istraživanja. TIMS. Novi Sad. 10. Sharkey, B., Gaskill, S. (2008). Vežbanje i zdravlje. Beograd. Data status. 11. Tokmakidis, S.P., Christodoulos, A.D., & Mantzouranis, N.I. (2007). Validity of Self-Reported Anthropometric Values Used to Assess Body Mass Index and Estimate Obesity in Greek School Children. Journal of Adolescent Health, 40(4), 305-310. 1.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
207

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ANALIZA PROCENTA MASNOG TKIVA KOD STUDENATA FAKULTETA ZA SPORT I FIZIČKO VASPITANJE U CRNOJ GORI
Stevo Popović, Jovica Petković, Danilo Bojanić, Aldijana Muratović
Fakultet za sport i fizičko vaspitanje, Nikšić

SAŽETAK Cilj ovog istraživanja predstavlja odnos procenata masnog tkiva kod muške i ženske populacije studenata Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje u Nikšiću. Istraživanje je sprovedeno na uzorku od 90 studenata oba pola (muški=74; ženski=16) koji redovno pohađaju nastavu na Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje na Univerzitetu Crne Gore. Tjelesna visina je mjerena sa prenosivim stadiometrom, dok su tjelesna masa i tjelesna kompozicija mjereni vagom marke Tanita BC-418MA Segmental Body Composition Analyser (Tanita Corporation, Tokyo, Japan). Tanita je izračunavala procenat masnog tkiva kod studenata (%MT). Podaci dobijenu u istraživanju su obrađeni korišćenje statističko programa v.SPSS 19.0 prilagođenog za rad na personalnim računarima. Deskriptivne statističke vrijednosti su izražene u obliku aritmetičke sredine (M), standardne devijacije (SD), minimalne i maksimalne vrijednosti. Nakon dobijenih rezultata, zaključak je da nema značajnih odstupanja kako za oba pola pojedinačno, tako i za ukupnu populaciju, jer se rezultati nalaze u rasponu normalnih vrijednosti. Ključne riječi: analiza, studenti, masno tkivo, tanita, morfološke karakteristike.

UVOD Gojaznost (lat. obesitas) je hronična bolest (bolesno stanje), koja se ispoljava prekomjernim nakupljanjem masti u organizmu i povećanjem tjelesne težine. Svako povećanje tjelesne težine za 10% i više od idealne označava se kao gojaznost. Savremeni život je pun pritisaka i frustracija. Kada bismo htjeli sve da stavimo u jednu sobu na vratima sobe bi sigurno pisalo – opasnost. Trka sa vremenom na poslu, gužva u saobraćaju, rasprava sa bračnim drugom, djecom... Sve ove situacije daju tijelu poruku da reaguje kao da se sreće sa fizičkom prijetnjom. Ako se stalno srećemo sa ovim situacijama i reakcijama, postajemo još ranjiviji i često imamo zbog toga zdravstvene probleme. Morfološke karakteristike podrazumijevaju procese rasta i razvoja kao i građe čovjekovog tijela. Na osnovu brojnih istraživanja formiran je model latentne strukture morfoloških dimenzija koji sadrži četiri dimenzije i to: faktor longitudinalne dimenzionalnosti skeleta, odgovoran za rast kostiju u dužinu (tjelesna visina, dužina noge, dužina stopala,...); faktor transverzalne dimenzionalnosti skeleta, odgovoran za rast kostiju u širinu (širina ramena, širina kukova, dijametar kojlena, dijametar lakta,...); faktor cirkularne dimenzionalnosti tijela - volumen i masa tijela, odgovoran za ukupnu masu i obime tijela (tjelesna masa, obim vrata, obim grudnog koša, obim podlaktice,...); i faktor potkožnog masnog tkiva, odgovoran za ukupnu količinu masti u organizmu (debljina kožnog nabora na nadlaktici, na podlaktici, na leđima, na trbuhu,...). Pošto postoji velika korelacija između potkožnog masnog tkiva i ukupnog masnog tkiva, ovaj faktor se procjenjuje mjerenjem potkožnog masnog tkiva. Ovaj faktor kod većine sportova predstavlja remeteći faktor, jer povećava pasivnu masu. Koeficijent urođenosti ovog faktora je 40 – 60%. Predmet istraživanja predstavlja analiza masnog tkiva kod studenata Fakulteta za sport i fizičko vaspitanje u Crnoj Gori. Osnovni cilj ovog istraživanja predstavlja odnos procenata masnog tkiva kod muške i ženske populacije studenata Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje u Nikšiću. METOD Uzorak ispitanika je obuhvatio 90 studenata oba pola (muški=74; ženski=16) koji redovno pohađaju nastavu na Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje na Univerzitetu Crne Gore. Osnovne deskriptivne karakteristike ispitanika su bile: uzrast – 21.5 ± 3.01 god. (Min – Max =19 – 42 god.); TV – 18.63 ± 8.33 cm (Min – Max = 158 – 202 cm); TM – 75.65 ± 10.73 kg (Min – Max = 48.4 – 104.5 kg). U odnosu na datu strukturu (sve generacije studenata: I, II, III i IV), može se smatrati da je uzorak ispitanika reprezentativan i da bi ga trebalo definisan kao generalna populacija studenata Fakultet za sport i fizičko vaspitanje na Univerzitet Crne Gore. Mjerenja su sprovedena u dijagnostičkom centru na Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje na Univerzitetu Crne Gore. Tjelesna visina je mjerena sa prenosivim stadiometrom dok su studenti bili bosi, dok su tjelesna masa i tjelesna kompozicija mjereni vagom marke Tanita BC-418MA Segmental Body Composition Analyser (Tanita Corporation, Tokyo, Japan) dok su studenti, takođe bili bosi i lagano obučeni. Postupak mjerenja je zahtijevao da studenti bosim nogama stanu na vagu i prihvate svaki od rukohvata na vagi sa jednom rukom. Nakon par
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
208

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

sekundi, vaga je izračunavala procenat masnog tkiva (%MT). Iako pored procenta masnog tkiva, vaga izračunava niz tjelesnih parametara, za potrebe ove studije korišćeni su parametri procenta masnog tkiva mjerene studentske populacije. Podaci dobijenu u istraživanju su obrađeni korišćenjem statističkog programa v.SPSS 19.0 prilagođenog za rad na personalnim računarima. Deskriptivne statističke vrijednosti su izražene u obliku srednje vrijednosti (SD) za svaku od predviđenih varijabli, kao i minimalnih i maksimalnim vrijednosti. REZULTATI I DISKUSIJA Osnovni deskriptivni statistički podaci su prikazani u prvoj tabeli za oba pola, prije svega broj ispitanika, aritmetička sredina procenta masnog tkiva (%MT), standardna devijacija, kao i maksimalna i minimalna vrijednost procenta masnog tkiva (%MT).
Tabela 1. Osnovni deskriptivni statistički podaci koji opisuju vrijednost procenta masnog tkiva (%MT) kod studenata Pol M Ž Ukupno Broj ispitanika 74 16 90 AS 9,85 17,87 11,28 SD 3,93 3,60 4,94 Min 2,1 9,2 2,1 Max 20,6 22,9 22,9

Na osnovu dobijenih rezultata koji se odnose na procenat masnog tkiva (%MT) može se konstatovati da se prosječne vrijednosti, kako za oba pola pojedinačno, tako i za ukupnu populaciju, nalaze u rasponu normalnih vrijednosti koje od 8% do 19% za mušku populaciju i od 21% do 33% za žensku populaciju (Gallagher i sar, 2000). U grafičkom opisu (Dijagram 1.) je prikazan odnos procenta masnog tkiva (%MT) kod muške populacije studenata na Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje i godine studija na kojoj su se nalazili u trenutku izvođenja mjerenja.

Dijagram 1. Odnos procenta masnog tkiva (%MT) kod muške populacije studenata i godine studija (GEN)

Interesantno je primijetiti da procenat masnog tkiva kod studenata muškog pola ima najniže vrijednosti na drugoj godini studija dok svoj maksimum dostiže na četvrtoj godini studija. Međutim, ove vrijednosti toliko malo odstupaju da se slobodno može konstatovati da procenat masnog tkiva kod studenata muškog pola ne odstupa mnogo tokom studija. U grafičkom opisu (Dijagram 2.) je prikazan odnos procenta masnog tkiva (%MT) kod ženske populacije studenata na Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje i godine studija na kojoj su se nalazili u trenutku izvođenja mjerenja.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
209

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Dijagram 2. Odnos procenta masnog tkiva (%MT) kod ženske populacije studenata i godine studija (GEN)

Takođe, interesantno je primijetiti da procenat masnog tkiva kod studenata ženskog pola ima mnogo više odstupanja tokom četiri godine studija. Prije svega, bitno je naglasiti se najniže vrijednosti procenta masnog tkiva kod studenata ženskog pola javljaju na drugoj godini studija, dok se maksimum dostiže na četvrtoj godini studija kada, za razliku od muške populacije, pokazuje trend opadanja. ZAKLJUČAK Gojaznost se podjednako često javlja u svakom životnom dobu. U dječijem uzrastu ona je podjednako česta kod dječaka i djevojčica, a posle puberteta je češća kod žena nego kod muškaraca. Danas se smatra da gojaznost nastaje kao posljedica dejstva više različitih faktora (nasljednih osobina, psiholoških, kulturoloških, socijalnih, metaboličkih, fizioloških i patofizioloških) tj. da je gojaznost multikauzalno oboljenje koje najčešće nastaje kao posljedica interakcije genotipa (naslednih genetskih odlika individue) i faktora spoljne sredine. Osim što spada u glavne faktore rizika za nastanak široke lepeze kardiovaskularnih oboljenja, ona djeluje i indirektno (agravirajućim efektom) uzrokujući druge bolesti. Na taj način, gojaznost pored očiglednih estetskih, može da stvori i ozbiljne zdravstvene probleme i da tako utiče na kvalitet života. Osnovni cilj ovog istraživanja predstavlja odnos procenata masnog tkiva kod muške i ženske populacije studenata Fakultetu za sport i fizičko vaspitanje u Nikšiću. Iz svega navedenog i na osnovu dobijenih rezultata koji se odnose na procenat masnog tkiva (%MT) može se konstatovati da se prosječne vrijednosti, kako za oba pola pojedinačno, tako i za ukupnu populaciju, nalaze u rasponu normalnih vrijednosti koje od 8% do 19% za mušku populaciju i od 21% do 33% za žensku populaciju.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
210

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ANALYSIS OF PERCENTAGE OF FAT TISSUE AMONG THE STUDENTS OF FACULTY FOR SPORT AND PHYSICAL EDUCATION IN MONTENEGRO
SUMMARY The aim of this study is the ratio of fat tissue percentage in male and female population of students of the Faculty of Physical Education in Niksic. The survey was conducted on a sample of 90 students of both sexes (male = 74; female = 16) who regularly attend classes at the Faculty for Sport and Physical Education at the University of Montenegro. Body height was measured with a portable stadiometer, while body weight and body composition were measured with the scale of Tanita BC418MA Segmental Body Composition Analyser brand (Tanita Corporation, Tokyo, Japan). Tanita has calculated the percentage of fat tissue in students (% MT). The survey data were processed by using statistical program v.SPSS 19.0 which is customized to run on personal computers. Descriptive statistical values are expressed in terms of the arithmetic mean (M), standard deviation (SD), minimum and maximum values. After the obtained results, the conclusion is that there are no significant differences in both sexes individually, and it is the case with total population too, because the results are in the normal range. Key words: analysis, students, fat tissue, Tanita, morphological characteristics

LITERATURA 1. 2. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Bala, G. (1978): Novi postupci za određivanje morfoloških tipova u osoba ženskog pola i njihov značaj u oblasti fizičke kulture. Doktorska disertacija, Fakultet za fizičko vaspitanje, Beograd. Bale, P., Mayhew, J.L., Piper, F.C., Ball, T.E., & Willman, M.K. (1992). Biological and performance variables in relation to age in male and female adolescent athletes. Journal of Sports Medicine and Physical Fitness, 32, 142-148. Berk, E. (2001). Naučni principi regulisanja tjelesne težine. Lama, Beograd. Čokorilo, N., Mikalački, M., Korovljev, D. (2010). Merenje procenta masnog tkiva modifikovanom metodom po Matiegka i BIA metodom. Glasnik Antropološkog društva Srbije, 45, 411-419. Malina, R.M. (1984). Human growth, maturation and regular physical activity. In: Boileau, RA., ed. Advances in Pediatric Sports Sciences. Champaign: Human Kinetics. Manić, G. (2007). Multivarijantne razlike nekih biomotoričkih dimenzija učenika viših razreda osnovne škole u odnosu na količinu masnog tkiva. Acta Kinesiologica 1 (2007) 1:44-48 Mikić, B. (1999). Testiranje i mjerenje u sportu.Tuzla. Filozofski fakultet Momirović, K. (1970). Komparativna analiza latentnih antropometrijskih dimenzija muškaraca i žena. Glasnik ADJ, 7, 193-207. Perić, D.(2006). Metodologija naučnih istraživanja. TIMS. Novi Sad. Tokmakidis, S.P., Christodoulos, A.D., & Mantzouranis, N.I. (2007). Validity of Self-Reported Anthropometric Values Used to Assess Body Mass Index and Estimate Obesity in Greek School Children. Journal of Adolescent Health, 40(4), 305-310.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
211

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

UPOREDNA ANALIZA MOTORIČKOG PROSTORA IZMEĐU AKTIVNIH FUDBALERA KADETSKOG UZRASTA I UČENIKA SREDNJE ŠKOLE
Ivan Vasiljević, Jovan Gardašević, Danilo Bojanić
Fakultet za sport i fizičko vaspitanje, Nikšić

SAŽETAK Cilj ovog istraživanja se sastoji u utvrđivanju statistički značajnih razlika segmenata motoričkog prostora između aktivnih fudbalera kadetskog uzrasta i učenika srednje škole. Istraživanje je sprovedeno uzorku od 40 isptanika, (po 20 fudbalera i učenika). Ispitanici koji su bili podvrgnuti testiranju su članovi FK Sutjeska iz Nikšića i učenici srednje Ekonomske škole takođe iz Nikšića, istog uzrasta. Za dobijene rezultate izračunati su sledeći parametri :M- aritmetička sredina, SD standardna devijacija, Range- raspon rezultata, MIN- minimalni rezultat, MAX- maksimalni rezultat, Varinaca- varijansa, Skewness- skjunis, Kurtosis- kurtosis, T - test. Nakon dobijenih rezultat zaključak je da postoje statistički značajne razlike između aritmetičkih sredina u varijablama: skok u dalj iz mjesta (SDM), ležanje- sjed 30s (LS30), trčanje 20 m iz letećeg starta (T20MLS), trčanje 4x15m (T4x15m), a statistički značajnih razlika nema u varijablama: bacanje medicinke (BMED), trčanje 20 m (T20M), bočni raskorak ( BRAS), izdržaj u zgibu (IUZ). Ključne riječi: analiza, motoričke sposobnosti, fudbaleri, studenti.

UVOD Opšte je shvatanje da sport predstavlja takmičenje više ljudi u nečem zajedničkom za sve učesnike. Redosljed uspješnosti se određuje u metrima (daljina, visina), u metrima u jedinici vremena (brzina, izdržljivost), u kilogramima (snaga, sila), u poenima (sportske igre, pojedinačno i grupno), i u bodovima (ocjenjivanje). Kroz istoriju, sport se razvijao sa stalnom tendencijom porasta sportskih rezultata. Da bi se sportski rezultat poboljšao, odgovori na pitanja: šta, kako, koliko i kada, bili su sve složeniji. Fudbal je već duži niz godina prepoznat kao supstanca velikih pedagoških kapaciteta koja i pored neadekvatnog programskog tretmana mnoge favorizovane programske sadržaje od gimnastike do aletike u tekućem školskom životu šalje u ¨aut¨. Tako poput ¨pasivnog ofsajda¨ fudbal naglašeno učestvuje u vaspitno obrazonom procesu. Kvalitet fidbalske igre je određen nizom antropoloških faktora. Neki od faktora manje, a neki više doprinose uspiješnosti u fudbalskoj igri. Današnji vrhunski fudbal zahtijeva snažne, izdržljive sportiste dobrih motoričkih i funkcionalnih sposobnosti (brzina,eksplozivna snaga, aerobni i anaerobni kapacitet, koordinacija itd.) sa smislom za improvizaciju i kolektivnu igru. Igrač bez odgovarajućih motoričkih i funkcionalnih sposobnosti ne može da podnese zahtijeve vrhunskog fudbala. Uspijeh u fudbalu zavisi i od toga kako se individualne karakteristike pojedinog fudbalera uklapaju u cijelinu i čine homogenu ekipu. Fudbal je posljednjih 50 godina postao najomiljeniji sport na planeti, a time i postao najvažnija sporedna stvar na svijetu, tako mnogi tvrde. Međutim, kada se uzme u obzir koliko ljudi živi od rada u fudbalu i oko fudbala, i koliko njih zarađuje dovoljno za svoju egzistenciju, moglo bi se reći da je fudbal danas jedna od najvažnijih stvari na svijetu. Igra se na svim kontinentima, u većini država i u stalnom je porastu, kako po kvalitetu, atrakciji. Finansijama Predmet istraživanja predstavlja uporedna analiza motoričkih sposobnosti fudbalera kadetskog uzrasta i učenika srednje škole. Osnovni cilj ovog istraživanja se sastoji u utvrđivanju statistički značajnih razlika segmenata motoričkog prostora imeđu aktivnih fudbalera kadetskog uzrasta i učenika srednje škole. METOD RADA U ovom istraživanju je obuhvaćen uzorak od 40 isptanika, (po 20 fudbalera i učenika). Ispitanici koji su bili podvrgnuti testiranju su članovi Fk „Sutjeska“ iz Nikšića i učenici srednje Ekonomske škole takođe iz Nikšića, istog uzrasta. Istraživanje je sprovedeno na pomoćnom terenu Fk „Sutjeska“ i u sali srednje Ekonomske škole u istom gradu. Uzorak varijabli je sačinjavalo 8 motoričkih testova: - Skok u dalj iz mjesta - Bacanje medicinke iz ležanja na leđima - Ležanje- sjed za 30 sekundi (SUDALJ) (BACMED) (LESJ30S)

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
212

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

- Trčanje na 20m iz visokog starta - Trčanje 20m letećim startom - Trčanje 4x15m - Bočni raskorak - Izdražaj u zgibu

(TRC20MVS) (TRC20MLS) (TRC4x15M) (BORAS) (IZDGIB)

Za dobijene rezultate izračunati su sledeći parametri :M- aritmetička sredina, SD - standardna devijacija, Rangeraspon rezultata, MIN- minimalni rezultat, MAX- maksimalni rezultat, Varinaca- varijansa, Skewness- skjunis, Kurtosis- kurtosis, T - test. REZULTATI I DISKUSIJA
Descriptive Statistics N Statistic SDM 20 BMED 20 LS30 20 T20M 20 T20MLS 20 T4X15M 20 BRAS 20 IUZ 20 Valid N (listwise) 20 Range Statistic 34,00 278,00 15,00 ,47 ,39 1,03 22,00 37,00 Minimum Maximum Mean Statistic 232,00 652,00 29,00 3,01 2,33 11,87 162,00 44,00 Statistic 266,00 930,00 44,00 3,48 2,72 12,90 184,00 81,00 Statistic 245,7500 791,6000 34,9500 3,2695 2,5625 12,3425 174,5500 61,4500 Std. Deviation Variance Skewness Kurtosis Statistic 9,03138 77,79487 4,31003 ,12280 ,11088 ,31454 6,66866 11,22251 Statistic 81,566 6052,042 18,576 ,015 ,012 ,099 44,471 125,945 Statistic ,793 -,163 ,656 -,035 -,654 ,059 -,570 ,096 Statistic ,123 -,829 -,392 -,193 -,573 -,958 -,520 -,907

Tabela 1. Osnovni deskriptivni podaci antropomotoričkih sposobnosti fudbalera (N-broj ispitanika, Mean- aritmetička sredina, Std. deviation- standardna devijacija, Range- raspon rezultata, MINminimalni rezultat, MAX- maksimalni rezultat, Varinace- varijansa, Skewness- skjunis, Kurtosis- kurtosis)

U tabeli 2. su osnovni deskriptivni podaci antropomotoričkih sposobnosti učenika
Descriptive Statistics N SDM BMED LS30 T20M T20MLS T4X15M BRAS IUZ Valid N (listwise) Statistic 20 20 20 20 20 20 20 20 20 Range Statistic 94,00 351,00 20,00 1,20 1,14 4,14 58,00 75,00 Minimum Maximum Mean Statistic 152,00 636,00 14,00 3,30 2,98 12,87 136,00 29,00 Statistic 246,00 987,00 34,00 4,50 4,12 17,01 194,00 104,00 Statistic 206,9000 804,9000 25,4000 3,6110 3,2665 14,2215 163,9000 53,1000 Std. Deviation Variance Statistic 21,46454 112,18214 4,91400 ,27059 ,25818 1,03778 15,98980 20,38808 Statistic 460,726 12584,832 24,147 ,073 ,067 1,077 255,674 415,674 Skewness Kurtosis Statistic -,331 -,073 -,620 2,001 2,191 1,069 ,329 ,771 Statistic 1,405 -1,199 ,811 5,398 5,696 1,210 -,429 ,247

Tabela 2. Osnovni deskriptivni podaci antropomotoričkih sposobnosti učenik(N-broj ispitanika, Mean- aritmetička sredina, Std. deviation- standardna devijacija, Range- raspon rezultata, MIN- minimalni rezultat, MAX- maksimalni rezultat, Varinace- varijansa, Skewness- skjunis, Kurtosis- kurtosis)

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
213

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 3. T-test za nezavisne uzork
Levene's Test for Equality of Variances t-test for Equality of Means 95% Confidence Interval of the Difference F SDM Equal variances 3,933 assumed Equal variances not assumed BMED Equal variances 2,980 assumed Equal variances not assumed LS30 Equal variances ,000 assumed Equal variances not assumed T20M Equal variances 3,958 assumed Equal variances not assumed T20MLS Equal variances 1,767 assumed Equal variances not assumed T4X15M Equal variances ,060 assumed Equal variances not assumed BRAS Equal variances ,206 assumed Equal variances not assumed IUZ Equal variances ,142 assumed Equal variances not assumed ,709 ,652 ,808 ,192 ,054 ,988 ,092 Sig. ,055 T df Sig. (2- Mean Difference tailed) ,000 38,85000 38,85000 -13,30000 -13,30000 9,38947 9,38947 1,39900 1,39900 -,66650 -,66650 -2,38850 -2,38850 3,13150 3,13150 13,20000 13,20000 Std. Error Difference Lower 5,20717 5,20717 30,52611 30,52611 1,49147 1,48686 1,73758 1,73758 ,06979 ,06979 ,55042 ,55042 8,98198 8,98198 7,27505 7,27505 28,30864 28,13677 -75,09689 -75,34721 6,36746 6,37637 -2,11855 -2,23720 -,80778 -,80841 -3,50278 -3,51818 -15,05157 -15,33434 -1,52756 -1,54987 Upper 49,39136 49,56323 48,49689 48,74721 12,41149 12,40257 4,91655 5,03520 -,52522 -,52459 -1,27422 -1,25882 21,31457 21,59734 27,92756 27,94987

7,461 38

7,461 25,523 ,000 -,436 38 ,666

-,436 33,842 ,666 6,295 37 ,000

6,315 36,843 ,000 ,805 ,805 38 ,426

19,046 ,431 ,000

38 9,551

33,453 ,000 9,551 38 4,339 ,000

26,847 ,000 4,339 ,349 ,349 38 ,729

25,910 ,730 ,078

1,814 38

1,814 32736, ,078

Iz tabele 3. vidimo da postoje statistički značajne razlike između aritmetičkih sredina u varijablama: skok u dalj iz mjesta (SDM), ležanje- sjed 30s (LS30), trčanje 20 m iz letećeg starta (T20MLS), trčanje 4x15m (T4x15m). Statistički značajne razlike nema u varijablama: bacanje medicinke (BMED), trčanje 20 m (T20M), bočni raskorak ( BRAS), izdržaj u zgibu (IUZ). ZAKLJUČAK U treningu mladih fudbalera važno područje treninga su podizanje svih motoričkih sposobnosti s naglaskom na prostor koordinacije, brzine i eksplozivne snage. Poznato je i da se najveći pozitivan pomak u razvoju tih sposobnosti postiže u mlađoj dobnoj grupi. Trening mlađih dobnih kategorija može se definisati kao višegodišnji proces priprema koji je usmjeren na razvoj sposobnosti i osobina te učenju specifičnih motoričkih znanja, da bi se mladi sportisti osposobili za postizanje visokih takmičarskih rezultata u svakom stepenu dugoročne sportske specijalizacije. Osnovni cilj ovog istraživanja se sastoji u utvrđivanju statistički značajnih razlika segmenata motoričkog prostora imeđu aktivnih fudbalera kadetskog uzrasta i učenika srednje škole U ovom istraživanju koje je transverzalnog tipa kod motoričkih sposobnosti postoje statistički značajne razlike kod varijabli : skok u dalj iz mjesta (SDM), ležanje- sjed 30s (LS30), trčanje 20 m iz letećeg starta (T20MLS),
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
214

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

trčanje 4x15m (T4x15m), statistički značajnih razliks nema u varijablama: bacanje medicinke (BMED), trčanje 20 m (T20M), bočni raskorak ( BRAS), izdržaj u zgibu (IUZ).

COMPARATIVE ANALIYSIS OF MOTOR SPACE BETWEEN ACTIVE FOOTBALL CADETS AND HIGH SCHOOL STUDENTS
SUMMARY The aim of this study consists in determining statistically significant differences of motor space segments between the active football cadets and high school students. The survey was conducted on a sample of 40 participants, (20 football players and students). Respondents who have been tested are the members of FC Sutjeska Niksic and students from the Secondary School of Economics also from Niksic, they are of the same age. Descriptive statistical values are expressed in terms of M-arithmetic mean, SD-standard deviation, Range-range of results, MIN- minimal result, MAX-maximum result, Variance-variances, Skewness-skewness, Kurtosis-kurtosis. After the results, the conclusion is that there are statistically significant differences between the arithmetic means of the variables: long jump from a place (SDM), lying-seater 30s (LS30), running 20 yards from a flying start (T20MLS), running 4x15m (T4x15m), and no statistically significant differences in the variables: throwing a medicine ball (BMED), running 20 m (T20M), the lateral gap (BRAS), the endurance of pull-ups (IUZ). Key words: analysis, motor abitites, footballers, students.

LITERATURA Ahmetović, Z. (1998): Osnovi sportskog treninga. Viša škola za sportske trenere, Beograd. Bjelica, D. (2004): Uticaj sportskog treninga na antropomotoričke sposobnosti. Crnogorska sportska akademija, Podgorica. 3. Bjelica, D. (2005): Sistematizacija sportskih disciplina i sportski trening. CSA, Podgorica. 4. Bjelica, D. (2006): Sportski trening. Filozofski fakultet, Nikšić. 5. Bjelica, D. (2007): Teorijske osnove tjelesnog i zdravstvenog obrazovanj., CSA, Podgorica. 6. Fratić, F. (2004): Teorija i metodika sportskog treninga. Univerzitet "Braća Karić" , Beograd. 7. Idrizović, Dž., Idrizović, K. (2001): Osnovi antropomotorike, teorija. Univerzitet Crne Gore, Podgorica. 8. Malacko, J., Rađo, I. (2004): Tehnologija sporta i sportskog treninga. Fakultet sporta i tjelesnog odgoja, Sarajevo. 9. Opavski, P. (2000): Planiranje i programiranje rada u fudbalskom klubu. FFK, Beograd. 10. Volkov, V.M. (1978): Oporavak u sportu. NIP, Partizan, Beograd. 1. 2.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
215

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

OLIMPIJSKE IGRE U ANTICI – PRIPREME SPORTISTA ZA IGRE
Amir Topoljak, Senaid Bolić
Udruženje sportske rekreacije “Sport za sve“ u Bosni i Hercegovini

SAŽETAK Rad se bavi pitanjem Olimpijskih igara u antičkom vremenu, te osnovama kondicione pripreme sportista prije Olimpijskih igara. Prve Olimpijske igre prema tradiciji su održane 763. pr. n.e i održavane su do vladavine Teodozija I, koji je naredio ukidanje igara kako bi se prekinulo sa svim paganskim tradicijama. Samo mjesto Olimpija ostalo je do VI stoljeća, kada je uništeno u zemljotresu. Priprema sportista za Olimpijske igre trajala je 11 mjeseci, s tim da su sportisti posljednji mjesec provodili u gradu Elidi, zajedno sa svojim trenerima, gdje bi se skupa sa drugim sportistima prijavljenim na Igre takmičili pod tutorstvom zvaničnika Olimpijskih igara. U posljednjem mjesecu priprema, takmičari koji postignu najslabije rezultate bili bi automatski eliminisani, dok bi samo najbolji sticali pravo učešća na Olimpijskim igrama. U tom periodu, zvaničnici bi također nadgledali ishranu takmičara, te tako kontrolisali moguću upotrebu stimulansa, alkohola i ostalih nedozvoljenih sredstava. Sportisti su često vježbali i nekoliko sportova, da bi postigli neophodne vještine i snagu za svoj matični sport. Ključne riječi: Olimpijske igre, Olimpija, priprema sportista, Elida

UVOD Olimpijske igre su vjerovatno najveći sportski događaj današnjice. To je natjecanje između sportaša kako u pojedinačnim, tako i u ekipnim sportovima. Ponekad se pogrešno nazivaju i Olimpijadama, što je naziv za četverogodišnji period između dvaju Olimpijskih igara korišten u antičkoj Grčkoj. Današnje moderne Olimpijske igre potiču s kraja XIX stoljeća, kada je djelovanjem velikog humaniste Pjera de Kubertena(Pierre de Coubertin) oživljena ova antička tradicija. Otada, pa sve do danas, popularnost Olimpijskih igara raste konstantno, zahvaljujući kako medijskoj pokrivenosti događaja, tako i kompetitivnom duhu sportista, ali i finansijskim sredstvima uloženim u njihovu organizaciju. Sportisti često čitave četverogodišnje cikluse posvete upravo pripremi za Olimpijske igre, pokušavajući sustići norme ili pak postići bolje rezultate u svojim disciplinama. Sve to, ima za posljedicu povećan rizik od povreda i zamora, ali također i razrađen metodološki sistem kojim se nastoji maksimizirati rezultat treninga. Kako su na to gledali antički narodi? Da li se samoj pripremi sportista posvećivala tolika pažnja i kako se postizala kompetitivnost i atraktivnost takmičenja? Čini se da uprkos vremenskoj distanci koja postoji između današnjice i vremena u kojem su postojale antičke Olimpijske igre, ipak postoje određene kako sličnosti tako i razlike u pripremi sportista, i upravo tome će u ovom radu biti riječi. Olimpijske igre – tradicija, organizacija i trening Prema antičkom poeti Pindaru, u Grčkoj nije bilo popularnijeg događaja od Olimpijskih igara; Ali, moje srce, ako želiš da pjevaš o takmičenjima, ne traži dalje zvijezdu topliju od Sunca,koja sija po danu usamljena na nebu, niti ćemo proglasiti ijedno takmičenje većim od Olimpijskih igara. Iako najpopularniji sportski događaj u Grčkoj, nije jasno zašto su Olimpijske igre održavane na tako opskurnom i malom mjestu kao što je Olimpija. Jasno je da je samo ime mjesta poteklo od imena vrhovnog grčkog Boga Zeusa Olympiosa, čiji spomenik u Olimpiji je smatran za jedan od najslavnijih u cijeloj Grčkoj. Arheolozi su također otkrili i niz spomenika drugim grčkim bogovima u samoj Olimpiji, što znači da je i samo takmičenje imalo izražen religiozni karakter. Godina održavanja prvih Olimpijskih igara nije poznata, mada se tradicionalno smatra da su prve Olimpijske igre održane 773. pr. n.e, zbog toga što su prvi zapisi o Olimpijskim igrama iz te godine. Neki naučnici smatraju da Olimpijske igre potiču iz IX stoljeća pr. n.e, a njihove predpostavke se zasnivaju na pronalascima tripoda i figuriranih vozača kočija koje potiču iz tog perioda. Drugi smatraju da su Olimpijske igre počele oko 700. pr. n.e, zbog toga što su arheolozi utvrdili da se u tom periodu povećao broj izvora pitke vode, pod predpostavkom da su novi izvori nastajali zbog dolaska turista i sportista Nekoliko mitova i priča povezuje antičke mitske junake Zeusa, Palopa, Herakla s nastankom i počecima Olimpijskih igara, ali ove priče su čak i u to vrijeme(sudeći prema navodima historičara Strabona) bile uzimane s rezervom. Dakle, nejasno je kako je počela tradicija antičkih Olimpijskih igara, da li su možda potekle iz pogrebnih takmičenja, ili iz rekreativnih natjecanja između hodočasnika koji bi se skupljali u svetilištima u Olimpiji ili iz nekih drugih ritualnih obreda. Prema grčkim historičarima, Olimpijske igre su bile rezervisane samo za Grke, a i sami Grci koji su po porijeklu mogli učestvovati u igrama, morali su ispunjavati rigorozne standarde. Prije svega, takmičari su morali biti muškarci, rođeni u grčkoj državi, i plemenu, ali su također morali biti slobodni po rođenju. Morali su imati legalne roditelje, biti slobodni od optužbi za ubojstva itd.. Igre su dakle, po svom konceptu bile nacionalne, i barem u teoriji rigorozni propisi su sprečavali učešće stranaca na njima.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
216

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Uprkos ovome, bilo je i izuzetaka, pogotovo u kasnijem periodu kada su razlike između Grka i ostalih naroda smanjene. Neki takmičari su dobijali pravo učešća zahvaljujući odličnim rezultatima i grčkom porijeklu njihovih roditelja, dok su zvaničnici često pozivali rimske takmičare iz raznih ekonomskih i socijalnih razloga, ili čak zbog prestiža samog događaja. U toku Olimpijskih igara, posebna takmičenja bila su održavana za dječake(ono što danas možemo svrstati pod juniorsku i kadetsku konkurenciju), između 12 i 18 godina. Oni koji su bili stariji od 18 godina, morali su ući u seniorsku konkurenciju i takmičiti se sa starijim sportistima. Za suce je bilo jako teško utvrditi starost takmičara, pošto nije bilo zvaničnih dokumenata kojima bi se to potvrdilo. Stoga su takmičari davali riječ i pritom se zaklinjali na Zeusovom oltaru da neće prekršiti pravila Olimpijskih igara, time potvrđujući svoju starost. U slučajevima kada nisu bili sigurni o godinama i starosti određenog takmičara, suci bi se sastali u tajnosti i glasali na olovnim tablicama. Prije samih natjecanja, atletičari nisu morali sustizati određene rezultate ili ono što se danas naziva “olimpijska norma”, ali su morali položiti zakletvu da su bili u aktivnom treningu prethodnih 10 mjeseci. Još značajnije, morali su prisustvovati 30 – dnevnom trenažnom periodu, obaveznom za sve takmičare u kojem bi najslabiji bili eliminisani, te bi samo najbolji nastupili na Olimpijskim igrama. Za razliku od modernog doba, za antičke igre sportisti bi aplicirali lično, bez ikakve pomoći eventualnog “državnog sportskog saveza.” Grčki gradovi – države generalno nisu birali sportiste za nastup na Olimpijskim igrama, i inače nisu im pridavale pažnju, osim u slučaju da se s igara vrate kao pobjednici u određenoj disciplini. Kondiciona priprema sportista Jedan od najvećih elemenata antičkih Olimpijskih igara je bio tridesetodnevni pripremni period, kojem su bili obavezni prisustvovati svi oni koji bi se prijavili za učešće na Olimpijskim igrama. Ovaj period treninga je bio obavezan i za dječake( u “juniorskoj kategoriji”) i za odrasle takmičare, i bio je organiziran u gimnazijama u obližnjem gradu Elidi. Tu su zvaničnici mogli nadgledati sportiste i njihov rad. Nije jasno zašto je ovaj “zajednički trening” bio organiziran, ali se predpostavlja da su sudije, koje su i same bile zadužene da borave s takmičarima u toku 30 dana, nadgledale njihovu fizičku spremu i performanse, te bi najslabiji takmičari po postignutim rezultatima bili eliminisani. Time se obezbjeđivao prestiž i kvalitet igara, te su samo najbolji mogli učestvovati. Također, smještanje svih takmičara u iste prostorije, s istim trenerima bi izjednačilo uslove u kojima treniraju, te bi se u toku mjeseca priprema, takmičari koji dolaze iz siromašnijih krajeva mogli dosljedno pripremiti sa bogatijim, i time konkurentnijim kolegama. I ne samo to, nego su sudije također mogle efektivno nadgledati takmičare i paziti da neki od njih ne uzimaju stimulanse ili alkohol, modernim rječnikom rečeno, doping. Iako su radili u znatno drugačijim uslovima nego današnji sportisti, ipak mentalni sklop antičkih olimpijaca nije bio mnogo drugačiji. Svi su žudjeli za pobjedom i slavom koju donose Olimpijske igre. Takmičari bi pokušavali sve; od alkohola, i dijeta, do pisanja kletvi na olovnim pločicama, i molitvi bogovima da povrijede ili onemoguće protivnike. Efekat ovog trenažnog perioda bio je visok standard na Olimpijskim igrama, kompetitivnost takmičara na najvišem mogućem nivou, te prestiž, jer su samo najbolji dolazili na završna takmičenja. Najslabiji bi obično odmah odustajali, jer za drugo ili treće mjesto nije bilo nagrada, nego su postojale samo dvije kategorije; pobjednik i gubitnici. Organizatori igara, kao i sudije (tradicionalno izabrane iz grada Elida, koji je bio pokrovitelj igara) bi regulirali treninge u gimnazijama Elide, i nadgledali regularnost cjelokupnog procesa. Dopuštali su takmičarima, kao i njihovim trenerima da u trening ubace svoje metode i eventualno dijete, ali bi im prijetila kazna šibanjem ukoliko bi prekršili zadati i dogovoreni raspored. Posebno rigorozni standardi i regulacije su bile za hrvače. Iz nama nepoznatih razloga, razdijelili bi takmičare koji su se prijavili za hrvanje u tri borbene grupe, te bi u svakoj grupi bili takmičari koji su imali iste vještine, tako da je svaka grupa imala “jaku tačku”, odnosno svi takmičari bi bili jaki u određenom segmentu, dok su druge dvije grupe također bile jake u samo određenom segmentu. Potom bi se organizovalo naizmjenično takmičenje između ove tri grupe, tako da su samo takmičari koji su makar u osnovama posjedovali sve vještine ostajali u takmičenju, dok bi najslabiji bivali eliminisani. Time je kompetitivnost hrvanja bila na najvišem mogućem nivou, a konkurencija najjača. Čini se da je multidisciplinarni pristup bio zastupljen također u pripremama za Olimpijske igre. Često su takmičari vježbali i druge sportove kako bi stekli snagu, fleksibilnost i iskustvo za svoj matični sport. Poznata je priča o Aristonu, koji se borio u Pankrationu (nešto slično modernom MMA), te je trenirao i hrvanje i boks kako bi bio jak, izdržljiv i dovoljno vješt za pobjedu u Pankrationu. “Učio me(učitelj), kvalitetima dobrog hrvača i dobrog boksera. Vrat treba da bude ispravljen kao u konja koji je lijep i to zna. Ramena moraju stajati pravo. Pogodne za hrvačke zahvate su ruke koje imaju široke vene, koje završavaju u ramenima i vratu. Ravna leđa su ljepša, ali leđa koja su malo povijena su više pogodna za hrvanje,
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
217

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

jer omogućavaju borcu da se bolje uhvati u koštac s protivnikom, jer se prilagođavaju protivniku kad je borac nagnut naprijed. Fleksibilna rebra su pogodna i za napad i za odbranu, ali najviše od svega, dobar borac mora imati vještinu, izdržljivost i hrabrost.” To pokazuje da su sportisti koristili prednosti drugih disciplina da bi se uspješno pripremili za svoj matični sport te na taj način ostvarili najbolji rezultat. Također, vidi se da su Grci bili izrazito svjesni načina na koji profesionalne deformacije utječu na performanse sportista, ali nažalost ne može se rekonstruisati i način na koji su profesionalne deformacije i moguće zdravstvene komplikacije proizašle iz istih i liječene. ZAKLJUČAK Iako se zbog nedostatka izvora i izvorne građe mnogo toga još uvijek ne zna o antičkim Olimpijskim igrama, ipak je poznato da su one obezbjeđivale slavu i prestiž sportistima koji su u svojoj disciplini osvajali prvo mjesto. Pojam drugoplasiranog i trećeplasiranog nije bio poznat Grcima, za koje je postojao samo pobjednik i gubitnik. Također, teško je i detaljnije rekonstruisati kondicione pripreme sportista za Olimpijske igre, ali se zna da je u tom procesu koji je trajao najmanje 11 mjeseci, sportista vježbao najčešće u gimnazijama, s utezima i ostalim spravama, bavio se trčanjem, kao i drugim sportovima, te je tokom treninga mogao steći maksimalnu pripremljenost i snagu. Igre su imale i svoju duhovnu vrijednost, te su na taj način služile kao integracioni faktor cijelog grčkog svijeta. Iako neki naučnici misle da su igre mogle biti internacionalne (zahvaljujući prije svega učešću Rimljana, nakon osvojenja Grčke(149 – 148 pr. n.e), ipak su igre bile nacionalne, jer pravila sve do pomenutog osvajanja nisu dozvoljavala učešće strancima, nego samo Grcima. Također, učešće je bilo zabranjeno ženama i onima koji su bili optuženi ili osuđeni za ubistvo.
ABSTRACT The paper deals with the issue of the Olympic Games in ancient times, and the basics of physical conditioning of athletes before the Games. The first Olympic Games were held according to tradition 763rd BC and were held to the reign of Theodosius I, who ordered the elimination games to help stop all the pagan traditions. Olympia only place left until the sixth century, when it was destroyed in the earthquake. Prepares athletes for the Olympic Games lasted 11 months, with the athletes spent the last month in Elis, along with their coaches, where, together with other athletes registered for the Games competed under the tutelage of Olympic officials. In the last month of preparation, contestants who achieve the lowest scores would be automatically eliminated, while only the best gained the right to compete in the Olympics. At that time, officials would also oversee food competitors, and thus controlled the possible use of stimulants, alcohol and other controlled substances. Athletes are often practiced several sports, in order to achieve the necessary skills and strength to his home sport. Keywords: Olympic Games, Olympia, prepares athletes, Elida

LITERATURA 1. 2. 3. 4. 1. 2. 3. 4. Crowther B. Nigel(2007), Sport in ancient times, Library of Congress Cataloging-in-Publication Data, London, Westport Golden Mark( 2004), Sport in the ancient world from A to Z, Routledge, London Miller G. Stephen(1992), Arete, Greek Sports from ancient sources, University of California Press, Los Angeles Imamović Enver(1984), Olimpijske igre u Starom Vijeku, Univerzal, Tuzla http://www.perseus.tufts.edu/hopper/ http://www.fhw.gr/olympics/ancient/en/db.html Pindar, Olympian Odes, prema: http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0162

Correspondence to: Dr.sc. Amir Topoljak Association "Sport for All" in Bosnia and Herzegovina Tel : 032 405 348 E-Mail : amir.topoljak@gmail.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
218

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

PSIHOLOŠKE PROMJENE KOD TENISERA KAO I NJIHOV UTICAJ NA SPORTSKI REZULTAT I DEFINISANJE PSIHOLOSKE PRIPREME
Amir Topoljak, Selma Husagić, Amra Topoljak, Goran Dimitrieski
Udruženje sportske rekreacije “Sport za sve“ u Bosni i Hercegovini

SAŽETAK Utvrditi značaj psihološke pripreme tenisera u postizanju sportskih rezultata, jer s obzirom na velike zahtjeve kako tehničkotaktičke, tako i kondicijske, potrebno je dati detaljniji pregled o značaju psihološke pripreme koja je takođe jedna od baza za njihovu realizaciju. Prikupljanje informacija o: psihološkoj pripremi tenisera, metodama primjene psihološke pripreme tenisera u svim sportskim situacijama, mentalnim karakteristikama tenisera kao i vježbama za poboljšanje istih. Zadatak rada je uvažiti što veći broj znanstvanih spoznaja i empirijskih iskustava, uz objašnjenje osnovnih spoznaja o psihološkoj pripremi u teniskom sportu. Ključne riječi: psihološke pripreme, sportski rezultat, metode, tenis, sport,

UVOD Definisati ličnost znači posmatrati je sa aspekta različitih teorijskih koncepata. Međutim, ukoliko bi se tražio jedan opšti pristup proučavanju ličnosti koji nije orijentisan ni ka jednoj teoriji, ličnost bi se mogla definisati kao jedinstven, konzistentni sklop ponašanja pojedinca u odnosu na okolinu ( Horga, 1993). Pojam jedinstvenosti obuhvata i pojam razlika među ljudima – specifičnost pojedinca ne isključuje mogućnost poređenja onih osobina koje se sreću i kod drugih ljudi. Pojam sklopa ličnosti ukazuje da se osobine ličnosti kod pojedinaca ne javljaju izolovano već u određenoj kombinaciji sa ostalim karakteristikama. Konzistentnost se odnosi na specifičnost i tipičnost ponašanja u smislu proučavanja perzistentnih promjena i osobina ličnosti. Struktura ličnosti- strukturni model analize ličnosti Frojd je pormulisao 1923.god.a čine ga: • Id – je rezervoar cjelokupne psihičke energije i predstavlja nagonski i naslijeđeni dio ličnosti. Sadrži u sebi podsticaje za neposredno zadovoljavanje potreba, bez odlaganja. • Ego – je instanca koja se razvija uporedo sa ličnošću. Funkcija Ega je da zadovlji želje potekle iz Ida, ali uz poštovanje zahtjeva realnosti i Superega. • Superego – je instanca koja predstavlja društvenu komponentu ličnosti. Sadrži ideale kojima se teži i kaznu ukoliko se prekrši etički kod. Njegova funkcija je uspostavljanje kontrole ponašanja u skladu sa pravilima društva. • „ Big-Five“ model ličnosti pretpostavlja postojanje pet bazičnih dimenzija koje leže u osnovi osobina ličnosti otkrivenih kako analizom upotrebnog jezika tako i analizom psiholoških mjernih instrumenata. Dimenzije koje čine ovaj model su: • Neuroticizam (N) – razlikuje emocionalnu stabilnost i prilagođenost od neuroticizma i neprilagođenosti. Osobe sa visokim N su sklone iracionalnim idejama, imaju slabe emotivne kontrole, kao i nedovoljno razvijene mogućnosti za prevladavanje različitih stresnih situacija. • Ekstraverzija (E) – ukazuje na postojanje socijabilnosti kod osoba koje imaju visok skor na ovoj dimeniji, zatim aktivnosti, druželjubivosti, i velike doze optimizma i energije. • Otvorenost (O) – podrazumjeva imaginaciju, estetsku senzitivnost, intraceptivnost, intelektualnu radoznalost i nezavisnost mišljenja. Osobe sa visokim O su otvorenog duha, radoznale za zbivanjima u njima i oko njih, sklone eksperimentisanju i novim idejama. • Dobrodušnost (A) – je dimenzija interpersonalnih tendencija. Osoba spremna na saradnju je prije svega altruistična, empatična i vjeruje u interpersonalnu uzajamnost ovakvih osobina. Drugom kraju dimenzije pripadaju egocentrične, skeptične, nepovjerljive osobe i takmičarski nastrojene prema drugima. Nisko A upućuje da se radi o narcističkim i antisocijalnim poremećajima ličnosti, dok je visoko A u vezi sa poremećajima zavisnosti. • Savjesnost (C) – upućuje da se radi o osobama snažne volje, sa izraženim intecijama, skrupuloznim, tačnim i pouzdanim. Visoko C je povezano sa akademskim i profesionalnim uspjehom, dok je negativan sa sitničavošću, kompulzivnom urednošću ili radoholičarskim ponašanjem. Analizirajući relacije između ličnosti i sporta, može se zapaziti da je jedna od karakteristika sporta stepen izjednačenosti takmičara po svim relevantnim parametrima sportske pripremljenosti – fizičke, tehničke, taktičke i psihološke. U ovakvoj situaciji psihološka pripremljenost u smislu posjedovanja potencijala za savladavanje postavljenih zadataka sportske aktivnosti je od presudnog značaja. Zbog toga se sve češće u centar interesovanja između trenera, psihologa i sportista postavlja dilema o postojanju specifičnih sadržaja u psihološkoj strukturi
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
219

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ličnosti sportiste koji bi umnogome olakšali i razjasnili osnovnu problematiku sportske selekcije. Pored mnogih drugih, najprihvatljvija su shvatanja ona koja smatraju da je bavljenje sportom specifična aktivnost za koju je potrebna izraženost izvjesnih karakteristika ličnosti zbog kojih se neko uopšte opredjeli za sport ili biva opredjeljen na osnovu pravila selekcije. Radi se o osobinama u strukturi ličnosti koje omogućuju sportisti da emotivno podnese sve pozitivne i negativne aspekte bavljenja sportom. S druge strane, sportista dolazi u situacije čija raznovrsnost i trajnost utiču na promjene u ponašanju, pri čemu neminovno dolazi i do izvjesnih korekcija u specifičnoj organizaciji i strukturi ličnosti sportista. Razumljivo je da je interakcijski odnos između ličnosti i bavljenja sportom rezultirao izvjesnim promjenama u ličnosti koje se svakako ne bi manifestovale da se individua nije uopšte bavila sportom. U pitanju je povratna sprega u kojoj određene osobine ličnosti determinišu uspijeh u sportu, a sport, opet utiče na formiranje i razvijanje određenih osobina. Osobine daju predispoziciju osobi da se ponaša na određen način bez obzira na situaciju ili okolnosti. Ako je neki sportista takmičarski nastrojen igrat će dobro i daće sve od sebe bez obzira na situaciju ili rezultat. Predispozicija ipak ne znači da će se sportista uvijek tako ponašati, već da će vjerovatno biti takmičarski raspoložen u sportskim situacijama. Definirati uspješnog sportistu predstavlja značajan problem s obzirom na to da sadrži kompleksnu problematiku definisanja ličnosti sportista, zatim ključne osobine odgovorne za uspjeh u sportu i na kraju samu uspješnost. Jedan od mogućih načina sagledavanja problema uspjeha u sportu je i pojam jednačine specifikacije koja uključuje četiri međusobno povezana elementa, pomoću kojih se opisuju psihički procesi i ponašanje individue: određena situacija (S) koja prouzrokuje ponašanje (R). Međusobna povezanost ova dva elementa je preko stanja organizma (O) na šta zajedno djeluju očekivane posljedice koje proizvodi ponašanje pojedinca (E). Analizirajući kompletnu shemu dobijamo da je R=f(S, O, E), odnosno ponašanje ljudi, funkcionalno zavisno od situacije, psihomotornog stanja i očekivanih posljedica ponašanja. Elementi sportske situacije se mogu razložiti na tri faktora: • Trening (T), • Objektivni faktori sportske situacije ( klima, protivnik, sudije i sl.) (S1), • Sociološki faktori (S2). • Element sportiste obuhvata: • Motoričke sposobnosti (K), • Kognitivne sposobnosti (C), • Ličnosti sportiste u užem smislu (L), • Motivacijske faktore (M).

PSIHOLOŠKA PRIPREMA TENISERA Pod psihološkom pripremom treba da se podrazumjeva stvaranje uslova za povoljni razvoj dispozicija ličnosti među kojima se nalaze i one koje su važne za sportsku uspješnost, i koje su istovremeno pretpostavka za postizanje samoaktualizacije kroz ostvarenje sportske kompetencije. Drugim riječima psihološka priprema obuhvata sve planske i sistematske pedagoško-psihološke i saznajne uticaje koji omogućavaju razvoj i formiranje stabilnih i autentičnih osnova – osobina, u periodu od početka sistematskog i kontinuiranog bavljenja sportom, zatim sve pozitivne uticaje doprinose lakšem postizanju adaptacionih promjena do kojih treba da dođe u čovjeku zbog očekivanih, ili iznenadnih situacija nastalih odnosom između specifičnosti sporta, situacije i zahtjeva koji se postavljaju pred sportistu i njegovih psiholoških aktuelnih stanja u cilju postizanja bližih i daljih postavljenih ciljeva. Psihološku pripremu ne treba shvatiti samo kao proces vezan za pripremanje sportista za samo takmičenje, nego kao dugoročni proces psihološkog rada sa sportistima u toku cijelokupnog postupka planskog is sistematskog izvođenja, vježbanja, takmičenja. Za razliku od opšte sportske pripremljenosti koja označava postignuti stepen sveukupnih potencijalnih mogućnosti sportista, a zavisi od velikog broja faktora, psihološka pripremljenost je jedan njen dio, a determinisana je specifičnošću vrste sportske discipline, zahtjeva takmičenja i personalne strukture ličnosti, tj.saznajnih, emocionalnih, i motivacionih dispozicija. Na psihološku aktivnost utiču sve psihičke aktivnosti u određenom period. Psihološka priprema tenisera usmjerena je na kontinuirano snimanje, praćenje i intervencije u područjima motivacije, koncentracije, samopouzdanja, procesa učenja, grupne kohezivnosti, komunikacije... Znajuci, iz brojnih teoretskih i prakticnih istraživanja i također iz svakodnevne sportske prakse, koliko ti psihološki faktori utjeću na kvalitetu cjelokupne izvedbe tenisera, postaje jasna važnost njihovog usavršavanja i kontroliranja. Pravilna psihološka priprema je segment koji omogućava igraču maksimalizaciju njegove fizičke, tehničke i taktičke pripremljenosti, tj. omogućava igraču da pokaže najbolje od sebe onda kad je to najpotrebnije. Proteklih godina znanost sve više ukazuje na integraciju uma i tijela. Istraživanja potvrđuju enormni učinak psihičkog stanja na fiziološko stanje tenisača. Aspekt psihičke pripreme smatra se jednim od temelja za kontinuiranu i uspješnu tenisku igru.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
220

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Za kvalitetnu provedbu psihičke pripreme tenisača potrebno je ostvariti suradnju između sportskog psihologa, trenera, igrača i roditelja.Tenis kao sportska disciplina odiše psihofizičkim i socijalnim specifičnostima. Da bismo shvatili teniski sklop u cijelosti, moramo ga sagledati iz njegove suštine. Tenis, prije svega, jest igra. Često smo svjedoci da u toj igri, kao i u nekim drugim sportskim domenama, ona poprima negativne konotacije. Tenis kao sport u cijelosti predstavlja borbu s protivnikom iz koje nadmoćniji dobiva nauštrb gubitnika. Psihofizička borbenost najčešće u sebi ima destruktivne konotacije koje poprimaju sve veće razmjere, a učinci su nezadovoljavajući s obzirom na ljudski potencijal. Teniska filozofija trebala bi se temeljiti na samorazvoju, u kojem trener u ulozi stručne osobe, optimalno usmjerava aktivnog pojedinca na svakom mogućem segmentu postojanja. Teniska igra za posljedicu ne bi trebala imati nadmoć nad protivnikom već nad sobom. Protivnik bi u takvom smislu iz uloge “neprijatelja” postao suradnik koji nam ukazuje na segmente koje možemo usavršiti bilo na fizičkom ili psihičkom planu, a sama igra za posljedicu ne bi imala gubitnika u pravom smislu riječi. Usmjerenje ka prevladavanju vlastitih ograničenja trebao bi biti temelj razvoja pojedinca. Preduvjet za uspješan razvoj, prije svega, jest volja odnosno motiv. Temeljan motiv usklađen sa mišlju, osjećajem i djelovanjem jest samorealizacija koja proizlazi iz ljubavi. Jedino tako ispunjen motiv može dovesti osobu, pa tako i tenisača, do potpunog i skladnog razvoja. Psihološki trening sportskih vještina (PST) Svi sportovi pa i tenis, prouzrokuju mentalni pritisak i greške. Takođe, većini tenisera je poznat osjećaj kako je biti „u zoni“, gdje izgleda da se sve postiže bez napora. Mentalna i emotivna komponenta često zasjene fizički i tehnički aspekt izvođenja. U tenisu je igračev uspjeh ili neuspjeh produkt kombinacije fizičkih (npr.snaga, brzina, balans, koordinacija) i mentalnih sposobnosti (npr.koncentracija, pouzdanje, anksioznost). Većina trenera se slaže da je tenis 80-90% mentalni sport (Orlick, T.,1983), dok profesionalni tenis sadrži 95% mentalnog aspekta (Jimmy Connors). Apsurdno je da teniseri još uvijek izdvajaju 10-20 sati sedmično na fizičke vježbe i nimalo ili veoma malo na mentalno vježbanje. Teniser X igra protiv obično drugog tenisera X, koji mu je sličan po sposobnostima. Naravno, sportisti su nekad superiorniji, ponekad inferiorniji od svojih protivnika. U oba slučaja ishod zavisi od psihološke i fizičke spremnosti igrača. U većini takmičenja, igrači pobjeđuju ili gube ovisno od toga kako oni (ili njihovi protivnici) igraju tačno taj dan. Ako su kvalitativni nivoi i resursi izjednačeni, obično je pobjednik teniser koji je bolje psihološki pripremljen. Teme koje treneri i teniseri smatraju korisnim u PST programima uključuju sljedeće: • Pobuđivanje sportskih propozicija, • Zamišljanje (mentalne pripreme), • Izgradnja povjerenja, • Konstruktivna interakcija sa okolinom, • Razvijanje motivacije i obaveza, • Pažnja/koncentracija ( introspekcija, mentalni planovi) itd. Psihološke osobine uspješnog izvođenja • Razvijanje dosljednog plana, • Svakodnevno postavljanje ciljeva, • Simulacija tokom vježbe, • Visoko samopouzdanje, • Orijentisanost prema zadatku, • Pozitivno zamišljanje, Savladavanje prepreka planiranjem Faze PST programa Iako PST programi imaju različite forme da bi se prilagodili potrebama, generalno oni prate postavljenu strukturu sa tri faze: edukacija, izbor strategija i vježba. Edukacija- u fazi edukacije teniseri ubrzo shvate važnost učenja psihološkog treninga sportskih vještina i kako vještine djeluju na izvođenje. Edukacijska faza traje različito u zavisnosti od karakteristika samog igrača. Svrha joj je teorijsko upoznavanje sa opštim odrednicama psihologije sporta.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
221

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Odabir strategija- nakon dijagnosticiranja profila ličnosti tenisera slijedi druga faza koja se uglavnom bazira na odabiru psiholoških tehnika i načina rada. Struktuira se individualni psihološki rad kompatibilan sa mikro i makrociklusom trenažnog procesa. Praktična faza ima tri primarna zadatka: • Automatizirati vještine kroz učenje, • Podučiti ljude da sistematično integriraju psihološke vještine u situaciji kad treniraju ili se takmiče, • Simuliraju vještine koje će se aplicirati u takmičenju . Ko treba sprovoditi PST PST program treba da bude planiran, provođen i nadgledan od strane kvalifikovanog sportskog psihologa. Selekcija kvalifikovanih psihologa sporta je jako važna. 1991.g Association for the Advancement of Applied Spor Psychology (AAASP) usvojila je kriterije za osobe u primijenjenoj psihologiji sporta. U osnovi certifikat zahtjeva da osoba ima dodir i sa sportom i sa psihologijom, te da ima praktično iskustvo u implementiranju PST sa sportistima. AAASP certifikat garantira iskustvo, pozadinu i stručnost u primijenjenoj psihologiji sporta. Implementacija PST programa Najbolje je primjeniti PST program van sezone ili prije sezone, kada ima više vremena da se nauče nove vještine, a igrači nisu okupirani takmičenjima. Neki teniseri kažu da je potrebno nekoliko mjeseci do godinu dana da se potpuno razumiju psihološke vještine i da se integriraju u takmičenje. Mentalni trening treba da bude inkorporiran u cjelokupan trenažni proces i njegov sastavni dio. Često treneri i teniseri žele početi sa PST programom usred sezone radi poboljšanja performansi ili kada su u krizi, ali mentalni trening u ovakvim situacijama je rijetko efikasan. Teniser ne može očekivati da nauči novu psihološku vještinu preko noći ili da otkloni problem jednim dolaskom kod psihologa. Vrijeme potrebno za uvježbavanje mentalnih vještina će zavisiti od toga šta se vježba i koliko je to dobro naučeno. Ako se uči nova psihološka vještina, specijalnih 10-15 minuta, u svakoj seansi, 3-5 dana u sedmici je neophodno. Kada teniser postane više vješt, biti će u stanju da integrira mentalni trening sa tehničko-taktičkim ili kondicionim treningom, a nakon toga može da uslijedi druga viša faza koja podrazumjeva razvoj specijalnih vještina i usavršavanje mentalne pripreme. Jedna vještina bi se trebala pokušati efektivno integrirati u fizičku vježbu za vrijeme simultanog takmičenja, prije nego na pravom takmičenju. Važno je da se igračima daju zadaci da ih vježbaju između susreta sa psihologom sporta. Naravno, u svemu ovome može pomoći i trener, jasnim i nedvosmislenim zalaganjem za psihološki trening i spremnošću da odvoji vrijeme za susrete sa psihologom. Idealno je da se PST nastavlja onoliko koliko i teniseri učestvuju u tenisu. Monika Seleš, visoko uvježbana i fizički talentirana teniserka je kontinuirano integrirala mentalni aspekt svog sporta sa fizičkim vježbanjem. PST je tekući proces i „prva izloženost“ formalnom PST programu treba trajati 3-6 mjeseci. Učenje, prakticiranje i integracija novih mentalnih vještina zahtijeva ovoliko vremena, ali i specifičnost sporta, vrijeme, postojeće mentalne vještine i predanost igraju ulogu u određivanju vremena trajanja formalnog programa.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
222

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

KARAKTERISTIKE TENISKE IGRE Da bismo mogli razumjeti psihološke zahtjeve koje postavlja teniska igra, potrebno je što cjelovitije sagledati sve parametre pomoću kojih možemo upotpuniti predodžbu o specifičnostima i zahtjevima koje nameće teniski meč.
Tabela 1: Karakteristike tenisa i psihološke implikacije (Crespo, 2002) Karakteristike igre Psihološke implikacije

Individualni sport. Nisu dozvoljene izmjene kao u nekim drugim timskim Motivacija i 100%-tno zalaganje sportovima. potrebni su u svim mečevima. Nema “coachinga” za vrijeme meča. Za vrijeme meča treneru nije dozvoljeno da Samostalno donošenje odluka. doprinosi (npr. sugestijama) ishodu rezultata. Samopouzdanje je temelj uspjeha. Kontinuirana igra. Nema “time-outa” već je prekid (pauza) uvjetovan rezultatom, Organizacija vremena i adaptacija na vremenskim uvjetima, itd. situaciju u igri od velikog je značaja. Mnogo varijabilnih parametara u igri. Natjecanja se održavaju na različitim Igrači se moraju prilagoditi na podlogama (npr. zemljanim, tvrdim, travnatim, unutrašnjim, vanjskim), sa različite uvjete igre. Kontrola emocija različitim vrstama loptica, različitim rezultatskim formama (npr. 3 ili 5 setova), i i misli od velikog su značaja. formama igre (pojedinačno, parovi, mješoviti parovi). Aciklički sport. Igrači prosječno donose 800-1000 odluka po meču. Potreban je visok stupanj koncentracije (pažnje) da bi se donijela prava odluka u pravo vrijeme.

Potreban je visok stupanj razvoja koordinacije. Dominantna sposobnost jest Emocionalna kontrola kroz brzinska koordinacija. relaksaciju ili aktivaciju ključ su strateškog uspjeha. Mnogo pasivne igre. Najčešće je manje od 20% aktivne igre u meču. Aktivno-pasivna struktura igre nameće visoke zahtjeve na igračevu sposobnost koncentracije.

Natjecateljski period se proteže gotovo kroz čitavu godinu. Profesionalni teniski Veliki broj natjecanja u godini može kalendar natjecanja može trajati čitavu godinu. dovesti do pojave pretreniranosti. Igra u tihom okruženju. Igra se odvija dok su gledaoci u tišini. Pojačan osjećaj samoće, odnosno komparacija sa protivnikom može utjecati na razinu samopouzdanja. Igrač mora biti “ovdje i sada”. Strateško i taktičko mišljenje i kontrola misli moraju biti visoko razvijeni.

Trajanje meča ovisi o rezultatu. Igra nije vremenski ograničena.

“Knock-out” sistem natjecanja. Na profesionalnim turnirima nema drugih prilika za U profesionalnom tenisu “round sudjelovanjem u koliko se izgubi meč. robin” sistem je rijetkost, nema druge strategije doli pobijediti meč.

PSIHOLOŠKA PRIPREMA VRHUNSKIH TENISERA PRIJE TAKMIČENJA Psihofiziološki testovi- potrebno je izvršiti inicijalno testiranje pojedinaca prije takmičenja pri čemu dolazi do biohemijskih promjena, promjena u radu pulsa, modifikacija krvnog pritiska i promjena u radu disajnih organa koje se javljaju kao posljedica napetosti predstojećeg takmičenja. Nekad se teniseri pripremaju za jednu aktivnost određenog nivoa naprezanja, i brižljivo se psihološki pripremaju dok se ne dobije informacija da su pripremljeni za ovaj prvi nivo učinka, nakon čega im se iznenada daje novi zadatak- da intenzivnije rade, npr.trče brže ili dalje, a u nekim slučajevima zahtjeva se smanjenje naprezanja. Tokom promjena intenziteta za koji se teniseri pripremaju, odvija se i njihovo psihološko pripremanje. Pri tome, za bolje tenisere se mogu izdvojiti dvije osnovne karakteristike: U stanju su da prilagode svoje nivoe pripremljenosti prema intenzitetu zadataka koji su pred njih postavljeni, i lako su se adaptirali na iznenadne promjene zahtjeva, U stanju su da sačuvaju nivo visoke pripremljenosti u intervalu koji dijeli inicijalno vrijeme očekivanog takmičenja i vrijeme stvarnog takmičenja.
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
223

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Psihomotorna mjerenja - testovi koje su psiholozi koristili za ocjenjivanje predtakmičarske pripremljenosti sportista uključivali su tzv.“koordinacioni metar“, zatim test koncentracije, test izbacivanja znakova itd. Ovi testovi su se primjenjivali u različitim intervalima prije početka takmičenja. Jedan bi se mogao dati nekoliko dana prije takmičenja, a drugi nekoliko sati prije, dok se finalni mogu zadati u prvim minutama sportskog naprezanja. U suštini, optimalna količina predtakmičarske tenzije je korisna. Bez ove tenzije teniseri ne bi bili u stanju da postignu vrhunski rezultat. Možemo identifikovati tri predtakmičarska stanja: a) stanje tenisera čiji je nivo aktiviranja za predstojeći zadatak blizu optimuma; b) stanje tenisera čiji je nivo aktivacije suviše nizak; c) stanje sportiste čiji je nivo aktiviranja previsok; Optimalni nivo aktiviranja je u velikoj mjeri individualna stvar. Nekim teniserima je potrebno da se uvijere u postojanje straha i drhtavice u mišićima prije takmičenja, dok drugi posjeduju relativno mirno stanje prije izvršavanja zadataka. Na taj način i trener i teniseri imaju uvid u individualne razlike nivoa aktiviranja koji svakog tenisera dovodi u najbolju formu. Psihološka priprema za takmičenje Pravilno psihološko pripremanje sportiste za takmičenje eliminisati će negativne posljedice na razvoj ličnosti, gubljenje motivacije, nezadovoljstvo i dr., koje mogu da budu uzroci nepostizanja uspjeha. Formiranje stava prema takmičenju u kome će biti postavljeno po obrascu pobjediti protivnika, biti uspješniji od drugog, bez obzira na rezultat, može da bude izvor značajnih negativnih posljedica na razvoj ličnosti, a u kasnijem dobu takmičenja će se uvijek doživljavati kao snažna frustraciona situacija. Psihološka priprema za konkretno takmičenje Psihološka priprema za određeno takmičenje, precizira mjere opšte psihološke pripreme dopunjujući ih sa specifičnim mjerama, sadržajima i metodama. U ovom periodu najviše opravdanja ima orijentacija svijesti ne na pobjedu, već na postizanje svog rezultata, odnosno postizanje ili prevazilaženje svojih ranijih visokih standarda, uspijeha. Jedan od osnovnih zadataka psihološke pripreme za konkretno takmičenje, što se često naziva i specijalna psihološka priprema, jeste stvaranje uslova i uticaja za dovođenje organizma u optimalno stanje psihičke spremnosti za nastup na njemu. ZAKLJUČAK U radu se, prije svega, posvećuje velika pažnja opisu psihološke pripreme tenisera, od njene važnosti za uspijeh, metoda primjene u svim sportskim situacijama, do načina za poboljšanje svih psiholoških, odnosno mentalnih karakteristika vrhunskog tenisera, što je i cilj ovog rada. Sport nije samo ono što se događa na natjecanju, nego način života i nešto za što živiš od kad ujutro otvoriš oči. Sportaš ne ostavlja svoj poraz niti svoju pobjedu na terenu kada odlazi iz nje, on sve to nosi sa sobom. Malo ljudi sa strane može razumjeti kolika je to predanost i odricanje, a još manje njih vidi užitak u napornim treninzima i konstantnom pomicanju vlastitih granica. Lijepo je vidjeti dobre rezultate, ali koliko je toga potrebno da se dođe do njih? Nije uvijek lako, ali niti jedan pravi sportaš niti ne traži da bude lako. Nije uvijek jednostavno, ali svaki sportaš zna da postoji samo jedan način da ostvari svoj san- a to je da da sve od sebe i još više ako je potrebno. Od početka smo odgajani tako da riječi poput „ne mogu“ jednostavno ne smiju postojati. Postoji samo želja i rad. Svaki sportaš prolazi kroz razdoblja u kojima je teško pronaći motivaciju, pogotovo nakon teškog poraza na takmičenju, za koje je bio uvjeren da je spreman. Ponekad je teško naći snage i krenuti iz početka jer učenje na vlastitim greškama uvijek je najbolnije. Ali ako uvijek sa sobom nosimo razloge zbog kojih se sve to isplati, ako uvijek u srcu i mislima imamo cilj za koji se vrijedi boriti, onda je svaki trening samo još jedan korak bliže ostvarenju tog cilja. Sport nije prisila, to je izbor. Svaki trening je izbor jer svatko sam određuje koliko daleko je spreman ići da bi dobio ono što toliko želi. Postoje sportaši kojima je uvijek sve preteško, koji se konstantno žale na trenera i već na početku treninga svega im je dosta. S druge strane, postoje i oni koji daju sve od sebe i onda kad im je najteže, koji svaku trenerovu kritiku shvaćaju kao mogućnost da postanu još bolji i kojima kraj treninga ne donosi olakšanje nego zadovoljstvo jer znaju da su dali sve od sebe i da su napravili sve što su mogli da bi se približili svom cilju. Svatko sam bira koji će od tih sportaša postati. Aspekt psihološke pripreme smatra se jednim od temelja za kontinuiranu i uspješnu tenisku igru. Za kvalitetnu provedbu psihološke pripreme tenisera potrebno je ostvariti suradnju između sportskog psihologa, trenera, igrača i roditelja, čemu je posvećen poseban dio ovog rada, od samog udijela u igračevom sportskom životu svakog od njih, njegovom odnosu sa igračem, načinu djelovanja na njegovu psihu, i naravno načinu na koji mogu pozitivno djelovati na igračeve mentalne karakteristike.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
224

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

U današnje vrijeme uspješno bavljenje sportom postavlja velike zahtjeve pred sportaše. Unutar pojedinih sportskih disciplina stalno se usavršavaju ljudske sposobnosti i vještine, kriteriji uspješnosti pomiču se prema višim vrijednostima, a konkurencija je sve veća. Vrhunska postignuća podrazumijevaju potpunu osobnu predanost sportu, a rezultat su kvalitetne, stručno kreirane i sveobuhvatne pripreme. Ako se želi postići vrhunski sportski rezultat, onda nema mjesta za improvizaciju, a kontinuitet dobrih rezultata postižu oni koji rade planski, prate suvremene trendove utemeljene na spoznajama interdisciplinarnih znanstvenih istraživanja. Pokušavaju se identificirati i kontrolirati svi oni faktori koji mogu, na bilo koji način, utjecati na sportaša i njegov/njezin rezultat. U tom segmentu uloga psihologije sporta dolazi osobito do izražaja. Upravo su psihološke vještine faktor o kojem u najvećoj mjeri ovisi hoće li sportaš ostvariti svoje potencijale. Bilo kako bilo, psihološka priprema sportaša vrlo je važan dio trenažnog procesa, koji može odlučiti o pobjedi ili porazu, uspjehu ili neuspjehu. Iako se radi o nekoliko posljednjih kapi u čaši uspjeha, bez tih kapi sportaš vrlo lako može ostati žedan.

ABSTRACT Identify the importance of psychological preparation of tennis players in achieving athletic performance, because due to the high demands that technical-tactical, and physical condition, it is necessary to give a detailed overview of the importance of psychological preparation which is also one of the bases for their realization. Gathering information about: psychological preparation tennis players, methods of application of psychological preparation tennis players in all sports situations, mental characteristics tennis players as well as exercises to improve them. The task is to accept as many znanstvanih knowledge and empirical experiences, along with an explanation of basic knowledge about the psychological preparation of the tennis sport. Keywords: psychological preparation, sports results, methods, tennis, sports,

LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. Bajraktarević, J.: „ Psihologija sporta – Teorija i empirija“, Sarajevo, mart 2004. Bajraktarević, J.: „ Psihološka priprema sportista“, Sarajevo, april 2004. Bandura,A.:„Self-efficacy: The exercise of control“, January 2004, W.H.Freeman&Co Ltd. Braden, V.: „ Mental Tennis: How to Psych Yourself to a Winning Game, Published 1994, by Little, Brown and Company. Crespo, M.; Reid, M.; Quinn, A.: „ Tennis psychology“ – 200 + practical drills and the latest research, ITF, Ltd. 2006. Dahlkoetter, J.: „Your Performing Edge“, 2002, Publisher Pulgas Ridge Press. Feltz,D.L.; Landers,D.M.: „Effects of mental practice on motor skill learning and performance“, published 2002, US, Mointain. Fox, A.: „ Tennis: Winning the Mental Match“, Kearney, NE: Morris Publishing, 2010). Gallway, W.Timothy.: „ The Inner Game of Tennis“, Revised Edition, New York: Published 1974 by Random House); Gould, D.; Crane, V.: „Advances in Sport Psychology, 1992, Hom. Thelma S; Champaign, IL: Human Kinetics Publisher. Lazarević, LJ.: „ Psihološke osnove fizičke kulture“ ( II izdanje), VI- poglavlje (Psihološka priprema sportista str.211- 235.), Beograd. Murray, F.John: „ Smart Tennis: How to Play and Win the Mental Game“, Published 1999, by JosseyBass, Inc.U.S. Paranosić, V.: „ Psihologija sporta – rasprave“, Beograd, 1982. Spielberger, D.C.; Hachfort, D.: „Anxiety in Sports“, 1990, Publisher Taylor&Francis, New Edicion.

Correspondence to: Dr.sc. Amir Topoljak Association "Sport for All" in Bosnia and Herzegovina Tel : 032 405 348 E-Mail : amir.topoljak@gmail.com

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
225

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

RELACIJE MORFOLOŠKIH KARAKTERISTIKA KONTROLNE I EKSPERIMENTALNE GRUPE MLADIH DŽUDISTA
Dražen Subotić
Džudo klub Romanija Pale SAŽETAK Osnovni školski uzrast je period rasta i razvoja koji obuhvata djecu razreda osnovne škole (od V do VIII razreda). Odlikuje se intezivnim rastom i razvoju, a može se podjeliti na pret pubertetski i pubertetski. Rast u visinu, koji je u prethodnom periodu bio sporiji, ali ravnomjerniji, sada je intezivan. Metod. Osnovni cilj je: da se utvrde relacije morfoloških karakteristika kontrolne i eksperimentalne grupe mladih džudista. Utvrđene su promjene između inicijalnog i finalnog stanja morfoloških karakteristika kod ispitanika. Uzorak ispitanika su činila 38 ispitanika džudo klubova u Bosni i Hercegovini uzrasta 13 i 14 godina, ± 6 mjeseci.. Uzorak varijabli činilo je devet antropometrijskih mjera za procjenu cirkularne dimenzionalnosti i mase tijela i potkožnog masnog tkiva. Rezultati i diskusija. U intervalima minimalnih (Min.) i maksimalnih (Max) rezultata nalazi se najmanje pet standardnih devijacija (St. Dev), što ukazuje na značajnu raspršenost, tj. osjetljivost antropometrijskih mjera. Izračunata je analiza razlika dva istraživana prostora morfološke karakteristike (kontrolne i eksperimentalne grupe) primjenom multivarijantne analize varijanse, a pojedinačne razlike testova i mjera utvrdjene su univarijantnom analizom varijanse. Nakon analize dobijenih rezultata t-testom zaključuje se da statistički značajna razlika nije utvrđena samo kod antropometrijske mjere masa tijela, rezultati t-testa eksplozivne snage između inicijalnog i finalnog mjerenja. Zaključak. Na uzorku od 38 ispitanika džudo klubova u Bosni i Hercegovini uzrasta 13 i 14 godina, ± 6 mjeseci. Uzorak varijabli činilo je devet antropometrijskih mjera za procjenu cirkularne dimenzionalnosti i mase tijela i potkožnog masnog tkiva. Analizom t-testom zaključuje se da statistički značajna razlika nije utvrđena samo kod antropometrijske mjere masa tijela. Ključne riječi: džudo, pioniri, kadeti, eksperiment, t-test

UVOD Promjena dimenzija koje se žele razviti primjenom sredstva tjelesnih vežbi kod džudista (Bratić i Nurkić 2005, Bompa 2006, Pržulj 2007). Bratić i Nurkić (1996) istraživali su relacije morfoloških karakteristika i efikasnosti izvođenja nekih džudo tehnika u stojećem stavu. Uzorak je obuhvatio 50 ispitanika starosti od 17 do 27 godina. Za procjenu morfoloških dimenzija primjenjeno je 16 varijabli, a za procenu džudo tehnika 4 predstavnika pojedinih većih gupacija džudo tehnika. Nakavima i saradnici (1999) su na uzorku 41 džudiste iz Velike Britanije, Brazila, Luxemburga i USA, od čega je bilo 23 muškarca i 18 žena, analizirali osam faktora i to: visinu, težinu i potkožno masno tkivo, statičku snagu mišića, agilnost, eksplozivnu snagu, flexibilnost, izdržljivost u snazi i dinamičku ravnotežu. Istražena je faktorska struktura bazičnih motoričkih sposobnosti na nivou l.o % koristeći VQ kriterij gde su izolovana četiri faktora. Prvi faktor je tjelesna građa, mišićna moć, brzinska izdržljivost. Drugi faktor je brzinska izdržljivost gornjeg djela tjela, eksplizivna snaga i agilnost. Treći faktor je fleksibilnost i mišićna snaga. Četvrti faktor je izolovan kao dinamička ravnoteža. Bratić, Đurašković i Ranđelović (2001) istraživali su morfološki i funkcionalni status školske djece i djece džudista. Istrživanje je sprovedeno na uzorku od 76 ispitanika, starosti od 15-17 godina, selekcionisanoh džudista. Za procjenu morfoloških karakteristika primjenjeno je 19 varijabli, a za procjenu funkcionalnih sposobnosti primjenjene su 4 varijable. Rezultati istraživanja su pokazali da su selekcionisani džudisti manje visine i mase tijela, kao i da imaju manje vrijednosti debljine potkožnog masnog tkiva. Aerobne i anaerobne sposobnost uže selekcionisanih džudista su značajno bolje i smatra se da je to rezultat sistemackog treninga i dobre selekcije. METOD Uzorak ispitanika Uzorak ispitanika su činila 38 ispitanika džudo klubova u Bosni i Hercegovini uzrasta 13 i 14 godina, ± 6 mjeseci. Uzorak varijabli Uzorak varijabli činilo je devet antropometrijskih mjera za procjenu cirkularne dimenzionalnosti i mase tijela sa potkožnim masnim tkiva: I Cirkularna dimenzionalnost skeleta i masa tijela 1. Srednji obim grudnog koša u cm 2. Obim butine opružene noge u cm 3. Maksimalan obim podkoljenice u cm

AOGK AOBU AOPK

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
226

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

4. Masa tjela u gr

AMAS

II Potkožno masno tkivo: 5. Debljina kožnog nabora trbuha u mm AKNT 6. Debljina kožnog nabora butine u mm AKNN 7. Debljina kožnog nabora potkoljenice u mm AKNP 8. Kožni nabor nadlaktice u mm AKND 9. Kožni nabor leđa u mm AKNL Predloženi model uzorka antropometrijskih mjera za procjenu morfoloških karakteristika primjenjen je prema uputstvima Internacionalog biološkog programa (IBP). Mjerni instrumenti za procjenu motoričkih sposobnosti uzeti su na osnovu istraživanja Kurelića i saradnika, 1975. REZULTATI I DISKUSIJA Univarijantna i multivarijantna analiza varijanse korišćena je da bi se utvrdili efekti vježbanja primjenom kondicione pripreme u predtakmičarskom periodu za razvoj morfoloških karakteristika u finalnom mjerenju, kod džudista, t-test za male nezavisne uzorke, kao postupak za izračunavanje značajnih razlika među prosječnim vrijednostima dviju nezavisnih grupa
Tabela 1. Osnovni statistički parametri za procjenu morfoloških karakteristika eksperimentalne grupe na inicijalnom mjerenju Var. AOGK AOBU AOPK AMAS AKNT AKNN AKNP AKND AKNL N 38 38 38 38 38 38 38 38 38 Mean 73.41 42.96 27.70 47.30 14.86 11.17 8.74 12.05 9.31 Min. 64.22 34.61 20.42 37.00 6.90 6.40 5.51 5.40 5.00 Max. 88.20 55.52 35.35 54.50 24.32 16.58 12.10 30.00 16.80 Std. Dev 6.14 5.81 3.76 6.33 6.57 4.11 2.56 5.30 2.85 St. Error 0.996 0.943 0.610 1.027 1.066 0.667 0.416 0.860 0.463 Skewn. 0.327 0.289 -0.006 -0.520 0.141 0.085 0.179 1.284 0.824 Kurtos. 0.057 -0.892 -0.825 -1.337 -1.715 -1.811 -1.736 2.415 0.170

Analizom Tabele 1 na kojoj su prikazani osnovni statistički parametri morfoloških karakteristika može se konstatovati da se upoređivanjem rezultata standardne devijacije (St. Dev) sa rasponom maksimalnih (Max.) i minimalnih (Min.) rezultata može zaključiti normalna osetljivost izabranih testova. U intervalima minimalnih(Min.) i maksimalnih (Max) rezultata nalazi se najmanje pet standardnih devijacija (St. Dev), što ukazuje na značajnu raspršenost, tj. osjetljivost antropometrijskih mjera. Vrijednost skjunisa pokazuju da samo kod kožnog nabora nadlaktice (AKND 1.284) ima odstupanja rezultata od normalne distribucije (od -1.00 do +1.00). Rezultati kurtozisa se kreću ispod normalne vrednosti distribucije 2.75, što čini distribuciju platikuričnom ili rasplinutom.
Tabela 2. Osnovni statistički parametri za procjenu morfoloških karakteristika eksperimentalne grupe na finalnom mjerenju Var. AOGK AOBU AOPK AMAS AKNT AKNN AKNP AKND AKNL N 38 38 38 38 38 38 38 38 38 Mean 76.80 41.09 33.74 49.61 11.02 8.24 7.31 8.29 7.97 Min. 65.80 37.90 25.55 39.46 6.45 6.00 5.10 5.40 5.00 Max. 90.32 46.55 47.52 56.65 23.60 13.64 13.75 12.00 12.00 Std. Dev 6.55 2.56 6.08 5.98 4.29 2.30 2.17 1.47 2.05 St. Error 1.063 0.415 0.986 0.970 0.696 0.373 0.352 0.238 0.332 Skewn. 0.240 0.528 0.559 -0.579 0.840 0.675 0.858 0.026 0.137 Kurtos. -0.223 -0.745 -0.980 -1.254 0.114 -0.937 0.229 -0.163 -1.037

U Tabeli 2 prikazani osnovni statistički parametri morfoloških karakteristika ukazuju da se upoređivanjem rezultata standardne devijacije (St. Dev) sa rasponom maksimalnih (Max.) i minimalnih (Min.) rezultata može konstatovati da je prisutna normalna osjetljivost izabranih testova. U intervalima minimalnih (Min.) i
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
227

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

maksimalnih (Max) rezultata nalazi se najmanje pet standardnih devijacija (St. Dev), što ukazuje na značajnu raspršenost, tj. osjetljivost antropometrijskih mjera.
Tabela 3. Osnovni statistički parametri za procjenu morfoloških karakteristika kontrolne grupe na inicijalnom mjerenju Var. AOGK AOBU AOPK AMAS AKNT AKNN AKNP AKND AKNL N 40 40 40 40 40 40 40 40 40 Mean 72.64 42.34 27.19 46.91 14.07 10.64 8.68 12.07 10.35 Min. 63.90 34.61 20.42 37.10 6.90 6.00 5.10 4.20 6.40 Max. 88.20 55.52 35.35 54.50 24.10 16.55 13.75 25.80 18.20 Std. Dev 6.11 5.69 3.64 6.35 6.62 4.01 2.77 5.83 2.82 St. Error 0.966 0.900 0.576 1.004 1.046 0.634 0.438 0.921 0.447 Skewn. 0.469 0.519 0.366 -0.422 0.332 0.327 0.311 0.809 0.792 Kurtos. 0.323 -0.692 -0.671 -1.531 -1.694 -1.673 -1.694 -0.192 0.397

Analizom Tabele 3 na kojoj su prikazani osnovni statistički parametri morfoloških karakteristika može se konstatovati da se upoređivanjem rezultata standardne devijacije (St. Dev) sa rasponom maksimalnih (Max.) i minimalnih (Min.) rezultata može zaključiti normalna osjetljivost izabranih testova. U intervalima minimalnih (Min.) i maksimalnih (Max) rezultata nalazi se najmanje pet standardnih devijacija (St. Dev), što ukazuje na značajnu raspršenost, tj. osjetljivost antropometrijskih mjera.
Tabela 4. Osnovni statistički parametri za procjenu morfoloških karakteristika kontrolne grupe na finalnom mjerenju Var. AOGK AOBU AOPK AMAS AKNT AKNN AKNP AKND AKNL N 40 40 40 40 40 40 40 40 40 Mean 72.96 44.47 27.58 45.50 14.84 10.19 8.54 11.41 9.28 Min. 64.10 37.90 22.40 36.30 6.90 6.40 6.20 4.20 6.00 Max. 88.00 56.35 36.35 53.40 17.85 14.20 10.85 24.00 15.00 Std. Dev 4.34 5.29 3.17 4.78 2.98 2.69 1.90 5.21 2.08 St. Error 0.686 0.836 0.501 0.755 0.472 0.425 0.301 0.824 0.328 Skewn. 0.585 0.513 0.065 -0.637 -0.645 -0.111 -0.071 0.840 1.496 Kurtos. 2.576 -0.948 -0.044 -0.763 -0.464 -1.861 -1.891 -0.070 2.567

Na osnovu analize dobijenih rezultata u tabeli 4 na kojoj su prikazani osnovni statistički parametri morfoloških karakteristika može se konstatovati da se upoređivanjem rezultata standardne devijacije (St. Dev) sa rasponom maksimalnih (Max.) i minimalnih (Min.) rezultata može zaključiti normalna osjetljivost izabranih testova. U intervalima minimalnih (Min.) i maksimalnih (Max) rezultata nalazi se najmanje pet standardnih devijacija (St. Dev), što ukazuje na značajnu raspršenost, tj. osjetljivost antropometrijskih mjera. Vrijednost skjunisa pokazuju da samo kod kožnog nabora leđa (AKNL 1.496) ima odstupanja rezultata od normalne distribucije (od -1.00 do +1.00).
Tabela 5. Multivarijantna analiza varijanse između eksperimentalne i kontrolne grupe ispitanika u morfološkim karakteristikama WILK’S LAMBDA TEST RAO- va F- aproksimacia Q .962 0.29 .974

Analizom Tabele 5 u kojoj su prikazani rezultati testiranja značajnosti razlika nivoa aritmetičkih sredina svih antropometrijskih mjera između inicijalnog mjerenja uzorka eksperimentalne i kontrolne grupe nije utvrđena statistički značajna razlika, pošto WILK’S LAMBDA iznosi .962, što RAO-vom F-aproksimacijom od 0.29 daje značajnost razlika na nivou od Q= .974. Prema tome, u primjenjenom sistemu morfoloških karakteristika ispitanika nisu utvrđene statistički značajne razlike.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
228

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Tabela 6. Univarijantna analiza varijanse između eksperimentalne i kontrolne grupe ispitanika u morfološkim karakteristikama Мjеrе AOGK AOBU AOPK AMAS AKNT AKNN AKNP AKND AKNL Mean (E) 73.41 42.96 27.70 47.30 14.86 11.17 8.74 12.05 9.31 Mean (K) 72.64 42.34 27.19 46.91 14.07 10.64 8.68 12.07 10.35 MS Effect 11.74 15.36 6.58 3.03 12.29 6.05 0.75 0.01 10.06 MS Error 37.50 34.13 13.39 40.18 43.50 16.42 7.25 31.11 9.27 F-odnos 0.31 0.45 0.49 0.08 0.28 0.37 0.10 0.00 1.08 P-llevelLevel .578 .504 .485 .784 .597 .546 .749 .989 .301

U Tabeli 6 prikazana je univarijantna analiza varijanse morfoloških karakteristika upoređivanjem rezultata aritmetičkih sredina eksperimentalne i kontrolne grupe na inicijalnom mjerenju. Na osnovu koeficijenata Fodnosa i njihove značajnosti (p-level) može se konstatovati da nije utvrđena statistički značajna razlika ni kod jedne antropometrijske mjere između eksperimentalne i kontrolne grupe.
Tabela 7. Značajnost razlika između aritmetičkih sredina morfoloških karakteristika Mjere AOGK AOBU AOPK AMAS AKNT AKNN AKNP AKND AKNL Mean (i) 73.41 42.96 27.70 47.30 14.86 11.17 8.74 12.05 9.31 Mean (f) 76.80 41.09 33.74 49.61 11.02 8.24 7.31 8.29 7.97 t-value -2.33 2.02 -5.18 -1.63 3.02 3.88 2.84 4.21 2.65 p-level .023 .047 .000 .107 .003 .000 .006 .000 .010

Tabela 7 sadrži rezultate t-testa morfoloških karakteristika između inicijalnog i finalnog mjerenja ispitanika eksperimentalne grupe. Nakon analize dobijenih rezultata zaključuje se da statistički značajna razlika nije utvrdjena samo kod antropometrijske mjere masa tijela (AMAS .107). ZAKLJUČAK Na uzorku od 38 ispitanika džudo klubova u Bosni i Hercegovini uzrasta 13 i 14 godina, ± 6 mjeseci. Uzorak varijabli činilo je devet antropometrijskih mjera za procjenu cirkularne dimenzionalnosti i mase tijela i potkožnog masnog tkiva. Univarijantna analiza varijanse između eksperimentalne i kontrolne grupe ispitanika u morfološkim karakteristikama, na osnovu koeficijenata F-odnosa i njihove značajnosti (p-level) može se konstatovati da nije utvrđena statistički značajna razlika ni kod jedne antropometrijske mjere. Nakon analize dobijenih rezultata t-testom zaključuje se da statistički značajna razlika nije utvrđena samo kod antropometrijske mjere masa tijela, rezultati t-testa eksplozivne snage između inicijalnog i finalnog mjerenja.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
229

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

RELATIONS BETWEEN MORPHOLOGICAL CHARACTERISTICS AMONG CONTROL AND EXPERIMENTAL GROUPS OF YOUTH JUDO ATHLETES
SUMMARY Introduction. Primary school age is a period of growth and development that includes children in primary school (grades V to VIII). It is characterized by intense growth and development, and it can be divided into pre-pubertal and pubertal period. Growth in height, which was slower but steadier in earlier period, it is intense in this period. Method. The main aim is to establish relations between morphological characteristics among the control and experimental groups of young judokas. Changes were discovered between the initial and final state of the morphological characteristics among the respondents. The sample consisted of 38 respondents in judo clubs in Bosnia and Herzegovina, aged 13 and 14 years ± 6 months. The sample of variables consisted of nine anthropometric measures to evaluate the circular dimension of body weight and body fat. Results and Discussion. There exist at least five standard deviations (St. Dev) at intervals of the minimum (Min.) and maximum (Max) results, indicating a significant dispersion, i.e. sensitivity of snthropometric measures. Analysis of difference of two studied areas of morphological characteristics was calculated (among control and experimental groups) using multivariate analysis of variance. Individual differences of tests and measures were determined by univariate analysis of variance. Analysis of the results obtained by t-test shows that a statistically significant difference was not found only in anthropometric measures of body mass showed by the t-test results of explosive power between the initial and final measurements. Conclusion. Sample of respondents consisted of 38 athletes from the judo clubs in Bosnia and Herzegovina, aged 13 and 14 years ± 6 months. The sample of variables consisted of nine anthropometric measures to evaluate the circular dimension of body weight and body fat. T-test analysis shows that a statistically significant difference was not discovered only in anthropometric measures of body mass Key words: judo, pioneers, cadets, experiment, t-test

LITERATURA 1. 2. Bratić, M., Đurašković, R. i Ranđelović, J. (2001). Morfološki i funkcionalni status školske djece i djece džudista. U S. Vučković (Ur.), FIS Komunokacije 2001, (pp.30-33). Niš: Fakultet fizičke kulture. Kukolj, M., Bokan, B., Koprivica, V., Ugarković, D. (2001). Međusobna povezanost motoričkih sposobnosti učenika mlađeg školskog uzrasta u periodima njihovih značajnih promena. U S. Vučković (Ur.), Zbornik radova „Fis-komunikacije 2001“, (str. 70-78). Niš: Fakultet fizičke kulture. Nakavima,T., Y. Moriwaki, M. Takeuchi, H.Wakayama, H. Tanaka, R.Okuda (1999). International Comparison for Fundamental Physical Fitness for Elite Judo Athletes. l, h IJF Judo Conference (5257). Birmingham: IJF. Zaciorski, V.M. (1975). Fizička svojstva sportiste. Savez za fizičku kulturu, Beograd, str. 82-94

3.

4.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
230

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

UTICAJ PROGRAMA TRENINGA MLADIH DŽUDISTA NA RAZVOJ EKSPLOZIVNE SNAGE
Dražen Subotić
Džudo klub Romanija Pale SAŽETAK Osnovni cilj je da se utvrde efekti programskih sadržaja trenažnog procesa u džudo klubovima na razvoj eksplozivnu snagu mladih džudista. Utvrđene su promjene između inicijalnog i finalnog stanja kod ispitanika. Uzorak ispitanika su činila 38 ispitanika džudo klubova u Bosni i Hercegovini uzrasta 13 i 14 godina, ± 6 mjeseci. Uzorak varijabli činile su: motoričke spsobnosti sa tri varijabli za procjenu eksplozivne snage skok u dalj iz mjesta (SKDM), troskok iz mjesta (MTRS), bacanjemedicinke iz stojećeg položaja (MBMS). Univarijantna i multivarijantna analiza varijanse korišćena je da bi se utvrdili efekti vježbanja primjenom kondicione pripreme u predtakmičarskom periodu za razvoj eksplozivne snage u finalnom mjerenju, kod džudista. Vrijednost skjunisa pokazuju da samo kod bacanja medicinke iz stajanja (MBMS -1.344) ima odstupanja rezultata od normalne distribucije (od -1.00 do +1.00). Rezultati t-testa eksplozivne snage između inicijalnog i finalnog mjerenja. Nakon analize dobijenih rezultata zaključuje se da postoji statistički značajna razlika u svim testovima eksplozivne snage: skok u dalj iz mesta (SKDM .000), troskok iz mjesta, bacanje medicinke iz stajanja. Na uzorku od 38 ispitanika džudo klubova u Bosni i Hercegovini uzrasta 13 i 14 godina, ± 6 mjeseci. Uzorak varijabli činile su: motoričke spsobnosti sa tri varijabli za procjenu eksplozivne snage. Nakon analize dobijenih rezultata t- testom zaključuje se da postoji statistički značajna razlika u svim testovima eksplozivne snage: skok u dalj iz mesta, troskok iz mjesta, bacanje medicinke iz stajanja. Analizom t-testom zaključuje se da statistički značajna razlika potvrđena u svim testovima eksplozivne snage. Ključne riječi: džudo, program, grupa, snaga, t-test

UVOD Trenažni proces u džudou je složen po svojoj strukturi, jer se transformacije odvijaju u morfološkom, motoričkom i funkcionalnom prostoru. Oni pripadaju grupi multidimenzionalnih dinamičkih sistema, antropoloških obeležja. Obadov, Drid i Nurkić (2006) su na uzorku od 361 učenika trećeg i četvrtog razreda osnovne škole sa teritorije Vojvodine istraživali razlike u morfološkim karakteristikama i motoričkim sposobnostima između učenika koji su se sistematski bavili džudom i onih koje samo pohađaju redovnu nastavu fizičkog vaspitanja. Primjenjen je sistem od 16 varijabli, od toga 8 varijabli morfoloških karakteristika i 8 varijabli motoričkih sposobnosti. Primjenom adekvatnih matematičko-statističkih procedura utvrđene su signifikantne razlike između učenika u prostoru motoričkih sposobnosti. Istraživanje je provedeno na 117 učenika starosne dobi od 9 do 10 godina (+/-6 meseci) koji su u momentu istraživanja imali sportski staž u džudou minimum jednu godinu. Kontrolnu grupu je činilo 244 ispitanika istog uzrasta uzetih iz baze podataka naučno istraživačkog projekta “Antropološki status i fizička aktivnost stanovništva Vojvodine“ koji realizuje Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja iz Novog Sada. Dobijeni rezultati kod učenika, uzrasta 9-10 godina, pokazali su da je u ispoljavanju eksplozivne snage donjih ekstremiteta značajna razlika u korist mladih džudista. Značajna razlika je izražena i kod sprinterskog trčanja. Džudisti su postigli bolje rezultate i kod brzine alternativnih pokreta. Na visokom nivou značajnosti je i razlika u rezultatima koordinacije cjelog tjela i repetitivne snage trupa, takođe u korist učenika koje se bave džudom. Kukolj, Bokan, Koprivica i Ugarković (2001) su za cilj svog longitudinalnog istraživanja imali međusobnu povezanost motoričkih sposobnosti u toku senzibilnih perioda. Ovim istraživanjem je obuhvaćeno 235 učenika i 214 učenica od prvog do trećeg razreda osnovne škole. Autori dolaze do zaključka da razvoj motoričkih sposobnosti učenika ima tendenciju stalnog poboljšanja. METOD Predmet istraživanja Predmet istraživanja predstavljaju program treninga mladih džudista, učenika osnovnih škola, uzrasta 13 i 14 godina, obuhvaćenih redovnom nastavom fizičkog vaspitanja i eksperimentalnim programom modela kondicione pripreme u predtakmičarskom periodu u Bosni i Hercegovini, čine Eksperimentalnu grupu ispitanika. Osim toga, predmet istraživanja je i proučavanje istih antropoloških obilježja učenika osnovnih škola, obuhvaćenih redovnom nastavom fizičkog vaspitanja i klasičnim trenažnim radom u džudou, uzrasta 13 i 14 godina, u Bosni i Hercegovini, čine Kontrolnu grupu ispitanika. Problem istraživanja Da li primjenjena sredstva, metode i opterećenja u procesu realizacije modela kondicione pripreme u predtakmičarskom periodu mogu da utiču na statistički značajan razvoj eksplozivne snage na kraju eksperimentalnog perioda (u finalnom u odnosu na inicijalno mjerenje) kod eksperimentalne grupe. Problem je i
Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
231

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

da se ispita da li programski zadaci trenažnog procesa u džudo klubovima mogu da doprinesu statistički značajnom razvoju istih antropoloških obeležja i kod kontrolne grupe. Uzorak ispitanika Uzorak ispitanika su činila 38 ispitanika džudo klubova u Bosni i Hercegovini uzrasta 13 i 14 godina, ± 6 mjeseci. Uzorak varijabli Motoričke spsobnosti su testirane sa tri varijabli za procjenu eksplozivne snage: skok u dalj iz mjesta (SKDM), troskok iz mjesta (MTRS), bacanje medicinke iz stojećeg položaja (MBMS). REZULTATI I DISKUSIJA Korišćena je univarijantna i multivarijantna analiza varijanse da bi se utvrdili efekti vježbanja primjenom kondicione pripreme u predtakmičarskom periodu za razvoj eksplozivne snage u finalnom mjerenju, kod džudista. Za svaku varijablu i mjeru izračunati su sledeći parametri: vrijednost Student-ovog t-testa (t) stepen slobode Student-ovog t-testa ( df ), vjerovatnoća značajnosti, Student-ovog t-test (p).
Tabela 1. Osnovni statistički parametri za procjenu eksplozivne snage kontrolne grupe na inicijalnom mjerenju Var. SKDM MTRS MBMS N 40 40 40 Mean 161.26 455.21 599.19 Min. 135.52 340.53 510.20 Max. 180.00 545.94 630.40 Std. Dev. 9.27 40.55 31.47 St. Error 1.466 6.412 4.976 Skewn. -0.488 -0.775 -1.319 Kurtos. 0.591 1.180 1.189

Pregledom rezultata u Tabeli 1 na kojoj su prikazani osnovni statistički parametri eksplozivne snage može se konstatovati da se upoređivanjem rezultata standardne devijacije (St. Dev) sa rasponom maksimalnih (Max.) i minimalnih (Min.) rezultata može zaključiti normalna osjetljivost izabranih testova. Vrijednost skjunisa pokazuju da kod bacanja medicinke iz stajanja (MBMS-1.319) ima odstupanja rezultata od normalne distribucije (od -1.00 do +1.00).
Tabela 2. Osnovni statistički parametri za procjenu eksplozivne snage kontrolne grupe na finalnom mjerenju Var. SKDM MTRS MBMS N 40 40 40 Mean 164.88 465.48 589.20 Min. 120.00 338.12 502.00 Max. 210.00 537.16 629.00 Std. Dev. 23.77 42.05 32.12 St. Error 3.758 6.648 5.078 Skewn. 0.109 -1.011 -1.237 Kurtos. -0.852 1.174 0.873

Analizom Tabele 2 na kojoj su prikazani Osnovni statistički parametri motoričkih sposobnosti prikazani u tabeli 6 ukazuju da se upoređivanjem rezultata standardne devijacije (St. Dev) sa rasponom maksimalnih (Max.) i minimalnih (Min.) rezultata može zaključiti normalna osjetljivost izabranih testova. Vrijednost skjunisa pokazuju da kod troskoka (MTRS -1.011), bacanja medicinke iz stajanja (MBMS -1.237) ima odstupanja rezultata od normalne distribucije (od -1.00 do +1.00).
Tabela 3. Multivarijantna analiza varijanse između eksperimentalne i kontrolne grupe ispitanika u testovima eksplozivne snage na finalnom mjerenju WILK’S LAMBDA TEST RAO- va F-aproksimacia Q .117 57.08 .000

Analizom Tabele 3 u kojoj su prikazani rezultati testiranja značajnosti razlika nivoa aritmetičkih sredina kod svih testova eksplozivne snage između finalnog mjerenja uzorka eksperimentalne i kontrolne grupe utvrđena je statistički značajna razlika, pošto WILK’S LAMBDA iznosi .117, što RAO-vom F-aproksimacijom od 57.08 daje značajnost razlika na nivou od Q= .000. Prema tome, u primjenjenom sistemu motoričkih sposobnosti ispitanika utvrđene su statistički značajne razlike.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
232

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Na osnovu ovih rezultata zaključuje se da je eksperimentalni trenažni rad kod eksperimentalne grupe za razvoj kondicione pripreme u predtakmičarskom periodu doprinijo statistički značajnim promjenama u testovima eksplozivne snage od klasičnog trenažnog rada u džudou kod kontrolne grupe ispitanika.
Tabela 4. Analiza rezultata t-testa eksplozivne snage između inicijalnog i finalnog mjerenja ispitanika eksperimentalne grupe Mjere SKDM MTRS MBMS Mean (i) 161.71 454.72 598.84 Mean (f) 195.19 503.31 691.91 t-value -10.98 -4.70 -14.40 p-level .000 .000 .000

Tabela 4 sadrži rezultate t-testa eksplozivne snage između inicijalnog i finalnog mjerenja ispitanika eksperimentalne grupe. Nakon analize dobijenih rezultata zaključuje se da postoji statistički značajna razlika u svim testovima eksplozivne snage: skok udalj iz mesta (SKDM .000), troskok iz mjesta (MTRS .000), bacanje medicinke iz stajanja (MBMS .000).
Tabela 5. Analiza razlika između inicijalnog i finalnog mjerenja ispitanika kontrolne grupe ispitivana t-testom između aritmetičkih sredina eksplozivne snage

Mjere SKDM MTRS MBMS

Mean (i) 161.26 455.21 599.19

Mean (f) 164.88 465.48 589.20

t-value -0.90 -1.11 1.41

p-level .373 .270 .164

Tabela 5 sadrži rezultate t-testa eksplozivne snage između inicijalnog i finalnog mjerenja ispitanika kontrolne grupe. Nakon analize dobijenih rezultata zaključuje se da ne postoji statistički značajna razlika u testovima eksplozivne snage. ZAKLJUČAK Od 38 ispitanika džudo klubova u Bosni i Hercegovini uzrasta 13 i 14 godina, ± 6 mjeseci utvrđene su promjene između inicijalnog i finalnog stanja. Uzorak varijabli za eksplozivnu snagu činile su: skok udalj iz mesta (SKDM), troskok iz mjesta (MTRS), bacanje medicinke iz stajanja (MBMS). Analizom dobijenih rezultata t- testom zaključuje se da postoji statistički značajna razlika u svim testovima eksplozivne snage: skok u dalj iz mesta, troskok iz mjesta, bacanje medicinke iz stajanja. Multivarijantna analiza varijanse između eksperimentalne i kontrolne grupe ispitanika u testovima eksplozivne snage na finalnom mjerenju kod svih testova eksplozivne snage utvrđena je statistički značajna razlika, pošto WILK’S LAMBDA iznosi .117, što RAO-vom F-aproksimacijom od 57.08 daje značajnost razlika na nivou od Q= .000. Prema tome, u primjenjenom sistemu motoričkih sposobnosti ispitanika utvrđene su statistički značajne razlike. Na osnovu ovih rezultata zaključuje se da je eksperimentalni trenažni rad kod eksperimentalne grupe za razvoj kondicione pripreme u predtakmičarskom periodu doprinijo statistički značajnim promjenama u testovima eksplozivne snage od klasičnog trenažnog rada u džudou kod kontrolne grupe ispitanika. Analiza razlika između inicijalnog i finalnog mjerenja ispitanika kontrolne grupe ispitivana t-testom između aritmetičkih sredina eksplozivne snage zaključuje se da ne postoji statistički značajna razlika u testovima eksplozivne snage.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
233

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

IMPACT OF THE TRAINING PROGRAMES ON THE DEVELOPMENT OF EXPLOSIVE POWER AMONG YOUTH JUDO ATHLETES
SUMMARY The main goal is to determine the effects of training process programs on the development of young judokas explosive power in judo clubs. Changes between the initial and final results among respondents were determined. The sample consisted of 38 respondents from the judo clubs in Bosnia and Herzegovina, aged 13 and 14 years ± 6 months. The sample consisted of the these variables: motor skills with three variables for estimation of explosive strength in standing long jump (SKDM), triple jump (MTRS), throwing a medicine ball from a standing position (MBMS). Univariate and multivariate analysis of variance was used to determine the effects of exercise with the appliance of conditioning training in pre-competition period in order to develop explosive power in the final measurement, among judo players. Value of sqewness show that there exist deviations from the normal distribution (from -1.00 to +1.00), only with the medicine ball throwing from standing position (MBMS 1.344). T-test results of explosive energy between the initial and final measurements. After analysing the results, it is concluded that there exists a statistically significant difference in all tests of explosive force: standing long jump (SKDM .000), triple jump, throwing a medicine from a standing position. Sample consisted of 38 respondents from judo clubs in Bosnia and Herzegovina, aged 13 and 14 years ± 6 months. The sample consisted of these variables: motor skills with three variables for evaluation of explosive strength. After analysis of the results obtained by t-test ,it is concluded that there exist statistically significant difference in all tests of explosive force: standing long jump, triple jump, throwing a medicine from a standing position. T-test analysis shows that there exists a statistically significant difference confirmed in all tests of explosive power. Keywords: judo, program groups, power, t-test

LITERATURA 1. 2. Bompa, T. (2006). Teorija i metodologija treninga. Zagreb: Nacionalna i sveučilišna knjižnica. 433438. Bratić, M., Nurkić, M. (2005). Modelovanje treninga džudista prema inovacionim tehnikama, Naučni simozijum Nove tehnologije u sportu”, str. 69-73, Izet Rađo, Sarajevo, Fakultet sporta i tjelesnog odgoja. Kukolj, M., Bokan, B., Koprivica, V., Ugarković, D. (2001). Međusobna povezanost motoričkih sposobnosti učenika mlađeg školskog uzrasta u periodima njihovih značajnih promena. U S. Vučković (Ur.), Zbornik radova „Fis-komunikacije 2001“, (str. 70-78). Niš: Fakultet fizičke kulture. Kurelić, N., K. Momirović, M. Stojanović, J. Šturm, Đ. Radojević i N. Viskić-Štalec (1975). Struktura i razvoj morfoloških i motoričkih dimenzija omladine, Institut za naučna istraživanja. Beograd: Fakultet za fizičko vaspitanje.str. 93-143. Najšteter, Đ. (1991). Teorija i metodika sportskog treninga, Metode i organiizacioni oblici rada (3948). Sarajevo: Fakultet za fizičku kulturu Obadov, S., Drid, P., Nurkić, M. (2006). Efekti primjenjenog trenažnog tretmana džudoa na morfološke karakteristike i motoričke sposobnosti učenika nižih razreda osnovne škole, Antropološki status i fizička aktivnost dece i omladine (319-324). Novi Sad: Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja.

3.

4.

5. 6.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
234

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

ANALIZA RAZLIKA FUNKCIONALNIH SPOSOBNOSTI U FITNESU KOD STUDENTICA OD 19 DO 21 GODINE
Jasmin Zahirović, Muris Đug, Samir Mačković, Muhamed Smajlefendić
Fakultet za tjelesni odgoj i sport, Univerziteta u Tuzli

SAŽETAK U ovom radu analizirane su razlike među grupama unutar prostora varijabli za procjenu funkcionalnih sposobnosti kod studentica hronološke dobi od 19 do 21 godinu na Univerzitetu u Tuzli. Za potrebe ovog istraživanja testirane su 752 djevojke. Uzorak varijabli u ovom istraživanju obuhvata dvije varijable za procjenu funkcionalnih sposobnosti. Izbor varijabli izvršen je u skladu sa problemima koji se nameću u ovom istraživanju, a na osnovu kojih se može doći do relevantnih razlika između grupa unutar prostora funkcionalnih sposobnosti. Za obradu podataka korištena je MANOVAmultivarijantna analiza varijanse. Ključne riječi: fitnes, MANOVA, izborna nastava

UVOD Fitness (physical fitness) se definira kao skup sposobnosti da se obavi zadani rad. Takva se definicija odnosi na obavljanje fizičkog rada u profesionalnom poslu, u dnevnim opterećenjima i u slobodnom vremenu. Programi fitness vježbanja poznati su kao različite motoričke aktivnosti u funkciji pozitivne transformacije antropoloških dimenzija. Ova vrsta programskih sadržaja s pravom se može svrstati u red onih motoričkih aktivnosti koje su posebno pogodne za razvoj i održavanje funkcionalnih, motoričkih sposobnosti, te pozitivne transformacije morfoloških karakteristika, dakle onih dimenzija ličnosti koje su u samoj suštini ukupnog zdravstvenog statusa, te od njih zavisi mogućnost prijema, prenosa i akumulacije energije nužne za funkcionisanje svake pojedinačne stanice, organa i organskih sistema. Složeni sastav organizovanog sistema antropoloških dimenzija, nameće interdisciplinarni pristup u upravljanju i praćenju transformacionih procesa ovako složenog sistema. 2 METODE RADA Uzorak ispitanika u ovom istraživanju predstavljaju studentice Univerziteta u Tuzli I i II godine studija. Hronološka dob ispitanika je od 19-21 godine, a ispitivanjem su obuhvaćeni samo oni ispitanici koji su za vrijeme mjerenja bili potpuno zdravi. Veličina uzorka je 752 ispitanika. Izbor varijabli izvršen je u skladu sa problemima transformacije funkcionalnih sposobnosti koji se nameću u ovom istraživanju, a na osnovu kojih se može doći do relevantnih razlika između grupa unutar prostora funkcionalnih sposobnosti. Uzorak varijabli u ovom istraživanju obuhvata dvije varijable za procjenu funkcionalnih karakteristika. REZULTATI I DISKUSIJA Multivarijantna značajnost razlika (MANOVA) vrijednosti varijabli za procjenu funkcionalnih sposobnosti
Tabela 1. MAIN EFFECT: GRUPA (manfunkc.sta) 1-GRUPA Value 0,16 555,50 0,88 292,35 p-level 0,00 0,00

Wilks' Lambda Rao R Form 3 ( 4,inf) Pillai-Bartlett Trace V (4,1498)

Iz analize rezultata multivarijantne anlize varijanse funkcionalnih sposobnosti se vidi da u cijelom sistemu Muris Đug, Doktorska disertacija „Nivoi tranformacionih procesa antropoloških dimenzija studentkinja pod uticajem različitih fitness programa“, str.1
2

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
235

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

varijabli postoji statistički značajna razlika ( p=.00).
Tabela 2. Funkc. VARIJABLE SHURUN VO2MAX F 1825,51 1827,10 P 0,00 0,00 X1 20,24 25,68 Funkc. X2 44,32 34,03 Funkc. X3 30,70 29,38

1 2

Na osnovu dobijenih vrijednosti rezultata multivarijantne analize MANOVA možemo zaključiti da djevojke koje su klasifikovane u prvu grupu imaju najniže vrijednosti u varijablama za procjenu funkcionalnih sposobnosti od ukupnao tri grupe. Prva grupa ispitivanog uzorka u odnosu na drugu grupu je pretčala manje 24,08 dionica što govori o manjoj predikciji primitaka kiseonika za 8,35 ml/kg/min. Ako uporedimo rezultate prve i treće grupe tabela 2. takođe možemo primjetiti razlike u pretčanim dionicama za 10,46 i manjoj predikciji primitaka kiseonika za 3,7 ml/kg/min. Možemo zaključiti da je prva grupa u testiranim varijablama za procjenu funkcionalne sposobnosti pokazala najniže sposobnosti u odabranim testovima za ovo istraživanje. Na osnovu dobijenih vrijednosti rezultata multivarijantne analize MANOVA možemo zaključiti da djevojke koje su klasifikovane u drugu grupu imaju najviše vrijednosti u varijablama za procjenu funkcionalnih sposobnosti od ukupnao tri grupe. Druga grupa ispitivanog uzorka u odnosu na prvu grupu je pretčala više za 24,08 dionica što govori o višoj predikciji primitaka kiseonika za 8,35 ml/kg/min. Ako uporedimo rezultate druge i treće grupe tabela 2. takođe možemo primjetiti razlike u pretčanim dionicama za 13,62 i višoj predikciji primitaka kiseonika za 4,65 ml/kg/min. Možemo zaključiti da je druga grupa u testiranim varijablama za procjenu funkcionalne sposobnosti odabranim testovima za ovo istraživanje postigla najviše reziltate. Na osnovu dobijenih vrijednosti rezultata multivarijantne analize MANOVA možemo zaključiti da djevojke koje su klasifikovane u treću grupu postigle su središnje vrijednosti rezultata u varijablama za procjenu funkcionalnih sposobnosti od ukupnao tri grupe. Treća grupa ispitivanog uzorka u odnosu na prvu grupu je pretčala više za 10,46 dionica ili 209,2m, što govori o višoj predikciji primitaka kiseonika za 3,7 ml/kg/min. Ako uporedimo rezultate treće i druge grupe tabela 2. takođe možemo primjetiti razlike u manjem broju pretčanih dionica za 13,62 i nižoj predikciji primitaka kiseonika za 4,65 ml/kg/min. Možemo zaključiti da je treća grupa u testiranim varijablama za procjenu funkcionalne sposobnosti odabranim testovima za ovo istraživanje pokazala središnje vrijednosti od ukupno tri grupe. ZAKLJUČAK U ovom istraživanju analizirane su ralike među grupama unutar prostora varijabli za procjenu funkcionalnih sposobnosti kod studentica hronološke dobi od 19 do 21 godinu na Univerzitetu u Tuzli. Varijable za procjenu funkcionalnih sposobnosti izabranih za ovo istraživanje doprinijele su razlikama kod odabranog uzorka. Na osnovu dobijenih vrijednosti podataka multivarijantne analize varijanse (MANOVA) i njihove interpretacije možemo zaključiti da postoje razlike među grupama u kompletnom sistemu varijabli za procjenu funkcionalnih sposobnosti odabranih za ovo istraživanje.
SUMARY In this paper we analyze the differences between groups within the space of variables to assess the functional abilities of the students at the age from 19 to 21 years at the University of Tuzla. For the purposes of this study were tested for 752 girls. The sample of variables in this study includes two variables to assess motor skills. Variable selection was made in accordance with the problems that come to mind in this study, based on which it can be to obtain relevant differences between the groups in the area of functional abilities. Data processing was used MANOVA-multivariate analysis of variance. Key words: fitness, MANOVA, elective courses

LITERATURA
1. 2. 3. 4. 5. Andrijašević, M. (1995): Fitness programi. Zbornik radova međunarodnog savjetovanja “Fitness i sport”, Zagreb. Đug M., (2008): Doktorska disertacija „Nivoi tranformacionih procesa antropoloških dimenzija studentkinja pod uticajem različitih fitness programa“, str.1.,Tuzla Rađo I., Wolf B. (2002): Metode za klasifikaciju u sportu (taksonomska i diskriminativna analiza), Sarajevo. Marijeta Mišigoj-Duraković i suradnici (1999). Tjelesno vježbanje i zdravlje. Fakultet za fizičku kulturu Sveučilišta u Zagrebu. Zagreb. Zahirović J., (2011). Magistarski rad „Kriteriji za tipsku identifikaciju studentica u području fitnesa od 19 – 21 godine i kreiranje fitnes pasoša“, Tuzla.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
236

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

RELACIJE ANTROPOMETRIJSKIH DIMENZIJA I USPJEŠNOSTI U SITUACIONO-MOTORIČKOM TESTU FUDBALERA
Rašid Hadžić, Duško Bjelica, Dobrislav Vujović
Fakultet za sport i fizičko vaspitanje - Nikšić

SAŽETAK Istraživanje je sprovedeno na uzorku od 147 fudbalera, uzrasta od 14 do 16 godina sa ciljem da se utvrdi prediktivna vrijednost (stepena uticaja) primijenjenih antropometrijskih dimenzija na uspiješnost u vodjenju lopte u slalomu u fudbalu. Na osnovu dobijenih rezultata regresione analize, zaključeno je da dominantan doprinos u predikciji uspjeha u testu vodjenje lopte u slalom (SNKSLA) imaju varijable obim nadkoljenice (AON) i dužina noge (AND). Ključne riječi: /fudbal/ vodjenje lopte / regresiona analiza / sportisti/

UVOD Fudbalska igra je kompleksna sportska aktivnost koju karakteriše specifično gibanje donjih ekstremiteta kojim se reguliše kretanje lopte (primanje, dodavanje, vodjenje, oduzimanje, udarci po lopti nogom), a takodje i gibanje trupa i udarci po lopti glavom (Hadžić, 2004). Upravljanje loptom je motorička aktivnost u kojoj je igrač vrlo često u dodiru sa loptom. To se naročito odnosi na vodjenje lopte, primanje i varanje loptom, kao i na oduzimanje lopte. Sposobnost vladanja loptom ograničava ili ubrzava maksimalnu brzinu vodjenja lopte. Kao i u drugim sportovima tako i u fudbalu, neće se moći postizati sve bolji rezultati u koliko se uz pomoć nauke ne obezbijede svi neophodni uslovi. Osnovni uslov je da se na vrijeme izvrši selekcija talenata, dakle onih koji imaju genetske predispozicije za bavljenje fudbalom a zatim ih podvrgnuti transformacionim procesima (Bjelica, 2004). Utvrdjivanjem relacija morfoloških karakteristika, bazičnih-motoričkih i situaciono-motoričkih sposobnosti u fudbalskoj igri bavili su se mnogi autori. Na osnovu dobijenih rezlultata konstatovali su da motoričke sposobnosti značajno utiču na nivo dostignuća u situaciono-motoričkim testovima fudbala. Na dostignuća u situacionim testovima fudbala znatno više utiču oni indikatori motoričkih sposobnosti koji se nalaze pod uticajem sitema za energetsku regulaciju, nego sposobnosti koje se nalaze pod uticajem sistema za regulaciju kretanja (Mekić, & Hadžić, 2006). Nije potrebno posebno naglašavati značaj antropometrijskih karakteristika za orjentaciju i selekciju u većini sportskih disciplina pa samim tim i u fudbalskoj igri, obzirom da u jednačini specifikacije pomenuta dimenzija iz područja kineziološke antropologije zauzima važan položaj. Rezultati analize uticaja antropometrijskih karakteristika na preciznost i brzinu vodjenja lopte u fudbalu, koje su dobili Taloviću i Jeliškoviću (2008), pokazali su da težina tijela i obim potkoljenice pozitivno utiču na rezultate većine primijenjenih situacionih testova u fudbalu, te da pokazatelji količine potkožnog masnog tkiva značajno limitiraju rezultatska dostignuca u analiziranim situaciono-motoričkim testovima. Slične rezultate dobio je Kapidžić (2010), nakon sprovedenog istraživanja, zaključio je da balasna masa i transverzalna dimenzionalnost skeleta imaju negativan uticaj na sposobnost kretanja igrača sa loptom, te da obim natkoljenice značajno utiče na predikciju rezultata u situacionim testovima u fudbalu. Prema Aubrechtu i Hosek-Momirovic (1983), u postupku istraživanja relacija morfoloških karakteristika i uspješnosti u fudbalskoj igri, došlo se do zaključka da na tehniku fudbalske igre postoji slab negativan uticaj volumena i mase tijela, te nešto jači pozitivan uticaj stenomorfije na snagu udarca po lopti. Dakle, može se reći da uspjeh u fudbalskoj igri zavisi od velikog broja antropoloških obilježja i sposobnosti, koji su medjusobno povezani, ali u pogledu situacione efikasnosti ipak različiti. U skladu s prikazanim, osnovni cilj ovog istraživanja je da se utvrdi prediktivna vrijednost (uticaj) antropometrijskih dimenzija na uspješnost vodjenja lopte u fudbalu. METOD RADA Uzorak ispitanika Istraživanje je sprovedeno na uzorku od 147 fudbalera, muškog pola, uzrasta 14 – 16 godina, članova fudbalskih klubova prve i druge lige na području Crne Gore.

Zbornik naučnih i stručnih radova „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 2013.
237

VI međunarodni simpozijum „SPORT I ZDRAVLJE“, Tuzla 31.05. – 01.06. 2013. godine

Uzorak varijabli Za potrebe ovog istraživanja, na ispitanicima je primijenjeno 13 antropometrijskih mjera kao sistem prediktorskih varijabli, te situaciono-motorički test, vodjenje lopte u slalomu kao kriterijska varijabla. U sistemu prediktorskih varijabli odabrane su sledeće antropometrijske mjere: Za procjenu volumena i mase tijela: 1. AT- masa tijela; 2. AOG- srednji obim grudnog koša; 3. AON- obim nadkoljenice; 4. AOPK- obim potkoljenice. Za procjenu longitudinalne dimenzionalnosti tijela: 5. AV- visina tijela; 6. ADN- dužina noge; 7. ADS- dužina stopala Za procjenu potkožne masti: 8. ANN- kožni nabor nadlaktice; 9. ANT- kožni nabor trbuha; 10. ANP- kožni nabor potkoljenice. Za procjenu transverzalne dimenzionalnosti skeleta: 11. ADK- dijametar koljena; 12. ABK- bikristalni raspon; 13. ABR- biakromijalni raspon. Kriterijsku varijablu u ovom istraživanju predstavlja rezultat u situaciono-motoričkom testu vodjenje lopte u slalomu (SNKSLA). Metode obrade podataka U skladu sa ciljem istraživanja izabrane su odgovarajuće metode statističke obrade podataka. Podaci dobijeni mjerenjem obradjeni su tako što su za sve varijable izračunati osnovni centralni i disperzioni parametri: (aritmetička sredina, poluraspon u kojem sa 95% varira stvarna vrijednost aritmetičke sredine, standardna devijacija, minimalma i maksimalna vrijednost). Hipoteza o normalnosti distribucije testirana je KolmogorovSmirnovljevim testom, koji omogućava odbacivanje hipoteze sa greškom na nivou p=.01. Odstupanje empirijske raspodjele skorova od normalne raspodjele u odnosu na simetričnost i visinu testirana je preko koeficijenta simetričnosti (skjunisa) i koeficijenta visine (kurtososa). Za izračunavanje predikcije (prognoze) morfoloških varijabli na rezultate vodjenja lopte u fudbalu primijenjena je standardna regresiona analiza. Statistička značajnost regresionih koeficijenata testirana je na nivou greške p<.05. Značajnost koefic