OPERA OMNIA SANCTI THOMAE AQUINATIS -----oOo----Textum electronicum praeparavit et indexavit Ricardo M. Rom n, S. R. E.

Presbyterus Bonis Auris, MCMXCVIII

|*ARISTOTELIS_LIBRI |*DE_CAELO_ET_MUNDO IN LIBROS DE CAELO ET MUNDO |*CEM.1 : LIBER 1 |+PR Prooemium |#1 Sicut Philosophus dicit in I physic., tunc opinamur cognoscere unumquodque, cum causas cognoscimus primas, et principia prima, et usque ad elementa. Ex quo manifeste Philosophus ostendit in scientiis esse processum ordinatum, prout proceditur a primis causis et principiis usque ad proximas causas, quae sunt elementa constituentia essentiam rei. Et hoc est rationabile: nam processus scientiarum est opus rationis, cuius proprium est ordinare; unde in omni opere rationis ordo aliquis invenitur, secundum quem proceditur ab uno in aliud. Et hoc patet tam in ratione practica, cuius consideratio est circa ea quae nos facimus, quam in ratione speculativa, cuius consideratio est circa ea quae sunt aliunde facta. |#2 Invenitur autem processus de priori ad posterius in consideratione practicae rationis secundum quadruplicem ordinem: primo quidem secundum ordinem apprehensionis, prout artifex primo apprehendit formam domus absolute, et postea inducit eam in materiam; secundo secundum ordinem intentionis, secundum quod artifex intendit totam domum perficere, et propter hoc facit quidquid operatur circa partes domus; tertio secundum ordinem compositionis, prout scilicet prius dolat lapides, et postea compingit eos in unum parietem; quarto secundum ordinem sustentationis artificii, prout artifex primo iacit fundamentum, super quod ceterae partes domus sustentantur. Similiter etiam invenitur quadruplex ordo in consideratione rationis speculativae. Primus quidem secundum quod proceditur a communibus ad minus communia. Et hic ordo respondet proportionaliter primo ordini, quem diximus apprehensionis: universalia enim considerantur secundum formam absolutam, particularia vero secundum applicationem formae ad materiam; sicut Philosophus in I de caelo dicit quod qui dicit caelum, dicit formam, qui autem dicit hoc caelum, dicit formam in materia. Secundus ordo est secundum quod proceditur a toto ad partes. Et hic ordo proportionaliter respondet ordini quem diximus intentionis, prout scilicet totum est prius in consideratione quam partes, non qualescumque, sed partes quae sunt secundum materiam et quae sunt individui; sicut semicirculus, in cuius definitione ponitur circulus (est enim semicirculus media pars circuli), et acutus angulus, in cuius definitione ponitur rectus (est enim acutus angulus minor recto)p accidit autem circulo et recto angulo sic dividi: unde huiusmodi non sunt partes speciei. Huiusmodi enim partes sunt priores in consideratione quam totum, et ponuntur in definitione totius, sicut carnes et ossa in definitione hominis, ut dicitur in VII metaphys.. Tertius autem ordo est secundum quod proceditur a simplicibus ad composita, inquantum composita cognoscuntur per simplicia, sicut per sua principia. Et hic ordo comparatur tertio ordini, quem diximus compositionis. Quartus autem ordo est secundum quod principales partes necesse est prius considerare, sicut cor et hepar quam arterias et sanguinem. Et hic proportionatur practico ordini, secundum quod fundamentum prius iacitur. |#3 Et hic quadruplex ordo consideratur etiam in processu scientiae naturalis. Nam primo determinantur communia naturae in libro physicorum, in quo agitur de mobili inquantum est mobile. Unde restat in aliis libris scientiae naturalis huiusmodi communia applicare ad propria subiecta. Subiectum autem motus est magnitudo et corpus: quia nihil movetur nisi quantum. In corporibus autem est attendere tres alios ordines: uno quidem modo 1

secundum quod totum universum corporeum est prius in consideratione quam partes eius; alio modo secundum quod simplicia corpora prius considerantur quam mixta; tertio secundum quod inter simplicia corpora prius necesse est de priori considerare, scilicet de caelesti corpore, per quod omnia alia firmantur. Et haec tria in hoc libro aguntur, qui apud Graecos intitulatur de caelo. Traduntur enim in hoc libro quaedam pertinentia ad totum universum, sicut patet in primo libro; quaedam pertinentia ad corpus caeleste, sicut patet in secundo; quaedam pertinentia ad alia simplicia corpora, sicut patet in tertio et quarto. Et ideo rationabiliter hic liber ordinatur primus post librum physicorum. Et propter hoc statim in principio huius libri agitur de corpore, cui necesse est applicari omnia quae tradita sunt de motu in libro physicorum. |#4 Quia igitur diversa in hoc libro traduntur, dubium fuit apud antiquos expositores Aristotelis de subiecto huius libri. Alexander enim opinatus est quod subiectum de quo principaliter in hoc libro agitur, sit ipsum universum. Unde, cum caelum tripliciter dicatur, quandoque ipsa ultima sphaera, quandoque totum corpus quod circulariter movetur, quandoque autem ipsum universum, asserit hunc librum intitulari de caelo, quasi de universo vel de mundo: in cuius assertionem assumit quod Philosophus in hoc libro determinat quaedam ad totum universum pertinentia, puta quod sit finitum, quod sit unum tantum, et alia huiusmodi. E contrario autem aliis videtur quod subiectum de quo principaliter in hoc libro intenditur, est corpus caeleste quod circulariter movetur; et propter hoc intitulatur de caelo. De aliis autem corporibus determinatur in hoc libro vel ex consequenti, inquantum continentur a caelo et eius influentiam recipiunt, sicut Iamblichus dixit; vel per accidens, inquantum aliorum corporum notitia assumitur ad manifestandum ea quae dicuntur de caelo, ut dixit syrianus. Sed hoc non videtur probabile: quia postquam Philosophus in secundo libro determinavit de caelo, in tertio et quarto subiungit considerationem de aliis simplicibus corporibus, quasi principaliter de eis intendens. Non enim consuevit Philosophus principalem partem alicuius scientiae assignare his quae per accidens assumuntur. Et ideo aliis visum est, sicut simplicius dixit, quod intentio Philosophi in hoc libro est determinare de simplicibus corporibus, inquantum conveniunt in communi intentione simplicis corporis: et quia inter simplicia corpora principalius est caelum, a quo alia dependent, ideo denominatur totus liber a caelo. Et, sicut dicit, non obstat quod in hoc libro determinantur quaedam quae pertinent ad totum universum: quia huiusmodi conditiones conveniunt universo inquantum conveniunt caelesti corpori, scilicet esse finitum et sempiternum, et alia huiusmodi. Si autem intentio principalis Philosophi esset determinare de universo, sive de mundo, oporteret quod Aristoteles considerationem suam extenderet ad omnes partes mundi, etiam usque ad plantas et animalia, sicut Plato in timaeo. Sed eadem ratione possumus arguere contra simplicium: quia si in hoc libro principaliter intenderet de corporibus simplicibus, oporteret quod omnia quae pertinent ad corpora simplicia in hoc libro traderentur; nunc autem in hoc libro traduntur solum ea quae pertinent ad levitatem et gravitatem ipsorum, alia vero traduntur in libro de generatione. |#5 Et ideo rationabilior videtur sententia Alexandri, quod subiectum huius libri sit ipsum universum, quod dicitur caelum vel mundus; et quod de simplicibus corporibus determinatur in hoc libro, secundum quod sunt partes universi. Constituitur autem universum corporeum ex suis partibus secundum ordinem situs: et ideo de illis solum partibus universi determinatur in hoc libro, quae primo et per se habent situm in universo, scilicet de corporibus simplicibus. Unde et de quatuor elementis non determinatur in hoc libro secundum quod sunt calida vel frigida, vel aliquid huiusmodi; sed solum secundum gravitatem et levitatem, ex quibus determinatur eis situs in universo. Aliis autem partibus universi, puta lapidibus, plantis et animalibus, non determinatur situs secundum se, sed secundum simplicia corpora: et ideo de his non erat in hoc libro agendum. Et hoc consonat ei quod consuevit apud Latinos dici, quod in hoc libro agitur de corpore mobili ad situm, sive secundum locum: qui quidem motus communis est omnibus partibus universi. |+1 Lectio 1 |#1 Quia igitur in hoc libro primo incipit applicare Aristoteles ad corpora, ea quae communiter dicta sunt de motu in libro physicorum, ideo primo prooemialiter ostendit quod ad scientiam naturalem pertinet determinare de corporibus et magnitudinibus; secundo incipit prosequi suum propositum, ibi: continuum quidem etc.. Circa primum ponit talem rationem. Res naturales sunt corpora et magnitudines, et quae ad haec pertinent: sed scientia naturalis est de rebus naturalibus: ergo scientia naturalis consistit circa corpora et magnitudines. |#2 Primo ergo ponit conclusionem, dicens quod scientia quae est de natura, fere plurima, idest in maiori parte, videtur esse existens circa corpora et magnitudines, idest lineas et superficies. De quibus tamen aliter considerat naturalis quam geometra. Naturalis quidem considerat de corporibus inquantum sunt mobilia, de superficiebus autem et lineis inquantum sunt termini corporum mobilium: geometra autem considerat de eis prout sunt quaedam quanta mensurabilia. Et quia ad scientiam pertinet non solum 2

considerare subiecta, sed etiam passiones, ut dicitur in I poster., ideo subiungit quod naturalis scientia existit circa praedictorum passiones et motus: ut per passiones intelligantur alterationes et alii motus consequentes, secundum quos alteratur aliquid in substantia rei: subdit autem et motus, quasi procedens a speciali ad commune. Vel per motus intelligit specialiter motus locales, qui sunt perfectiores in genere motuum. Vel per passiones intelligit proprietates, per motus autem operationes rerum naturalium, quae non sunt sine motu. Et quia in qualibet scientia oportet considerare principia, subiungit quod naturalis scientia est circa quaecumque principia praedictae substantiae; scilicet corporeae mobilis. Per quod datur intelligi quod ad naturalem pertinet praecipue considerare de corpore inquantum est in genere substantiae, sic enim est subiectum motus: ad geometram autem inquantum est in genere quantitatis, sic enim mensuratur. Et quia minor est manifesta, scilicet quod scientia naturalis sit de rebus naturalibus, subiungit maiorem, dicens quod ideo scientia naturalis existit circa praedicta, quia eorum quae sunt secundum naturam, quaedam sunt corpora et magnitudines, sicut lapides et alia inanimata; quaedam habent corpus et magnitudinem, sicut plantae et animalia, quorum principalior pars est anima (unde magis sunt id quod sunt secundum animam quam secundum corpus); quaedam vero sunt principia habentium corpus et magnitudinem, sicut anima, et universaliter forma, et materia. Et ex hoc apparet quare dixit quod scientia de natura fere plurima existit circa corpora et magnitudines: quaedam enim pars eius est circa habentia corpus et magnitudines; est etiam circa principia horum; est etiam circa quaedam quae non sunt in natura, quae aliqui attribuerunt corporibus et magnitudinibus, scilicet circa vacuum et infinitum. |+2 Lectio 2 |#1 Postquam Philosophus ostendit prooemialiter quod determinandum est de corporibus et magnitudinibus in scientia naturali, hic incipit prosequi principale propositum. Et quia, ut supra dictum est, in hoc libro principaliter intendit Aristoteles determinare de universo corporeo et principalibus partibus eius, quae sunt corpora simplicia, inter quae potissimum est corpus caeleste, ideo dividitur liber iste in partes tres: in prima determinat de universo corporeo; in secunda determinat de corpore caelesti, et hoc in secundo libro, ibi: quod quidem igitur neque factum est etc.; in tertia parte determinat de aliis simplicibus corporibus, scilicet de gravi et levi, in tertio libro, ibi: de primo quidem igitur caelo etc.. Circa primum duo facit: primo ostendit perfectionem universi; secundo determinat quasdam conditiones seu proprietates ipsius, ibi: sed quoniam manifestum de his etc.. Circa primum duo facit: primo ostendit perfectionem universi; secundo ostendit ex quibus partibus eius perfectio integretur, ibi: de totius quidem igitur natura etc.. Circa primum duo facit: primo ostendit perfectionem universi quam habet secundum communem rationem sui generis, inquantum scilicet est corpus; secundo probat perfectionem propriam ipsius, ibi: partialium quidem igitur corporum etc.. Circa primum tria facit: primo manifestat definitionem corporis, qua utitur ad propositum ostendendum; secundo probat propositum, ibi: itaque quoniam omne et totum etc.; tertio ostendit quid ex praemissis possit esse manifestum, ibi: quaecumque quidem igitur etc.. Circa primum duo facit: primo definit continuum, quod est genus corporis; secundo manifestat corporis definitionem, ibi: corpus autem etc.. |#2 Circa primum considerandum est quod continuum invenitur a Philosopho dupliciter definitum. Uno modo definitione formali, prout dicitur in praedicamentis quod continuum est cuius partes copulantur ad unum communem terminum: unitas enim continui est quasi forma ipsius. Alio modo definitione materiali, quae sumitur ex partibus, quae habent rationem materiae, ut dicitur in II physic.: et sic definitur hic, quod continuum est quod est divisibile in semper divisibilia. Nulla enim pars continui potest esse indivisibilis: quia ex indivisibilibus non componitur aliquod continuum, ut probatur in VI physic.. Et satis convenienter haec definitio ponitur hic, alia autem in praedicamentis: quia consideratio naturalis versatur circa materiam, consideratio autem logici circa rationem et speciem. |#3 Deinde cum dicit: corpus autem etc., definit corpus. Et primo proponit definitionem, dicens quod corpus est continuum quod est divisibile omniquaque, idest ad omnem partem, vel secundum omnem dimensionem. Secundo ibi: magnitudinis autem etc., probat propositam definitionem tali ratione. Corpus dividitur secundum tres dimensiones: quod autem dividitur secundum tres dimensiones, dividitur secundum omnes: ergo corpus est divisibile secundum omnes dimensiones. Primo ergo manifestat minorem, quasi per divisionem. Nam magnitudinum quaedam est quae dividitur ad unam partem, et haec dicitur linea: quaedam autem est quae dividitur ad duas partes, et haec dicitur planum, idest superficies: quaedam autem est quae dividitur secundum tres dimensiones; et cum talis magnitudo non sit linea neque superficies, sequitur quod sit corpus.

3

probat quod dixerat tripliciter.. idest secundum omnem modum. Ea enim quae sunt propria singulis in modo loquendi. sicut natura perficit omnia ternario numero. sicut dicimus omnem hominem: utimur etiam eo in continuis quae sunt propinqua divisioni.. Et ideo probare demonstrative esse solum tres dimensiones. vel omnino. scilicet superficies. corpus autem est continuum secundum omnem modum. Principium enim et medium et consummatio. quia omnia important integritatem quandam: sed si in aliquo differant. Perfectum autem dicimus et in his et in formis: dicimus enim perfectam albedinem et perfectam virtutem. consequens est quod corpus sit perfectum inter magnitudines: quia solum corpus est determinatum tribus dimensionibus. Quia igitur omne et perfectum est idem. idest finis. habent numerum ternarium: et sic patet quod numerus ternarius convenit omni et toti. ita habent divisionem et continuitatem: ita scilicet quod aliqua magnitudo est continua secundum unum modum. alia est continua duobus modis. videntur provenire ex propriis conceptionibus uniuscuiusque: sed id quod observatur communiter apud omnes. scilicet linea. Primo quidem secundum rationem Pythagoricorum. scilicet ternario. sicut dicit simplicius in commento. medium et finis. Totum autem dicitur et in his et in continuis: dicimus enim totum populum et totum lignum.Maiorem propositionem ponit ibi: et praeter has etc. dicimus quod sint ambo. omnis autem dimensio mensuratur secundum aliquam lineam perpendicularem. neque invenitur alibi per numerorum proprietates aliquid de rebus concludere: et forte hoc hic facit propter affinitatem numerorum ad magnitudines. Unde patet quod corpus est magnitudo perfecta. Videtur tamen quod haec probatio non sit efficax: non enim magis videtur sequi quod dimensiones sint tres. Nam hoc quod dicitur omne. aliud autem secundum unam. probat idem per ea quae in cultu divino observantur. |#4 Secundo ibi: quemadmodum enim etc. ac si acceperimus a natura leges et regulas ipsius: ut scilicet. Ut enim numerum adepta sunt. Et dicit quod haec tria. sequitur quod sit divisibile omniquaque. et duos homines dicimus ambos: non autem de his dicimus omnes. propter hoc quod natura ad hoc nos inclinat. et quod est ter. utitur testimonio et signis. quo scilicet perfectio competit ternario. scilicet principium. idest in sacrificiis et laudibus ipsorum. attribuunt ei ternarium numerum.. Manifestum est autem quod determinare de dimensionibus corporum inquantum huiusmodi. utimur in discretis. ita illi qui instituerunt cultum divinum. probat idem per communem usum loquendi. non differunt ab invicem secundum speciem. vel praesuppositas ab alia scientia. determinatur ternario numero. ad sanctificationes deorum (quos scilicet gentiles colebant). Haec autem. sed primo hoc vocabulo utimur circa tres. Utimur enim numero hoc. |#5 Secundo ibi: propter quod a natura etc. Et primo ponit eam: et dicit quod praeter has magnitudines seu dimensiones non est alia magnitudo seu dimensio. et hoc habet rationem omnis. ut supra ostensum est: cum enim sit tribus modis divisibile. Et dicit quod etiam assignamus vocabula rebus secundum modum praedictum. |#7 Est autem attendendum quod nusquam alibi Aristoteles invenitur Pythagoricis rationibus utens ad propositum ostendendum. per se pertinet ad mathematicum: naturalis autem assumit a mathematico ea quae circa dimensiones considerat. sicut dicimus omnem aquam et omnem aerem. videtur ex naturali inclinatione provenire. ex eo quod ostensum est. Aristoteles non procedit hic demonstrative. idest secundum formalem rationem. Si enim aliqua sunt duo. idest secundum omnem dimensionem. quia habent rationem cuiusdam totalitatis.. differunt in materia et subiecto. videtur esse omniquaque. quod constituitur per ultimum. Sed inter alias magnitudines aliquid est divisibile secundum duas dimensiones. volentes Deo attribuere omne quod perfectum est. idest sicut magnitudines habent numerum dimensionum. pertinet ad mathematicum: sicut Ptolomaeus probat per hoc quod impossibile est coniungi simul lineas perpendiculares plures quam tres super idem punctum. de quibus hic agitur. Sed sciendum est quod. scilicet superficies. Huius igitur demonstrationem Aristoteles supponens a mathematico. |#8 Deinde cum dicit: itaque quoniam omne etc. qui dixerunt quod id quod dicitur totum et omne. 4 . habent numerum qui convenit toti et omni: in rebus enim divisibilibus prima pars non sufficit ad integritatem totius.. inquantum de diversis dicuntur. omne et totum et perfectum. vel tres digiti manus. propter hoc quod ternarius est numerus totius et omnis: alioquin sequeretur per eandem rationem quod essent solum tria elementa. propter hoc quod tria habent rationem ut sint omnia. quasi habens omnem modum continuitatis. procedit ad principale propositum ostendendum. Et istum modum loquendi sequimur communiter omnes. sed secundum probabilitatem: et hic modus sufficiens est post demonstrationes praemissas. ad quod a principio pervenitur per medium. |#6 Tertio ibi: assignamus autem etc. sicut consuevit facere post demonstrationes a se inductas. scilicet linea.

. si est infinitum secundum magnitudinem. idest perfectum. sit continua: si enim non esset continua. ibi: quoniam autem haec quidem supponuntur etc. scilicet quod quaecumque magnitudo est divisibilis. idest perfectum. aliae tamen 5 .|#9 Deinde cum dicit: quaecumque quidem igitur etc. Nam animalia et plantae et alia huiusmodi sunt secundariae partes eius. Et primo dicit de quo est intentio. superficies autem corpus. Et primo ostendit quod praeter quatuor elementa. sicut fit transitus ex longitudine in superficiem. ad aliud genus magnitudinis. perfectum. scilicet quod omne continuum sit divisibile. secundo ostendit differentiam eius ad quatuor elementa. puta superficies et lineas. sed potius numeri. ibi: omnis autem etc. per differentiam ad corpora particularia. ostendit quomodo universum se habeat ad perfectionem. Circa primum duo facit: primo ostendit esse quintum corpus praeter quatuor elementa. imaginantes quod punctus motus facit lineam. ibi: quoniam autem corporum haec quidem etc. idest omnibus modis. cuius partes sunt particularia corpora. Quia igitur probavit universum esse perfectum ex hoc quod nihil est extra ipsum. et imperfectum. omniquaque. Tertium est manifestum ex praemissis. secundo ostendit propositum. Circa primum duo facit: primo praemittit quaedam quae sunt necessaria ad propositum ostendendum. sive finitum secundum totam suam molem. et sicut ipsum nomen universi significat. Et hanc considerationem inchoabimus a principio infra posito. sicut in definitione fuit positum. Vel est multa secundum contactum ad diversa corpora: vel est multa. sive processus. concludit subdens quod posterius intendendum est quantum ad naturam totius universi. Et ideo huic opinioni occurrens. non probavit.. secundo argumentatur ad propositum. inquantum habet omnes dimensiones: sed tamen terminatur ad proximum corpus. sed omnia complectitur. idest naturalia. Et primo ponit qualiter particularia corpora se habeant ad perfectionem. hic supposuit. secundo ponit distinctionem motuum localium. manifestat propriam perfectionem universi. Circa primum duo facit: primo praemittit quaedam quae pertinent ad motus. Non est autem manifestum ex his quae nunc dicta sunt: quia quod continuum sit divisibile. Et dicit quod totum. quod non contingit de universo.. est secundum defectum eius a quo transitur (unde etiam motus naturalis est actus imperfecti)p non est autem possibile quod corpus. dicimus esse mobilia secundum locum secundum seipsa. quia est continuum secundum omnem modum: et ideo non potest fieri transitus a corpore in aliud genus magnitudinis. secundo ostendit quod praeter quinque corpora simplicia non est aliud corpus. |#10 Deinde cum dicit: partialium quidem etc.. necesse est esse aliud corpus simplex. ostendit propositum. et comprehendit in se omnia corpora. est tale.. inquantum habet aliud corpus extra se ad quod terminatur. cuiusmodi sunt simplicia corpora. scilicet ex quibus partibus principalibus perfecta species universi integretur. Circa primum considerandum est quod. et ex superficie in corpus. Et hoc quidem manifestum est ex his quae probata sunt in VI physic. deficiat secundum hanc rationem. ita tamen quod corpora per se moventur. A corpore autem non fit transitus ad aliam magnitudinem: quia talis exitus. Secundum autem est conversum huius. antequam hoc tractetur. scilicet quod non fit transitus a corpore in aliud genus magnitudinis. prout sunt termini naturalium corporum.. secundum rationem communem corporis. ostendit quid ex praemissis manifestum sit vel non: et ponit tria. |+3 Lectio 3 |#1 Postquam Philosophus ostendit universum esse perfectum et ratione suae corporeitatis et ratione suae universitatis. secundo ponit quaedam quae pertinent ad corpora mobilia. posset aliquis suspicari ipsum esse infinitum. linea vero mota facit superficiem. idest secundum sui naturam. quia sunt plura unius speciei propter imperfectionem.. Et ita unumquodque talium corporum quodammodo est multa. necesse est quod sit perfectum omnibus modis. ut supra dictum est. hic ostendit ex quibus partibus eius perfectio integratur. ibi: si quidem igitur est simplex motus etc. inquantum contingit ipsum. Et utitur modo loquendi quo utuntur geometrae. Et dicit quod unumquodque particularium corporum.. et similiter alias magnitudines naturales. Quorum primum secundum se manifestum est. Interim tamen.. ibi: manifestum autem ex dictis etc.. |#11 Secundo ibi: totum autem etc. non haberet rationem magnitudinis. |#2 Deinde cum dicit: omnia enim physica etc. quod est perfecta magnitudo. et non secundum unum modum ita quod non secundum alium: quia et habet omnes dimensiones. sicut dicitur in III physic. quae magis pertinent ad bene esse ipsius quam ad primam eius integritatem. inquantum habet omnes dimensiones.. ibi: omnia enim physica corpora etc. Circa primum duo facit: primo praemittit continuitatem motus localis ad corpora naturalia.. antiqui dixerunt infinitum esse extra quod nihil est. idest universum. dicendum est de partibus eius quae sunt secundum speciem. |#3 Dicit ergo primo quod omnia corpora physica. in quibus scilicet integritas speciei ipsius consistit.

Sed dicendum est quod duplex est principium motus: unum quidem activum.. sicut ex his quae determinantur in VIII physic. ibi: rectus autem etc. sed mixta ex recta et circulari. non autem e converso. Sic igitur dicendum est quod principium activum motus caelestium corporum est intellectualis substantia: principium autem passivum est natura illius corporis. aut mixtus ex his. ut dicitur in II physic. Et primo ponit unum. |#7 Deinde cum dicit: circulatio quidem igitur etc. idest motus circularis. moventur localiter. Omnia ergo corpora naturalia moventur naturaliter motu locali. ut patet in VIII physic. sicut geometria utitur principiis arithmeticae: magnitudo enim addit positionem supra numerum. non autem omnia aliquo aliorum motuum. sed solum in potentia: quod autem non est actu. quae non repugnat simplicitati de qua nunc loquimur. 6 . ipsum movet seipsum. dicitur qui est circa medium. scilicet deorsum. Patet. et tamen linea elica nec est recta nec est circularis. non est linea simplex. utitur principiis eius in demonstrando. non movetur proprie circulariter. secundum quam natum est tali motu moveri. ut Philosophus dicit in VIII physic. cum sint corpus continuum. unde punctus dicitur esse unitas posita.: quod quidem. Unde non sequitur quod in motu sphaerico vel circulari sit diversitas actualis. quia peragit minorem circulum in eodem tempore: et ita motus sphaerae videtur compositus ex tardo et veloci. Sed dicendum quod continuum non habet partes in actu. Partes enim sphaerae circulariter motae non uniformiter moventur. sed patiendi. quae est principium motus in eis in quibus est. probat quod dixerat. constituetur elica linea per motum puncti in linea mota.. Item videtur quod motus circularis non sit simplex. secundo distinguit motus simplices. Inconvenienter igitur per divisionem magnitudinum. Item videtur esse falsum quod solae duae magnitudines sint simplices. sed magis ab aliquo intellectu.. Corpora naturalia sunt quae habent naturam: sed natura est principium motus in eis in quibus est: ergo corpora naturalia habent principium motus in seipsis. alius autem est puncti moti per lineam: si enim uterque motus simul et regulariter perficiatur. sed pars quae est circa polos vel circa centrum. quae pertinet ad mathematicum. sicut et quilibet alius motus secundum suos terminos.. Et primo distinguit communiter motus locales tam compositos quam simplices. Similiter autem corpus naturale addit materiam sensibilem supra magnitudinem mathematicam: et ideo non est inconveniens si naturalis in suis demonstrationibus utatur principiis mathematicis: non enim est omnino aliud genus.. secundo ponit duos rectos. nihil horum. ponit distinctionem localium motuum. |#5 Deinde cum dicit: omnis autem motus etc. Elix enim videtur esse una linea simplex. inquit. Secundo ibi: simplices enim etc... |#4 Sed videtur hoc esse falsum: caelum enim est corpus naturale. Non enim componuntur ex movente et moto. quae movetur circa medium sui. non movetur actu: unde partes sphaerae. sed motus eius est compositus ex elevatione et depressione. concluditur aliquid circa motus. ibi: itaque necesse etc. Circa primum duo facit. Sed dicendum quod scientia quae se habet ex additione ad aliam. quorum unus est lineae circumeuntis columnam. Et est intelligendum circa mundi medium: rota enim. omnis enim magnitudo habet pluralitatem potentialem. eo quod motus localis est primus motuum. scilicet gravium et levium. scilicet circularem. Sed quaecumque moventur quocumque motu. movetur tardius. sicut motus obliquus eorum quae hac illacque feruntur. nec tamen eius motus videtur esse a natura. sed solum potentialis. scilicet recta et circularis. scilicet secundum quod corpus habet aptitudinem ut sic moveatur. tertio concludit numerum ternarium simplicium motuum. Et XII metaphysic.. scilicet rectus et circularis.. et tale principium motus animalium est anima: aliud autem est principium motus passivum. et huiusmodi principium motus est in gravibus et levibus. sed quodammodo sub illo continetur. Ex hoc autem sic argumentatur. Causatur enim elix ex duobus motibus imaginatis. manifestum est: sed motus habent principium. scilicet quod omnis motus localis (qui vocatur latio) aut est circularis. Et esset simile in nobis si anima non moveret corpus nostrum nisi secundum naturalem inclinationem eius.magnitudines per accidens. aut rectus. ibi: circulatio quidem igitur etc. transcendentem in aliud genus non contingit demonstrare. quia omnis pars eius est uniformis. non moventur actu. qui pertinent ad naturalem. Et ad huius probationem inducit definitionem naturae. Sed dicendum quod elix. si quis eius originem consideret. Et huius causam assignat ex hoc quod solae sunt duae magnitudines simplices. non movendi neque faciendi. per hoc quod motus simplices non sunt nisi duo. Primo proponit quod intendit. distinguit motus simplices. motis corporibus. scilicet recta et circularis: motus autem localis secundum loca specificatur. ut dicitur in I poster. quod est ipse motor. |#6 Sed videtur quod probatio Aristotelis non sit conveniens: quia. Dicit ergo primo quod circulatio.

ponit quaedam ex parte corporum mobilium. quendam esse a medio. et hic est motus sursum corporum levium. 7 . mixtos. et de speciebus horum (sicut flamma dicitur esse quaedam species ignis.. sicut in lapide praedominatur terra. concludit numerum simplicium motuum.Sed videtur secundum hoc quod non omnia corpora caelestia circulariter moveantur: nam. idest motum localem. Et primo inducit conclusionem intentam: et dicit quod necesse est simplicem lationem. ut sit uniformis descriptio. et de motu qui est super lineam elicam. hoc erit secundum corpus simplex quod in eo praedominatur. hic incipit arguere ad propositum. sed circa quaedam alia centra. scilicet in eum qui est sursum. |#11 Deinde cum dicit: quoniam autem corporum etc. non tamen oportet quod illud simplex corpus quod movetur circulariter. si motus circularis est simplex. et in eum qui est deorsum: et describit utrumque per habitudinem ad medium mundi. quod est centrum terrae. Quorum primus est motus levium. est impossibile. sicut patet de igne. et de terra. qui quidem motus non sunt circa medium mundi. Dicendum est autem quod Aristoteles non fuit huius opinionis. aqua vero cum terra. quod sit aliud a corporibus simplicibus quae moventur motu recto. Et ideo hoc excludit. Et dicit quod hoc quod dictum est de numero simplicium motuum. quosdam autem aliqualiter mixtos: sive ita quod motus mixtus non sit unus. sicut descripserat motum circularem. Et dicit quod motus sursum est qui est a medio mundi. Et si aliquando contingat quod corpus mixtum moveatur motu simplici. distinguit motum rectum in duos. nihilominus omnia corpora caelestia moventur circa centrum mundi secundum motum diurnum. quendam vero esse ad medium. qui est simpliciter levis. Unde hoc non est demonstratum. sed existimavit quod omnes motus caelestium corporum sunt circa centrum terrae. quae est simpliciter gravis. et hoc quinque rationibus. motus autem deorsum qui est ad medium mundi. Motus circularis est motus simplex: motus autem simplex est primo et per se simplicis corporis (quia etsi contingat quod aliquis motus simplex sit alicuius corporis compositi. |#9 Deinde cum dicit: itaque necesse etc. videtur consequenter se habere ad id quod supra dictum est de perfectione corporis: sicut enim perfectio corporis consistit in tribus dimensionibus. Circa quod sciendum est quod. ostendit hanc conclusionem supra dictis congruere. quaedam composita. alium vero esse circa medium. |#10 Secundo ibi: et videtur sequi etc. sicut ille qui componitur ex elevatione et depressione. sed suppositio quaedam. Quarum prima talis est. quae in eius mixtione dominatur. Si tamen hoc verum sit.. licet simplex motus sit simplicis corporis. Postmodum autem hipparchus et Ptolomaeus adinvenerunt motus excentricorum et epicyclorum. Unde simplicium corporum necesse est esse simplices motus: mixtorum autem. Et ex hoc concludit quod necesse est motuum quosdam esse simplices. secundum cuius naturam movetur deorsum): ergo necesse est esse aliquod corpus simplex.. idest secundum probabilitatem quandam: non enim proprie tres motus coaptantur tribus dimensionibus. qui est motus supremae sphaerae revolventis totum caelum. sive ita quod motus mixtus sit unus. hoc erit secundum elementum in eo praedominans. |#8 Deinde cum dicit: rectus autem etc. unde oportet motus proportionari corporibus mobilibus. et alius a motibus rectis. secundum Ptolomaeum. Sunt autem corporum quaedam simplicia. sed habens diversas partes. aut ex pulsu et tractu. quod moveatur naturaliter secundum motum circularem.. ut ponebant astrologi sui temporis. subdens quod nihil prohibet quin diversa corpora moveantur uno motu non naturaliter. actus autem proportionatur perfectibili. ita scilicet quod unum corpus moveatur per violentiam motu alterius. et huiusmodi est motus circularis corporum caelestium. Necesse enim est esse unum motum simplicem naturalem unius simplicis corporis. dicendo quod. et bitumen quaedam species terrae)p addit autem et cognata his. motus planetarum est in excentricis et epicyclis. motus est actus mobilis. ut patet de motu pluviae aut alicuius huiusmodi corporis. propter media elementa. Simplex autem corpus est quod habet principium alicuius naturalis motus in seipso. sicut habitum est in III physic. sed quod unum corpus moveatur secundum naturam motu naturali alterius corporis. ad salvandum ea quae apparent sensibus in corporibus caelestibus. |+4 Lectio 4 |#1 Postquam Philosophus praemisit quaedam necessaria ad propositum ostendendum. sicut ferrum movetur deorsum secundum motum terrae. Hoc autem dicit esse secundum rationem. et diversos diversorum. Et per consequens necesse est corpus mixtum esse quod non habet in se secundum propriam naturam principium alicuius motus simplicis. necesse est quod sit naturalis corpori simplici. Unde. quorum aer habet maiorem affinitatem cum igne. sicut patet de motu qui in obliquum tendit. et hic est motus deorsum corporum gravium. in quo non totaliter gravitas aut Levitas dominatur.. ita et motus simplices corporis in tres distinguuntur. Posset autem aliquis huic rationi obviare. secundum motus gravium. sit aliud a corpore simplici quod movetur motu simplici recto.

|#2 Sed videtur hoc esse falsum, quod unus motus simplex sit solum unius corporis simplicis: motus enim deorsum est naturalis aquae et terrae, et motus sursum est naturalis igni et aeri. Sed dicendum quod motus localis attribuitur elementis, non secundum calidum et frigidum, humidum et siccum, secundum quae distinguuntur quatuor elementa, ut patet in II de generat.: haec enim sunt principia alterationum. Motus autem localis attribuitur elementis secundum gravitatem et levitatem. Unde duo corpora gravia comparantur ad motum localem sicut unum corpus; et similiter duo corpora levia. Humidum enim et siccum, secundum quae differunt terra et aqua vel ignis et aer, accidentalem habitudinem habent ad motum localem. Et tamen in gravi et levi differentia quaedam est: nam ignis est levis simpliciter et absolute, terra autem gravis; aer autem est levis per comparationem ad duo elementa, et similiter aqua est gravis. Unde non omnino est idem secundum speciem motus aquae et terrae, vel ignis et aeris: quia non sunt idem termini, secundum quos specificantur eorum motus: aer enim natus est moveri ad locum qui subsidet igni, aqua autem ad locum qui supereminet terrae. |#3 Item videtur quod non sit necessarium, si corporis simplicis est unus motus simplex, quod propter hoc aliquis motus simplex sit alicuius corporis simplicis: sicut etiam non est necessarium quod tot sint corpora composita quot sunt motus compositi, qui diversificantur in infinitum. Sed dicendum est quod, sicut motus simplex localis non respondet corpori simplici quantum ad calidum et frigidum, humidum et siccum, ita etiam neque motus compositus respondet corpori mixto secundum gradus mixtionis praedictarum qualitatum, sed secundum compositionem gravis et levis; secundum cuius diversitatem diversificatur obliquatio corporis mixti a simplici motu gravis vel levis. Utraque autem diversitas non tendit in infinitum secundum speciem, sed solum secundum numerum. |#4 Item videtur quod secundum hoc sint multa corpora simplicia: quia sicut motus sursum et deorsum videntur esse motus simplices, ita motus qui est dextrorsum vel sinistrorsum, et qui est ante et retro. Et dicendum est quod, cum corpora simplicia sint essentiales et primae partes universi, oportet quod motus simplices, qui sunt naturales corporibus simplicibus, attendantur secundum conditionem universi. Quod cum sit sphaericum, ut infra probabitur, oportet quod motus eius attendatur per comparationem ad medium, quod est immobile: quia omnis motus fundatur supra aliquod immobile, ut dicitur in libro de causa motus animalium. Et ideo oportet esse solum tres motus simplices, secundum diversas habitudines ad medium: scilicet eum qui est a medio, et eum qui est ad medium, et eum qui est circa medium. Dextrum autem et sinistrum, ante et retro, considerantur in animalibus, et non in toto universo, nisi secundum quod ponuntur in caelo, ut in secundo dicetur: et secundum hoc motus circularis caeli est secundum dextrum et sinistrum, ante et retro. |#5 Item videtur quod motus rectus et circularis non sint eiusdem rationis. Est enim motus rectus corporis nondum habentis complementum suae speciei, ut in quarto dicetur, et existentis extra proprium locum: motus autem circularis est corporis habentis complementum suae speciei, et in loco proprio existentis. Unde non videtur quod secundum eandem rationem motus simplices corporales sint simplicium corporum; sed quod alii motus sint corporum prout sunt in fieri, circularis autem prout sunt in facto esse. Sed dicendum quod, quia motus proportionatur mobili tanquam actus eius, conveniens est quod corpori quod est separatum a generatione et a corruptione, et non potest per violentiam expelli a proprio loco, debeatur motus circularis, qui est corporis in suo loco existentis: corporibus autem aliis generabilibus et corruptibilibus debetur motus extra proprium locum, qui est absque complemento speciei. Non tamen ita quod corpus quod movetur naturaliter motu recto, non habeat primum complementum suae speciei, quod est forma; hanc enim sequitur talis motus: sed quia non habet ultimum complementum, quod est in consecutione finis, qui est locus conveniens et conservans. |#6 Secundam rationem ponit ibi: adhuc si qui praeter naturam etc.: in qua praesupponit duo principia. Quorum unum est quod motus qui est praeter naturam, idest violentus, contrarietur motui naturali; sicut terra movetur deorsum secundum naturam, sursum autem contra naturam. Secundum principium est quod unum uni est contrarium, ut probatum est in X metaphys.. Oportet autem et tertium supponere, quod sensu videtur, scilicet esse aliquod corpus circulariter motum. Et si quidem ille motus sit illi corpori naturalis, habemus propositum secundum praemissam rationem, quod scilicet illud corpus naturaliter motum circulo, sit aliud a quatuor corporibus simplicibus. Si vero motus huiusmodi non sit ei naturalis, oportet quod sit ei contra naturam. Ponatur ergo primo quod illud corpus circulariter motum sit ignis, ut quidam dicunt, vel quodcumque aliud quatuor elementorum. Oportebit ergo quod motus naturalis ignis, qui est moveri sursum, sit contrarius motui circulari. Sed hoc non potest esse: quia uni unum est contrarium, motui autem sursum contrariatur motus deorsum, et sic non potest ei contrariari motus circularis. Et eadem ratio est de aliis tribus elementis.

8

Et similiter, si detur quod illud corpus quod contra naturam movetur circulariter, sit quodcumque aliud corpus praeter quatuor elementa, oportebit quod habeat aliquem alium motum naturalem. Sed hoc est impossibile: quia si sit ei naturalis motus qui est sursum, erit ignis aut aer; si autem motus qui est deorsum, erit aqua aut terra; positum est autem quod sit extra quatuor elementa. Sic ergo necesse est corpus quod movetur circulariter, naturaliter hoc motu moveri. Videtur autem Aristoteles, secundum ea quae hic dicit, contrarius esse Platoni, qui posuit corpus quod circulariter fertur, esse ignem. Sed secundum veritatem eadem est circa hoc utriusque Philosophi opinio. Plato enim corpus quod circulariter fertur, ignem vocat propter lucem, quae species ignis ponitur; non quod sit de natura ignis elementaris. Unde et posuit quinque corpora in universo, quibus adaptavit quinque figuras corporales quas geometrae tradunt, quintum corpus aetherem nominans. |#7 Sed ulterius, quod hic dicitur, ignem moveri circulariter esse praeter naturam, videtur contrarium ei quod dicitur in I meteor., ubi ipse Aristoteles ponit quod hypeccauma, idest ignis, et superior pars aeris feruntur circulariter motu firmamenti, sicut patet per motum stellae comatae. Sed dicendum est quod illa circulatio ignis vel aeris non est eis naturalis, quia non causatur ex principio intrinseco; neque iterum est per violentiam, sive contra naturam; sed est quodammodo supra naturam, quia talis motus inest eis ex impressione superioris corporis, cuius motum ignis et aer sequuntur secundum completam circulationem, quia haec corpora sunt caelo propinquiora; aqua vero secundum circulationem incompletam, scilicet secundum fluxum et refluxum maris; terra autem, velut remotissima a caelo, nihil de tali permutatione participat, nisi secundum solam alterationem partium ipsius. Quod autem inest inferioribus corporibus ex impressione superiorum, non est eis violentum nec contra naturam: quia naturaliter apta sunt moveri a superiori corpore. |#8 Item videtur falsum esse quod hic dicitur, unum uni esse contrarium: uni enim vitio contrariatur et virtus et vitium oppositum, sicut illiberalitati prodigalitas et liberalitas. Dicendum est autem quod eidem secundum idem est unum tantum contrarium; nihil tamen prohibet quin uni secundum diversa sint plura contraria, sicut si sit idem subiectum dulce et album, contrariabitur ei nigrum et amarum. Sic igitur illiberalitati contrariatur virtus liberalitatis sicut ordinatum inordinato; prodigalitas autem sicut superabundantia defectui. Non potest autem dici quod uterque motus, scilicet qui est sursum et qui est deorsum, contrarietur motui circulari secundum communem rationem recti. Rectum enim et circulare non sunt contraria: pertinent enim ad figuram, cui nihil est contrarium. |#9 Tertiam rationem ponit ibi: sed adhuc et primam etc.. Circa quam primo ostendit quod motus circularis sit primus inter motus locales. Est enim comparatio motus circularis ad motum rectum, qui est sursum vel deorsum, sicut comparatio circuli ad lineam rectam. Probatur autem quod circulus, idest linea circularis, sit prior linea recta, quia perfectum naturaliter est prius imperfecto; circulus autem sive linea circularis est perfecta, quia quidquid in ea accipitur, est principium et finis et medium; unde non recipit alicuius exterioris additionem. Linea autem recta nulla est perfecta. Quod patet et quantum ad lineam infinitam, quae imperfecta est quia fine caret, ex quo denominatur aliquid perfectum in Graeco: et idem patet in linea finita, quia quamlibet lineam finitam contingit augeri, idest accipere maiorem quantitatem, et sic est aliquid extra eam. Et sic linea circularis naturaliter est prior quam recta. Ergo et motus circularis est prior naturaliter motu recto. Sed prior motus est naturaliter prioris corporis. Motus autem rectus est naturaliter alicuius simplicium corporum, sicut ignis movetur sursum, et terra deorsum et ad medium: et si contingat quod motus rectus sit corporum mixtorum, hoc erit secundum naturam simplicis corporis dominantis in mixtione. Cum igitur corpus simplex sit naturaliter prius mixto, consequens est quod motus circularis est proprius et naturalis alicuius corporis simplicis, quod est prius corporibus elementaribus quae sunt hic apud nos. Et ita ex his patet quod, praeter substantias corporales quae hic sunt apud nos, nata est esse quaedam substantia corporalis, quae est dignior et prior omnibus corporibus quae sunt apud nos. |#10 Videtur autem esse falsum quod nulla linea recta sit perfecta. Si enim perfectum est quod habet principium, medium et finem, ut supra habitum est, videtur quod linea recta finita, quae habet principium et medium et finem, sit perfecta. Sed dicendum est quod ad hoc quod aliquid sit perfectum partialiter, oportet quod habeat principium, medium et finem in seipso: sed ad rationem perfecti simpliciter, requiritur quod non sit aliquid extra ipsum. Et hic modus perfectionis competit primo et supremo corpori, quod est omnium corporum contentivum: et secundum hunc modum linea recta dicitur esse imperfecta, circularis vero perfecta. Item videtur quod etiam secundum hunc modum aliqua linea recta sit perfecta: quia diameter caeli non potest additionem accipere. Sed dicendum est quod hoc ei accidit inquantum est in tali materia, non autem hoc habet ex hoc quod est linea recta: secundum hoc enim non impediretur ne ei possit additio fieri. Sed circulus ex propria ratione circuli habet quod non sit additionis susceptivus. 9

|#11 Videtur quod secundum hoc concludi non possit quod motus circularis sit perfectus: additionem enim recipit, cum sit continuus et sempiternus, secundum Aristotelem. Ad quod dicendum est quod una circulatio habet complementum suae speciei, cum redierit ad principium a quo incoepit. Unde non fit additio ad eandem circulationem: sed quod sequitur, ad aliam circulationem pertinet. Item, si hoc solum perfectum dicitur, cui non potest fieri additio, sequitur quod neque homo neque aliquid aliud finitum in corporibus sit perfectum, cum eis possit additio fieri. Et dicendum quod huiusmodi dicuntur esse perfecta secundum speciem, inquantum non potest eis fieri additio alicuius quod pertineat ad rationem speciei ipsorum: lineae autem rectae fit additio eius quod pertinet ad speciem suam, et pro tanto dicitur imperfecta inquantum est linea. Praeterea videtur quod circulus non sit perfectus. Perfectum enim est in magnitudinibus quod habet tres dimensiones: hoc autem lineae circulari non competit. Et dicendum est quod linea circularis non est simpliciter magnitudo perfecta, quia non habet quidquid pertinet ad rationem magnitudinis: est tamen quoddam perfectum in linea, quia linealiter aliquid ei addi non potest. |#12 Videtur etiam falsum esse quod perfectum sit prius imperfecto. Simplex enim est prius composito, cum tamen compositum se habeat ad simplicia ut perfectum ad imperfecta. Ad quod dicendum quod perfectum ad imperfectum se habet sicut actus ad potentiam: qui quidem simpliciter est prior potentia in diversis; in uno autem et eodem, quod movetur de potentia ad actum, potentia est prior actu tempore, sed actus est prior secundum naturam; quia scilicet hoc est quod primo et principaliter natura intendit. Non autem Philosophus hic intendit quod perfectum sit prius imperfecto in uno et eodem, sed in diversis: nec etiam quod sit prius tempore, sed natura, sicut expresse dicit. |#13 Item, videtur quod Philosophus inconvenienter argumentetur. Procedit enim ex perfectione lineae circularis ad probandum perfectionem circularis motus; ex cuius perfectione procedit ad probandum perfectionem circularis corporis; et sic videtur eius probatio esse circularis, quia linea circularis non videtur esse alia quam quae est ipsius corporis quod circulariter movetur. Et dicendum est quod motus circularis probatur esse perfectus ex perfectione lineae circularis absolute; ex perfectione autem motus circularis in communi, probatur hoc corpus quod circulariter movetur, esse perfectum; et sic non proceditur ab eodem in idem, sed ex communi ad proprium. |#14 Quartam rationem ponit ibi: et utique si quis etc.: quae quidem procedit ex duabus propositionibus suppositis. Quarum prima est, quod omnis motus simplex aut est secundum naturam, aut praeter naturam. Secunda est, quod motus qui est praeter naturam uni corpori, est alii corpori secundum naturam; sicut patet in motu qui est sursum, qui est secundum naturam igni et praeter naturam terrae; et in motu qui est deorsum, qui est naturalis terrae et praeter naturam igni. Manifestum est autem quod motus circularis inest alicui corpori, quod ad sensum circulariter movetur. Et si quidem talis motus sit ei naturalis, habebimus propositum, scilicet quod praeter quatuor elementa sit quoddam aliud corpus, quod circulariter movetur. Si autem motus circularis sit praeter naturam corpori quod circulariter fertur, sequitur ex praemissa suppositione quod sit alicuius alterius corporis secundum naturam: quod consequenter erit aliud in natura a quatuor elementis. |#15 Videtur autem Aristoteles sibi ipsi esse contrarius: nam supra probavit quod motus circularis non est praeter naturam corpori quod circulariter fertur, hic autem supponit contrarium. Dicunt igitur quidam quod Philosophus supra accepit praeter naturam pro eo quod est contra naturam: sic enim oportet quod motus contra naturam alicuius corporis, sit contrarius motui etiam naturali eiusdem, ut supra procedebat. Hic autem accipit praeter naturam communius, secundum quod praeter naturam idem est quod non secundum naturam. Sic autem in se comprehendit tam id quod est contra naturam, quam id quod est supra naturam: et hoc modo supponit hic quod aliquod corpus potest circulariter praeter naturam moveri; sicut dictum est supra quod ignis in sua sphaera circulariter movetur praeter naturam, delatus a motu caeli. Sed hoc videtur esse contra intentionem Aristotelis. Eodem enim modo videtur utrobique accipere praeter naturam: quia tam hic quam supra exemplificat de motu qui est sursum et deorsum, qui est uni corpori contra naturam et alteri secundum naturam. Et ideo dicendum est, et melius, quod Aristoteles in prima ratione probavit quod aliquod corpus secundum naturam circulariter movetur. Et quia posset aliquis dicere quod corpus quod videtur circulariter moveri, movetur hoc motu contra naturam, dupliciter contra hoc argumentatur: uno modo ostendendo quod iste motus non est contra naturam, ut patet in secunda ratione et etiam in tertia; alio modo ostendendo quod etiam si moveatur contra naturam, adhuc sequitur esse aliud corpus, quod secundum naturam movetur circulariter. Sic ergo quod supra negavit secundum veritatem propriae opinionis loquens, hic negat quasi utens suppositione adversariorum.

10

licet motus qui est alicui corpori praeter naturam. quanto est magis elongatum secundum loci distantiam ab his quae sunt hic: corpora enim continentia in universo se habent ad corpora contenta sicut forma ad materiam et actus ad potentiam. quod sit alteri corpori naturalis. sit alteri corpori secundum naturam. |#18 Ultimo autem epilogando concludit. scilicet a quatuor elementis et his quae componuntur ex eis. ostendit propositum. non videtur sequi quod. ubi exponetur substantia. ipsorum. ibi: gravissimum autem etc. ita quod hic motus nulli corpori sit secundum naturam: hoc videtur esse mirabile. credet. primo supponit definitiones gravis et levis. Dicit ergo primo quod ad propositum ostendendum. secundo ostendit propositum. Quod quidem si concedatur. sicut et motus qui est deorsum: videmus enim quod motus naturalis ignis est sursum secundum rectam lineam.. habeat aliquem motum praeter naturam: quia omne corpus quod est susceptivum alienae impressionis. oportet supponere quid dicamus grave et quid leve. quod sit aliquod corpus praeter corpora quae sunt hic circa nos (idest quatuor elementa et ex his composita). sed dicatur quod omnia quae moventur circulariter secundum peripheriam. Videmus enim quod ea quae sunt praeter naturam. quia non perfecte investigat hic eorum definitiones. quod natum est moveri ad medium: leve autem. scilicet quod circularis motus sit alicui corpori secundum naturam. non tamen oportet quod omne corpus cui est aliquis motus secundum naturam... quaedam autem sunt demonstrata ex quibusdam praemissis (puta quod sint tres motus simplices. ut dictum est in IV physic. |#2 Deinde cum dicit: oportet autem supponere etc. |+5 Lectio 5 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod est corpus quoddam aliud a corporibus quae sunt hic. quae sunt principia quorundam motuum localium. non autem omne corpus potest extraneam impressionem recipere. Definit ergo grave. ibi: oportet autem supponere etc. moveatur praeter naturam.. Si ergo istud corpus quod videmus circulariter ferri. sed utitur eis ut suppositionibus. Est autem advertendum quod Philosophus hic loquitur de simplici motu.. sicut ignis movetur sursum et terra deorsum. moventur praeter naturam. et si qua alia sunt huiusmodi). Diligentius autem considerabitur de eis in quarto huius. ut ex praemissis rationibus patet.. scilicet terrae. ut sic possit naturalem motum habere. quae potest esse principium diversorum. et in natura tanto habens nobiliorem naturam. immo omnino irrationabile. hic ostendit differentiam huius corporis ad corpora quae sunt hic. habet aliquid sibi proprium et connaturale. et quod motus circularis sit naturalis alicui corpori quod est aliud in natura a corporibus quae sunt hic). Ostensum est enim in VIII physic. secundo secundum alios motus. quod si aliquis ex omnibus praemissis syllogizaverit per modum praedictum. idest secundum circumferentiam.. ut dicitur in libro poster. Et primo per comparationem ad motum localem. secundo describit quid est gravissimum et quid levissimum. separatum ab eis. quod natum est moveri a medio. ut quidam dicunt. ad quem natura corporis simplicis inclinat sicut ad aliquid unum: motus autem diversimode variati magis videntur ex arte dispositi. Ideo autem dicit supponere. manifestum potest esse ex praedictis quod totum corpus illud quod circulariter movetur. sive natura. ibi: necesse autem etc. Est etiam considerandum quod. secundo ex his argumentatur ad propositum. Dicit ergo primo quod. Quod solum motum circularem contingit esse continuum et sempiternum: irrationabile autem est quod id quod est sempiternum.. Conclusum est ex praemissa ratione quod si corpus quod ad sensum circulariter movetur. |#17 Quintam rationem ponit ibi: adhuc autem etc. non habet gravitatem neque levitatem. quantum sufficit ad necessitatem praesentis demonstrationis. idest firmiter assentiet. manifestum est quod erit aliquod corpus simplex et primum quod circulariter movetur. multiformiter moveri: nec tamen propter hoc oportet quod huiusmodi motus omnes sint naturales aliquibus corporibus. Potest enim ignis.|#16 Item. Circa primum tria facit: primo proponit quod intendit. Et sic. citissime transeunt et corrumpuntur. ita erit motus circularis alicui alii corpori naturalis. sit praeter naturam. motus iste erit ei praeter naturam. Si autem non concedatur processus praecedentis rationis. sicut motus qui est deorsum est alteri corpori naturalis. ibi: quoniam autem in idem feruntur etc. et quod sint solae duae simplices magnitudines. Et quia principium demonstrationis est quod quid est. et motus non sempiternus sit secundum naturam. quia eorum quae dicta sunt quaedam sunt supposita (scilicet quod unum uni sit contrarium. Circa primum duo facit: primo describit quid est grave et quid est leve. scilicet recta et circularis. tertio excludit quandam obviationem. vel quodcumque aliud corpus. est de natura ignis. 11 . sicut calefactio aquae et proiectio lapidis in altum: ea vero quae sunt secundum naturam. oportet quod talis motus sit alteri corpori secundum naturam. si aliquis motus sit praeter naturam alicui corpori. videntur diutius permanere.. Sic ergo oportet omnino motum circularem esse alicui corpori naturalem. propter simplicitatem et prioritatem circularis motus. quae talis est. ibi: similiter autem rationabile etc.

Nec tamen est distinctum solum quoad nos. excludit quandam obviationem. |#6 Deinde cum dicit: quoniam autem in idem etc. impossibile est quod habeat gravitatem aut levitatem. ita quod extra proprium locum existentes. non oportet quod careat gravitate et levitate. sicut terra. tanquam gravissimum. moventur naturaliter motu recto: ipsa autem elementa secundum suam totalitatem sunt incorruptibilia. Ad hoc igitur excludendum. ut sine calumnia procedat ad propositum ostendendum. definit grave et leve per habitudinem ad medium. quia superfertur ei. Media enim elementa. Sic ergo Plato non accipit id quod est sursum et deorsum. Quod nominibus utendum est ut plures: unde sursum et deorsum appellat in mundo id quod communiter ab hominibus appellatur sursum et deorsum. |#4 Deinde cum dicit: gravissimum autem etc. Utrumque autem eorum est falsum. et similiter aqua ad aerem. ut patet ex ratione praedicta. Omne autem corpus habens gravitatem aut levitatem. non moveatur a medio vel ad medium. Si ergo motus deorsum sit quinto corpori praeter naturam. qui dicebat quod in mundo secundum se non est sursum et deorsum. manifestat per hoc quod motus rectus. quod circulariter fertur. Et hoc patet ex quiete: quia unumquodque movetur naturaliter ad locum in quo quiescit naturaliter.. est naturalis quatuor elementis: dictum est autem supra quod unus motus est naturalis uni simplicium corporum: ergo sequeretur quod corpus quod circulariter fertur. aut habeat ambo. Corpus autem quod circulariter movetur. Secundo sequitur ex suppositione nunc inducta. ostendit propositum ex praemissis. non convenit neque toti quinto corpori neque alicui parti eius quod moveatur vel secundum naturam vel praeter naturam alio motu quam circulari. Quorum primum est quod totum corpus quintum nullam levitatem neque gravitatem habet: quia. Sicut enim in nobis distinguitur dextrum et sinistrum secundum diversam habitudinem ad motum animalem qui est secundum locum. definit gravissimum et levissimum. et eadem ratione aqua ad terram. deorsum autem locus in quem feruntur gravia. Dicebant enim quidam quod partes elementorum sunt corruptibiles. |#5 Deinde cum dicit: necesse autem etc. Et est intelligendum inter ea quae sursum et deorsum feruntur: nam caelum non est levissimum. secundum rei naturam. sed etiam secundum naturam.|#3 Utitur autem tali modo definiendi. si esset extra suum locum. Et dicit quod gravissimum est quod substat omnibus quae deorsum feruntur: levissimum autem est quod supereminet omnibus quae sursum feruntur. Aristoteles autem utitur his nominibus secundum communem modum loquendi. Dicebat autem quod sursum et deorsum est in mundo solum quoad nos. alius motus erit ei secundum naturam. et e converso. cuius contrarium est supra ostensum. ut ex supra dictis patet. quamvis omnibus superemineat. quae sunt principales partes mundi. quod si aliqua pars detraheretur a corpore caelesti. quia non sursum fertur. ut observet se a contrarietate Platonis. qui nominamus sursum id quod est supra caput nostrum. Sequitur ergo quod corpus quintum. neque secundum naturam neque praeter naturam. moveretur naturaliter ad medium vel a medio. non moveretur neque sursum neque deorsum: quia cum sit eadem ratio de toto et partibus.. Philosophus proponit quod in eundem locum feruntur naturaliter pars et totum. sed respectu diversorum. |#7 Sic ergo ex praemissis duo sequuntur. Unde manifestum est quod tota terra habet inclinationem naturalem quod moveatur ad medium. deorsum autem id quod est sub pedibus nostris: si autem essemus e contrario situati. ut patet per praecedentem rationem.. Neque enim potest moveri ad medium vel a medio secundum naturam. et nunquam extra proprium locum esse possunt: unde in locis suis moventur circulariter. dicens necessarium esse quod omne corpus quod fertur deorsum aut sursum. Ergo corpus quintum neque habet gravitatem neque levitatem. Et propter hoc ipse dicit quod sursum est locus in quem feruntur levia. qui est ad medium vel a medio. quae substat omnibus. sunt ad invicem gravia et levia: sicut aer est levis per respectum ad aquam. propter rotunditatem mundi: corpus enim rotundum est undique uniforme. movetur uno horum motuum secundum naturam. sed quoad nos. et altero praeter naturam. Similiter non potest dici quod motus rectus praeter naturam conveniat corpori quod circulariter fertur. neque praeter naturam. Et sic corpus quod circulariter movetur in suo loco secundum suam totalitatem. prout dicit in II topic. tanquam sursum et deorsum esse accipiat ad quae terminatur motus qui est a medio. aer vero ad ignem quidem est gravis. Est autem attendendum quod hic iam utitur eo quod est sursum et deorsum. Hic tamen. quia substat ei. e contrario nominaremus sursum et deorsum. sit eiusdem naturae cum aliquo corporum quod movetur motu recto. quasi formaliora. ita in mundo corpora levia sunt nobiliora. scilicet aer et aqua. 12 . motus sursum erit ei secundum naturam. ita sursum et deorsum determinatur in mundo secundum habitudinem ad motus simplicium corporum. Et hoc rationabiliter: nam sicut in nobis nobilior pars est quae est sursum. vel ad medium. Quia si unus contrariorum motuum inest alicui corpori praeter naturam. in eodem autem loco quiescit naturaliter tota terra et pars eius. sicut tota terra et unus bolus eius. sicut ignis. qui superstat omnibus. non quidem respectu eiusdem. habeat absolute gravitatem. Et quod non possit secundum naturam hoc modo moveri. aut quod habeat levitatem absolute.

similiter rationabile est aestimare de ipso quod sit ingenitum et incorruptibile et inaugmentabile et inalterabile. Mediam probat per hoc quod contrariorum contrarii sunt motus. duplex consideratio occurrit: una quidem circa positionem eius. tertio quod non est alterabile. idest non subiectum generationi et corruptioni.. Primo proponit quod intendit: et dicit quod sicut dictum est de quinto corpore quod caret gravitate et levitate. |#4 Sed haec necessitatem non habent. tanquam futurum. |#2 Circa primum ponit talem rationem. Sed in hoc manifeste dixit contra Aristotelem. Infinitum autem. utpote multitudinem et distensionem in suis partibus habens. idest in I physic. uno quidem modo secundum durationem. sicut ioannes grammaticus. qui posuit caelum esse genitum et totum mundum. ut patet in VI physic. idest debens esse. Unde tantum et tamdiu habet unaquaeque res de esse.. quia unumquodque est per suam formam. ibi: videtur autem et ratio etc. Omnis virtus corporis finiti est finita. Quod enim Plato posuit caelum genitum. ut patet ex I physic. ex eo scilicet quod est commune utrique materiae. Secundo ibi: propter fieri quidem etc. Et similiter etiam omne corruptibile corrumpitur existente aliquo subiecto. pertinet ad quantitatem. oportet esse infinitum. Circa primum duo facit. per quod significatur esse eius a primo uno causari. secundo quod est inaugmentabile. alia autem est circa rationem ipsius. qui dictus est Philoponus. probat propositum: et primo ostendit corpus caeleste esse ingenerabile et incorruptibile. qua ponit corpus caeli esse ingenerabile et incorruptibile.: sed ubicumque est materia cum privatione. secundo per signa. quibus haec corpora subiiciuntur. sed totum est simul.: et ideo virtus quae potest in motum sempiternum. Omne generabile fit ex contrario et subiecto quodam. ingenitum et incorruptibile. eximens hoc corpus a contrarietate. non potest nisi in durationem finitam. ut ibidem probatur): ergo corpus caeleste non habet virtutem ut sit infinitum tempore. Tertio obiicit sic. ibi: si autem est et inaugmentabile etc. non intellexit ex hoc quod est generationi subiectum. ut probatur in VIII physic.. secundum Philosophum in I physic. Secundo inducit talem rationem. Et ad suam intentionem adstruendam. ex subiecto autem sicut ex permanente. sive materia: nam ex contrario fit aliquid sicut ex non permanente. Dicendum est ergo quod id quod requirit virtutem infinitam. qui infra in hoc eodem libro ponit in sempiternis virtutem ad hoc quod sint semper. hic ostendit differentiam quinti corporis ad corpora quae sunt hic. Fuit autem deceptus per hoc quod existimavit virtutem essendi pertinere solum ad potentiam passivam. non est autem virtus sive potentia ad esse. quod quidam posuerunt corpus caeli esse generabile et corruptibile secundum suam naturam. quanta est virtus formae eius. neque finitum neque infinitum est. cum magis pertineat ad potentiam formae. ut patet in I physic. ita quod id quod quantitate caret. Et ita recte videtur natura fecisse. qui est motus circularis. quae mensuratur tempore et magnitudine. potest in effectum infinitum: et propter hoc talem virtutem oportet esse infinitam. sed etiam in substantiis separatis est virtus essendi semper.. quae est potentia materiae. Ipsum autem esse alicuius rei secundum se consideratum non est quantum: non enim habet partes. Sed corpori quinto non est aliquid contrarium: ergo nec est generabile nec corruptibile. ostendens scilicet quod illud corpus non subiicitur aliis motibus. Et sic non solum in corporibus caelestibus.|+6 Lectio 6 |#1 Postquam Philosophus ostendit differentiam quinti corporis ad alia corpora quae sunt hic. secundum alios motus. In omni corpore naturali est materia et privatio. neque finita neque infinita. est potentia ad corruptionem: ergo corpus caeleste est corruptibile. 13 . secundum quod corpora habent inclinationem ad motum localem. quod Aristoteles hic negare intendit: sed quod necesse est ipsum habere esse ab aliqua superiori causa. sicut leve movetur sursum et grave deorsum: sed motui naturali quinti corporis. Et primo ostendit hoc per rationem. ex parte levitatis et gravitatis. et ex eo quod facit diversitatem inter materias. Si quis autem dicat quod non est eadem materia caelestium corporum et inferiorum. |#5 Quod autem obiicit virtutem corporis caelestis esse finitam. sicut dictum est in primis sermonibus. ut infra probabitur: ergo huic corpori nihil est contrarium. Sciendum est autem circa primum.: sed virtus finita non potest se extendere ad durationem infinitam (unde per virtutem finitam non potest aliquid moveri tempore infinito. Motus autem quantitatem habet.. Est etiam omnis corruptio a contrario activo: omnis etiam corruptio terminatur in contrarium. neque augmento neque alterationi. inquantum est subiectum motui et per consequens tempori. a quo oportet omnem multitudinem causari.. obiicit in contrarium: quia secundum hoc oporteret quod materia esset composita. sicut esse rerum variabilium: unde virtus cuiuslibet rei corporalis cuius esse subiectum est variationi. solvit Averroes dicendo quod in corpore caelesti est virtus sive potentia ad motum secundum locum. Accidit autem ei quod sit quantum. primo utitur auctoritate Platonis. nullus motus est contrarius. |#3 Sed circa ea quae hic Aristoteles dicit. ibi: at vero et augmentabile etc..

fuisset bonitas Dei otiosa et vacans antequam mundus esset. vel etiam in maiori quam sit magnitudo caelestis corporis. |#6 Similiter tertium quod obiicit. Non est autem dare aliquam superiorem revolutionem aut motum ultra corpus caeleste. nec etiam a suo velle: unde producit secundum intelligere et velle suum. manifeste dicit falsum. verum dicit: sic enim etiam Aristoteles in VIII et XII metaphys. quod illi ponunt Deum produxisse caelum coaeternum sibi. nos autem ponimus caelum esse productum a Deo secundum totam sui substantiam ab aliquo determinato principio temporis. qui nihil variat intrinsecum rei. Averroes solvit per interemptionem. sed forma sua replet totam potentialitatem materiae. Aristotelis Commentator. cum esse suum sit aeternum et invariabile. Item. cum sit quaedam totalis et universalis perfectio. non possunt replere totam potentialitatem materiae. |#7 Manifestum est igitur ex his quod corpus caeli secundum suam naturam non est subiectum generationi et corruptioni. In his autem quae producuntur ab aliquo agente inquantum est intelligens et volens. Primo quidem quia Deus produxit caelum secundum suum esse. qui etiam minimum variationis habet: quia in motu sphaerico totum non mutat suum ubi subiecto. hoc contingit ei ex ordine alicuius superioris motus. Item. et esset aliquid intellectum in actu. si bonitas Dei est causa rerum. sed per effluxum a primo principio. quae est apta nata inesse. verum est: sed esse suum non est distinctum a suo intelligere. Negat enim corpus caeleste habere materiam: sed dicit corpus caeleste esse subiectum actu ens. hoc modo sicut est intellectum a 14 . Si vero intelligat quod corpus caeleste nullo modo habet materiam. Non ergo potest dici quod corpus caeli ita nunc incoeperit quod prius non fuerit. Et si quidem intelligat quod corpus caeleste non habeat materiam secundum quod dicitur materia in ordine ad motum vel mutationem.. sed partes mutant ubi diversum etiam subiecto. quod caelum semper fuerit. Est autem quantum secundum quantitatem corporis extensi. et per consequens neque finitum neque infinitum. quod non est subiectum varietati temporis. Sic igitur in corpore caelesti non est privatio alicuius formae. ad quod comparatur anima eius sicut forma ad materiam. ex parte subiecti. quod virtus activa eius est universalis. sed per habitudinem ad diversas formas. non per aliquid aliud additum: unde. Non tamen dicimus secundum fidem catholicam. ut probatur in VI physic. super hunc locum. vel quodcumque subiectum. |#9 Sed haec necessitatem non habent. quod habet determinatam quantitatem. Quod patet ex hoc. oportet esse illud quod producitur. vel est actus. sed solum secundum ubi. semper caelum ab ipso processit. quarum una est totalis et alia partialis: sic enim potentiae diversificantur secundum diversitatem actuum ad quos sunt. non autem sensu apprehensum. Ex quo patet quod materia caelestis corporis est alia et alterius rationis a materia inferiorum corporum. et propinquissimum rebus immobilibus. Unde non est mutabile secundum formam per generationem et corruptionem. Nec hoc est contra demonstrationem Aristotelis hic positam: non enim dicimus quod incoeperit esse per generationem. ex quo contingit quod hoc nunc incoepit et non prius. omne quod incipit esse in aliqua determinata parte temporis cum prius non fuerit. si ex aliquo determinato principio temporis incoepit. secundum ordinem revolutionis caelestis corporis. Patet enim quod corpus illud est actu ens: alioquin non ageret in haec inferiora. sicut homo incoepit esse nunc et non prius. Oportet ergo in corpore caelesti ponere aliquod subiectum suae actualitati. sed ei quae est secundum ubi. Non potest autem dici quod corpus caeleste sit actus: quia sic esset forma subsistens. sicut Philoponus existimavit. quod Deus agit per suum esse et non per aliquid superadditum. sed solum privatio alicuius ubi. sicut etiam Philosophi posuerunt. quorum formae. Sic igitur dicendum est quod virtus essendi corporis caelestis est finita: nec tamen sequitur quod sit ad essendum tempore finito. quia finitum et infinitum temporis accidit ipsi esse rei. sed solum ratione. Omne autem quod est actu ens. Movetur enim solum motu locali. non particularis sicut virtus inferiorum corporum. vel est habens actum. Sicut etiam videmus quod corpora inferiora sunt susceptiva diversarum figurarum: sed corpus caeli non est figurabile alia figura. et secundum hoc est finitum. Quod enim primo dicitur. non quidem per aliquam compositionem.Alio autem modo esse alicuius rei potest per accidens dici quantum. Ponit corpus caeleste habere materiam non ad esse sed ad ubi. A quibus tamen in hoc differimus. Non tamen posset huiusmodi virtus causare esse in infinita magnitudine. licet dicamus quod semper sit duraturum. unde simul cum una forma remanet in materia privatio formae alterius. Non tamen oportet quod istud subiectum vel materia habeat privationem: quia privatio nihil aliud est quam absentia formae quae est nata inesse. huic autem materiae vel subiecto non est nata inesse alia forma. sicut in nobis. a quo perficitur totum esse omnium rerum. tripliciter. Et inde est quod minimum habet de motu. Et inter motus locales habet motum circularem. Dicendum est ergo quod esse caeli non est subiectum variationi nec tempori: unde non est quantum quantitate durationis. |#8 Contra quod tamen obiicit simplicius. utpote primum in genere mobilium. quia scilicet non est subiecta transmutationi quae est secundum esse. tanquam particulares existentes.

Praeterea aer movetur sursum in loco aquae existens. quod dicit bonitatem divinam fuisse vacantem et otiosam ante productionem mundi. Similiter. Unde. vel secundum materiam. Et hoc modo contrarium invenitur in omnibus praedictis. Unde creaturae essent otiosae si non consequerentur divinam bonitatem: divina autem bonitas non esset otiosa. ita non est necessarium quod id quod est productum a Deo. sit tam diuturnum quantum Deus. voluit tempus non esse semper et ea quae sunt in tempore. Sed dicendum est quod ignis et aer non moventur circulariter quasi proprio motu. sicut ignis dicitur esse contrarius aquae contrarietate calidi et frigidi. et suprema pars aeris circulariter moventur. cum tamen certum sit quod privationi non respondet aliquis motus localis. Aristoteles enim dicit contrarietatem motuum localium respondere contrarietati corporum. et ita movetur motibus contrariis. proportionetur ab agente et ad aliam partem temporis et ad totum tempus. quo nos remittit. quod ignis magis sit contrarius terrae quam aquae. Et hoc dependet ex determinatione intellectus ipsius: sicut et in domo artifex quantitatem alicuius partis domus accipit secundum proportionem ad aliam partem vel ad totam domum. Quod enim dicit recte fecisse naturam. provenit ex determinatione intellectus divini determinantis sibi talem quantitatem. |#13 Item videtur quod contrarietas motuum non attestetur contrarietati mobilium.producente. prout includit etiam contrarietatem privationis et speciei: sic enim Aristoteles loquitur de contrario in I physic. qui sunt ad contraria. puta dealbatione et denigratione et similibus motibus. Et secundum hoc maior est contrarietas ignis ad terram quam ad aquam: licet ad aquam sit maior contrarietas ignis secundum qualitates activas et passivas. sed quantum determinatum est per intellectum ipsius. Sed nunc agimus de agente universali. |#10 Restat autem alia consideratio circa demonstrationem Aristotelis. sed quantitatem totius domus determinat secundum suum intellectum et voluntatem. Similiter etiam quod tertio obiicit. Eadem enim substantia numero. sicut ipse etiam post dicet. non habet rationem. quae sibi non contrariatur. quod praesupponit tempus et in parte temporis aliquid facit: et ita oportet quod id quod fit. sed deferuntur per motum caeli: corpora autem caelestia moventur circulariter proprio motu: unde non est similis ratio. ut dicitur in littera. Otiosum enim dicitur quod non consequitur finem ad quem est: bonitas autem Dei non est propter creaturas. etiam si nullam unquam creaturam produxisset. Huiusmodi autem contrarietatem consequitur contrarietas motuum secundum grave et leve: per quorum subtractionem intelligitur corpus caeleste esse exemptum ab omnibus aliis contrariis quae comitantur grave et leve. sed quale est determinatum per eius intelligere. secundum hoc quod contrarietati corporum dicit respondere contrarietatem motuum. Et dicendum est quod Philosophus in hoc libro agit de corporibus simplicibus secundum situm: sic enim constituunt universum ut partes. ut dictum est. substantiae nihil est contrarium secundum compositum. sicut informe est contrarium formato. sit in aliis conditionibus tale quale est esse divinum. Unde dicendum est quod. quod pertinet ad considerationem libri de generatione. et infiguratum figurato: privatio autem non habet locum in corporibus caelestibus. quod maxime manifestum est in animalibus et plantis (similiter etiam nec figuris et relationibus est aliquid contrarium). ex eo quod motui circulari. non tamen habet locum in proposito. |#12 Videtur etiam non ex necessitate sequi quod corpori caelesti nihil sit contrarium.. ut esset ingenitum et incorruptibile. vel etiam ad causam totius temporis. cum qua convenit in una qualitate. quo movetur. vel secundum formam substantialem: est tamen aliquid sibi contrarium secundum propriam dispositionem ad talem formam. scilicet in siccitate. deorsum autem existens in loco ignis: idem ergo contrariis motibus 15 . quare agens universale. Sed habet hic locum quaestio. nihil sit contrarium: quia etiam ignis in propria sphaera. vel aliqua alia causa universalior causans totum tempus. sicut non oportet quod id quod est productum a Deo producente secundum suum esse. |#11 Item videtur. Et hoc etiam potest dici circa quantitatem dimensivam caeli. nihil horum generabitur aut corrumpetur. etsi sit vera. quod producit ipsum totum tempus simul cum his quae sunt in tempore. contra quam obiicit ioannes grammaticus: quia si nihil generatur et corrumpitur nisi quod habet contrarium. ut dicitur in praedicamentis. Quod enim caelum habeat tantam quantitatem et non maiorem. Et ideo non habet hic locum ut quaeratur quare nunc et non prius: quasi praesupponatur alia pars temporis praecedens. Haec autem responsio. non autem eo modo quo est ipse producens secundum suum esse. aeri tamen et igni est aliquid contrarium. scilicet Deus. importat actionem intellectus agentis propter aliquem finem: non enim alia natura superior exemit eum a contrariis nisi divina. Et talis contrarietas requiritur in omnibus quae generantur et corrumpuntur. Respondet autem ad hoc simplicius quod hoc est intelligendum de contrario communiter dicto. locum habet in agente particulari. cum substantiae non sit aliquid contrarium. Dicitur. est susceptiva contrariorum. et coaptantis ei naturam proportionatam tali quantitati: sicut etiam exemit ipsum a contrariis. ut in I meteor.

et per umbram terrae obscurari. Ita etiam est de elementis: quae quidem secundum transmutationem calidi et frigidi rarefiunt et condensantur. sicut sanatio quando fit per naturam. Ultimo autem epilogando concludit manifestum esse ex dictis. non proterve contradicendo. et ita per additionem ad carnem praeexistentem facit augmentum. non est ad propositum: quia huiusmodi motus non sunt naturales. quod corpus primum. sicut patet de corporibus animalium et de partibus eorum. ut dictum est in V physic. neque etiam habet augmentum neque decrementum. quod quidem. formam corporis augmentandi assumpsit. et per consequens transmutantur in maiorem vel minorem quantitatem. non autem contrarietatem principiorum passivorum sive materialium. Una quidem passiva. qui sunt contrarii motus. quod etiam aliquid aliud abiicitur. secundum rei veritatem. proprie fit secundum tertiam speciem qualitatis. oportet quod contrarietas talium alterationum consequatur contrarietatem mobilium. ibi oportet quod sit generatio et corruptio in aliquid. factum est simile per resolutionem in propriam materiam. Alteratio autem.. ut in VII physic. quae sumitur ex parte augmenti. qui scilicet supereminet aquae et subsidet igni. humidi et sicci. in quibus proprie est augmentum. et etiam de plantis. Quod autem dicitur de motu animae secundum virtutem et vitium. ostendit quod non sit subiectum alterationi. neque passioni. neque alterationi. Ergo non potest esse augmentabile vel deminuibile. habet in sui ratione quod sit secundum idem et respectu eiusdem. Et dicit quod eiusdem rationis est aestimare quod corpus caeleste non sit alterabile. Omne corpus augmentabile est quantum ad aliquid subiectum generationi et corruptioni. sicut sanitas et languor proveniunt ex transmutatione frigidi et calidi. si corpus quod circulariter movetur. quod etiam mobilia non sunt contraria. Adhuc etiam videmus quod eadem anima movetur motu virtutis et vitii. sed sursum quidem respectu aquae et terrae. Si qua vero est alteratio ex intrinseco principio proveniens. deposita forma priori. quod etiam non subiaceat alterationi. puta secundum album et nigrum: et ideo utitur alia via. Posset autem videri alicui quod brevis via removendi alterationem a corpore caelesti. Et ideo alterationes quae fiunt ex principiis extrinsecis. non autem omnes contrarii motus sunt contrariorum): contra quod praedictae obiectiones procedunt. cum prius esset dissimile. Unde ubicumque est augmentum. |#3 Potest autem obiici contra hanc Aristotelis rationem dupliciter. ita et alteratio. Et eadem ratio est de motibus localibus.. accipit formam carnis. Dicendum est autem quod duplex est alteratio. Tamen. quae est gravis et levis et eorum quae assequuntur. |+7 Lectio 7 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod corpus quintum non est subiectum generationi et corruptioni. secundum quam ita aliquid adiicitur.movetur. quasi non subiacens generationi et corruptioni. quod motus non sint contrarii (quia posset aliquis dicere quod omnium corporum contrarietatem habentium sint contrarii motus. dicendum quod contradictio quae includitur in omnibus oppositis. Corpori autem caelesti non est dare aliquid ex quo sit generatum. Omnia autem corpora naturalia quae transmutantur secundum passionem vel passibilem qualitatem. Et utitur tali ratione. quod scilicet movetur motu primo et perfecto. per consequens videntur habere augmentum et decrementum. 16 . si quis velit assentire prioribus demonstrationibus. nihil prohibet esse circa idem subiectum. quia eadem materia susceptiva est contrariorum. deorsum vero respectu ignis. quae est passio et passibilis qualitas: quamvis enim habitus et dispositio pertineant ad genus qualitatis. sed voluntarii. Ad id vero quod obiicitur de aere. Primo quidem contra conclusionem. sicut panis. Est autem circa hoc considerandum quod Philosophus utitur hac propositione: quod si motus non sint contrarii. Sic igitur patet quod. quod est quodammodo augeri et deminui. Non autem ponit e converso quod si mobilia non sunt contraria. Sed advertendum quod Aristoteles removit contrarietatem a quinto corpore removendo ab eo contrarietatem motus: alteratio autem videtur fieri non solum secundum contrarietatem cui respondent contrarii motus locales. Ostensum est. Unde huiusmodi motus non sunt contrarii: non enim sunt ad contraria loca. ut ostensum est. esset per remotionem contrarietatis: sicut enim generatio est ex contrariis. resolutus in materiam. hic ostendit quod non est subiectum augmento et deminutioni. |#2 Deinde cum dicit: si autem est etc. ad quae consequitur motus. et sic contrarietas motuum non consequitur contrarietatem mobilium. et non subiacet senectuti. Ad cuius manifestationem proponit quod omne corpus augmentabile augetur per appositionem alicuius connaturalis advenientis. quamvis sint contrariae. Videtur enim esse falsum quod corpus caeleste non alteretur: manifeste enim apparet lunam a sole illuminari. sicut cum aliquid alteratur de calido in frigidum. non tamen causantur sine transmutatione quae fit secundum passiones. Quia alteratio est motus secundum qualitatem. contrarietas motuum naturalium consequitur proprietatem principiorum activorum sive formalium. Motus autem aeris naturalis non est sursum et deorsum respectu eiusdem. est sempiternum. idest circulari. non subiacet augmento vel decremento. de quibus nunc intendit: huiusmodi enim motus consequuntur principia formalia intrinseca. quae. sed etiam secundum alia contraria quae ad hoc non pertinent. sed ad eundem locum. et quod non sit augmentabile seu corruptibile.

Deo. Quod quidem sumitur a nomine imposito ab antiquis.. |#4 Secundo obiicitur contra processum rationis hic inductae: non enim videtur esse verum quod quaecumque alterantur. sed ex parte colentium Deum. non quidem simpliciter. quasi indigeat loco corporali a quo comprehendatur. intendit hic Philosophus excludere a corpore caelesti. quod durat usque ad praesens tempus. per quod datur intelligi quod ipsi etiam hoc modo opinabantur caelum esse incorruptibile. sicut transmutatio hominis non deprehenditur in duobus vel tribus annis. ut sic habitatio Dei in caelo intelligatur esse secundum similitudinis adaptationem.: quod quidem accipitur ab experientia longi temporis. idest consequitur. quasi adaptantes immortalem locum immortalibus et divinis rebus. Nondum enim perfecte explicaverat naturam motus augmenti: est autem suae consuetudinis ut ante manifestationem veritatis. Destruuntur enim studia veritatis per diversas 17 . caelum autem incorruptioni divinae. Inconvenienter igitur videtur hic Aristoteles attribuere motum augmenti non solum animalibus et plantis et partibus eorum. sive sint barbari sive Graeci. sed etiam elementis. Hic autem motus augmenti non est nisi in animalibus et plantis: nam ea quae rarefiunt et condensantur. Dicendum est autem quod Aristoteles hic loquitur de augmento pro quolibet motu quo aliquid proficit in maiorem quantitatem.. Nec impedit virtutem probationis eius. Et in II de anima. quod supra exclusit augmentum a corpore caelesti per exclusionem additionis corporis in ipsum quod augetur transmutati: quia sicut quod augetur per additionem. non est omnino liberum a generatione et corruptione. sed non est alteratum. quae fit secundum passiones. sicut cum fit triangulus aequalis quadrato. et omnes sic opinantes attribuunt supremum locum. paulatim et successive ad perfectum statum perveniunt. quod scilicet est ingenitum et impassibile. neque secundum aliquam propriam partem eius. sufficienter. Et dicit quod id quod probatum est per rationem et per communem opinionem. Et ne aliquis contra hoc obiiceret quod aliqui ante suum tempus. Et dicit quod ratio et ea quae apparent probabiliter videntur in materia ista sibi invicem testificari. sicut nos opinamur. absque hoc quod aliquod eorum propriam virtutem amittat. scilicet caelestem. utatur opinionibus communibus. Et ponit tria signa. est tamen tam diuturnum. Posset igitur aliquis dicere quod. Quanto enim aliquid est diuturnius. scilicet de corpore caelesti. non sufficit ad deprehendendam eius transmutationem. qui ponunt multos deos. caelum generabile et corruptibile posuerunt. Secundum enim memoriam quam sibi invicem tradiderunt astrologi.. in toto praeterito tempore non videtur aliquid transmutatum esse neque secundum totum caelum. et ex eo paulatim recedunt: quod quidem non posset tanto tempore latere in caelo. ut dicitur in praedicamentis. sed infinities. Si igitur ponendae sint res divinae. Augmentum enim et decrementum fit per additionem alicuius quod est conversum in substantiam eius quod augetur. quos oportet in aliquo loco Deum colere. dispositiones et motus caelestium corporum observantes. qualem alterationem ponit Philosophus in II de anima etiam in potentia sensitiva: et talem alterationem nihil prohibet esse in corporibus caelestibus. non augentur ex aliquo addito. Quamvis autem existimant homines templa esse locum Dei. et etiam hoc supra dictum est. tanto maius tempus requiritur ad hoc quod eius mutatio deprehendatur. |#7 Tertium signum ponit ibi: videtur autem etc. augmentum et decrementum suscipiant. quia scilicet hoc corpus inter cetera corpora magis accedit ad similitudinem spiritualium substantiarum et divinarum. etsi caelum sit naturaliter corruptibile. consequens est quod bene sint dicta ea quae dicta sunt de prima substantia corporali. ut probatur in IV physic. manifestat propositum per signa. Est enim impossibile quod aliter Deo habitatio caeli attribuatur. in quibus deprehenditur transmutatio canis.amittit calorem et recipit frigiditatem: et talem alterationem. Unde templa corruptibilia sunt proportionalia hominibus corruptibilibus. |#5 Deinde cum dicit: videtur autem etc. sed sicut potest dici per comparationem ad humanam fidem. supposita infinitate temporis. sed probabile. puta cum quadratum crevit apposito gnomone. si naturaliter generationi et corruptioni subiaceret. quorum quaedam recipiunt virtutes ab aliis secundum coniunctiones et varios aspectus. Quorum primum est ex communi hominum opinione. idest quantum homines possunt testificari de his quae parvo tempore et a remotis viderunt. cui alias substantias separatas deservire dicunt. immo quia pro certo ponendae sunt. |#6 Secundum signum ponit ibi: accidit autem hoc et per sensum etc. Sic autem attribuunt caelum divinis substantiis. accidit. ut dicitur in libro de generat. hoc tamen non existimant ex parte ipsius Dei. et e converso potest aliquid alterari sine hoc quod augeatur. Est autem alia alteratio perfectiva. subiungit quod opiniones verae renovatae sunt secundum diversa tempora non semel aut bis. vel alicuius alterius animalis breviorem vitam habentis. quae fit secundum quod aliquid ab alio perficitur absque alterius abiectione. quod totum tempus cuius memoria potest haberi. Quod quidem non esset si caelum generabile et corruptibile esset: quaecumque enim generantur et corrumpuntur. Nec tamen hoc est necessarium. ita etiam quod augetur per rarefactionem. quicumque scilicet putant esse res divinas. vel unum Deum. Est autem considerandum quod signanter in hac ratione mentionem facit de corporibus physicis: quia in corporibus mathematicis potest esse augmentum sine alteratione.

esset alterius naturae praeter quatuor elementa. Primo ergo ostendit quod motui circulari non contrariatur motus rectus. sive accipiatur sub ratione concavi. Et quia posset aliquis dicere quod circulari non opponitur rectum. ponentes scilicet ei nomen ab eo quod semper currit sempiterno tempore: thein enim in Graeco idem est quod currere. quia sursum et deorsum important differentiam et contrarietatem loci): et sic uni motui recto contrariabitur alius motus rectus.mutationes in his inferioribus accidentes: sed quia mentes hominum naturaliter inclinantur ad veritatem. Quia. nominaverunt supremum locum mundi aethera. contrariatur ei qui deorsum est.. Hoc autem est impossibile: quia uni unum est contrarium. scilicet quod motui circulari non sit aliquis motus contrarius. Circa hoc ergo primo proponit quod intendit. non solum videntur habere oppositionem ad invicem. non per totum. Hoc autem non continget. Linea enim recta nullam fractionem habet. quibus probatum est esse quintum corpus praeter corpora gravia et levia. ac si totum esset angulus. Horum autem motuum ille qui est ad medium. cessantibus impedimentis. idest convexum. ibi: at vero neque quae ab a etc.. Et secundum hoc rectum et circulare videntur esse contraria quasi maxime distantia. et homines tandem perveniunt ad opiniones veras quae prius fuerant: opiniones autem falsas non necesse est renovari. Et sic omni modo rectum contrariatur circulari. ibi: deinde si quis existimat etc. quod est proprium ignis. scilicet caeli. Sed motus recti contrariantur ad invicem. Ergo impossibile est quod motui circulari sit aliquis motus contrarius. Et ideo antiqui. tertius est ut uni motui circulari alius motus circularis contrarietur. gibbosum autem respectu eorum quae sunt extra. qui in duas partes dividitur: nam motuum rectorum unus quidem est a medio. si in motu circulari sit contrarietas. maxime sit ei contrarius motus rectus. Ad se invicem autem videntur habere oppositionem sicut combinata et iuxta se posita. |#5 Potest autem aliquis obiicere contra hoc quod dicitur. renovantur studia. potest etiam manifestari quod impossibile est esse maiorem numerum simplicium corporum. sicut supra dictum est. |#4 Dicit ergo primo quod maxime circulari videtur opponi rectum. hic ostendit quod praeter ista corpora non requirit integritas universi aliquod aliud corpus. qui scilicet est super lineam rectam. alius modus est ut sit aliqua contrarietas in ipsis partibus motus circularis. quorum unus est circularis et alius est rectus. Sed Anaxagoras male interpretatus est hoc nomen. sed figura circularis videtur per totum habere fractionem. sed distulit probationem usque huc. Dicit ergo primo quod ex dictis. sive sub ratione convexi. quia hoc etiam valet ad ostendendum quod non sit maior numerus simplicium corporum. ad hanc obviationem excludendam. sed in angulis.. |#3 Secundo ibi: primum quidem etc. sed concavo opponitur convexum sive gibbosum. subiungit quod concavum et gibbosum. ostendit propositum. quod circulari maxime contrariatur rectum. est corporis levis. Et dicit quod per multas rationes potest aliquis accipere fidem quod motui circulari non sit aliquis motus localis contrarius. alius autem est ad medium. secundo probat quoddam quod supposuerat. Sed quod caeleste corpus non sit igneum. secundo ostendit quod non sit contrarietas in partibus motus circularis. Et hoc quidem supposuerat in demonstratione qua probavit corpus caeli non esse subiectum generationi et corruptioni: sed ideo non statim ibi probavit. Unde relinquitur quod praeter praedicta corpora simplicia non sit aliquod aliud corpus simplex: et ita integritas universi ex istis quinque corporibus consistit. posset dici quod sicut est duplex corpus quod movetur motu recto. est primi et supremi corporis. necesse est quod cuiuslibet simplicis corporis sit aliquis motus simplex.. |+8 Lectio 8 |#1 Postquam Philosophus ostendit necesse esse aliquod corpus praeter quatuor elementa. quasi caeleste corpus sit igneum: aethein enim in Graeco idem est quod ardere. qui dicitur motus deorsum. |#2 Deinde cum dicit: quod autem non est circulationi etc. Circa quod considerandum est quod. Et primo ostendit propositum. ille autem qui est a medio. videtur esse consequens quod si aliquis motus sit contrarius motui circulari. Dictum est enim in praedicamentis quod figurae nihil est contrarium: rectum autem et circulare sunt differentiae 18 . est corporis gravis. ibi: quod autem non est circulationi etc. tertio quod non sit contrarietas in toto motu circulari. opinantes quod primum corpus. probat quoddam quod supposuerat. sed etiam ad rectum. figura autem angularis habet quandam fractionem. oportet hoc esse altero trium modorum: quorum unus est ut motui circulari rectus sit contrarius. idest secundum relationem: nam concavum dicitur respectu eorum quae intra sunt. unius scilicet motus circularis ad alium. attribuens ipsum igni. ita etiam est duplex corpus quod movetur motu circulari. patet ex supra dictis. et circularis. scilicet ignis et aeris.. ille autem qui est circularis. Si enim motui circulari esset aliquis motus contrarius. Et quia contrarietas motuum videtur esse secundum contrarietatem eorum in quibus est motus. propter loca contraria (motus enim qui est sursum. scilicet terrae et aquae. qui dicitur motus sursum. si constet quod corpori circulari non sit aliquis motus contrarius. propter contrarietatem huius motus. Sed non est alius motus simplex praeter praedictos.

dixit quod lineae rectae sunt finitae: quia si accipiamus in diversis locis duo puncta. non sicut inter species. Sed non est similis ratio si describatur una linea circularis super duo puncta quae sunt a et b: quia inter duo puncta non potest esse nisi una linea recta. in quo unum potest esse sine altero.. sed infiniti infinitis: quia secundum unamquamque portionem circuli qui describitur super duo puncta. sunt aequales. quia non videtur sequi quod uni motui sint infiniti motus contrarii. et ideo designant eandem distantiam inter contrarios terminos. et non simpliciter. Sed contra hoc procedit Aristoteles ex hoc quod eadem distantia reputatur quae est inter g et d per semicirculum. non autem secundum quod inveniuntur in corpore sphaerico. non est contrarietas corruptiva.. Huiusmodi autem contrarietas. Sed omnes lineae curvae infinitae quae describuntur super eadem puncta. non autem in linea. sed inter duo puncta possunt describi infinitae lineae curvae. contrarietur motui qui est super eundem semicirculum a d ad g. ostendit non esse contrarietatem in partibus motus circularis. Est autem attendendum quod. Sit autem semicirculus gd. Obiicit autem ioannes grammaticus contra id quod Philosophus videtur ponere concavum et gibbosum opponi secundum relationem: quia relativa videntur simul esse. Sequeretur igitur. licet non sit in omni genere contrarietas specierum: etsi enim rationale et irrationale sint contrariae differentiae. si contrarietas sit motuum qui fiunt per lineas curvas secundum contrarietatem terminorum. Potest autem dici quod Philosophus hic ex hypothesi loquitur. quae designantur inter duo puncta. sed inter quaelibet duo puncta poterunt describi lineae curvae infinitae. sed per unam et eandem. quia non est una et eadem distantia accepta secundum quantitatem lineae curvae. et sit ita quod motus qui est per semicirculum a g ad d. quae importat maximam distantiam. puta per unum semicirculum. manifestum est quod motus localis qui fiet super lineam rectam ab a in b. sit contrarius motui qui est ab a in b: et sic sequetur quod non solum uni motui sint infiniti motus contrarii. secundo ostendit quod non est contrarietas in partibus motus circularis quae accipiuntur secundum eundem semicirculum. et ideo in omnibus est eadem ratio contrarietatis. maxime contrariaretur sibi rectum. |#7 Obiicit autem contra hanc rationem ioannes grammaticus. concavum autem et gibbosum non sunt simul ex necessitate: potest enim esse aliquod corpus sphaericum exterius convexum absque hoc quod sit interius concavum. Si enim designetur una linea recta inter duo puncta quae sunt a et b. ibi: similiter autem et utique etc.. ibi: si autem et istae contrariae etc. sunt inaequales: unde non est in eis eadem ratio contrarietatis. sed sicut inter differentias eiusdem generis. loco huius quod debuit dicere. Ad secundum dicendum quod omnes infinitae lineae rectae quae sunt a centro ad circumferentiam.. puta sicut par vel impar.. ibi: similiter autem et quae in semicirculo etc. Dicit ergo primo quod posset aliquis existimare quod eadem sit ratio contrarietatis in motu qui est per lineam circularem. quod infiniti motus essent contrarii uni. sicut est contrarietas calidi et frigidi: contrarietatem autem secundum differentias aliquorum generum nihil prohibet in corpore caelesti esse. Sed in hoc deceptus fuit: quia Philosophus hic loquitur de concavo et convexo secundum quod inveniuntur in linea circulari. quae sunt diversae portiones circulorum. esset contrarius motus qui est a b in a secundum lineam circularem. Posset enim aliquis dicere quod motui qui est super unam lineam curvam ab a in b. contrarius erit motui locali qui fiet e converso a b in a. illi distantiae quae accipitur per diametrum: non quod semicirculus sit 19 .. Potest etiam dici quod in quolibet genere invenitur contrarietas differentiarum. Manifestum est enim quod sicut inter duo puncta possunt describi infinitae lineae curvae. erunt inter ea lineae rectae finitae. ostendit quod non sit contrarietas in motu circulari secundum unum et eundem semicirculum. quod linea recta est una inter duo puncta. sed quod cuilibet infinitorum motuum ex una parte incipientium. |#6 Deinde cum dicit: deinde si quis existimat etc. vel secundum aliquid huiusmodi. ratione supra dicta. Sic igitur ponitur contrarietas inter rectum et circulare. Item videtur quod sit idem inconveniens quod sequitur ex contrarietate motuum rectorum. contrarientur infiniti motus qui incipiunt ex parte contraria. Et primo excludit contrarietatem a partibus huius motus. Sed dicendum est ad primum quod. ut patet X metaphys. sicut accidit in motibus rectis. si motui qui est ab a in b per lineam circularem. tertio ostendit quod non est contrarietas in partibus motus circularis quae accipiuntur secundum duos semicirculos. sequitur ex hac suppositione quod quilibet motus qui fit a b in a per quamcumque linearum curvarum. Circa primum tria facit: primo ostendit quod non est contrarietas in partibus motus circularis quae accipiuntur secundum diversas portiones circuli. erunt duo motus sibi invicem contrarii. et in motu qui est per lineam rectam. secundo ostendit quod contrarietas partium non sufficeret ad contrarietatem totius.figurarum. qualem intendit hic Philosophus excludere a corpore caelesti. |#8 Deinde cum dicit: similiter autem et quae in semicirculo etc. non contrariatur quilibet motus qui est a b in a per quamcumque lineam curvam. quae posset attendi in motibus secundum differentiam recti et circularis. ita a centro mundi ad circumferentiam possunt describi infinitae lineae rectae. non tamen homo et asinus sunt contrariae species. Si enim aliquid esset contrarium circulari.

sed quod distantia quae est inter quaelibet duo puncta. sed etiam quod non sit de uno in aliud..aequalis diametro. |#13 Obiicit autem contra hoc iterum ioannes grammaticus. seu cuiuslibet alterius portionis circuli. Primo quidem quia in diversis videtur esse diversa ratio contrarietatis. non tamen propter hoc sequeretur quod contrarietas esset in motibus circularibus secundum totum: non enim sequitur ad contrarietatem partium contrarietas totius. scilicet ab a. si talis contrarietas non est in motibus circularibus. et non secundum quantitatem semicirculi: alioquin plus distaret principium arietis a principio sagittarii. Ergo non solum excluditur a motibus circularibus quod non sint contrarii. sed diametro. Obiicit etiam quod maxima distantia est in caelo. quae omnes sunt maiores linea recta inter eadem puncta descripta. Et dicit quod similis est ratio.. Sed dicendum est quod ista distantia maxima attenditur secundum quantitatem diametri. non solum excluditur quod non sit de contrario in contrarium. in uno quorum describatur I. quia non solum geometrae et astrologi accipiunt quantitatem lineae curvae per lineam rectam. dividens ipsum in duos semicirculos. Uterque enim horum motuum ab eodem incipit. quorum unus incipiat ab a. si quis describens circulum totum. qui incipiens ab e. ut dicitur in X metaphys. Et sic patet quod id quod iam ostendit Philosophus de contrarietate partium motus circularis. incipiens ab a. et quantitatem arcus per chordam. quia omnis mensura debet esse certa et determinata et minima: inter duo autem puncta mensura lineae rectae est certa et determinata. mensuratur per lineam rectam. alius autem motus e converso. contrarius autem motus localis est qui est a contrario in contrarium. ratione iam dicta. Lineae vero curvae inter duo puncta describi possunt infinitae. Item. sed etiam quod penitus non sint motus. Sit ergo unus circulus. quod respicit trino aspectu. cum distantia quae est inter duo puncta non mensuretur secundum lineam curvam sed secundum rectam. puta inter principium arietis et principium librae: et tunc. si contrarietas est maxima distantia. et iterum per t semicirculum redit a z in e. quia non potest esse nisi una. sed solum in motibus qui sunt super diametrum. contrariatur motui qui est a z ad e per semicirculum t. Posset ergo aliquis dicere quod motus qui est ab e ad z per semicirculum I. ut patet in VIII physic. aut maioris aut minoris circuli. et sic transiens per b revertatur ad a.. non mensuratur semicirculo. ostendit quod etiam si istae partes motuum circularium essent contrariae. super quem in tribus punctis describantur a et b et g. Cuius ratio est. et per b vadat in g. |#10 Deinde cum dicit: similiter autem et utique etc. primo vadat ad g. 20 . ponat motum qui est in uno semicirculo. et in idem terminatur. Unde distantia quae est inter duo puncta. Et adhuc alia ratio est: quia unus motus continuus est. Sed hoc improbatur eadem ratione qua et primum: quia scilicet distantia quae est inter e et z. et sic patet quod isti duo motus non incipiunt a contrario. |#12 Deinde cum dicit: at vero etc. ut totaliter a motu circulari contrarietatem excluderet. Sed in hoc deficit ab intellectu Aristotelis. in alio t. et sic revertatur ad a. duo autem motus contrarii non possunt sibi invicem continuari. Dicit ergo hos duos motus non esse contrarios. ex abundanti prosecutus est. Non enim hoc intendit Aristoteles. sed quia omnem distantiam mensuramus per lineam rectam. ita est de ratione motus quod sit de uno in aliud. et est minima omnium linearum quae sunt inter duo puncta.. sicut est de ratione motus contrarii in motibus rectis quod sit de contrario in contrarium. venit in z per I semicirculum. quod respicit aspectu rectae oppositionis. quod propter hoc nulla contrarietas in eis esse possit. |#11 Deinde cum dicit: si autem et istae etc. mensuretur per lineam rectam.. sed etiam e converso: probant enim quantitatem chordae per arcum. scilicet in ipsum a. consequens est quod contrarietas terminorum non faciat contrarietatem in motibus qui sunt super semicirculum. contrarium ei qui est in alio semicirculo. Sit enim circulus cuius diameter sit ez. |#9 Obiicit autem contra hoc ioannes grammaticus. Patet ergo praedictos motus circulares non esse contrarios. neque terminantur ad contrarium. potest secundum hanc distantiam attendi contrarietas in motu circulari. Quarum prima sumitur ex consideratione ipsius motus circularis in communi. Per hoc autem quod motus circularis est ab eodem in idem. quod linea curva mensuretur per rectam. et non per lineam curvam semicirculi. ostendit non esse contrarietatem in motu circulari secundum duos semicirculos. Super hunc autem circulum intelligantur duo motus circulares. Cum igitur de ratione contrarietatis sit quod habeat maximam distantiam. quae est inter duo puncta opposita. ostendit quod toti motui circulari non est alius totus motus circularis contrarius: et hoc duabus rationibus. Moveri enim a contrario in contrarium determinat contrarietatem in motibus rectis: unde non oportet. quam a principio librae.

Et huius ratio est. quia pari ratione posset aliquis concludere quod in motibus rectis non sit contrarietas. ut ostensum est in VI physic. sicut dicimus calceamentum esse frustra. Quae quidem ratio talis est. quod non posset moveri illo motu qui impediretur per fortiorem: unumquodque enim dicimus esse frustra. vel est a natura sicut a secunda causa. ita quod id quod movetur per unam earum sursum. consequens est quod alter motus esse non posset. quod est terminus a quo et in quem. Et ideo talis motus competit primis corporibus. si ambo corpora essent. quia est primus motuum. ut ostenditur in X metaphys. quo non potest aliquis calceari.. sed est communis ratio contrarietatis in omnibus motibus. agit propter finem. idest aequalis virtutis. quae scilicet maxime distant: alia vero loca signata per lineam rectam. In recta quidem linea designantur sola duo loca contraria. et non solum causam per modum finis. quia totaliter impediretur per motum fortiorem. si motus circulares sint contrarii.. si motus circulares sunt contrarii. eo quod non attenditur contrarietas in motibus rectis nisi secundum extrema linearum rectarum. Et similiter etiam pars motus circularis est de uno in aliud subiecto differens: totus autem motus circularis est quidem de eodem in idem secundum subiectum. necesse est accipi contrarietates in circulo secundum praedicta. minimum habet de diversitate et plurimum de uniformitate. quo nihil potest moveri. Sed dicendum quod alia ratio est in motibus rectis et circularibus. quae est maxima linearum rectarum cadentium in circulo. inquantum accipitur ut principium et finis. quod non potest habere suum usum. Et ideo. |#15 Obiicit autem contra hanc rationem ioannes grammaticus. propter duo. sed nihil est frustra in natura. sicut sagitta non movetur frustra. transirent per eadem signa in circulo signata: et hoc ideo. est idem subiecto. quia contraria mobilia impediunt se invicem. Ex his autem sequitur quod alterum motuum vel corporum esset frustra. Quia igitur ea quae moventur contrariis motibus. quod non poterit moveri proprio motu: et etiam motus erit frustra. Itaque. quae omnia sunt contraria. dictum est autem quod omnis distantia mensuratur secundum lineam rectam. sed est de uno in aliud differens sola ratione. ut quidam dixerunt. ergo non sunt duo motus circulares contrarii. Sed in circulo cuiuslibet puncti est accipere maximam distantiam ad aliquod aliud punctum circuli: quia a quolibet puncto signato in circulo contingit ducere aliquam diametrum. necesse est aliquid esse frustra in natura. sed etiam secundum ante et retro. quae penitus contrarietate carent. Relinquitur ergo quod nihil in natura sit frustra. Sed quod hoc sit impossibile. motus autem habet formam seu speciem ex suo termino. Et similiter corpus erit frustra. Primo quidem quia duo corpora moventur contrariis motibus rectis absque eo quod se invicem impediant. dictum est autem quod contrarietates motus localis accipiuntur secundum contrarietates locorum.. ut patet in V physic. a quovis puncto circuli moveri incipiat. quia agit sicut mota a Deo velut a primo movente. frustra esset alterum ipsorum corporum. sed solum ratione: pars vero quaelibet mutat suum ubi etiam subiecto. et dextrum et sinistrum. 21 . Si ergo essent motus circulares contrarii. vel est a Deo. Si enim accipiatur circulatio una quae ab a redit in a. quae sunt propinquissima substantiis simplicibus. quia contrarietas est differentia secundum formam. ipsum a. cum oporteret utramque transire per eadem loca. non impedit id quod movetur per aliam deorsum. Ad secundum dicendum quod motus circularis. inquantum emittitur a sagittante ad aliquid certum. Nec est inconveniens si in circulo describantur loca contraria secundum omnem partem: quia contrarietates loci accipiuntur non solum secundum sursum et deorsum. oporteret quod corpora quae moverentur illis duobus motibus. Et hoc quidem apparet proportionaliter in mobili et in motu. Sed Deus nihil facit frustra.Dicendum est autem ad primum quod esse a contrario in contrarium non est ratio contrarietatis propria in motibus localibus qui sunt secundum lineam rectam. Si unus motus circularis esset contrarius alii. quia motus circularis plurimum habet de unitate. si sint duo motus circulares contrarii. |#14 Secundam rationem ponit ibi: si autem et esset etc. Similiter etiam natura nihil facit frustra. puta secundum centrum mundi et circumferentiam eius: a centro autem ad circumferentiam possunt infinitae lineae duci. Conditionalem autem probat sic. Quia si aequales essent magnitudines motae. Si vero alter motus dominaretur propter praeeminentiam virtutis in altero mobilium vel moventium. sicut primae res naturales. necesse est. non habent contrarietatem ad invicem. et sic. Si essent duo motus circulares contrarii. Sic ergo patet quod. quae essent nata moveri contrariis motibus circularibus. perveniat ad omnia loca circuli. Omne quod est in natura.. In mobili quidem. quod utrumque corpus circulariter motum. oporteret quod alter eorum esset frustra. probat sic. quae est maxima distantia. Et haec quidem ratio sumitur per applicationem circularis motus ad corpora naturalia. necesse est attingere contraria loca. quae attingit utrumque mobilium. est natura eius longinqua a contrarietate. cum sit agens per intellectum. sed differt ratione. quia contrarietas motus localis exigit contrarietatem locorum. quia non mutat suum ubi secundum totum subiecto. et ideo in nullo motu potest esse contrarietas absque contrarietate terminorum. puta inferiores effectus. quia. quae sunt infra duo loca extrema. cum non maxime distent. quia una totaliter impediret alteram. oporteret quod loca aliqua designarentur contraria in circulo. neutra ipsarum moveretur. Est autem attendendum quod Aristoteles hic ponit Deum esse factorem caelestium corporum.

secundo utrum sit infinitum secundum multitudinem. supponendo tamen quod non sit aliud corpus praeter quatuor elementa. sicut si aliquis diceret quod ex infinita massa possunt fieri panes in infinitum. sicut patet in motibus rectis. Circa primum tria facit: primo dicit de quo est intentio. Moveri autem diversis viis ad eundem finem. Potest autem aliquid dici infinitum tripliciter: uno modo secundum magnitudinem. dixerunt fieri res in infinitum per reciprocam congregationem et separationem elementorum. et sic ex necessitate oportet quod motus circulares contrarii se invicem impediant. alio modo secundum numerum. sicut melior medicus est qui efficaciori via sanitatem inducit. sicut et supremus orbis est nobilior. repetit hanc considerationem. Tertia ratio est. utrum hoc aut illo modo se habeat. Et dicit quod non modicum differt in comparatione ad speculationem veritatis in naturali philosophia. |#16 Item potest obiici de motu planetarum. ibi: his autem determinatis etc. ut universalior sit inquisitio veritatis. puta quia firmamentum a puncto orientis movetur ad punctum occidentis per hemisphaerium superius. Primo igitur inquirit utrum universum sit infinitum secundum magnitudinem.. posuerunt alia fieri quasi per separationem ab illo principio. sed pertinet ad diversum ordinem motuum et mobilium: quia quod nobiliori via pertingit ad terminum est nobilius.. 22 . ibi: sic enim aut illo modo etc. planeta autem movetur a puncto occidentis ad orientem per aliud hemisphaerium. ibi: quia autem neque plures etc. sicut nec quod corrumpatur. Circa primum duo facit: primo dicit prooemialiter de quo est intentio. quia quamvis uterque motus sit super idem centrum. tertio modo secundum durationem. |#3 Deinde cum dicit: sic enim aut illo modo etc. Sed dicendum est quod tales motus habent quidem aliquam diversitatem ad invicem.. sicut plurimi antiquorum Philosophorum putaverunt (omnes scilicet qui posuerunt unum principium materiale. scilicet quod sit aliquod corpus infinitum secundum magnitudinem vel non: sed magis inducit differentiam circa totum. quidam rationem perfecti attribuerunt infinito. et redit ad punctum orientis per hemisphaerium inferius. puta ignem aut aerem aut aquam aut aliquod medium horum). sed motus planetarum sunt in inferioribus circulis. non est hoc frustra. Oportet autem contrarietatem attendi circa eandem distantiam. propter tria. vel infiniti seu plures. Illi vero qui posuerunt principia finita. et erit in futuro principium omnium contradictionum inter eos qui aliquid enuntiaverunt de tota natura rerum. tertio utrum sit infinitum duratione. et de aliis quae dicta sunt. Sed quia iam probavit quod est aliquod corpus praeter quatuor elementa. et circa omnem considerationem naturalem. vel potius hoc est impossibile. sicut naturaliter est aptum corrumpi. sed secundum contrarias vias perveniendi ad eundem terminum. quod sit aliquod corpus infinitum in actu. quod movetur motu diurno ab oriente in occidentem. Unde et orbes planetarum moventur motu primi orbis absque hoc quod impediantur a suis propriis motibus. Et primo inquirendum est utrum sit aliquod corpus infinitum in actu secundum magnitudinem. ibi: necesse itaque etc. quia corpus quod movetur naturaliter motu recto. utrum scilicet sit unus mundus tantum. tertio determinat modum agendi. idest circa totum universum... qui moventur propriis motibus ab occidente in orientem. ibi: quod quidem igitur necesse etc. ex diversitate quae accidit propter praedictam positionem. oportet nunc intendere ad ea quae residua sunt. Et inde est quod motus primus firmamenti est nobilior secundo motu. quia. Secundo est diversa ratio utrobique. hic incipit inquirere de infinitate ipsius.. dixerunt generationem rerum non deficere.Sed in motu circulari eadem ratio contrarietatis est in omnibus partibus circuli: et ideo oportebit quod per eadem loca circuli utrumque transeat. secundo assignat rationem suae intentionis. unde non est natum impediri: unde si in natura esset aliquid impeditivum ipsius. Primo quidem quia huiusmodi diversitas non est secundum contrarios terminos. et sic. non facit contrarietatem actionum vel motuum. quod motui circulari non est aliquis motus contrarius. Et primo proponit hanc diversitatem consequentem. Secunda ratio est. qui est planetarum. quae designat aliquo modo diversam naturam mobilium: non tamen est aliqua contrarietas. Sed corpus circulariter motum est naturaliter incorruptibile. sicut probatum est in III physic. ut dicitur in III physic. est tamen uterque motus super alios et alios polos: unde non sunt contrarii. quasi semper existens. esset frustra. quorum contrarietas consistit in distantia centri et circumferentiae. quod videtur esse in contrarium motus firmamenti. fere fuit in praeterito. secundo exequitur propositum.. propter infinitatem illius principii. ita naturaliter est aptum impediri: unde si impediatur. quia manifestum est de praedictis. secundum opinionem aliorum. |+9 Lectio 9 |#1 Postquam Philosophus ostendit perfectionem universi et ex quibus partibus eius perfectio integretur. quia non sunt in eodem circulo. assignat rationem suae intentionis. Hoc enim quod dictum est. |#2 Dicit ergo primo quod.. Illi enim qui posuerunt unum infinitum principium.

ut dictum est in III physic. sicut democritus posuit corpora indivisibilia: sic autem introducens aliquid minimum in quantitate. quia non est aliquod corpus praeter praedicta. Circa primum duo facit. posuerunt infinitum esse principium. assignat causam quare tanta diversitas ex hoc sequatur: quia scilicet qui modicum transgreditur a veritate circa principium. et cum hoc habet maximam virtutem quantum ad quantitatem. sive hoc sit verum sive falsum. probat propositum sex rationibus: quarum prima talis est. Et huius causa est. Infinitum non est pertransire. quia excedit omnem quantitatem datam. Posset autem aliquis dicere quod. secundo tribus communibus rationibus de omnibus. necesse est quod distantia sit infinita inter lineas egredientes a centro. ostendit quo ordine agendum sit. destruit maximas propositiones mathematicorum. sed etiam in quantitate. Et talem distantiam probat esse infinitam dupliciter.. Circa primum duo facit: primo ostendit propositum in corpore quod circulariter movetur. Et dicit quod necesse est omne corpus aut de numero simplicium esse aut de numero compositorum corporum: unde oportet quod etiam corpus infinitum aut sit simplex aut compositum. vel si hoc sit impossibile. tamen inter eas est aliqua distantia finita: quia omnis distantia mensuratur secundum lineam rectam. postmodum procedens fit multum longe.. Et ideo dicit quod non loquitur de distantia quam mensurant tales lineae. ibi: quod quidem igitur non est infinitum corpus etc.). Et ponit exemplum de eo quod dictum est. etiam si sint lineae infinitae a centro egredientes. in fine multiplicatur. quod necesse est omne corpus quod circulariter fertur. Primo quidem quia omnis talis distantia finita est inter lineas egredientes a centro finitas: oportet enim quod iidem sint termini linearum egredientium a centro. ut probatum est. quae tangat utramque primarum linearum. quanta est quantitas corporum simplicium ex quibus componitur. oportet quod una linea egrediens a centro pertingat ad situm alterius. Sed manifestum est quod extra illam lineam poterit alia linea recta maior protrahi inter illas lineas de quibus primo loquebamur. Primo proponit quod intendit: et dicit quod manifestum est ex his quae dicentur. Iterum manifestum est quod. ostendit quod non sit corpus infinitum: et primo propriis rationibus de singulis corporibus.. quod non solum excedit in virtute principii. Infinitum autem habet rationem principii (omnes enim quicumque sunt locuti de infinito. ita est infinitum in tali distantia. Ostensum est autem supra quod corpora simplicia sunt finita multitudine. ergo non est infinitum. de differentia simplicium corporum et compositorum. est infinita. Si igitur principium quod est minimum quantitate. est tamen magnum virtute. sed illam distantiam dicit esse infinitam.. 23 . facit magnam differentiam in sequentibus. Et hoc ideo. sic igitur nunquam contingeret aliquid circulariter moveri. Primo ergo probat conditionalem sic: quia si corpus quod circulariter fertur est infinitum. ad hoc autem quod fiat motus circularis. sicut ex modico semine producitur magna arbor: et inde est quod illud quod est modicum in principio. quia pertingit ad totum id ad quod se extendit virtus principii. necesse est quod lineae rectae quae egrediuntur a centro ipsius. quia principium. esse finitum (hoc enim est primum corporum)p |#7 Deinde cum dicit: si enim infinitum etc. quod scilicet circulariter movetur. multo magis infinitum. non potest moveri circulariter. si mirabilis differentia sequatur in scientia naturali ex eo quod sumitur aliquod corpus esse infinitum. in his qui posuerunt aliquam minimam magnitudinem. ibi: sed adhuc neque quod ad medium etc. etsi sit modicum magnitudine. Et hoc quidem ostendemus primo argumentantes de primo corporum.|#4 Deinde cum dicit: siquidem qui modicum etc. ut probatum est in VI physic. procedens in ulteriora fit magis longe a veritate decies millies. Si aliquod corpus est infinitum. est accipere aliam maiorem. quae scilicet moventur motu recto. si corpora simplicia essent finita multitudine et magnitudine... secundo in corporibus quae moventur motu recto. necesse est quod compositum sit finitum et multitudine et magnitudine: tantam enim quantitatem habet corpus compositum. et lineae finitae mensurantis extremam distantiam inter eas. Secundo probat idem per hoc quod qualibet distantia data inter duas lineas mensuratas egredientes a centro. sed si corpus sit infinitum. Restat igitur videre utrum aliquod corpus simplicium sit infinitum magnitudine. Et hoc maxime apparet in errore viarum: quia qui parum elongatur a recta via. quae mensuratur per lineam extra quam non est sumere aliquam aliam lineam maiorem. puta quod lineam datam contingit secari in duo media.. protenduntur enim quamdiu durat corporis quantitas. resumendo considerationem nostram a principio quod supra accepimus. sed corpus primum movetur circulariter. potest autem aliqua linea finita protrahi infra duas praedictas lineas. Et ideo de hoc dicendum est. sicut quolibet numero dato est accipere maiorem: unde sicut est infinitum in numeris. sint infinitae. Ex hoc sic argumentatur. |#6 Deinde cum dicit: quod quidem igitur etc. Distantia autem quae est inter infinitas lineas. et sic intendemus ad reliqua corpora. puta in propinquitate ad centrum. quia omnia subsequentia dependent ex suis principiis. Et ideo neque inconveniens neque irrationabile est. |#5 Deinde cum dicit: necesse itaque etc.

et quo alia pertransit ipsam. Quod tempus et motus et mobile consequuntur se invicem in hoc quod est esse finitum vel infinitum. quod relinquitur necesse est esse finitum: quia pars finiti non potest esse infinita. continget quod linea age. Et postquam hoc manifestavit per lineas finitas. est finitum. tantam e converso alia accipit de ipsa. ex necessitate sequitur quod simul linea mota quae est a. Videmus autem firmamentum moveri circulariter: non ergo est infinitum. non possunt se invicem intersecare. Et dicit manifestum esse quod impossibile est lineam infinitam pertransiri tempore finito a linea finita. et quod secundum punctum g describat quendam circulum suo motu. secet lineam infinitam quae describitur extra centrum. probat destructionem consequentis dupliciter: primo quidem quia ad sensum videmus quod caelum circulariter movetur. quae procedebat ad ostendendum corpus non esse infinitum quod circulariter fertur. idest in VI physic. Supponatur ergo quod a centro corporis infiniti quod est a. |+10 Lectio 10 |#1 Praemissa prima ratione. et quod etiam magnitudo mota sit finita et habens principium. Unde si tempus mensurans incessum sive motum. Sed tamen si ambae moveantur una contra aliam.. Sic ergo patet quod corpus infinitum non contingit revolvi circulariter. quarum una sit a et alia b. et unius motae iuxta aliam stantem. Demonstratum est autem in VI physic. et quod infinita moveatur super finitam: cum enim linea infinita moveatur per lineam finitam. quandam lineam stantem immobilem. quae sit infinita ad aliam partem. idest cuius semidiameter sit ag. Et praemittit in hac ratione quoddam principium. Praemittit autem quod si sint duae lineae finitae. Et sicut hoc dicimus in motu caeli. sit finita. sequitur quod non moveatur circulariter. ita quod a feratur iuxta b quiescentem. Si ergo. consequens est quod habeat principium: hoc enim tempus dicimus esse finitum. si autem una moveatur iuxta aliam quiescentem. ex hoc quod lineae descriptae imaginatae in corpore infinito. sive in eius loco. et sit linea bb. secundum principium supra positum. quod aufertur a toto tempore. quia idem est tempus quo una linea pertransit aliam. Et hoc ideo praemisit. linea quae est age. Dicit ergo quod ex his etiam quae sequuntur. in quo illa linea incidens fertur usque ad lineam quae inciditur. circumeundo circulum praedictum. sicut patet ad sensum: unde consequens est quod pars illius temporis.|#8 Secundo ibi: caelum autem videmus etc. unde relinquitur quod linea finita pertranseat infinitam tempore infinito. manifestat per hoc quod totum tempus in quo caelum movetur. similis ratio est si linea finita moveatur vel non moveatur. similiter oportet se habere in aliis motibus et mobilibus. Unde si mundus sit infinitus. Unde relinquitur quod impossibile sit corpus esse infinitum. secabit totam lineam bb in tempore finito. |#2 Istis igitur praemissis tanquam principiis. in quo linea age incipit incidere lineam bb. alioquin totum esset minus sua parte. secundo quia supra per rationem probatum est quod motus circularis est alicuius corporis. sicut dictum est. Et huius ratio est. |#3 Tertiam rationem ponit ibi: adhuc autem et ex his etc. Hoc autem est impossibile: quia. Sicut autem apparet ex his quae dicta sunt de lineis finitis. quod habet principium et finem. quod est contra rationem infiniti. si sit dare principium temporis in quo incipit incidere. quae non transeat per centrum. Sequitur ergo quod sit aliquod principium temporis.. cum unam partem incidat ante aliam. Manifestum est enim quod semidiameter circuli non potest volvi in circuitu nisi incidat vel secet successive totam lineam immobilem imaginatam in circulo extra centrum. protrahatur quaedam linea. scilicet ex parte e. est finitum et habens principium. scilicet age. et e contra linea stans quae est b. quia quantam partem una earum accipit de alia. separetur a linea stante quae est b. ex hoc quod distantia quae est inter duas lineas a centro egredientes erit infinita et impertransibilis. manifestum est quod impossibile est corpus infinitum moveri circulariter.: et sumitur haec ratio ex infinitate totius corporis quod ponitur circulariter moveri. Et quod tempus sit finitum in quo linea quae educitur a centro. sua incessione describat circulum a g. Vel potius sequitur illud tempus esse finitum. procedit ad demonstrandum propositum. manifestum est autem quod si moveatur linea 24 . quod circulariter movetur. necesse est quod motus sit finitus et quod habeat principium. tardius separabuntur lineae ab invicem. scilicet quod si a tempore finito subtrahatur tempus finitum. hic ponit secundam rationem. et intelligatur ista linea circumvolvi secundum motum totius corporis. dummodo sit aequalis velocitas duarum motarum contra se invicem. et hoc oportet auferri a toto tempore finito. sed sit infinita ex utraque parte. velocius separabuntur lineae ab invicem. separetur a linea mota quae est a. ut residui temporis accipiatur quoddam principium. Imaginemur etiam in spatio imaginato in quo revolvitur corpus infinitum. quod quidem ostensum est prius in his quae de motu. Et si illud residuum temporis est finitum. applicat hoc ad lineas infinitas. de quibus intendit. nihil differt quod linea finita moveatur per infinitam. in quo scilicet linea age incidit lineam bb. esset dare principium aliquod in linea infinita.

ita si non sit infinitus circulus. nunquam absolvetur. et hae duae lineae sint stantes. ab eo quod linea finita moveretur supra infinitam. Sed si corpus infinitum moveatur circulariter. Impossibile est igitur corpus quod circulariter fertur. Sic igitur patet quod impossibile est totum corpus infinitum moveri per totum spatium infinitum. velocius separabuntur ab invicem. Sed quando ad omnem partem determinatur. haberent motum lentum. tempore scilicet finito: quia si infinitum moveretur etiam per minimum spatium finitum. in quo imaginamur motum eius. si sit eadem velocitas. non potest esse motus circularis. Sed hoc intelligendum est. nullo modo potest esse infinita. Si ergo neque sphaera est infinita neque quadratum neque circulus. |#2 Quintam rationem ponit ibi: adhuc autem si g etc. |#3 Sextam rationem ponit ibi: adhuc si quidem etc. |#4 Sic igitur ostenso quod nihil differt lineam infinitam moveri iuxta finitam quiescentem. quasi imaginatae in spatio in quo corpus infinitum movetur circulariter. cuius est aliquis finis. sit infinitum. scilicet lineam ab: quod non contingeret si esset infinitum. Videmus autem quod caelum circuit totum spatium suum tempore finito. sed semper se habebit quemadmodum ge. est infinitum. quod linea infinita moveatur iuxta lineam finitam quietam: quia contingit quod linea mota quae est a. puta quando linea gd superponebatur lineae ba et secabat lineam e perpendiculariter in puncto e. infinita ex parte d (nam ex parte g oportet eam esse finitam): haec autem linea moveatur per motum corporis. quae talis est. sicut supra dictum est: aliquando tamen nihil prohibet quin linea quae movetur iuxta quiescentem. quod linea gd pertranseat partem circuli quae est in opposito lineae e. Hoc autem spatium imaginamur ut quiescens: sic igitur oportebit quod sit quoddam caelum 25 . in quo caelum movetur. Sic patet ergo quod linea infinita nullo modo potest circuire circulum. cum sit infinita. utpote in eo descripta. Impossibile est autem quod motus circularis compleatur. puta quae continet interius totum circulum descriptum circa centrum eius. esse infinitum. velocius pertranseat eam. Et sic patet quod nulla superficies figurata est infinita. quam si moveretur iuxta lineam in contrarium motam. si tempus quo linea finita pertransit lineam infinitam. sicut tu ponis. ab ea: quia non potest eam pertransire. Unde manifestum est quod pertransit tempore finito aliquam lineam finitam. sicut secabat eam in principio a quo incoepit moveri. Sed quia dixerat quod similiter se habet sive moveatur altera sive non. manifestum est quod non potest esse motus circularis infinitus. haec enim sunt nomina figurarum. quae sit linea dg. Et ita sequitur quod corpus infinitum non possit circulariter moveri. necesse est motum circularem esse infinitum: non est ergo possibile quod corpus infinitum circulariter moveatur. neque sphaeram. quae est figura corporea. infinitum. Quia igitur linea e est infinita.finita sicut et infinita. Unde manifestum est quod etiam si non moveatur linea finita. Impossibile est lineam esse infinitam. Supponatur quod corporis infiniti circulariter moti centrum sit g. nisi linea gd dimittat lineam e: quia oportebit. et sic semper in alio et alio puncto secabit illam: nunquam tamen totaliter poterit ab ea separari. illa vero quae moveretur iuxta quiescentem.. Sit etiam tertia linea egrediens a centro. Sit caelum infinitum. linea b quiescente. haberet motum velocem. quae sit linea ab. utraque earum pertransibit aliam. idest semper continget vel secabit lineam e. linea a velocius moveretur. idest quadratum. quod non contingit eam esse infinitam ad illam partem. sequeretur quod tempus esset infinitum: probatum est enim quod infinitum movetur per finitum tempore infinito. quia necesse est imaginari aliquod spatium aequale caelo. Manifestum est autem ad sensum quod movetur circumquaque tempore finito: videmus enim eius revolutionem perfici in viginti quatuor horis. et sit etiam haec linea infinita ex utraque parte. Recedens enim ab hoc situ incidet lineam e in puncto z. dummodo ponatur quod. |+11 Lectio 11 |#1 Praemissis tribus rationibus ad probandum quod corpus quod circulariter movetur. non potest esse infinitus motus circularis. quae talis est. Sic igitur patet quod nullum impedimentum est quantum ad rationem istam. sicut patet quod non contingit esse tetragonum. quod si habeat finem ad unam partem. idest separabitur. ita scilicet quod totus motus circularis compleatur. cadens ad rectos angulos super lineam ba. nisi forte ad alteram partem habeat finem et ad alteram partem sit infinita. consequens est quod tempus quo linea infinita movetur per lineam finitam. ducatur autem alia linea praeter centrum. in puncto scilicet e. non possit esse infinitum. ex hoc argumentatur quod. Et hanc quidem rationem format dupliciter: primo ducendo ad impossibile hoc modo. ostendit in quo circa hoc posset esse differentia: quia si utraque linearum moveatur una contra aliam. puta quando duae lineae quae contra se moverentur. Sicut enim si non est circulus. Et simile etiam est de superficie. antequam compleatur motus circularis.. Ex hoc ergo sequetur quod infinitum sit pertransitum tempore finito: et hoc ideo. qui est superficialis figura. tardius pertransit lineam b motam. neque circulum. simile erit quod pertransitur a linea infinita. ac si pertransiret illam. hic ponit quartam. ducatur autem per hoc centrum linea ad utramque partem infinita. quam si non moveretur. figura autem est quae termino vel terminis comprehenditur. sicut et finitum per infinitum.

manens infinitum. secundo ex parte gravitatis et levitatis. cessaret locorum contrarietas.. ubi ostensum est quod motus qui est per infinitum. Manifestum est autem quod spatium pertransitum est aequale ipsi corpori pertranseunti. Sic igitur omne quod movetur naturaliter sursum vel deorsum. Ex hoc autem statim concludere posset huiusmodi loca esse determinata: contraria enim sunt quae maxime distant. |#3 Deinde cum dicit: adhuc si sursum etc. medium non sit determinatum. consequens est quod corpus sit finitum quod actu existit in hoc loco. per quae huiusmodi corpora in propria loca moventur. vel a medio vel ad medium. ita corpus quod fertur motu recto. si sursum et deorsum sunt determinata. scilicet ignis.. cum sint contraria. Circa primum duo facit: primo ostendit propositum quantum ad corpora extrema. necesse est et determinatum esse locum qui est sursum. et quod sit corpus caeli quod movetur in hoc spatio. non potest compleri. sit infinitus. non continget longius pertransire recedendo a caelo quam quod perveniat ad medium: si enim pertransiret medium. scilicet infinitum pertransire tempore finito. format rationem e converso. Quarum prima est: si. unde si loca essent infinita. iam fieret propinquius caelo. hic ostendit idem de corpore quod movetur motu recto. Medium autem mundi. Si autem ambo loca sunt determinata et finita. non potest esse infinitum. consequens est quod magnitudo quae est pertransita.. ut probatum est in VI physic. si unum contrariorum est determinatum. Sequitur ergo corpus quod circulariter movetur. scilicet terra. |#4 Secundo ibi: est autem et convertibiliter etc. esse finitum. ostendit propositum: et primo ex parte locorum quae sunt huiusmodi corporibus propria. maxima autem distantia locorum non potest esse nisi sint loca determinata. necesse est quod corpora quae sunt nata esse in his locis. idest habet naturalem inclinationem ad hunc vel illum locum. cum locatum commensuretur loco. sed habet finem. Et dicit quod possumus e converso dicere quod. Unde patet huiusmodi corpora extrema. consequens est quod pertransiverit infinitum tempore finito. sint finita. Quod autem hoc sit impossibile. idest ipsum spatium in quo caelum movetur... vel a medio et ad medium. utpote medio existente infinito. Quod quidem patet per hoc quod tale corpus natum est moveri a medio vel ad medium. quorum unum est simpliciter grave. |+12 Lectio 12 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod corpus circulariter motum non est infinitum. quae sunt aer et aqua. potest pervenire ad hoc quod sit factum existens in loco tali. quod est locus deorsum. esse finita. quia oportet corpus aequari spatio in quo est. sequetur quod motus qui est ab uno extremo in aliud. ex quo tempus est finitum in quo caelum revolutum est. in infinitis autem semper est maiorem ac maiorem distantiam accipere. ut supra dictum est. vel a medio vel ad medium. naturalis autem inclinatio non potest esse frustra. Sic ergo epilogando concludit manifestum esse quod corpus quod circulariter movetur.: quae talis est. secundo quantum ad corpora media. procedit per alium modum. quae moventur motu recto. idest carens termino quasi infiguratum: et per consequens non est infinitum. non est interminatum. Et primo proponit quandam conditionalem. quia Deus et natura nihil frustra faciunt. Sic ergo patet quod locus medius est determinatus. Et primo proponit quod intendit: dicens quod sicut corpus quod circulariter fertur non potest esse infinitum. Impossibile est igitur quod corpus infinitum circulariter moveatur. necesse est quod locus intermedius sit determinatus.. |#4 Secundam rationem ponit ibi: sed et adhuc etc. Si igitur caelum infinitum existens circulariter motum est tempore finito. ut supra habitum est. Hoc autem est impossibile. 26 . qui sunt ad loca contraria. determinato medio. Sed Aristoteles. Et hoc probat duplici ratione. sit finita. Verum est enim quod. et aliud simpliciter leve. potest motus eius terminari ad hoc quod sit sursum vel deorsum. est determinatum: ex quacumque enim parte caeli aliquid feratur deorsum (quod scilicet substat superiori parti quae est versus caelum). Corpus quod fertur sursum vel deorsum. ostendit idem quantum ad media corpora. eo quod contraria sunt unius generis. ibi: et adhuc si gravitas etc. Patet etiam ex praedictis quod. et sic moveretur sursum. aequale dicto spatio. ut sit probatio ostensiva. scilicet quod. |#2 Proponit ergo primo quod huiusmodi motus qui sunt sursum et deorsum. et est ostensum in V physic. Secundo ibi: contrariae enim lationes etc. sicut ad sensum patet. quia maxima distantia est qua non est alia maior. ostensum est prius in his quae dicta sunt de motu circulari. vel quod potest ibi existere. quod est medius terminus motus deorsum. Sic igitur patet quod medius locus est determinatus. quod aliud erit determinatum. praetermissa hac probatione tanquam manifesta. sint contraria. Et ita.: relinquitur ergo quod loca propria in quae feruntur huiusmodi corpora. ibi: adhuc si sursum etc. primis existentibus determinatis. sunt motus contrarii: contrarii autem motus locales sunt.

Ergo et primum. et corpus in eo existens finitum. |#5 Deinde cum dicit: et adhuc si gravitas etc. Minoris autem corporis minor est gravitas: sic ergo gravitas corporis bd est minor quam sit gravitas g. ut suppositum est: cum igitur e sit gravitas corporis bd. quia sequetur quod totum residuum corporis infiniti nihil habeat gravitatis. scilicet quod gravitas corporis infiniti sit finita. Ergo gravitas corporis finiti erit maior quam gravitas corporis infiniti. ostendit non esse corpus grave vel leve infinitum.. magnitudinis ex his tribus compositae erit tripla gravitas gravitatis e. scilicet maior et minor. Est ergo locus medius finitus. Et ex hoc sequitur inconveniens sicut prius. Quod manifeste sequitur ex praemissis. quia necesse est infiniti corporis infinitam esse gravitatem. Maioris autem corporis maior est gravitas. ut scilicet dicatur quod e est tertia pars totius g. His igitur praesuppositis.. Et quod hoc fieri possit. infinitum: et hoc ideo. quae est gravitas totius corporis infiniti. ibi: nec utique magnitudinem etc. secundo secundam. Quia si assumpserimus ex corpore infinito tres magnitudines secundum quantitatem bd. Prima autem obviatio est. et maior maioris. supponatur quod corporis infiniti sit gravitas finita: et sit corpus infinitum ab. Primo proponit quod intendit. et sit unum corpus bi finitum maius corpore finito quod est bz. necesse est quod sit gravitas vel Levitas infinita: sed hoc est impossibile: ergo et primum. et sit ista minor gravitas e. quod sursum fertur. vel incommensuratae. Unde. Accipiatur autem a corpore infinito aliqua pars. Quod est inconveniens. quod est impossibile. et hoc corpus excedens sit bz. Hanc autem obviationem excludit Philosophus dupliciter. probat quod supposuerat: et primo ponit probationem. eadem est proportio bd ad bz. sit ita quod ter sumpta mensuret quandam maiorem gravitatem. mensuret secundum aliquem numerum gravitatem maiorem quae est g: quod quidem aliquis posset negare: non enim omne maius mensuratur a minori. mensuret maiorem gravitatem finitam quae est g.Sed hoc non posset esse si locus medius esset infinitus. quia linea trium palmarum non mensurat lineam octo palmarum. impossibile est corporis infiniti esse gravitatem finitam. quotiescumque. sicut binarius ter sumptus mensurat senarium (ter enim duo sunt sex). secundo probat destructionem consequentis. ut supra dictum est: ergo gravitas corporis bi est maior quam gravitas g. Ergo et primum est impossibile. ita corpus bd se habeat ad bz. quae talis est. sicut gravitas minor quae est e se habet ad maiorem quae est g. cum haec sint impossibilia.. dicens: si non est gravitas infinita. minoris scilicet corporis ad maius. ut dictum est. Supponebatur autem quod esset gravitas totius corporis infiniti: ergo aequalis numero eadem erit gravitas corporis finiti et infiniti. gravitas autem eius finita sit g. Et eadem ratio est de corpore levi: quia si infinita est gravitas corporis gravis. |#7 Deinde cum dicit: nihil autem differt etc. probat quia a corpore infinito potest auferri quantumcumque oportuerit. sequetur quod g sit gravitas corporis bz. scilicet e. |#6 Secundo ibi: palam autem etc. Sic igitur. 27 . scilicet gravium. ita scilicet quod. Tertio ibi: et inaequalium etc. sint commensuratae. esse infinitum. secundo excludit obviationes quasdam.. Haec autem minor gravitas. excludit duas obviationes contra praemissam rationem: primo primam. si gravitas e non mensuret gravitatem g. quam necesse est esse multo minorem toto corpore infinito. necesse est quod etiam Levitas sit infinita. quia infinitum est inaequale finito. Ponit ergo primo rationem ducentem ad impossibile. Sed primo supponebatur quod g erat gravitas totius corporis infiniti. Circa primum duo facit. Si est corpus grave vel leve infinitum. idest secundum quemcumque numerum. nullum erit corporum horum. ita scilicet quod minor mensuret maiorem.. sicut dicitur in III physic. Necesse est enim quod minus aliquoties sumptum aut mensuret maius aut excedat ipsum. Eadem est proportio magnitudinum gravium. ratione sumpta ex gravitate vel levitate: quae talis est. quae superaddatur corpori bz. ibi: nihil autem differt gravitates etc. Secundo ibi: adhuc autem si maioris etc. scilicet quod minor maiorem non mensuret: eadem enim ratio sequitur utrobique. manifestum esse quod non contingit aliquod corpus esse infinitum. puta secundum tria.. secundum proportionem qua g excedit e. accipiatur adhuc aliqua pars corporis infiniti. ducit ad aliud inconveniens. scilicet quod corporis infiniti sit gravitas finita. Ex praemissis igitur epilogando concludit. quae est ipsarum gravitatum: videmus enim quod minor gravitas est minoris magnitudinis. quia supposuerat in praecedenti ratione quod gravitas minor quae est e. minoris scilicet gravitatis ad maiorem. Sed quae est proportio e ad g. argumentatur ducendo ad tria inconvenientia: primo quidem sic. eo quod. quinarium autem non mensurat sed excedit... ibi: sed adhuc quoniam infinitam etc. Quia enim a corpore infinito potest accipi quantumcumque quis voluerit. infinitum est cuius quantitatem accipientibus semper est aliquid extra accipere. si supponatur corpus leve. quae concludebatur gravitas esse corporis bz. Primo quidem quia nihil differt ad propositum utrum duae praedictae gravitates. ducit ad tertium inconveniens. Si non est verum quod supra dictum est. cum sit maius eo. quae excedit gravitatem g.. A corpore igitur infinito praedicto auferatur aliqua pars eius finita quae est magnitudo bd. scilicet quod inaequalium magnitudinum sit eadem gravitas. Circa hoc ergo duo facit: primo probat conditionalem. quae superaddatur corpori finito bd.

Supra enim primo sumpta est magnitudinis pars. sicut minor pars terrae est gravior maiori parte aquae. Praemissa igitur demonstratione. si tanta gravitas movet in tanto tempore. Et dicit quod possumus sumere in demonstratione praedicta quod duae gravitates sint commensuratae. ita scilicet quod. Et hoc ideo.. ut statim probabit. argumentatur ex praemissis. et deinde procedamus ut supra. et consequenter ab infinito corpore accipiamus aliquam partem. scilicet in minori tempore. Supposuerat enim esse magnitudines proportionales gravitatibus. consequens est quod eadem sit analogia. contingit auferri ex ea quantumcumque placuerit. si finita movet secundum determinatum tempus per determinatum spatium. Quia ergo infinita gravitas est maior quam finita. necesse est quod tanta et adhuc. gravitatum et temporum.. |#8 Secundo ibi: adhuc autem etiam contingit etc. scilicet quod maior sit gravitas corporis finiti quam infiniti. quantum ad gravitatem sit homoeomera. ita scilicet quod minor gravitas mensurabit maiorem. ibi: neque si esset etc. Si enim primo acceperimus quod bd sit tricubitum. sequitur ex prima suppositione. Quarum prima est quod.. |#9 Deinde cum dicit: nec utique magnitudinem etc. ostendit quod supposuerat. scilicet temporis. scilicet quod aliquid moveatur secundum eam. excludit eandem obviationem alio modo. moveat per tantam magnitudinem spatii in minori tempore: quia quanto virtus motiva est fortior. quia ex quo magnitudo totius corporis est infinita. ut scilicet sicut se habet gravitas e ad gravitatem g. idest per determinatam magnitudinem spatii. Relinquitur ergo quod sit infinita. Quare sequitur idem impossibile quod prius. idest dissimilium partium. sumatur quaedam pars eius. Quia a corpore infinito possumus sumere quantumcumque voluerimus. ita se habeat magnitudo bd ad aliam magnitudinem maiorem quae est bz. puta decem cubitorum. habentes aequalem gravitatem. vel apponendo vel subtrahendo. Nihil autem differt ad propositum utrum incipiamus a gravitate. |#12 Deinde cum dicit: necesse igitur ex his etc.. scilicet quod non possit esse gravitas infinita: et in hoc destruit consequens praemissae conditionalis. idest proportio. et exclusis obviationibus. cuius gravitas sit e.. scilicet e. scilicet bd.. scilicet bd.quae ponitur esse gravitas corporis bd.. Si ergo impossibile est esse gravitatem infinitam. Si enim sit gravitas infinita.: et haec sequitur ex prima. consequens est quod impossibile sit esse aliquod corpus infinitum. scilicet bd. idem erit ac si sumeretur alia pars aequalis habens aequalem gravitatem. accipiendo partem eius quamcumque volumus. ibi: necesse igitur ex his etc. Si enim maior gravitas movet in minori tempore. sequetur quod et magnitudines et gravitates erunt invicem commensuratae. concludit ex dictis quod infiniti corporis non potest esse finita gravitas. Et dicit quod finita gravitas movet per finitam magnitudinem spatii in quodam tempore finito. habens gravitatem e. quod impossibile sit gravitatem infinitam esse. quae mensuret totum. duplum gravitatis movet in medietate eius. et accipiamus alias multas partes. si media gravitas movet in tanto tempore.. Sic igitur sequitur idem inconveniens. sive illae partes posterius assumptae sint maiores in magnitudine sive minores. tamen e converso. Circa hoc autem duo facit. cuius gravitatem diximus esse e: et ideo dici poterat quod e non mensurat g. Hoc igitur modo sumptis partibus gravitatis et magnitudinis. scilicet determinato. probat propositum. |#11 Secundo ibi: si enim tanta etc. scilicet g. idest similium partium. idest alicuius determinatae mensurae. incipiendo a gravitate. Secundam suppositionem ponit ibi: et analogiam etc. in hoc tempore.. consequens est quod infinita moveat tantum et adhuc amplius. vel per aequale spatium in 28 . et quod non moveatur. movet tantam. tertio excludit quandam obiectionem. dicens quod nihil differt ad demonstrationem praemissam utrum magnitudo infinita de qua loquimur. idest vel per maius spatium in aequali tempore. et ita pertransit aequale spatium in minori tempore. cum enim sit undique per totum similis gravitatis. aut a magnitudine sic sumpta. sequentur duo contradictoria. tanto motus eius est velocior. puta si. si gravitas tanta. quia. |#10 Deinde cum dicit: sed adhuc quoniam infinitam etc. ita quod accipiamus aliquas partes habere aequalem gravitatem parti primo sumptae. maior movebit velocius. necesse est quod in maiori parte sit maior gravitas: sed in corpore dissimilium partium hoc non est necesse. ut tertia suppositio dicebat. quae est gravitas corporis infiniti. ut probatum est in VI physic. Quod quidem necesse est in corpore similium partium. vel anomoeomera. Quod moveatur quidem. Hanc ergo obviationem excludit. quia potest esse quod gravitas minoris partis excedat gravitatem maioris. et similiter minor magnitudo maiorem. excludit secundam obviationem. Primo proponit quod intendit: et dicit quod adhuc oportet manifestare ex his quae subsequuntur. idest quod gravitas maior quae habet tantam quantam minor et adhuc amplius. ita scilicet quod e commensuret g. Et primo praemittit quasdam suppositiones. Ponit autem primo tres suppositiones. secundo ex his argumentatur ad propositum. Tertiam suppositionem ponit ibi: adhuc finita etc. Gravitas autem tripla ad e est maior secundum praedicta quam gravitas g.

idest secundum proprias rationes singularium partium universi. Sic ergo. per ea quae sunt secundum partem.. sicut et quidam posuerunt aliquas magnitudines esse minimas et indivisibiles. secundo ostendit idem inconveniens sequi si in quocumque tempore. ita quod possit dici quod non potest aliquid in minori tempore moveri. non est autem dare minimum tempus in quo gravitas infinita moveat. scilicet quod maior gravitas moveat in minori tempore. sequitur ex secunda suppositione. si quis poneret quod gravitas infinita moveret in instanti: sed hoc est impossibile. scilicet quod aliquis motus sit in instanti. in qua proportione d excedit b. Illud autem indivisibile non habet proportionem ad divisibile. scilicet indivisibile. ostendendo scilicet universaliter quod nullum corpus sensibile potest esse infinitum in actu. Sic igitur non erit aliquod tempus dare in quo infinita gravitas moveat. Puta. Dicit ergo primo quod. Posset enim aliquis dicere aliquod esse minimum tempus. ut probatum est in VI physic. partem scilicet temporis divisi. est aliqua proportio. Primo ostendit quasi epilogando quid prius sit dictum. et quod movetur sursum aut deorsum. etiam non minimo. Et hoc est quod dicit. quolibet tempore est accipere aliquod minus. ita etiam non est proportio instantis ad tempus. Et hoc non solum secundum illas rationes communes quae positae sunt in libro physicorum. Circa hoc ergo duo facit: primo dicit de quo est intentio. ostendit quid immediate restet dicendum. et quod in hoc infinita gravitas movet. |#2 Circa primum tria facit. sit gravitas infinita e. ad vitandum inconveniens. scilicet corporis quod movetur circulariter. infinita gravitas moveat. quae movet in maiori tempore quam b. Sed hanc obviationem excludit: et primo ostendit quod inconveniens sequatur si ponatur minimum tempus. Oportet enim proportionaliter aliquid moveri secundum excellentias gravitatis e contrario. Sed quod aliquid non moveatur secundum infinitam gravitatem. eo quod hoc tempus minimum erit pars maioris temporis. sequetur quod gravitas f. cum omne tempus sit divisibile. Quamvis enim ponamus minimum tempus. quod non est pars eius. |+13 Lectio 13 |#1 Postquam Philosophus ostendit de singulis corporibus naturalibus quod nullum eorum sit infinitum. nulla utilitas ex hoc esset ponenti gravitatem infinitam. ibi: sed adhuc necesse etc. hic ostendit communi ratione quod nullum corpus naturale sit infinitum: probatio enim quae est per medium commune. 29 . in qua proportione tempus minimum gravitatis infinitae se habet ad tempus maius alterius gravitatis finitae. dummodo sit finitum. gravitas infinita movet. sed non in actu)p nunc autem determinandum est alio modo de infinito. ubi determinatum est de principiis communibus corporum naturalium (in tertio enim physicorum determinatur universaliter de infinito quomodo sit et quomodo non sit: ostensum est enim ibi quod infinitum est in potentia. etiam si esset tempus minimum. quae est finita. in quo movet gravitas infinita. tempus minimum in quo movet b. |#3 Secundo ibi: et universaliter intendentibus etc.. unde est aliqua proportio eius ad omnem numerum. gravitas autem finita g. quod est velocius moveri. |#13 Deinde cum dicit: neque si esset etc. secundo ostendit propositum. quia erit accipere excessum gravitatis secundum deminutionem temporis. quod si in qualicumque tempore finito. ut praedictum est. idest per medium commune. et sit haec gravitas f. etiam in tempore non minimo. perfectiorem scientiam causat. scilicet in tempore d: accipiatur ergo alia gravitas tanto maior quam g. ostendit quod idem inconveniens sequitur in quocumque tempore ponamus gravitatem infinitam movere. sed semper erit accipere aliquid moveri in minori tempore quam sit tempus in quo movet gravitas infinita. quia. et ideo non est aliqua proportio puncti ad lineam. Est autem attendendum quod. tanto maior gravitate finita quae movebat in maiori tempore quam gravitas infinita. Sic igitur patet quod impossibile est esse gravitatem infinitam: et eadem ratio est de levitate.. etiam non minimo. Sic igitur non potest esse gravitas infinita. Ideo autem non est minimum tempus accipere. moveat in eodem tempore cum gravitate infinita: quod est impossibile.minori tempore. dicens quod praedicto modo considerantibus manifestum est quod non est corpus infinitum.. sicut punctum non est pars lineae. Accipiatur ergo alia gravitas finita e contrario. sicut non est proportio puncti ad lineam.. Nulla autem proportio potest esse infinitae gravitatis ad finitam: minoris autem temporis ad maius. cum minoratio temporis sit secundum additionem gravitatis. Et dicit quod idem potest esse manifestum si aliquis intendat universaliter. |#14 Deinde cum dicit: sed adhuc necesse etc. excludit quandam obviationem. Sic ergo solum ista ratio tolleretur. quia instans non est pars temporis. sicut unitas est pars numeri. non tamen excludimus quin sit aliqua proportio huius minimi temporis ad tempus maius. ibi: necesse itaque corpus omne etc. sicut et quodlibet continuum. adhuc necesse est quod in ipso tempore aliqua gravitas finita moveat per finitum spatium..

quod corpora simplicia sint finita. ostendit propositum: et primo per rationes naturales demonstrativas. restat secunda divisio. Sed hoc est impossibile: quia. utrum tamen totum corpus sit tantae quantitatis. et motus qui est circa medium. quae non haberent motus: quod est impossibile. supposito quod totum corpus universi non sit infinitum. quae in motu consistunt. ex partibus finitis specie componeretur. secundo per rationes logicas. ostendit quid sit determinandum immediate post ista. si motus simplices sunt finiti. ibi: sed adhuc neque totum etc. Si enim primi motus. ossibus et nervis.. sicut iste mundus est constitutus circa nos. Dictum est autem supra quod simplices motus sunt finiti: sunt enim tres. Sed antequam hoc pertractemus. cum quodlibet eorum sit grave vel leve. Sic igitur ex hoc quod motus simplices sunt finiti.. et motus qui est a medio. idest suppositiones prius factas. quod unaquaeque partium sit infinita: esset enim possibile totum esse infinitum. dicemus universaliter de infinito. oporteret quod quaelibet partium eius esset infinita secundum magnitudinem: puta. ut dicitur in III physic. Ergo non est possibile quod corpus infinitum dissimilium partium componatur ex finitis speciebus partium. ita quod species partium sint finitae. Dicit ergo primo quod manifestum est quod non est possibile ex infinitis speciebus partium constitui aliquod corpus infinitum. ostendendo scilicet communibus rationibus quod nullum corpus sit infinitum. ut supra habitum est. ibi: quod quidem igitur etc. |#7 Deinde cum dicit: quod quidem igitur etc. scilicet quod sint solae tres species motuum simplicium. Primo ergo ostendit nullum corpus esse infinitum. neque iterum sunt finitae. cuius quaelibet pars est aqua. Et circa hoc tria facit: primo ostendit quod non est possibile corporis dissimilium partium esse infinitas species partium eius. si quis permittat manere in sua veritate primas hypotheses. Et si quidem sit finitum. Sed hoc reprobatum est in III physic. necesse est quod species corporum simplicium sint finitae: et hoc ideo. qui est primus et communissimus motuum. ita quod species partium sint finitae. an sit possibile quod. aut est totum homoeomerum. ita etiam sint alii mundi plures uno.. secundo universaliter ex parte actionis et passionis. si corpus dissimilium partium. Circa primum duo facit: primo praemittit quasdam divisiones. sufficienter probatur quod species corporum simplicium sint finitae. partes tamen essentiales eius sunt diversae secundum speciem: componitur enim substantia corporis mixti ex corporibus simplicibus. sicut corpus animalis. ex parte motus localis. ibi: rationabilius autem etc. idest similium partium. infinitum existens. Ideo autem oportet quod. sunt finiti. sequeretur secundum praemissa quod gravitas eius vel Levitas esset infinita. oporteret aerem esse infinitum et aquam et ignem. quod necesse est omne corpus aut esse finitum aut infinitum.. quod componeretur ex infinitis speciebus corporum mixtorum.. motibus existentibus finitis. hac ratione facta..: si enim una pars esset infinita. cuius consideratio consistit circa motum. consumeret alias partes finitas 30 . Quarum prima est. habemus propositum: si autem sit infinitum. |#6 Praemittit ergo primo tres divisiones. |#5 Deinde cum dicit: necesse itaque etc. una parte existente infinita secundum magnitudinem. Si vero sit totum dissimilium partium. sicut quaelibet pars lapidis est lapis. intentio nostra erit inquirere. non tamen infiniti.|#4 Tertio ibi: post haec autem intendendum etc. Nec tamen aliquod corpus mixtum potest dici omnium similium partium: quia.. ibi: quod autem omnino impossibile etc. Unde si esset aliquod totum dissimilium partium. |#8 Deinde cum dicit: sed tamen si quidem etc. Quarum prima est quod. restat tertia divisio: utrum scilicet species partium talis corporis sint finitae numero aut infinitae. elementis existentibus finitis. quod possint ex eo esse plures caeli. Potest autem aliquis obiicere quod non sequitur. secundo ostendit quod non est possibile esse corpus infinitum dissimilium partium. quia motus ipsius corporis simplicis est simplex. quod finitorum elementorum diversificentur commixtiones in infinitum. quia necesse est quod omne corpus naturale habeat proprium motum: si autem essent infinitae species corporum. ostendit quod non est possibile esse corpus infinitum dissimilium partium. idest dissimilium partium. Si ergo probetur quod non sunt infinitae. scilicet simplices. oporteret esse aliquas species corporum.. quae sumuntur ex propriis principiis scientiae naturalis. Forte enim potest de hoc aliquis dubitare. Et ad hoc inducit quatuor rationes. si aliquod corpus mixtum esset infinitum. et actionem et passionem. quod componitur ex carnibus. prosequitur singula praedictorum. Omnia autem corpora mixta componuntur ex simplicibus. ostensum est autem quod nulla gravitas vel Levitas potest esse infinita. ibi: sed tamen si quidem etc. et aliis existentibus finitis. sicut aqua. Dico autem rationes demonstrativas et naturales.. secundo prosequitur singula membra. scilicet quod aut est totum anomoeomerum. et quod iterum nullum corpus similium partium sit infinitum: probatum erit quod nullum corpus universaliter est infinitum. tertio ostendit quod non est possibile esse aliquod corpus infinitum similium partium. scilicet motus qui est ad medium.. etsi partes eius quantitativae sint similes specie. tamen oporteret quod species primorum componentium sint finitae: quamvis etiam hoc non videatur possibile. Et dicit quod postquam ostenderimus hoc quod dictum est. idest plures mundi.

et tertius ad medium. Cum enim aliquid dicitur esse infinitum. sequitur quod etiam sit ei aliquis motus naturalis: quia motus violentus contrariatur motui naturali.. Non ergo est possibile quod in corpore infinito sint plura dissimilia. non potest esse quod partes corporis infiniti dissimilium partium. sicut non potest fieri asinus rationalis. etiam hoc posito.. sicut formica. quia cuiuslibet corporis naturalis oportet esse aliquem motum localem. alius a medio. |#13 Secundam rationem ponit ibi: sed adhuc neque omnino etc. |#11 Quartam rationem ponit ibi: sed corpus est etc. quia natura nihil facit frustra: esset autem frustra si moveret ad id ad quod impossibile est pervenire. quia loca oportet esse aequalia locatis. puta Danubius. Si autem aliquis sit ei motus naturalis. et in ubi. intelligimus eam esse infinitam secundum longitudinem.. impossibile est quod fiat album. sed solum ratione. quia impossibile est asinum esse talem. quod impossibile est. Ergo sequitur quod motus omnium harum partium sint infiniti. sequitur quod etiam sit ei aliquis locus aequalis sibi. Videmus enim in transmutatione quae est secundum substantiam. |#12 Deinde cum dicit: sed adhuc neque totum etc.. si corpus dicatur infinitum. ut probatur in VI physic. ut supra ostensum est. Si enim impossibile est quod aliquid nigrum sit factum album. ut supra habitum est. idest in motu qui est secundum qualitatem. et sic fieri ex omnibus unum ignem infinitum. et ita accidet gravitatem et levitatem esse infinitam. et sicut Anaxagoras posuit infinitas partes consimiles. sequitur quod nullum corpus naturale sit infinitum. si dicamus lineam esse infinitam. non mutat totum locum subiecto. Si enim partes totius infiniti sint infinitae secundum magnitudinem. |#9 Secundam rationem ponit ibi: adhuc necessarium etc. et ideo de hoc Aristoteles non curavit. cum sit medium. secundum praedicta. Si autem sit ei aliquis motus violentus. Potest tamen dici quod. supra multipliciter est ostensum. nihil prohibet illas omnes coniungi. ita et locus infinitus. et aliud)p et hoc etiam hic ostendit per id quod est commune omnibus motibus.. sicut democritus posuit infinita corpora indivisibilia. idest in motu qui est secundum quantitatem. quam si dicatur caelum infinitum. Quod cum sit impossibile. erit grave vel leve. idest in motu qui est secundum locum. Non est autem pertransire locum infinitum. sequitur igitur quod habeat unum istorum motuum. Sed hoc est impossibile. impossibile est quod ad hoc moveatur.. non est autem alius motus praeter istos qui supra dicti sunt. Corpus autem distenditur ad omnem partem. quod impossibile est fieri illud quod non potest esse factum. sequitur quod nullo modo possit moveri. si sint infinitae partes ignis non continuae. quia sicut corpus infinitum est undique infinitum. oportet quod sit infinitum ad omnem partem. intelligimus quod sit infinita secundum longitudinem et latitudinem. sunt tamen quaedam partes discerptae. sicut corvus. infinitae. quod est aeque impossibile sicut quod sint duo corpora infinita. aut secundum violentiam. impossibile est quod illuc moveatur. Si igitur loca essent infinita. idest disiunctae et non continuae. quod est impossibile secundum praemissa. quorum scilicet unus est circa medium. et ita ex nulla parte erit aliquid extra ipsum. ut probatur in VI physic. Posset enim aliquis dicere quod non est unum continuum infinitum. Quarum prima est.propter excessum virtutis. Non est igitur possibile quod corpus infinitum moveatur. et in tanto. oportet quod infinitum accipiatur secundum propriam eius rationem: puta. Si enim sit corpus similium partium infinitum. et si aliquid impossibile est quod sit cubitale. Si ergo omne corpus naturale movetur. et si impossibile est quod aliquid sit in Aegypto. Non ergo contingit totum corpus infinitum esse homoeomerum. in quem naturaliter fertur: quia motus naturalis est eius quod fertur in proprium locum. quia deorsum est determinatum. et eadem ratione sursum est determinatum (si enim unum contrariorum est determinatum. si sint vera ea quae supra supposuimus. quorum unumquodque sit infinitum: quia non est possibile esse plura infinita. nullus esset motus. Et huius ratio est. aut movebitur secundum naturam. Sed hoc est impossibile: quia si moveatur sursum vel deorsum. Similiter etiam non est possibile quod moveatur circulariter. ut supra dictum est: et sic. Sed quod corpus infinitum non possit moveri circulariter. neque etiam sursum. scilicet quod non contingit aliquid moveri deorsum in infinitum. Quia si movetur. quia habet omnes dimensiones. Sic igitur impossibile est quod aliquid moveatur localiter illuc quo non est pervenire. |#10 Tertiam rationem ponit ibi: adhuc si et discerpta etc.. Sed ipse dicit quod ex hac positione nihil minus sequitur inconveniens: quia. quae sequitur ex communi ratione motus localis. sint infinitae in magnitudine. sequetur idem inconveniens. Et simile est in tali. oportet etiam quod loca earum essent infinita secundum magnitudinem. ostendit quod corpus infinitum non potest esse similium partium: et hoc duabus rationibus. scilicet quod sit gravitas vel Levitas infinita. Est tamen attendendum quod haec ratio non procedit nisi de motu recto: nam id quod movetur circulariter. Sed motus mensuratur secundum magnitudinem loci in quem pertransit. Hoc autem est impossibile: quia sequeretur quod sint duo corporalia loca infinita. si vero dicamus superficiem esse infinitam. quia est impossibile infinitum circumferri: nihil enim differt hoc dicere. 31 .

si corpus infinitum patitur a finito. puta calefactum. Sed d movet e in tempore g: ergo b movet finitum in tempore g. accipiatur proportio corporis e ad quodcumque corpus maius finitum. quod alteratur aut qualitercumque movetur a d in tempore g. est quoddam finitum: non enim potest dici quod ipsum infinitum quod est a. et dicit manifestum esse ex his quae dicentur. accipiatur quod sicut totum bz se habet ad z. Sed in hoc tempore positum est quod movet totum infinitum quod est a: ergo finitum in eodem tempore movebit finitum et infinitum. quod in minori corpore sit minor virtus. secundo excludit quandam obviationem. ita scilicet quod tantum erit corpus motum minus altero corpore moto. ita e se habet ad d. et sit id minus z. quae sit d (et nihil referret ad propositum si d esset quoddam aliud corpus minus quam b)p manifestum est autem quod minus corpus movet minus mobile in aequali tempore (hoc tamen supposito. |#2 Circa primum ponit talem rationem. Ergo commutatim quae est proportio d ad z.. Supposito autem quod aliquod finitum se habeat ad e sicut b ad d. quod non solum impossibile est infinitum moveri localiter. secundo quod non movet in tempore infinito. tertio ostendit quod infinitum non patitur ab infinito. corpus autem finitum in quo est b: et quia omnis motus est in tempore. Circa hoc ergo duo facit: primo probat maiorem. Dicit ergo primo quod neque etiam corpus infinitum movebit corpus finitum in nullo tempore. eadem est proportio e ad bz. Hac ergo positione facta. et quorumlibet duorum finitorum corporum est aliqua proportio ad invicem. scilicet e. quia 32 . ergo nullum corpus sensibile est infinitum.|+14 Lectio 14 |#1 Postquam Philosophus ostendit corpus sensibile non esse infinitum.. Nullum corpus infinitum habet virtutem activam aut passivam aut utramque. corpus vero finitum quod ab eo movetur sit b vel bz. quae consequuntur omnem motum. quod est minus quam b. tempus autem in quo movetur sit g. secundum praemissa. quantum erit analogum quodcumque maius ad minus. a b quod est corpus finitum. ibi: sed adhuc in infinito etc. sit corpus infinitum in quo est a. se habeat ad e sicut b se habet ad d. sit tempus g in quo b movit aut a motum est. idest quod in eadem proportione se habet ad e sicut b ad d. puta infrigidatum aut humectatum aut quocumque modo motum. secundum illam proportionem quam habet d ad b. in g tempore moveat minus corpus eo quod est b. Si enim detur contrarium. Sed hoc est impossibile: supponebatur enim supra quod maius movens movet aequale mobile in minori tempore. aut latum. in tempore g: accipiamus unam partem b moventis. idest motum secundum locum. Et circa hoc duo facit: primo ostendit propositum. Secunda est. Ex praemissis igitur concludit quod infinitum a nullo finito potest moveri secundum quodcumque tempus. scilicet determinato. Si ergo ponamus quod a quod est corpus infinitum. Circa primum duo facit: primo proponit quod intendit. quia infinitum ad finitum nullam proportionem habet. sed omne corpus sensibile habet virtutem activam aut passivam aut utramque.. ratione accepta ex parte motus localis. movebitur a d. ibi: si igitur omne corpus etc. Sed in hoc tempore. quod est minus quam a.. D autem sit quaedam pars finita corporis infiniti quod est a: et quia minus in aequali tempore minus movet. minor autem virtus in aequali tempore movet minus mobile)p sit ergo corpus e. sed universaliter est impossibile infinitum pati aliquid. bz movebatur a corpore infinito quod est a: sequitur igitur quod infinitum et finitum alterent vel qualitercumque moveant in eodem tempore unum et idem mobile. quod minus corpus alterans in aequali tempore alterabit minus. Id autem quod est analogum ad e.. ibi: sed adhuc neque infinitum etc. quorum uterque est pars infiniti. probat propositum. ita quod intelligamus corpus e esse partem totius infiniti quod est a. Sed quia tam d quam b est finitum. erit commutatim dicere quod sicut d se habet ad e. puta quod sit f.. ponit quasdam suppositiones. quod alterans aequale in magnitudine et virtute. |#4 Deinde cum dicit: sed adhuc neque infinitum etc. Quia igitur totum bz habet aliquam proportionem ad z. Secundo ibi: sit enim infinitum etc. |#3 Dicit ergo primo quod. secundo ponit minorem et conclusionem. Sed d movet z in g tempore: ergo e movebit bz in tempore g. quanta erit proportio excessus maioris corporis moventis ad minus. sit alteratum. idest. quod est pars eius. vel etiam agere aliquid in corpus finitum. hic ostendit idem ratione accepta ex parte actionis et passionis. secundo ostendit quod finitum non patitur ab infinito. Quia aliquid minus quam infinitum movebitur in aequali tempore ab illo minori quam sit corpus movens infinitum. consequens est quod corpus finitum quod est d. ita b se habet ad illud finitum. Et primo ostendit quod infinitum non patitur a finito. Quarum prima est. aut aliquid aliud passum. probat quod infinitum corpus non movet corpus finitum in aliquo tempore: et primo ostendit quod non movet in tempore finito.. ibi: sed tamen et quaecumque etc. sit corpus infinitum in quo est a. quod oportet dicere si sit corpus similium partium. in aequali tempore alterabit aequale corpus. ibi: neque infinitum utique etc.

neque secundum quid (vel usque ad aliquid). quod est minus quam b. quodcumque tempus finitum accipiatur. |#8 Deinde cum dicit: sed tamen et quaecumque etc. ut supra ostensum est. non autem moventur nisi corpora sensibilia et naturalia. Sic igitur impossibile est quod finitum moveatur ab infinito in tempore g. quod sit infinitum. finitum vel infinitum. immo universalius. habet finem sui motus: quia etsi totus motus caeli non haberet finem. Quia ergo totum b passum est ab a in toto tempore quod est dg. sit corpus infinitum agens in quo est a. ex quo ponitur extra caelum: extra enim et intra significant locum. quod est pars totius temporis gd. |+15 Lectio 15 33 . et corpus infinitum patiens in quo est b. quanto enim mobile magis vincitur a movente. sequetur quod sit in loco. Sic igitur manifestum est quod infinitum non habet neque virtutem activam neque passivam. assumpta minori. nihil autem est in loco nisi corpus sensibile. nam mathematica sunt extra motum. neque simpliciter. si aliquod corpus sit extra caelum. a medio. cum enim corpus omne sit finitum vel infinitum. est sicut proportio totius temporis gd ad d. Sic ergo illud finitum maius quam e. neque finitum neque infinitum. quod non sit in loco (quia etiam caelum quodammodo est in loco. quod sit sensibile. una tamen circulatio habet finem. Quia si dicas quod sit intellectuale. eo quod nullum sensibile corpus est. Sit ergo quod e. non videtur hic probari. quia extra significat locum. Relinquitur igitur. in quo infinitum moveat finitum. quod est pars eius..)p manifestum est autem secundum haec verba quod nullum corpus intelligibile. Alioquin.. necesse est quod moveatur ab a in gd tempore: oportet enim supponere quod ab eodem movente moveatur maius et minus mobile in maiori et minori tempore. sunt sensibilia. quia talibus non debetur locus nisi secundum metaphoram. ita quod divisio mobilium sit secundum proportionem temporum. quod moveatur in infinito tempore.. Sic igitur impossibile est quod infinitum moveatur ab infinito in tempore finito. scilicet qui sunt circa medium. natum est movere et moveri. idest corpus finitum. omnis autem actio vel passio habet finem: nihil enim agit vel patitur nisi ut perveniat ad aliquem finem. ut dicitur in IV physic. |#6 Deinde cum dicit: neque infinitum utique etc. manifestum est quod e. Non enim contingit quod in tempore infinito aliquid moverit vel motum sit: quia tempus infinitum non habet finem. si moveatur. sit sicut proportio temporis d ad mobile e. quod nullum corpus sit extra caelum. probat quod infinitum non moveat infinitum. Et dicit quod omnia corpora quae sunt in loco. Et ex hoc concludit quod corpus infinitum non sit extra caelum. oportet commutatim dicere quod proportio totius temporis gd ad illud mobile finitum maius. ostendit quod neque hoc potest esse in tempore infinito.velocius movet. quae determinantur tribus motibus localibus supra positis. tempus autem in quo b passum est ab a sit in quo dg. Relinquitur ergo quod infinitum non moveat finitum in tempore infinito. est extra caelum. quod inquantum huiusmodi. non movetur in toto hoc tempore: oportet enim supponere quod ab eodem movente minus mobile moveatur in minori tempore. sequitur quod nullum omnino corpus sit extra caelum. Manifestum est etiam quod nullum corpus infinitum sensibile est extra caelum: ostensum est enim supra quod nullum corpus sensibile est infinitum. Sic ergo concludit quod impossibile est aliquod corpus sensibile esse infinitum. omne autem quod movetur. sunt sensibilia. ut patet in IV physic. sit autem e pars infiniti mobilis quod est b. Nullum ergo tempus finitum est dare.. |#7 Deinde cum dicit: si igitur etc. tanto velocius movetur ab ipso. Quod autem nullum corpus sensibile finitum sit extra caelum. moveatur ab a in tempore d. Dicitur autem hic corpus sensibile ad differentiam corporis mathematici: ita quod corpus sensibile dicatur omne corpus naturale. et ad medium. Sic igitur manifestum est quod quaecumque corpora sunt in loco. Non enim sunt corpora mathematica. ut dicitur in I de generat. scilicet corpus infinitum. quod est impossibile. D autem ad gd est aliqua proportio. Sic igitur sequitur quod. et idem sequitur quodcumque aliud tempus finitum sumatur. Et idem inconveniens sequitur.: locus enim non quaeritur nisi propter motum. Quia igitur proportio illius finiti ad e. |#5 Deinde cum dicit: sed adhuc in infinito etc. excludit quandam obviationem: quia posset aliquis dicere quod sit aliquod corpus extra caelum intelligibile. Sed hoc est impossibile. omnia autem loca continentur infra caelum. quam scilicet d habet ad gd. Et dicit quod infinitum non contingit aliquid pati ab infinito secundum quamcumque speciem motus.. infert conclusionem: dicens quod omne corpus sensibile habet virtutem activam aut passivam aut utramque. Sed e movetur ab a in tempore d: ergo illud finitum maius movebitur ab a in tempore gd: et sic in eodem tempore movebitur finitum et infinitum. cum utrumque sit finitum: accipiamus autem quod eandem proportionem habeat e ad aliquam partem ipsius mobilis infiniti maiorem. sed supponi: nisi forte per hoc quod omne corpus sensibile est in loco. quia infinitum tempus non habet finem.

non solum in his quae moventur per violentiam. secundo de infinito non continuo. necesse est quod corpus movens sit etiam infinitum. sicut corpora gravia et levia moventur a generante vel a removente prohibens.. scilicet quod sint duo loca infinita. |#2 Circa primum duo facit. sicut animalia dicuntur seipsa movere: et sic non sequetur esse duo corpora infinita.. Hoc autem est impossibile. sicut et quod sint duo infinita corpora. quia procedit ex eo quod contingit corpori infinito inquantum est infinitum. impossibile est quod infinitum. si corpus sit infinitum. est naturalis alteri. oportet quod virtus eius sit infinita. conari ad propositum ostendendum rationabilius. corpus naturaliter ipsum movens erit infinitum. idest in VIII physic. moveatur a potentia finita moventis: unde relinquitur quod oportet potentiam moventis esse infinitam. Sed hoc non videtur esse possibile. Supra autem posuit aliqua similia. sive per violentiam. Posset enim aliquis dicere quod corpus infinitum movetur naturaliter non quidem ab alio. Primo autem ostendit propositum de corpore infinito continuo. sed tanquam assumpta ad manifestationem aliorum. Nam si corpus infinitum movetur naturaliter. ut supra dictum est. habet aliquem locum in quem movetur violenter. sequetur etiam quod sit aliud corpus infinitum. Si ergo est corpus infinitum quod movetur. cuius virtus est infinita. Sic ergo sequetur quod sint duo loca tanta quantum est corpus infinitum. quod nullum finitorum habet virtutem infinitam. Et ex hoc sequitur quod differunt secundum speciem et virtutem: quia movens comparatur ad mobile sicut actus ad potentiam. et aliud quod movetur. Si ergo ponamus quod hoc corpus infinitum contingit moveri et secundum naturam et praeter naturam. ut supra habitum est: ergo etc. Unde alia littera planior est quae sic habet: magis autem logice est argumentari et sic. Hoc autem est impossibile. Probatum est enim in his quae de motu. sed a seipso. Omne corpus quod movetur motu recto.|#1 Postquam Philosophus ostendit universaliter non esse corpus infinitum rationibus physicis. sed plura. Hoc autem est impossibile. sicut nec extremum: motus autem circularis est circa medium. utroque modo oportet dicere quod sit potentia movens corpus infinitum: ostensum est enim in VII et VIII physic. et non habere aliquid aequale extra se. non potest moveri circulariter. quod naturaliter hoc modo moveatur a virtute infinita. |#4 Secundam rationem ponit ibi: adhuc sive natura habet etc. si sit corpus infinitum quod movetur motu recto. erit rei infinitae: et e converso. sicut prius dictum est. sed etiam in his quae moventur naturaliter. quod non competit infinito. quod sint duo corpora infinita. Primo ostendit quod corpus infinitum. si sit corpus infinitum. scilicet illud quod movet sic. Sive dicatur quod corpus infinitum moveatur motu recto naturaliter. Sic igitur patet quod. Manifestum est autem quod.. potest moveri naturaliter et per violentiam. idest secundum rationes sequentes. nec aliquod infinitorum habet virtutem finitam.. idest contingit. Et hoc est quod dicit: est. sive sit mathematicum sive sit naturale. corpus quod movet ipsum violenter erit infinitum. hic ostendit idem rationibus logicis. quod praemissa ratio concludebat. ut supra ostensum est. quia omne animal habet determinatam figuram et determinatam proportionem partium ad totum. et omne quod movetur naturaliter. de quibus magis est manifestum. ibi: si autem non continuum etc. quod seipsa moveant)p si ergo corpus infinitum sit movens seipsum. esset animatum (hoc enim est proprium animalium. Ergo non est possibile esse corpus infinitum quod moveatur motu recto. sic. Rursus. idest quae sumuntur ex aliquibus communioribus principiis. Quod autem movetur per violentiam. Locus autem omnis est aequalis locato. idest naturaliter vel violenter. Dicitur autem utraque ratio logica esse. quod movens ipsum sit aliquid aliud: quia si moveret seipsum. Relinquitur ergo quod nullum corpus naturale sit infinitum. vel ex aliquibus probabilibus et non necessariis. |#5 Tertiam rationem ponit ibi: adhuc movens etc. Haec etiam ratio logica est. quod scilicet non habeat extra se aliud corpus aequale. si potentia sit infinita. scilicet movens et quod movetur. ut supra habitum est. idest quae sumuntur ex propriis scientiae naturalis. Et ideo proponit quod necesse est dicere.: quae talis est. oportet quod moveatur a corpore infinito. |#3 Secundo ostendit tribus rationibus quod non est possibile quod tale corpus infinitum moveatur motu recto. quia motus qui est violentus uni. 34 . et sic erunt tria infinita. Si autem dicatur quod aliquid aliud moveat ipsum. Et haec quidem ratio inducitur ad excludendum obviationem quandam ad praedictam rationem. idest magis per viam logicam. et quia contingit ipsum moveri violenter. Quarum prima talis est. sequetur quod sit animal infinitum. Potest autem ex hac ratione concludi non solum quod sint duo infinita. sequetur quod sint duo infinita. Cum autem fortius non moveatur a debiliori. sed non tanquam principalia. et in alium naturaliter. scilicet non habere medium. quia procedit ex communi proprietate infiniti corporis. similiter continget secundum utrumque motum quod sint duo infinita. Quod omne quod movetur ab alio movetur. in quorum unum movetur violenter. similium partium existens. Quod quidem probat per hoc. quod infiniti non est aliquod medium. habet aliquem locum in quem movetur naturaliter. Sic igitur non potest dici quod infinitum moveat seipsum.

et sic nullum corpus erit simpliciter leve. |#9 Tertiam rationem ponit ibi: adhuc si ubi etc. haec autem non. per se separatum. aliud sphaericum. nihil restaret probandum.. Ultimo autem epilogando concludit manifestum esse ex praedictis quod omnino non est corpus infinitum.. ignis vero secundum naturam. sed distinctum per interpositionem vacui. sit de natura auri. et e converso ignis deorsum praeter naturam. inquantum scilicet unum eorum est pyramidale. quod est impossibile.|#6 Deinde cum dicit: si autem non continuum etc. sed. ideo hanc eandem rationem universalius ponit cum subdit: totaliterque etc. Videmus autem quaedam moveri deorsum et quaedam sursum. Circa quarum primam dicit quod. necesse est quod sit unus et idem motus eorum. restat dicendum quod non est possibile esse plures caelos. esset enim aliquod corpus extra caelum. Sublato autem loco. si infinitum non sit unum totum continuum. quia procedunt ex quibusdam probabilibus nondum plene probatis. Relinquitur ergo hanc positionem esse impossibilem. sive plures mundos. aut omnia moventur sursum quasi habentia levitatem. Sed hoc est impossibile. neque deorsum. Et dicit quod universaliter possumus dicere quod ubi non est medium et extremum. terra vero secundum naturam. Unde neque omnia habent gravitatem. 35 . Si autem eorum est una natura. qualitercumque infinitum ponatur. moventur praeter naturam. quod motus auferatur a corporibus: ergo impossibile est ponere infinitum. et sic nullum corpus erit grave. Et hoc credibile fit ex inductione: nam terra movetur sursum praeter naturam. ostendit non esse infinitum non continuum. idest distincta ad invicem. ibi non est sursum. oportebit dicere aliqua alia esse quae moventur sursum secundum naturam.. si sufficienter esset supra probatum quod extra caelum non sit aliquod corpus neque finitum neque infinitum. secundum positionem praedictam: sed haec quidem habent gravitatem quae naturaliter moventur deorsum. et sic de aliis. omne autem corpus leve movetur ad extremum. Et hoc ostendit tribus rationibus. quia ostensum est quod corpus totius universi non est infinitum. motus autem violenti dicuntur quibus moventur ad loca aliena)p hoc autem est impossibile. Et primo dicit de quo est intentio. quod scilicet impossibile sit quodcumque eorum esse extra mundum. Est autem considerandum quod supra Philosophus fecit mentionem quod extra caelum non est aliquod corpus neque finitum neque infinitum. Et ideo. nullus erit motus: quia omne quod movetur necesse est moveri aut secundum naturam aut praeter naturam.. sicut si aliquis dicat quod unumquodque eorum. Dicuntur autem hae ultimae rationes logicae. si ponatur quod ea quae moventur deorsum. solummodo per figuras. et totius ignis et unius scintillae. neque omnia levitatem. Si autem illa quae moventur sursum.: quae talis est. sit aliquod extremum aut medium. necesse est ponere alia quae moventur deorsum secundum naturam. Si ergo aliquod vel quodlibet praedictorum indivisibilium corporum haberet gravitatem aut levitatem. distinguatur vacuo intermedio (ponebant enim quod corpora indivisibilia non possunt invicem coniungi nisi vacuo mediante). secundum autem horum opinionem sequitur quod necessarium sit omnium esse unum motum. vel in quo quiescit praeter naturam. Dicebant enim quod illa corpora indivisibilia infinita sunt determinata. quod quidem determinatur per loca propria et aliena (nam motus naturales dicuntur quibus corpora moventur ad loca propria. aut omnia moventur deorsum quasi habentia gravitatem. et in quo naturaliter quiescat. sicut totius terrae et unius boli (idest unius particulae). quia idem est motus totius et partis. sed solum quod ratio supra sit inducta de corporibus quae ponuntur esse infinita. Sed si quis non putat quod in superioribus sit ostensum universaliter de corporibus. cum omnia corpora dicantur esse ex his composita. scilicet infinitum continuum neque infinitum distinctum per interpositionem vacui. et tamen dicunt naturam omnium eorum esse unam. Dicit ergo primo quod. non obstante quod sint minimae partes corporum. secundo exequitur propositum. hic ostendit quod non sunt plures mundi numero. |+16 Lectio 16 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod universum non est infinitum magnitudine. idest plures mundos: iam enim supra diximus quod de hoc erat intendendum. necesse est quod sit cuiusdam alterius secundum naturam. ad quem scilicet naturaliter moveatur. Omne corpus grave movetur ad medium. secundum hoc adhuc restat videndum an sit possibile esse plures caelos. sicut dicunt democritus et Leucippus. cum totum istud spatium sit infinitum. et similiter. aliud cubicum. ex quo sequitur quod non sit alius mundus praeter istum. sive sicut continuum sive sicut non continuum. moventur praeter naturam. quod est medium. ibi: omnia enim et manent etc. Et dicit quod locus ad quem movetur aliquid praeter naturam. sicut posuerunt democritus et Leucippus. nullus locus erit quo corpora ferantur motu recto: feruntur enim sursum vel deorsum. sequeretur quod totius spatii contenti ex indivisibilibus corporibus et vacuis intermediis. quod est extremum. Quibus subtractis. |#8 Et quia haec ratio valet ad destruendum infinitum. nedum quod sint infiniti. Si ergo omnia sunt eiusdem naturae et habent eundem motum. quae naturaliter moventur sursum. |#7 Secundam rationem ponit ibi: adhuc si gravitatem etc.

quod omnia corpora quiescunt et moventur tam secundum naturam. |#8 Deinde cum dicit: quod autem necesse etc. et e converso. ibi: natae sunt igitur ferri etc. quod omnis ignis omni igni est eiusdem speciei. quae est ab isto mundo in medium illius mundi. |#6 Deinde cum dicit: adhuc necesse etc. ibi: quod autem est aliquid etc. aut feretur ad medium huius mundi per naturam. Et huius suppositionis ratio est quia. oportet esse in utroque aliquam terram. in illum locum feruntur per violentiam. ibi: adhuc autem et per eas etc. tam inferioribus quam caelestibus.. Sicut enim manifestum est quod natura terrae non patitur quod moveatur secundum naturam a medio huius mundi. idest non secundum eandem speciem. sed per naturam. oportet motum proportionari quieti. sicut et in isto. Quod quidem habet veritatem in corporibus inferioribus. quia a medio istius mundi nunquam terra movetur secundum naturam: ergo et primum est falsum. probat propositum: et primo ostendit quod sit tantum unus mundus. tertio excludit quandam obviationem. quia unus est motus. quae excludit quendam defectum quem posset aliquis imponere primae rationi: posset enim aliquis ad primam rationem respondere quod terra quae est in illo mundo. dicuntur aequivoce cum corporibus quae sunt apud nos in hoc mundo. sequitur per secundam suppositionem quod ab illo medio feretur huc secundum naturam. est alterius naturae quam terra quae est in hoc mundo. sit ei secundum naturam. Si per violentiam. sicut patet ex his quae supra dicta sunt. quod in medio huius mundi quiescat naturaliter. Primo ergo Aristoteles hoc excludit. secundo probat quoddam quod supposuerat. ex quibus omnes ponebant mundum consistere. scilicet quod sint plures mundi.. in illum locum per naturam feruntur: et in quemcumque locum e converso aliqua per naturam feruntur. Primo quidem ex parte motus.. contraria est ei secundum naturam. natum sit ferri a medio. Hoc autem non videntur intendere qui ponunt plures mundos. et eadem ratio est de intermediis corporibus.. cum sint incorruptibilia. Ostendit autem terram quae est in alio mundo. quod in quocumque loco aliqua corpora manent secundum naturam et non per violentiam. necesse est quod sint ex eisdem corporibus: et adhuc ulterius necesse est quod unumquodque illorum corporum habeat eandem virtutem cum corpore quod est in hoc mundo: et sic oportet ignem et terram esse eiusdem virtutis in quolibet illorum mundorum. aliud autem ad medium. 36 . Circa primum duo facit: primo inducit rationes ad propositum ostendendum. Et ita manifestum est quod etiam in aliis mundis. tertia ibi: sed adhuc etc. esse eiusdem naturae cum terra quae est in hoc mundo. sicut finis proportionatur his quae sunt ad finem. ex praedictis suppositionibus argumentatur ad propositum. Et eadem est ratio de aliis corporibus.. secundo ostendit idem communiter ex utrisque corporibus. Secunda suppositio est. |#4 Secundo ibi: ad medium itaque etc. |#5 Secundo ibi: et si manet etc. aut per violentiam. ostendit idem ratione accepta ex parte motus. scilicet ab illo medio ad istud... si ad aliquem locum feruntur per violentiam. habeant eandem virtutem. secundo ratione accepta ex parte motus. quae sunt aer et aqua. Tertia suppositio est. quae cum sint generabilia et corruptibilia. Et idem dicendum est circa violentiam: quia in quo loco aliqua quiescunt per violentiam. secundo inquirit an possibile sit esse plures mundos. quam etiam secundum violentiam. ibi: dignificare autem etc. argumentatur ad idem ex parte quietis. ibi: quod autem necesse sit etc. aliquod ipsorum corporum ex quibus constituitur mundus... Circa primum duo facit: primo ostendit esse tantummodo unum mundum. secundo ex hoc argumentatur ad propositum.|#2 Deinde cum dicit: omnia enim et manent etc. |#7 Dicit ergo primo quod. Quarum prima est. si hoc verum est.. ita etiam terrae natura hoc habet. ratione sumpta ex inferioribus corporibus. quod si aliqua loci mutatio sit per violentiam alicui corpori. Si enim sunt duo mundi. vel una loci mutatio terrae secundum naturam: unde non potest esse quod uterque motus sit terrae naturalis. Terra ergo quae est in alio mundo.. ponit secundam rationem. sed univoce utuntur nomine mundi. primo quidem ratione accepta ex parte mundi. secundum tertiam suppositionem. sicut et diversae partes ignis in hoc mundo existentis sunt unius speciei. quod competit terrae. cum quies in loco sit finis motus localis. oportebit dicere. Et hoc ideo. et ab isto ad illud. in quocumque mundo sit ignis.. Unde sequitur secundum eorum intentionem quod corpora quae sunt in diversis mundis. Et hoc patet esse falsum. |#3 Circa primum duo facit. consequens erit quod etiam ipsum totum constans ex huiusmodi partibus aequivoce dicatur mundus: ex partibus enim diversis in specie necesse est et totum diversum in specie componi. Quia si corpora quae sunt ibi in alio mundo. Si ergo inde huc delata terra manet hic non per violentiam.. ibi: quod autem non solum unus etc. in illo loco naturaliter quiescunt. sicut per vim fortioris agentis possunt permutari a sua specie. si plures mundi qui ponuntur sint similis naturae. Primo praemittit tres suppositiones. ita etiam possunt removeri a suo loco per motum violentum vel quietem: in corporibus autem caelestibus nihil potest esse violentum et extra naturam. et non secundum eandem ideam. Circa primum ponit tres rationes: secunda incipit ibi: adhuc necesse etc. quod contraria loci mutatio. quod competit igni. in illo loco per violentiam quiescunt.

et unum extremum. qua posset aliquis dicere quod corpora quae sunt in alio mundo. Et hoc necesse est sequi propter dispositionem mundorum. et quod ignis in illo mundo ferretur ad medium. ita tamen quod species sit eadem et motus et mobilis.. ad quod feruntur omnia gravia ubicumque sint.. quod supra improbatum est. |#2 Dicit ergo primo necessarium esse quod sit aliquis motus praedictorum corporum. Similiter. sicut prima ratio supponebat. Et quia unumquodque elementorum dicitur secundum aliquem motuum. necesse est quod sint iidem motus secundum speciem in quolibet mundo. tanto magis velociter moveatur. quod est moveri deorsum in proprio mundo.. ea quae sunt unius speciei et diversa secundum numerum. Est autem una suppositio quod motus sunt finiti. quae quidem addit quoddam aliud. etiam si sint contrarii. ibi: itaque necessarium etc. et sic non potest terra ad medium alterius mundi moveri. feruntur ad hoc medium huius mundi. licet quaedam eorum supra fuerint probata. idest quod nullum motum habet ex sua natura. necesse est quod si ignis debeat ferri ad extremum alterius mundi. et omnes partes ignis quae sunt in quocumque alio mundo.. ex praemissis argumentatur ad propositum. 37 . utrum sit dicendum quod corpora naturalia moveantur per violentiam omnibus motibus quibus moventur. quod est moveri sursum. tertio infert principalem conclusionem. Sed hoc est impossibile. Non enim videtur differre quantum ad naturam corporis. non moventur ad medium et extremum huius mundi. ibi: si autem ad specie eadem etc. ut supra probatum est. quia huiusmodi sunt corpora naturalia. sed tres tantum. nisi recedat a medio sui mundi mota versus extremum. si ad aliqua loca determinata moventur. Potest ergo dubitatio remanere. secundo excludit quandam obviationem. sunt eiusdem speciei. Circa quam tria facit: primo ponit rationem. Haec autem sunt inconvenientia: quia aut ponendum est quod non sit eadem natura simplicium corporum in pluribus mundis. excludit quandam obviationem.Et dicit manifestum esse quod necesse sit sic se habere sicut dictum est. propter distantiam. Secunda suppositio est quod quodlibet elementorum dicitur secundum quod habet naturam ad unum aliquem motuum. Est enim secundum rationem quod quanto plus corpus appropinquat ad suum locum. ferretur secundum naturam a medio huius mundi in medium illius mundi. Si enim hoc accideret. Sed hoc est impossibile: quia quod non est omnino natum moveri. propter hoc quod hic supponuntur sicut principia. quae conveniunt in specie. Manifestum est autem quod moventur: quod quidem apparet et per sensum et per rationem. Sed ipse hoc excludens dicit quod irrationabile est dignum reputare quod sit alia natura simplicium corporum. |#10 Deinde cum dicit: dignificare autem etc. Si enim corpora quae sunt in quolibet mundo. non secundum speciem. propter hoc quod distent plus vel minus a propriis locis. sicut terra dicitur gravis propter habitudinem ad motum deorsum. ignis dicitur levis propter aptitudinem ad motum sursum. quod recedat ab extremo proprii mundi. consequens erit quod etiam omnes partes terrae quae sunt in quocumque alio mundo. non autem ad eundem locum secundum numerum. |#9 Deinde cum dicit: natae sunt igitur etc. necesse est ponere unum solum medium. Quia igitur sunt determinatae species motus. ad quod feruntur omnia levia ubicumque sint. videmus autem quod omnes partes terrae quae sunt in hoc mundo. |+17 Lectio 17 |#1 Praemissis duabus rationibus ad ostendendum unitatem mundi. aut si dicamus esse eandem naturam. et hoc ex suppositionibus quae accipiuntur circa motus. et omnes partes ignis ad extremum huius. idest in quolibet mundo. quia extrema diversorum mundorum habent diversum situm. Posset enim aliquis dicere quod corporibus non inest moveri naturaliter ad aliqua loca determinata: vel. puta quod ignis inducatur et sursum et deorsum per violentiam. de uniformitate corporum quae sunt in diversis mundis. necesse est ulterius quod elementa sint eadem secundum speciem ubique. impossibile est esse plures mundos. ita scilicet quod ad propria loca moveantur de propinquo et non de remoto. ferretur sursum in proprio suo mundo. idest determinati secundum species: non enim sunt infinitae species motuum simplicium. quod per tantam longitudinem distet a suo loco vel per tantam: quia differentia mathematicorum non diversificat naturam. necesse esset quod terra quae est in alio mundo. et velimus vitare praedicta inconvenientia quae sequuntur ex diversitate mediorum et extremorum. qui talem situm habent ut medium unius mundi sit distans a medio alterius. hic Aristoteles ponit tertiam rationem ad idem. feruntur ad medium huius mundi. quibus competit moveri. quod videbatur deficere ad primam rationem. Vocat autem suppositiones ea quibus utitur ad propositum ostendendum. impossibile est quod moveatur per violentiam. Ad haec igitur certificanda Philosophus inducit hanc tertiam rationem. moventur ad loca diversa secundum numerum. Et simili ratione terra quae est in hoc mundo. Quo posito. Differentia enim velocitatis est secundum quantitatem. sicut et differentia longitudinis. quia ad unitatem medii et extremi sequitur unitas circuli seu sphaerae. feruntur ad extremum huius mundi.

si sint gravia. est unus motus. scilicet quod corpora naturalia habent loca determinata. talis autem situs partium animalis congruit decentiae operationis membrorum. ibi: argumentum autem etc. et similiter est in aliis corporibus. quam quod eorum motus sit unus secundum speciem. idest necessarias rationes. sit aliquis motus secundum naturam. et non plures. similiter se habent ad invicem et cum partibus terrae quae sunt in alio mundo. Et ad hoc sequitur esse unum mundum. ad hoc extremum huius mundi. idest unus mundus. quia partes alicuius corporis. Hoc autem ideo dicit. Necesse est ergo quod motus singulorum quae sunt unius speciei. sed ex nigro. sed similiter oportet quod conveniat omnibus (ut scilicet vel omnes partes similes specie moveantur ad unum locum secundum numerum. excludit quandam obviationem. vel omnes huiusmodi partes moveantur ad unum locum similem specie.. ostendit quoddam quod supposuerat. Oportet igitur dicere quod istorum corporum quae sunt partes mundi.. sed non differunt specie. Circa primum tria facit. Eorum igitur quorum est una natura. Et similiter dicendum est de aqua et de quolibet aliorum corporum. sed plura numero: quia etiam ipsa singularia. |#3 Deinde cum dicit: si autem ad specie eadem etc. sed similis est comparatio ad utrasque. et quae sunt in alio mundo. ponit rationem: dicens omnino. Cum enim conclusio secundum formam debitam infertur ex praemissis. sunt plura numero. vel si comparatur ad eas quae sunt in hoc mundo. sed unumquodque differt ab altero secundum numerum. nihil differt si comparetur ad aliquam partium quae sunt in aliquo alio mundo. idest ex isto mundo. necesse est ex consequenti quod sit unum caelum. non videtur convenire huic partium. qui est ad unum terminum. et unum extremum. |#7 Deinde cum dicit: quod autem est aliquid etc. sit ad unum numero locum: videlicet. secundo per signum. puta terrae. violentia in eis locum non haberet. Et eadem ratio est de aliis corporibus. quia omnes huiusmodi similiter se habent quantum ad hoc quod non differunt specie ab invicem. moventur ad unum numero locum. in quocumque mundo sint. et hoc per argumenta. idest signa. Non videtur autem plura requirere unitas naturae mobilium quae sunt unius speciei. quod omne quod movetur... ad hoc medium quod est huius mundi. ut patet in V physic. secundo destruit opinionem contrariam. ad quod videtur sufficere quod loca ad quae terminatur. |#5 Ipsa igitur naturalis inclinatio omnium corporum gravium ad unum numero medium. quae sunt in hoc mundo. Quod album fit non ex quolibet non albo. ita scilicet quod omnia quae habent eandem naturam. manifestat unitatem mundi. quod scilicet sit unum medium. quia non differunt specie ad invicem partes terrae quae sunt in hoc mundo. idest singulae partes unius corporis naturalis. idest universaliter. puta terrae vel aquae. quod per vim fortioris agentis removetur a propria inclinatione: si igitur corporibus non inesset aliqua naturalis inclinatio ad quosdam motus. ex quo terra hic et ibi est eiusdem speciei. Posset enim aliquis dicere quod omnia corpora quae habent eundem motum naturalem. sicut et in pluribus hominibus sunt media et extrema diversa numero. Circa primum duo facit: primo ostendit propositum per rationem naturalem. ad unum numero locum unam numero habent naturalem inclinationem. idest negare. scilicet moveri ad eadem loca secundum speciem. |#4 Sed ipse ad hoc excludendum dicit quod tale accidens. transmutatur ex quodam determinato in quoddam determinatum: dicitur enim in I physic. Si ergo hinc. praedicta. sint similia in specie. hoc esse verum. praedictas. et per necessitates..Hoc enim dicimus violentiam pati. 38 . idest principia ex quibus conclusit propositum. non attribueretur ei caecitas. Unus autem motus dicitur. Quo existente vero. Et primo ostendit propositum. sed in eadem specie. et si sint levia.. Non enim potest dici quod in pluribus mundis ordinentur corpora secundum diversa media et extrema. Sed natura gravium et levium determinatur ad certa loca. moventur ad loca quae sunt eadem specie. quaedam vero ad eundem locum secundum speciem). necesse est vel conclusionem concedere. ad quod feruntur omnia gravia. vel praemissas negare. huic autem non (ut scilicet quaedam partes similes specie moveantur ad eundem locum numero. Concludit ergo quod aut est necesse amovere. has suppositiones. ad quae naturaliter ferantur. et omnium levium corporum ad unum numero extremum. aut necesse est concedere conclusionem. sed magis secundum ordinem ad aliquem actum. infert principalem conclusionem. quo naturaliter terra fertur. Quia natura membrorum hominis vel cuiuslibet animalis non determinatur secundum ordinem ad aliquem locum. numero tamen differentem).. sumatur aliqua pars. Primo proponit quod intendit: et dicit manifestum esse tam ex aliis rationibus quam ex praemissis (vel etiam ex aliis motibus) quod est aliquis locus determinatus. |#8 Secundo ibi: omnino enim quod movetur etc. ad quod feruntur omnia levia. |#6 Deinde cum dicit: itaque necessarium etc. puta terrae. sicut si animal non esset natum videre. ibi: sed adhuc neque ab alio etc. Videmus autem quod omnes partes terrae quae sunt in hoc mundo. Ergo omnes partes terrae. naturaliter moventur ad hoc medium huius mundi.

sed eadem ratione qua incoepit illinc moveri. quod quidem corpus grave est velox per suam gravitatem.. quod terra velocius movetur quanto magis descenderit.. tanto 39 . a quo quantum elongatur motus. qui non videtur esse ex opposito in oppositum. non autem habet locum in his quae moventur naturaliter eo quod generantur extra propria loca. Unde nec motus corporum naturalium potest esse in infinitum. puta aeris.. et sic motus fit tardior. propter duo. Sic ergo patet quod etiam in his quae circulariter feruntur. sed accipiendo partes motus circularis. unde oportet omnem mutationem esse finitam. et etiam per ea quae supra dicta sunt. in infinitum posset velocitas eius augeri.. a quo et in quod est motus circularis. ita si accipiatur totus motus circularis. idest ad aliquod indeterminatum. movetur ex infirmitate in sanitatem. Si ergo in infinitum ferretur terra vel ignis. ut probatur in VI physic. et locus quo tendit. Sed ista ratio est particularis solum in his quae moventur naturaliter post motum violentum. differunt specie: sunt enim contraria. neque ex sola voluntate moventis. quanto grave corpus amplius descendit. Secundo quia. sed magis ex eodem in idem. est quod terra. idest ad aliquod indeterminatum. mutatio est aliquo modo in opposita et finita. Et dicit quod argumentum eius quod corpus naturale non feratur in infinitum sed ad aliquod certum. sicut id quod sanatur non tendit ubicumque contingit. inciperet moveri et hinc. nihil autem potest pervenire ad infinitum. idest quod movetur secundum locum. Primo quidem quia non invenitur oppositio in motu circulari secundum aliqua puncta in circulo designata. contrarietas autem est differentia secundum formam. sicut posuit democritus motum atomorum. Illud enim quod sanatur. et quod non potest aliquid moveri ad id ad quod non potest pertingere.Haec autem duo. moveri a quodam determinato in quoddam determinatum. ut supra dictum est: unde subdit: ea quae secundum diametrum. ad quod natura inclinatur. quanto magis appropinquat ad medium. ut infra dicetur. velocius fertur (quod potuit deprehendi ex maiori eius impulsu. scilicet quod necesse est esse aliquem finem motus localis. quae quanto magis minoratur. sic etiam ita poterit esse additio infinita ad velocitatem. in quibus tamen contrarium accidit. partes autem eius variant locum etiam subiecto. non invenitur aliqua oppositio in terminis nisi secundum rationem. Sic igitur et ignis et terra et alia corpora naturalia non feruntur ad infinitum. |#11 Sciendum est autem quod causam huius accidentis. sed solum prout sunt extrema diametri. scilicet quod nihil movetur ad id ad quod non potest pervenire. ut patet in V physic. ut dicitur in X metaphys. Et ex hoc concludit quod in infinitum posset augeri gravitas vel Levitas corporis naturalis. quod motus eius in tanto est velocior. Sequitur ergo quod sursum et deorsum sunt termini naturalium motuum corporum simplicium. tanto motus contrarius fit velocior. et ideo minus potest impedire motum naturalem. excludit quandam obviationem. oporteret motum esse infinitum: nulla enim ratio esset quare motus magis terminaretur hic quam alibi. si sit additio infinita ad gravitatem vel levitatem. Ostensum est autem supra quod non potest esse gravitas vel Levitas infinita. et ideo subdit quod toti circulationi non est aliquid contrarium. Hoc autem quod dictum est. tanto minus remanet de virtute moventis. Et ideo dicendum est cum Aristotele quod causa huius accidentis est. Et sic universaliter concludit quod intendit. scilicet extrema. differens specie ab eo a quo motus incipit. Si autem non esset aliquod determinatum in quod tendit motus. in fine autem remittitur intantum quod finaliter grave non potest plus sursum ferri. hipparchus assignavit ex parte moventis per violentiam. sed incipit moveri deorsum. movetur ex parvitate in magnitudinem: oportet igitur etiam illud quod fertur. Manifestat etiam per exemplum quod dictum est. |#9 Tertio ibi: quoniam autem et qui in circuitu etc. eo quod talis probatio est quasi coniecturalis. Sic igitur additio gravitatis non potest esse in infinitum. |#10 Deinde cum dicit: argumentum autem etc. Sed et haec ratio non minus competeret in motibus violentis quam naturalibus. accipitur ut principium et ut finis. quod omnis transmutatio est finita. probat per hoc. sicut totum corpus sphaericum non mutat locum subiecto sed solum ratione. non autem in infinitum fertur corpus naturale. prout sunt puncta ipsius circuli. propter parvitatem eius quod remanserat de virtute motoris violenti. quasi a casu. ut supra dictum est. opposita sunt. et haec sunt locus unde incipit motus. qua posset aliquis obviare ex motu circulari. secundum quam mensuratur maxima distantia in circulo. et in quem naturaliter fertur. sicut posuit democritus. probat idem per signum: quam quidem probationem vocat argumentum. quanto magis appropinquat ad locum sursum. Contrariatur autem sursum secundum locum ei quod est deorsum. et illud quod augmentatur. sed ad aliquid determinatum. Sed ipse dicit quod etiam motus circularis aliqualiter habet oppositum in termino. et per consequens nec additio velocitatis. prout scilicet idem. Alii vero assignaverunt huius causam ex quantitate medii per quod fit motus. qui minor restat quanto plus proceditur in motu naturali. Dicit autem aliqualiter. sed feruntur in loca opposita locis in quibus prius erant. accipitur ibi oppositio secundum lineam rectam. unde motus violentus in principio quidem intenditur. prout scilicet a gravi cadente fortius impellitur aliquid iuxta terminum sui motus): et eadem ratio est de igne. Sic igitur oportet quod specie differat locus a quo aliquid movetur localiter. quod quanto corpus grave magis descendit. Sicut enim velocitas corporis gravis est maior. scilicet ex quo motus procedit et in quod terminatur..

inquantum scilicet unum corpus truditur ab alio fortiori. indigent ab aliquo extrinseco moveri per se: quod hic Philosophus removet. quasi mutuo se trudentia. Manifestum est enim quod tanto tardior est motus. |#5 Deinde cum dicit: adhuc autem et per eas etc. Si autem motus caeli sit sempiternus. et per consequens totus mundus. Conclusit enim Philosophus sempiternitatem motus caeli in VIII physic. veritas comprobatur. qui per se huiusmodi corpora moveat postquam sunt formam specificam sortita. per rationes sumptas ex prima philosophia. ostendit unitatem mundi per corpora superiora. oportet quod moveatur a virtute infinita. Nunc autem contrarium accidit. gravia autem deorsum a generante quidem. Ponebant enim quod omnium corporum erat naturaliter unus motus: sed dum quaedam eorum ab aliis impelluntur.. hic excludit opinionem contrariam. fit quod quaedam eorum moventur sursum. quaedam autem deorsum. Concludit autem ex dictis epilogando. cum sit tantum forma et species. quod quidem habet naturalem necessitatem et in hoc et in aliis mundis. 40 . sed a removente prohibens.. quod maior ignis et maior terra velocius feruntur in propria loca. Neque etiam dicendum est quod huiusmodi corpora moveantur per violentiam. Si ergo ponatur quod motus aliqui corporum gravium et levium. multiplicatio autem individuorum eiusdem speciei est per materiam. quibus ad illa loca feruntur. Moventur enim levia quidem sursum. quanto magis elongantur a motore qui vim intulit. quod quidem necesse est similiter se habere in quolibet mundo. et ideo velocius feruntur. Unde oportet quod et caelum sit unum numero. ibi: palam autem utique etc. Quarum prima principaliter inducitur ad ostendendum quod huiusmodi corpora in suis naturalibus motibus non moventur ab exterioribus motoribus. sint violenti. Sic ergo patet quod huiusmodi corpora suis motibus naturalibus moventur non per virtutem exteriorem. Dicit ergo primo quod adhuc ostendi potest quod sit solum unus mundus. ut probatur in VIII physic. Talis autem virtus est immaterialis. quod motus horum corporum non est per violentiam. et non per violentiam fertur. |#3 Secundam rationem ponit ibi: neque velocius etc. sed per virtutem intrinsecam. quam acceperunt a generante. Si ergo corpora gravia et levia moverentur per violentiam. quae quidem principaliter ad hoc inducitur.. Quia vero per hoc quod falsitas excluditur. propter propinquitatem ad proprium locum. |#2 Deinde cum dicit: tardius enim etc. quod motus circularis est sempiternus. et tandem totaliter deficit. sequeretur quod eorum motus ad propria loca non esset velocior in fine. inquantum dat eis formam quam consequitur talis motus. |+18 Lectio 18 |#1 Postquam ostendit Philosophus quod corpora naturalia moventur naturaliter ad determinata loca. Per ordinem mobilium et moventium. quanto corpora fuerint maiora. idest per ea quae determinata sunt in metaphysica.. quae non sit virtus in magnitudine. non potest dici quod motus contrarii. cuius contrarium ad sensum apparet.. quod corpora naturalia non feruntur sursum et deorsum neque sicut ab alio exteriori mota. Si ergo huiusmodi corpora moverentur ab aliquo exteriore movente. secundo communiter per superiora et inferiora. et per hoc quod ostensum est in VIII physic.. inducit hic Philosophus exclusionem erroris quasi quandam veritatis demonstrationem. Et eadem ratio est de levitate. probat propositum tribus rationibus. tardius moveretur maior ignis sursum et maior terra deorsum. quibus ab aliquibus locis removentur. quanto movens minus vincit super mobile. Eadem autem virtus moventis minus vincit maius mobile quam minus. quae circulariter feruntur: et primo specialiter per corpora superiora. si mundus univoce dicatur. quod eorum motus in fine est remissior.magis confortatur gravitas eius. Et ita non est verum quod omnes motus horum corporum sint ab alio et per violentiam. sit una numero. quod cresceret etiam in infinitum gravitas. ibi: tardius enim etc. sint violenti. tanto tardius feruntur. quod per speculationem horum contingit accipere fidem de his quae dicta sunt.. |#4 Tertiam rationem ponit ibi: et unde VI etc. per accidens et non per se. Per quod quidem intelligendum est quod removet exteriorem motorem. Ex hoc enim aliquod corpus a loco aliquo per violentiam removetur. dicens quod adhuc etiam quod dictum est manifestatur per hoc. unde per violentiam removetur. Quidam vero posuerunt quod postquam speciem sunt adepta huiusmodi corpora. Et primo proponit quod intendit. sed magis tardior.. Videmus enim quod omnia quae per violentiam moventur. Videmus enim quod nullum corpus illuc fertur per violentiam. quae potest respicere ad utrumque. sicut patet in his quae proiiciuntur. quorum virtutes motivae tanto sunt maiores. Per quod datur intelligi quod huiusmodi corpora habent intrinsecus principia sui motus. sicut quidam dixerunt quod moveantur per quandam extrusionem. quia natum est ibi esse: unde illuc naturaliter. et per consequens una numero. Et ideo argumentatur quod si cresceret in infinitum velocitas. secundo probat propositum. Et sic oportet quod virtus quae movet caelum.

neque praeter naturam. sicut supra processerat ex corpore gravi. Sed dicendum est quod multa possunt unum desiderare. sed secundum ordinem situs quem habet ad primum continens.. satis potest esse manifestum quid sit locus medii elementi. esse in hoc loco medio: quia. Ex hoc autem patet quod impossibile est esse alium mundum quia oporteret ibi esse aliquod corpus leve. |+19 Lectio 19 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod est unus solus mundus. superficies corporis continentis non habet rationem loci secundum quod est superficies talis corporis. et quis sit locus cuiuslibet eorum. quae et quot sint. quod est sine gravitate et levitate. Dividitur enim in ignem. venit tamen in compositionem totius universi. quod est impossibile. subiungit quod posterius. Sed ad hoc excludendum. quod non habet rationem continentis sed contenti. |#9 Sed huic rationi posset aliquis obviare. si autem esset infra hunc mundum. facit unitatem mundi. sed praeter naturam. cum tamen elementum sit ex quo componitur res. idest unum mundum. et ita videtur quod ex unitate primi moventis non possit ex necessitate concludi unitas caeli. sicut sunt tria corporalia elementa.|#6 Potest autem aliquis dicere hanc rationem non ex necessitate concludere. quasi quaedam pars eius. necesse est esse unum caelum. ut dicitur in V metaphys. scilicet in tertio et quarto.. qui est corporis quod movetur circulariter. quorum coordinatio in ordine ad unum ultimum. qui est medii corporis. ut dicitur in XII metaphys. in quo scilicet non sit natum esse aliquod corpus. non tamen corporale.. Unde signanter dicit quod locus qui est circa medium est corporis subsistentis. Primum enim movens movet caelum sicut desideratum. scilicet terrae. Necesse est enim corpus leve quod superfertur. etsi non veniat in compositionem corporis mixti. potest esse corpus leve extra hunc medium locum: et sic impossibile est esse multos mundos. scilicet caelum et terra et medium. ex alia autem parte est corpus terrestre. cum omne corpus sit in aliquo loco. Secundo autem considerandum est de hoc quod dicit tria esse loca. et universaliter quot sint loca corporalia. probat propositum ratione sumpta communiter ex corporibus superioribus et inferioribus. et ita superficies continens corpus grave dicitur locus eius secundum propinquitatem ad medium. est alicuius corporis secundum naturam: non enim Deus vel natura fecit aliquem locum frustra. sicut dictum est in IV physic. Non autem potest dici quod sit aliquis locus magis deorsum quam locus qui est corporis habentis gravitatem. ad differentiam materiae primae. sit locus corporis gravis. et sic. Quia omnis locus qui est alicuius corporis praeter naturam. sed absque omni forma. si mundus ille esset supra hunc mundum. videtur dubitationem habere. quia locus qui est apud medium. subdit quod neque etiam praeter naturam possibile est corpus leve esse extra hunc medium locum. ex qua videtur ostendi quod possibile sit esse plures 41 . quaedam propinquius et quaedam remotius. Et hoc necessarium fuit ostendere: quia nihil prohibet aliquid esse falsum. aerem et aquam. alius autem locus qui est extremus in altitudine. Unde neque secundum naturam. non quidem quasi de pari. quia superficies supremi corporis continentis ipsum. quod habet gravitatem. Sed quomodo medium. ostensum est in IV physic. prout scilicet magis vel minus ei appropinquat. idest corporis gravissimi quod substat omnibus. Non autem invenitur in rerum natura aliquod aliud corpus praeter ista tria. dicendo quod corpus leve est extra hunc locum medium. quibus tria loca praedicta deputantur. Vel elementa large nominat quaecumque simplicia corpora: quae quidem vocat corporalia elementa. qui est propinquissimus medio. Et dicit quod etiam sic intendendo sicut dicetur. tertius autem locus qui est intermedius horum. ut ex dictis patet. Cum autem locus sit terminus corporis continentis. |#8 Ex his autem quae proposita sunt procedit ad propositum ostendendum ex corpore levi. Circa quae quidem verba primo considerandum est quod etiam caelum inter elementa computat. est proprius eius. si corpus leve non esset in hoc loco medio. eo quod uni primo non immediate adiungitur absoluta multitudo. Ad quod probandum assumit quod. hic ostendit quod impossibile est esse plures. quod est impossibile. quae est elementum. De primo autem corpore quomodo sit in loco. Caelum autem.. esset extra ipsum. qui est corporis subsistentis. non secundum naturam. ut dicitur in IV physic. sed secundum quendam ordinem possunt multa desiderare unum. |#7 Deinde cum dicit: palam autem utique etc. Corpus autem grave in sua natura est maxime elongatum a corpore caelesti propter eius materialitatem.. quia extra hunc locum medium ex una parte est corpus caeleste. quae etiam est levis per respectum ad terram. corpus leve esset infra locum corporis gravis. Sed dicendum est quod. et ideo debetur ei locus remotissimus a primo continente. Quia vero locutus fuerat de medio elemento quasi de uno quodam corpore. Circa hoc autem tria facit: primo ponit obiectionem. dicetur quae sunt differentiae istius medii.. Ultimo epilogando concludit quod ex dictis manifestum est de corporeis elementis. corpus leve esset supra locum caeli. prout in se consideratur. ita sunt et tria loca eis correspondentia: unus quidem locus qui est circa medium. nihil autem prohibet idem a pluribus desiderari. quod tamen contingit esse verum.

alius postea generaretur. Primo ergo ponit maiorem.. non ponimus in eius ratione aureum aut aereum. significat rationem speciei in materia determinata.. idest mundus. quamvis non possint intelligi sine materia sensibili in communi. tanquam nunquam desinens esse. possibile esset esse multos mundos. Et dicit quod si caelum. prout consideratur in universali. tertio probat quod in solutione supposuerat.. tanquam hoc quod dicimus aureum aut aereum. si non possumus intelligere neque sumere in nostra consideratione aliquid aliud praeter singulare. tertio infert conclusionem. Et quia tunc vere cognoscitur veritas. quae videntur esse contra veritatem. vel a natura vel ab arte. sicut ipse empedocles posuit. sphaerae aut circuli.. Et hoc primo manifestat per exemplum in mathematicis. |#4 Dicit ergo primo quod in omnibus existentibus et generatis.. Et hoc manifestat quia.. potest tamen intelligi sine his carnibus et his ossibus. Et hoc adiungit quia videtur prima consideratio aliqualiter dependere ex secunda. idest ipsa ratio speciei: haec autem. sicut si intelligamus circulum sine materia sensibili): nihilominus tamen in naturalibus. huius enim solutio est confirmatio veritatis. In omnibus sensibilibus quae fiunt ab arte vel a natura. quae est individuationis et singularitatis principium. possunt tamen intelligi sine materia sensibili signata. non est sensibile. Unde praemittit quod sic intendentibus. |#3 Deinde cum dicit: videbitur enim utique etc. idest praeter materiam. ibi: hoc ipsum igitur restat ostendere etc. et alterum est ipsa forma mixta cum materia. Et ideo subdit quod. ut empedocles posuit. Sed videtur hoc magis esse dubium in rebus naturalibus. sed intelligibile tantum: qualitates enim sensibiles sunt dispositiones materiae. sit quoddam sensibile.. Circa primum duo facit: primo dicit de quo est intentio. ibi: quorum autem est forma quaedam etc. sicut hominis et huius hominis. quod aequipollet ei quod est non necesse esse unum solum mundum.mundos. sed caelum est quoddam sensibile habens formam in materia. et aliud est quod dicitur aereus aut ligneus circulus. ibi: videbitur enim utique etc. et ingenitus. quia omne sensibile habet esse in materia. Id autem quod est forma non in materia. |#5 Deinde cum dicit: quoniam igitur est caelum etc. aestimans possibile esse quod sint plures mundi. in quibus hoc accidit quod non intelligitur forma sine materia. secundum amicitiam et litem. |#6 Deinde cum dicit: si autem singularium etc. Et sic sequitur quod alterum sit secundum considerationem 42 . ita scilicet quod sit incorruptibilis. quod aequipollet ei quod est impossibile unum solum esse mundum: sed probat quod possibile est esse plures mundos. ut scilicet non possit forma intelligi sine materia sensibili. secundum suam opinionem. scilicet secundum rationem quae sequitur. in quibus est magis manifestum. idest secundum quod accipitur prout est coniuncta cum materia. idest definitivam rationem. Sed tamen formae naturales. cum dicimus quod quid erat esse. eo quod in ratione eorum non ponitur materia sensibilis. quam scilicet significat definitio. esse unum et solum: subintelligendum est ex necessitate. scilicet ratio rei in particulari. ita scilicet quod. Primus syllogismus talis est. non sint de eorum substantia. idest alia erit ratio utriusque. prout significatur cum dicitur aurea vel aerea sphaera: et similiter aliud est ipsa forma circuli. Alterum est enim secundum considerationem nostram ipsa species sphaerae. et alia est consideratio formae ipsius in materia. idest universaliter sumpto. quando dubitationes sunt solutae. ergo alia est consideratio absoluta formae ipsius. scilicet mundum. et caelo simpliciter. Et haec quidem. ideo prius oportet ponere dubitationes circa hoc ipsum. sicut simum non potest esse nec intelligi sine naso. idest mundus. ibi: quoniam igitur est caelum etc. ibi: considerandum autem iterum etc. videbitur esse impossibile ipsum. |#2 Dicit ergo primo quod post praedicta restat ostendendum quod non solum sit unus mundus. secundo solvit eam. et est de numero singularium. et alterum forma sphaerae in materia sensibili. sed quod etiam impossibile sit esse plures: et ulterius quod mundus sit sempiternus. alia est consideratio formae prout est in materia. et quo ordine sit agendum. alterum est secundum nostram considerationem ipsa forma secundum seipsam considerata. scilicet ratio rei in communi. necesse est quod sit de numero singularium: et hoc ideo. uno corrupto. quae includitur in ratione singularis. tanquam nunquam esse incipiens. Non enim sequens ratio probat quod necesse sit esse plures mundos. alia est consideratio formae secundum se consideratae. ponit minorem syllogismi inducti. quarum formae non possunt esse nec intelligi sine materia sensibili. est species. ex quibus scilicet videtur quod sint vel possint esse plures mundi. Ad hoc autem ostendendum inducit rationem quae continet duos syllogismos: quorum primum primo ponit. alterum erit esse huic caelo singulariter dicto. Si enim esset mundus generabilis et corruptibilis per compositionem et dissolutionem. idest alia est ratio definitiva utriusque. secundo minorem. ponit conclusionem. cum caelum.. scilicet prout est signata (quia quandoque nihil prohibet hoc accidere. idest factis. prout consideratur in particulari. ut ostensum est. alia est ratio rei in communi acceptae et in singulari. ponit rationem ex qua aliquis potest dubitare. est de numero singularium. Et dicit quod. ibi: si autem singularium etc. puta si dicamus quod aliud est esse circulo et huic circulo. secundo secundum. secundo incipit exequi propositum. sicut pes non potest intelligi sine carnibus et ossibus..

43 . qui est primum exemplatum. alium hominem esse. ita scilicet quod nullo modo possent dissolvi. sicut Platonici dicunt. aut sunt plura singularia unius speciei. et sic concedatur conclusio primi syllogismi. scilicet caelum singulariter sumptum. ad solvendum dubitationem praedictam. quod sunt plura.. |#11 Deinde cum dicit: considerandum autem iterum etc. Dicit igitur quod bene dictum est quod altera sit ratio formae. quod est perfectum exemplatum. ibi: itaque aut sunt etc. Sed non sequitur ex necessitate propter hoc quod sint multi mundi. sed sit praeter essentiam eius.. Ultimo autem epilogat quod ex praemissis potest aliquis suspicari quod vel sint vel possint esse plures mundi. non autem quantum ad ipsam unitatem: et hoc modo procedit hic ratio Aristotelis. infert conclusionem intentam. ut infra probabitur: maior enim propositio secundi syllogismi. Quod quidem si sic sit unum quod unitas sit essentia eius. possibile est autem ad unum exemplar fieri multa exemplata). manifestat quod dixerat per exemplum. Et tale est primum exemplar separatum: unde et mundum. illo homine corrupto. ibi: sive enim sint species etc. sive etiam nullum talium. scilicet quod aut sunt plures caeli. et ita caro est materia simitatis. ponit secundum syllogismum.. Dicit ergo primo quod per ea quae dicentur.hoc caelum singulariter dictum. sed habent formas et species. quod tanto est perfectius. Et potest dupliciter responderi. quanto magis assimilatur exemplari. Alia ergo exemplata assimilantur exemplari uni secundum unitatem speciei. ut dictum est.. ibi: caelum autem est quidem singularium etc. nihilominus plura individua possunt esse unius speciei.. |#12 Deinde cum dicit: sic autem forte etc. sic exemplatum poterit assimilari exemplari in eo quod pertinet ad eius speciem. |#7 Deinde cum dicit: quorum autem est forma quaedam etc. Et hoc ideo est. ibi: sic autem forte etc. sit sicut forma coniuncta materiae. immo infinita individua unius speciei.. Quod non est sic intelligendum quod in ratione rei naturalis universaliter sumptae nullo modo cadat materia. secundo adaptat ad propositum. Et dicit quod sive sint species. Et eadem ratio est de homine. Uno modo ex parte ipsius exemplaris. Et primo ponit solutionem. idest nulla specierum. idest ideae separatae. Et primo ponit exempla. necesse est exemplatum etiam imitari exemplar in sua unitate. secundo manifestat eam. magis fiet manifestum quod dictum est. Dicit ergo primo quod oportet iterum. Nam Plato in timaeo ex unitate exemplaris probavit unitatem mundi: hic autem Aristoteles ex unitate speciei separatae concludit possibile esse quod sint plures mundi. necesse est esse unum: et secundum hoc procedit probatio Platonis. Si ergo ex omnibus carnibus fieret una caro. nihil aliud esset simum. et caelum universaliter sumptum: ita scilicet quod hoc caelum universaliter sumptum sit sicut species et forma. sicut dissoluta arca. non habet veritatem nisi in illis quae non constant ex tota sua materia. scilicet quod sint plura individua unius speciei (quia species separata ponitur sicut exemplar rei sensibilis. Si vero unitas non sit essentia exemplaris. separatim existat. si verum sit quod iste mundus sit ex tota sua materia. ex eisdem lignis fit alia arca)p et ita etiam est in aliis. secundo manifestat eam. non secundum unitatem numeralem: sed caelum. necesse est hoc accidere. si ex omnibus carnibus et ossibus fieret unus homo. Dicit ergo primo quod omnia illa quorum est forma quaedam et species. tertio infert conclusionem. ea scilicet quae est sine materia. quam secundum opinionem propriam. |#8 Deinde cum dicit: sive enim sint species etc. scilicet quod illa quae habent formam in materia possunt esse multa numero unius speciei. Circa hoc autem primo ponit maiorem. assimilatur suo exemplari secundum unitatem numeralem. hoc autem. vel quod possint esse plures. aut contingit fieri plura: illa vero quae ipsamet sunt formae et species subsistentes. Minorem supponit ex praemisso syllogismo. idest essentia quam significat definitio. aut sunt aut contingit esse plura individua unius speciei. |#10 Sed videtur hic esse contrarietas inter Aristotelem et Platonem. puta in ratione hominis vel equi. quorum substantia. non posset esse aliquis alius homo quam unus (si vero possent dissolvi. sed hoc caelum significat formam in materia. solvit obiectionem praedictam. possibile esset. quia cum materia signata non sit de ratione speciei.. scilicet unius nasi. considerare quid dicatur bene et quid non bene: si enim omnia praemissa sint vera. necesse est conclusionem esse veram. sicuti est verum. est in materia signata. cum carnes et ossa sint materia hominis.. manifestat praedictam propositionem tam secundum opinionem Platonicam. |#9 Deinde cum dicit: itaque aut sunt etc. non possunt esse plura unius speciei. et in hac esset simitas. sicut substantiae separatae. ratio speciei indifferenter potest salvari in hac materia signata et in illa: et ita possunt esse plura individua unius speciei. neque posset esse. Videmus enim in omnibus sic accidere. et hoc concedatur tanquam verum. quae est minor secundi. Quorumcumque est forma in materia. ergo aut sunt aut possunt esse plures caeli. Simitas enim est curvitas in naso aut in carne. aut contingit esse factos plures caelos. qui talis est. idest quae non sunt ipsae formae et species. et ea quae est cum materia. Alio modo potest solvi ex parte exemplati. sed quod non cadat ibi materia signata..

et quot modis dicatur.Et huius rationem assignat. Secundo modo dicitur caelum non solum suprema sphaera. quia nihil eorum quorum forma est in materia. sed ex omnibus constitueretur unus mundus perfectus. Tertio obiicitur sic. adhibet aliam expositionem. potest fieri. quam facere multa imperfecta. possit perficere plura individua. quia unum habet rationem boni: videmus enim quod per divisionem aliqua decidunt a propria bonitate. si Deus faceret alios mundos.. 44 . tanto eius species est magis virtuosa. Circa primum ponit tres significationes caeli. si non adsit propria materia. sed mundus est optimus. Dicuntur autem haec corpora continuari cum suprema sphaera. cum pertineat ad considerationem metaphysici. Et dicit verum esse caelum esse de numero singularium. quamvis sit alia ratio caeli et huius caeli. Et ideo. Si omnino similes. nullus eorum comprehenderet in se omnem naturam corporis sensibilis: et ita nullus eorum esset perfectus. aut dissimiles. |#13 Deinde cum dicit: caelum autem est quidem singularium etc. sicut dicitur in II topic. non tamen est aut potest esse aliud caelum. Et primo dicit de quo est intentio. quia scilicet sunt incorruptibilia et circulariter mobilia. in eadem tamen significatione. oportet primo dicere quid significetur per hoc nomen caelum. mundus autem est nobilior qualibet re naturali hic existente. puta equi aut bovis. Et quia exposuerat significationem nominis per substantiam. idest quae in toto universo est extrema. quod sit unus. exequitur propositum: et primo ostendit quot modis dicatur caelum. idest omnes sphaerae caelestium corporum. Sed ad hoc dicendum est quod maioris virtutis est facere unum perfectum. cuius ratio transcendit considerationem naturalem. sed potentia Dei. Et ad hoc dicendum quod hoc ipsum pertinet ad bonitatem mundi. ergo non est rationabile quod non possit facere etiam alios mundos. non determinatur ad istum solum mundum. |#2 Secundo ibi: uno quidem igitur modo etc.. non autem ita quod ex omnibus sit unum corpus continuum. Sed antequam hoc ostendamus. et eorum quae ex materia constituuntur: non tamen est ex parte suae materiae. quam plura animalia aut plures plantas. dicens quod caelum est corpus naturale quod est in extrema circumferentia totius: et haec expositio est magis propria scientiae naturali. sed ex tota sua materia. quod mundus constet ex omni corpore naturali et sensibili. non poterit fieri alius homo praeter illum.. adaptat ad propositum. ut illud quod quaeritur magis possit manifestari. hic Philosophus probat quod supposuerat. in quibus sunt luna et sol et quaedam stellarum. Consueverunt enim homines vocare caelum illud quod est extremum totius mundi. Si autem dissimiles. quam ea quae sunt minus bona. sed totum corpus quod continuatur cum extrema circumferentia totius universi. sicut domus non posset fieri si non sint lapides et ligna. multo magis species totius mundi potest plura individua perficere. si non sint aliae carnes et ossa praeter ea ex quibus componitur unus homo. ibi: tripliciter autem etc. Mundus factus est a Deo. propter hoc quod tota materia caeli comprehensa est sub hoc caelo. Sed mundus hoc modo perfectus est: unde ex hoc ipso eius species ostenditur magis virtuosa. Melius est multiplicari optima. Uno modo sic. essent frustra: quod non competit sapientiae ipsius. |+20 Lectio 20 |#1 Posita solutione inducta. aut faceret eos similes huic mundo. quod est materia eius. Et ad hoc dicendum est quod. Quanto aliquid est nobilius. vocatur sursum. sed secundum quod divina dicuntur substantiae immateriales et incorporeae): dictum est enim supra quod omnes homines locum qui est sursum attribuunt Deo. Et ita. quae non omnia sunt in suprema sphaera.. propter convenientiam in natura. Alio modo potest argui sic. Probat autem hanc significationem ex consuetudine loquendi: quia nominibus est utendum ut plures. sunt imperfecta. scilicet alii quinque planetae (nam stellae fixae sunt in suprema sphaera secundum opinionem Aristotelis. quia nullum eorum comprehendit in se totum quod pertinet ad suam speciem. scilicet quod mundus constet ex tota sua materia. Consuevit etiam vocari sursum id quod est locus omnium divinorum (ut tamen divina non dicantur hic corpora caelestia. Uno enim modo dicitur caelum substantia quaedam quae est extremae circulationis totius. et quo ordine sit procedendum: dicens quod hoc ipsum restat ostendere ad complementum praemissae solutionis. qui non posuit aliam sphaeram esse supra sphaeram stellarum fixarum)p et hanc etiam significationem probat per communem usum loquendi: dicimus enim solem et lunam et alios planetas esse in caelo. Singula autem individua rerum naturalium quae sunt hic. prout id quod est remotius a medio. prout scilicet est terminus motus levium (sic enim nihil magis est sursum quam locus in quem fertur ignis): sed sumitur hic sursum secundum communem modum loquendi. cum igitur species rei naturalis hic existentis. |#14 Sciendum est autem quod quidam aliis modis probant possibile esse plures caelos. cum sit infinita. et quod maxime est sursum: non quidem secundum quod sursum accipitur in scientia naturali. et circulariter movetur. ergo melius est esse plures mundos. secundo ostendit principale propositum.

Si enim dicatur quod sint extra extremam circumferentiam naturaliter. idest circumferentiam. |#3 Deinde cum dicit: tripliciter autem etc. ostensum est autem supra quod nullum aliud corpus est praeter ista.. secundo probat propositum. Tertio modo dicitur caelum totum corpus quod continetur ab extrema circumferentia. ille locus alicui corpori esset naturalis: locus enim qui est uni corpori praeter naturam. si est aliquod corpus physicum. Item necesse est quod vel sit ibi secundum naturam. idest a suprema sphaera. Hoc autem sequeretur si esset aliquod corpus circulariter motum extra extremam circumferentiam. necesse est quod sit alii corpori secundum naturam: quia si alicui loco deesset proprium corpus. Et est considerandum quod ista ratio. excludit singula membra praedictae divisionis. extra extremam peripheriam. Nullum autem horum potest esse extra extremam circumferentiam. quoddam est quod movetur a medio. Si enim esset ibi praeter naturam. necesse est quod illud corpus aut sit de numero simplicium corporum. et similiter omnium levium. quod est impossibile. ibi: si enim est etc. neque etiam corpus grave. tertio concludit principale intentum. ibi: manifestum igitur ex dictis etc. et in medio subsistit omnibus aliis.. per eandem rationem esset naturalis huic corpori quod in hoc mundo circulariter fertur. ostendit propositum. neque corpori levi aut gravi. Sic igitur non est possibile quod corpus quod circulariter fertur. quod substat aliis corporibus in medio. Quia si non est ibi aliquod simplicium corporum. ut dicitur in V metaphys. cum tripliciter dicatur caelum. Corporum enim simplicium quoddam est circulariter motum. quia habent alia loca naturalia. Ostensum est enim supra in VI physic. ibi: sed et neque factum esse etc. Est autem considerandum quod caelum his tribus modis dicitur non aequivoce. |#7 Tertio ibi: si autem non simplicium etc. et mixtum sortitur locum naturalem secundum corpus simplex quod in eo dominatur. quod est tantum unum extremum et unum medium. secundum quod caelum dicitur totum quod continetur ab extrema circumferentia: et hoc caelum necesse est quod constet ex omni corpore sensibili et naturali (quod est eius materia: et sic constat ex tota sua materia).. sicut in suo loco naturali. locus ille esset frustra. 45 . neque secundum naturam neque praeter naturam.. Et hoc etiam probat ex usu loquendi: quia consuevimus totum mundum et omne. probat propositum. et quantum ad corpus circulariter motum.. per quam manifestat propositum.. secundo excludit singula membra divisionis.. Dicit ergo primo quod. ibi: simplicium quidem igitur etc. scilicet per respectum ad unum primum: primo enim et principaliter dicitur caelum suprema sphaera. omne autem corpus naturaliter fertur ad suum locum naturalem. eo quod corpora simplicia sunt in mixto. nec contingit esse. hoc esse non potest. Quod corpus quod circulariter fertur. ibi: simul autem manifestum etc. ex continuitate quam habent ad supremam sphaeram. nisi solum ratione.quia sic eorum non possent esse plures et diversi motus.. ostendit quod nullum corpus simplex est extra caelum praeter naturam. tertio modo universitas corporum. |#4 Deinde cum dicit: si enim est etc. secundo autem aliae sphaerae caelestes. Sic igitur patet quod nullum corpus simplex est extra caelum. sed analogice. ut supra habitum est. Circa primum tria facit: primo proponit quod intendit. Unde non est possibile quod ista corpora sint naturaliter extra extremam circumferentiam totius. propter hoc quod extra hoc caelum nullum corpus est. transferatur ad aliquem locum extra eum in quo est. Sed non potest esse quod ille locus sit naturalis alicui corpori: non enim est naturalis neque corpori circulariter moto. ostensum est autem supra quod omnium gravium est unus numero locus. quoddam quod movetur ad medium. sequeretur ergo quod istud corpus circulariter motum transferretur extra suum locum ad alium locum. necesse est ibi esse corpora simplicia. |#6 Secundo ibi: praeter naturam autem etc. secundo quod nullum potest ibi esse.. secundum quod continetur ab extrema sphaera. non permutat proprium locum secundum totum. aut de numero compositorum.. Et primo ostendit quod extra extremam sphaeram non est aliquod corpus simplex secundum naturam. idest naturale. |#5 Deinde cum dicit: simplicium quidem igitur etc. vocare caelum. sequitur quod non sit ibi etiam aliquod corpus mixtum: ubicumque enim est corpus mixtum. idest universum. habet necessitatem ex eo quod supra probatum est. Dicit ergo primo quod. vel praeter naturam. et quantum ad corpus quod movetur motu recto. scilicet infra extremam circumferentiam totius. Similiter etiam non est possibile esse extra extremam circumferentiam corpus leve. Et primo ostendit quod non est aliquod corpus sensibile extra caelum tertio modo dictum. nunc intendimus de caelo tertio modo dicto. secundo ostendit quod non est extra ipsum aliquid eorum quae consequuntur ad corpora naturalia.. idest extra hunc mundum. quod movetur a medio. Quia per quam rationem esset naturalis illi corpori circulariter moto. Et primo ostendit quod nullum corpus est extra caelum. continuum est enim cuius motus est unus. probat quod non est ibi aliquod corpus mixtum. Circa primum duo facit: primo praemittit quandam divisionem.

materia autem mundi est corpus naturale sensibile. neque contingit ibi tale aliquid fieri: quia totus mundus est ex tota materia sua propria. probat Alexander quia aut illud vacuum erit finitum... ostendit quod etiam extra caelum non contingit esse aliquod corpus. ibi: manifestum igitur etc. erit potens recipere corpus infinitum. et ita vel procedetur in infinitum. ut dicitur in III physic.. sed potius e converso. ut infra dicetur. Unde si ex hac impossibili positione sequitur aliquod inconveniens. ibi: in omni enim loco etc.. |#9 Deinde cum dicit: manifestum igitur ex dictis etc. Et primo ostendit propositum. Et ideo oportet aliter dicere. Ad hoc autem respondet Alexander. alioquin locus esset frustra. dicens positionem esse impossibilem: cum enim corpus caeli sit impassibile. quod contineantur infra extremam circumferentiam caeli. Nec est intelligendum quod velit probare nullum corpus sensibile esse extra caelum. sed extra caelum non est possibile corpus esse. Sicut de quibusdam consequentibus corpora naturalia. tertio infert conclusionem intentam. |#4 Quod autem non sit vacuum extra caelum. ut ostensum est. oportet quod alicubi terminetur. sed ex parte ipsius caeli... sed possibile est esse. secundo probat propositum. extra caelum non esse corpus sensibile. illud nihil prohiberet esse extra caelum. Si non posset. quod manum suam extra extendere non posset homo in extrema circumferentia constitutus. vel devenietur ad aliquod extremum corpus. manifestum est quod extra caelum neque est locus. non propter aliquod extrinsecum impediens. utrum extra illud possit aliquis manum extendere. Et dicit manifestum esse ex dictis quod extra caelum neque est aliqua moles cuiuscumque corporis. nec potest esse. neque tempus: de his enim tribus determinatur in IV physic. ergo impediretur ab aliquo extrinseco existente. Sed haec responsio non videtur esse sufficiens: quia impossibilitas huius positionis non est ex parte eius quod est extra caelum. vel possit ibi fieri. si in extremo eius aliquis existens posset ultra manum porrigere. Circa primum tria facit: primo proponit quod intendit. ergo extra caelum non est vacuum. Quo dato. aut posset extendere manum suam extra aut non. Quia aut esset ibi secundum naturam aut praeter naturam. erit eadem ratio quae est supra: quia non differt secundum rationes praemissas an sit aliquod corpus extra caelum. quia rationes praemissae utrumque concludunt. Si enim esset aliquis in extrema circumferentia caeli.. Illi enim qui ponunt vacuum. non est receptivum alicuius extranei.|#8 Deinde cum dicit: sed et neque factum esse etc. aut ergo illa potentia vacui erit frustra. secundo ostendit qualia sint quae extra caelum nata sunt esse. sed quia de natura omnium corporum naturalium est. ultra quod homo ibi existens posset manum porrigere. |#3 Est autem sciendum quod stoici posuerunt vacuum infinitum. sicut substantiae spirituales. hic ostendit quod extra caelum non est aliquod eorum quae consequuntur ad corpora sensibilia.. Item. Secundo ibi: vacuum autem etc. quod possit recipi in vacuo infinito. si autem sit infinitum. Primo quidem quantum ad locum. neque unquam poterunt fieri in futuro: sed istud caelum est unum et solum et perfectum. sicut ipse etiam dicit. ibi: propter quod quidem neque in loco etc. utpote constans ex omnibus suis partibus. concludit conclusionem principaliter intentam. aut oportebit ponere corpus infinitum. si sit vacuum extra 46 . In omni enim loco possibile est existere corpus. definiunt vacuum esse locum in quo non existit corpus. propter hoc quod est ex tota sua materia. Concludit igitur quod neque sunt in praesenti plures caeli. Dicit ergo primo quod simul cum hoc quod probatum est. et iterum aut esset simplex aut mixtum. non est curandum. et redibit eadem quaestio. et quidquid horum detur. aut infinitum: si finitum. Unde si esset aliquod corpus quod non dependeret a corpore caeli sicut a continente. neque fuerunt in praeterito. Utitur autem illo modo loquendi propter hoc quod ista duo invicem convertuntur. sequitur quod extra illud possit esse corpus et non sit. probat propositum. in cuius extremo posset esse homo. alioquin caelum non esset universum. ergo extra caelum non est locus. Unde dicit quod non est possibile fieri aliquod corpus extra caelum. et ita extra erit vacuum. ut probatum est. neque vacuum. Unde eadem ratio est si totum universum esset terra. probat quod extra caelum non est vacuum. |+21 Lectio 21 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod extra caelum non est aliquod corpus sensibile. et quia in sempiternis non differt esse et posse. sed extra caelum non est possibile existere aliquod corpus. et redibit eadem quaestio de illo extrinseco. in cuius quadam parte est mundus: et ita relinquitur secundum eos quod extra extremam circumferentiam sit vacuum. Quod quidem tali imaginatione probare volebant. |#2 Deinde cum dicit: in omni enim loco etc. nunc autem agitur de eo quod est extra caelum. sive ex tota sua materia.

non feretur magis ad unam partem quam ad aliam. sicut spatium temporis quantumcumque sit. puta quod sint impassibilia et inalterabilia: sed alia duo non possunt eis convenire.. inquantum scilicet eorum vita non est materiae permixta. quod corporum caelestium non sit aliqua transmutatio. Nulla est ergo causa quare in hac parte vacui maneat. Et hoc quidem Alexander dicit posse intelligi de ipso caelo. Sed hoc non videtur esse verum. quod eorum nulla sit transmutatio: quia superexcedunt supremam lationem. Et ideo convenientius est quod hoc intelligatur de Deo et de substantiis separatis. quae continet tempus vitae cuiuslibet rei.mundum. cum moveantur localiter: nisi forte exponamus de transmutatione quae est in substantia. concludens manifestum esse ex praedictis quod extra totum mundum nec est locus. Huiusmodi autem substantiae dicuntur esse ibi. Et primo ostendit eorum conditionem. quia talis successio sequitur motum. Tempus enim est numerus motus.. quae ordinatur sicut extrinseca et contentiva omnis mutationis. sequitur quod ea quae ibi sunt nata esse. cum eorum vita sit ex unione animae ad corpus caeleste: nec etiam habent vitam per se sufficientissimam. sequitur quod non sint in tempore. secundo ostendit idem ex his quae communiter dicuntur. corpus autem naturale nec est nec potest esse extra caelum. non sicut in loco. Et non solum talia non senescunt in tempore. quod scilicet est aeternum vel saeculum alicuius rei: idem enim apud Graecos utrumque significat. vel ad executionem operum vitae.. idest super motum localem corporum levium: motum enim rectum consuevit vocare lationem. Et his convenit quod dicitur. Probat quod extra caelum non sit tempus. ibi: sed inalterabilia etc. Habent etiam vitam non temporalem.. sed sicut non contenta nec inclusa sub continentia corporalium rerum. idest convenienter rebus divinis. ut probatum est.. ostendit qualia sunt ea quae sunt extra mundum. ibi: etenim hoc nomen etc. est extra illum finem vel mensuram. idest spatium continens totam durationem caeli. quod secundum eandem rationem aeternum dicitur finis totius caeli. ergo extra caelum non potest esse nec tempus nec motus. sunt inalterabilia et penitus impassibilia. idest extra caelum. sed aeternum totum simul existens. quod comprehendit et continet omnem durationem. quia tempus non est extra caelum. scilicet ultimae sphaerae. exponit nomen aeterni. ostendit qualia sunt huiusmodi entia. ut probatur in IV physic. ita quod nihil de tempore vitae quae est alicuius rei secundum naturam. Hoc enim nomen dupliciter accipitur. |#5 Tertio. Quod etiam dicit Alexander posse caelo convenire. Circa primum duo facit: primo removet ab eis conditionem eorum quae sunt hic. sed secundum partes. Dicit ergo primo quod illa entia quae sunt extra caelum. |#8 Deinde cum dicit: sed inalterabilia etc. quod quidem non est in loco secundum totum. quod quidem non est in tempore. secundo ostendit propriam conditionem eorum. Et dicit quod antiqui pronunciaverunt hoc nomen divine. etiam si sint animata. quo usus fuerat. cum sint separatae ab omni magnitudine et motu. ut patet in IV physic.. quia in vacuo nulla est differentia: et ita haec pars vacui in qua est mundus. Sed haec videtur extorta expositio.. Similiter etiam non potest dici proprie quod caelum sit ibi.. sicut si dicamus quod spatium centum annorum est saeculum vel aeternum hominis.. habentia optimam vitam. idest extra caelum. sicut vita corporalium rerum. similiter se habet mundus ad quamlibet partem vacui. cum Philosophus universaliter omnem mutationem excludat. inquantum non indigent aliquo vel ad conservationem suae vitae. Alio modo dicitur aeternum simpliciter. Horum autem quae hic dicuntur. ibi: etenim quemadmodum in encycliis etc. comprehendit omne tempus et omnem infinitatem. ibi: unde et aliis etc. |#6 Deinde cum dicit: manifestum igitur etc. tertio ostendit influentiam eorum in alia. ibi: est autem tempus etc. cum per motum suum bonum consequantur. Et secundum hoc dicitur aeternum perfectio quaedam. idest mensura quaedam terminans. Dicit ergo quod aeternum vel saeculum uniuscuiusque rei vocatur finis. |#9 Deinde cum dicit: etenim hoc nomen etc. quaedam possunt attribui corporibus caelestibus. ut dicitur in IV physic. Si autem mundus feratur. Dicit ergo primo quod. et ita tempus non facit ea senescere. quia extra caelum non est locus. ut dicetur in secundo.. Uno quidem modo secundum quid. infert conclusionem intentam. |#7 Deinde cum dicit: propter quod quidem neque in loco etc. et ita mundus discerpetur. quod est spatium totius temporis. sed neque est aliqua transmutatio eorum quae sunt super illam lationem quae est maxime extra ordinata. secundo exponit quoddam nomen quo usus fuerat. Et circa hoc duo facit: primo concludit ex praemissis eorum qualitatem. quia in vacuo non est differentia: feretur ergo ad omnem partem. Non enim habent optimam vitam. quae continet omne tempus et omnem infinitatem durationis: non quidem sic quod ipsum aeternum distendatur secundum successionem praeteriti et futuri.. quae manifeste neque tempore neque loco continentur. secundum quod esse in tempore est quadam parte temporis mensurari. neque vacuum. motus autem non potest esse sine corpore naturali. non sunt in loco. sed totam corporalem naturam excedentia. Et denominatur in Graeco ab 47 . illa autem sunt penitus immobilia quae dixit habere vitam in aeterno. neque tempus. sed in toto aeterno. Et iterum. non est proprius locus eius. Habent etiam vitam per se sufficientissimam. Et hoc est quod dicit.

Est autem manifestum quod ab eo quod est perfectissimum. et quod non est multiplex numero. Prius tamen quam haec pertractemus 48 . quia idem est unde incipit motus eius et in quod terminatur.. aut non. Circa primum considerandum est quod apud Philosophos erant duo genera dogmatum.. manifestat quod dixerat de conditione praedictorum entium quae sunt extra caelum. ut probatur in VII et VIII physic. Et primo proponit quod intendit. |#10 Deinde cum dicit: unde et aliis etc. |+22 Lectio 22 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod corpus totius mundi non est infinitum. Et hoc attestatur his quae dicta sunt de huiusmodi entibus. idest coordinalia. ibi: primum autem dividendum etc. ibi: et incessabili itaque etc. scilicet his quae habent esse sempiternum eadem numero existentia. non propter naturam loci. sicut his quae sunt sempiterna non secundum idem numero sed secundum idem specie. tertio improbat eas. quia excedit omnem materiam. |#11 Deinde cum dicit: etenim quemadmodum in encycliis etc. aut movetur ad hoc quod evadat aliquod malum. secundo ponit opiniones. quae vocabantur syntagmatica. idest probabiliter. Quaecumque enim mota quiescunt. sed non est aliquid melius primo et summo divino. ibi: genitum quidem igitur etc. Unde cum ista entia habeant vitam optimam et per se sufficientissimam. Non tamen aequaliter omnibus: sed his quidem clarius. ergo Deus nullo modo movetur. secundum ea quae hic dicuntur. primum ergo divinum non movetur. quasi non contentum loco: divinum autem dicebant omnem substantiam separatam. et quae habent vitam sensibilem vel nutritivam. quasi non subiectum tempori. idest evidentius et perfectius. scilicet quod primum et supremum sit intransmutabile. multoties Philosophi rationibus manifestabant quod necesse est omne divinum esse intransmutabile. quia illud esset adhuc divinius. Et dicit rationabiliter. quod possit ipsum movere. et primum. et his quae habent vitam rationalem. sed tanquam probabilem. Et dicit quod post determinationem praemissorum. Circa primum ponit duas rationes: quarum prima talis est. Dogmata autem Philosophorum dicuntur philosophemata. idest auditionalia. Semper movens et agens est melius moto et passo. Et primo ostendit propositum. ponit rationes ad ostendendum quod dixerat. hic inquirit utrum sit infinitum durationis aeternitate.: quae talis est. qui aeternum dicitur. quia est perfectissimum. infert conclusionem ex dictis.. aut ad hoc quod acquirat aliquod bonum. Dicit ergo quod in huiusmodi encycliis philosophematibus circa res divinas. quasi non subiectum motui. et divinus. sed primum non habet aliquod malum quod possit evadere.. Et est attendendum quod haec ratio non ex necessitate concludit. idest debilius et imperfectius. tunc quiescunt quando perveniunt ad proprium locum.. Circa primum tria facit: primo dicit de quo est intentio. sequi quod illud primum movens primum mobile. Potest autem et sic formari ratio.. Potest enim dici quod motus caeli non cessat.. ut dicitur in II metaphys. Quaedam enim erant quae a principio secundum ordinem doctrinae multitudini apponebantur. idest utrum per generationem incoeperit esse a quodam principio temporis. moveat motu incessabili. neque indiget aliquo bono quod possit acquirere. sicut patet in gravibus et levibus. ergo primum non movetur. quae quidem vocabantur encyclia: quaedam autem erant magis subtilia. quia vita illa non terminatur morte.. ibi: neque enim aliud etc. sicut calidum derivatur ab igne ad alia quae sunt minus calida. ergo primum mobile movetur a primo motore motu incessabili. Et est attendendum quod haec secunda ratio potest induci ad hoc quod non moveatur a seipso. vel acroamatica.hoc quod est semper esse. fit derivatio ad alia quae sunt minus perfecta. secundo determinat propositum secundum propriam opinionem. ostendit influentiam eorum in alia. Et talis finis.. et quo ordine sit agendum. et esse sempiternum. Omne quod movetur. Et ideo non inducit eam tanquam necessariam. dicendum est postea utrum mundus sit ingenitus aut genitus. ibi: factum esse quidem etc. sed propter voluntatem moventis. secundo inducit rationes. quantitatem et motum. et utrum sit incorruptibilis aut corruptibilis.. |#13 Secundam rationem ponit ibi: neque habet pravum etc. quia omne quod movetur necesse est ab alio moveri. et summum. consequens est quod inde communicetur aliis esse et vivere. quod circulariter movetur. |#14 Deinde cum dicit: et incessabili itaque etc. sed hoc non potest dici in primo mobili. his autem obscurius. quae proponebantur auditoribus iam provectis. est immortalis. Omne quod movetur.. sed neutrum potest Deo convenire. aut movetur ad melius aut ad deterius. Et primo ponit opiniones aliorum. vel non. idest utrum per corruptionem post aliquod tempus esse desinat. |#2 Circa primum duo facit: primo dicit de quo est intentio. secundo infert quandam conclusionem ex dictis. |#12 Deinde cum dicit: neque enim aliud etc.

ibi: auxilium autem etc.. Quidquid autem horum sit. (secunda enim opinio minus habet rationis)p circa primum duo facit: primo improbat positionem. Et dicit quod simul cum praedicta ratione est alia ratio: quia ea quae dicenda sunt magis redduntur credibilia apud illos qui primo audiunt iustificationes. qui posuerunt mundum corruptibilem esse eo modo quo quodlibet aliud generatorum. Alexander tamen voluit quod Plato et alii antiqui Philosophi hoc intellexerunt quod verba eorum exterius sonant. sunt dubitationes de contrariis. secundo excludit quandam excusationem. Et primo ponit in quo omnes conveniunt: et dicit quod omnes qui fuerunt ante eum. ponit opiniones aliorum. idest contrariarum opinionum. Tertia opinio est dicentium quod mundus quandoque vicissim generatur et quandoque corrumpitur. improbat praedictas positiones: et primo primam. ut sciat dubitationes quae sunt contra illam veritatem. Quarum prima est quia demonstrationes. qui posuit mundum generatum. non sic intellexerunt secundum quod sonat secundum superficiem verborum. |#6 Deinde cum dicit: genitum quidem igitur etc. sicut qui reprobant dicta aliorum ex solo odio. ut Orpheus et Hesiodus. Secunda opinio fuit quorundam aliorum. amicitia congregante elementa et lite dissolvente ea. sicut socrates post corruptionem nunquam reparatur per naturam.. Quidam enim dicebant quod. dixerunt quod mundus sit genitus. sed suam sapientiam volebant quibusdam fabulis et aenigmaticis locutionibus occultare. et induxerimus eorum rationes. qui posuit quod quandoque totus mundus exureretur per ignem. sicut primo dixerunt quidam poetae. debemus pertranseuntes. antequam eius dubitatio solvatur. scilicet opinionibus. Et ita ad sciendum veritatem multum valet videre rationes contrariarum opinionum. quos in hac positione secutus est Plato. sed contra intellectum eorum conatus est argumentari. quae constituuntur ex multis. quia ex levibus rationibus ad haec dicenda movebantur. quem ponebat esse principium omnium rerum. sed indissolubilem. Difficile enim est ad hoc inducere efficaces rationes: unde et ipse Aristoteles dicit in I topic. et ista vicissitudo semper duravit et durabit.. sicut dicit simplicius in commento. Oportet enim eos qui volunt sufficienter iudicare de veritate. ut dicitur in III metaphys.. ponit in quo differunt. sed qualiter se habeat veritas rerum. mundus generabatur et corrumpebatur. quod non exhibeant seipsos sicut inimicos eorum de quorum dictis est iudicandum. et disquisitores pro utraque parte. est mens eius similis ligato. idest opiniones aliorum Philosophorum circa hoc. idest sine debita ratione. |#7 Secundo ibi: sed genitum etc. et sic Aristoteles non solum contra verba. idest probationes. quia solutio dubitatorum est inventio veritatis. dicere suspiciones aliorum. minus inerit nobis quod videamur condemnare dicta aliorum gratis. qui erat sanus. Circa quarum primam dicit quod impossibile est mundum esse factum vel genitum ex quodam principio temporis. Et dicit quod quando nos posuerimus opiniones aliorum. |#5 Tertiam rationem ponit ibi: gratis enim condemnare etc. contrariorum. qui dicti sunt theologi. idest breviter. |#4 Secundam rationem ponit ibi: simul autem etc. assignat rationes tres quare hic et alibi aliorum opiniones pertractet. qui profitentur se inquisitores esse veritatis. |#3 Secundo ibi: contrariorum enim etc.. tamen in sempiternum durabit. idest sunt obiectiones ad contrarias opiniones: expedit autem ei qui vult cognoscere aliquam veritatem. Quod quaedam problemata sunt de quibus rationes non habemus. idest probabiliter absque demonstratione. sed sicut arbitros.. qui non potest ire. idest a quodam principio temporis esse incipiens per generationem. secundo tertiam. non est nobis multum curandum: quia studium philosophiae non est ad hoc quod sciatur quid homines senserint. sed contra verba eorum. qui posuit mundum generari casu per concursum atomorum semper mobilium... ut utrum mundus sit aeternus vel non. quod non convenit philosophis. Et tangit tres opiniones. et praecipue Plato. et solverimus eas. et post certos decursus temporum iterum totus mundus generaretur per ignem. et quod Aristotelis consuetudo fuit in pluribus non obiicere contra intellectum eorum. Circa primum ponit duas rationes. ita scilicet quod mundus post corruptionem nunquam reparabitur. quamvis incoeperit esse ab aliquo principio temporis. ibi: totaliter autem factum etc. ibi: vicissim autem etc. Cum enim aliqua volumus sumere rationabiliter. Et hoc dixit empedocles Agrigentinus: posuit enim quod. idest rectificationes.secundum nostram opinionem.. |#9 Deinde cum dicit: factum esse quidem etc. Et haec fuit positio democriti. quas suspiciones vocat. quia res divinas poetice et fabulariter tradiderunt. tertio secundam. |#8 Dicunt autem quidam quod isti poetae et Philosophi. et quod postmodum in sempiternum duret. sermonum dubitatorum. et posuerimus rationes in contrarium. idest solutiones rationum ex quibus dubitatio emergit: quia quandiu homo dubitat. talia oportet ponere quae videmus esse vera in 49 . Hoc etiam posuit Heraclitus ephesius. et ita etiam per eorum segregationem quandoque esse dissolvendum. ne aliquis ex tali modo loquendi errorem incurreret.

scilicet ante constitutionem mundi. sed causa doctrinae. possibile erat illam rem aliter se habere. sicut ordinatum et inordinatum. illa enim quae accipiuntur prius. si aliquid est quod non habet in se potentiam quae sit principium eius quod est sic et aliter se habere. non idem accipitur cum sunt simul et cum non sunt simul. per quam unum eorum ab altero separetur. Et inducit primo quoddam principium: et dicit quod. sequitur quod mundus non sit incorruptibilis. quemadmodum dicimus etc. Si autem prius non habuit potentiam ad hoc quod aliter se haberet. sicut impossibile est opposita esse simul. Si enim mundus constitutus est ex quibusdam rebus. sed simpliciter quod ex lineis. postea demonstratur eis compositio quam habent a causa mundi. idem accidit si omnes partes figurae simul accipiantur ut constituunt figuram. iterum possunt dissolvi. |+23 Lectio 23 |#1 Praemissis rationibus contra opinionem Platonis. sed ut magis explicite demonstrent ea quae ad figuram requiruntur. prius fuerunt composita. quae priusquam mundus fieret aliter se habebant. dicentium mundum esse incorruptibilem sed tamen factum vel genitum. puta trianguli. qui primo describunt quasdam partes figurae. idest considerant. post generationem vero ordinatum. non quasi prius fuerint huiusmodi partes antequam talis figura ex huiusmodi partibus constitueretur. et quando erant dissoluta. quia omnia quae generantur.. ut scilicet ante generationem sit inordinatum. Dicunt enim quod ex elementis inordinatis facta sunt ordinata. quae tamen ponebatur impossibile aliter se habere. Deo scilicet reducente inordinationem elementorum ad ordinem. Si ergo factus est mundus ex eis. aut possibile erat sic se habere. sed impossibile est quod aliter se habuerit prius per omnia saecula. hoc ipsum est transmutari illam rem: et sic etiam antequam haberet potentiam transmutandi. neque etiam si possibile erat quod aliter se haberent: quia ex utroque sequitur quod etiam nunc possibile sit ea aliter se habere. Ex his autem sic argumentatur ad propositum. et posterius. ut facilius instruerentur aliqui de natura mundi. et postea habet eam. secundo excludit eam. et per consequens necesse est dari aliquod tempus distinguens utrumque. sicut manifestabitur per ea quae nunc dicemus. Sed in proposito accidit contrarium. idest postquam fuerint adunata ad constitutionem mundi. erat potens transmutari. sunt subcontraria. et quod non semper eodem modo se habeant. et si non accipiantur simul: quia quando non accipiuntur simul. quam xenocrates et alii Platonici afferebant. Non ergo est ponendum quod mundus sit generatus. Et hoc probat ducendo ad impossibile. idest illa excusatio. dum prius demonstrantur eis partes mundi. si ita sit quod illa ex quibus constitutus est mundus. ut non irrationabiliter posuisse videantur. necesse est quod illa ex quibus factus est mundus. et quid habeant huiusmodi partes ex seipsis. si ea ex quibus constat mundus aliter se habebant. idest habent quandam adiunctam et latentem contrarietatem.omnibus aut in multis: hoc enim est de ratione probabilis. Et dicit quod non eodem modo se habet quod ipsi dicunt circa generationem mundi. et hoc etiam salvatur in eis quando accipiuntur omnia simul in figura constituta ex eis. quae Deus est. ad modum descriptionis qua utuntur geometrae in descriptione figurarum. Et ita aspiciunt. Sed in demonstrationibus eorum qui ponunt generationem mundi. mundum esse genitum. Quia si talis res transmutaretur. |#2 Deinde cum dicit: hoc autem est. videmus corrumpi. Quia in descriptionibus geometricalibus. improbat quod dictum est.. erit quando transmutatur aliqua causa faciens eam transmutari. hic Philosophus excludit quandam excusationem praedictae opinionis. et postea alias. ad hoc scilicet quod acciperet potentiam transmutandi. quemadmodum dicimus etc. Et circa hoc duo facit: primo proponit excusationem. Sed in descriptionibus figurarum non requiritur aliqua distinctio temporis: non enim oportet quod linea et triangulus tempore distinguantur. Et similiter dicunt Platonem dixisse mundum factum esse ex elementis. impossibile est quod talis res transmutetur. et quod sit incorruptibilis. Unde sequitur quod etiam constantia. sed impossibile est quod idem ex utraque parte accipiatur. Et esset simile si isti solum dicerent quod mundus sit ex elementis: sed dicunt quod mundus ordinatus sit ex elementis inordinatis. Dicunt enim se dixisse de generatione mundi ad similitudinem eorum qui describunt figuras geometricas. nihil aliud dicitur de eis nisi quod sunt lineae vel anguli. non tanquam aliquo tempore determinato mundus sit generatus. semper sic se haberent sicut prius se habebant. Dicit ergo primo quod non est verum illud auxilium. quam quidam Platonicorum. ibi: hoc autem est. et quod infinities vicissim haec sic se habebant. Non est autem possibile quod aliquid sit simul ordinatum et inordinatum: sed necesse est dari aliquam generationem. ut Plato in timaeo dicit: geometrae autem non dicunt quod ex lineis divisis componatur triangulus. non fieret mundus ex eis. |#10 Secundam rationem ponit ibi: adhuc autem etc. scilicet mundo iam constituto. conantur ferre sibi ipsis.. neque unquam erit incorruptibilis. et quod geometrae dicunt circa descriptiones figurarum. scilicet sua potentia ad transmutationem: quae si prius fuisset. et impossibile sit aliter ea se habere. 50 . sint possibilia aliter se habere. Et si hoc est verum.

ita scilicet quod ex quibusdam atomis uno modo compositis fiat hic mundus. quandoque separata. et ex eisdem vel aliis alio modo compositis fiat alius mundus. sicut dictum est. Si vero ly hoc referatur ad totum praecedens. ubi actum est de opinione ponentium mundum esse genitum. per posteriora intelliguntur immediate sequentia. scilicet per rationem. et postea aliquo tempore incoeperint ordinari. quibus videtur esse contingens quod aliquid quod nunquam fuit generatum. et tamen eum in sempiternum durare. et quod mundus incipiat. ex illis atomis poterit alius mundus constitui. |#4 Deinde cum dicit: vicissim autem etc. sed solum dispositiones ipsius. quod probavit esse ingenitum et incorruptibile. Et ad hoc concordat quod immediate subditur. non est intelligendum quod posteriora hic nominet ea quae immediate sequuntur. non quod prius tempore fuerint inordinata. ita scilicet quod nunquam iterum fiat. oporteret quod idem ipse iterum fieret. Dicit ergo primo quod. Sunt enim quidam. et sic eadem constitutio mundi sequetur: sed etiam hoc manifestum est secundum eos qui hanc positionem ponunt. quandoque alio modo. si totum corpus mundi. Si vero in sua natura habebat quod posset transmutari. sequitur quod mundus non generetur et corrumpatur. scilicet amicitia. impossibile esse dicimus transmutari. Sed quidquid Plato intellexerit. idest coniunctum. manifestat per hoc quod post separationem elementorum per litem. quando iterum convenient elementa. |#6 Deinde cum dicit: sed tamen etc. sive secundum eius dispositionem. cum non sit factus ex nihilo. Et primo dicit qualiter se habeat ista opinio. ex qua et prius congregata sunt. esset adhuc in potentia ut ex ea fieret mundus. sequeretur inconveniens: quia materia in quam mundus resolveretur. prosequitur opinionem empedoclis. si non essent ordinata a Deo. Potest etiam intelligi Platonem dedisse intelligere quid elementa ex se haberent. qua non facta. quandoque corrumpatur. prosequitur opinionem democriti. aut non. ad hoc ut ex ea fiat mundus.. Aristoteles. quae nunquam incoepit esse inordinata. sed eadem quae nunc est. si ponatur quod videat vicissim eundem ex viro factum puerum. hoc quidem est impossibile. qui asserunt contrarietatem litis et amicitiae. poterat subiici generationi.. idest non possibile esse quod transmutetur. et totaliter corrumpatur absque regressu. sed intelliguntur posteriora ea quae dicentur de opinione democriti in tertio huius. ut ex ea iterum fiat mundus. sicut etiam ipse Aristoteles ponit quod materiae semper adiungitur privatio. supra circa principium huius libri naturalibus rationibus processum est solum quantum ad caelum. non fiet qualiscumque ordo mundi et qualiscumque eius constitutio. cum ipsa consistentia sive substantia omnium corporum vocetur mundus sive caelum. Et contra istos sic ponentes mundum generari. 51 . priusquam fieret existebat substantia quae erat ante eum. sed se transmutare secundum formam. Et dicit quod illi qui dicunt mundum vicissim componi et dissolvi. quasi non posuerit quod inordinatio prius tempore fuerit in elementis mundi. Concludit ergo ex praemissis quod impossibile sit mundum factum esse per generationem. unde si non posset esse alius mundus. tanquam non habens contrarium: sed nunc hoc manifestabitur universali consideratione de omnibus entibus. quia si sit unus mundus qui quandoque est factus. sed quia inordinatio semper quantum ad aliquid adiuncta est elementis mundi. ostendit quid restet dicendum: et dicit quod ex posterioribus erit manifestum utrum hoc sit possibile vel impossibile. congregabuntur tunc elementa. et sic ponit utrumque dictorum. quia ab eadem causa. si ponatur unus tantum mundus. incorruptibile perduret. ibi: sed tamen etc. Et si quidem ly hoc referatur ad immediate dictum de opinione ponentium infinitos mundos. sicut si aliquis videns aliquem ex puero factum virum. quia ex quo possibile est esse alios mundos.. Et quod secundum hanc opinionem empedoclis ponatur ipsa substantia mundi sempiterna. putet eum quandoque fieri et quandoque corrumpi. quandoque disponatur et aptetur uno modo. quas ponunt causam contrariae dispositionis in elementis. idest qua non subiecta generationi. sed etiam quod duret de cetero sempiterno tempore. |#5 Deinde cum dicit: totaliter autem factum etc. secundo ostendit quid circa hanc postmodum erit manifestum. nihil aliud faciunt quam quod adstruunt mundum esse sempiternum secundum substantiam. quamvis et semper sit secundum aliquid formata.|#3 Volunt autem quidam adhuc excusare Platonem. licet quantum ad aliquid ordinentur. sicut in timaeo dicit Plato non solum quod caelum sit factum de novo. et quod aliquid de novo genitum. et nunquam desinat. in quibus nulla de hoc fit mentio. quandoque esse desinat. Sed si non posset esse mundus nisi unus. Aut ergo ponemus quod illa substantia quae praeerat mundo. non poterat ex ea fieri mundus: et hoc est quod dicit. Et hoc ideo.. Unde concludit quod. Et hoc manifestum est et aliter. et hoc in infinitum. etiam post corruptionem mundi poterit transmutari. obiiciebat contra id quod verba Platonis exprimunt. Et si quidem non poterat generationi subiici. magis poterit sustineri quod dictum est. Sed si aliquis ponat infinitos mundos. ad hoc quod fieret ex ea mundus. vel non genita. ut scilicet quandoque sint coniuncta. scilicet quod mundus semel corruptus nunquam iterum generetur. scilicet quod materia inordinata. continuum existens. si aliquis ponat quod mundus sit factus. et in I de generatione. quam tertio posuerat. quam supra secundo posuerat.

et tamen nondum est factum. si motus generaretur. Et hoc probatum est in V physic.|+24 Lectio 24 |#1 Postquam Philosophus prosecutus est opiniones aliorum circa propositam quaestionem de mundo. ibi: si itaque haec sic habent etc. primo oportet distinguere quibus modis aliqua dicuntur generabilia et ingenerabilia.. et hoc quia non cito potest fieri. sic est tertius modus. sequeretur quod mutationis esset mutatio. Ponit autem primo quod hoc nomen ingenitum dicitur tribus modis. quod quidem contingit fieri vel non fieri. licet esse incipiant. Et utrumque contingit dupliciter: uno modo secundum actum.. secundo propositum prosequitur. sicut in secundo. contingit quandoque quod illa multiplicitas nullam differentiam inducat quantum ad rationem quae proponitur. tamen dicuntur ingenita. secundo prosequitur propositam quaestionem. secundo hoc nomen genitum. Et dicit quod quando aliqua multipliciter dicuntur. Si vero neget non potentiam. considerandum est quod generatio importat aliquid commune. sicut hominem qui nascetur cras. ibi: et corruptibile autem etc. sicut in primo modo. quia non generantur. quia nondum est generatum. sicut et illud quod non contingit generari. secundo modo prout dicitur aliquid impossibile fieri. Circa primum duo facit: primo dicit de quo est intentio.. Primo dicit de quo est intentio: et dicit quod circa inquisitionem praedictae quaestionis. sive per generationem sive quocumque alio modo. vel quia non est bene factibile. Si vero non solum neget modum incipiendi. sic est secundus modus. dicunt enim quod tactum et motum non contingit generari. ibi: dicitur autem ingenitum etc. sicut aliqui ponunt exemplum de eo quod est tangi et moveri. secundum quem proprie et simpliciter dicitur aliquid ingenitum. alio modo secundum potentiam. Sic ergo tactus et motus. Tertio modo dicitur aliquid ingenitum. tanquam distingui non posset: quia quando aliquis utitur indistincte nomine multiplici. sicut si dicamus aliquod malum ferrum non esse bene fabricabile. sic est primus modus. sed solum modum incipiendi. vel potest solum negare modum incipiendi. quando nomen sumitur in diversis significationibus. non est manifestum secundum quam naturam significatam accidit conclusio. secundo corruptibile et incorruptibile. Circa primum duo facit: primo distinguit multiplicitatem horum nominum. corruptibilis et incorruptibilis. Quorum primus est prout dicitur aliquid ingenitum. secundo distinguit multiplicitatem quorundam nominum. quod contingit generari. scilicet incoeptionem et modum incipiendi. scilicet geniti et ingeniti. Si igitur praedicta negatio non neget incoeptionem. Sed tamen. nec nata sunt generari. 52 . ita tamen quod hoc contingat sine generatione et transmutatione eius quod esse incipit. quod quidem nunc est. Et primo praemittit quaedam quae sunt necessaria ad investigationem propositi.. et etiam importat determinatum modum essendi. non tamen adhuc incoepit esse vel est generatum. quando scilicet simpliciter non est verum dicere quod hoc aliquando fiat. sed non per generationem. et iterum corruptibilia et incorruptibilia. Negatio igitur quae importatur hoc nomine ingenitum. quia non de facili potest fieri. tamen intellectus audientis confuse se habet. sed simul modum incoeptionis et incoeptionem. secundum quem dicitur aliquid ingenitum. |#4 Ad evidentiam autem horum modorum. quibus utitur in quaestione. Similiter enim et hoc potest dici ingenitum. quia nondum est natus. Circa primum duo facit: primo distinguit hoc nomen ingenitum. quamvis et hic modus distinguatur secundum quod possibile dicitur aliquid vel simpliciter vel secundum quid. ibi: eodem autem modo etc. quae in praedictorum definitione cadunt. cum generatio sit quaedam species motus sive transmutationis. |#3 Deinde cum dicit: dicitur autem ingenitum etc. sed prius non erat. quod est incipere esse. quia. hic prosequitur praedictam quaestionem secundum suam opinionem. quod omnino impossibile est fieri hoc modo ut quandoque sit et quandoque non sit. et secundum hoc ingenita dicuntur quae non possunt esse. |#2 Deinde cum dicit: multipliciter enim dictis etc. vel quae non possunt non esse.. licet nulla differentia fiat quantum ad rationem. an sit genitus et corruptibilis. scilicet possibilis et impossibilis. distinguit praedicta nomina: et primo ingenitum et genitum. assignat rationem suae intentionis. ibi: determinatis autem his etc.. quod potest incipere esse. sed solum actum. et quantum ad actum et quantum ad potentiam. uno modo absolute.. Circa primum duo facit. quasi non genitum. si aliquis utatur nomine quod multipliciter potest distingui. Hic autem modus distinguitur in duos: nam impossibile esse seu fieri dicitur dupliciter. uno modo potest negare utrumque. quando scilicet in illa ratione sumitur nomen solum in una significatione: tunc enim multiplicitas differentiam facit in ratione. contingit in futurum fieri vel non fieri. ut puta quia potest incipere esse et potest generari. et tamen dicitur ingenitus. nec solum actum generationis.. Secundo modo dicitur aliquid esse ingenitum. scilicet per transformationem. qui est perfectissimus.

sed nondum erat generatum. aut secundum potentiam. sicut tactus et motus. ita corruptio importat desitionem cum determinato modo.|#5 Deinde cum dicit: eodem autem modo etc. Ubi considerandum est quod. Et quia negatio particularis modi incipiendi est imperfecta. et potentiam et actum. ei quod pertinet ad incoeptionem in communi: sed circa modos geniti praemittitur id quod est ex parte incoeptionis in communi. quod vel est generatum vel potest generari. Nam negatio quae negat proprium. sicut homo. et comprehendit sub hoc modo. secundum quem dicimus aliquid esse corruptibile. si possibile sit illud incipere esse. Sed ex parte determinati modi incipiendi. negatio autem quae negat commune. sive determinetur per facile. sub uno modo comprehendit potentiam et actum: dicitur enim tertio modo genitum. Tertio modo dicitur aliquid genitum. |#6 Et si quis recte consideret modos quos posuit circa genitum. asseritur actualis incoeptio. est perfecta. sive hoc contingat per corruptionem et transmutationem. sicut tactus. Secundum autem modum tertium. quia negato communi negatur proprium: et ideo ultimum modum ingeniti quasi perfectum posuit. asseritur non solum incoeptio. quem significat generatio. secundo incorruptibilis. Quorum primus est si aliquid prius non fuit et postea incoepit esse. Sed circa modos geniti. cuius potest esse generatio.. Apparet etiam secundum praemissa ratio horum modorum. cum prius sit aliquid. Primus ergo modus corruptionis ponit desitionem in communi. et in alio secundum actum: nam in primo modo dicebatur ingenitum. sub alio modo comprehendebatur negatio determinati modi incipiendi secundum potentiam. distinguit modos corruptibilis et incorruptibilis: et primo corruptibilis. Sed affirmatio proprii est perfecta.. sed contingat illud esse incipere per modum generationis. nec potest incipere. dummodo illud quod dicitur genitum. Voluit enim primo ponere modos imperfectos. tanquam sub perfecto. Secundum distinctionem quidem. et iterum postea sit. praemisit tanquam imperfectos: non enim perfecte dicitur aliquid genitum ex hoc solo quod incoepit esse. scilicet transmutationis. secundum potentiam et actum. Et sic patet quod isti tres modi non directe contraponuntur tribus primis: quia quod ibi distinguebatur. sicut homo est corruptibilis. et hoc per fieri. ut scilicet dicatur possibile quod potest esse. quod nec incoepit esse. |#7 Deinde cum dicit: et corruptibile autem etc. ideo ex hac parte posuit partiales modos distinctos secundum potentiam et actum. et ultimo modos perfectos: differenter autem se habent negatio et affirmatio circa proprium et commune. affirmatio autem communis est imperfecta: et ideo ultimum modum geniti posuit tanquam perfectum. Sed quantum ad negationem incoeptionis in communi. sive sine generatione. quod contingit non esse. Secundo modo dicitur aliquid genitum. distinguit significationem huius nominis genitum. sicut generatio importat incoeptionem cum determinato modo. quod incoepit esse per generationem. sive per generationem. Dicit ergo primo quod corruptibile et incorruptibile similiter dicuntur multipliciter: et ponit tres modos corruptibilis. Et dicit quod eodem modo genitum dicitur tribus modis. differunt a modis quos posuit circa ingenitum dupliciter: uno modo secundum distinctionem. Secundum ordinem autem differunt isti modi.. Et hoc subtili ratione Aristoteles fecit. Et ideo ex hac etiam parte distinxit hos modos. alio modo secundum ordinem. per specialem 53 . asseritur possibilitas incoeptionis absque determinato modo incipiendi: et hic modus potest distingui in duos secundum distinctionem potentiae. Et est eadem ratio ordinis quae est supra de genito: sicut enim non dicitur aliquid perfecte genitum ex hoc quod incipit esse. Secundum autem modum secundum. Est ergo primus modus. ut per hoc procedat de non esse in esse: et hoc indifferenter sive iam esse incoeperit. tanquam partiales. idest quandoque potest desinere esse. secundus modus est quod potest incipere quocumque modo. Secundo modo dicimus aliquid esse corruptibile. Modos autem pertinentes ad incoeptionem in communi. quia vel asseritur determinatus modus incipiendi secundum actum. ita non dicitur aliquid perfecte corruptum ex hoc quod desinit esse. licet nondum incoeperit. sed determinatus modus incipiendi: et hic modus potest distingui in duos. posterius vel non est vel contingit non esse. non autem modus determinatus incipiendi. idest per modum generationis. quo negatur incoeptio in communi. ut scilicet dicatur possibile fieri quod de facili potest. hic remanet indistinctum. ut quia aptum natum sit generari. Nam in modis ingeniti praemittebatur id quod pertinet ad determinatum modum incoeptionis. sub eodem modo comprehendebat negationem potentiae et actus: dicebatur enim tertio modo ingenitum. quod. Quia cum dicitur genitum secundum primum modum. quia posito proprio ponitur commune. sive possibile determinetur per verum. quandoque non sit. absque distinctione potentiae et actus. est imperfecta. in secundo autem quod poterat incipere per generationem. quod non poterat incipere per generationem. ut quia sit aliquid iam generatum. ibi: et de incorruptibili etc. sive nondum esse incoeperit. nec perfecte corruptibile ex hoc quod potest desinere esse. et e converso. sive non per corruptionem et transmutationem desinat esse. e converso ex parte incoeptionis in communi distinguit modos secundum potentiam et actum: nam primus modus est quod actu incipit esse quocumque modo. quia in distinctione modorum ingeniti.

. alio modo dicitur possibile et impossibile alicui. scilicet secundum primum modum corruptibilis. sicut diametrum quadrati esse symmetrum. Et hic modus incorruptibilitatis non competit alicui rei quae possit desinere esse per corruptionem: tu enim qui potes desinere esse per corruptionem. non autem id quod iam est corruptum.modum corruptionis. Et est notandum quod. scilicet quod aliquod agens aut patiens potest aut non potest: haec enim significatio maxime congruit rebus naturalibus. et est impossibile quod postea non sit. corruptio de esse in non esse. ibi: si itaque aliquid potest etc. Secundo modo dicitur aliquid incorruptibile secundum negationem desitionis in communi: et sic dicit quod illud quod nunc est ens. quia nullo modo potest incipere esse. Quia. et corruptibile secundum potentiam. illud quod est generabile nondum est ens. sed non per corruptionem. quia sicut ibi praemittitur generalis incoeptio. sed impossibile est illud corrumpi hoc modo ut. |+25 Lectio 25 |#1 Postquam Philosophus ostendit quot modis dicitur genitum et ingenitum. |#2 Secundo ibi: propriissime enim etc. 54 . Et sic accipitur hic possibile et impossibile. est ingenitum. corruptibilis et incorruptibilis. sed hoc sine corruptione. posterius non sunt. posterius non sit ens aut contingat non esse. dicitur incorruptibile. sed hoc est sine corruptione eorum. tamen contingat postremo illud non esse: illud enim quod non hoc modo se habet. Tertio modo dicitur aliquid incorruptibile. vel quandoque non sit futurum. et quamvis nondum sit corruptum. quod quidem est ens. sed corruptibile non potest intelligi nisi secundum potentiam. propriissime dicitur aliquid esse incorruptibile. cum modo sit ens. Et ideo illud maxime proprie dicitur incorruptibile. quod scilicet potest vel secundum potentiam activam vel passivam. quia cum generatio sit de non esse in esse. Primo dicit de quo est intentio: et dicit quod. sed solum illud quod iam est genitum: e converso autem id quod est corruptibile est ens. hic exponit significationem huius quod dicitur possibile et impossibile. quod de facili corrumpitur: quod potest dici euphtharton. sicut et secundus secundo. corruptibile autem dicitur secundum potentiam: unde genitum potest intelligi secundum actum et secundum potentiam. Quod etiam respondet tertio modo corruptibilis. quia eorum non est corruptio. dicitur proprie incorruptibile. |#3 Deinde cum dicit: si itaque aliquid potest etc. quia genitum dicitur secundum actum. Et primo dicit de quo est intentio. qui potest desinere esse. secundum scilicet quod incorruptibile dicitur. sed nec etiam quocumque modo aliquando esse et postea non esse. oportet considerare quomodo dicatur aliquid possibile et impossibile. ita hic praemittitur generalis desitio. et perfectam. Nam ibi distinguebantur modi secundum actum et potentiam: hic autem distinguuntur modi secundum potentiam absolutam. propter habitudinem terminorum ad invicem. quod quidem potest desinere sic quod quandoque sit ens et postmodum non ens. quia scilicet possibile et impossibile includuntur in ratione praedictorum. scilicet esse et non esse. Intendit autem Philosophus facere quaestionem de entibus. non autem de non entibus: et ideo utitur nomine geniti et corruptibilis. idest bene corruptibile. tanquam perfectissimus. Ponit enim tres modos. possibile et impossibile uno modo dicitur absolute. sed tamen utrumque horum dicitur aliquo modo corruptibile. perfectissime enim corruptibile est quod de facili potest corrumpi. Et similiter ingenitum proprie dicitur quod est impossibile. assignat rationem suae intentionis. sicut tactus et motus. et quod non potest fieri quocumque tali modo quod prius non sit et postea sit. quia scilicet erit aliquando quando non erit verum dicere quod tu sis. qui cum primo sint. sicut nec generatio. sicut dicit Philosophus in V metaphys. Unde hic modus respondet primo modo ingeniti.. et primus primo. secundo exequitur propositum. nec erit verum dicere quod hoc tangatur. quod non solum non potest corrumpi. quod non de facili corrumpitur. et similiter tactus. idest commensuratum lateri quadrati. Ideo autem posuit genitum secundum actum. ostendit quomodo aliquid dicatur possibile et impossibile. Et huius ratio est. quod est ultimus modus. es nunc in praesenti. Tertio modo dicitur aliquid corruptibile. Quorum primus est secundum negationem determinati modi desitionis. Circa primum duo facit. Et dicit quod de incorruptibili etiam est eadem distinctionis ratio. corruptibile et incorruptibile. est tamen differentia quantum ad distinctionem. est nunc. |#9 Deinde cum dicit: et de incorruptibili etc.. cum ita se habeant ea quae dicta sunt circa significationem geniti et ingeniti. ut supra dictum est.. |#8 Est autem considerandum quod. quia scilicet secundum se est tale quod possit esse verum vel non possit esse verum. licet modi corruptibilis cum modis geniti conveniant quantum ad ordinem.. distinguit modos incorruptibilis.

ideo in sensibilibus accidit ut qui potest sentire minus. Nec tamen denominatur ab illis partibus. puta quod aliquis homo ambulet per centum stadia. quod est excellentissimum omnium eorum in quae potest. secundo excludit obiectionem. solvit praedictam obiectionem. Et primo movet eam. secundo solvit. potest et maiora sentire. Secundum virtutem autem attenditur excellentia. aut quod potest ire per spatium centum stadiorum. nihil differt ad rationem qua determinabatur quod possibile determinatur secundum excellentiam: quia huiusmodi excellentia. quia scilicet virtus rei determinatur secundum ultimum in quod potest. idest aliquod minimum sensu perceptibile. sit determinandum secundum terminum excellentiae. excedit in virtute. Ille enim qui videt aliquam magnam quantitatem. |#6 Deinde cum dicit: nihil autem nos turbet etc. et si potest ire per centum stadia. si contingat aliquam rem posse in aliquid magnum. idest per ultimum et per maximum ad quod potest. sicut determinatur id quod est possibile alicui per maximum in quod potest. sed per id quod est maximum: ita scilicet ut potentia uniuscuiusque denominetur per respectum ad finem.. sicut dicimus potentiam huius hominis esse quod potest levare pondus centum talentorum.. poterit etiam portare duo. quod in eodem tempore per maius spatium movetur). virtus est ultimum potentiae. manifestum est quod non potest ire per mille et unum. utrum scilicet aliquid possit esse genitum et incorruptibile.. et talis excellentia non solum est in virtute. vel ingenitum et corruptibile. Et quia sensus sunt potentiae passivae. Sic igitur patet quod ille qui potest in ea quae excellunt. secundum id attenditur virtus rei. secundum quam attenditur virtus rei. Circa primum duo facit: primo manifestat quomodo dicatur aliquid esse possibile. non autem ex eo quod non potest ire per centum vel per mille. secundo ostendit quomodo dicatur aliquid esse impossibile. Et dicit quod. est completivum et dans speciem rei. sed velocitas est excellentior quae est maioris magnitudinis (illud enim est velocius. scilicet in opere quod est secundum rationem. tanto a minori potest moveri. quia quod potest agere in rem maiorem. est ire viginti stadia. idest. non dicimus quod sit bicubitum. puta unius stadii. ibi: et utique si quid etc. ibi: nihil autem nos turbet etc. quando aliquid quod non excellit in quantitate. quamvis possit omnes partes infra istam quantitatem contentas. necesse est quod possit etiam in ea quae sunt infra. puta quod determinetur eius potentia quia potest ferre quinquaginta talenta. hic incipit argumentari ad quaestionem propositam. et non per sensibile: quia semper id quod est ultimum et maximum..Primo ergo ostendit quomodo dicatur aliquid esse possibile vel impossibile. quin id quod proprie dicitur possibile. quanto enim aliquid est passibilius. Potest enim aliquis instare. ibi: sed nihil differt etc. excludit quandam obiectionem. et per virtutem suae excellentiae. semper determinamus sive denominamus eius potentiam per respectum ad plurimum in quod potest. Et hoc etiam habet locum in virtutibus animae: dicitur enim virtus humana. quasi non sit necessarium in omnibus id quod dictum est: videtur enim habere instantiam in visu et in aliis sensibus. Et primo ostendit hoc esse impossibile per rationes communes. Unde patet quod. Illud autem quod dictum est. Et hoc est quod dicitur in alia translatione. quia ille qui potest videre punctum. ostendit quomodo dicatur aliquid alicui esse impossibile. potest sentire maius. si aliquis accipiat ea quae excellunt. hoc modo manifestat: quia visus qui est sensitivus minoris corporis. manifestum est quod impossibile erit ei portare vel facere plura.. puta si aliquis potest portare centum talenta. non potest propter hoc videre magnitudines minoris quantitatis. sicut quantitatem tricubiti notificantes. quando in ipsa re est excellentia. potest determinari vel secundum virtutem vel secundum rem. Et dicit quod hoc quod dictum est. quae infra illam quantitatem continentur: sed magis accidit contrarium. sed etiam in re.. per quam homo potest in id quod est excellentissimum in operibus humanis. non in re. |+26 Lectio 26 |#1 Postquam Philosophus exposuit significationem nominum quae in quaestione proponuntur. in quo consistit eius debilitas. Et similiter rationem hominis assignamus per rationale. minimum eorum in quae non potest. |#4 Ad primi autem manifestationem dicit quod. sicut etiam et magnitudo cuiuslibet rei determinatur per id quod est maximum. et ab hoc oportet determinare eius debilitatem. potest ire per duo: sed tamen virtus rei non attribuitur nisi excellentiae. est viginti et unum. Secundum rem quidem. Dicit ergo primo quod nihil debet nos turbare. secundo per rationem 55 . |#7 Deinde cum dicit: sed nihil differt etc. Puta si maximum in quod potest aliquis. et sic attenditur hic excellentia in virtute. aut ire quinquaginta stadia. |#5 Deinde cum dicit: et utique si quid etc. requirit excellentiam virtutis: et hoc maxime videtur accidere circa potentias passivas. ita id quod est impossibile alicui determinatur per minimum eorum in quae non potest. potest etiam in rem minorem. aut possit levare aliquod magnum pondus. aut etiam qui potest audire parvum sonum. sicut dictum est de centum stadiis vel centum talentis: et secundum hanc excellentiam oportet determinari virtutem activam. in quo attenditur virtus eius. sicut ille qui non potest ire per mille stadia. si aliquod tantum est impossibile alicui. siquidem potest in id quod superabundat.

probat ducendo ad impossibile. sed et impossibile. aut de quocumque alio consimili. ibi: principium autem sit hinc etc. Tertium ponit ibi: non itaque etc. vel quod diameter sit commensurabilis lateri. quod possibile esse dicitur respectu determinati temporis. sed semper accipiatur maius tempore proposito (puta si potest esse in quinquaginta annis. Alio modo dicuntur aliqua simpliciter. in quo possit esse vel non esse. neque e converso.. et aliud eius quod est esse. Sunt autem in rebus quaedam quae possunt esse et non esse. scilicet absolute et secundum se possibilia et impossibilia. Hoc autem impossibile sequitur ex hoc quod dicitur quod possibile esse vel possibile non esse non intelligitur respectu determinati temporis: hoc ergo oportet primo esse manifestum. et similiter falsum erit et non impossibile. ita scilicet quod non possit ampliori tempore esse. 56 . Et circa hoc duo facit: primo argumentatur ad propositum per communes rationes. idest absolute.. quod pertinet ad genus quantitatis. et iterum plus). sequitur quod idem possit esse in tempore infinito. sicut ipse dicit.. quia sic posset esse et non esse in eodem tempore. quod pertinet ad genus qualitatis. possibile vel impossibile. sed ex impossibili sequitur impossibile. Et dicit quod non est idem aliquid esse falsum simpliciter. ut dictum est. Necesse est ergo ex praemissis quod sit determinatum aliquod plurimum tempus et respectu ipsius esse. Circa primum duo facit: primo ostendit quid sequitur ex praemissis circa propositum. tam verum quam falsum. ostendendo quomodo se habeat sempiternum ad ingenitum et incorruptibile. Uno modo ex suppositione.: quod concluditur ex praemissis. Et ne hoc intelligatur solum de esse substantiali. secundo per propriam rationem scientiae naturalis. et non sit devenire ad aliquod tempus respectu cuius omne tempus in quo potest esse sit minus. quia eadem ratio est circa hoc quod est non esse. Circa primum duo facit: primo ostendit propositum. si non est aliquod tempus determinatae quantitatis. secundo improbat positionem contrariam. Si enim dicam te stare. idest secundum quodcumque praedicamentum: puta hominem esse vel non esse. secundo argumentatur ad propositum. ibi: dicere itaque nihil etc. sit idem cum illo tempore infinito respectu cuius aliquid dicitur posse esse. sed quod aliquis simul stet et sedeat. non solum est falsum. Secundum ponit ibi: non autem idem etc. aut album esse aut non esse. Non tamen ita quod illud tempus respectu cuius aliquid potest non esse. Similiter etiam diametrum quadrati sequetur esse commensurabilem lateri. Quod est impossibile: non enim possunt esse duo tempora infinita.. ad quod sequitur triangulum habere quatuor rectos. ibi: palam autem et ex determinatione etc. quod impossibile et falsum non significant idem. incipit argumentari ad propositum. et respectu ipsius non esse.. et adhuc plus. Circa primum duo facit: primo praemittit quaedam necessaria. ita scilicet quod non possit ampliori tempore non esse. Quia. cum dicitur aliquid posse esse vel non esse. quod est impossibile. et circa hoc quod est esse. qui non stas sed sedes. secundo quomodo ista se habeant ad invicem. puta si ponamus quod quadratum diametri sit quadruplum quadrati lateris: sic enim sequetur quod proportio diametri ad latus sit sicut proportio numeralis. quod concluditur esse infinitum.. |#2 Dicit ergo primo quod. Circa primum duo facit: primo ostendit veritatem. Circa primum tria facit: primo ostendit quod omne sempiternum est incorruptibile et ingenitum. et ad genitum et corruptibile. quia sic essent duo tempora simul. oportet nunc dicere illud quod consequenter se habet in hac consideratione.. vel id quod est possibile non esse. sequitur quod non sit idem supponere falsum et impossibile: nam ex falso non sequitur impossibile. puta potens currere dicitur aliquis secundum centum stadia. non autem impossibile. quod scilicet necesse est esse verum vel falsum. quod pertinet ad genus substantiae. Et quod oporteat intelligi secundum aliquod determinatum tempus. falsa et vera. puta si supponamus quod triangulus sit quadratum. Cum enim non idem sit falsum et impossibile. ut infra dicetur: sed quod aliud tempus infinitum sit eius quod est non esse. secundo incipit argumentari ad propositum ostendendum. et esse impossibile absolute. cum idem possit esse et non esse. determinatis praemissis circa significationem nominum. ibi: et naturaliter etc. tertio concludit quod omne ingenitum et incorruptibile est sempiternum. et similiter possibile non esse: quod etiam consonat his quae sunt praemissa de significatione possibilis. |#4 Dicit ergo primo quod oportet hinc sumere principium ad propositum ostendendum. cum dicimus possibile vel non possibile rem esse. sed tamen hoc est impossibile suppositis quibusdam. et similiter corruptibile et genitum. si quis dicat cantare eum qui citharizat sed non cantat.. Dictum est enim supra quod possibile dicitur secundum aliquod determinatum. aut bicubitum esse vel non esse. secundo ostendit quod nullum sempiternum est genitum vel corruptibile. ibi: et naturaliter etc. potest intelligi secundum quamcumque praedicationem. si quaedam supposita sint vera. |#3 Deinde cum dicit: principium autem sit hinc etc. dicuntur dupliciter. ibi: quoniam autem negatio etc. subiungit quod. falsum erit quod dicitur. suppositis quibusdam: sicut triangulum secundum rei veritatem necesse est habere tres angulos aequales duobus rectis.propriam scientiae naturalis... ibi: si itaque aliquid etc. quae est ratio commensurabilis. ibi: igitur si et ingenitum etc. Quorum primum est quod tam impossibile quam possibile. scilicet quod incorruptibile et ingenitum se consequuntur. Circa quod quatuor ponit. et non esse in tempore infinito.

ita tamen quod istud esse suum sempiternum sit contingens et non necessarium. tali ratione. sequitur autem impossibile. Quia si esset genitum.. in quo ponitur semper esse: nec propter hoc sequetur quod aliquid sit simul ens et non ens. et quod sit corruptibile.Quartum ponit ibi: hoc quidem igitur etc. sequitur ex hoc quod est corruptibile. esset possibile quod quodam tempore non esset. Sic ergo patet quod omne quod est semper ens. est ingenitum et incorruptibile. Et primo ostendit quod omne sempiternum sit incorruptibile. quod quidem oportet intelligi respectu eiusdem temporis infiniti in quo est. |#6 Sed videtur quod iste processus Aristotelis necessitatem non habeat. Sed dicendum est quod non est eadem ratio utrobique. non potest dici quod possit aliquid eorum respectu unius temporis. omnia enim appetunt esse. vel sedere non stando. cum prius fuerit. Sed si hoc falsum non esset impossibile. licet aliquid simul habeat virtutem ad opposita (puta ad sedere et stare). esse genitum. in quibus dictum est possibile determinari ad aliquod tempus. neque in tempore finito neque in tempore infinito: quia quod potest esse tempore infinito. quandoque altera. sed quidquid potest. quod aliquid simul sit et non sit. sicut id quod semper est. possit non semper esse: hoc enim esset posse non esse ad minus tempore finito. Si ergo ponamus quod aliquid existens in infinito tempore sit corruptibile. et in aliquo toto tempore finito. sequitur ad corruptibile et genitum sicut quoddam communius. sit existens quod potest non esse. 57 . Quia ergo est in infinito tempore. et tamen ponitur potens non esse. ostendit propositum. secundum praedictam deductionem. sequitur quod posterius etiam sit impossibile esse. sicut de corruptibili dictum est: sicut enim corruptibile est quod.. Et hoc praecipue patet in his quae sunt a natura. quod est impossibile. Etsi enim ponamus quod aliquis sit in domo semper per totam diem. scilicet in infinito tempore. Manifestum est igitur quod hoc falsum accidit ex falso posito. quod habeat virtutem ad hoc quod quandoque non sit. Nam illud quod semper est. et ita non erat corruptibile. vel respectu alicuius partis eius. necesse est esse ingenitum. Eadem enim ratio videtur in toto infinito tempore. ergo impossibile fuit illud non esse. impossibile est lapidem esse hominem. concludens ex praemissis. sicut si impossibile est lapidem esse animal.. scilicet primum. Sic igitur posset aliquis obviare rationi Aristotelis. Poterit ergo non esse respectu cuiuscumque partis temporis infiniti. scilicet per infinitum tempus. sed aequaliter possum vel stare non sedendo. vel etiam quod sit genitum. quia natura est determinata ad unum. ita genitum est quod nunc est. concludit quod.. non contingenter semper est. non sequeretur impossibile. non potest esse corruptibile. non tamen ut utrumque sit simul. est impossibile esse. vel contingit non esse quandoque in futurum. quia quandoque una potentia reducitur in actum. si illud. Non est autem dare aliquod tempus in quo id quod semper est. sed oportet hoc in alio et alio tempore esse. sed prius non fuit. ut ex dictis patet. Sic igitur patet quod impossibile est aliquid semper esse. quod includitur a tempore infinito. sicut homo non potest esse sine animali. et similiter impossibile est illud esse corruptibile. et aliud respectu alterius temporis. nihil tamen hanc habet potentiam ut simul habeat opposita (puta ut simul sedeat et stet). et ita simpliciter est incorruptibile. tamen nihil prohibet quod potentia alicuius sit ad duo opposita respectu eiusdem temporis sub disiunctione. Quia si sint duo termini ita se habentes quod posterius non possit esse sine primo. |#7 Deinde cum dicit: similiter autem et ingenitum etc. Non ergo poterat non esse. et postea ponitur non esse respectu eiusdem temporis. non contingit quandoque non esse. potest respectu huius temporis. Et sic patet quod omne quod est sempiternum. sequitur etiam quod impossibile sit id quod semper est. Et sic quidquid semper est. nunc non est. Et quia dictum est quod simul stare et sedere est impossibile. idest ponatur non esse ex quo dicis quod potest non esse. quia non est aliquod tempus extra tempus infinitum. et unumquodque tantum est quantum potest esse. Dicit ergo primo. Ponamus enim aliquid semper ens. sed ex necessitate. possibile sit non esse. ostendit idem ex parte geniti vel ingeniti: et dicit quod similiter illud quod est semper. Hoc autem quod est aliquando non esse. puta ut si dicamus quod id quod semper est. |#5 Deinde cum dicit: si itaque aliquid etc. Quamvis enim nullius potentia sit ad hoc quod duo opposita sint in eodem tempore in actu. ibi: similiter autem et ingenitum etc. potest esse quolibet tempore finito. secundo quod omne sempiternum sit ingenitum. Non igitur contingit quod unum et idem possit semper esse et semper non esse: quia hoc esset semper esse et semper non esse tempore infinito. Et quia poterat non esse respectu infiniti temporis vel alicuius partis eius. habet potentiam ut sit in infinito tempore: potentia autem existendi non est ad utrumque respectu temporis in quo quis potest esse. et ita sequetur. scilicet idem simul esse et non esse. Si ergo illud quod semper est. eo quod est corruptibile. scilicet quod omne sempiternum sit incorruptibile et ingenitum. aequaliter et eodem modo: sicut potentia mea est ad hoc quod cras in ortu solis vel sedeam vel stem. tamen non est impossibile eum in domo non esse in quacumque parte diei: quia non ex necessitate est in domo per totam diem. scilicet ex hoc quod tu ponebas istud existens in infinito tempore non esse quandoque. sequitur quod simul secundum actum sit et non sit: quia in infinito tempore ponebatur esse. Similiter etiam non est possibilis negatio eius quod est semper esse. quod si aliquid habet virtutem ad plura tempore infinito. sed contingenter.

quia removet sempiternitatem circa esse ita quod non ponit sempiternitatem circa non esse. idest quandoque esse. quae scilicet sumitur ex ratione terminorum in quaestione positorum. Et sic illud subiectum a quo removetur utraque affirmatio. ibi: neque itaque semper existens etc. est quod est medium inter a et b: quia illud quod negat utrumque extremum. scilicet g. contradictoria est non omnis homo est. ut semper ens et non semper ens. idest ponit aliquid quandoque esse. oportet quod cuicumque insit g aut a. dicitur omnis homo non est. et cui attribuitur utraque negatio. contraria vero huic omnis homo est. et non semper non esse. Et primo praemittit quaedam ex quibus procedit ratio. scilicet g et d.|+27 Lectio 27 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod omne sempiternum est ingenitum et incorruptibile. medium est aliquem hominem esse et aliquem hominem non esse. concludit ex praedicto modo oppositionis quod oportet eidem subiecto inesse negationes ambarum. erit quandoque et quandoque non erit: quia sic negatur semper non esse. Circa primum tria proponit. |#2 Secundo cum dicit: necesse negationes etc. est medium inter duo contraria. insint et g et d. contradictorie opponitur non semper esse. idest si per negationem non ponitur aliquid semper: verbi gratia. ista negatio non semper ens. ostendens quod simul esse non possunt. idest quandoque non esse. Et eadem ratione probatur quod insit ei d.. Et similiter ista negatio quae est non semper possibile esse. quod aequipollet ei quod est aliquando esse. ex praemissis argumentatur ad propositum. |#4 Secundo ibi: ratio autem etc. dicens: utriusque enim negatio. opponitur contrarie secundum eundem modum ei quod est possibile semper esse. Sit autem alius terminus. aequipollens huic nullus homo est. unde oportet quod alterum eorum insit ei quod est e. sicut hoc signum omnis designat universalitatem suppositorum. sed secundum semper esse et non semper esse. negatio contradictorie ei opposita est possibile non semper esse: non quidem ex parte ipsius possibilis. hic comparat sempiternum ad corruptibile et genitum. sicut semper non ens et non semper non ens. a quo removetur et a et b: quia scilicet aliquid est quandoque ens. Accipiatur autem alius terminus. sicut quod neque est album neque nigrum. quae scilicet negationes sunt non semper esse et non semper non esse. huius autem contradictoria est non omnis homo non est. huic vero contradictorie opponitur non semper non esse. scilicet d. ita se habentes quod nulli eidem possint inesse quia sunt contrarii. Negativa autem huius est possibile non semper non esse. scilicet tam eius quae est semper esse quam eius quae est semper non esse. Et hoc est medium inter duo contraria quae sunt semper esse et semper non esse. contrarie opponitur semper non esse. Sic igitur et g et d praedicantur de e. Sint enim duo termini a et b. quia igitur ei quod est e impossibile est quod insit a. sequitur quod insit ei g. quod non ponitur semper esse. non ponit sempiternitatem neque circa esse neque circa non esse. et quia non ponit esse semper. Et primo ratione propria. sed ei quod est semper esse. quod neque est semper ens neque semper non ens. scilicet eius quod est semper esse et eius quod est semper non esse. est medium inter album et nigrum. sed quantum ad ipsum quod est non semper esse. Sic ergo idem erit possibile esse quandoque et non esse quandoque. et simile est de hac negatione non semper non esse. qui ita se habeat ad a quod omni subiecto insit vel a vel g: habent enim se sicut affirmatio et negatio. qui eodem modo se habeat ad b. si non semper sit. non tamen tradit oppositionem quae attenditur secundum possibile et non possibile. necesse est quod attribuatur ei non semper esse. Necesse est ergo quod omni ei quod neque est a neque b.. sicut semper ens et semper non ens. Huic ergo medio necesse est quod ambae negationes insint. quod aequipollet huic quod est nunquam esse. quae sunt negationes amborum: quia a quo removetur semper esse et semper non esse. probat hanc conclusionem sequi ex praemissis.. ponit ens quandoque. Et hoc est quod probare intendit. Et huius ratio est quia hoc adverbium semper designat universalitatem temporis.. aequipollens ei quae est aliquis homo non est. nihil prohibet illud non esse. Sed hoc quod est possibile semper non esse. |#3 Tertio ibi: utriusque enim negatio etc. quae scilicet in quibuslibet terminis locum habet.. idest quod neque est semper ens neque semper non ens. sicut si dicamus quod inter omnem hominem esse et nullum hominem esse. Concludit ergo quod illud quod non semper est non ens. aequipollens huic aliquis homo est: ita huic quod dico semper esse. et ideo ponit quandoque esse et quandoque non esse. respectu cuius haec est affirmativa possibile non semper esse. secundo ex illis argumentatur ad propositum. quandoque existet. Dicit ergo primo quod huius affirmativae quae est possibile semper esse. |#5 Deinde cum dicit: neque itaque semper existens etc. ut illud sit medium inter semper ens et semper non ens quod quidem potest quandoque esse et quandoque non esse. quod est possibile. Quae quidem negationes eodem modo insunt eidem. Quia sicut dictum est. quod aequipollet ei quod est aliquando non esse. Unde sicut huic enuntiationi omnis homo est. quandoque non ens. probat idem ratione communi. 58 . Primo quidem declarat oppositionem eius quod est semper esse et semper non esse: et quamvis adiungat hoc.

neque est genitum neque corruptibile: similiter etiam si est semper non existens. ergo nullum ingenitum est corruptibile. |#7 Secundo ibi: aut si quidem etc. Oportet enim id quod est genitum aut esse corruptibile aut incorruptibile. manifestum erit quod necesse est praedicta se invicem consequi. quia de quolibet existentium alterum horum oportet praedicari: si ergo aliquid sit corruptibile quod non sit genitum. Et dicit quod si non consequuntur se invicem incorruptibile et ingenitum. ibi: si autem non consequuntur etc. |#5 Deinde cum dicit: quod autem necesse consequi etc. Et sic probatum est quod omne corruptibile est genitum. dummodo sit ens. ex necessitate sit genitum. ostendit quod omne ingenitum et incorruptibile est sempiternum.. probat quod genitum et corruptibile convertuntur. nunc autem ostendit propositum ex parte geniti et ingeniti. Primo proponit quod intendit: et dicit quod ex his quae dicentur. sequetur quod aliquid sit simul potens semper esse et non semper esse. scilicet quod aliquid sit simul sempiternum et genitum et corruptibile.. dicens quod necesse est quod ingenitum omne sit sempiternum. ibi: quod autem necesse consequi etc. |#3 Secundo ibi: et si genitum autem etc. neque quantum ad esse neque quantum ad non esse. Circa primum tria facit. non ex necessitate hoc quod est esse sempiternum. neque est genitum neque corruptibile. Circa primum duo facit: primo ex suppositione huius quod ingenitum et incorruptibile convertantur. quod genitum et corruptibile se invicem consequuntur.. probat propositum ex necessitate. si aliquid est genitum. sequitur ergo quod sit aliquid genitum quod sit ingenitum. prout scilicet ingenitum dicitur quod ita est nunc quod non erat prius verum dicere de ipso quod non erat. quod sit ingenitum. |+28 Lectio 28 |#1 Supra Philosophus ostendit propositum ex parte sempiterni. Et primo ostendit quod genitum sequatur ad corruptibile. secundo ex necessitate. Supponimus autem quod ingenitum et incorruptibile convertantur: et ita si aliquid est ingenitum.. ita tamen quod accipiamus ingenitum et incorruptibile secundum quod proprie dicuntur. erit consequens ad hoc quod est ingenitum et ad incorruptibile: quod tamen supra ostensum est. si aliquid est genitum aut corruptibile. sequitur quod aliquod corruptibile sit incorruptibile. sequitur quod sit ingenitum. Et primo concludit hoc ex praemissis. Si enim detur oppositum.. et nullum incorruptibile est genitum. Et primo probat propositum ex suppositione. si ingenitum et incorruptibile consequuntur se invicem hoc modo quod omne ingenitum sit incorruptibile et e converso. probat idem ex his quae infra ostendentur: dicens quod. Ex omnibus autem praemissis talis potest colligi ratio: nullum sempiternum est genitum neque corruptibile. Manifestum est autem quod etiam e converso. Si ergo aliquod corruptibile non sit genitum. et secundum quod incorruptibile dicitur quod ita nunc est quod posterius non erit verum dicere de ipso quod non sit.Si enim est aliquid semper existens.. Quod autem hoc sit impossibile. ut scilicet omne ingenitum et omne incorruptibile sit sempiternum. sed hoc supponitur. quia sempiternum potest semper esse. non est sempiternum. corruptibilis et incorruptibilis. quia primo hoc manifestabitur. quod est impossibile. necesse est quod sempiternum consequatur ad utrumque. |#6 Deinde cum dicit: igitur si et ingenitum etc. secundo ostendit unde sit supponenda conversio ingeniti et incorruptibilis. |#2 Dicit ergo primo quod id quod intendimus potest fieri manifestum ex determinatione ipsorum. ostendit unde hoc oporteat supponi... |#4 Deinde cum dicit: si autem non consequuntur etc. Et primo ostendit quod genitum et corruptibile convertantur. 59 . Unde relinquitur impossibile esse quod aliquid sit simul sempiternum et corruptibile vel genitum. Oportet enim id quod est corruptibile aut esse genitum aut ingenitum. secundo ex hoc ulterius ostendit quod etiam ingenitum et incorruptibile convertantur. ita scilicet quod si aliquid sit corruptibile. generabile autem et corruptibile non semper est. erit incorruptibile. ibi: sit itaque in quo est e etc. sicut patet ex his quae supra dicta sunt in distinctione horum nominum. omne ingenitum et omne incorruptibile est sempiternum. et e converso: supposito tamen quod ingenitum et incorruptibile convertantur. quod si aliquid est incorruptibile. quod sit corruptibile. idest ex distinctione et habitudine horum terminorum ad invicem. probat eodem modo quod necesse sit. propter eorum convertibilitatem. ostensum est prius: quia dictum est quod semper esse et non semper esse opponuntur contradictorie. et similiter incorruptibile omne sit sempiternum.

non est aliquod tempus ad neutrum terminum. insit ei quod est I. sed cuilibet oportet inesse alterum eorum. sicut supra dictum est. |#7 Tertio ibi: sit enim a etc.. et omne incorruptibile ingenitum et e converso. idest genitum. quod est genitum. sit unum et idem. et similiter ingenitum et incorruptibile. et tamen hoc dicitur de diversis quae se invicem non consequuntur: quia et rubeum et pallidum et quilibet mediorum colorum neque est album neque nigrum. Sic igitur patet ex praedictis quod omne corruptibile est genitum et e converso. Sic ergo patet quod genitum et corruptibile se invicem consequuntur. hic reprobat opinionem contrariam. d autem sit corruptibile. Quia igitur ostensum est quod genitum et corruptibile se invicem consequuntur. Sic igitur sequetur quod t... planum est quod z et t se invicem consequuntur. I incorruptibile. et quodam determinato tempore non est. Necesse est ergo g. et quod e et z. ad utrumque extremum vel ad alterum. idest inter semper ens et semper non ens: quia his. sed alio modo hoc convenit corruptibili et alio modo generabili: nam genitum habet non esse antequam sit. quod est ingenitum. consequatur ad id quod est e. se invicem consequantur. et eadem ratio est de t et I. dicens: sit e ingenitum. quod est semper ens. inducit rationem ad hoc ostendendum. et tamen isti colores non se invicem consequuntur. quod est semper non ens. et b sit semper non ens. |+29 Lectio 29 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod generabile et corruptibile se invicem consequuntur.|#6 Secundo ibi: palam autem etc. sed omni alterum: quando igitur haec ita ponuntur. Et hoc probat ducendo ad impossibile. Quod est contra positum: positum enim erat quod t et I nunquam eidem inessent: nihil enim est corruptibile et incorruptibile. Sequitur igitur quod utrumque eorum sit et genitum et corruptibile. Sed haec obiectio excluditur per hoc quod dicit. |#2 Dicit ergo primo quod. necesse est quod I et e. scilicet quod nulli eidem insunt. manifestatur ex prioribus. idest quod neque est semper ens neque semper non ens: tale autem est genitum et corruptibile. ad corruptibile quod est t. idest corruptibile. g autem sit genitum. manifestat praemissam rationem in terminis. idest incorruptibile. Quando igitur positum fuerit quod z et t se consequuntur. ita etiam hoc quod genitum et corruptibile sint convertibilia. aut b. secundo ostendit quod per hanc positionem destruitur quod suppositum est. ibi: adhuc quid magis etc. virtutem omnem referri ad determinatum tempus. Et primo ostendit quomodo per hanc positionem destruitur id quod suppositum est. Et dicit quod sicut convertibilitas incorruptibilis et ingeniti manifestatur ex prius dictis. quod utrumque eorum est et non est quodam determinato tempore: et ita oportet quod utrumque eorum habeat esse post non esse et ante non esse. non sit. scilicet a et b. Et hoc magis manifestabitur in sequentibus. dicens: sit a semper ens. consequens est quod qui dicit nihil 60 . ita scilicet quod genitum sit utrumque. idest incorruptibili. quod non contingit simul idem esse et non esse. ostendit ex hoc quod etiam ingenitum et incorruptibile convertantur. aut z. idest genitum et ingenitum. sequetur quod z. sicut incorruptibile quod est I. ei inest et t. esse medium inter a et b. Si enim ad I. per hoc quod ex contraria opinione necesse est aliqua principiorum suppositorum destrui. Et eadem ratio est quod I. scilicet ingenitum: quia eodem modo se habet ingenitum quod est e. idest genitum. in quodam determinato tempore est. idest nec secundum actum nec secundum potentiam. in quo vel a. non ex necessitate consequatur e. simul possit stare cum I. Quia inter semper ens et semper non ens est medium. idest corruptibile. scilicet de corruptibili et incorruptibili. et iterum non sit quodam alio tempore: si ergo est aliquid quod sit genitum aut quod sit corruptibile. ad genitum quod est z. Et ita posset aliquis dicere quod medium inter semper ens et semper non ens est quod neque est semper ens neque semper non ens. ita scilicet quod aliquo tempore finito utrumque eorum sit. idest ingenitum. et sic utrumque eorum eidem attribuitur. quia utrumque eorum est possibile esse et non esse secundum aliquod tempus determinatum. |#9 Deinde cum dicit: sit itaque in quo est e etc. quod est incorruptibile. cum ostensum sit demonstrative ex praesuppositis quibusdam principiis quod omne genitum est corruptibile. et similiter in quo sit. id ad quod neutrum consequitur. et similis ratio est de d. quod est genitum. t corruptibile.. quod est incorruptibile: quia iam dictum est quod de quolibet praedicatur aut e. idest ingenitum et incorruptibile. et corruptibile sit utrumque. et se invicem consequi videntur. necesse est quod huiusmodi sit medium inter semper ens et semper non ens. sed ipsi genito necesse est quod sit tempus in quo non sit. nulli eidem insunt. et e converso. idest nec ante nec post. |#8 Sed videtur quod haec ratio non sit efficax: non enim est necesse quod quidquid est medium inter duo contraria. Relinquitur ergo quod genitum quod est g. z genitum. Nam inter album et nigrum medium quidem est quod neque est album neque nigrum. cum tamen his quae sunt a et b neutro modo existat tempus ad oppositum. corruptibile autem habet non esse postquam fuit. et omne ingenitum est incorruptibile. et hoc vel secundum actum vel secundum potentiam. scilicet genitum et corruptibile. sit. Insuper dictum est quod cui inest z.

Et talis etiam est dispositio temporis.prohibere quod aliquid quod est factum seu genitum sit incorruptibile. idest secundum aliquid. Si enim nihil magis. ibi: manifestum autem et aliter etc. eius quod est esse et eius quod est non esse: ita tamen quod ex parte eius quod est ingenitum et corruptibile. ex parte autem geniti et incorruptibilis accipiatur esse posterius quam non esse. ponit quod aliquid habeat potentiam essendi vel non essendi tempore secundum quid infinito et secundum quid finito: ergo destruit praedictum principium suppositum. idest si nulla maior ratio est quare possit incipere esse vel non esse in isto instanti quam in aliquo praecedentium. praecesserint. Et ideo necesse est ponere quod ingenitum potuerit non esse in quolibet instantium praecedentis temporis. dummodo videatur qualiter haec positio improbetur per rationes Aristotelis. Improbat hanc definitionem infiniti. hic autem loquitur de infinito secundum totum quod est de eo in potentia. Et circa hoc duo facit: primo ostendit propositum ex parte potentiae eius quod ponitur generari vel corrumpi. Illud autem tempus quod est infinitum quo. possunt facere vel pati. vel in tempore infinito vel in quodam tempore determinatae quantitatis. quod sit simpliciter finitum. Et ideo. de quo nunc loquitur: quia tempus non est totum simul. |#4 Deinde cum dicit: adhuc quid magis etc. nisi interimatur aliquod praemissorum. manifestum est quod in illo infinito tempore erit aliquid generabile. secundo ex parte causae ipsius. Si ergo ponamus quod illud quod est ingenitum. Sed quantum pertinet ad expositionem huius libri. cui non potest additio fieri. ita scilicet quod uni eorum. dicens eam magis esse definitionem perfecti et totius. nulla ratio potest assignari quare magis possit corrumpi in isto instanti quam in aliquo infinitorum praecedentium. Nihil autem prohibet ponere id quod est possibile. scilicet secundum rationem. potuit etiam non esse toto illo tempore infinito. ibi: est autem et sic videre etc. ita quod in quolibet instanti illius temporis infiniti potuerit generari. aliquo tempore quod sit finitum ex una parte et infinitum ex alia. Et similiter est dicendum quod in quolibet instanti illius temporis erat corruptibile illud quod ponitur ingenitum et postea corruptum. quod tunc non fuerit. sive essendi vel non essendi. idest in aliquo instanti. neque est infinitum simpliciter. subiungit quod propter hoc habentia virtutem possunt aliqua facere vel esse tempore infinito. nulla ratio potest assignari quare magis possit esse vel fieri in hoc instanti quam in aliquo praecedentium infinitorum. Sic igitur praedicta positio removet hoc quod suppositum est. Si enim conclusio syllogistice sequitur ex praemissis. et postea corrumpatur in aliquo signo temporis. qui posuit mundum genitum sed incorruptibilem. pro illo tempore in quo erat et poterat non esse. Sic igitur patet quod illud quod ponitur praeextitisse tempore infinito. vel esse vel non esse ea quorum habent virtutem. fuerit ingenitum sed corruptibile: quamvis quidam dicant hoc Platonem non sic intellexisse sicut sonant verba eius. Et similiter si aliquid sit genitum quod prius non erat tempore infinito. cum tamen infinitum sit imperfectum et in modum partis se habens: quia Philosophus ibi loquitur de infinito secundum id quod de eo est in actu. et similiter quod genitum potuerit esse in quolibet instantium praecedentis temporis. Posset autem ratio assignari si tempus praecedens poneretur finitum. quia potest eo aliquid esse plus.. quia non habet aliquam certam quantitatem. Circa primum duo facit: primo ostendit quod ponentibus aliquod ingenitum corrumpi. et non in pluri: sed ex quo ponitur fuisse vel non fuisse tempore infinito. sequitur quod aliquid possit simul esse et non esse. secundum praedictam suppositionem. idest infinita instantia. non refert utrum sic vel aliter Plato senserit. non potest interimi conclusio ex necessitate consequens ex praemissis. accipiatur esse prius quam non esse. non potest esse quod aliquid habeat virtutem faciendi vel patiendi. quia etiam ipsum tempus infinitum est aliqualiter determinatum. cui semper potest additio fieri. adsit semel tantum generatio. |#3 Resumit autem unum principiorum datorum. scilicet quod impossibile est idem esse et non esse. 61 .. scilicet secundum principium vel secundum finem. contra quae hic Aristoteles disputat. et ex consequenti posuit quod illud inordinatum ex quo mundus est genitus. ostendit quod praedicta positio destruit aliud principium suppositum. sed est successivum. cum infinita signa. Circa primum ponit tres rationes. Hoc autem videtur dicere contra Platonem. idest respectu eiusdem temporis. scilicet quod illud simul sit et non sit. sequetur opposita simul esse. et alteri adsit semel tantum corruptio. scilicet quod impossibile est idem simul esse et non esse. et aliquid quod est ingenitum possit corrumpi. ut non possit in eo diversitas inveniri: quia scilicet infinitum est cuius non est plus. quia posset dici quod haberet virtutem ad esse vel non esse in tanto tempore. Quicumque autem ponit quod aliquid est ingenitum et corruptibile. idest quo non potest maius accipi.. scilicet genito. neque simpliciter determinatum. vel genitum et incorruptibile. secundo ostendit quod idem inconveniens sequitur ponentibus aliquid esse corruptibile quod non corrumpitur. Circa quarum primam dicit: si ponamus quod aliquid ingenitum prius semper fuit. praedicta ratio cessat. sine vicissitudine generationis et corruptionis: per hoc necesse est destruere aliquod principiorum suppositorum. Sequetur igitur quod aliquid habebit virtutem simul. Et quia supra non fecerat mentionem quod virtus diceretur nisi respectu determinati temporis. ex cuius suppositione argumentabatur ad propositum ostendendum: et dicit quod omnia habentia aliquam virtutem. Nec obstat quod Aristoteles in III physic. vel aliquod genitum incorruptibile. et postea factum est in aliquo instanti.

ut patet ex his quae supra dicta sunt. necesse est quod factum sit. |#7 Tertiam rationem ponit ibi: adhuc si prius etc. Dicit ergo primo quod etiam sic sicut dicetur. sed per hoc voluerit designare dependentiam sui esse ab alio. fuisse possibile non esse pro illo tempore. secundo excludit quandam obviationem. Sed quicumque fuerit intellectus Platonis non refert ad propositum. secundum praemissa ponitur habuisse potentiam oppositi eius quod ei inerat.. et quod esset posterius secundum infinitum tempus. et ita erit incorruptibile: et tamen ponitur sempiterno tempore corruptibile existens: semper igitur. vel non esse postquam fuerat. ex quo non est in potentia ad hoc quod est esse in tempore determinato. Ita etiam potest dici quod illud quod fuit tempore infinito. Et primo ponit rationem. prius est virtus vel potentia quam actus: et ita si aliquod ens est ingenitum quod semper fuit. Relinquitur ergo quod potuerit esse etiam in aliquo tempore antequam fuerit: et ita poterat esse in illo tempore in quo non erat. quod omnia quae possunt generari quandoque generentur. Illud enim quod est generabile non habet potentiam naturalem ad semper essendum. quia quod potest semper esse.. sed potest contingere quod illud quod est corruptibile nunquam corrumpatur. potest non corrumpi. eo quod omnia appetunt esse. Et ideo non dicit. quod aliquid iam existens in sua natura sit generabile. ut scilicet simul possit poni cum eo quod est ipsum esse.|#5 Sed videtur quod ista ratio non cogat. sequitur quod etiam semper habuit virtutem vel potentiam ad non esse. Sed dicendum est quod illud quod est incompossibile ei quod est contingenter. Sed quod corrumpitur non semper est. ex hoc ipso necesse est quod ponatur compossibile ei quod necesse est esse. Sic igitur ex quo in infinitum antequam esset. habebat potentiam ut esset in futurum in infinito tempore. ibi: sed adhuc neque verum etc. idest in omni instanti: et sic sequitur quod aliquid habeat potentiam ut sit et non sit tempore infinito. et tamen non sit generatum. quod autem est incorruptibile. possibile est simpliciter illum pro illo tempore non sedere. concludit secundum eandem rationem quod impossibile est quod aliquid sit corruptibile. |#9 Deinde cum dicit: est autem et sic videre etc. est compossibile posito.. Quia si quandoque non corrumpetur. dicendo quod omne genitum est corruptibile secundum suam naturam. corrumpatur. Quod quidem non est sic intelligendum. contingit videre quod impossibile est aut quod id quod quandoque factum est. sed semper manebit propter voluntatem Dei (quamvis quidam dicant quod Plato non sic intellexerit mundum esse corruptibilem sicut ea quae in se habent necessariam causam corruptionis. Et similiter si aliquid est generabile in sui natura. |#6 Secundam rationem ponit ibi: adhuc autem et hoc etc. nihil prohibet simpliciter possibile esse: sed illud quod est incompossibile ei quod simpliciter necesse est esse. idest infinito tempore. est simpliciter impossibile. quod est impossibile. quod est impossibile. |#8 Deinde cum dicit: manifestum autem et aliter etc. nulla enim est ratio quare advenerit ei ista potentia non essendi post tempus infinitum. quod tamen est impossibile aliquo posito: sicut si ponamus socratem sedere pro aliquo tempore. quod potuerit simul esse et non esse. In eo quod incipit esse postquam non fuerat. quod quandoque non corrumpatur. sed ab aeterno praeextiterit. non enim aliquid deficit esse nisi quando iam non potest esse. semper est: ergo erit aliquid simul possibile et semper esse et non semper esse. Et dicit quod illud quod semper fuit vel semper non fuit. tamen non est compossibile. quandoque non corrumpi. sequitur quod toto illo tempore fuerit possibile fieri: ita quod simul dum non erat. Si igitur aliquid ponitur possibile esse. unde non potest non semper esse. sit incorruptibile. pro tempore illo poterat non esse: non tamen hoc quod est ipsum non esse. sed a Deo. si generabile est fiet. Id autem quod naturaliter est per tempus infinitum. sed factum est. Posset enim aliquis obviare praedictis rationibus. sed ut possit esse postquam aliquando est factum. sicut Plato posuit quod mundus est genitus et corruptibilis secundum seipsum. non secundum aliquod signum vel instans.. quia Aristoteles obiicit contra verba ipsius)p unde dicit manifestum esse quod impossibile est id quod est corruptibile. nulla ratio erat quare potuerit esse in tali instanti et non prius. erit simul actu corruptibile et incorruptibile. quae talis est. et sic sequitur. ostendit idem ex parte causae eius quod ponitur ingenitum vel incorruptibile. ex necessitate semper est. secundum praemissa. quia scilicet necessitas essendi non est ei a seipso. 62 . habebat potentiam essendi et non essendi hoc.. propter aliquam causam conservantem ipsum in esse. ex quo ponitur quod habet esse incorruptibile. Et ideo si ponamus illud quod semper fuit. sequitur quod possit simul esse et non esse. necesse est esse: quia necesse est quod unumquodque tantum sit quantum natura rerum habet. Sic igitur patet quod omne corruptibile quandoque corrumpetur. ut supra ostensum est. Et eadem ratio est de eo quod ponitur semper fuisse et quandoque corrumpi. sed simpliciter in omni signo. multa enim possunt fieri quae nunquam fient: sed hoc non potest esse. Similiter etiam si sit aliquid genitum quod prius non fuerit tempore infinito. aut quod est ingenitum et semper prius existens. Nihil enim prohibet aliquid esse simpliciter possibile.

Et in hoc terminatur sententia primi libri. neque sicut semper neque sicut frequenter aut est aut fit. Et hoc probat quia omnia corruptibilia et generabilia sunt alterabilia. verum erit dicere quod nunc est annus prior. quia potentia non respicit praeteritum. et eius virtus non est alligata vel determinata ad productionem talis entis. fuerit in anno praeterito: sic enim aliqua sunt secundum tempus distincta. excludit quandam obviationem. sed id quod est in praesenti vel quod futurum est. sicut iam conclusum est ex praemissa ratione.Illud enim quod est incorruptibile vel ingenitum. Sequetur enim quod postquam corruptum est. |#10 Deinde cum dicit: sed adhuc neque verum etc. scilicet ad esse in priori tempore. et in eadem reducuntur per corruptionem. sed sequitur quod habeat potentiam ad non esse respectu prioris anni vel praeteriti temporis. Sic igitur idem sequitur quod prius. sed praesens vel futurum. vel sicut frequenter. Virtus igitur huius rationis in hoc consistit quod. potest iterum corrumpi. Quod autem hoc sit impossibile. Posset enim aliquis dicere quod illud incorruptibile quod est genitum. eadem potentia est ad contradictoria. fuit quandoque generatum. ex quo potentia non est nisi respectu praesentis. poterit poni quod annus prior non sit. et non per rationem universalem. vel aliquid eorum quae in praeterito tempore fuerunt. Quod si ponatur esse possibile. sequitur quod praeteritum convertatur. Et eadem ratio est ex parte ingeniti. et fiat praesens vel futurum. Nos autem secundum fidem catholicam ponimus quod incoepit esse. scilicet quod opposita possint simul inesse eidem. potest considerari quod impossibile est id quod semper fuit postea corrumpi. vel est sicut semper. eadem etiam ratio est si aliquid ponatur prius existens in sempiterno tempore. Quando enim non erant. ostendit propositum principale per rationem propriam scientiae naturali. potest iterum a calido calefieri. a natura habeant quod quandoque sint et quandoque non sint. habet potentiam ad non esse. quod posterius habeat esse in sempiternum. generatio autem et corruptio est terminus alterationis. ut dictum est. Ea vero quae ab eo sic producta sunt ut in sempiternum sint. postquam prius non fuerat. sicut illud quod est in infinito tempore simpliciter. ut ordo temporis perverti non possit. scilicet ad esse et non esse: quia quod aliqua quandoque sint et quandoque non sint. simul erit potens esse et potens non esse. ab illis etiam postea corrumpuntur. sic patet. ut scilicet ea quae sunt praeterita vertantur in praesentia. non quidem per generationem quasi a natura. dicens quod non est verum dicere nunc quod modo sit annus prior. non habent potentiam respectu non esse quod prius fuit. et postea ponatur non existens per corruptionem. ut in praemissis rationibus concludebatur. idest logicam vel metaphysicam. et quod nunc est quidquid fuit in praeterito tempore.2 : LIBER 2 63 . idest quod illud quod fuit in anno priori tunc non fuerit: sed hoc est impossibile. habent potentiam et virtutem ad semper essendum. si aliquid dicatur habere potentiam respectu praeteriti. sive simpliciter infinito sive infinito ex una parte. cum potentia non sit nisi respectu praesentis vel futuri. talem potentiam non habebant: quando autem iam sunt. Sed eorum quae naturaliter quandoque sunt quandoque non sunt. habet potentiam ad esse respectu praeteriti. et hoc ideo. sed respectu praeteriti: et similiter illud quod est ingenitum sed corruptibile. Ex quo patet quod impossibile est illud quod aliquando non fuit. et etiam esse incorruptibilem vel per se vel per voluntatem Dei. non potest esse a casu: quia illud quod est a casu vel a fortuna. Et dicit quod etiam per rationem naturalem. Quia ratione materiae ex qua genitum est. potest poni esse in actu: si ergo possibile est aliquid respectu praeteriti temporis vel esse vel non esse. sed respectu esse quod nunc est vel erit. ut Philosophus dicit. |#12 Est autem considerandum quod praedictae rationes Aristotelis procedunt contra positionem ponentem mundum esse factum per generationem. habet virtutem ad non esse: sed non potest dici quod habeat potentiam ad non esse tunc. Quia illud ad quod habet aliquid potentiam vel virtutem. scilicet ante vel post. et illud quod est corruptum.. sicut in praecedentibus. et nullo modo ad hoc quod aliquando non sint. ut praemissum est. remanet materia potens non esse: et ita. illud autem quod est in infinito tempore. quia nulla potentia respicit id quod factum est in praeterito. sed effluens a primo principio. et ea quae sunt praesentia attribuantur tempori praecedenti. Sic igitur patet quod rationes praemissae in nullo impugnant sententiam catholicae fidei. non quidem in futurum. ut manifestetur excellentia virtutis eius supra totum ens. quod scilicet totum ens tantum dependet ab ipso. |*CEM. cuius potentia non erat alligata ad dandum ei esse infinito tempore. Et sic patet quod illud quod est generatum.. sicut illud quod est in infinito tempore ex una parte. In eo enim quod est generatum. Et sic patet quod ex illis contrariis ex quibus aliqua fiunt cum prius non essent. Sed hoc ipse excludit. quia iam existit actu ens. cum sit incorruptibile. Et quod dictum est circa genitum quod ponitur incorruptibile. vel id quod prius non fuit postea esse sempiternum. |#11 Deinde cum dicit: et naturaliter etc. etiam postquam est. sed secundum quod voluit. et sic opposita essent simul. ratione materiae habeat potentiam ad illud quod non potest poni in actu. sicut si aliquid ex calido factum sit frigidum. alteratio autem fit de contrario in contrarium. inquantum subiicitur privationi vel formae. habent ex materia. Necesse est ergo quod talia quae vel generantur vel corrumpuntur post infinitum tempus. neque etiam potest dici quod id quod est nunc.

Circa primum duo facit: primo infert conclusionem intentam.. hoc iam habebit magnam inclinationem. non tanquam ostendentes ex necessitate quod mundus non incoeperit. Haec igitur quae dicta sunt. Circa primum duo facit: primo infert conclusionem in praecedentibus manifestatam. ibi: propter quod quidem etc. qui scilicet nos in cultu divino instruxerunt. non solum de numero substantiarum immobilium. Et ne aliquis putaret mundum corporeum sic dici aeternum sicut Deus. ita scilicet quod non habet principium neque finem totius aeterni. sicut et Boethius dicit: qui tempus ab aevo ire iubes.. quod est ingenitum et incorruptibile per modum quo in primo libro probatum est.|+1 Lectio 1 |#1 Postquam in primo libro Philosophus determinavit de toto mundo. in quo ostendit esse quaedam corpora quae moventur circulariter. ibi: de vocatis autem astris etc. Habet autem tempus quod mensuret motum caeli. quantum ad hoc quod credamus aliquid esse immortale et divinum. sicut aliquod singulare generabile et corruptibile.. et ideo. quia ex praemissis inclinamur ad credendum sempiternitatem mundi. Et est notandum quod dicit caelum omne non est factum. Circa primum duo facit: primo determinat de his quae pertinent ad substantiam caeli. non tamen continet tempus: sed tempus continetur a toto mundo. quaedam quae moventur motu recto. sed e converso): sed hoc. Vel hoc dicit ad differentiam quarundam partium mundi. tanquam animatum)p ex hoc autem quod hic dicit. secundo manifestat eam in speciali. quae sunt generabiles et corruptibiles secundum partes. sed secundum totum. sed etiam quantum ad 64 . Et primo determinat de ipsis corporibus circulariter motis. consequens est quod homo se exhibeat de facili persuasibilem a dictis antiquorum: non tamen quantum ad quoscumque antiquos errantes. ibi: quoniam autem quidam sunt etc. secundo determinat de centro super quod circulariter moventur. inquam. neque contingat ipsum corrumpi. Circa primum duo facit: primo determinat de caelo.. secundo ex illa conclusione arguit ad propositum. secundo de stellis quae sunt in caelo. idest magnam vim persuasivam. ibi: reliquum autem de terra dicere etc. non quidem inquantum continetur ab eo sicut effectus a causa (non enim continens mensuratur per contentum.. quod est corpus circulariter motum. secundo ponit rationem ipsius. sed non dicit neque corruptum. hic incipit determinare de corporibus quae moventur circulariter. ad hoc quod aliquis credat immortalitatem caeli et sempiternitatem ipsius (ut immortalitas referatur ad perpetuitatem vitae. Dicit autem totum caelum esse ingenitum et incorruptibile. et tamen nunquam corrumpetur propter voluntatem Dei. tertio ex veritate manifestata excludit contrarias opiniones. Habitum est. Si enim ita sit. tertio determinat de figura ipsius. tum quia tempus causatur ex motu primi corporis mundi. sempiternitas autem ad perpetuitatem essendi: ponebant enim caelum non solum esse. licet non secundum totum. concludit propositum. quod et contingit mundum sic se habere sicut nos dicimus. non proprie sunt partes mundi (alioquin mundus nunquam perfectus esset. Vel quia huiusmodi corpora quae sunt generabilia et corruptibilia. quia scilicet eius duratio extenditur secundum successionem temporis. Sed probatum est supra quod est unum tantum et sempiternum (quod dicit ne crederetur sempiternum esse non unum numero. habet tempus inquantum est imago quaedam derivata ab aeternitate divina. cuius esse et vivere est totum simul.. sicut patet de elementis. sicut animalia et plantae et lapides. subiungit habens autem infinitum tempus. ibi: figuram autem sphaericam etc. qui attribuunt mundo generationem et corruptionem. sicut quidam dicunt. Unde tempus continetur a mundo. sed specie). sed etiam vivere. |#2 Dicit ergo primo quod ex praemissis possumus accipere credulitatem quod totum caelum neque sit factum. ex praemissa conclusione. sed etiam per opiniones aliter dicentium. ut scilicet credamus eorum sermones esse veros. ibi: etenim finis etc. Et circa hoc tria facit: primo infert conclusionem in generali. ibi: caelum autem etc. |#3 Deinde cum dicit: propter quod bene se habet etc. scilicet sempiternitatem corporis caelestis. sed tanquam ostendentes quod non incoepit illo modo quo ab aliis incoepisse ponebatur. sed neque contingit corrumpi. quae sunt penitus a materia separatae. sed praecipue quantum ad patres nostros. Circa primum tria facit: primo determinat de duratione caeli.. et ideo signanter dicit quemadmodum quidam dicunt. eo quod maxima pars corporum mundi est substantia caelestis corporis. cum non habeat omnia huiusmodi simul): sed huiusmodi sunt quidam effectus partium mundi. quae erat de sempiternitate totius mundi. secundo de his quae pertinent ad motum eius. idest totius suae durationis infinitae. tum quia tempus non extenditur ultra durationem mundi. Non tamen totus mundus habet hoc modo durationem temporalem. cuius duratio comprehenditur a tempore. Dicit ergo primo quod. secundo de diversitate partium eius. licet huiusmodi res subiaceant generationi et corruptioni non solum secundum partem. ut in IV physic. scilicet absque successione prioris et posterioris. sicut effectus a causa.... absque hoc quod aliquod inconveniens sequatur. propter illos qui dicebant mundum ex natura sua esse corruptibilem. apparet quod Aristoteles induxit praedictas rationes ad probandum sempiternitatem mundi. non solum credibilia redduntur per rationes supra positas. non autem contingit se habere secundum modum quo illi dicunt mundum factum esse. ibi: quoniam autem est dupliciter etc. ibi: propter quod bene se habet etc. nihilominus tamen totus mundus caret generatione et corruptione.

sicut patet quod haec inferiora non recipiunt uniformiter a Deo sempiternitatem divini esse. hoc intendebant.. sed quod incessabiliter moveatur tempore infinito. quantum ad hoc quod dixerat. |#6 Secundo ibi: nunc autem testificatur etc. ut ibidem ostensum est.. |#4 Deinde cum dicit: etenim finis etc.corpora quae habent motum. unde si aliquis motus incipit de novo. quod est nobilissimum corporum: unde relinquitur quod motus caeli non sit laboriosus. Non autem dicit causet quietem. Unde id quod est in eis de motu. qui est causa motus ipsius: si enim in eadem dispositione se haberet movens et mobile. secundo quantum ad qualitatem motus eius. oportet quod hoc sit per aliquod violentum movens. inquantum contentum terminatur ad suum continens. Et dicit quod antiqui ipsis diis attribuebant caelum et locum qui est sursum. quae prohibeat ipsum aliter moveri.. in Graeco theon. quod motus caeli sit finis aliorum motuum. quod autem est in eis de defectu motus. excludit opiniones contrarias. Quod autem caelum sit sempiternum. quia omnes illi qui apud gentiles cultum divinum instituerunt. Ideo autem hoc attribuit antiquis sermonibus patrum. sed earum corruptionem recipit. sed suscipiat: quia de intentione causae universalis est quod imprimat suam similitudinem effectibus. |#8 Deinde cum dicit: propter quod quidem etc. quo scilicet iste motus terminetur. Sunt tamen corpora caelestia passibilia passione perfectionis. unde Deus ipse quidem dat esse rebus. Primo quidem secundum dicta antiquorum. |#7 Deinde cum dicit: adhuc autem sine labore etc. sicut perfectum continet imperfectum. ibi: si itaque quemadmodum etc. causatur ex motu caelesti. sed motus caeli dicitur suscipere quietem horum corporum. in quorum natura non est ut semper moveantur. motus circularis est perfectus. qui proprie dicitur locus sursum. Et similiter inferiores motus recipiunt similitudinem sempiternitatis motus caelestis non uniformiter. Unde oportet quod motus circularis contineat alios motus. oportet quod semper fuerit motus. nominaverunt. hoc patitur per aliquem motum praecedentem. Et sic etiam Plato in timaeo Deum mundi conditorem inducit dicentem caelestibus diis: alimentum dantes augete. Omne enim continens habet rationem finis. qui tamen non possunt adaequare causam universalem. ut scilicet maneant semper eadem numero. nam necessitas naturalis non est nisi ad ea quae sunt secundum naturam. |#5 Deinde cum dicit: caelum autem etc. causatur ex defectu ipsorum. manifestat in speciali quod dixerat: et primo quantum ad sempiternitatem caeli. idest de quiete. Unde oportebat ponere aliquem motum sempiternum. et quanto magis est expers optimae dispositionis. sicut ordinatam ad finem. incipiunt quiescere. sed recipiunt similitudinem eius secundum suum modum. talem tamen ut ipsius motus corporis divini et immortalis non sit aliquis finis. Sicut autem in primo ostensum est. Hoc autem non potest attribui corpori caelesti. Omne autem quod est tale. ibi: adhuc autem sine labore etc. ex hoc scilicet. ut convenienter possit esse locus immortalium. quod est semper currere.. sed habent terminum maxime distantem et contrarium principio. Omne enim quod cum labore movetur. motus autem recti sunt imperfecti: quia non redeunt ad suum principium. ut scilicet sit secundum suam naturam. illorum autem quae desinunt moveri. unde sicut in principio incipiunt moveri. propinquissimus est caelesti corpori.. quasi ea utens ad generationem aliorum. et detrimentum passa iterum suscipite. Et hoc probat quia non est ponere quod per aliquam necessitatem violentam detineatur. Et primo excludit errores. tanquam finis ipsorum. et quia locus quo feruntur levia. ita cum sunt in termino. tanquam caelum sit immortale. si debeat eorum motus continuari. scilicet secundum suam naturam. quod scilicet movetur aliquo motu contra suam naturam. Si autem mundus est sempiternus. ponit rationem praedictae conclusionis. tanto magis laboriosum est. ita tamen quod horum quidem mobilium sit causa quod incipiant moveri. manifestat dupliciter. non magis inciperet motus postea quam prius. sicut etiam supra dictum est in primo. Ibidem etiam est ostensum quod caelum est impassibile passione quae inducit difficultatem corruptionis. suscipiat quietem. sicut quod luna illuminatur et recipit virtutem a sole: et haec etiam supra dicta sunt.. quanto motus eius est magis continuus et sempiternus. Et propter hoc motus circularis est finis aliorum motuum. manifestat idem per rationem supra positam. sed manent eadem specie per generationem et corruptionem individuorum. ita scilicet quod ipse motus circularis nullum habeat principium neque finem. sicut motus circularis. oportet praeexistere aliquem motum qui causet novitatem huius motus. quod imponat eis necessitatem coactionis. Manifestum est autem quod imperfectum natum est contineri a perfecto. Vocat autem locum sursum ipsum caelum propter communem opinionem sic loquentium. manifestat qualitatem motus caeli. sed magis iste motus sit finis omnium aliorum motuum. quo incipiat moveri neque desinat. et quod movetur sine labore. movetur contra motum naturalem sui corporis (propter quod motus animalis sursum est laboriosus): quae autem contra suam naturam moventur. idest Deum. Omne autem quod incipit aut desinit moveri. sed secundum alternationem quietis et motus. qui contineat alios motus non sempiternos.. in his quae a natura moventur. quod cultus divinus exhiberetur caelo tanquam divino et immortali corpori et quod semper movetur: unde et a thein. 65 . qua ostendebatur quod caelum sit ingenerabile et incorruptibile. secundo concludit veritatem intentam. quod caret contrario.

Sed de talibus sermonibus satis sit nunc ad praesens dictum. non enim videtur esse consonum quod caelum moveatur a Deo. tolerabile erit: caelum autem movetur motu continuo et sempiterno. quae est Platonis. scilicet perpetuo et infinito. qui posuit in timaeo quod in medio mundi anima eius. utpote quae incoepit perpetuum laborem. est ei ab alio. unde iupiter alligavit trocho. propter velocitatem sui motus. vel alicuius rei viventis. Sed hoc quidem forte esset possibile accidere in aliquo brevi tempore: sed quod per talem velocitatem motus conservetur situs caeli in tanto tempore. |#11 Secundo ibi: neque enim etc. scilicet ut essent gravia et terrea. et anima moveat circulariter corpus quod est aptum natum aliter moveri. si contingit ita se habere de primo motu locali. Quarum prima est fabularis. Nam si aliquid laboriosum assumatur ad modicum tempus. |#12 Deinde cum dicit: si itaque quemadmodum etc. Et primo ex parte ipsius corporis. detineat ipsam animam caeli sempiternam et inconteribilem.. qui dicebant quod caelum. cum esset praepositus a iove nuptiis Iunonis. puta Dei vel cuiuscumque substantiae separatae. videntur eandem opinionem habuisse de corporibus caelestibus. dicens quod non posset esse vita animae moventis sic corpus. idest ordinatio alicuius superioris. quam eius quod est secundum naturam: quia id quod est secundum naturam est quasi semper aut sicut frequenter. Cum enim motus sit corporis per violentiam. incoepit incessabilem et prudentem vitam ad omne tempus. qui posuit caelum animatum. ad quam requiritur prudentia et robur. |#9 Secundo ibi: neque propter circumgyrationem etc. concupivit eam. Et dicit quod. excludit tertiam opinionem. concludit ex praemissis quod. in quo continue moveretur. sicut diximus. sequeretur quod esset peioris conditionis quam animae mortalium animalium. idest non deficientem a movendo. quia motus caeli non est laboriosus nec contra naturam. quia nullum coactum potest esse sempiternum: cum enim violentum sit contra naturam. excludit opinionem empedoclis. quae excedit inclinationem propriae naturae ad cadendum. Arguuntur etiam isti. qui ponebat quod caelum in tali situ conservatur ne cadat. et cum hoc moveat ipsum continue. quem vocabant Atlantem. |#10 Tertio ibi: sed adhuc neque ab anima etc. Cum enim id quod est violentum sit quaedam exorbitatio ab eo quod est secundum naturam. non solum hoc existimare est melius quantum ad sempiternitatem ipsius caeli... Unde si anima caeli moveret caelum contra suam naturam et cum labore. quae loco sui supposuit ei nebulam. Sed forte Plato non intellexit motum hunc esse contra naturam caeli. non videtur quod possit esse maius tempus eius quod est violentum. qui est motus caeli. sicut et primi. qui dixit quod ex medio mundi ad extremum caelum anima omniquaque complexa incoepit incessabilem et prudentem vitam ad omne tempus: secundum hoc enim videtur anima caeli alligata caelo sicut Ixion trocho. semper impedietur a vehementi contemplatione. ad similitudinem cuiusdam viri qui Ixion dicebatur. fabula est omnino reprobanda: si autem intelligant quod caelum habeat naturam talis situs et motus. sed voluit exprimere quod natura secundum quam convenit ei talis motus. ad extremum caelum omniquaque complexa. quam habuerunt quidam posteriores. hoc est valde improbabile. Illi enim qui istum sermonem fabularem composuerunt.Circa primum excludit tres opiniones. quia videntur putasse corpora caelestia esse gravia. quasi dicat: si nullo modo vacat anima caeli a labore quem patitur movendo caelum contra suam naturam. 66 . quasi ex divina revelatione habitam): solum enim per istum modum dicemus ubique concordes sermones. et quod motus eius sit cum labore. ut sic indigeret sursum contra suam naturam detineri per aliquam virtutem animatam. quae non effunditur si vas aquae velocius gyretur quam sit motus aquae deorsum.. indiget quodam gigante. sed insipiens. Et si quidem hoc dicant caelo esse necessarium propter hoc quod caelum habeat gravitatem. et tamen natura est ei ab alio causante et conservante. Unde dicit quod non est rationabile dicere quod caelum et motus eius in sempiternum maneat propter coactionem animae rationalis. Et videtur quod vita talis animae non sit prudens. Vel per prudens robur intelligit conatum animae. ad hoc quod conservetur in suo situ. de quo fabulariter dicunt quod. non est nec leviter suspicandum quod se habeat sempiternitas caeli et motus eius secundum antiquam fabulam Homeri et aliorum poetarum. ostendit idem ex parte animae. stantem super duas columnas et sustentantem humeris caelum. sequeretur id quod est secundum naturam nunquam esse. Non autem reprehendit hic Aristoteles Platonem. sic fabula aliquid divinum continet. quam impedit continuitas laboris et tristitia consequens. Et hoc etiam dicuntur posuisse democritus et Anaxagoras. Et potest per robur prudens intelligi operatio speculativi intellectus. quia et inferius hoc ipse ponit: sed de hoc quod videtur ponere quod moveat caelum in sempiternum contra suam naturam. sed hoc est magis conveniens existimationi quam habemus de diis (quam quidem vocat divinationem. Quod quidem videtur Aristoteles dicere contra dictum Platonis. sicut accidit in aqua. sed propter velocitatem motus deorsum non cadere. appositum ad movendum secundum prudentiam: non enim videtur esse prudentis adhibere robur suum ad continue laborandum sine intermissione. quae requiescunt a motu corporis saltem in somno: sed necessarium est quod fatum. et quod sit remota ab omni robore prudenti. sine tristitia et beata. ex qua genuit centaurum. necesse est quod talis anima nunquam vacet. ut scilicet sit sine labore.

et non quasdam tantum. Primo quidem ex parte ipsarum dimensionum. est velut quoddam principium suae oppositionis vel dimensionis. aliud autem est inter anterius et eius oppositum. quibusdam vero animalibus. Anterius autem est principium profunditatis: attenditur enim profunditas sive grossities hominis secundum distantiam quae est inter ante et retro. et superficies corpore. aliud autem est inter dextrum et sinistrum. unumquodque horum trium. ubi quod est ante est principium. ante et dextrum. et latitudo profunditate. sicut linea superficie. Circa primum duo facit: primo determinat de diversitate situalium partium caeli secundum opinionem aliorum. quod continet totum mundum. idest in animalibus perfectis. ibi: quoniam autem non est contrarius motus etc. ibi: nobis autem quoniam determinatum est etc. scilicet Pythagorici. scilicet sursum. in qua quidem sursum est principium. secundo ostendit quod non inveniuntur in omnibus corporibus. |#5 Secundo ibi: adhuc autem aliter etc. rationabile est quod in eo existat id quod est primum in animalibus. ante et retro. Circa primum duo facit: primo ostendit quod huiusmodi principia non omnia omnibus insint.. usque ad pedes. ante et retro. rationabile est quod si sit capax harum partium. determinatum est in libro de processu animalium. quia ea quae dicta sunt. dicitur longitudo. plantis autem non insunt nisi sursum et deorsum. Et primo determinat de diversitate partium caeli quae accipiuntur secundum diversitatem situs in eodem caelo. quia quidam dicunt quandam partem caeli esse dextram et quandam sinistram. Et quia perfectum est quod constat ex omnibus partibus seu principiis. sed quibusdam quaedam et non omnia. cum caelum sit maxime perfectum. scilicet imperfectis et immobilibus. ut caelo attribuantur quaedam et non omnia. Dicit ergo primo quod de huiusmodi principiis. secundo ostendit hoc omnino esse inconveniens. considerandum videtur utrum hoc modo se habeat sicut illi dicunt. scilicet vel dextrum vel sinistrum.. ostendit quod si in caelo aliquid de his ponatur.. |#4 Deinde cum dicit: est autem sursum quidem etc.. insint omnes tales partes. probat idem ex parte motuum. ponitur prius. ostendit ordinem dictorum principiorum dupliciter. ibi: determinatum est quidem igitur etc. Circa primum duo facit: primo proponit quod intendit. Dicit ergo primo quod. qui posuerunt dextrum et sinistrum in omnibus rebus. quod multo magis et per prius aestimanda sint esse in caelo priora principia. qui sunt deorsum eius. sursum et deorsum. vel magis aliter sint caelo attribuenda quam ipsi dicant: si tamen oportet aptare haec principia.. quia statim a principio occurrit homini quod. ante et retro. quod dicitur retro. quae non solum sentiunt sed etiam moventur motu locali. in qua dextrum est principium. Longitudo autem est prior latitudine... Unde. |#3 Deinde cum dicit: si autem oportet caelo adaptare etc. si dextrum et sinistrum sint in caelo. scilicet animatorum. Et dicit quod si aliquid talium oportet attribuere caelo.|+2 Lectio 2 |#1 Postquam Philosophus determinavit de perpetuitate caeli. Et primo ostendit conditionem istorum principiorum secundum quod in aliis rebus inveniuntur. Cum autem sint tres oppositiones vel dimensiones. secundo ostendit quo ordine se habeant ad invicem. per hoc quod insunt corpori caelesti. Et hoc ideo.. Exponit autem consequenter quae dixerit esse illa tria: quorum unum est oppositio vel dimensio quae est inter sursum et deorsum. propter hoc quod sunt propria naturae illorum. Nam sursum est principium longitudinis: nam in homine. quae dicuntur differentiae positionum. scilicet perfectis. scilicet sursum et deorsum. secundo manifestat propositum. corpori totius mundi. ibi: si autem oportet caelo adaptare etc. insunt quaedam eorum. scilicet dextrum et sinistrum. quia posito posteriori. manifestat propositum. scilicet sursum et deorsum. secundo de diversitate partium quae accipiuntur secundum ordinem corporum caelestium ad invicem.. rationabile est quod ibi primum existat id quod invenitur in animalibus perfectis: vel. qui est animal maxime perfectum. Ergo sursum est prius eo quod est dextrum. et dextrum est prius eo quod est ante. quod necesse est omnia huiusmodi in eo ponere. rationabile est quod omnes huiusmodi oppositiones vel dimensiones inveniantur in corporibus perfectis. quasi maxima dimensio eius. quod habeat omnes. quod est sursum eius. hic determinat de diversitate partium eius. sunt quaedam principia a quibus primo incipiunt motus in animalibus habentibus huiusmodi partes sive 67 . ibi: est autem sursum quidem etc.. ibi: propter quod et non in omni corpore etc. scilicet dextrum et sinistrum. In animalibus enim manifeste videntur huiusmodi existere secundum determinatas partes: ita quidem quod aliquibus animalibus. a capite. |#2 Deinde cum dicit: determinatum est quidem igitur etc. In aliis autem animalibus proportionaliter se habet. Dextrum autem est principium latitudinis: attenditur enim latitudo hominis secundum distantiam quae est inter dextrum et sinistrum. Hoc autem ideo considerandum videtur. Circa primum duo facit: primo ostendit quod non omnia praedicta principia insunt omnibus. secundo secundum opinionem propriam.

alio modo per similitudinem ad partes nostras. quo scilicet nata sunt moveri. nulla invenitur diversitas talium partium. per oppositum se habet secundum situm ad sursum mundi. et conveniunt in figura (manus enim dextra est fortior quam sinistra. dextrum et sinistrum. mirabile videtur quare solum duo horum attribuebant caelo. quod est generans vel removens prohibens. qui ex superioribus accipi possunt. sed moventur ab exteriori movente. ut scilicet una pars eius prius incipiat moveri quam alia. Et primo concludit ex praemissis quod proprie et per se loquendo non sunt huiusmodi principia in corporibus inanimatis. scilicet dextrum et sinistrum. sicut in ambulando prius movent dextrum pedem.. Dicit ergo primo quod. Motus enim augmenti incipit quidem a sursum. quamvis sinister sit fortior ad portandum onus. Quia. puta augures. sicut ignis solum movetur sursum et terra solum movetur ad medium mundi. Plantarum autem sursum est radix. ut scilicet ex uno situ locali moveatur corpus naturale ad suum locum. Et hoc manifeste apparet in hominibus: nam caput. |#7 Deinde cum dicit: sed in his quidem etc. et similiter ante et retro. quam dextra ad sinistram. vel etiam quantum ad locum. sicut corpora naturalia existentia extra proprium suum locum. licet sit eiusdem figurae. et alia quatuor reliquerunt. anterius et posterius non sint quaerenda in omnibus corporibus. consequens est quod sursum et deorsum. Alio modo potest intelligi quia in corporibus animatis invenitur determinata pars corporis a qua incipit motus. Sed in ipsis rebus inanimatis secundum se consideratis.. Motus autem qui est secundum locum. dicendo sinistrum quod est oppositum nostro dextro. Quarum primam ponit ibi: nihil enim minorem etc. Et hoc patet quia. et similiter pes dexter 68 . quae proportionatur capiti in animalibus in sumptione alimenti: sed id quod est sursum plantae. ibi: sed in his quidem etc. sed solum in corporibus animatis. sed tamen unumquodque eorum movetur ad suum locum similiter ab omni parte. quod est sursum hominis. |#9 Secundum modum ponit ibi: nihil minus etc.. est etiam sursum secundum positionem mundi. et sinistrum quod est simile sinistro. sicut subdit. Quod quidem potest intelligi dupliciter. trahitur alimentum. secundo ostendit per quem modum ibi esse dicuntur.. oportuit praetermitti illa quae sunt minus principalia. tertio modo per contrariam positionem. sinistram vero quae est nobis ad sinistram. |#8 Deinde cum dicit: propter quod et Pythagoricos etc.. et anterius prius quam dextrum. Primus autem modus est quia. sicut patet in imagine quae resultat in speculo. semper eodem modo se habent huiusmodi partes. quia praedicta sunt principia quorundam motuum. et dextrum quod est oppositum nostro sinistro. qui etiam est prior motu locali in animalibus. Interius autem habent principium motus passivum. quod est anima: in corporibus autem inanimatis non est principium motus activum. quod scilicet moveat. Uno modo quia in corporibus animatis est principium activum motus. cum tamen rationabile sit quod omnia caelo conveniant. ostendit quomodo praedictae positiones quandoque dicantur in corporibus inanimatis. inanimatorum corporum quaedam omnino non moventur. ut supra dictum est. si aliqua debuerunt praetermitti ut non attribuerentur caelo. Et hoc tripliciter: uno modo secundum quod dicimus dextrum id quod est nobis oppositum secundum nostram dextram. et dextrum et sinistrum.principia. quaecumque habent in seipsis principium motus: sed in nullo corporum inanimatorum videmus aliquod principium unde incipiat motus. quia in orificio oris. In aliis autem animalibus medio modo se habet. solum per comparationem ad nos. nominant avem dextram quae est nobis ad dextram. et simile est in aliis positionibus.: quia scilicet. cum sint sex positiones. Et dicit quod in huiusmodi corporibus dicimus sursum et deorsum. consequens est quod sursum sit prius quam anterius. Nam pars dextra et sinistra differunt solum virtute. sicut dictum est: quod quidem in corporibus inanimatis non invenitur. |#6 Deinde cum dicit: propter quod et non in omni corpore etc. ostendit quod huiusmodi principia non sunt in omnibus corporibus. si convertantur ad nos. et non ex alio. et similiter humerus dexter est fortior quam sinister ad motum. ostendit quatuor rationibus. Quia igitur motus augmenti est prior motu sensitivo. est principium id quod est anterius: anterior enim pars animalis dicitur in qua sensus existunt. ut patet in VIII physic. puta gravitatem vel levitatem. et ideo illos per modum conclusionis hic inducit. et quae est anterius ad eam quae est posterius. a capite autem incipit motus augmenti. Non enim videmus in quibuscumque animalibus quod minorem differentiam habeat pars quae est sursum ad eam quae est deorsum. quod est augmenti materia. et e converso. Et eadem ratio est in aliis positionibus. sicut divinatores. immo maiorem. dicetur sinistrum. Quod autem illa quatuor quae praetermisit. In rebus autem animatis. nulla alia differentia situs considerata vel ex parte corporis quod movetur. quae non habent ex seipsis aliquem motum): quaedam autem moventur. Sed in motu alterationis ipsorum sensuum. non sint minus principalia quam illa duo quae posuit. qualitercumque vertantur. ostendit Pythagoricos male attribuisse caelo huiusmodi differentias: et hoc tribus modis. sicut in statua dicimus dextrum quod est simile dextro hominis. e contrario se habebunt quam prius: illud enim quod erat dextrum.. incipit a dextris: naturaliter enim animalia prius movent dextram partem quam sinistram. quod est in capite. sicut illa quae sunt in propriis locis (vel potius hoc dicit propter corpora artificialia.

quia manifestius dextrum consuevit referri ad bonum et sinistrum ad malum: consuevimus enim bonam fortunam vocare dextram. viget sensus. non diversificantur secundum figuram. |#10 Secundam rationem ponit ibi: et sursum et deorsum etc. quia videbant quod in quibuscumque invenitur dextrum et sinistrum. quasi oppositum suo sensui. |+3 Lectio 3 |#1 Postquam Philosophus determinavit de partibus situalibus caeli secundum opinionem aliorum. secundum scilicet quod aliquid est prius generatione (propterea quod multis modis dicitur aliquid prius. ut dicitur in III de anima. tertio ostendit quae pars in caelo sit sursum et quae deorsum. cum tamen non sint nisi in animalibus perfectis. Vel ideo nominabant tantum dextrum et sinistrum. sicut motus augmenti est magis essentialis et magis intrinsecus animali quam motus localis. Unde per dextrum et sinistrum intelligebant omnes alias positiones.. ad quam pertinet ante et retro. secundo ostendit secundum quam dimensionem caeli accipiatur sursum et deorsum in ipso. quod est sursum. intelligentes quod sicut dextrum. Determinatum est prius quod in habentibus principium motus. quia scilicet in capite. manifestum est autem quod pars anterior et posterior animalis. secundo excludit quasdam obiectiones. sed dextrum et sinistrum non existit in plantis. non autem augmentum.)p |#12 Quartam rationem ponit ibi: adhuc autem si sursum quidem etc. Circa primum duo facit: primo ostendit propositum. |#13 Tertium modum ponit ibi: et quia haec etc. Principium autem movens est principalissimum in motu animalis. hic determinat de his secundum opinionem suam. |#11 Tertiam rationem ponit ibi: adhuc autem etc. ut patet in praedicamentis et V metaphys. Sciendum tamen quod de intentione Pythagoricorum erat omnia reducere ad bonum et malum. et non solum secundum habitudinem ad nos. ad quod pertinet sursum et deorsum. ibi: dico autem longitudinem etc. Sursum et deorsum inveniuntur in omnibus corporibus animatis. neque etiam alteratio sensus. qui est movens in animalibus. posuerunt decem ex parte boni. ut patet in I metaphys. ut supra dictum est. dextrum autem est a quo incipit motus localis. sed solum in animalibus perfectis. |#2 Circa primum ponit talem rationem. quia derelinquebant principaliora principia. ut dicatur quod sursum in animali quod movetur secundum locum. ibi: non oportet enim dubitare etc. quibus attribuebant bonum et malum. secundum determinatas virtutes partium. sinistrum autem et posterius et deorsum ad malum. quia pars dextra primo movetur. quia in caelo est motus localis. existunt tales virtutes. secundum quod prius dicitur illud a quo non convertitur consequentia essendi. et superior et inferior. Et circa hoc tria facit: primo ostendit quod huiusmodi differentias oportet esse in caelo.est fortior ad motum. cum sint circulares. Per unumquodque autem illorum quae ponebant in illa enumeratione. scilicet in corporibus animatis. et sic sursum et deorsum sunt priora. et decem opposita ex parte mali. et hoc in via generationis. tam animalibus quam plantis. in his alia comprehendentes. sicut ad duo principia. Potest autem melius totum quod hic dicitur ad motum localem referri. Sic igitur ex his quatuor rationibus concludit Philosophus secundum modum improbandi dictum Pythagoricorum. videntur principaliorem distantiam habere. ut dictum est. consequens est quod sursum sit prius quam dextrum. quae habent in se principium movens. Cum igitur principium prioris sit prius. concludens quod iustum est eos increpare.: dicens quod etiam sunt increpandi quia ponebant similiter dextrum et sinistrum existere in omnibus. quod potest intelligi de motu augmenti. Et quia credebant omnem numerum sub denario comprehendi. differunt non solum in virtute. ita sursum et anterius referuntur ad bonum. malam autem sinistram: et ideo omnibus attribuebant dextrum et sinistrum. intelligebant omnia quae sunt sui generis. non autem dextrum et sinistrum: partes enim caeli. dextrum autem est a quo est motus localis. sed non convertitur. et sic patet quod sursum habet quandam principalitatem respectu aliarum specierum positionis. sed etiam in figura: illa autem quae magis differunt. anterius autem est ad quod procedit animal.: quae talis est... inveniuntur et alia. et secundum hoc patet quod sursum habet principalitatem inter alias species positionis. Vel quia sursum et deorsum. quia secundum geometras linea mota facit superficiem: sursum autem est principium longitudinis. Forte autem specialiter caelo attribuerunt dextrum et sinistrum potius quam alia. Ideo autem potius ponebant dextrum et sinistrum quam alias positiones. ad quem pertinet dextrum et sinistrum. sicut est in 69 . ibi: polorum autem qui quidem super nos etc. non attribuentes ea caelo. ut supra ostensum est. dextrum autem principium latitudinis. idest positionum differentiae... sed pes sinister ad fixionem). ante et retro diversificantur secundum figuram. Et dicit quod sursum est unde est motus. Longitudo est prior latitudine.: quae talis est. sed anterius est versus quod movetur animal. est principium unde motus.

. quam per instrumentum separatum. sicut nobilius est corpus quod habet substantiam spiritualem coniunctam. Et secundum hoc motus caeli est et a natura et ab anima eius: sed a natura quidem sicut a principio secundario et passivo. quod attendentes Plato et Aristoteles. praedictae autem differentiae positionum requirunt dissimilitudinem partium. dicens quod non oportet propter hoc dubitare. excludit duas obiectiones: et primo ponit eas. Sed dicendum est quod in animalibus perfectis habentibus motum localem. nullus autem ponens caelum animatum. cum movens sit nobilius moto. quod primum movens. non ergo videtur quod huiusmodi positionum differentiae possint caelo attribui. sed quantum ad naturale esse ipsius animae melius est ei esse in corpore. neque etiam motum sensus. sicut dextrum et sinistrum. Dixit enim supra quod sursum et deorsum competit corpori animato secundum augmentum. ante et retro. vel etiam in figura. inquantum scilicet tale corpus est aptum natum sic moveri. quae non habent in se principium activum motus.. ante et retro. sed videretur non habere propter similitudinem figurae quae exterius apparet. Sed in illis quae non habent motum localem. sed ita quod haberet quandam vitam complantatam corpori. scilicet quantum ad hoc quod movet corpus cum labore contra naturam eius. vel in virtute solum. Ex hoc autem quod caelum est animatum. unde videtur quod huiusmodi positiones non sint ponendae in caelo. Quod autem caelum sit animatum. una pars movetur ante alteram. non quidem exterius sicut vestimentum. concludit secundum praedicta quod habeat sursum et deorsum. aut ante aut retro. quamvis similibus secundum figuram. Quarum prima talis est. ab anima vero sicut a principio principali et activo motus. Quamvis possit aliquis e contrario dicere quod. attenduntur praedictae differentiae non solum secundum augmentum et secundum sensum. Caelum enim est sphaericae figurae.. Dicit. secundum dictum Platonis. sed hoc non potest esse in caelo. et non solum principium passivum. |#3 Nec multum refert quantum ad hunc modum movendi. quod anima caeli esset peioris conditionis quam anima humana. quod movet sine labore. nisi quod ponere ipsum moveri a substantia spirituali coniuncta. ut supra dictum est. secundum alios motus. Et primo primam. dextrum autem a quo. dextrum et sinistrum. vel tantum a substantia spirituali separata. ergo neque deberet poni in caelo sursum aut deorsum. Quod manifeste ostenditur esse falsum ex hoc quod Aristoteles in XII metaphys. ante et retro secundum sensum. sed partes eius omni tempore moventur. ut dicitur in VIII physic.. quia per hoc consequitur perfectum esse speciei. quod omnia mobilia necesse est reducere in unum primum. quam corpus caeli esse animatum. Sed ad hoc responderi potest quod animae humanae quantum ad aliquid nobilius est esse extra corpus quam in corpore. sicut quidam posuerunt. et postea circumponat aliquis ei sphaeram. est omnino nobilior. Unde ipse supra dixit in quadam ratione quod sursum est unde est motus. Et secundum hoc. Et similiter ab anima caeli sunt diversae virtutes in diversis partibus eius. et magis ab eo dependeat motus. quia in animalibus. Unde si sit aliqua substantia spiritualis cuius virtus sit determinata ad motum caeli. ita quod in eo nihil est aliud anima quam natura talis corporis. sicut sursum et deorsum. et habet in se principium motus activum. movet caelum sicut desideratum et intellectum: et sic sequitur quod secundum opinionem eius. quod est omnino immobile. Caelum autem est animatum. non quia haberet animam rationalem. quod est movens seipsum. Secunda obiectio est.corporibus inanimatis. dextrum et sinistrum secundum motum localem. caelum est secundum suam animam appetens et intelligens. anterius autem ad quod.. pertinet ad maiorem dignitatem ipsius caeli. ponit in eo motum augmenti. |#4 Sed videtur hoc non esse conveniens. propter quas praedictae positiones caelo attribuuntur. sicut perfectissimo. solvit praedictas obiectiones. ut motus caeli sit nobilior: alioquin videretur. ut ipse dicit in VIII physic. |#5 Deinde cum dicit: non oportet enim dubitare etc. sed hoc modo oportet hoc intelligere in caelo. magis videtur dicendum substantiam moventem caelum esse a corpore separatam. Sed substantia separata cuius virtus non determinatur ad hunc effectum. Et sic oportet omnia ista attribui caelo secundum solum motum localem. 70 . |#6 Secundo ibi: sed intelligere etc. sicut si aliquam habeat differentiam dextri et sinistri etiam secundum figuras partium. utrum moveatur a substantia spirituali coniuncta quae dicatur anima eius. nobilius est ei esse in tali corpore quam esse separatam: quia perfectior est actio quam quis agit per instrumentum coniunctum. inveniuntur sursum et deorsum. ita nobilior est substantia spiritualis quae omnino est a corpore separata: unde et Plato posuit in bonum animae rationali esse quod quandoque a corpore separatur. ut supra dictum est. et ita omnes partes eius sunt similes. ut simplicius refert qui posuerunt Aristotelem dicere caelum animatum. sed etiam secundum motum localem. et habet principium motus. supponit ex eo quod probatum est in VIII physic. quibus huiusmodi positionum species attribuuntur. sed sicut corpus coniunctum naturaliter contegens exterius: sic enim quod huiusmodi est haberet virtutem differentem dextri et sinistri. sed solum passivum. quae omnino carent dextro et sinistro. posuerunt caelum animatum.

qui semper est nobis manifestus. |#12 Deinde cum dicit: dextrum enim etc. Circa primum tria facit: primo proponit quod intendit. sed id quod est iuxta polos. qui dicitur Antarcticus propter hoc quod est ei oppositus. 71 . ut scilicet oriens sit unum latus mundi et occidens sit aliud. |#10 Secundo ibi: simul autem etc.. probat quod dixerat. quod apparet per elevationem stellarum orientium. est pars caeli quae est deorsum. Motus enim animalis. et per consequens occasus erit sinistrum eius. Arcticum scilicet ad Antarcticum. eadem dispositione faciei manente. secundum astrologos considerantes non dimensiones caeli. si contingeret ipsum stare. Sed dicendum est quod hoc praetermittit tanquam manifestum ex his quae determinantur. Et propter hoc. Sed si ponamus e converso quod caput hominis sit in polo Antarctico et pedes in polo Arctico... Si ergo motus caeli incipit a dextris et circumfertur ad dextram. maxime attenditur longitudo caeli: quia in his solis punctis caeli videmus determinatam differentiam hemisphaeriorum.|#7 Secundam solvit ibi: eodem autem modo etc. Et ita manifestum est quod sursum caeli est polus immanifestus. ut sit magis apta ad motum). |#8 Deinde cum dicit: dico autem longitudinem etc. Et primo proponit quod intendit: et dicit quod longitudo caeli est distantia quae est inter polos ipsius. ita quod unus polorum sit sursum et alius deorsum. ibi: dextrum enim etc. quia nec hoc totum habitatur. Et dicit quod eodem modo non est dubitandum propter hoc quod animalia. necesse est in motu eius accipere aliquod principium unde motus eius incoeperit. sicut patet in homine. manus dextra erit in oriente et sinistra in occidente: et sic motus incipiet a dextra. sed magis dimensiones nostrae habitabilis. Maxima autem dimensio corporis sphaerici est secundum diametrum eius. secundo quantum ad motum planetarum.. posterius autem caeli sit hemisphaerium inferius. ex utraque scilicet parte eorum. tanquam ab eodem in idem. unde oriens dicitur dextrum caeli. scilicet polus Arcticus: ille autem qui semper nobis est immanifestus.. principium autem circularis motus caeli est ex illa parte unde astra oriuntur.. quae vocatur oriens. esset sursum. Et primo ostendit hoc quantum ad motum primum. Dicit ergo primo quod inter polos ille qui semper apparet super nos. ostendit quis polorum sit sursum et quis deorsum. Imaginemur enim hominem cuius caput sit in polo Arctico et pedes in polo Antarctico: manus eius dextra erit in occidente et manus sinistra in oriente. Etsi enim caelum nunquam incoepit moveri. in quibus sunt huiusmodi differentiae.. est pars caeli quae est sursum. |#11 Deinde cum dicit: polorum autem qui quidem super nos etc. secundum lineam quae est inter duos polos. secundum quod convenit. tertio infert conclusionem ex dictis. habent principium eius quod est moveri.. Cum ergo motus caeli sit ab oriente in occidentem. ostendit secundum quam dimensionem caeli attendatur sursum et deorsum. Est autem attendendum quod. quod Aristoteles praetermittit determinare quid sit anterius et posterius caeli. ibi: sed secundae quidem etc. scilicet Antarcticus. sequeretur quod motus caeli esset a sinistra et ad sinistram. per hoc quod huiusmodi poli non moventur. Primo quidem per rationem. necesse est quod polus immanifestus. ibi: et ibi quidem habitantes etc. probat idem per communem modum loquendi. Manifestum est enim quod in quolibet corpore longitudo attenditur secundum maximam dimensionem ipsius. quos dicimus sursum et deorsum. Manifestum est enim quod in unoquoque animali dextrum dicimus unde est principium motus localis eius (et propter hoc pars dextra animalis est calidior. si incoepit moveri. et unde etiam iterum moveri inciperet. sunt mobilia. probat propositum dupliciter. si tamen facies eius sit versus hemisphaerium superius. Et hoc sic apparet.. unde et diametri inter quaecumque alia duo puncta protrahantur. tamen quia motus eius est ordinatus. |#9 Secundo ibi: differentiam enim etc. |#13 Sed primo contra hoc obiicitur. qui sunt duo puncta sphaerae immobilia et semper eodem modo se habentia. attenditur longitudo secundum differentiam orientis et occidentis. et non retrorsum: unde cum caelum moveatur ab oriente versus superius hemisphaerium. tanquam distantia polorum sit ipsa longitudo caeli: hoc enim dicimus laterale quod est iuxta sursum et deorsum ex utraque parte eius. procedit in ante. latitudo autem secundum distantiam meridiei et septentrionis: quia quantitas nostrae habitabilis est maior plus quam in duplo ab oriente in occidentem quam a polo versus aequinoctialem. quod nos non dicimus. consequens est quod anterius caeli sit superius hemisphaerium. a dextris incipiens. quod est nobis apparens. indeterminate se habent. quaecumque autem alia puncta in sphaera accipiantur. Consuevimus enim dicere quod latera in mundo non sunt ipsi poli. secundo probat quod dixerat. sit sursum caeli: si enim polus Arcticus. Diameter autem in caelo determinatur solum qui est inter duos polos. sequetur quod sit a sinistro in dextrum.

non autem secundum materiales partes caeli. sicuti in corporibus inanimatis. Et ex hoc patet Aristotelem hic dicere quod etiam ex alia parte aequinoctialis aliqui homines habitant vel habitare possunt. Huiusmodi autem virtutes. cum in animalibus sit semper eadem pars dextra et eadem pars sinistra. ostendens videlicet causam quare in caelo non est una sphaera tantum circulariter mota. Si qui autem habitant vel habitarent in duabus quartis terrae quae distinguuntur a nobis per circulum qui intelligitur secare aequinoctialem ad rectos angulos. |#16 Deinde cum dicit: et ibi quidem habitantes etc. Et hoc est e contrario ei quod Pythagorici dixerunt. ut dictum est. nos autem qui in hac parte terrae habitamus. secundo ostendit difficultatem solutionis. qui posuerunt nos habitare sursum et in dextra parte. quae quidem est ad sinistram inquantum est versus occidentem. non per comparationem ad aspectum nostrum. propter immobilitatem polorum. et illos in fine motus planetarum.|#14 Secundo obiicitur quia. quae determinantur secundum dimensiones caeli et secundum locum. |#17 Deinde cum dicit: sed secundae quidem etc.. in parte opposita nobis. vel magis. ibi: et quidem a longe tentantibus etc. nos autem quantum ad diversitatem generationis et corruptionis. et hoc ideo. ostendit quomodo istae positiones distinguantur secundum motus planetarum. si dextrum est oriens et sinistrum occidens. sicut principium movens animalia inferiora. sursum et deorsum dicit esse determinata in caelo: dextrum autem et sinistrum lateraliter se habent ad sursum et deorsum. illi qui habitant sub illo polo sunt in hemisphaerio superiori et apud dextram caeli. Et ideo illi videntur esse potiores quantum ad permanentiam. utpote stellis eis orientibus cum nobis occidunt. 72 . eadem pars caeli quandoque erit dextra. sed per comparationem ad polos immobiles mundi. Et ad hoc potest dici quod Aristoteles locutus est secundum Graeciam. concludit secundum praedicta differentiam habitationis terrae: dicens quod ex quo polus immanifestus est sursum. quae dependet ex secundo motu. ibi: unumquodque est quorum est opus etc. transeuntem per polos aequinoctiales. sicut in corporibus animatis.. sed sunt plures sphaerae quae circulariter moventur. quamcumque partem singularem caeli contingat ibi esse. quia polus Arcticus supereminet nobis. Et ideo semper dextrum caeli est in oriente. ut infra dicetur. habitemus in inferiori parte et sinistra. quod principium movens caelum non movetur secundum accidens. Sed hoc solvitur per hoc quod Philosophus dicit in VIII physic. Et dicit quod quantum ad secundum motum circularem. cum tamen contrarium accidat secundum praedicta. |#15 Tertio obiicitur quia oriens et occidens non videtur esse determinata pars caeli. qui est planetarum. videtur inconvenienter dicere quod nos qui sumus sub polo Arctico.. qui ad idem referebant dextrum. quae est in primo motu. Accipit ergo hic Aristoteles ortum et occasum. hic determinat de diversitate partium quantum ad ordinem sphaerarum. |+4 Lectio 4 |#1 Postquam Philosophus determinavit de diversitate partium situalium caeli. ut immediate patebit. in occasu stellarum.. illi distinguerentur a nobis utrisque. vel secundum aspectum. dicens quod tanta dicta sunt de partibus caeli. melius respondetur quod ipse loquitur more Pythagoricorum. aspiciens ad motus planetarum. quia isti duo motus sunt contrarii. virtus dextra movetur per accidens. est autem deorsum inquantum est sub polo Arctico. inquantum motus caeli posterius ad eos pervenit. et sic. dextrum et sinistrum non erunt determinata in caelo secundum se. hoc in caelo observari non videtur: nam eadem pars caeli. nos e converso sumus sursum et in dextra. tertio incipit solvere. sed relatione ad nos. Sed dicendum est quod. idest diversi (nam contrarietas proprie non est in motibus circularibus. et redeuntibus ad principium motus. illi autem deorsum et in sinistra: quia principium huius motus e contrario se habet (incipiunt enim moveri ab occidente).. Sed cum dextrum et sinistrum aequaliter distent et lateraliter ab eo quod est sursum et deorsum. moto corpore animalis. et opposita etiam ad idem: Pythagoras autem secundum hoc aestimavit nos esse in parte superiori et dextra. tanquam habitantes in posteriori parte caeli ab habitantibus in anteriori. quae prius est in oriente. Ultimo autem epilogat. illos autem deorsum et in sinistra parte. etiam partibus caelestis corporis motis. Hemisphaerium autem hic videtur accipere secundum quod dividitur caelum per circulum aequinoctialem aeque distantem ab utroque polo. posterius est in occidente. dependent ex principio motivo: et ideo in animalibus quae sunt hic. Sed quia Aristoteles hic loqui videtur communiter pro habitantibus omnibus in nostra habitabili. Sic igitur si dextrum et sinistrum attribuitur ortui et occasui. Et circa hoc tria facit: primo ponit dubitationem. quod est dextrum. sed in caelo virtus illa intelligitur quasi immobiliter stans. ut in primo ostensum est)p et secundum hoc accidit nos esse in principio. alii autem in superiori et dextra. sursum et ante. Et eadem ratio est de aliis virtutibus. sed diversificari secundum horizontem uniuscuiusque regionis. quandoque sinistra. secundum quas attribuuntur praedictae positiones animalibus. sumus in inferiori hemisphaerio et in sinistra. qui scilicet habitamus sursum et deorsum. in qua habitabat.

dictum est enim in II de anima quod forma est actus primus. est necesse etiam aliqua corpora intermedia esse. Et primo assignat eam per viam compositionis. si autem generatio est. si autem sunt huiusmodi corpora. Et huius diversitatis causa est accipienda ex his quae nunc dicentur. procedendo ab ultimo quod quaeritur usque ad primum.|#2 Circa primum considerandum est quod. operatio autem est ultima rei perfectio (vel saltem ipsum operatum. sed multo magis eo quod pauca accidentium eorum cadant sub sensum nostrum. ut dicitur in I ethic. Cum enim contraria differant specie. sicut etiam animarum supremae sunt intellectivae. eo quod contrarietas est differentia secundum formam. non esset universum perfectum in suis speciebus. propter hoc quod sunt coniuncta animabus divinis. Et quaestio satis congrue sequitur ad praemissa. sed accidentia caelestium corporum sunt alterius rationis. si caelum est corpus perpetuum et divinum. procedendo a primo ad ultimum quod quaeritur. propter quem faciat nasci animal claudum. Circa primum ponit talem rationem. Corpora autem caelestia non ita sunt longe a nobis tanto. et aliter quantum ad secundum. necesse est ignem esse. Hanc autem elongationem dicit multo maiorem esse quam localem: quia si consideremus localem distantiam. sed hoc accidit praeter intentionem naturae ex defectu naturalium principiorum. tanquam perfectio et finis operantis. cum tamen de his quae sunt elongata a nobis. ut dicitur X metaphys. superiores et primi dicuntur intellectus divini. dicens quod unumquodque quod habet propriam operationem. operatio autem est actus secundus. quorum non est aliquod opus inquantum huiusmodi. sed patiuntur defectum operativae virtutis. dicamus propter quid est talis diversitas motus in caelo. Ergo. Dicit tamen quorum opus est. more Platonicorum et aliorum gentilium. secundo per viam resolutionis. in his in quibus est aliquod opus praeter operationem. in quibus dictum est quod sursum et deorsum et alia huiusmodi aliter considerantur in caelo quantum ad primum motum. et tam in naturalibus quam in artificialibus. necesse est plures motus esse in caelo. propter distantiam ad Deum. Circa quod considerandum est quod Platonici ponebant unum Deum summum. idest sensibilibus. secundum morem praedictum. necesse est terram esse.. assignat causam praedictorum. alii vero non sunt divini. si contingeret motus circulares esse contrarios. qui est ipsa essentia bonitatis et unitatis. non esset difficile videre quare in caelo non est tantum unus motus circularis. puta si esset motus deorsum et non esset motus sursum. idest secundum quantitatem localis distantiae. sed potius differentia vel impassibilitas. sicut mortale est differentia vel passio. aliqua proportio est distantiae qua distat a nobis corpus caeleste. quamvis sit difficile. cum tamen connaturale sit nobis quod ex accidentibus. Quia ergo. unus motus circularis non est contrarius alteri. necesse est motum eius esse sempiternum et circularem. sunt corpora divina. et per consequens plura corpora mobilia. deveniamus ad cognoscendam naturam alicuius rei. si terra est.. necesse est generationem esse. Nominat autem hic Deum. puta in habitibus animae. propter similitudinem et propinquitatem ad Deum. non solum primam causam omnium rerum. Si caelum est quoddam corpus divinum. |#3 Deinde cum dicit: et quidem a longe tentantibus etc. puta lapis aut lignum. Dicendum est ergo quod immortalitas signat vitam indeficientem: vivere autem non solum 73 . oportet diligenter considerare quae est necessitas quod in caelo essent multi et diversi motus circulares. et utraque distantia est unius generis. non enim claudicatio est finis intentus a natura. si ignis est et terra. et omnino improportionata accidentibus inferiorum corporum. sed. |#4 Deinde cum dicit: unumquodque est quorum est opus etc.. Hoc igitur modo etiam Aristoteles hic loquitur. Dicebant ergo quod inter intellectus separatos. sunt animae divinae. Et hoc est verum tam in corporalibus quam in spiritualibus. idest de corporibus caelestibus longe a nobis existentibus. sed irrationales. necesse est plures motus esse in caelo. et iterum corpora suprema. sub quo ponebant ordinem superiorum intellectuum separatorum. sed plures. ostendit difficultatem solvendae quaestionis. Et tamen. infimae autem non intellectivae. Corporum autem suprema et nobiliora dicebant esse animata. sicut sunt monstra. |#5 Singula igitur per ordinem manifestat: et primo primum. ad distantiam qua distat a nobis aliquod inferiorum corporum. alia vero inanimata. ut patet in his qui nascuntur claudi vel caeci. Hoc enim dicit esse considerandum hominibus qui tentant facere quaestionem a longe.. si motus eius est sempiternus et circularis.). si esset unus motus contrarius et non alius. propter ea quae sunt contra naturam. ibi: nunc autem tantum manifestum est etc. est propter suam operationem: quaelibet enim res appetit suam perfectionem sicut suum finem. non possimus habere certum iudicium. et sub hoc ordine ponebant ordinem animarum. ut supra probatum est. sub quo ordine ponebant ordinem corporum. Sed videtur quod immortalitas non sit operatio. Rursus dicebant quod supremae animae propter hoc quod dependent ex intelligentiis divinis. omnia quae dicuntur divina. Subdit autem quod operatio Dei est immortalitas. qui apud nos consueverunt intelligentiae vocari.

quod motus eius sit sempiternus. ut infra ostendetur. Unde concludit quod. Dicit ergo: si ita est quod caelum est corpus divinum sempiterne et circulariter motum. si aliquid mobilium dicatur Deus secundum modum praedictum. est vita sempiterna: propter quod etiam non dicit quod Dei operatio sit incorruptibilitas.. Relinquitur ergo quod oporteat esse aliquid quod naturaliter quiescat in medio. Unde. Et est attendendum quod Aristoteles hic probat sempiternitatem motus caeli ex sempiternitate corporis eius. necesse est quod sit aliqua natura ei subiecta. Secundo quia specialiter non potest esse quod quiescat in medio. si caelum movetur circulariter et sempiterne. Ostensum est enim in VIII physic. Ergo. non est aliquid subsistens. Ignis autem et terra sunt contraria: quia maxime distant secundum contrarietatem situs. Primo quia nulla pars caelestis corporis universaliter potest quiescere ubicumque. quod necesse sit esse terram. ut ostensum est: medium autem circa quod est motus circularis. Et hoc quidem probat sic: quia si sit aliquod contrariorum. idest aliqua pars caelestis corporis. si sit medium corporis. Et primo proponit quod intendit. si motus caeli est circularis et sempiternus. |#7 Deinde cum dicit: sed adhuc si terram etc. et sentire et alia huiusmodi. quia naturalis eius motus est quod moveatur circulariter. |#6 Deinde cum dicit: propter quid igitur etc. alioquin frustra esset talis res sempiterna non habens operationem sempiternam. quod supra dixerat corpus divinum. et id quod est naturaliter posterius. sed etiam operationem vitae. scilicet immortalitas.nominat ipsum esse viventis. ut scilicet quaelibet pars mundi esset de natura caelestis corporis? et ad hoc respondet quod necesse est esse aliquid manens et quietum in medio corporis quod circulariter fertur: manifestum est enim quod omnis motus circularis est circa aliquod medium quiescens. Quod solus motus circularis potest esse perpetuus: nam super lineam rectam infinitam nullus est motus. necesse est terram esse. ut etiam in primo probatum est. sed dicit immortalitas. ut ibidem ostenditur. oportet esse quietum. et sic oportet quod materia unius contrarii habeat potentiam ad aliud contrarium. unius simplicis corporis non possunt esse duo motus naturales. est posterius eo quod est secundum naturam: quod quidem patet ex hoc quod in generatione cuiuslibet rei. Et hoc probat dupliciter. Sed quia ad motum caeli se habet ipsum corpus caeleste ut materia et subiectum. sempiterne quiescit. et. licet oporteat quod sit pars totius mundi. sicut intelligere est quoddam vivere. necesse est etiam quod alterum sit in natura. Et hoc oportet esse aliquod corpus: nam hoc quod dico medium. Quia si secundum naturam in medio quiesceret. necesse est quod si unum contrariorum est. esse semper. Non autem est possibile id quod est naturaliter prius. ad hoc quod possit semper et circulariter moveri. scilicet quod si caelum movetur sempiterno et circulari motu. super lineam autem rectam finitam non potest esse motus infinitus nisi per reflexionem. et per consequens nec motus eius sempiternus. ignis maxime 74 . naturaliter moveretur ad medium (unumquodque enim naturaliter movetur ad locum in quo quiescit. dicens quod adhuc. sed quia corpus eius est quoddam divinum. est terra. cum corpori caelesti conveniat sempiternus motus. ostendit tertiam conditionalem. inquantum unum est gravissimum et aliud levissimum (quantum autem ad alias qualitates.. quod sit ignis. ut patet ex I physic.. propter quam unaquaeque res est. sicut agens quod facit ipsum esse in actu. sicut privatio quam habitus. ut patet in II de anima et in IX ethic.. quae importat solum sempiternitatem ipsius esse. Et ad hoc exprimendum subiungit. quae quidem non potest esse sine interpolatione quietis. quia nondum probaverat sempiternitatem caeli. propter quid ergo non est tale corpus totius caeli. Quia ergo caelum est tale quod secundum antiquos Deus dicebatur. sed accidens alicui rei corporeae.. eius quod est secundum naturam (sicut videmus quod monstra sunt quaedam corruptiones et defectus rei naturalis). corruptio autem et defectus est naturaliter posterior. si illud contrarium non posset esse in natura. scilicet Deus. qua via non fuit usus in VIII physic. sequeretur quod non posset esse sempiterna. nunquam esse. idest corruptio et defectus. primum autem movens. ut probatur in VIII physic.. Nihil enim quod est praeter naturam. propter hoc quod est ingenitum et incorruptibile. Unde patet quod non est possibile id quod est violentum esse sempiternum. et si quies eius quod est in medio esset violenta. Secundo ibi: contrariorum enim etc. de qua nunc loquimur. sicut in primo habitum est. est sempiternum: quia illud quod est praeter naturam. probat hoc duabus rationibus. Quarum prima talis est. idest totius mundi. inde est quod habet corpus circulare. quae quidem potentia esset frustra. eius operatio est sempiterna absque motu. ex parte caeli probari potest quod sit potens semper moveri. id quod est praeter naturam est excessus quidam. ostendit secundam conditionalem. Si unum contrariorum est in natura. ut in primo habitum est): nulla autem pars corporis caeli naturaliter movetur ad medium.. est autem eadem materia contrariorum. si necesse est terram esse. ut supra ostensum est. cum nihil sit frustra in natura. quod et reliquum sit. sicut et si qua substantia immobilis Deus dicitur. Id autem quod in medio quiescit. Unde relinquitur quod quies partis illius caelestis corporis in medio esset ei contra naturam. Hoc autem quod naturaliter quiescit in medio. scilicet quod si est terra. ut includat sempiternitatem operationis. non quia sit ipse summus Deus. haec autem. necesse est et ignem esse. quod fuit propositum. Et ex hoc sequitur quod motus caeli non possit esse sempiternus: quia non potest esse nisi sit aliquid quietum in medio. sicut et caelum sempiterne movetur. ex parte autem voluntatis divinae dependet quod moveatur in actu vel semper vel non semper. Non est autem possibile quod tale aliquid sit aliqua pars huius.

non causaret diversam dispositionem in corporibus inferioribus. probat quintam conditionalem. Probatur. Et ita necesse est quod generatio et corruptio fiat.. necesse est esse alterum. scilicet quod si sint huiusmodi corpora. sicut cubicus binarii est octonarius. sicut calidum est prius frigido. quod necesse est esse alia duo. Ergo ipsa non possunt esse sempiterna. |#10 Deinde cum dicit: his autem existentibus etc. Unde relinquitur. sed necesse est quod sint generabilia et corruptibilia. recolligit eandem rationem ordine resolutorio.. sicut primus motus causat permanentiam et sempiternitatem in rebus.contrariatur aquae. Et ita necesse est esse generationem et corruptionem. aeri autem secundum contrarietatem calidi et frigidi. Unde necesse est esse alium motum. si est aliquid circulariter motum. ita scilicet quod unum est privatio et defectus respectu alterius. ponitur prius. ergo se invicem corrumpunt.. ut dicitur in I physic. Quarum prima est quia contraria agunt et patiuntur ab invicem. per proportiones numerales: quia inter duos cubicos numeros necesse est esse duos alios numeros secundum continuam proportionalitatem. sicut calidissimum frigidissimo: sed nunc loquitur de istis corporibus secundum eorum situm.. necesse est esse generationem et corruptionem. cuius motus non potest esse sempiternus: quia motus est operatio corporis mobilis. si sunt duo elementa. scilicet in II de generatione. unde non esset generatio et corruptio. propter quam causam oportet esse plura corpora circulariter mota: quia scilicet necesse est esse generationem. ut in VIII physic.: quae talis est.. |#9 Deinde cum dicit: sed adhuc si quidem etc. si est ignis et alia corpora. ut dictum est. scilicet quod si sit generatio. est prius eo quod dicitur per privationem et defectum. Sed melius est dicere quod. necesse est etiam ignem esse. quae attribuuntur igni: ergo ignis naturaliter est prior terra. |#8 Secundam rationem ponit ibi: et privatione etc. et nigrum respectu albi. omnis motus corporum inferiorum cessaret. probat sextam conditionalem.. nunc e converso. quae attribuuntur terrae. utrum se invicem corrumperent. Et dicit quod hoc nunc manifestum est. generationem autem necesse est esse. cessante motu caeli. quod quandoque omnia fierent ignis. |#11 Secundam rationem ponit ibi: adhuc autem etc. si sit terra. sicut terra contrariatur igni secundum contrarietatem gravis et levis. nam ordinatio reciprocae conversionis invicem est etiam per virtutem caeli. scilicet elementa. qui non possunt esse sempiterni. Posito autem posteriori. ut dictum est. ex hoc quod probatum est quod si necesse est esse unum contrariorum. et ita elementa corporum et alia corpora similiter se haberent ad invicem. Non est rationabile quod sit aliquod corpus sempiternum. sit uniformis. si cessante motu caeli elementa contraria remanerent. qui proprie causet generationem et corruptionem per elongationem et appropinquationem planetarum ad nos. aut unum aut plures. humidi et sicci: et hoc quidem dicit esse inferius manifestandum. sicut Heraclitus posuit. habent motus rectos. per hoc quod necesse est corpora esse visibilia propter ignem. qui est supremae sphaerae revolventis totum caelum ab oriente in occidentem. quod necesse est esse alium motum circularem praeter primum. Et dicit quod sic. quod sint media elementa. scilicet quod si est ignis et terra. |#13 Quaerit autem Alexander. et se invicem corrumpunt. ut probabitur in libro de generatione. Ergo necesse est quod si est terra. dicuntur per privationem levitatis et motus. sed contingeret. inter quos cadunt media in proportione duodeviginti et duodecim. sic enim sunt partes totius universi)p relinquitur ergo quod si est terra. sicut frigidum respectu calidi. Sed praedicta corpora. |#14 Deinde cum dicit: nunc autem tantum manifestum est etc. idest omne quod positive dicitur ut aliquid completum. Et est considerandum quod Plato in timaeo probavit esse terram et ignem. propter contrarietatem ipsorum: non tanquam esset generatio et corruptio ordinata secundum quandam reciprocationem. qui est per obliquum circulum. ignem autem et alia huiusmodi corpora necesse est esse. Manifestum est autem quod affirmatio. ut simplicius dicit: quia virtutes inferiorum corporum sunt sicut materiales et instrumentales respectu caelestium virtutum. quae omnia se habent secundum sesquialteram proportionem. quod sit ignis. cum primus motus circularis. Et hoc manifestabitur magis in sequentibus. ponit quartam conditionalem. |+5 Lectio 5 75 . Quia. et calidi et frigidi. Quod quidem probat duplici ratione. quam quidem necesse est esse. Quia unumquodque elementorum habet aliqualiter contrarietatem ad unumquodque aliorum trium. ut scilicet nunc ex calidis generarentur frigida. |#12 Deinde cum dicit: si autem etc. et omnis res est propter suam operationem. ita quod non movent nisi motae. Plato autem probavit ex extremis elementis quod necesse est esse media. praecipue in II de generatione. sed praedicta corpora sunt contraria ad invicem. Circa quam considerandum est quod semper contraria se habent secundum peius et melius. et palpabilia propter terram. Quies autem et gravitas. cubicus autem ternarii sunt viginti septem. quia necesse est esse aliquid sempiterne quiescens in medio.

Circa primum duo facit. 76 . De infinita autem manifestum est quod sit imperfecta: caret enim fine. aut est rectilinea. sicut aliquis homo prius tempore est puer quam vir perfectus. et simplex est prius compositis. quae undique ambit corpus sphaericum. est sphaericae figurae. eo quod continetur una sola superficie: alias vero figuras resolvunt in plures superficies. Intendit: et dicit quod universaliter est dicendum de figuris quae sit prima earum. secundo. et substantia. Primo proponit quod intendit: et dicit quod necesse est caelum habere sphaericam figuram. ostendit quae sit prima figurarum corporalium. qua figuratur superficies. Circa primum duo facit: primo ostendit caelum esse sphaericae figurae.. |#4 Secundam rationem ponit ibi: adhuc autem si quidem etc. et pyramis triangularis quatuor: sicut enim se habet circulus in superficiebus.. tum quia ista figura est maxime propria. ibi: adhuc autem dividentes etc. sicut triangulus et quadratum. figurae autem rectilineae corporales continentur pluribus superficiebus. ex hoc quod haec figura est prima figurarum. idest secundum rationem. tum etiam quia est prima figurarum. quae undique porrigitur. quia hoc est quod natura intendit. secundo ostendit quod haec figura perfecte in ipso existit. secundo per opiniones aliorum. Sic igitur patet quod propter hanc rationem etiam circulus est prima superficialium figurarum. sicut unum est prius multis. infert conclusionem. ibi: adhuc autem quoniam videtur etc. Et hoc manifestum est si linea recta sit finita: unde omnis linea recta finita est imperfecta. idest in corporibus. ita se habet sphaera in solidis. |#6 Deinde cum dicit: adhuc autem dividentes etc. Huius autem rationis primo probat minorem. per rationes. |#2 Circa primum ponit talem rationem. quod est corpus primum. tam in figuris planis. idest corporeas: quia sola sphaerica figura continetur una sola superficie. ibi: quoniam autem prima quidem etc. idest in corporalibus figuris. Circa primum duo facit: primo probat figuram sphaericam esse primam corporalium figurarum. Quia solam sphaericam figuram inter figuras solidas non resolvunt in plures superficies. corpori caelesti. Et dicit quod similiter sphaera est prima inter figuras solidas. posita maiori.. et naturaliter.. Secundo ibi: dicamus autem universaliter etc. quia finis eius coniungitur principio: unde manifestum est quod linea continens circulum est perfecta. Et ponit duas opiniones.. ostendit propositum per opiniones aliorum. in uno autem et eodem perfectum prius est natura. et ex superficiebus generant corpora. In unoquoque autem genere unum est prius multitudine. aut est circularis. probat propositum.. sicut diametro totius mundi. ibi: similiter autem et sphaera etc. sicut ipse circulus. idest in superficialibus. Perfectum autem est prius imperfecto: simpliciter quidem natura et tempore. de ratione autem figurae est quod sit terminata ex omni parte): sed circularis figura comprehenditur ab una sola linea. Circa primum duo facit: primo ostendit quod supremum caelum est sphaericae figurae. Prima figura debetur corpori primo. corporalis autem figura. simpliciter autem etiam tempore perfectum est prius. ergo caelum. rationibus sumptis ex parte ipsius caeli. quam in solidis. idest conveniens. sicut corpus cubicum sex superficiebus. licet forte ex aliqua alia causa non posset ei aliquid aliud apponi. Quarum prima est eorum qui resolvunt corpora in superficies. Et primo ostendit caelum esse sphaericae figurae... secundo quantum ad corporales. Omnis figura plana. sed inter figuras corporales sphaerica figura est prima... Perfectum dicitur esse illud extra quod nihil est accipere eorum quae possunt ipsi convenire. |#3 Secundo ibi: omnis itaque etc. Dicitur autem superficialis figura. Omnis autem rectilinea figura continetur a pluribus lineis et non ab una sola (una enim sola linea recta non porrigitur nisi ad unam partem. Unde relinquitur quod inter superficiales figuras circularis est prima. nam puer ab aliquo viro generatur. secundo ostendit quod etiam alia caelestia corpora inferiora sunt sphaericae figurae. tam in III physic. quem nata est habere. idest superficialis. Circa primum ponit duas rationes: quarum prima talis est. probat propositum: et primo quantum ad figuras superficiales. hic determinat de figura ipsius. Videmus autem quod rectae lineae semper potest fieri appositio quantum est ex natura ipsius lineae.. |#5 Deinde cum dicit: similiter autem et sphaera etc. sicut pyramidem in quatuor superficies triangulares. ibi: et continuum igitur illi etc. qua figuratur corpus. sicut homo dicitur esse perfectus cui non deest aliquid eorum quae ad hominem pertinent: et hoc determinatum est prius. Lineae vero circulari non potest fieri additio. Quam in principio huius libri. sicut perfectum est prius imperfecto.|#1 Postquam Philosophus determinavit de perpetuitate caeli et diversitate partium eius. Et primo ostendit caelum esse sphaericae figurae. secundo ex hoc quod est convenientissima caelo. ibi: sumet autem utique quis etc. ibi: quod quidem igitur sphaericus est etc. secundo ratione sumpta ex parte inferiorum corporum. tamen vir perfectus est prius natura.. sed imperfectum est prius tempore.

linea terminata ad angulum pervenerit ad locum in quo erat linea ducta ad aliud punctum quod est inter angulos. 77 . non poterit occupare totum locum qui occupabatur ab angulo. Quam quidem consequentiam ex hoc probat. scilicet quod extra extremam circulationem supremae sphaerae non est nec vacuum nec locus. sequeretur quod circulus. in capitulo de unitate mundi. ibi: adhuc autem si quidem etc. etiam ipsum in seipso sit sphaericum. secundo quantum ad hoc quod motus eius est universalis mensura omnium motuum. Et dicit quod quidam assignaverunt ordinem figurarum secundum species numerorum. et quod iterum ubi nunc non est aliqua pars eius. quod oportet ea sphaerica esse. cum non haberent motum circularem. sequitur quod tota latio. necesse est esse sphaerica secundum suum convexum. Sic igitur concludit planum esse quod sphaera sit prima solidarum figurarum. Quarum prima est quod caelum movetur circulariter: hoc enim et ad sensum videtur. quod circulariter fertur. oportet quod etiam sit sphaericum. propter hoc quod anguli trianguli adaequantur duobus rectis. probata minori.. non permanebit in eodem loco secundum omnes partes suas: immo sequetur quod ubi primo erat aliqua pars eius. Sic ergo extra illum locum in quo nunc est caelum. et sunt continua. qui est naturaliter prior triangulo. Nec est aliquod corpus intermedium quod suppleat vacuitates sphaerarum. oportet quod aut habeat figuram rectilineam totaliter. ut quidam ponunt: sequeretur enim illa corpora esse otiosa. ex eo quod haec figura est prima figurarum. Cum igitur sphaerae planetarum inferiorum contingant sphaeram superiorem. sed etiam secundum suum concavum: cum enim eadem natura sit primi corporis in concavo et convexo. quae tamen non perveniat ad perfectionem sphaerae. si sunt unius naturae. idest immediate coniunctum ad ipsum.. et supponitur ex probationibus primi libri. Et eadem ratio est de corporibus aliis quae sunt in medio horum contenta ab istis. consequens est quod et corpus consequens continuum illi. ostendit quod etiam inferiora caelestia corpora sunt sphaerica. Illa enim corpora quae continentur et continguntur a corpore sphaerico secundum suum convexum. |+6 Lectio 6 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod caelum est sphaericae figurae. sequetur quod extra caelum sit aliquis locus. sit sphaericum: illud enim corpus quod est continuum. Si vero corpus caeli sit vere rectilineum. |#7 Secundam opinionem ponit ibi: est autem et secundum numerum etc. idest totum corpus quod circulariter fertur. Si enim non sit sphaericum. Secunda suppositio est ex eo quod ostensum est in primo libro. Et primo ex eo quod est propria caelo quantum ad hoc quod est universaliter continens omnia corpora. idest immediate coniunctum. iterum erit aliqua pars eius. nunc nulla pars eius est. Et dicit quod ex quo primum corpus est sphaericum. syllogizat ad propositum. |#8 Deinde cum dicit: quoniam autem prima quidem etc. Et ex his suppositionibus ex necessitate concludit quod corpus caeli sit sphaericum. quia prima figura debetur primo corpori. |#9 Deinde cum dicit: et continuum igitur illi etc. et aliquod corpus. aut oportet quod habeat quantum ad aliquam partem circularem figuram. secundum versionem corporis. qui est corporis receptaculum. Si autem acciperetur unitas secundum triangulum. si triangulus esset prima figurarum. cum primum corpus sit id quod est in extrema circumferentia totius mundi.. |#2 Circa primum praemittit duas suppositiones in superioribus manifestatas.Talis autem divisio corporum in superficies non est per illum modum quo corpus aliquod dividitur in suas partes corporeas. sphaerico. et aliquod vacuum. Et dicit quod. et per consequens secundum concavum. et per consequens est ibi locus. quia linea ducta a medio talis corporis est maior linea ducta ad aliquod punctum designatum in superficie plana eius: et sic quando. consequens est quod tale corpus.. quod corpus rectilineum. Et hoc est verum si corpus primum sit sphaericum non solum secundum suum convexum. triangulus autem adaptetur dualitati. accipiet plus de loco. et hoc propter permutationem angulorum. habeat sphaericam figuram: quia omnia illa corpora caelestium sphaerarum se invicem tangunt. si circulariter vertatur. adaptando figuras numeris. et consequenter est ibi vacuum. propter hoc quod est prima et simplicissima figurarum. idest immediate sibi invicem coniuncta. quod nihil aliud est quam locus non plenus corpore cuius est capax. hic ostendit idem ex eo quod haec figura est convenientissima caelo. et ita erit corpus ubi prius non erat. Et secundum hoc dicit rationabilissimum esse quod circulus adaptetur unitati. oportet quod utrobique habeat eandem figuram. sic enim et sphaera dividitur in suas partes: sed haec est divisio quasi in ea quae differunt specie ab eo quod dividitur. puta cubicum vel pyramidale. et subsequens linea quae pertinget ad locum anguli. prius erat. potest esse aliquod corpus. esset extra genus figurae. Cuiuslibet enim corporis rectilineae figurae oportet esse aliquos angulos corporales praeeminentes ceteris partibus. et ideo ubi nunc non est corpus. idest aliqua pars eiusdem caeli.

minima est circularis: quia in figuris rectilineis sunt anguli. |#4 Deinde cum dicit: adhuc autem si quidem etc. ut habitum est in IV physic. maxime animalium et plantarum). et in numeris unitas. ibi: sed et quod aquae superficies etc.. et velocissimo motu. Si enim non esset motus caeli continuus.|#3 Sed quia etiam sunt quaedam figurae non habentes angulos. Et hoc quidem accidit. ut democritus posuit. Manifestum est quod id quod est minimum in unoquoque genere.. Et has figuras dicit esse duas. ut videtur. Figura autem lenticularis est quasi facta ad modum rotae. accipiantur ex parte minoris diametri ipsius: tunc enim oportet quod maiores diametri circumvolvantur. quod motus eius sit super lineam circularem. quod est proprium sphaerae. ostendit quod caelum sit sphaericae figurae. ex corporibus inferioribus. aer autem circumdat aquam. idest sine interpolatione coniungitur. ex hoc manifeste habebitur quod aer sit sphaericae figurae quantum ad eius concavum. quia solus motus caeli est continuus et regularis et sempiternus: aliter enim per ipsum motum caeli non posset certificari quantitas aliorum motuum. si autem non esset regularis. per quam posset certificari quantitas aliorum motuum. Huiusmodi enim corpora non sunt continua. Superficies autem unius horum inferiorum corporum est sphaerica: illud autem quod continuatur. et de quacumque alia huiusmodi. quae sumitur ex mensuratione motuum. non esset aequalitas temporis inter motum mensurantem et mensuratum. In omnibus enim huiusmodi figuris accidit secundum aliquem modum quod extra ultimum motum supremae sphaerae est locus et vacuum. necesse est esse sphaericum. et sic occupabit unum caput ovi motum aliquem locum. et secundum eandem rationem superiora corpora circumdant inferiora usque ad supremum caelum. ratione sumpta ex corporibus inferioribus.. Aqua enim est circa terram. sed interpolatus. Unde patet quod sola sphaerica figura est quae. sed semper una pars eius succedit alteri. His autem suppositis. Unde talis figura est convenientissima caelo. et in ponderibus uncia. sicut supponitur in VI physic. linea quae designat longitudinem. vel etiam vacui. sed quandoque velocior quandoque tardior. argumentatur ad propositum sic. Et primo ponit hanc suppositionem. sicut in melodia tonus.. qui scilicet habet minimum de tempore. 78 . et sic anguli illarum figurarum excedunt lineam circularem. corpori sphaerico continenti.. a cuius medio non omnes lineae protractae sint aequales. quia sic non esset quodlibet ipsorum sphaericum. si autem non esset sempiternus.. et hoc supra nominavit continuum. sed totum (pars enim corporis continui non est actu figurata). non autem oportet. ita quod una pars succederet alteri. est mensura illius generis. quod caelum sit sphaericum. Et ita oportet quod ipsum sit sphaericum. aut etiam quod movetur circa corpus sphaericum contentum. Et dicit quod simile inconveniens sequitur si attribuatur caelo aliqua alia figura. Unde hic subdit quod velocissimus motus attenditur secundum minimam magnitudinem. probat idem per aliam rationem. Et accipitur hic motus velocissimus. quod est mensurare ipsos. ignis autem circumdat aerem. Inter omnes autem lineas quae ab eodem in idem redeunt. propter hoc quod totum secundum omnes partes suas non semper retinet eundem locum. ut sit totum unum corpus. ubi dicitur quod velocius est quod pertransit in minori tempore aequale spatium vel etiam maius. |#6 Sed videtur quod haec probatio non habeat necessitatem. Si vero longitudo ovi acciperetur in motu ipsius sicut axis immobilis. qui citius peragit cursum suum ex parte brevitatis temporis. Et primo ponit rationem. Et huius rationem assignat. non mensurarentur secundum ipsum motus qui fuerunt ante et qui erunt post. est maior ea quae designat profunditatem: est enim figura ovalis quasi ex duabus pyramidalibus rotundis coniunctis in basi. quae tamen non sunt sphaericae. Et similiter est etiam imaginandum in figura lenticulari: et ita etiam est de figura columnari. quod est mensura motus. quod movetur circulariter quasi ab eodem in idem. quod motus caeli sit mensura omnium motuum. Unde ab inferiori probari potest ascendendo usque ad supremum caelum. si poli super quos revolvitur corpus ovalis figurae. non occupat de novo aliquem locum secundum aliquam sui partem. ad quos lineae protractae a medio sunt maiores. Et ideo oportet quod caelum. Dicit ergo primo quod aliquis potest sumere fidem ad ostendendum caelum esse sphaericum. in quo prius nulla pars ovi erat. fieret revolutio semper secundum partes circulares. quod quantum ad convexum. |#5 Deinde cum dicit: sumet autem utique quis etc. licet non supponatur aequalitas ex parte magnitudinis super quam transit motus. secundo probat quod supposuerat. quae sunt collocata circa medium mundi. non haberet in se certitudinem determinatam. manifestum est autem quod minimus motus est qui est velocissimus. ut habetur in X metaphys. secundum opinionem ponentium motum secundum suum genus esse aeternum. sed haec corpora tangunt se invicem absque aliqua interpolatione alterius corporis. omnium ergo motuum velocissimus est motus caeli. licet non ex omni parte cooperiat terram (quod est propter necessitatem generationis et conservationis vitae. lenticularem scilicet et ovalem. In figura enim ovali. ideo idem ostendit consequenter de huiusmodi figuris. cuius latitudo est maior quam grossities. Si enim detur quod aqua sit sphaericae figurae. a quacumque parte moveatur.

se habeat similiter ad corpus caeleste quantum ad hoc quod dictum est. et illam diligentiam quantum ad perfectionem sphaericae figurae. si suprema superficies aquae sit plana. qui utramque demonstrationem divisim inducit. quod est contra positum. quod ex hac demonstratione probatur corpora mundi esse sphaerica quantum ad concavum. sicut simplicius dicit. Similiter oportet quod superficies aeris sit magis regularis quam superficies aquae. Quarum prima est quod. quae continet terram. quia aqua naturaliter est gravis. sequetur quod punctum d minus distabit a centro. esset circularis. ut manifeste apparet ex motu stellae comatae. qua procedebat a supremo caelo procedendo. Ad hoc autem ostendendum praemittit duas suppositiones. et ita linea bdg. sicut corpora quae diligenter tornantur. quo posuimus lineam bg esse lineam rectam. Et hoc probat per proportionem partium mundi ad invicem. Quod enim superficies concava aeris sit sphaerica. est circularis. quod illud est magis concavum et magis infimum. sed magis est regularis quam superficies terrae. nec minimum. Et ideo dicendum est. Sequitur ergo quod superficies aquae. vel magis infimus. quod per hanc demonstrationem sufficienter probatur corpora mundi esse sphaerica. Quod videtur esse contra intentionem Aristotelis. quasi utraque sit per se sufficiens. quia scilicet omnes partes eius aequaliter concurrunt ad suum locum. donec adaequetur locus medius aliis duobus extremis. quae est basis trianguli. addit quod est secundum diligentiam tornatus. semper naturaliter fluit ad id quod est magis concavum. punctum d. |+7 Lectio 7 79 . sicut ex priori. et sit linea tota adaequata duobus extremis ex concursu aquae.. Quod autem superficies ignis convexa sit sphaerica. vel magis infimum. Hanc lineam necesse est esse minorem utraque duarum linearum a centro procedentium: si enim esset aequalis. Alia autem suppositio est. tum propter corpus primum quod continet totum mundum. quibus non obstantibus huiusmodi artificiata dicuntur esse sphaericae figurae. ut patet ex III euclidis. Aqua autem. suscipere per actionem artis vel naturae inferioris. non possunt illam regularitatem. In corporibus etiam artificialibus quae sunt apud nos sphaerica. cum tamen habeat magnas elevationes montium et concavitates vallium. Et sic patet quod etiam superficies concava ignis sit sphaerica. Unde sequitur quod superficies supremi corporis caelestis sit maxime regularis. aequaliter distantia a centro. quae movetur ab oriente in occidentem secundum motum caeli). non solum quantum ad concavum. quam habet corpus caeleste. probabatur quod haec corpora essent sphaerica quantum ad suum convexum: et secundum hoc neutra demonstrationum est sufficiens sine alia. Deinde coniungantur duo puncta b et g per lineam bg. quae tamen non perfecte habent sphaericam figuram. circumfluet ad punctum d. |#8 Deinde cum dicit: quod quidem igitur sphaericus est etc. quae quidem linea est recta. Signetur igitur in linea bg. Manifestum est enim quod secundum eandem proportionem qua aqua excedit terram. ita quod in eo omnino nihil sit. inveniuntur aliquae tumorositates vel depressiones. et producantur duae lineae quae sunt ab et ag. |#7 Deinde cum dicit: sed et quod aquae superficies etc. in qua describitur linea beg.Ad hoc igitur Alexander respondet. tunc omnes tres lineae essent aequales ab eodem puncto procedentes. idest manu elaboratum. neque chirocmeton. tum etiam propter alia corpora ab eo contenta. Sed linea quae tangit tres lineas egredientes a centro aequales. et ducatur a centro linea quae est ad. idest uniformitatem. scilicet quod superficies convexa aquae sit sphaerica: nam de terra inferius ostendet. patet ex hoc. tum etiam ex hoc quod partes ignis moventur undique aequaliter ad suum ubi. et ita locus ille erit profundior. sed ex duabus una demonstratio conficitur. probat quod supposuerat. quod est naturaliter sphaericae figurae. Ne igitur credatur hoc etiam accidere in corpore caelesti. neque etiam quodcumque corpus aliud naturale quod nostris oculis appareat: quia illa ex quibus huiusmodi corpora constituuntur. superadditum vel subtractum. quia huiusmodi additiones vel subtractiones secundum sensum quasi non apparent. Oportet igitur quod aqua sit apud omnes lineas egredientes a centro aequales: tunc enim solum aqua quiescit. linea ae. His igitur suppositis. et hoc est quod demonstrare intendit. patet eodem modo sicut de aqua. sit centrum mundi a. quando omnes lineae sunt aequales. et signentur in superficie aquae duo puncta b et g. quod est propinquius centro mundi. ut probatur in III euclidis. Sunt autem apud nos quaedam corpora sphaerica.. non habet huiusmodi tumorositates et concavitates in superficie quas habet terra. patere potest tum ex eo quod continuatur cum sphaera lunae (unde et simul revolvitur cum ea. quod superficies convexa aquae est sphaerica. in tantum quod nihil. quod aqua quae est in puncto g et in puncto b. sed etiam quantum ad convexum. Unde sequetur. sicut ipsum corpus terrae dicitur esse sphaericum. semper elementa continentia distant a corporibus contentis. concludit ex praemissis manifestum esse quod mundus sit sphaericus. sit superficies sphaerica. Supposito ergo quod linea ad sit minor. et etiam adhuc plus. secundum suppositionem praemissam. transiens per summitates earum. idest carens omni tumorositate et concavitate. Quod autem superficies aeris convexa sit sphaerica.

scilicet supra communem modum hominum. et quod de omnibus velit inquirere et nihil praetermittere. etsi non sit adeo certum. aut esse primum principium omnium (quod est impossibile. In praecedentibus enim dupliciter assignavit causam caelestium accidentium. si gratiae sint agendae his qui certiores necessitates inveniunt. sed ipsum est prima causa aliorum. Videmus autem quod tanto aliquis motus localis est dignior. ibi: nunc autem quod videtur etc. Dicta ergo dubitatio quam nunc movimus. cum omnis motus habeat causam moventem). nunc autem in hac quaestione sufficit dicere illud quod nobis videtur. qui sunt deorsum..|#1 Postquam Philosophus determinavit de partibus caeli et de figura ipsius. ibi: de motu autem ipsius etc. Potest autem et aliter intelligi. movet dubitationem.. Et dicit quod. si unum contrariorum est in natura. |#5 Deinde cum dicit: nunc autem quod videtur etc. sicut in motibus localibus rectis. assignando causam eorum. Manifestum est enim ex praemissis quod in sempiternis nihil accidit contingenter aut casualiter: quia ea quae sunt a casu. aut secundum hoc quod talis modus motionis sit principium alicuius effectus. sed aliquod sempiternum est quod causam non habet. idest magnae praesumptionis. non sunt semper. an ad ostentationem sapientiae. secundo determinat de uniformitate motus caelestis. forte videbitur esse signum vel multae stultitiae. et sic primitas corporis est principium primae figurae. necesse est alterum esse. Si enim isti motus essent contrarii. magis quam eos increpare. et ab eo ducatur diameter. qua quaeritur propter quam causam motus caeli est versus unam partem et non versus aliam. eo quod locus qui est sursum est dignior loco qui est deorsum. Quorum unum est. Et hoc quidem manifestum est in homine: nam caput. Et primo determinat de modo motus. alio modo quod moveatur ab a versus g. Et dicit quod hoc quod aliquis de quibusdam difficilibus et occultis velit attente enuntiare. Et quamvis quidam super hoc sint increpandi. ad hoc quod sit principium generationis et corruptionis: secundo ostendit quod oportet figuram caeli esse rotundam. Quia igitur ex sempiternitate caeli et motus eius concluserat quaestionem. secundum communem hominum modum. Signetur enim punctum a in aliquo circulo. et etiam circularis motus eius. quia scilicet corpori primo debetur figura prima. secundo ostendit difficultatem quaestionis. quanto versus digniorem partem procedit.. ostendit qualiter sit huiusmodi causa assignanda. solvit praemissam quaestionem. ex aliquo principio priori supposito. non tamen iustum est quod omnes similiter reprehendantur. Primo enim ostendit quod oportet esse diversos motus in caelo. Et similiter pars anterior dignior est posteriori. tunc oportet reddere gratias his qui tales necessitates inveniunt. tanquam mota et directa a primo principio.. ex qua contingit quod homo non cognoscit mensuram suae facultatis circa inquisitionem veritatis. testificatur quod in caelo sit 80 . |#2 Secundo ibi: sed si nihil etc.. puta ab oriente versus superius hemisphaerium. necesse est huiusmodi rationem assignari. quod est sursum. aut oportet dicere quod eius sit quoddam aliud principium. Dicit ergo quod inter ea quae contingit fieri. |#4 Deinde cum dicit: forte quidem igitur etc. aut potius quod iste modus motionis dependeat ex aliquo priori principio. sicut supra dictum est. quod isti duo motus non sunt contrarii: ostensum est enim in primo quod duo motus circulares non sunt contrarii. quod est ipsa essentia bonitatis. subiungit quod necesse est hoc ipsum quod est caelum sic moveri. ostendit difficultatem huius quaestionis. Circa primum tria facit. ex qua provenit quod nescit discernere inter facilia et difficilia. Aliud autem quod proponit est. neque etiam ut frequenter. motus localis qui est ad superiorem locum. ita quod unus eorum attribueretur uni mobili. tertio proponit solutionem. Dixerat enim quod sempiterna non possunt esse a casu: nec tamen omnia sempiterna habent causam.. Primo quidem ad causam quae movet hominem ad loquendum de talibus: utrum scilicet hoc faciat ex amore veritatis. aut est signum multae promptitudinis. motus enim accipit speciem a termino. Et sic rationabiliter quaesitum est de causa quare movetur ad hanc partem et non ad aliam. hic determinat de motu eius. et in superiori semicirculo signetur punctum b. et non versus inferius.. Primo proponit quaedam ex quibus oritur dubitatio. et alius contrario: quia sicut supra dictum est. Quando igitur aliquis potest attingere ad hoc quod cognoscat necessarias causas certius quam secundum communem hominum modum. Dupliciter ergo potest aliquid moveri per hunc circulum: uno modo quod moveatur ab a versus b. quod dupliciter contingit per aliquem circulum aliquid moveri. Unde rationabiliter quaeritur propter quam causam caelum movetur versus unam partem et non versus aliam. natura semper facit id quod est optimum. |#3 Tertio ibi: necesse enim etc. est nobilius pedibus. sed ad duo oportet attendere. sicut etiam et dextrum est dignius quam sinistrum. Et ideo hic dicit quod. est honorabilior et nobilioris corporis quam motus localis qui est ad inferiorem locum. Dictum est autem supra quod caelum est sempiternum. Circa primum tria facit: primo ponit quaestionem. in inferiori autem signetur punctum g. si debeat assignari ratio quare caelum sic moveatur et non aliter. oporteret quod competerent naturis contrariorum mobilium. et sicut patet in animalibus. Secundo oportet considerare quomodo se habeat aliquis in credendo ea quae asserit: utrum scilicet habeat de eis debilem certitudinem. aut etiam firmius ea cognoscat. ne videatur quaestio irrationabilis seu inutilis. ibi: forte quidem igitur etc.

dicetur quod hoc est propter motum cordis. ut patet in XII metaphys. quandoque retrogradi. et de prima latione. qui est simplex. sicut dicebant astrologi qui fuerunt tempore Aristotelis. quandoque stationarii. probat propositum quatuor rationibus. secundo probat propositum. Ideo autem de hoc motu specialiter loquitur. quam necesse esset intervenire. quia una et eadem pars caelestis corporis quae nunc est in superiori hemisphaerio. Omnis enim motus irregularis habet ista tria. et virtus. et ex hoc nulla apparet in eo irregularitas. per inchoationem motus a determinata parte. neque secundum apparentiam. sed secundum situm. motus autem horum corporum qui est contra naturam. habent locum non solum in motu primi caeli. Causa autem distinctionis harum partium est virtus animae moventis caelum. idest semper versus eandem partem. sicut dictum est. Et dicit quod hic intendit dicere de primo caelo. secundum quam quandoque videntur directi motus. idest in motu planetarum. de motu caeli. ab oriente usque in occidentem. idest virtus et intensio. idest summum velocitatis. et incessabili. de quibus supra nullam mentionem fecit. probare illud per signum. quia scilicet motus caeli videtur incipere ab una parte et non ab alia. sicut per signum. sicut in causam. cum quaeritur an aliquid sit. sed etiam in motibus planetarum. vel cuiuscumque intellectualis substantiae. idest breviter dicendum. sed quia in quolibet motu sunt duo horum. Distinguitur autem pars anterior et posterior in caelo. et tamen inchoationem motus reducit in differentiam partium caeli. sicut in motu naturali corporum gravium et levium est intensio et virtus. idest deminutio velocitatis. idest semper uniformem velocitatem habens. solvit praedictam dubitationem. quamvis secundum rei veritatem nullus motus in caelo sit irregularis. idest de suprema sphaera. quod est caeli posterius. et remissio.. unde nulla irregularitas vel inaequalitas in eo debet apparere. quousque tandem totus motus consumatur. idest ante et retro. |+8 Lectio 8 |#1 Postquam Philosophus assignavit causam quare caelum movetur versus unam partem et non versus aliam. Rationes enim quas hic inducet. non ita quod in quolibet motu irregulari vel inaequali sint ista tria. Circa primum duo facit. in quibus apparet irregularitas propter concursum multorum motuum. non autem versus inferius. Et similiter Aristoteles probavit esse talem distinctionem partium in caelo. quia in principio est velocissimus. hic autem assignat rationem quare caelum sic moveatur et non aliter. idest versus superius hemisphaerium. Et ideo caelum movetur ab oriente versus suum anterius. manifeste oporteret quod in eo esset intensio. non autem in unoquoque eorum. si quandoque moveretur versus unam partem. vel secundum motus eccentricorum et epicyclorum. ibi: si enim irregulariter movebitur etc. Sed in his quae de subtus. oportebit signum ad causam reducere. scilicet distinctio anterioris et posterioris in caelo. scilicet secundum determinatam partem corporis caelestis. Et ex hac diversitate motuum causatur irregularitas quae apparet circa planetas. ex distinctione partium caeli. |#3 Deinde cum dicit: si enim irregulariter movebitur etc. et ita videtur processus eius esse circularis.prius et posterius. idest augmentum velocitatis. in quo est velocissimus. habet virtutem et remissionem. est autem anterior pars nobilior.. et procedit sic. sicut si probemus cor moveri per motum venae pulsatilis. vel secundum diversas sphaeras volventes et revolventes. quia talis motus semper augetur in velocitate usque ad finem. secundum modernos astrologos. si tamen quaeratur quae sit causa motus venae pulsatilis.. |#2 Secundo ibi: dico autem hoc etc. iam plures motus conveniunt ad movendum unum corpus. Supra enim assignavit distinctionem harum partium in caelo ex principio motus. Primo proponit quod intendit: et dicit quod post praedicta consequenter est pertranseundum. Quarum prima sumitur ex ipsa forma motus circularis. ut intelligatur quod in omnibus motibus irregularibus ista tria inveniuntur. quia in hoc motu neque est aliqua irregularitas secundum rei veritatem. Ad quod dicendum est quod distinctio partium caeli est causa quod motus caeli incipiat ab hac parte et non ab alia. per motum primi mobilis. idest sine interpolatione quietis. ostendendo quod est regularis.. 81 . Et sic ly omnis accipitur quasi collective. Haec enim causa. Si enim motus caeli se habet optime quantum contingit. hic determinat de uniformitate motus caeli. Et hoc rationabiliter: nam iste motus est regula et mensura omnium aliorum motuum. diversimode attributa diversis partibus caeli. cum tamen quaeritur de causa alicuius propter quam est. idest de motu diurno quo totum caelum revolvitur. quandoque versus aliam. et non e converso: sed motum incipere ab hac parte caeli et non ab alia. |#6 Sed videtur quod inconvenienter hanc rationem assignet. Si primum caelum irregulariter moveretur. non naturaliter. haec erit causa dictae dubitationis: quia optimum est quod caelum moveatur motu simplici. et nunquam irregularis. Nihil autem prohibet. postea erit in hemisphaerio inferiori. sicut etiam supra dictum est de differentia dextri et sinistri. et semper deminuitur velocitas. ut quandoque scilicet velocius quandoque tardius moveatur. exponit quod dixerat. Et primo proponit quod intendit. et ulterius optimum est quod moveatur versus honorabiliorem partem. est signum distinctionis partium caeli.

et per consequens neque irregularitas. cum sit sempiternus. ad modum sagittae et aliorum proiectorum. idest maxima eius velocitas. quae moventur ab anima non in sursum directe. vel etiam quam in fine. et sic motus eius debet esse intensissimus in principio. scilicet moventem et mobile. invenitur maxima velocitas versus terminum ad quem feruntur. multum dominatur mobili. Et huius signum est. Ostensum est etiam in VIII physic. vel moventur violenter. non autem in medio. vel in fine. idest versus terminum a quo. neque etiam circa finem. quia motus naturalis intenditur in fine. ita quod quandoque sit velocior quandoque tardior. aut partes eius: et intelligitur tota mutatio motus totius sphaerae supremae. Et similiter si fiat transmutatio circa utrumque. quod est corpus. invenitur maxima velocitas unde. sicut in his quae naturaliter moventur motu recto. sicut cum lapis deorsum iacitur. neque etiam quantum ad longitudinem. quod facilius recipit impressionem moventis quam ipsum corpus grave quod proiicitur. qui est incorporeus. Quod motor caeli est incorporeus. velocior est motus proiectionis in medio quam in principio. et sic videtur quod motus intendatur in fine. partes autem mutationis intelliguntur motus partium caeli. Quod autem partes supremae sphaerae non moveantur irregulariter. quasi circulariter in seipsam rediens. idest quantum ad figuram loci. |#6 Sic igitur manifestum est quod maxima velocitas cuiuslibet motus irregularis. |#5 Dubitatur autem quae Philosophus vocet hic proiecta. in his autem quae moventur contra naturam. vel est in principio. neque directe in deorsum. Si enim movens non semper et aequali virtute moveat. et quod est ingenitum et incorruptibile et totaliter intransmutabile (transmutatione scilicet variante substantiam et virtutem eius)p motor autem eius multo magis rationabile est quod sit talis conditionis. sed quasi in latus. neque quantum ad tempus. et in hoc intermedio maxima velocitas horum motuum invenitur. idest maxima eius velocitas. talia proiecta circa medium velocius moventur. Et dicit quod si motus caeli irregulariter peragatur. Et dicit quod virtus motus. quae sumitur solum ex parte mobilis. per aliquam alterationem non permaneat in eadem dispositione. Motus enim sagittae et aliorum sic proiectorum. quando sunt in ipso impetu motus. Sed haec tria non est accipere in motu circulari caelestis corporis. et ideo. |+9 Lectio 9 |#1 Hic ponit tertiam rationem. ab aliquo movente movetur. fiet motus quandoque quidem velocior quandoque autem tardior: quia velocitas motus contingit ex hoc quod virtus moventis. quia huiusmodi proiecta non tantum impulsum faciunt in eo quod est omnino propinquum. Manifestum est autem quod in motibus animalium maxima velocitas non invenitur neque a principio. Possumus autem dicere quod etiam in his secundum tempus accipiendo medium. sed quandoque maiori quandoque minori. si in aliquo motu sit irregularitas. multo magis motivum eius erit tale. quae quidem est conducta. non divisa in actu. vel in eo quod est multum remotum. vel in medio. |#7 Secundam rationem ponit ibi: adhuc quoniam omne etc. et non secundum tempus. Ex quo patet quod impossibile est motum caeli esse irregularem. Cum enim movens sit potius moto. sicut in eo quod mediocriter distat. quae est secundum lineam circularem.. propter suam magnitudinem. multo magis non transmutabitur motor eius. si corpus quod movetur est primum et simplex. Unde necesse est. quod aut hoc fiat propter movens. Causatur enim motus talium proiectorum ex impulsu medii deferentis. aut moventur secundum motum naturalem. Ostensum est enim in VII et in VIII physic. ut in primo habitum est. quae fit propter intensionem et remissionem. quia movetur primo et simplici motu. aut propter id quod movetur. non est neque in sursum neque in deorsum. invenitur aut unde fertur. aut hoc erit ita quod tota caeli mutatio transmutetur. aut propter utrumque. Et ita in circulatione caeli non invenitur secundum aliquam eius partem virtus. et ingenitum et incorruptibile. quando quodammodo paulatim membra sua animalia expediunt ad motum. Dicit autem simplicius quod proiecta hic Philosophus vocat corpora animalium. secundum eius opinionem. poterit esse motus irregularis. nullam habens magnitudinem: si igitur ipsum caelum. sed in intermedio utriusque. non immutetur a dispositione suae substantiae et virtutis. sed circa medium.|#4 Deinde ostendit in qua parte motus irregularis inveniatur maxima velocitas. quae accipitur simul ex parte moventis et mobilis. ita scilicet 82 . et ita non erit aequa velocitas motus. De ipso enim corpore mobili ostensum est supra quod est primum et simplex. sed in proiectis maxima velocitas motus invenitur circa medium. quia motus violentus intenditur in principio et remittitur in fine. ut in primo libro habitum est. non erit aequaliter subiectum virtuti moventis. Sed haec expositio videtur esse extorta. Sed nihil horum potest accidere circa caelum. idest versus terminum ad quem. ut possit ibi actu designari principium et finis. Unde Alexander dicit quod medium hic est accipiendum secundum locum. quando iam incipit debilitari impressio proiicientis. quando multum de aere fuerit commotum. Et similiter si corpus quod movetur. propter quod et Aristoteles hic ea proiecta vocat.. Quod omne quod movetur. et est infrangibilis. idest versus terminum a quo. ut patet in VIII physic. Nam quaecumque proiiciuntur. aut circa medium. quando iam membra eorum sunt lassata. sicut cum lapis iacitur sursum. aut quo fertur. quando adhuc parum de aere commovetur.

quae sumitur ex parte moventis. cum tamen posteriores astrologi dicant quod sphaera stellarum fixarum habeat quendam proprium motum. |#2 Sed neque etiam tota transmutatio primi caeli transmutatur de velocitate in remissionem velocitatis. aut e converso. quae est conservativa uniuscuiusque individui quantum potest: unde praeter intentionem eius est quod deficiat in conservando. Supposito ergo quod sphaera stellarum fixarum sit suprema sphaera. accipiunt hoc quasi simpliciter et absolute dictum. tertio ostendit impossibile esse quod vicissim intendatur et remittatur. supposito quod caelum moveatur tempore infinito. non intelligentes intentionem Aristotelis. Sed in primis corporibus. Et ideo in eis non potest esse aliqua remissio. Quidam tamen. secundo ostendit impossibile esse quod semper intendatur vel semper remittatur. scilicet tempore infinito. et ideo attribuit primum motum. sit potens et impotens: et per consequens impossibile est quod infinito tempore intendatur motus. et rursus alio infinito tempore sit impotens et tarde moveat (nam remissio motus causatur ex impotentia.. et iterum infinito tempore remittatur. Quia si singulae partes eius quandoque citius quandoque tardius moverentur. Primo quidem quia nihil praeter naturam videtur existere tempore infinito: ea enim quae sunt secundum naturam. proceditur a remisso ad intensum. ut patet ex his quae in primo libro dicta sunt. ad quod quidem. et nihil contrarium est eis. sunt semper vel in maiori parte. et eius quod est praeter naturam: quia id quod est praeter naturam est in paucioribus. vel semper remitti. Et ita in eis non potest esse aliqua impotentia. Secundo quia non est aequale tempus eius quod est secundum naturam. ostendit quod impossibile sit motum caeli vel semper intendi. Non autem est praeter naturam universalem. et in proprio loco existunt. in quibus senectus et decrementum et alia huiusmodi sunt praeter naturam. ostendit supponendo quod sphaera stellarum fixarum sit suprema sphaera: nondum enim suo tempore deprehensum erat quod stellae fixae haberent proprium motum praeter motum diurnum. vel e converso. |#3 Quartam rationem ponit ibi: adhuc autem et irrationabile etc. alio modo ut quandoque intendatur et quandoque remittatur. Ergo impossibile est quod aliquid tempore aequali.. Impotentia autem est praeter naturam. ostendit duobus mediis. quia intensio et remissio cuiuslibet motus irregularis 83 . sicut enim quando intenditur motus. sicut etiam invenerunt antiquissimi observatores. intensio autem ex potentia)p et hoc idem esse irrationabile. quia tota substantia animalis consistit ex talibus corporibus quae distant a propriis locis: componitur enim corpus animalis ex quatuor elementis. ibi: sed adhuc neque etc. ut habitum est: ergo impossibile est quod aliquid infinito tempore sit impotens. sed etiam corruptio. una earum velocius et alia tardius mota.quod una pars caeli quandoque citius quandoque tardius moveatur. proceditur ab intenso ad remissum. Non ergo est irregularitas in motu primi caeli quantum ad partes eius. idest deminutio velocitatis: et per consequens neque intensio. sicut videmus quod quando corpora animalium lassantur. id autem quod est secundum naturam est ut in pluribus vel semper. et postea infinito tempore remittatur. sphaerae stellarum fixarum. necesse est quod infinito tempore remittatur. supra quem ponunt aliam sphaeram. idest velocitatis augmentum. Sed potentia rei est secundum naturam. scilicet diurnum. probat quod partes eius non moveantur irregulariter. Sed si remittitur motus caeli secundum modum qui dictus est. sequitur quod infinito tempore prius intendatur motus eius et postea remittatur. Sed hoc est praeter intentionem Philosophi. et hoc duabus rationibus. necesse est quod quandoque animalibus accidat corruptio et defectus. Sed huius contrarium apparet: quia inveniuntur eandem figuram conservare. ex qua causatur non solum generatio. impotentia autem est praeter naturam.. scilicet caelestibus. eo quod non est ratio quare magis uno tempore remittatur quam alio. ita quando remittitur. alio modo ut vicissim quandoque remittatur et quandoque intendatur. Manifestum est enim quod remissio velocitatis motus cuiuscumque mobilis sit propter impotentiam. cui attribuunt primum motum. Primo ergo ostendit impossibile esse quod infinito tempore intendatur prius. ut patet ex his quae supra dicta sunt. Quod est intelligendum quantum ad naturam particularem. |#5 Deinde cum dicit: sed adhuc neque etc.. sicut patet in animalibus. |#4 Dicit ergo primo quod irrationabile est quod motor caeli infinito tempore sit potens et velociter moveat. Omnis autem impotentia et defectus est praeter naturam. remittitur eorum motus. et procedit ex quadam divisione. non autem mixta ex diversis. quasi proprium ei. quia ista duo se invicem consequuntur. puta in corpore caelesti. Ergo impossibile est quod in motu caeli sit remissio et intensio. in his inferioribus: dicitur autem natura universalis virtus activa in causa universali. Quarum prima est. Ideo autem defectus praeter naturam particularem in animalibus accidere possunt. et eodem modo ab invicem elongari in hoc tempore. ibi: relinquitur itaque etc. iam a longinquo tempore stellae fixae in alia distantia se haberent ad invicem quam prius. Si enim in motu caeli sit intensio et remissio. nihil potest accidere praeter naturam: quia sunt simplicia. quorum nullum tenet proprium locum. hoc non potest esse nisi tribus modis: uno modo ut semper intendatur vel semper remittatur. Sed quodlibet istorum est impossibile. secundum eius opinionem. et per consequens alii defectus ad corruptionem tendentes. Et quia ea quae sunt praeter naturam non possunt esse sempiterna. et hoc dupliciter: uno modo ut tota intensio et tota remissio sit simul.

deficit circa aliquem terminum ipsius motus; sicut motus naturalis intenditur usque ad aliquem terminum, et similiter motus violentus remittitur usque ad aliquem terminum. Si ergo intensio vel remissio motus caeli nunquam terminetur, sed in infinitum procedat, sequitur quod motus caeli sit infinitus et indeterminatus. Quod patet esse falsum: probatum est enim in VI physic. Quod, quia omnis motus est ex aliquo in aliquid, necesse est quod sit determinatus. Unde etiam una circulatio caeli est determinata: sed motus caeli dicitur infinitus secundum diversas circulationes sibi succedentes. |#6 Secundam rationem ponit ibi: adhuc autem si quis etc.. Et dicit quod hoc etiam esse impossibile est manifestum, si quis concedat esse aliquod tempus minimum, ita quod in minori non contingat moveri caelum. Quilibet enim motus vel actio habet determinatum tempus, quod non transcendit: quamvis enim tempus sit divisibile in infinitum, non tamen est possibile citharizare vel ambulare in quocumque tempore; sed quilibet actus habet determinatum minimum tempus, quod non excedit velocitate, ut scilicet in minori tempore perficiatur. Unde nec caelum possibile est moveri in quocumque tempore, sed habet aliquod minimum tempus determinatum. Ex quo patet quod non semper intenditur velocitas motus eius, quia sic velocitas eius excederet quodlibet minimum tempus. Si vero non semper potest intendi motus caeli, pari ratione neque semper potest remitti, quia eadem ratio est de uno et de altero: sicut enim est minimum tempus alicuius actionis, ita et maximum in quo peragitur. |#7 Posset autem aliquis praedictae rationi obviare, dicendo quod semper intenditur velocitas motus caeli, et tamen nunquam transcenditur quoddam minimum tempus datum, si quidem fiat appositio velocitatis non aequalis aut maior, sed semper minor et minor; sicut dicitur in III physic. Quod, si linea dividatur secundum eandem proportionem, puta ut subtrahatur a tota linea tertia pars, et iterum a residuo tertia pars, et a residuo iterum tertia pars, hoc poterit in infinitum procedere; et si eorum quae subtrahuntur posterius addatur priori, fiet in infinitum additio, nec tamen pervenietur unquam ad quantitatem totius lineae, quia semper erit aliquid residuum de linea quae dividebatur. Si tamen semper subtraheretur pars aequalis quantitatis vel maioris, et adderetur ad id quod prius acceptum est, oporteret transcendere omnem quantitatem determinatam. Et similiter dicit hic intelligendum esse quod transcendetur omne minimum tempus datum, quod est transcendere omnem magnitudinem velocitatis, si semper per infinitum tempus addatur aequalis velocitas vel etiam maior. Si vero prius adderetur magna velocitas, et postea minor, et sic inde, sicut dictum est in divisione et additione lineae, non transcenderetur omnis velocitas, nec omne minimum tempus; cum non esset pura intensio, sed intensio remissioni adiuncta, quia movens non posset semper aequaliter addere ad velocitatem. |#8 Deinde cum dicit: relinquitur itaque etc., ostendit impossibile esse quod vicissim intendatur et remittatur motus caeli; et hoc dupliciter. Primo quidem quia hoc videtur penitus esse irrationabile, et simile fictioni: nulla enim ratio assignari potest huius vicissitudinis. Secundo quia talis diversitas in motu caeli non lateret; opposita enim iuxta se posita magis sentiuntur: et tamen nihil tale percipimus. Unde relinquitur quod in motu caeli nulla sit irregularitas. Ultimo autem, quia hic finit suam considerationem de toto caelo, epilogat intantum dictum esse quod sit unum tantum caelum, et quod sit ingenitum et sempiternum, et quod regulariter moveatur. |+10 Lectio 10 |#1 Postquam Philosophus determinavit de caelo, hic determinat de stellis. Et primo determinat veritatem; secundo movet quasdam dubitationes et solvit, ibi: duabus autem dubitationibus etc.. Circa primum quatuor facit: primo determinat de natura stellarum; secundo de motu earum, ibi: quoniam autem videntur etc.; tertio de ordine earum, ibi: de ordine autem ipsorum etc.; quarto de figura earum, ibi: figuram autem uniuscuiusque etc.. Circa primum tria facit: primo dicit de quo est intentio; secundo manifestat veritatem, ibi: rationabilissimum autem etc.; tertio excludit obiectionem, ibi: calor autem ab ipsis etc.. Dicit ergo primo quod, postquam determinatum est de toto caelo, consequens est ut dicamus de his quae vocantur astra, ex quibus constant, idest ex qua natura sint, et quam figuram habeant, et quales sint motus eorum. |#2 Deinde cum dicit: rationabilissimum autem etc., ostendit ex qua natura sint corpora stellarum. Et primo proponit quod intendit, dicens quod ponere unamquamque stellam esse de natura corporis sphaerici in quo movetur, est in se consideratum valde rationabile, eo quod loca consequuntur naturas corporum; unde rationabile est quod stellae pertineant ad naturam sphaerae in qua situantur. Consequitur etiam hoc ex necessitate ad ea quae supra diximus. Dictum est enim quod caelum habet naturam aliam praeter naturam quatuor elementorum, propter hoc quod habet alium motum naturalem a motibus elementorum, scilicet motum circularem; unde, cum stellae moveantur circulariter sicut sphaerae caelestes, consequens est quod habeant eandem naturam cum sphaeris caelestibus, et differant a natura quatuor elementorum.

84

|#3 Sed circa hoc videtur esse duplex dubitatio. Prima quidem dubitatio est quia corpora stellarum videntur habere differentiam ad corpora sphaerarum caelestium, ex eo quod sunt lucida et videntur spissiora; et ita videtur in corporibus caelestibus esse aliqua contrarietas. Contrarietas autem est causa corruptionis. Videtur ergo quod corpora caelestia sint corruptibilia secundum suam naturam; quod est contra ea quae in primo libro determinata sunt. Et ad hoc dicendum est quod non omnis diversitas, proprie loquendo, habet rationem contrarietatis; sed ad hoc quod aliqua diversa sint contraria, duo requiruntur. Quorum unum est quod sint nata aliqualiter esse in eodem subiecto, vel proximo vel saltem remoto: calor enim contrariatur frigori, quod tamen non est natum esse in igne, sed est natum esse in materia ignis, quae est primum subiectum. Secundo requiritur quod diversa quae sunt contraria, non possint esse simul, sed mutuo se expellant. Unde album et nigrum, secundum quod sunt in materia, sunt contraria mutuo se expellentia; secundum tamen quod sunt in intellectu, non habent contrarietatem, sed sunt simul; quinimmo unum eorum cognoscitur per aliud. Formae autem vel qualitates diversae quae videntur esse in corporibus caelestibus, nullo modo sunt natae esse in eodem, nec sicut in proximo, nec sicut in primo subiecto: non enim corpus stellae est natum reduci ad dispositionem ceterarum partium sphaerae caelestis, sed nec e converso. Similiter etiam oportet dicere formas seu qualitates contrarias quae sunt in inferioribus corporibus, esse aliqualiter in corporibus caelestibus, non quidem univoce, sed sicut in causis universalibus, per quandam similitudinem, ad modum quo formae quae sunt particulariter in materia sensibili, sunt universaliter in intellectu. Et ideo, sicut nec in intellectu, ita nec in corporibus caelestibus sunt sub ratione contrarietatis. Unde et Plato dixit quod in corporibus caelestibus sunt excellentiae seu sublimitates elementorum, quasi primordialia eorum activa principia: comparantur enim corpora caelestia ad elementaria, sicut activa ad passiva. Et ideo e contrario accidit in corporibus caelestibus et elementaribus. Nam corpora elementaria, quanto magis congregantur per inspissationem, tanto sunt magis materialia et passiva, et minus habentia de luce, sicut patet in terra, quae etiam dominatur in corporibus mixtis: sed in corporibus caelestibus, quanto est maior congregatio per modum inspissationis, tanto magis multiplicatur luminositas et virtus activa, sicut patet in ipsis corporibus stellarum. Sic igitur patet quod talis diversitas quae in corporibus caelestibus apparet, non videtur habere rationem contrarietatis. Unde non sequitur quod sint susceptiva corruptionis. Sequeretur autem hoc si ibi esset vera contrarietas, sicut in primo Aristoteles ostendit. |#4 Secunda dubitatio est quia, cum in corpore caelesti appareat diversitas inter stellas et reliquas partes sphaerarum, videtur quod non sint simplicia corpora. Sed dicendum est quod intantum dicuntur corpora simplicia, inquantum non sunt composita ex contrariis naturis. Est tamen in eis aliqua diversitas secundum naturam speciei, licet conveniant in natura generis; sicut conveniunt in communi ratione motus, quia omnia circulariter moventur. |#5 Secundo ibi: sicut enim ignea etc., ostendit hoc etiam esse consonum aliqualiter dictis aliorum: dicens quod, sicut illi qui dicunt stellas esse igneas, propterea hoc dicunt quia caeleste corpus existimant ignem esse, quasi rationabile sit quod unumquodque astrum constet ex natura illarum sphaerarum in quibus est; ita etiam et nos dicimus quod stellae sunt de natura alia a natura quatuor elementorum, propter hoc quod supra probavimus caelos tales esse. |#6 Deinde cum dicit: calor autem ab ipsis etc., excludit obiectionem: quia quidam opinabantur stellas esse de natura ignis, sic argumentantes. Esse calidum et luminosum videtur esse proprium ignis; sed stellae calefaciunt et illuminant; ergo videtur quod sint de natura ignis. Et circa hoc tria facit: primo solvit hanc obiectionem per quoddam exemplum; secundo ostendit differentiam exempli ad propositum, ibi: hae quidem ipsae etc.; tertio respondet tacitae quaestioni, ibi: et hac maxime etc.. Dicit ergo primo quod calor et lumen generatur a stellis per quandam contritionem sive confricationem aeris ex motu eorum, non propter hoc quod sunt ignea. Videmus enim quod motus natus est ignire et ligna et lapides et ferrum: unde multo magis rationabile est quod per motum possit igniri corpus quod est propinquius igni quam praedicta corpora; quia eorum quae sunt sibi propinquiora, facilior est transmutatio in invicem. Aer autem propinquius se habet ad ignem quam corpora praedicta: unde magis aer potest igniri ex motu quam praedicta corpora. Et ponit exemplum de sagittis, quae cum sint plumbeae quantum ad aliquam sui partem, ex vehementia motus sic calefiunt, ut quandoque liquescat plumbum. Et quia ipsae sagittae igniuntur ex motu, necesse est quod multo magis aer qui est in circuitu sagittarum igniatur. Nec hoc est intelligendum quod calefactio sagittarum sit causa calefactionis aeris, sicut simplicius intellexit; sed magis est intelligendum quod calefactio aeris per motum sit causa calefactionis sagittarum, ut exposuit Alexander. Aristoteles enim vult probare per locum a minori, quod si sagittae calefiunt, necesse est quod aer circumstans calefiat, qui est propinquior igni, ut supra dixit: non autem per locum a causa, ut intellexit simplicius. 85

|#7 Deinde cum dicit: hae quidem ipsae etc., ostendit differentiam exempli inducti ad propositum. Et dicit quod ipsae sagittae calefiunt propter hoc quod feruntur per aerem; qui quidem aer ignitur ex motu propter plagam, idest propter percussionem et divisionem quam patitur a sagitta; unde ex contactu aeris calefacti sagittae calefiunt. Sed hoc non accidit in stellis: quia unaquaeque stellarum non fertur per aerem, sed in propria sphaera separata ab aere. Et ideo ipsae stellae non igniuntur nec calefiunt: tum quia sunt longe ab aere, qui ignitur per motum; tum etiam quia non sunt susceptivae peregrinae impressionis. Sed aer qui existit sub sphaera corporis circularis, necesse est quod incalescat per motum sphaerae caelestis: quia scilicet ex ipso motu sphaerae caelestis movetur non solum ignis, sed etiam aer (usque scilicet ad istum aerem qui infra montes continetur), ut apparet ex motu comatarum stellarum, ut dicitur in I meteor.. |#8 Deinde cum dicit: et hac maxime etc., respondet tacitae obiectioni. Si enim per motum sphaerae caelestis aer inferior ignitur, cum sphaera caelestis continue moveatur, videtur esse consequens quod semper debeat esse aequalis calor in aere, scilicet aestate et hieme, nocte et die; cuius contrarium videmus. Sed ad hoc ipse respondet quod maxime aer ignitur per motum illius sphaerae cui sol est infixus; et ideo generatur calor propter propinquitatem solis ad nos. Et hoc dupliciter: uno modo secundum quod per suum ortum ascendit ad nostrum hemisphaerium superius; alio modo inquantum accedit ad summitatem capitum nostrorum; sicut enim est maior calor in die quam in nocte, ita etiam est maior calor in meridie quam in mane. Ultimo autem concludit epilogando tantum dictum esse de stellis, quod neque ipsae sunt igneae naturae, neque etiam feruntur in corpore igneo, sed supra sphaeram ignis in sphaeris caelestibus. |#9 Est autem hic primo dubium: cum Aristoteles proponat quod ex motu stellarum generetur calor et lumen, videtur insufficienter hoc manifestare, cum non manifestet de lumine, sed solum de calore. Et ad hoc respondet Alexander quod illud quod pertinet ad lumen, reservat ad determinandum ad librum de anima, in cuius secundo dicit quod lumen non est proprium ignis, sed est aliquid commune sibi et supremo corpori. Sed cum Aristoteles hic dicat quod utrumque eorum generatur ex contritione aeris, melius est ut dicamus quod utrumque Aristoteles hic manifestat, per hoc quod ostendit ex motu stellarum igniri inferiora corpora; in igne autem invenitur calor et lumen. |#10 Sed adhuc dubium est, ex qua natura contingat quod motus habeat virtutem igniendi sive calefaciendi. Ad quod respondet Averroes in suo commento quod proprium est calidi esse mobile; et ideo cum aliquid actu movetur, fit etiam actu calidum. Sed hoc non videtur verum. Primo quidem quia moveri non est proprium calidi, sed cuiuslibet corporis naturalis: nam ea quae moventur motu recto, in suis locis quiescunt, moventur autem existentia extra sua loca; corpora autem caelestia moventur circulariter in suis locis, quae neque sunt calida neque frigida. Secundo quia posterius non est causa prioris: si ergo moveri sit proprium calidi, magis calor erit causa motus, quam e converso. Et ideo dicendum est quod, sicut probatur in VIII physic., motus localis est primus motuum. In quolibet autem genere id quod est primum est causa eorum quae sunt post in eodem genere: unde motus localis est causa alterationis, quae est prima inter alios motus; et praecipue est causa primae alterationis, quae est calefactio. Alteratio enim secundum omnes alias qualitates, causatur ex alteratione primarum quatuor qualitatum; inter quas duae activae, scilicet calidum et frigidum, sunt priores passivis, scilicet humido et sicco; calidum autem est prius frigido, sicut forma privatione, ut patet ex supra dictis. Unde motus localis proprie est causa calefactionis. Habet autem hoc omnis motus localis ex virtute motus caelestis, qui est primus localium motuum. |#11 Dubitatur autem ulterius, cum sol immediate non tangat neque aerem neque ignem, quomodo ex motu solis causatur calor in aere et in igne: non enim media corpora caelestia, scilicet sphaerae veneris, mercurii et lunae, ex motu solis calefiunt. Ad quod respondet Alexander quod nihil prohibet ab aliquo agente aliquid alterari per medium, ita tamen quod illud medium non alteretur; sicut piscis qui dicitur stupor, stupefacit manus piscatoris mediante reti, quod tamen non stupescit. Recipit tamen aliqualiter impressionem piscis secundum suum modum, alio tamen modo quam manus. Ita etiam sol imprimit aliquid in corpora caelestia media, non tamen calefactionem; sed impressio solis pervenit ad corpora inferiora per modum calefactionis, secundum eorum conditionem. Sed contra hanc responsionem videtur esse, quod Aristoteles dicit quod calor causatur in aere trito vel compresso per motum stellarum; hoc autem non est possibile, quod contritio vel compressio a motu solis perveniat ad aerem, nisi media corpora caelestia conterantur; quod est impossibile. Et ideo Averroes in commento dicit quod totum corpus caeleste movetur motu diurno quasi unum corpus, vel quasi unum animal totum; motus autem planetarum proprii sunt quasi motus partium animalis. Causatur autem calor in aere praecipue ex motu totius caeli, qui est motus diurnus: unde et Aristoteles dicit quod approximante 86

et inter hiemem et aestatem. qua tangit corpus alteratum. et ideo generatur minor calor: et inde est quod in hieme. et praecipue a sole. ut simplicius dicit. ut Averroes dicit. Quanto autem sol magis recedit a summitate capitum nostrorum. in quibus est magis adunata et quasi commassata virtus activa caelestis corporis. Si vero dicat radios esse corporales. causaretur calor aeris. supra dictum est. inde est quod est maxime potens ad calefaciendum. ut probant perspectivi. sed inquantum agunt calorem proportionatum unicuique corpori: unde reprehendit Avicennam. quia corpus tenue non est ita efficax ad alterandum sicut corpus habens profunditatem vel grossitiem. est lumen. Primo quidem quia. magis abundat in sole. Dicit enim Aristoteles quod a stellis generatur et calor et lumen. Et ideo simplicius dicit quod a solis corpore egrediuntur radii. minus calefierent. sed etiam qualitatibus. scilicet caeli. quanta apparet inter mane et meridiem. et apud ortum solis vel occasum. et praecipue secundum virtutem solis. alia causa est lumen. Et quia haec qualitas. quod noctes plenilunii sunt calidiores. quando nobis appropinquant. generatur calor. scilicet lumen. quia fere ex omni parte sunt aequales. Et eisdem rationibus probatur quod sol non calefacit quasi igneae naturae existens. non est intelligendum quod seorsum una sphaera imprimat in aliam. ut intelligatur approximatio per respectum ad summitatem capitum nostrorum. sed de lumine quod causatur ab ipsis stellis. et similiter ignis. non autem secundum quantitatem linearum a sole ad nos ductarum. Averroes in commento dicit hoc non esse per se. expresse falsum dicit: probat enim Aristoteles in II de anima quod radius neque est corpus neque defluxus corporis alicuius.sole. quae est calor. Quod quidem habet virtutem calefaciendi inquantum est qualitas activa primi alterantis. et sic fit maxima inspissatio. quae sunt immaterialia. nam in planitie est maior calor quam in montibus. quod quidem fit per motum diurnum. sed etiam secundum virtutem stellarum. Duplex est ergo causa caloris ex corporibus caelestibus in his inferioribus generati: una quidem causa est motus. qui excedit alia corpora virtute et magnitudine. reflectuntur ad aequales angulos (quia. quam in locis in quibus radii solis percutiunt. tanto reflexio radii fit ad magis distans. praesente sole. sed secundum totam grossitiem caeli. si secundum contritionem vel compressionem aeris ex motu caelestis corporis. tanquam magis remota a motu calefaciente: nunc autem videmus contrarium. Manifestum est autem quod corpus alterans non alterat solum secundum extremam superficiem. Quod non videtur sic intelligendum quasi calor et lumen generentur per aeris contritionem ex motu caelestium corporum: non enim agitur hic de lumine ignis generati ex motu. et per hunc modum calefacientia. Movetur autem aer superior. sic verum dicit: tales enim reflexiones per contra-resistentiam corporum. non solum competunt corporibus. Tertio quia nulla ratio esset quare minor esset calor in locis umbrosis. sine prohibitione penetrare possunt. sol supra terram existens videtur ex omni parte quasi aequaliter esse nobis propinquus. unde directe causat qualitatem primam inferiorum corporum. quia radii solares percutiunt terram secundum angulos magis obtusos. Sed etiam haec ratio non videtur esse sufficiens. per aerem autem penetrant propter aeris poros. sed quod totum caelum una impressione alteret inferiorem aerem virtute solis et aliarum stellarum. quae causat maximum calorem: et hoc contingit quando sol est directe super summitatem capitum nostrorum. sed secundum suam totam profunditatem vel grossitiem: et huius signum est. Et ita totum caelum calefacit non solum secundum infimam sphaeram. et quod per caelestia corpora quae sunt infra solem. inquantum participant de lumine. fit minor calor in aere. qui immediate contingit inferiora corpora. Secundo quia. Quia igitur totum caelum agit ut unum corpus secundum motum diurnum. habent virtutem calefaciendi. Quare autem motus causa sit calefactionis. et reflectuntur a corpore spisso quod radii penetrare non possunt. trito aere ab illorum latione. quia ad modum corporum se habent. primo quidem sequeretur quod loca quae sunt inferiora. Et ideo alteratio sequitur in istis inferioribus non solum secundum orbem lunae. nam et calor reflectitur cum invenit obstaculum. Quod autem quaedam astra dicantur infrigidare vel humectare. sed a corporibus solidis. unde radii reflexi magis distant a radiis primo obiectis. et oriente et super nos existente. quos dicit esse corporales. Non est autem intelligendum quod mutua contritio vel confricatio corporis caelestis et aeris sit causa caloris. secundum motum diurnum caeli totius. ut prius dicebatur. et ita non deberet esse tanta differentia calefactionis ex sole. inquantum sunt entia lucida in actu. Et si quidem intelligat simplicius in his verbis radios esse corpora confricantia aerem et inspissantia. cum sphaera terrae fere se habeat per modum puncti ad sphaeram solis. Secunda autem causa calefactionis corporum inferiorum ab astris. secundum virtutem solis et omnium stellarum. intantum quod etiam lumen lunae est calefactivum. qui dicit quod 87 . Et propter hoc Aristoteles signanter non simpliciter dixit quod sole magis appropinquante generatur maior calor. scilicet terra et aqua. omnia quae dicta sunt aliqualiter vera sunt. sed addidit et oriente et super nos existente. quasi una alteratione. secundum id quod Philosophus dicit in libro de partibus animalium. inquantum directe proiiciuntur. unde quidam pisces moventur ad superficiem aquae. |#12 Si quis autem diligenter consideret. sed solum motus aeris ex superiori motu caelestis corporis causatus. et similiter alia huiusmodi. Reliqua autem caelestium corporum. quae est universalis virtus activa caelestium corporum. supposita identitate naturae. omnis reflexio fit ad aequales angulos)p quando ergo radius solaris percutit terram diametraliter. radius reflectitur in seipsum.

tribus rationibus. et ita videtur sequi quod sint calida et frigida.stellae faciunt et infrigidationem et calefactionem. hic determinat de motu earum. ponentes stellas et totum caelum quiescere. si loquatur de 88 . sed solum secundum additionem et deminutionem virtutis. quod quidem dicitur posuisse Heraclitus Ponticus et Aristarchus. Circa primum. Necesse est autem hoc contingere tribus modis: uno quidem modo ita quod utrumque quiescat.. videtur sequi quod sint tangibilia.. Rarum autem et densum invenitur in corporibus caelestibus. ostendit stellas non per se moveri. scilicet stella et orbis. Si igitur non per se agerent frigiditatem et humiditatem et alia huiusmodi. Et inde est etiam quod circa terram plures species rerum generantur ex virtute radiorum solis et stellarum. Sed in hoc non recte dicit Averroes. et homines qui vident. tertio vero modo ita quod unum eorum quiescat et alterum moveatur. Hac autem divisione posita. alio quidem modo ita quod utrumque moveatur. Unde relinquitur. quod non per se producitur ab agente. |+11 Lectio 11 |#1 Postquam Philosophus ostendit qualis sit natura stellarum. Illud enim videtur esse per accidens. quia in superioribus reflexiones radiorum magis disperguntur. Unde in corporibus caelestibus non sunt qualitates tangibiles per modum quo sunt in inferioribus corporibus. secundo ostendit utrum ex eorum motu sonus causetur. Corpora autem caelestia sunt agentia eorum quae sunt hic. sicut in causa activa. sunt calidiora: secundum autem quod ex lumine stellarum causatur calor. haec enim sunt primae tangibiles qualitates. Similiter non est ibi grave et leve. secundum quod calor causatur in inferioribus corporibus ex motu astrorum et totius caeli. consequens est quod ex eorum virtute sint etiam qualitates consequentes species seu formas elementorum. frigidum.. cum omnes formae substantiales inferiorum corporum sint ex virtute caelestium corporum. Corpora autem caelestia agunt et non patiuntur: unde tangunt et non tanguntur. ibi: manifestum autem ex his etc. cum dicit: utraque quidem igitur etc. Si enim utrumque movetur. corpora propinquiora caelo. Sed ad hoc de facili patet responsio per id quod Philosophus dicit in I de generat. verum est quod Alexander dixit. Non est enim ibi calidum vel frigidum. quo ponebatur caelum et stellas quiescere. posuerunt terram in qua nos habitamus. et alia huiusmodi. oportet dicere quod velocitas uniuscuiusque stellae sit aequalis velocitati circuli in quo fertur: apparent enim stellae simul cum circulis redeuntes iterum in idem a quo incoeperant moveri. Et secundum influentiam luminis et harum virtutum. ut dicitur in II de generat. si supponatur quod etiam terra quiescat: non enim posset salvari apparens motus stellarum. Circa quod dicit quod impossibile est dicere quod utrumque quiescat. si et stellae quae videntur moveri quiescerent. Dicendum est ergo quod omnia corpora caelestia. scilicet ignis et superior aeris pars. videtur sequi quiddam quod est irrationabile. scilicet et stella et orbis. scilicet quod tam stella quam orbis moveatur. Et dicit quod si ambo moventur. quae per reflexionem circa terram multiplicantur. Et primo ostendit qualiter stellae moveantur. habent non solum calefacere et infrigidare.. sed virtus quae est horum causativa. Supponit autem Aristoteles ad praesens quod terra quiescat. quod postmodum probabit. Quod enim motus appareat. et ita per motum nostrum videtur nobis quod stellae in contrarium moveantur. alterum duorum membrorum verificari: scilicet. moveri ab occidente in orientem circa polos aequinoctiales qualibet die semel. sed deferri eas motu orbium. scilicet stella et orbis. sequeretur quod ista essent per accidens in universo. Est igitur considerandum quod. et talium qualitates sunt calidum et frigidum. |#3 Deinde cum dicit: si quidem igitur ambo movebuntur etc. Item. secundum communem virtutem luminis. humidum et siccum. secundum maiorem et minorem congregationem partium. sed loco horum est ibi aptitudo ad motum circularem. destruit alterum membrum. media corpora caelestia recipere impressionem solis alio modo quam corpora inferiora. |#2 Et primo prosequitur primum. humidum vel siccum. tangunt se ad invicem. sed etiam omnes alios effectus corporales efficere in istis inferioribus. Et ideo quidam. Et hoc quidem manifeste apparet. causatur vel ex motu visibilis vel ex motu videntis. scilicet quod sit eadem velocitas stellae et circuli deferentis ipsam. remoto primo membro. secundum quod astra sunt spissiora et magis commassata quam sphaerae eorum: non tamen secundum differentiam contrarietatis. quod illa quae sunt nata agere et pati ad invicem. quae circumferuntur secundum motum caeli. |#13 Movet autem hic quaestionem Alexander: si corpora caelestia suo motu conterunt aerem. sed per modum eminentiorem. habent calefacere. sunt calidiora ea quae sunt infima. quae sunt calidum. Quarum prima sumitur per comparationem stellarum ad orbes. vel quod utrumque moveatur.. vel quod unum eorum moveatur et alterum quiescat. In qua quidem ratione unum praesupponit ex eo quod apparet secundum sensum: videmus enim et stellas et totum caelum moveri. prosequitur tria membra praedicta. sed secundum alias proprias virtutes singulis corporibus attributas.

Immo magis videtur necessarium esse quod eorum velocitates analogice. sed in paucioribus.. ut supposuerat. in qua congregatur lumen et virtus activa. Et primo quidem proponit quod non est rationabile quod sit eadem proportio velocitatis astrorum et magnitudinis circulorum. Secundo ostendit quod hoc non possit esse a casu. Quia aut hoc contingeret ex necessitate naturali. Si autem contingat ex naturali necessitate quod stella sit velocior quae movetur in maiori circulo. in quo tempore alia stella quae est in minori circulo versus alterum polorum. |#4 Sic igitur ostenso quod accidat ex dicta positione easdem esse velocitates astrorum et circulorum.stellis fixis. cum illud sit velocius quod in aequali tempore movetur per maius spatium. |#5 Deinde cum dicit: sed adhuc iterum etc. est autem rationabile quod velocitas circulorum proportionetur magnitudini propriae. relinquitur quod circuli. quanto est in maiori circulo. moveantur. si autem referamus ad planetas. ita quod stella quae est in circulo aequinoctiali. Secundo autem ostendit non esse inconveniens hoc dicere circa ipsos circulos. Et ita videbitur quod stellae non habebunt proprium motum. per hoc quod casus non contingit in his quae sunt a natura. sed sicut eiusdem naturae existentes. ostendit hoc esse irrationabile. sequetur quod superior planeta sit velocior. si non est rationabile quod velocitas stellarum proportionetur magnitudini circulorum. tanto sit velocioris motus. Et ita patet non esse verum quod simul circulus et stella moveantur. ut Alexander dicit. Et quia circulus superioris planetae est maior. postea ponatur in minori. in eodem tempore circuit totum circulum suum magnum. quod stella quae est in maiori circulo velocius moveatur. non esset rationabile in omnibus circulis et stellis hoc inveniri. sed ea quae casualiter fiunt. non similiter se habent in omnibus. Quod autem non sit rationabile quod motus cuiuslibet stellae proportionetur in velocitate magnitudini sui circuli. dicetur illa stella esse extra. sed moventur ad motum sphaerarum quibus sunt infixae. qui est circulus maximus dividens sphaeram per medium. sit velocior. sequentur eadem irrationabilia quae et prius. Quod enim hoc contingeret in uno vel in duobus. quia neque rationabile est quod utrumque. quae sunt in sphaera octava. et aequali velocitate. Quod quidem intelligitur inquantum aliquod punctum signatum in circulo redit ad pristinum statum. sed movebuntur a circulis.. quod quanto aliquid fuerit maius. Cum igitur in motibus caelestium corporum nihil sit praeter naturam. ea enim quae sunt a casu. non videretur esse inconveniens. sunt praeter naturae ordinem: unde ea quae a casu vel fortuna fiunt. Et primo ostendit quod non est possibile quod stella moveatur et circulus quiescat. simul esse maiorem circuli magnitudinem et maiorem velocitatem motus stellae. pertranseundo propriam peripheriam. Et similiter quanto circulus erit maior. simul revolvuntur cum suprema sphaera. sed quod hoc contingat in omnibus et a casu. ut scilicet tanto aliquod astrum sit velocius. adaptando ad circulos planetarum. ut scilicet stella quae prius erat in maiori circulo. scilicet tam stella quam circulus. tanto motus eius erit velocior. aliqualiter accidit quod simul stella pertransivit totum circulum. quod non contingit in his quae sunt a natura. inquirit de tertio membro. 89 . ex quo stella non conservat velocitatem aliquam propriam in suo motu. Potest etiam ad hoc improbandum alia ratio induci: quia. utroque enim modo circulus qui est extra. circuit circulum suum parvum. propinquior aequinoctiali. Nam secundum quod moventur motu diurno. ut patet in VI physic. quae est extra polos. et e converso. moveatur. Et si hoc referamus ad stellas fixas. ut Alexander dicit. sicut clavus ferreus infigitur rotae ligneae. Si autem dicatur quod hoc contingit a casu. sequetur quod stella quae prius erat tardior. Et sic. Potest etiam hoc intelligi. sequeretur quod alter motuum esset superfluus. videtur esse quoddam fictitium. se habeant ad eorum magnitudines: quia ita videmus in omnibus corporibus naturalibus. sequitur quod stella. Et sic. |#6 Secundo cum dicit: quoniam quidem igitur etc. quod prius improbatum est. Et dicit quod si dicatur circulos manere in eodem situ et stellas moveri. Accidet enim quod stella velocius moveatur quae est extra. non potest esse quod hoc quod dictum est. non eodem modo se habent in omnibus aut in pluribus. verificat ultimum membrum divisionis: dicens quod.. Primo quidem quia si hoc esset a casu. nisi inquantum per motus proprios planetae in suis circulis per aliquod spatium retrocedunt. idest sphaerae. ut supra habitum est. tanto velocius movetur motu proprio. idest proportionaliter. Nam omnes huiusmodi stellae simul cum tota sphaera videntur uno motu moveri. sic ostendit. Sic igitur tam in stellis fixis quam in planetis. non sicut alterius naturae existentes. aut a casu. quasi non per se motae. cum dicit: non est autem etc. neque etiam rationabile est quod solum stella moveatur. sed velocitas eius consequitur solam magnitudinem circuli. sicut ea quae sunt a natura. est maior. quantum ad motum diurnum: quia in eodem tempore per maiorem circulum revolvitur. consequens est irrationabile esse aequales esse velocitates astrorum et circulorum. et quod circulus est motus proprio motu. sequetur quod si transponantur stellae in alios circulos. sed astra secundum se quidem quiescant. quanto movetur in maiori circulo. dicetur esse extra stella illa quae est in circulo continenti (contentum enim est infra continens). idest circumferentiam.. Et ita sequetur quod velocitates stellarum sint proportionales magnitudini circulorum. a casu accidat. hoc improbat dupliciter. ac si stella sit nobilior pars sphaerae.

Et si quidem centrum hic proprie accipiatur. quanto est polo propinquior. Cum autem in eadem sphaera designantur diversi circuli circa eosdem polos. tanto aliquis circulus est minor et tardior. quod est terra: non enim astrologi sui temporis ponebant excentricos neque epicyclos. quanto est propinquior centro. si haberet motum aeque velocem. si quidem stellae essent profundatae in corporibus sphaerarum. neutro autem horum motuum stellae moventur. Quia enim probaverat quod motus maioris circuli est velocior. Ideo autem hoc dixit esse rationabile. si ponamus stellas non moveri per se. Stellae sunt sphaericae figurae. 90 . scilicet stellas esse sphaericas. Non autem poterit hoc referri ad diversos circulos quos describunt stellae fixae in suo motu: non enim omnium illorum circulorum est idem centrum. Alio modo secundum rationem quae sumitur ex praedeterminatis. vel esse plenum aliquo corpore passibili. ergo non moventur secundum seipsas. Et quod motus maioris circuli sit velocior. quae moventur motu recto. sicut maior pars terrae velocius movetur deorsum (e contrario autem se habet in motu violento. cum motus eorum sit naturalis. et minor in minori. cum stella quae est in minori circulo. Potest autem aliter exponi. per quantitatem portionum intersectarum a duabus lineis procedentibus a centro vel a polo. vel quod esset aliquod spatium medium inter duas sphaeras. hoc enim est de ratione aeque velocis. Si igitur orbes quiescerent et stellae moverentur. manifestum est quod in maiori circulo pertransibit maiorem portionem in eodem tempore: et hoc est velocius moveri. qui sunt proprii sphaerici corporis. patet ex hoc quod. quia hoc posito nihil irrationabile sequitur. sicut dicitur in VI physic. Sed haec omnia inconvenientia evitantur. portio illa quae abscinditur ab his duabus lineis. sicut et inter circulos sub invicem positos. est quia moventur secundum motum circulorum. Sic ergo rationabile erit quod maior circulus pertransibit maius spatium in aequali tempore. ita quod inferior sphaera tangit superiorem secundum totum. quod oportebit dicere si stellae moventur et orbes quiescunt. quod in minori tempore minus spatium pertranseat. quam etiam quantum ad planetas. convenit tam quantum ad stellas fixas.. Et eadem ratio est si ducantur duae lineae circulares a polo per omnes circulos usque ad maximum eorum. |#2 Primo ergo proponit stellas esse sphaericae figurae: quod quidem manifestat dupliciter. omnes sunt circa idem centrum. qui secundum intentionem Aristotelis. Sed si ad stellas fixas referre velimus. in quo corpus quanto est maius. oporteret quod vel inferior sphaera scinderetur a motu stellae.Et hoc quidem rationabile est dicere. secundum quod refertur solum ad stellas fixas. |#7 Secundo autem non accidet hoc inconveniens. tanto velocius movetur proprio motu naturali. Si autem moverentur in superficie sphaerae superioris. utrumque autem horum est impossibile. sequeretur quod sphaera stellarum non esset tota continua. sed divelleretur per partes. oporteret eas moveri motu qui est proprius corpori sphaerico. si a centro ducantur duae lineae rectae per omnes circulos usque ad supremum. et ita hoc est tanquam probabile accipiendum. et ita motus erit velocior. quod dirumperetur ad modum aeris vel aquae. sequeretur quod suo motu divellerent sive dirumperent ipsam sphaerarum substantiam. secundum quantitatem stellae: et hoc spatium oporteret vel esse vacuum. scilicet pertransire maius spatium in aequali tempore. oporteret quod in minori tempore suum circulum perageret. eo quod sicut se habet centrum ad circulum in superficie plana. Primo enim non est irrationabile quod sit maior velocitas maioris circuli: inter circulos tamen collocatos circa idem centrum. quae sumebatur ex comparatione stellarum ad circulos seu orbes. quae sumitur ex figura stellarum: quae talis est. idest scindatur. rationabile est quod quanto circulus fuerit maior. |#3 Deinde ostendit differentiam motuum circularium. per motum corporis transeuntis. Ostensum est autem supra caelum esse sphaericae figurae: unde oportet stellas sphaericae figurae esse. scilicet volutatio et circumgyratio. probat hoc iterum alia ratione: quia nisi maior circulus in sphaera stellarum fixarum velocius moveretur. Haec autem expositio quae dicta est. erit maior in circulo maiori. oportet quod hic nomine centri polus significetur. ita se habet aliqualiter polus ad circulum in superficie sphaerica. sed solum per motum orbium. oportet hoc referri ad diversos circulos planetarum. tanto tardius movetur)p unde et in corporibus quae moventur motu circulari. unde si moverentur. tanto aliquis circulus est minor et tardioris motus. qui est duplex. tanto velocius moveatur. Unde centrum et polus sunt indivisibilia et penitus immobilia. sed hoc quod apparet de motu earum. et praecipue quia ostensum est quod totum caelum est continuum. hic ponit rationem secundam. Cum ergo una dictarum linearum circularium tota simul perveniat ad locum in quo erat alia. quia etiam in aliis corporibus. quod caelum divellatur. |+12 Lectio 12 |#1 Praemissa prima ratione ad ostendendum quod astra moventur per motum circulorum. quanto aliquod corpus est maius. Uno modo quia omnes alii ita dicunt. Dictum est enim quod stellae sunt factae ex natura caelestium corporum: unde oportet confiteri quod habeant eandem figuram quam habet caelum.

quia contrarium huius apparet sensu: videmus enim quandoque stellas in oriente. quia circumgyretur. ad modum quo movetur mola molendini. si stellae moventur per seipsas. et ideo difficilius est eam sentire. unde et in Graeco nominatur stilbon. eo quod sunt in sphaera octava. |#6 Item considerandum est quod stellas quasdam vocat fixas vel manentes. sic in suo motu non semper servabit eandem superficiem versus nos. Et hoc ipsum non accidit propter ipsum solem. scilicet volutatio et circumgyratio. sicut simplicius dicit. idest fixas. idest tremit. quando visus noster magis potest defigi in ipsum. scilicet diurnus et motus proprius. circumvoluto spiritu visibili. Item quod dicit planetas non scintillare. eo quod nihil differt quantum ad hoc quod aliquid videatur moveri. sed de uno loco transferuntur in alium. Sed scintillatio quidem videtur ex eo quod visus non potest perfecte apprehendere rem visam: quod quidem in stellis fixis accidit propter earum distantiam. sicut patet ex his quae probantur in VI physic.: talis enim est dispositio motus sphaerici.Et dicit quod duo sunt motus sphaerici corporis qui conveniunt ei per se. qui dicuntur erratici. Tremor autem qui accidit in visu nostro. Si vero intelligatur corpus stellae moveri super duos polos. et erit motus volutationis. Sol etiam et scintillat et circumgyrari videtur. eo quod est circa centrum et polos. quod. inquantum supervincitur a superexcellenti claritate solis. Differunt autem hi duo motus secundum diversitatem axis et polorum. Conatur enim visus ad videndum rem a remotis. si corpus stellarum moveretur motu circumgyrationis. sicut stella fixa. sicut ipse dicit in II topic. Similiter etiam hoc ab omnibus dicitur. propter vapores terrenos: cum autem elevatus fuerit. Planetae autem non videntur scintillare. quorum unus sit in superficie quae est versus nos. rationabile esset quod omnes tali motu moverentur. non quia omnino non moveantur secundum motum suae sphaerae. Primo quidem quia. Sed respiciens ad stellas manentes. quia non tanta virtus est claritatis eius. et alius in superficie opposita. sed propter elongationem visus nostri a sole: visus enim noster. quod improbat in libro de sensu et sensato. Sed talis motus non apparet in omnibus stellis.. quia corporis distantis debilior est impressio. quasi porrectus valde in longinquum. eo quod omnes sunt unius naturae. Alexander autem dicit quod ideo sol in ortu et occasu videtur circumgyrari. oporteret quod. sed eum videt scintillantem. quia ipsi sunt in motu. quod altero horum motuum moveantur. sed quia semper a se invicem conservant eandem distantiam et configurationem. Si enim intelligatur corpus stellae moveri super duos polos. Et inde est quod maxime videtur sol circumgyrari in ortu et occasu. ex comparatione ad quietem terrae. quandoque in occidente. Et primo ostendit quod motus qui in stellis videtur. ut supra ostensum est. Circumgyratio autem videtur ex eo quod res visa potens est ad immutandum visum intantum quod. conservans eandem superficiem versus nos. sicut et planetae. vel etiam secundum circumgyrationem. Et ista etiam forte est causa quod stellae fixae videntur scintillare. Non ergo motus qui apparet in eis. si motus circumgyrationis conveniret stellis. quod motus 91 . respiciens ad stellas fixas. nec etiam in quacumque parte caeli sit. sed etiam si oporteat eum suscipere speciem a corpore distante provenientem. quorum uterque accipitur in quacumque parte qua coniungitur corpori sphaerae. quae non moventur. nutat. quod de planetis non accidit. non quia visus fiat extra mittendo. quia longe distat a sole. sed solum quando oritur et quando occidit. a scintillando. super quos intelligitur corpus sphaericum moveri. non sit motus circumgyrationis: et hoc quidem probat dupliciter. intelligendum est ut in pluribus: nam mercurius scintillat. quia sentitur duplex motus eius. propter hoc quod sunt propinquiores nobis. utrum moveatur visus vel res quae videtur. non solum si oporteat eum radium visualem emittere usque ad corpus distans. sed solum in sole. et plures homines ita loquuntur. scilicet de natura caelestis corporis. quod stellae non semper manent in eodem loco. Sed hoc non est credibile. oportet. |#4 Deinde ostendit quod neutro horum motuum causetur motus qui in eis videtur. propter maximam distantiam earum a nobis. quia mathematici ita utuntur in suis demonstrationibus. et ideo visus noster potens est in suo vigore pertingere ad ipsos. et hoc per comparationem ad nos. visus noster tremit. sive visus fiat extra mittendo sive intus suscipiendo. facit videri quod astrum moveatur. videatur ipse sol circumvolvi. Quia igitur isti duo motus sunt proprii corporis sphaerici. sicut sol. diversificato solum secundum rationem. nominibus autem utendum est ut plures. Sed hoc non possumus dicere in stellis. propter excellentiam claritatis. propter infirmitatem suam. tamen tota stella maneret in eodem loco secundum subiectum. vel secundum scintillationem. sic stella movetur motu circumgyrationis. sicut patet de illis qui navigant circa littora. in sole autem propter excellentiam claritatis. propter elongationem illarum stellarum a nobis. Alio modo ostendit idem quia. |#5 Est autem circa ea quae hic dicuntur considerandum. ita quod intelligamus axem esse lineam transeuntem per profunditatem stellae. est motus circumgyrationis. licet partes stellae mutarent locum subiecto. Utitur autem modo loquendi ac si visus fiat extra mittendo. videtur eis quod montes et terra moveantur. sed quia in huiusmodi eadem ratio est. non potest oculus intantum defigi in ipsum quod sufficiat ad apparentiam circumvolutionis. quod Philosophus dicit hic quod visus noster tremit porrectus longe valde. idest secundum rationem propriae figurae.

praeter hoc quod moventur motu orbium. non quia semper eadem eius superficies sit ad nos conversa. Simul etiam quia motus caelestium corporum causant motus inferiorum corporum. Illud enim quod revolvitur. non manent in eodem loco. si per se moverentur. Non enim ostendit quod stellae nullo modo circumgyrentur. possit in tam brevi spatio percipi. quia talis circumgyratio non sensibiliter apparet in stellis. ex eo quod claritatem lunae in illa parte non videmus. qui sunt regyratio et volutatio. non ex omni parte terrae similis diversitas appareret in luna. non est circumgyratio. Et secundum hoc Plato posuit quod stellae fixae moventur duobus motibus. quod talis diversitas videtur in luna propter dispositionem suae substantiae. ut ostensum est. qui est motus diurnus. sunt corpora animata. Quidam enim dicunt quod causa illius diversitatis est aliquod corpus interpositum inter nos et lunam. praecipue quo movetur motu proprio. |#7 Et est sciendum quod Plato posuit stellas. habent tamen secundum seipsas propriam integritatem et circumgyrationem. oportet quod habeant aliquem motum naturalem. scilicet illa superficies quae vocatur facies. videtur esse quaedam obscuritas. videtur quod stellae moveantur circulariter motu circumgyrationis secundum seipsas. non est propter seipsum. eadem ratio videtur esse de una et de aliis. vel etiam formarum visualium. quando ad nos convertitur. cum sit eadem natura omnium stellarum. eo quod apparet in ea quaedam distinctio. scilicet motu circumgyrationis. rationabile esset eas moveri propriis motibus. sicut non videtur similis dispositio eclipsis solaris ex omnibus partibus mundi. Et ideo Aristoteles non curavit hunc motum attribuere stellis. ita scilicet quod non semper eadem superficies eius appareat. Et ita concludit quod. moveri motu circumgyrationis. cum vix etiam in multis diebus sentiatur. Et hoc etiam tollitur per eandem rationem. sive Australibus sive borealibus. nullus effectus deprehenditur in istis inferioribus. sive Orientalibus sive Occidentalibus. |#8 Deinde ostendit quod stellae non moventur motu volutationis. et quia sunt de natura caeli. Et sic patet quod luna non movetur motu volutationis. secundum autem huiusmodi stellarum circumgyrationem. Aristoteles etiam dicit in littera quod ista circumgyratio apparet non propter ipsum solem. his autem motibus non moventur. ideo non asseruit hunc motum in stellis esse. et motu supremi orbis. Quod quidem simplicius nititur ostendere esse verum multipliciter. sicut nec forma in speculo apparet secundum eandem dispositionem undique aspicienti: quia reflexio fit ad loca determinata. Et quia circumgyratio videtur in sole apertius in ortu et occasu. stellae autem. Alii vero dicunt quod huiusmodi obscuritas apparens in luna. |#9 Considerandum est autem quod causa illius diversitatis quae in superficie lunae apparet.solis. secundum proportionem corporum ad quae fit reflexio. sed propter elongationem visus nostri. sed propter passionem visus nostri. sicut in facie hominis quaedam distinctio secundum quandam lineationem videtur. et ita non videretur similis dispositio in luna ex omni parte mundi. Et eadem ratione nec stellae aliae: quoniam. puta terrae aut maris aut montium. scilicet motu circumgyrationis secundum seipsas. quia circumgyrata manent in eodem loco secundum totum. necesse est quod volvatur. Quia si huiusmodi formae in speculo viderentur ex quadam reflexione visualium radiorum. et ita oportet quod per se moveantur: et quamvis sint quodammodo partes orbium. Sed hoc non potest esse: quia illud corpus interpositum inter nos et lunam. sed quod iste motus qui sensibiliter apparet in stellis. 92 . nec secundum hunc motum stellae appropinquant vel elongantur a nobis. Sed quia propositum Aristotelis fuit non recedere ab eis quae ad sensum apparent. scilicet in luna. est quaedam similitudo alicuius corporis. Sed videmus quod in aliquo astrorum. quod prohibet nos ne videamus totaliter claritatem lunae. secundum motum qui in eis videtur. cum stellae sint corpora naturalia. sicut est ineptissima ad alios motus. non eodem modo interponeretur inter lunam et visum hominis in quacumque parte mundi. et motu orbis (quia videntur moveri ab oriente in occidentem)p stellae autem erraticae moventur secundum ipsum tribus motibus. non autem propter interpositionem alicuius corporis. ex interpositione lunae inter solem et visum nostrum. et melius. Et ideo alii dicunt. Et praeterea secundum hoc ratio Aristotelis non valeret: quia posset dici quod semper talis diversitas apparet nobis in luna. secundum plures. quia stellae. propter hoc ostendit quod id quod in eo videtur de huiusmodi motu. cum figura sphaerica sit aptissima ad motum circularem. licet non directe improbaverit. Quod circa praedictam diversitatem lunae non accidit: nam similiter videtur ex omnibus partibus terrae. a diversis diversimode assignatur. unde ex illa parte qua inter visum nostrum et lunam interponuntur huiusmodi corpora. semper eadem superficies nobis apparet. vel quamcumque reflexionem. qui est circumgyratio. inquantum appropinquant vel elongantur a nobis. Primo quia. sed quia quaelibet eius superficies ex praedictis causis recipit in se huiusmodi apparentiam. oportet quod secundum seipsas moveantur motu circulari. Dicit etiam simplicius quod Aristoteles hanc positionem non intendit nunc improbare. consequens est quod stellae per seipsas non moveantur. Secundo quia stellae. Tertio quia. et motu proprii orbis. quae resultat in luna ad modum quo resultat forma in speculo.

quanto sunt perfectiora. rationabiliter factum fuit quod utrumque esset sphaericum. quam ex parte angulorum. ut sint apta ad motum progressivum. sicut in causis. quod in corporibus rectilineis non contingit. Et dicit quod si stellae moverentur motu progressivo. Unde cum sphaerica figura ex nulla parte habeat planitiem. quanto vero est inferior. idest in angulo. quae est infima inter corpora caelestia. ita tamen quod quanto aliqua causa est superior. ut non dederit eis instrumenta apta ad motum progressivum. et assimilatur quodammodo naturae ipsius. velocius moveretur: quod tamen habet rationem supposito motu circulorum. eo quod sunt diaphana. constat corpus sphaericum velocissime moveri motu circulari. quia paulatim immutaretur aspectus talis obscuritatis. licet corpora caelestia sint alterius naturae a quatuor elementis. unde et membra animalium in suis iuncturis sunt flexibilia. delatae per motum circulorum. et quod stellae non moverentur motu progressivo. Similiter etiam maxime retinebit proprium locum: quia scilicet nulla pars eius incipiet esse nisi ubi alia fuit. et quod despexerit sic pretiosa corpora. tanto diversae formae effectuum sunt in ea magis uniformiter. Sed dicendum est quod multipliciter apparet ex his quae Aristoteles docet. quasi circulos suos perambulantes.Et horum est duplex opinio. Corpora autem caelestia sunt causa inferiorum corporum. qui plurimum habet de luce. In corpore enim sphaerico nihil est depressum vel supereminens. quae sumitur ex figura stellarum. sicut invenitur in corpore rectilineo: sed figura sphaerica plurimum distat a figura corporum animalium. videtur in ea esse quaedam obscuritas. Secundo ex ratione quam supra praemisit. Sed videtur quasi studiose factum a natura quod non moveantur stellae per seipsas. Quae quidem obscuritas semper apparet secundum eandem dispositionem in luna: quod non esset si luna revolveretur. Inter elementa autem supremum est ignis. Et ista fuit sententia Iamblichi. sed feruntur per motum circulorum sive sphaerarum. quo sphaericum corpus movetur in seipso. infimum autem terra. idest ipsa sphaera. Sed figura sphaerica est maxime inepta ad motum quo proceditur in anterius. eo quod sunt sphaericae figurae. attribuens eis instrumenta convenientia motui progressivo. et unaquaeque stella. |#3 Potest autem hic esse dubitatio. cum corpora sphaerarum non percipiantur visu. quae minimum habet de luce. esse in caelo non solum corpora stellarum distincta. est aptum ad motum circularem: per hoc autem quod stellae sunt sphaericae. praeexistunt tamen in corporibus caelestibus. quia maior circulus rationabiliter proprio motu velocius movetur. tanto habent maiorem diversitatem in partibus: stellae autem habent maximam uniformitatem undique. Natura enim non facit suos effectus qualitercumque contingit: et hoc praecipue observat in nobilioribus effectibus. Nam sphaerica figura videtur esse maxime utilis ad motum circularem. Primo quidem ex hoc ipso quod ostendit stellas non per se moveri hoc motu qui in eis apparet. Quidam enim dixerunt quod formae effectuum sunt quodammodo in suis causis. ex hoc quod abstulit eis omnia instrumenta. continetur quasi exemplaris diversitas corporum generabilium. quare hoc Aristoteles praetermisit inquirere. non tamen eodem modo sicut in elementis. et possit dici quod stellae moveantur quasi in aere. Unde non moventur in circulis. scilicet et sphaera et stella. Et ideo luna. |#2 Et ideo rationabiliter videtur esse factum quod et totum caelum sit sphaericum. hic ponit ad idem tertiam rationem. velocissime movetur: tum quia linea circularis est minima inter omnes figuras continentes aequale spatium. sunt ineptae ad motum progressivum. In nullo enim similatur corporibus animalium. quia nulla esset ratio quare stella quae peragit maiorem circulum. sed ex omni parte stet in uno puncto. Nam huiusmodi animalia. sed etiam sphaerarum. idest non mutans locum secundum totum nisi secundum rationem. secundum inferiorem eius superficiem. Alii vero dicunt quod. Unde ex illa parte qua non perfecte illustratur ab eo. proprietates elementorum. inter corpora caelestia infimum est luna. |+13 Lectio 13 |#1 Praemissis duabus rationibus ad ostendendum quod corpora stellarum non moventur secundum seipsa. quod plus est. sed solum secundum partes. Per hoc enim quod corpus circulariter motum est sphaericum. Tertio quia Aristoteles in principio huius libri probavit esse aliquod corpus quod 93 . tanto formae effectuum sunt in ea magis distincte. propter praeeminentias angulorum. moveretur motu circulari. proportionatur terrae. quia magis figuntur ex illa parte qua habent superficiem planam. sed quodam excellentiori modo. Quia ergo oportebat quod totum caelum. Et ideo non est rationabile quod natura curaverit de animalibus terrestribus.. quae moventur per seipsa. quia stellae maxime distant a figura animalium habentium instrumenta ad motum progressivum apta. scilicet stellas. quae moventur motu progressivo secundum quandam elevationem et depressionem. irrationabile videretur quod natura non dedisset eis instrumenta convenientia ad motum localem. tum etiam quia corpora rectilinea non habent uniformem motum ex omni parte. quibus possent progressivo motu moveri secundum seipsas: et etiam. sed manent. et ideo in luna. ut probatur in VI physic. Quia per hoc quod caelum est sphaericum. et ideo non totaliter est illustrabilis a sole.

sicut sunt caelestia corpora. quia non moveretur in eodem loco. quae non possunt contingere nisi luna in coniunctione vel oppositione existente circa aliquem nodorum praedictorum.circulariter movetur: motus autem stellae. sic intelligatur: at vero neque incorruptibile. propter illud. si corpora caelestia sint animata anima rationali et intellectiva. Sic ergo patet quod ipse circulus lunae habet suum motum. scilicet olfactum et gustum. puta igne vel aere. non quidem desiderio sensus. Nunc autem neutrum est: hoc quidem enim. sicut patet in hominibus et in aliis huiusmodi animalibus. corpus habere quidem animam et intellectum discretivum. ut in IV physic. est autem necesse hunc habere. Cum ergo corpora caelestia sint simplicia. Et subdit: nunc autem neutrum est: hoc quidem enim. cui immediate continuatur in ordine rerum). Si vero sit plenum aliquo alio corpore. scilicet visus. sicut anima intellectiva humana. cum diversa corpora habeant diversa loca. scilicet stellarum. aut hoc esset propter bonum animae aut propter bonum corporis. quod pertinet ad ipsam substantiam sphaerarum. ex eo scilicet quod habent animam intellectivam. per quod videtur significare quod neque etiam si corpus aliquod sit ingenerabile et incorruptibile. esset processivus et non circularis. scilicet ignis et aeris. Et in II de anima dicit: quibus inest ratiocinatio corruptibilium. stellas non vocat animalia. cum ergo sentire pertineat ad dignitatem corporis. idest. habet sensum. sed secundum elicam figuram: quod est contra naturam caelestium corporum. si sunt animata. Quod primum movens movet caelum sicut desideratum. generabile autem. non est virtus animae sensitiva. sive caput et cauda. scilicet sensum. his et reliqua omnia. Sed huic sententiae obviat quod statim subdit: at vero si sensum habet. sensitivum constituit animal. quod habeant etiam sensum. respectu circuli in quo sol movetur. quandoque borealior. scilicet propter hoc quod non habet sensum. magis est attribuendum caelestibus corporibus quam terrenis. idest si sit generabile et corruptibile. |#4 Est autem considerandum quod. at vero neque ingenerabile. |#5 Est igitur videndum quid horum sit secundum sententiam Aristotelis. sequeretur quod luna non moveretur circulariter. Quinto etiam apparet ex hoc quod sol et luna moventur super circulos se invicem intersecantes: quod apparet ex hoc quod luna quandoque est Australior. quibus opinatur intellectum vel rationem inesse absque aliis potentiis animae. hoc autem. est propter bonum animae. Quare enim non habebit? quasi diceret: ista est causa quare non habet. Relinquitur ergo quod totum illud spatium in quo stellae videntur moveri. Et ad hoc probandum subdit: quare enim non habeant. sine sensu. non manens. Praeterea. et corporum incorruptibilium. sicut etiam neque nutritiva. et corpora caelestia sint ad invicem discontinuata. aut enim animae melius aut corpori. hoc autem. inconveniens videtur quod etiam se invicem non sentiant. videtur quod multo magis caelestia corpora sentiant quam terrena. eo quod impossibile est esse vacuum in natura. sed desiderio intellectus. Unde concludit: nullum ergo habet animam corpus. non mansivum existens. cum Aristoteles dicit non esse rationabile quod natura curaverit de animalibus. hoc manifeste est inconveniens duplici ratione: primo quidem quia non esset conveniens ut idem esset locus corporum generabilium et corruptibilium. quod non pertineat ad naturam stellarum. Et eadem ratione circulus solis et aliarum stellarum. necesse est aut corpus esse aut simplex aut mixtum. cum corpora caelestia se invicem tangant. non magis intelligit per sensum (non enim habet intellectum a sensibus accipientem. qui dicuntur nodi. si per se moveretur absque orbe. cum habeant intellectum? aut enim animae melius aut corpori: quasi dicat: aut hoc quod non habet sensum. quasi hoc non sit verum in corporibus incorruptibilibus. scilicet anima. ut Alexander dicit. |#6 Unde praedicta verba Aristotelis sic exponuntur et per themistium et Averroem in suis commentis. quod scilicet habeant intellectum sine sensu. Impossibile est autem simplex: tactum enim non haberet. Manifestum est autem quod intersectiones duorum circulorum. naturis eorum proportionata. aut propter bonum corporis. et quod corpora sic pretiosa reliquerit. non semper sunt in iisdem punctis: alioquin semper in eisdem punctis fierent eclipses solis et lunae. scilicet corpus caeleste. unde non dicuntur animalia nisi aequivoce. scilicet corpus. Qui videtur sentire quod in corporibus caelestibus non sit alia de partibus animae nisi intellectiva. Sed dubium videtur facere quod dicitur in III de anima. auditus et tactus: excludit autem ab eis duos alios sensus materialiores. Concedit igitur quod in corporibus caelestibus sunt tres sensus. idest non erit durabilius. Sed hoc simplicius in commento suo nititur improbare: quia omne quod est honorabile. secundo quia non est rationabile quod corpora inferiora sint continua. Subdit autem: at vero neque ingenerabile. sensum autem non habere. Ex quo videtur sentire quod. sed intelligit talis anima per modum substantiae separatae. Non potest. nihil magis erit. Dicit enim in XII metaphys. impossibile est quod habeant sensum. non potest esse vacuum. non magis intelliget sine sensu. Si autem haec diversitas accideret solummodo per motum lunae. inquit. ut hoc quod dicit. si haberet sensum corpus caeleste. sicut plantae et animalia immobilia. Quarto apparet quia illud spatium in quo stellae moventur. scilicet anima caelestis corporis. idest nisi maneat semper in eodem loco. Probatum est. scilicet corpus. nihil magis erit 94 . in caelestibus autem corporibus. est plenum caelesti corpore. Quia.

quae tamen sensus percipit per diversas virtutes. oportet quod corpus sensitivum habeat diversas potentias sensitivas. Primo quidem quia. ut dictum est. idest cognoscere sensibilia inferiori modo. sed etiam particularia (habent enim per unam virtutem cognoscitivam quod nos habemus per plures). et non mansiva in eodem loco. habere diversitatem organorum: quia. sufficit ostendere quod ex sensu nihil ei melius proveniat. si sint animata. Et ex hoc excluditur obiectio Avicennae. Circa primum tria facit: primo ponit quod intendit. sed id quod pertinet ad rationem animae.. sine sensu. Et haec quidem expositio videtur esse convenientior quantum ad efficaciam rationis. manifestum erit quod non convenit ei habere potentiam sensitivam. ut sit sensus quod sicut corpus generabile non habet animam intellectivam sine sensu. sicut intellectus noster practicus non movet secundum universalem apprehensionem sine particulari. quod inquiritur secundum primam expositionem: quia hoc ipsum est sufficiens ratio non habendi sensum. sicut imaginatio una est virtus omnium sensibilium cognoscitiva. sed etiam particularia. secundo inducit rationem aliter sentientium. ibi: videtur autem quibusdam etc. tempore aeterna. si perfecte sentiat. Sed corpus ingenerabile non accipitur hic caelum: quod patet ex hoc quod caelum est mansivum in eodem loco secundum totum. Ita enim est in omnibus. Quia tamen haec sententia videtur aliquatenus esse extorta. Unde ad hoc quod caelum non habeat sensum. quod sentire pertinet ad nobilitatem inferioris corporis.. diversis autem sensibus adaptantur diversa organa. quod suo intellectu cognoscunt non solum universalia. |#7 Sed et si quis consideret ordinem corporum caelestium inter corpora naturalia. Secundum enim praedicta. quod ponitur secundum expositionem secundam. Unde uniformitas sphaerici corporis repugnat dispositioni animae sensitivae. hic determinat de sono earum. si sunt animata. qui in sua metaphysica ostendit quod oportet animam caelestis corporis habere vim imaginativam. Oportet autem corpus habens animam sensitivam. utpote sphaerica existentia. Secundo quia id quod habent corpora inferiora. Sed sicut intellectus substantiarum separatarum cognoscit non solum universalia. sive sit substantia separata sive sit anima. Ad hoc enim quod aliquid non sit frustra. secundo determinat veritatem. habent intellectum sine sensu. ipse autem loquitur de corpore non mansivo. ut dicitur in III de anima. ita etiam est de animabus caelestibus. quam propter quid aliquid non sit. Primo quidem quia huiusmodi corpora non sunt passiva. Unde videtur hic loqui de quibusdam corporibus animatis. si per sensum nihil ei melius adveniat. per quam apprehendat particulares situs qui renovantur in caelo secundum motum eius. substantia quae movet caelum. convenit habere aliquas potentias sensitivas. Multo igitur magis rationes rerum sensibilium sunt in animabus caelestium corporum. quod perfectiones quae attribuuntur inferiori per multa. quae pertinet ad sensum. idest non conservabitur in esse per sensum. et ita effectus sensibiles sunt in corporibus caelestibus non secundum particularem. est continuandum cum praecedentibus. sicut in causis universalibus. ibi: sed rationabiliter neque audimus etc. cum anima non sit propter corpus sed e converso. |#8 Corpora igitur caelestia. Secundo quia huiusmodi corpora sunt uniformia. |+14 Lectio 14 |#1 Postquam Philosophus determinavit de motu stellarum. sicut patet ex his quae praemiserat. si sint animata. Et circa hoc duo facit: primo excludit opinionem aliorum. cum sensus sit vis cognoscitiva particularium. sed ad id quod supra dixerat de corporibus generabilibus. ita nec corpus ingenerabile. 95 . sed magis priori: concludit enim consequenter: nullum ergo habet animam corpus. unde magis natum est convenire corpori caelesti. non est considerandum principaliter in potentiis animae id quod pertinet ad nobilitatem corporis. potest apprehendere particulares situs per intellectum sine sensu. qui est effectus motus localis. |#9 Quod autem simplicius obiicit. quae Platonici Daemones nominabant. quae pertinet ad intellectum. quae praeservantur a corrumpentibus per sensum. non videtur huic sententiae adaptari. Tertio quia corpora caelestia sunt quasi universales causae inferiorum effectuum. quae sunt passivae. sed secundum universalem rationem. Nec oportet propter hoc ostendere quod melius sit ei non habere sensum. non manens.. Sed conclusio quam infert. ut dicitur in II de anima. superiori attribuuntur per unum. sicut accidit in corporibus terrestrium animalium. scilicet per animam intellectivam eis unitam. at vero neque ingenerabile. Quamvis possit dici quod haec conclusio non referatur ad immediate praecedentia. habent corpora caelestia superiori modo. scilicet per sensum. magis oportet quaerere propter quid aliquid sit. ibi: quoniam autem irrationabile etc. videtur potius dicendum quod hoc quod dicit. Ponebant autem huiusmodi corpora moveri motu progressivo. dicentes eos esse animalia corpore aerea.propter illud. sicut Apuleius Platonicus dicit in libro de Deo socratis. quibus cognoscat diversa sensibilium genera. tertio ostendit quomodo dubitationi satisfacere nituntur. sed activa: unde nec animabus eorum. non secundum rationem particularem. dupliciter solvitur. sed secundum rationem universalem.

|#2 Deinde cum dicit: videtur autem quibusdam etc. quanto in sphaera stellarum fixarum magis distat a polo. sicut accidit malleatoribus aeris. Secundo ibi: causam huius etc. pari ratione nec alios sonos audire possemus. sed etiam quaedam corpora inanimata. Primo quidem quia potest dici quod soni caelestium corporum non sunt corruptivi. Adhuc autem ad hoc facit multitudo stellarum. Unde accidit hominibus de sono caelestium corporum. sicut proportio duorum ad unum facit diapason. dicens quod sicut etiam prius diximus. Inveniebant autem elongationem sive distantias esse secundum proportiones numerales. Cum igitur corpora caelestia quae moventur. determinata autem proportio secundum certos numeros acuti et gravis. si ex motu astrorum proveniret. est causa harmoniae in sonis. Cum enim nos habeamus auditum quo nos sonum percipimus. impossibile enim est quod hoc modo se habeant. ostendit quomodo obviabant cuidam dubitationi. Ostensum est autem in praemissis quod quanto stella movetur in maiori circulo. Tria enim sunt propter quae corpora quae apud nos moventur. quia statim cum nascimur. et propter velocitatem motus ipsorum. sicut ferrum et aedificia et alia huiusmodi. Quod quidem contingit non ita quod corpora inanimata patiantur a sono inquantum est quoddam sensibile per auditum. proportio trium ad duo.. tanto velocius movetur. Tanto autem est maior circulus in quo movetur stella. etiam si eos non sentiant. |#5 Tertio ibi: haec autem quemadmodum etc. scilicet vox et silentium. quod si quis dicat quod ex motu earum accidit quaedam harmonia. nam sol et luna quolibet die totum mundum circumeunt. in planetis autem quanto magis distant a centro. oportet quod transcendat secundum excessum sonum tonitrui et quemlibet alium sonum. quod est silentium. quem vocabant vocem. qui propter consuetudinem quasi non sentiunt differentiam soni et silentii. et musice. partim ex his quae in astrologia manifestantur de magnitudinibus eorum et velocitate motus. et ideo dicebant quod sonus astrorum quae moventur in circuitu. sustineri posse Pythagorae positio contra ea quae hic Aristoteles dicit. ostendit quomodo probabant quod sonus eorum esset harmonicus. multo magis necessarium est quod sonus caelestium corporum usque huc pertingeret. |#3 Secundo cum dicit: supponentes autem etc. idest secundum musicas rationes. sed inquantum simul cum sono fit vehemens percussio aeris et motus ipsius. non solum est inconveniens quod nihil eorum audiatur. Quia si corpora caelestia facerent tam magnos sonos. per se invicem diiudicantur et discernuntur. sed etiam inconveniens est quod corpora inferiora nihil patiantur ab illis sonis. eo quod aures eorum sunt impletae huiusmodi sono. Et primo ostendit quomodo probabant quod corpora caelestia suo motu faciunt magnum sonum. Manifestum est enim ex his quae in musica traduntur. Videmus enim quod soni excellentes destruunt non solum auditum animalium. idest secundum quandam probabilem rationem quae allicit aures hominum. coexistit nobis iste sonus. |#4 Deinde cum dicit: quoniam autem irrationabile etc. et sic de aliis. si fit. propter hoc quod ponebant corpora caelestia esse animata. et propter multitudinem ipsorum. haec dicuntur ab eis allicienter. tarditas autem motus facit sonum gravem. quae dicitur sesquialtera. |#6 Videtur autem. haec enim duo. inducit rationem Pythagoricorum. videtur non esse rationabile quod non audiremus tam magnam vocem. neque tam velocem motum. idest sine ratione sufficienti. et quod esset intolerabilis fortitudo violentiae illius. sicut sonus tonitrui frangit lapides. sed magis 96 . ostendit quomodo huic dubitationi obviabant. quam inferret in inferioribus corporibus. quorum erat praedicta sententia. sive etiam a centro vel a polis. Patet etiam alio modo quod eorum solutio non est sufficiens: quia consuetudo audiendi magnos sonos. magnum sonum facere videntur: scilicet propter magnitudinem corporum quae moventur. Multo igitur magis videtur quod sol et luna et aliae stellae suis motibus faciant maximos sonos. ut patebit... sint tam maximae quantitatis. sed etiam aliorum. sicut malleatores aeris non possunt percipere alios sonos minimos. leviter loquitur. Primo ergo ponit dubitationem. et superflue: et hoc dicit quasi nulla utilitate ex huiusmodi sono sequente. et sonus eorum. sed non secundum veritatem. sicut sol et luna et aliae stellae: quod patet partim ex his quae sensu apparent. ut simplicius dicit in commento. Unde si propter consuetudinem non possumus audire sonos caelestium corporum. et per consequens acuitatis et gravitatis in sonis earum. quae faciunt musicales consonantias. et etiam alia corpora duriora. facit diapente. secundum proportionem magnitudinis corporum caelestium. Et etiam non ita se habet veritas... est harmonicus. idest sonus harmonicus.Dicit ergo primo manifestum esse ex his quae dicta sunt (quod scilicet stellae non moventur). non solum aufert discretionem illorum sonorum. comprehendebant fieri diversitatem velocitatum in motibus stellarum. quod ipsi solvere nituntur. Et ideo secundum proportionem elongationum stellarum ab invicem. et ideo non potest nobis manifestari per suum oppositum. sed magis maximo nocumento. Dicebant enim hanc esse causam quare hanc vocem non audimus. tanquam soni stellarum sibi invicem consonent. neque habent tantam magnitudinis molem. Corpora autem quae apud nos mota faciunt sonum. secundum quod ex praemissis demonstrationibus apparet. quod velocitas motus facit sonum acutum. sicut Philosophus dicit in II de anima. improbat dictam responsionem.

. cum habeant substantialem et specificam virtutem: videbatur enim ei quod. sicut homo. sequetur quod nihil illorum corporum sentire possimus. sicut et alii. sed velut illustrationem quandam ipsorum videmus. propter hoc quod nullum sonum faciunt. Item. |#8 Quod videtur consonare positioni simplicii. Potest quidem contingere quod aliquod animal delectetur in aliqua specie sensibilis secundum aliquem sensum.conservativi et vivificativi. et praecipue sol. et auditus omnium audibilium: unde dicitur in III de anima quod anima quodammodo est omnia secundum sensum et secundum intellectum. sicut habuit Pythagoras. periret omnis certitudo astrologicae scientiae. Quomodo etiam esset possibile quod motus caelestium corporum esset eorum substantia. sed vitant eam sicut visus corruptivum. si hoc esset. et quod inferiora corpora nullam violentam passionem ab eis pati videntur. lumen et motus. cum sensus non sit cognoscitivus nisi accidentium. |#9 Deinde cum dicit: sed rationabiliter neque audimus etc. Et eadem ratione lumen. Unde ipse dicit quod neque astra ipsa videmus. aut oporteret illum sonum aequivoce dici. Quamvis dici possit quod Pythagoras audivit huiusmodi sonum non per sensum auditus. cum sit quid imperfectissimum? sequeretur etiam quod idem esset in sole figura. Sicut igitur figura et magnitudo inferiorum corporum sunt accidentia sensibilia. Unde si esset aliquis auditus qui non esset perceptivus cuiuslibet soni. licet corpora caelestia sint causa vitae. quorum rationes sunt indifferentes in quocumque existant. sed cognoscendo proportiones ex quibus illa harmonia constituitur. quia huiusmodi odores sunt convenientes hominibus secundum seipsos. |#7 Sed haec non videntur veritatem habere. sed neque motum. propter sui excessum nostrum auditum corrumperet. non potest cognoscere differentiam aliquorum odorum. Et primo proponit quod intendit. neque secundum quod aer. sicut hic dicitur. quia Pythagorici dicunt Pythagoram talem harmoniam quandoque audivisse. ibi: quaecumque quidem etc. tanquam accidentia et extrinsecus advenientia eis insunt. Primo quidem quia videmus quod. ita etiam et in caelestibus corporibus. ita sensus est perceptivus omnium sensibilium. 97 . determinat veritatem. est eiusdem naturae in inferioribus corporibus et in caelesti corpore. etiam homines eos discernunt. et in perpetuo et superiori corpore. Et secundum hoc. pari ratione in corporibus caelestibus sunt accidentia perceptibilia sensu. visus scilicet omnium visibilium. qui videtur arguere Alexandrum. propter sensus debilitatem et sensibilis parvitatem. aliis autem animalibus non conveniunt odores. Sed hoc dicunt accidere quia non omnia sensibilia sunt proportionata omnibus sensibus. Nihil autem prohibet corpora caelestia specificam virtutem habere. quos cognoscunt canes: si tamen odores fuerint vehementes. aut etiam talem auditum. secundum quem non delectatur in ipso aliud animal. Unde impossibile esset ex motibus caelestium corporum provenire sonos tam vehementes. non autem alia animalia. tamen fulgor eius corrumpit visum nostrum. et si qua existunt caelestibus corporibus. Et similiter potest dici quod soni illi non sunt perceptibiles humano auditui. Secundo quia. figura et magnitudo sunt mathematica. sicut nec colores. Primo quidem quia Aristoteles dicit in II de anima quod non secundum quod aqua. Similiter etiam quaedam animalia secundum visum solis claritatem inspiciunt. quos homines percipere non possunt. sicut et motus caeli est ut vita quaedam omnibus natura existentibus. inconvenientissimum existimat. quod est actus diaphani. dicentem quod colores. et tamen quaedam accidentia in eis esse: nam in inferioribus corporibus sunt quaedam accidentalia. non ipse sol videtur. sicut multos odores percipiunt canes. neque magnitudines ipsorum aut figuras. diaphanum est. quia corpora caelestia sunt causa formarum substantialium in his inferioribus. nisi causa alimenti. Contra quod ipse dicit quod accidentia et extrinsecus assequentia in corporibus caelestibus dicere. sed quoniam est natura eadem in his utrisque. nisi perciperentur ab hominibus. ut dicitur in VIII physic. qui tamen consuetus fuit eam audire. vel corrumperent eorum auditum: nisi forte dicatur quod soni illi aequivoce dicerentur. quam oculi noctuarum ferre non possunt propter excellentiam eius. Adhuc. propter quem fit sonus. qui est debilis olfactus. puta animalium transeuntium. licet in eis sit virtus ad generandum sibi simile in specie.. Potest etiam contingere quod aliquod animal non cognoscat secundum aliquem sensum differentiam alicuius sensibilis. sicut intellectus est perceptivus omnium intelligibilium. ut ab eis percipi possint. nec delectant ea. talem velut etiam solis circa terram lumen. propter hoc quod eius proportionem excedit: et eadem ratione sonus qui ex motu illorum corporum proveniret. Dicit ergo primo quod rationabile est quod non audimus sonum caelestium corporum. sicut homo delectatur secundum olfactum in odoribus rosarum et liliorum. nisi aliquis habeat sensum elevatum et depuratum. Sed hoc est expressissime falsum. secundo manifestat propositum. Si ergo in huiusmodi inferioribus corporibus sunt accidentia sensu perceptibilia. Similiter etiam quod nos non audimus sonos caelestium corporum. quae procedit ex apparentibus secundum sensum circa corpora caelestia. hoc non contingit propter consuetudinem. Unde patet omnino impossibile esse quod dicit. nullum accidens in eis esse possit. cum unius rei non sit nisi una substantia. neque excellentes pulchritudines..

sequeretur hoc inconveniens. idest arbor navis. sed etiam corrumperet corpora quae sunt hic. quomodo scilicet singulae sint dispositae. quamvis cum maiori diligentia et perfectius sint haec considerata per hipparchum et Ptolomaeum. faciunt sonum. Non enim possent moveri stellae per seipsas. vel etiam ipsa navis. Neque etiam videmus quod navis sonum faciat si feratur in fluvio currenti. secundo ex causa finali. Dicit ergo primo quod quaecumque corpora in his inferioribus secundum seipsa localiter moventur. idest per proportiones magnitudinum. ostendit idem ex causa finali. poterit aliquis dicere inconveniens esse si malus. |+15 Lectio 15 |#1 Postquam Philosophus determinavit de natura et motu stellarum. sive intelligamus aerem per totum mundum diffusum. Dicitur autem Anaximander primo invenisse rationem de magnitudinibus stellarum. Ultimo autem epilogando concludit dictum esse quod stellae sunt sphaericae figurae. Dicendum est ergo quod. sed in quibusdam corporibus mediis. Illud enim quod erat dubium circa sermones Pythagoricorum.Simul autem et per idem manifestabitur causa horum. nisi facerent divisionem vel ipsarum sphaerarum caelestium vel aliquorum corporum intermediorum. quod praecipue apparet quando aer contraresistit per impulsum venti. idest superiores et inferiores. sive in aeris multitudine. Datur autem per hoc intelligi. sed per principia mathematicae. cum movetur in fluvio moto. ubi de his sufficienter determinatur. ex divisione aeris. ibi: accidit autem etc. idest consonantiam musicalem. et puppis eius. Ipsae autem sphaerae moventur per seipsas. sequeretur quod sonus ille usque huc pertingeret. hic determinat de ordine et situ earum. dicentium fieri symphoniam. non sonant navi mota. neque motu violento. scilicet quod non audimus sonos caelestium corporum. inquantum faciunt plagam. sonant ad motum navis. puta aere vel igne. secundo ostendit quid circa hoc proprie ad considerationem naturalis pertineat. Haec enim non possunt cognosci per principia naturalis philosophiae. neque motu qui sit ab anima. non faciant sonum. sive etiam in multitudine ignis. Quod quidem si fieret. sed sunt infixa. Et circa hoc duo facit: primo ostendit quid circa hoc naturalis a mathematico supponere debeat. Sed illud quod movetur localiter per seipsum. necesse est quod faciant stellae suo motu sonum super omnem magnitudinem naturalis soni. ita quod quaedam sint priores et quaedam posteriores. sicut omnes dicunt assignantes supremum locum inter corpora igni. et per consequens nec sonos. nisi forte propter debilitatem coniunctionis. ita tamen quod motus navis non sit per seipsam. aut aliquo huiusmodi. 98 . et testimonium accipiemus de veritate primorum sermonum. nisi ita se haberet motus stellarum quod non moverentur per se. ita quod non faciat aliquam percussuram. impossibile est sonare. ex motu caelestium corporum.. Patet etiam quod per hoc quod Philosophus hic dicit. si corpora stellarum per se moverentur. ordinem autem positionis planetarum dicuntur primi Pythagorici deprehendisse. Dicit ergo primo quod de ordine stellarum. nec tamen aliquod corpus dividunt: unde etiam ex eorum motu nullus provenit sonus. excludit imaginationem quorundam existimantium quod stellae non moventur in sphaeris. tunc inquantum dividit aquam. manifestat propositum: et primo ratione sumpta ex causa effectiva soni. sicut homines qui sedent in navi. Et tamen secundum easdem rationes quibus Pythagorici asserebant caelestia corpora sonum facere. consequens est quod nulla stellarum moveatur per seipsam. ac si providisset quod. erit nobis argumentum quod stellae non per se moventur. idest quantum una distet ab alia. et quomodo se habeant ad invicem secundum elongationes. et quod non moventur per seipsas. quasi per aliquod tempus in suo esse conservatum. si quis sit. et distantiis earum ab invicem et a terra. Sed quia hoc non videmus contingere. talia non est possibile sonare. sicut Alexander notat. non autem sonus. quod Aristoteles hic sentit quod Deus habet providentiam de his quae sunt hic inferius: non enim potest naturae attribui providentia secundum quod est quaedam virtus in corporibus. ibi: velut futurum etc. sonabit. |#10 Deinde cum dicit: quaecumque quidem etc.. sed solum per motum sphaerarum. sed solum per motum aquae: si vero sit velocior motus navis quam motus aquae.. considerandum est ex his quae dicuntur in astrologia. cum habeat tantam magnitudinem. et non solum audiretur a nobis. Intelligendum tamen est quod hic excluditur sonus qui contingit ex divisione aquae. non in aliquo corpore quod fertur.. neque ab eis violentiam patimur. et cum navis conquassatur. sed solum per comparationem ad intellectum instituentem naturam. aut qualitercumque existunt in corpore quod localiter fertur. scilicet quod stellae non moventur per seipsas. Ideo enim natura non dedit stellis motum per se. quantum ad partem navis quae aquae supereminet. |#11 Deinde cum dicit: velut futurum etc. quod nihil in his inferioribus esset similiter se habens. neque etiam partes navis quae sunt navi fortiter infixae. et maxime quantum ad planetas: nam de stellis fixis manifestum est quod omnes sunt in suprema sphaera situatae. Sed quaecumque corpora non moventur secundum seipsa. idest aeris percussuram.

sed etiam quia motus uniuscuiusque planetae ex diversis motibus constituitur. Sed quantum ad motum quo moventur motu primi mobilis. scilicet spatio unius diei. Inter alios autem planetas. Unde rationabile est quod planeta qui est propinquissimus simplici et primae circulationi. venus. Motus enim illi caelestes sunt secundum intellectum et voluntatem. |#7 Huius autem causam assignat Alexander aliam. Est autem voluntas moventis supremum planetam. contra quam fertur in suo circulo. sed propter magnitudinem circuli: potest enim id quod in maiori tempore movetur. qui ponit quod corpus maius velocius movetur proprio motu et naturali: unde si ille motus quo planeta movetur in proprio circulo. propinquius autem velocissimo motui primi mobilis. sicut iupiter in duodecim annis. large accipiendo contrarietatem (non enim in motibus circularibus proprie est contrarietas. scilicet velocitas et tarditas in motibus eorum. ita scilicet quod superiores planetae tardius moventur in suis propriis motibus. scilicet quo totum caelum revolvitur per motum primi mobilis ab oriente in occidentem. tanquam sensu apparens. si motus planetarum contingat fieri super circulos aeque distantes ab aequinoctiali. ita ut salventur principia ab Aristotele supposita. et super eosdem polos. Et sic illud quod magis distat a suprema sphaera. si corpus quod est remotius a terra immobili. Planeta autem maxime distans a suprema sphaera. mars in duobus. quod in corporibus caelestibus sit aliquid violentum. ut supra habitum est. vel etiam in minori. inferior autem plus. ut supra habitum est. secundum proportionem elongationis earum a prima sphaera et a terra. in motibus autem voluntariis non est violentum quod est secundum voluntatem. ad hoc quod moveat suum mobile secundum convenientiam ad motum superioris mobilis. ita scilicet quod superior sphaera in minori tempore percurrat maiorem circulum. et inde est quod inferior stella deficit a regrediendo ad idem punctum secundum tempus. Unde magis videtur quod hoc quod planetae derelinquuntur a primo motu. non solum quantum ad magnitudinem circuli. et ideo motus contrarius in eo est velocior. in minori tempore pertransit suum circulum: quia prima sphaera maxime praevalet planetae sibi propinquissimo. Similiter etiam non videtur ordinis convenientia salvari. cum sit maior. praeter eam quam hic assignat Aristoteles ex praevalentia primi motus. utpote quae in brevissimo tempore.|#2 Deinde cum dicit: accidit autem etc. in minimo tempore peragit circulum suum. et ex hoc motus contrarius fit tardior. sequitur quod motus illi non sint sempiternae durationis sic se habentes. Respondet igitur ad hoc Alexander quod praevalentia supremae sphaerae facit quidem in propinquiori planeta necessitatem tarditatis. Si autem est ibi aliquid violentum. idest non composita ex pluribus motibus. velocius moveatur proprio motu. quandoque ad meridiem. esse 99 . quod suprema caeli circulatio sit simplex. |#5 Unde et alii dixerunt quod in caelo non est nisi unus motus. scilicet in spatio unius mensis. Intermedii autem planetae se habent secundum rationem distantiae. propter propinquitatem. sicut Saturnus in triginta annis suum circulum peragit. et inferior tardior. quanto sunt superiores. tardius in suo proprio motu moveatur. |#4 Sed hoc non solvit totaliter dubitationem. motus planetarum in propriis circulis sunt ab occidente in orientem. in plurimo tempore pertranseat proprium circulum. et quantum ad hunc motum. non quod in contrarium primi motus moveatur. Cuius contrarium apparet. etiam si sit cum necessitate quadam. superius corpus est velocioris motus. superior planeta est velocior. secundum proprium motum in suo circulo. non tamen violentiam. sunt velociores et tardiores. Circulationes autem planetarum sunt et tardiores et plures. sicut mathematici ostendunt. sed etiam quantum ad temporis brevitatem. consequens est quod sphaera superioris planetae. secundum quam videtur superior planeta tardius moveri. cui desiderat similari: unde non sequitur tarditatem illam motus primi planetae esse violentam. Dicit ergo quod rationabiliter accidit quod motus quarumlibet stellarum.. non propter tarditatem motus. non solum quia diversorum planetarum diversi sunt motus. scilicet in luna. quam secundum solam deficientiam a primo motu. si motus planetarum propinquiorum supremae sphaerae efficitur tardior ex hoc quod praevalet magis super ipsum motus primae sphaerae. |#6 Et hoc quidem. |#3 Videtur autem ex hoc quod Aristoteles hic dicit. Supponimus enim. ut Aristoteles vult: nihil enim violentum potest esse sempiternum. sicut Ptolomaeus dicit. Dicit enim quod ideo planeta superior in maiori tempore peragit circulum suum. ex hoc ipso quod superior planeta parum deficit ab attingendo primum motum. sicut in primo habitum est): cum enim motus primi caeli sit ab oriente in occidentem. quo moventur ab occidente in orientem. ostendit quid circa hoc pertineat ad considerationem naturalis. planetis declinantibus quandoque ad septentrionem. Unusquisque enim planetarum. circuit maximum circulum continentem totum. tanto velociores sunt. propinquior supremae sphaerae semper in maiori tempore circulum suum pertransit. sit secundum alium motum planetarum. est proprius et naturalis. fertur in contrarium motus primi caeli. propter eius distantiam. Et secundum hoc salvatur quod. planetae autem maxime distanti minime praevalet. scilicet luna. mercurius et sol fere in anno. quia in ea nulla irregularitas apparet: et est velocissima.

sed etiam quia supra ostensum est quod stellae non sunt natae moveri per seipsas. per hoc quod sunt immobiles secundum seipsas. sed secundum naturalem impressionem. secundum duos motus.velocius vel aeque velox. hoc communiter in eis invenitur. quod corpus maius velocius movetur. peragit circulum suum proprio motu circa duodecim annos. Corpora autem caelestia. Nam supra Aristoteles probavit stellas non moveri per seipsas. Luna autem. inquantum motus illi sunt naturales. minimum habet de secundo motu. non solum per hoc quod sunt sphaericae figurae. idest quae per se non moventur. est figura sphaerica. sed secundum id quod melius est. quia tota naturae operatio est ordinata ab aliquo intellectu propter finem operante: unde manifestum est quod stellis immobilibus. non secundum proportionem distantiae. scilicet per annum. in quo est natura sensitiva et intellectiva. et naturam generabilem et corruptibilem. appropinquando substantiis generabilibus et corruptibilibus. videtur quod sit probatio circularis. per rationem. Sic igitur salvantur principia Aristotelis. et propter finem desideratum. quae est in inferioribus corporibus. luna vero quasi in mense. inquantum scilicet naturam superioris magis participat quod est ei propinquius. vel aequalis. sed voluntarii. qui pertinet ad naturam difformitatis. si maior sit excessus magnitudinis quam pertransit. Et circa hoc duo facit: primo ostendit stellas esse figurae sphaericae. propter nobilitatem suae naturae: unde hic motus in eo est tardior. |+16 Lectio 16 |#1 Postquam Philosophus determinavit de natura. quod superiores planetae sunt tardioris motus: inquantum vero motus eorum sunt voluntarii. cum sint media. non est intelligendum secundum aliquam coactionem. Nam primus motus. quam excessus temporis. |#9 Nec tamen oportet quod sit proportio velocitatis secundum proportionem distantiarum. ibi: adhuc autem similiter quidem etc. non solum propter hoc quod sunt de natura caeli. |#3 Videtur autem haec probatio non esse conveniens. dicimus quod quanto homo est dignior. minus autem de motu indignioris. sed etiam 100 . est causa sempiternae durationis in rebus: secundus autem motus. qui est in ea velocissimus. et tanto minus quanto corpus est superius et nobilius. quasi uniformiter cum ipso moventur. Alia vero corpora caelestia. Sic igitur superior planeta. quam quod est ei remotius. venus et mercurius fere uniformiter. Unde quia motus veneris et mercurii quasi colligantur motui solis. quod suprema sphaera plus praevalet in supremum planetam et minus in remotum. Medii autem planetae medio modo se habent: nam iupiter. plurimum participat de secundo motu. ut patet per Philosophum in II de generat. oporteret quod proportio magnitudinis sphaerae Saturni ad sphaeram lunae esset secundum proportionem praedictorum temporum. motu et positione stellarum. sol. Primum igitur mobile. Natura autem nihil facit irrationabiliter neque frustra. Quia motus caelestes non solum sunt naturales. |#8 Unde aliter dicendum videtur.. sicut etiam in homine. inquantum magis recedunt a substantiis immobilibus. dedit talem figuram quae minime est apta ad motum progressivum. quod in universo est duplicem naturam considerare: scilicet naturam sempiternae permanentiae. mars vero circa duos. utraque aliqualiter participant. utpote ei deservientes ad productionem sui effectus. tanto magis habet de motu dignioris naturae. et ideo solum secundum istum motum salvatur principium Aristotelis. scilicet Saturnus. Cum enim Saturnus peragat circulum suum in triginta annis. est causa generationis et corruptionis et aliarum transmutationum. Et ideo. Nam licet planetae sit uterque motus naturalis. hic determinat de figura earum. ex eo quod sunt sphaericae figurae: unde cum hic probet e contra quod sint sphaericae figurae. quae est maxime in substantiis separatis. quo aliquid secundum totum non mutat locum. habet solum primum motum. nec in aliis planetis. tamen motus diurnus est ei naturalis secundum id quod est dignius in sua natura. qui est diurnus. secundo per ea quae sensibiliter apparent. |#10 Sic igitur quod Aristoteles dicit. propter hoc quod nullum habet organum deserviens ad motum progressivum: licet talis figura sit maxime apta ad motum circularem. qui est immediate sub Saturno. aliquid participant de alio motu. propter propinquitatem suae naturae ad corpora generabilia et corruptibilia. sed moventur motibus circulorum sive sphaerarum.. ut supra dixit. scilicet intellectivae. Talis autem. |#2 Dicit ergo primo quod aliquis potest rationabiliter existimare figuram uniuscuiusque stellae esse sphaericam. qui pertinet ad naturam uniformitatis. tanquam nobilissimum et propinquissimum in ordine naturae substantiis separatis. ut supra probavit. vel etiam maior: quod nec hic videtur. Respondet autem ad hoc Alexander quod ex hoc nullum sequitur inconveniens: quia Aristoteles probavit stellas non moveri per seipsas. qui est in circulo obliquo ab occidente in orientem. Sed istud non apparet in planetis. variatur proportio velocitatis eorum in speciali. Unde manifestum est quod stellae secundum molem suae magnitudinis sunt sphaericae figurae. scilicet sensitivae. scilicet et diurnus et qui est in proprio circulo.

totum superius hemisphaerium. Semper enim. fit lunularis. non successive per continuum augmentum et decrementum. quae sumitur ex his quae sensibiliter apparent. quia tunc mensem dividit in duo media: dichotomos enim dicitur a divisione in duo. et occultantem secundum nigrum ipsius. Sic igitur patet quod in augmento multoties. |#9 Dicit autem Averroes in suo commento quod sunt eiusdem naturae in specie. per interpositionem lunae inter nos et solem. quando scilicet distat a sole secundum quartam partem circuli. Quod quidem fundatur super hoc quod omnes stellae sunt eiusdem naturae. per quam contingit quod paulatim augetur eius claritas vel obscuritas: quod non contingeret cuiuscumque esset alterius figurae quam sphaericae. aut amphicurtos. ponit aliam rationem ad idem. et eosdem effectus. et tunc videtur superficies eius quae est versus nos. ita quod omnes stellae sunt sicut individua eiusdem speciei. qua magis distat a sole. quod non impeditur ratio circularis demonstrationis per hoc quod utraque conclusio pluribus mediis ostenditur.per quaedam alia media. quasi ex media parte clara. superius hemisphaerium ab una parte sua. Secundo quia. haberent easdem specie operationes. Quod non contingeret nisi luna esset sphaericae figurae: corpora enim sphaerica se invicem secant secundum arcuales sectiones. Ex quo manifestum est quod habet sphaericam tumorositatem. et secundum eandem quantitatem incipit illustrari hemisphaerium inferius. sive secundum plurimum. una potest sumi ut manifestativa alterius. quod lunam vidimus dichotomam existentem. scilicet de luna. Et supponit quod omnia astra similiter se habent sicut unum. ut scilicet nihil manifestet.. |#6 Est ergo considerandum quod Aristoteles non facit hic mentionem de figura lunae quam habet in principio aut termino augmenti seu decrementi. ita quod inferius hemisphaerium remanet occultatum. et aliud remanet obumbratum. aut etiam dichotomos. Quod quidem manifeste est falsum. Quando ergo luna est in coniunctione ad solem. ex quo patet quod dichotoma dicitur luna quando superficies eius quae est versus nos in duas partes dividitur. illuminatur a sole. ex quibus manifestatur quod eclipses solis sunt lunulares. dum citra dimidium deminuitur. subintrantem autem martem. tollitur tamen inconveniens quod ex circulari demonstratione contingit. consequens est quod omnia etiam alia astra sint sphaericae figurae. quod sit sphaericae figurae. Similiter etiam ostendit stellas esse sphaericae figurae per quaedam alia media. incipit maior pars inferioris hemisphaerii eius illustrari a sole. quando est plena. cuius claritas postmodum. Et sic etiam accipitur hoc nomen in libro syntheseos Ptolomaei. Postmodum autem. Ostenditur autem de uno eorum. |#7 Hoc autem non contingeret si luna non esset sphaericae figurae. simul inciperet illustrari a sole. licet per hoc non tollatur ratio circularis demonstrationis. luna est arcualis seu lunularis. et dicitur plena. unum eius hemisphaerium illuminatur a sole. cum motus caelestium corporum sint naturales. Dicitur autem luna dichotoma. tunc enim totum hemisphaerium eius inferius illustratur a sole. Et hoc procedit quousque distet a sole secundum quadraturam circuli. Sed hoc repugnat ei quod infra dicetur. et tunc dicitur dichotoma. non potest autem idem esse notius et minus notum: sed dum utraque conclusio per alia media manifestatur. media clara. idest arcuales: incipit enim sol obscurari secundum arcualem figuram. Et hoc quidem ostendit dupliciter: primo quidem per ea quae communiter ab omnibus considerantur. et etiam obscurari. secundum quosdam. idest secundum quartam partem circuli. si superficies eius quae est versus nos esset tota plana. sed semel in augmento est dichotoma et semel in decremento. ad ostendendum convertibilitatem conclusionum. quousque distet secundum quartam partem circuli. et tunc videtur luna figurae lunularis. et tunc dicitur amphicurtos. Quia non potest aliquid manifestari nisi per notius. ut a mathematicis probatur. et tunc videtur nobis luna obumbrata et obscurata. ex media parte obscura et ex media parte clara. quousque sit in oppositione ad solem. si essent eiusdem speciei. exeuntem autem secundum clarum et lucidum. si unum astrum est tale. sequeretur quod omnia corpora caelestia haberent uniformes motus: 101 . Postmodum vero paulatim incipit deficere. quod est eam esse dichotomam. ita quod media pars eius est obscura. |#4 Obiicit autem contra hoc simplicius. usque ad coniunctionem. et non solum per hoc quod sunt secundum se immobiles. Dicit enim quod nisi luna esset sphaericae figurae. secundum plurimum quidem lunularis vel novaculae habens figuram. non fieret in suo augmento et decremento. idest arcuosa. accedens ad solis oppositionem. Primo quidem quia. Sic igitur. Sed dicendum est quod. cum luna sit sphaericae figurae. |#8 Secundo ostendit idem per astrologicas observationes. desinit illustrari. translato de Graeco. |#5 Deinde cum dicit: adhuc autem similiter quidem etc. per ea quae sensibiliter videntur. scilicet luna. sed solum de ea quam habet dum crescit aut deminuitur. sicut patet in omnibus rebus naturalibus eiusdem speciei. Manifestum est enim quod. idest ex figuris quas luna mutat ex augmento et decremento. Paulatim autem luna recedente a sole. aut etiam amphicurtos. et fit amphicurtos. quod directe a sole respicitur.

post quem posuerunt iovem. diversarum autem naturarum secundum speciem. assignando diversos motus planetis. ad instantiam Platonis. idest praesumptioni. Tertio considerandum est quod circa solem et lunam non apparent tot irregularitatum genera. quorum unus iuvatur ab alio in sua operatione.. si corpora caelestia habeant materiam. motum. Unde et hoc ad perfectionem caelestium corporum pertinet. tum per comparationem ad stellas fixas. non est necessarium esse veras: licet enim. sed solum velocitas et tarditas. si tamen ille qui huiusmodi dubitationes considerat. (vel secundum aliam litteram. ibi: palam autem hoc de quibusdam etc. idest parum sufficientes rationes. vel quia unum individuum non potest semper durare. sicut maxime patet in hominibus. secundo solvit eas. pauciores motus assignavit soli et lunae. diversa corpora caelestia esse sicut diversa individua unius speciei. idest honestati vel modestiae. qui primo conatus est has irregularitates dirigere. sicut circa alios planetas: nam in sole et luna nunquam apparet statio vel retrogradatio. Primi enim astrologi posuerunt supremum planetam esse Saturnum. tria praeconsideranda sunt ad intellectum huius dubitationis. movet dubitationes duas: quarum secunda incipit ibi: et hoc itaque etc. ostendens earum naturam. sexto mercurium. Circa primum duo facit: primo movet quaestionem.. Et circa hoc duo facit: primo ponit quaestiones. Tum etiam quia unum individuum non sufficit ad perfectam operationem speciei. secundo probat quod supposuerat. Quod quidem non videtur esse conveniens caelestibus motibus. tertio loco martem. mutaverunt hunc ordinem quantum ad solem. hic solvit quasdam dubitationes circa praedicta. secundum quatuor sphaeras volventes corpus stellae infixum in infima earum: ita 102 . Secundo considerandum est quod circa motus planetarum quaedam anomaliae..quod patet esse falsum tum de planetis per comparationem ad invicem. de quibus habemus maximas dubitationes. magis debeat imputari verecundiae. sicut in aliis planetis. cum sit formalis. prout scilicet planetae quandoque velociores. secundo movet eas. sicut et motus circularis. quandoque retrogradi videntur. talibus suppositionibus factis. propter aliquam impotentiam. quandoque stationarii. quia multiplicatio individuorum in una specie fit per divisionem materiae. ibi: de his quidem etc. quod etiam moderni astrologi sequuntur. Aristoteles tamen utitur huiusmodi suppositionibus quantum ad qualitatem motuum. sui temporis astrologo. quam positionem hic Aristoteles sequitur. Sic igitur dicendum est quod corpora caelestia sunt unius naturae secundum genus. Videmus enim in inferioribus corporibus multa individua esse unius speciei. Sed Ptolomaeus postea hunc ordinem planetarum correxit. tertio ostendit quaestionum difficultatem.. idest irregularitates. est autem etc. |#2 Deinde cum dicit: adhuc autem etc. Dicit enim quod si essent diversa corpora caelestia diversae species unius generis. quam multiplicatio individuorum. Pertinet etiam magis ad perfectionem universi multiplicatio specierum. |+17 Lectio 17 |#1 Postquam determinavit Philosophus de stellis. quarto solem. eo quod est unum (unum enim est in una specie): ex hoc enim apparet quod constat ex tota materia suae speciei. diligat etiam parvas sufficientias. quandoque tardiores. quinto venerem. apparent. Hoc enim multo magis sequitur. Circa primum. quia forte secundum aliquem alium modum. sequeretur quod corpora caelestia essent materialia. Quorum unicuique assignabat quatuor motus. proposuit. ponentes eum immediate supra lunam. tanquam veris. quod etiam posteriores astrologi diversimode facere conati sunt.). Non sequitur etiam. ad inveniendum de illis rebus. tentare debemus dicere circa istas dubitationes id quod nobis videtur. Astrologi autem qui fuerunt tempore Platonis et Aristotelis. qui huiusmodi irregularitates conatus est ad rectum ordinem reducere. quam audaciae. ita scilicet quod nos reputemus dignum esse quod promptitudo hominis considerantis huiusmodi quaestiones. quos dicebat esse infimos planetas. Dicit ergo primo quod. cum circa stellas sint duae dubitationes de quibus rationabiliter quilibet potest dubitare. si ponamus. ibi: adhuc autem etc. idest firma permaneant. ordinem et figuram. ut scilicet eius principia stent. sicut ipse vult. Et ideo Plato primus hanc dubitationem eudoxo. quam astrologi nostri temporis.. Et ideo eudoxus. Patet etiam rationem quam inducit esse ridiculosam. ut in primo habitum est. quae est materialis. Illorum tamen suppositiones quas adinvenerunt. et hoc propter desiderium quod quis habet ad philosophiam. Circa primum tria facit: primo excusat se a praesumptione pertractandi has difficiles quaestiones. septimo lunam. ibi: sed nos ut de corporibus etc. quod sit unum solum in una specie. sub venere et mercurio. nondum ab hominibus comprehensum. ostendens verius esse quod antiqui dixerunt. apparentia circa stellas salvantur. Figura autem sphaerica sequitur in eis naturam generis. non tamen oportet dicere has suppositiones esse veras. Probavit enim in primo Aristoteles quod universum est perfectum. Tertio quia hoc repugnat perfectioni caelestium corporum. quod sint generabilia et corruptibilia. apparentia salvarentur. Quamvis non oporteat a corporibus caelestibus totaliter materiam excludere. quam superioribus planetis. ut ex supra dictis patet. unde oportet quod species conservetur per successionem individuorum in eadem specie. Quorum primum est quod Aristoteles alium ordinem videtur assignare planetarum.

quidam alius astrologus. tertius autem est secundum quem ipsa sphaera movetur ab occidente in orientem. Et ideo ex hoc ponunt quintum motum in luna. quam tamen posuerunt non esse supremae sphaerae concentricam. Quos etiam quatuor motus attribuunt lunae. puta duobus. transiret per polos zodiaci. quae non semper contingunt in eadem parte circuli. sed in suo excentrico. correxit eudoxi suppositiones. Sic igitur praeter motum diurnum. solum ponendo tres sphaeras. quo dicunt centrum sphaerae ipsius moveri in quodam circulo parvo circa centrum mundi. 103 . unde sequebatur quod circulus maior. idest consequenter se habens. secundus est secundum quem centrum epicycli circuit sphaeram. scilicet Saturno. et propinquiores sint primo corpori. super quem intelligitur moveri centrum epicycli eius. cum hoc causari possit suprema sphaera. propter quam causam non semper astra quae plus distant a motu primae sphaerae moventur pluribus motibus. proportionales primis tribus sphaeris aliorum planetarum. ad instantiam Aristotelis. ex quo sequi videbatur quod planetae. Ponebat etiam unicuique planetarum quasdam alias sphaeras revolventes. secundum hunc modum. quandoque maiores. Ponebat autem polos huius tertiae sphaerae esse in zodiaco. secundum motum stellarum fixarum. paucioribus motibus moventur quam inferiores. Super hos autem tres motus addunt quartum motum mercurio. Et sic Saturno et iovi assignavit quatuor motus. quem toti caelo attribuunt ex motu primae sphaerae. Et ideo hipparchus et Ptolomaeus posuerunt unicuique planetae unam solam sphaeram. necesse est quod huiusmodi circulus secet zodiacum in duobus punctis. cum autem est in opposita parte. soli autem et lunae. qui dicitur motus capitis et caudae. Cum enim circulus sphaerae lunaris. quem attribuunt sphaerae solis. idest sol et luna. quas ponebat habere quatuor motus. idest maximae distantiae in circulo excentrico. scilicet quinque planetae. quandoque minores videntur. sicut attribuunt sphaeris aliorum planetarum. ita quod. cum planeta est in parte sphaerae magis distante a nobis. secundum motum latitudinis. et alius est motus augis. ita quod nunquam pervenit ad polos zodiaci. tertia autem sphaera movet corpus stellae motu latitudinis. sive caput et cauda. quia secundum suppositiones eudoxi non poterant omnia apparentia circa stellas salvari. moventur quatuor motibus. iovi. praecipue quantum ad propinquitatem et remotionem stellarum a nobis. qui moventur super huiusmodi sphaeris. sed apparentia eorum conatus est salvare. videtur maius et velocioris motus. non tanquam infixa in huiusmodi circulis. Aristoteles hic quaestionem format. Sed nunc accidit contrarium. quod tamen nunquam apparet. Soli autem et lunae non attribuit motum huius quartae sphaerae.. ita tamen quod luna habet maiorem motum latitudinis quam sol. sed habere aliud centrum praeter terram. totum caelum hoc motu revolvente. qui. Corpus autem solis non dicunt moveri in aliquo epicyclo. secundum quem praedicti nodi moventur. |#5 Sed nec secundum hanc positionem poterant omnia apparentia circa stellas salvari. cum multa sint talia dubitabilia circa stellas. quia superiores planetae. possunt contingere eclipses lunares et solares. quam quaedam stellarum errantium. ita quod corpora planetarum in huiusmodi epicyclis moventur. in quibus tantum locis luna existente. secundum positionem eudoxi. quatuor planetis. Unde ponebat quartam sphaeram. superaddentes ei quintum. qui dicitur motus longitudinis. qui dicuntur nodi. unicuique unam sphaeram et unum motum. habitum autem. quos epicyclos dicunt. qui quidem dicitur motus augis vel apogaei. secundum opinionem quae habebatur tempore Aristotelis et Platonis. declinet a zodiaco ad meridiem et septentrionem. |#3 Secundum hanc ergo positionem. quae moveret stellam in oppositum huius motus. cum prima sphaera moveatur uno solo motu. quamvis quinque planetae longius distent a medio mundi. secundum motum diurnum. attribuunt tres motus: quorum unus est secundum quem corpus stellae circuit epicyclum. ipsis. quod astrum ei propinquissimum moveatur paucissimis motibus. quandoque borealior in zodiaco. non minime videtur mirabile. Similiter etiam inconveniens videbatur quod tanta multitudo sphaerarum ad movendum planetas concurreret. quibuslibet centum annis gradu uno. unicuique duos. Praeter hoc autem posuerunt quosdam parvos circulos. sed quasi motu progressivo eos regyrant. callippus nomine. quae deprehenditur ex hoc quod planetae. marti et veneri. ut expositum est in XII metaphys. secunda movet corpus stellae e converso ab occidente in orientem in zodiaco. secundum positionem eudoxi. sicut expositum est in XII metaphys. secundum quod contingit quod stella quandoque est Australior. unicuique autem inferiorum planetarum quinque: et sic non haberet locum dubitatio quam hic movet Aristoteles. eadem dispositione aeris existente. secundum quem sol et luna moventur paucioribus motibus.scilicet quod prima sphaera movet corpus stellae ab oriente in occidentem. idest terrae. Et dicit quod. vel quocumque tali ordine progrediatur.. Unde non attribuunt soli nisi duos motus: unum scilicet quo corpus solis movetur in excentrico. addens quidem marti et veneri et mercurio. quandoque pervenirent usque ad polos zodiaci. corpus planetae minus videtur et tardioris motus. idest solis tribus. |#4 Est autem ulterius sciendum quod. moveatur tribus. et praecipue videbatur superfluum quod cuilibet planetae attribueretur una sphaera quae ipsum revolveret ab oriente in occidentem motu diurno. Rationabile enim utique esse videtur quod. idest supremae sphaerae. aeque distans ab utroque polo. sed intermedia moventur plurimis.

et accidentia eorum magis sunt remota a cognitione nostra. et secundum situm corporum. |#8 Deinde cum dicit: de his quidem etc. Circa primum duo facit: primo ostendit quid oporteat supponere. ad hoc ut de facili solvatur quaestio primo mota. et luna secundum nigrum suum.. idest ex media parte illuminata. manifestat ordinem planetarum quantum ad alia. Secundo. movet secundam dubitationem. ibi: videtur autem etc. Sed supposito motu stellarum fixarum. Et dicit bonum esse inquirere de his dubitationibus: subdit autem: et ad eam quae ad plus intelligentiam. si moverentur per solum naturae impetum. ita quod tota revolutio earum compleatur in triginta sex millibus annorum. quas Ptolomaeus ponit moveri ab occidente in orientem super polos zodiaci.. et motu diurno. Nam secundum hanc positionem mercurius et luna. Non autem est consuetudo Aristotelis. habent plurimos motus. Est autem hic considerandum quod tempore Aristotelis nondum erat deprehensus motus stellarum fixarum. idest innumerabilium (non enim potest numerus eorum comprehendi a nobis). quamvis sit breviloquus. ut omnis ordo eorum videatur arithmeticorum esse. occultavit martem. per id quod ipse viderat: et dicit quod ordo quorundam planetarum manifestus est etiam visu. Quam quidem litteram Alexander dicit esse defectivam. si ex his quae dicentur contemplemur harum dubitationum veritatem. difficultatem habent: quia modicum de causis eorum percipere possumus. sicut omnia irrationalia. ita quod non videntur duae vel plures de stellis erraticis infixae esse uni sphaerae mobili. Et ideo antiqui ponebant sphaeram stellarum fixarum esse primum mobile. quibuslibet centum annis gradu uno. Ista autem quae inquirenda sunt. ut dicitur in III de anima. Et tamen. tanquam habentia dominium sui actus. oportet magis suscipere. ibi: de dubitatione autem etc. Dicit ergo primo quod ideo prima quaestio difficilis videtur. quorum studium maxime fuit circa astrologiam. et non agunt ex solo naturae impetu. defectivis locutionibus uti. absque hoc quod sint animata. Averroes autem in suo commento exponit secundum hoc. nihil videtur praeter rationem accidere. si multitudo motuum non procedat secundum corporum situm: quia magis est accipienda diversitas motuum et multitudo eorum secundum habitudinem ad bonum finale.. quem ponunt medium. scilicet observationes eorum. quae movetur primo motu. secundo ponit solutionem. et etiam ad hoc est utile quod homo magis ac magis intelligat: qui enim se exercitat circa intellectum difficilium. quod est proprium habentium animam rationalem. ex quorum dictis habemus multas credulitates de unaquaque stellarum. qui est motus supremae sphaerae. cum dicit: similiter autem etc. probat quoddam quod supposuerat. Non autem esset via solvendi. ostendit difficultatem harum quaestionum. ut patet per Philosophum in VII ethic. dichotoma existens. et quod mars exivit de sub luna pertranseunte ipsum. magis potest intelligere alia. et sic videtur nobis quod debeat in eis esse ordo motuum secundum ordinem numerorum. Hoc autem supposito. habet paucissimos.. oportet opinionem habere de eis quod participent non solum vitam quamcumque. sed solum ad eos qui plus intelligunt. Et II physic. ut intelligamus quod inquirere de his quaestionibus et in se bonum est. secundum partem lunae claram et lucidam. ut simplicius dicit. Et ideo ipse sic exponit: quod de his bene se habet quaerere. |#6 Deinde cum dicit: palam autem hoc de quibusdam etc. non refert utrum ponamus corpora caelestia moveri a substantiis intellectualibus coniunctis per modum animae. 104 . quod est principium in omnibus agibilibus.. quantum ad hoc. Dicit enim se vidisse quod luna. et eius esse tantum unum motum. subintravit stellam martis (nam ipsa est velocioris motus quam mars). Et dicit quod similiter de ordine planetarum aliorum dicunt se vidisse illi. quia nos inquirimus de corporibus caelestibus ac si essent sola corpora habentia quendam ordinem. |#7 Deinde cum dicit: et hoc itaque etc. vel etiam separatis. per ea quae alii viderunt. scilicet Aegyptii et Babylonii. quae agunt propter finem. qui est motus diurnus. et est subintelligendum quod ea quae circa hoc excedunt nostram intelligentiam. scilicet ordinem planetarum esse qualem dixerat... |+18 Lectio 18 |#1 Praemissis duabus dubitationibus. qui a multis temporibus retro talia observaverunt per multos annos. secundo secundam.Et sic patet quod vere secundum hanc positionem procedit dubitatio quam hic Aristoteles movet. est tanta multitudo astrorum. sed hoc non ad quoslibet pertinet. sed etiam actionem. qui est motus stellarum fixarum. apparebit non esse irrationabile id quod inquirendo dubitabile videbatur. oportet ipsam moveri duobus motibus: scilicet motu proprio. Sed ad hoc quod praedicta dubitatio solvatur. Et primo quidem probat hoc quantum ad aliquid. hic ad earum solutiones accedit: et primo solvit primam quaestionem. Et dicit quod merito potest aliquis dubitare quare in prima sphaera. Et est attendendum quod. quae est sine stellis. sol autem. quam etiam ipsa corpora elongentur a nobis secundum corporalem situm. idest secundum illam partem in qua erat obscura. alii vero planetae medio modo se habent. qui sunt infimi planetarum. sicut corpora gravia et levia. in aliis autem inferioribus orbibus invenitur singulariter una sola stella. quam amplius quaerere per nos ipsos.

facile est autem quod aliquis iaciat unum ex his vel duo. ibi: hoc quidem igitur habet etc. in qua similiter sunt magni astragali).. maxime si actiones non simul fuerint. quem oporteat adipisci per aliquam actionem. semper in duobus consistit. et ita non consequitur illud bonum. tunc hoc est difficilius. Deinde cum dicit: quemadmodum in corpore etc. Ex quo apparet quod maioris virtutis est quod per multa potest in aliquod bonum pertingere. sed ipse est finis sui ipsius et omnium aliorum: actio autem quae est propter finem. Et dicit quod quando oportet operari aliquid huius gratia. secundo adhibet exemplum. et illud adhuc alterius gratia (ita scilicet quod ad unum finem oporteat perveniri per multas actiones ad invicem ordinatas). quae sunt quaedam genera missilium. Manifestum est igitur quod maior virtus requiritur. facile est hunc finem adipisci.. in secundo autem gradu est corpus quod per modicam deambulationem consequitur bonam habitudinem. ibi: propter quod oportet putare etc. ex insula quae dicitur chios. idest rectificare. per plures actiones pervenire in finem. ad quae exercenda iterum indigeat quaerere instrumenta alicuius artificii. quando per unam actionem vel duas potest aliquis consequi finem. ponit exempla praemissi principii. Secundo. sed etiam secundum ordinem unius ad aliud. Circa primum duo facit: primo ponit principia. multoties. quod agitur gratia huius. Videmus enim quod in istis inferioribus homo. Et dicit quod invenitur in quarto gradu aliquid quod. nulla indiget actione quoad adipiscendum proprium bonum. sed per aliqua exercitia consequeretur aliquantulum meliorem dispositionem quam prius habebat.. Dicit ergo primo quod in his quae possunt pervenire ad aliquod bonum perfectum. ponit principia per quae solvitur secunda pars quaestionis. ponit exemplum de eo quod nunc dictum est. ibi: iterum autem alteri etc. Et primo ponit solutionis principia. sed hoc existit ei sine aliqua actione.. quia potest multa bona adipisci: et propter hoc multa potest operari. Et dicit quod propter praemissa oportet existimare quod actio stellarum. ibi: et iterum etc. exemplificat quantum ad id quod dixit. secundum suppositionem eudoxi. quam per unam vel pauciores. ostendit in hoc etiam gradu esse quandam diversitatem. Et primo ponit principia. puta si aliquod corpus per nullum exercitium posset consequi perfecte bonam habitudinem. |#4 Deinde cum dicit: propter quod oportet putare etc. ubi sunt magni astragali (alia littera habet Coos. sicut hirundo semper eodem modo facit 105 . et id quod est ad finem. quod non indiget aliqua exercitatione ad bonam sui habitudinem (quae dicitur euechia). sed potest consequi quoddam aliud bonum minus perfecto bono.. ad quorum primum pertinet quod dicit multa. et aequitando perveniat ad locum aliquem. aut multa aut multoties: difficilius enim est rectum se habere in multis quam in paucis. Sed quando oportet ad finem pervenire per plures actiones. ex quibus assignatur ratio quare superiores planetae moventur pluribus motibus. quare scilicet inferiores planetae paucioribus motibus moventur quam superiores. Multitudo autem accipi potest vel secundum diversitatem rerum. ex quibus assignatur ratio quare superiores planetae moventur pluribus motibus. quibuscumque laboribus. et ex parte intellectus ordinantis et ex parte potentiae exequentis. Et primo quantum ad hoc quod dixit multa. ibi: est autem dirigere etc. quam quod in illa multa non potest. sit similis actioni animalium et plantarum. vel secundum diversitatem actionum ordinatarum ad aliquid unum. ibi: quemadmodum in corpore etc. triplex gradus invenitur.. Tertio. manifestat per exemplum. inferiores autem paucioribus. quae tamen acquirunt perfectum bonum per plures operationes. quod scilicet acquirit perfectum bonum per unam et modicam actionem. cum oporteat ibi considerari et finem cuius gratia aliquid agitur. secundo ponit principia. idest decem millia astragalorum. secundo applicat ad propositum. quae est alia insula Graeciae.. et hoc alterius gratia. scilicet finis. Quorum supremus est eius quod optime se habet. sed oportet eam acquirere per operationem alicuius artificii.. Sed animalium praeter hominem sunt pauciores actiones quam hominis: tum quia non habent actiones intellectivae partis.. puta cursu. primum autem mobile uno solo motu. secundo manifestat per exemplum. dicens quod difficile est proiicere myrios astragalos. ponit solutionem.. habens perfectam animae virtutem. in tertio autem gradu est corpus quod ad bonam habitudinem consequendam indiget multis exercitiis. ad secundum pertinet quod dicit multoties. et non indiget aliqua actione ad acquirendum bonum perfectum. ut puta cum excogitat magnam seriem actionum ordinatarum in unum finem. |#3 Deinde cum dicit: iterum autem alteri etc. lucta et pugna. non potest pertingere ad hoc quod adipiscatur bonum perfectum. Non enim habet aliquem finem extra se. secundum multitudinem vel paucitatem motus earum. scilicet Deus. Secundus gradus eius est quod est propinquissimum in bonitate dispositionis optimo. Circa primum tria facit: primo ponit esse quendam gradum inferiorem tribus praedictis. non solum absolute. puta si non habeat pecuniam in promptu unde emat equum. habet multiplices operationes.|#2 Deinde cum dicit: videtur autem etc. Secundo. dicens quod difficile est dirigere. cum dicit: puta myrios etc. Et dicit quod in corporibus videtur illud corpus optime esse dispositum. Nec tamen propter hoc homo est optimum in universo: quia id quod est optimum in universo.. Circa primum duo facit: primo ponit principium. Tertius gradus est eorum quae magis distant ab optimo. puta si aliquis emit equum ad hoc quod aequitet. tum quia in actionibus exterioribus habent determinatum modum praefixum sibi a natura.

Deinde ponit quartum gradum. puta quod pertingit ad extenuationem. Similiter etiam quod aliquid habeat unum vel paucos motus. ut scilicet sint universales causae permanentiae rerum. sicut superiores planetae. paucis motibus moventur: quia non attingunt ad alterum extremum. attingunt similitudinem primi principii in causando. et hanc parvam. adaptat praedicta principia ad propositum. sed intantum moventur. ut sit aptum ad cursum. potest dupliciter contingere: uno modo quia est propinquum perfectissimo. vel etiam ulterius quod extenuetur. est melius quam quod pertingit ad cursum. Et huius diversitatis ratio est. et propter hoc non habet participare aliquem motum. sive per multos motus. quae est Deus altissimus. Deinde ponit tertium gradum. idest subtractionem superfluorum. deinde cognitio sensibilium. Dicit autem habet. Secundum ordinem distinguit. habet et participat optimo absque omni motu: quod quidem contingit substantiis separatis. Nam supremum in entibus est quod habet perfectum bonum sine actione. in qua consistit finalis beatitudo: et hanc solus homo consequitur. sed ad hoc quod extenuetur indiget cursu. inquantum pertingit ad hoc quod sit causa universalis corporalium. Quartus autem gradus est qui non potest acquirere perfectum bonum ullo modo. per plures motus. secundum autem est quod habet perfectum bonum per unum vel paucos motus. semper tanto aliquid erit melius. sicut suprema sphaera. sed sufficit qualitercumque appropinquet. |#6 Deinde cum dicit: hoc quidem igitur habet etc. sed eorum est aliquis finis. propter inferiores substantias separatas. quae sunt in quarto ordine. potest dupliciter contingere: uno modo quia est perfectissimum. dicens quod. scilicet sive sine motu. aut sunt multa quae praeexiguntur ad perfectum bonum. puta ad quem pervenit homo. et ad hoc quod currat requiritur quod aliquid aliud agat. et ultimo apprehensio universalis veritatis. quae sunt omnino immobiles. |#8 Et quia terra maxime distat ordine naturae a summo ordine rerum. |#5 Sic igitur patet ex omnibus praemissis quinque esse ordines rerum. quae intantum dicitur appropinquare ad illud optimum. Relinquitur autem infimum esse quod nihil horum potest acquirere. sive per paucos. respectu operationis sensitivae et intellectivae. conservationem autem vitae consequitur planta per actum nutritivae partis. sicut animalia et plantae. Hic est igitur primus et supremus ordo entium. quae esse et bonum habent ex alio: nam participare nihil aliud est quam ab alio partialiter accipere.nidum. ad quorum aliquod pertingunt plantae et animalia per unam vel paucas operationes. contingit ex eo quod medio modo se habet. Illa vero quae sunt propinqua terrae. Quartus autem gradus est quod non potest pervenire ad hoc quod sanetur. animalia autem irrationabilia super hoc consequuntur cognitionem singularium. quanto magis appropinquat ad optimum. Ex quo etiam patet quod in unoquoque horum ordinum possunt esse multi gradus. quae sunt in tertio ordine. Sed primum caelum statim sortitur hanc similitudinem per unum motum: quod pertinet ad secundum gradum. in hoc scilicet quod et ipsa sint aliorum principia. dicens quod maxime optimum est omnibus finem sortiri qualitercumque. quae est propinquissima sanitati. sed acquirit aliquid praevium per paucos motus vel per unum tantum. et sic habet plures motus quibus pervenit ad finem sanitatis. et permanentiae et fixionis rerum. alio modo quia est imperfectissimum. quod scilicet semper est sanum. In tertio autem gradu est quod sanitatem quidem adipiscitur per extenuationem. invenimus quantum ad hoc aliquid esse optimum. si ponamus sanitatem vitae finem. propter supremam causarum. dicens quod aliquid est quod non potest participare illud perfectum bonum. Et dicit quod in ordine rerum hoc quod supremum est. qui est ipsa essentia bonitatis: dicit autem participat. quam homo consequitur per multas operationes. scilicet sanitas. alio modo quia est propinquum imperfectissimo. ideo totaliter non movetur. dicens quod aliquid appropinquat ad bonum optimum per multos motus. quia finis ad quem pervenitur. qui etiam sunt causae universales effectuum in mundo. Sed plantae habent forte unam operationem tantum. 106 . puta ad hoc solum quod currat. quorum neutrum est finis. Si vero non contingat adipisci finem. quasi non valens appropinquare ad optimum per hunc modum quod sit causa aliorum. idest imperfectam. scilicet beatitudo. In secundo autem gradu est quod fit sanum per solam extenuationem. scilicet nutritivam. Quod autem aliquid habeat multas actiones vel motus. Illa vero quae sunt intermedia inter primum caelum et extrema corpora. Sic igitur quod aliquid omnino careat motu. inquantum possunt sortiri aliquid de similitudine primi et divinissimi principii. sicut homo. vel est unum aliquod bonum perfectum. ut dictum est. Puta ad beatitudinem praeexigitur primo conservatio vitae. dicens quod est aliquid quod de propinquo attingit illud optimum per paucos motus. Et horum rationem assignat. |#7 Et ad horum manifestationem subiungit exemplum.. et causa permanentiae ipsorum. tertium autem est quod acquirit perfectum bonum per multas operationes. sed pervenit ad aliquid eorum quae sunt praevia sanitati.

et alius quo movetur sphaera eius secundum motum sphaerae stellarum fixarum. scilicet motus proprius et motus superioris sphaerae. et ideo luminaria mundi. illinc derivatur. transitus vero lunae ad loca diurna. unicuique eorum attribuuntur tres motus. idest causalitatem universalem super haec inferiora. veneri attribuantur tres. ad loca annualium temporum. et mare fluit et refluit secundum motum lunae. per plures motus. mercurio quatuor. quod congruit universalitati causalitatis eius. Et inde est etiam quod. continens autem est nobilius et formalius contento. quo movetur in suo circulo. qui consequuntur perfectum bonum. secundum astrologos. lunae quinque. satis convenienter videtur dispositus numerus caelestium corporum. sicut ignis et superior pars aeris moventur circulariter secundum motum caeli. attribuitur tribus elementis. summum locum obtinet sphaera solis. ut dicamus quod non attingunt ad perfectum bonum: quod videtur inconveniens. 107 . nam corpora inferiora per transmutationem generationis et corruptionis consequuntur perpetuitatem in specie. ad causandum transmutationem in rebus: et ideo gradatim diversificantur in numero motuum. praesertim cum sol videatur esse nobilissimus planetarum. attribuit terrae. Similiter etiam secundum ordinem. scilicet unus proprius. Remanet autem dubitatio de aliis duobus ordinibus. eo quod superior sphaera continet inferiorem. licet non secundum rationem quam Aristoteles hic assignat. oportet in caelestibus motibus aliquid esse quod est causa perpetuitatis et durationis rerum. qui propter imperfectionem omni caret motu. Coniunctiones etiam superiorum planetarum coaptantur effectibus magis universalibus et permanentibus. Nam si tertium ordinem attribuamus superioribus planetis. tria expressit: scilicet principium. secundum Aristotelem propinquissime situantur inferioribus corporibus. ibi ponitur ubi optimum est ipsum poni. et sicut Aristoteles dicit in XII metaphys. praeeminentiam obtinet octava sphaera. ita etiam soli attribuitur duplex motus. ita etiam in ordine causalitatis transmutationis rerum. magis verum esse videtur. quibus sint attribuendi.|#9 In his autem quae dicta sunt. attribuit primo caelo. eorum ordo in dignitate est secundum ordinem situs eorum. |#12 Simplicius tamen dicit in commento quod non existimat ordinem nobilitatis esse in corporibus caelestibus secundum ordinem situs. sicut dicitur in IV physic. quae quodammodo proportionaliter respondet in hoc ordine sphaerae stellarum fixarum. |#13 Secundum vero suppositiones modernorum astrologorum. ea autem quae sunt iovis. ita scilicet quod. Saturnus. Quae quidem in substantiis separatis est absque omni motu. |#10 Et ideo Averroes dicit in commento suo quod quartus ordo. Soli autem intelliguntur deservire tres inferiores planetae. quod ea quae sunt Saturni attribuuntur ad universalia loca temporum. ita etiam sphaera solis superabundat in magnitudine solaris corporis et luminositatis eius. Superiores autem planetae sunt magis causa permanentiae et durationis quam inferiores: unde Saturno attribuuntur res fixae. sive nobilius sive minus nobile. et motu quem consequuntur ex caelestibus corporibus. Ita scilicet quod sphaerae stellarum fixarum intelligantur deservire. Sol autem et luna. aeri et igni. Et ideo secundum intentionem Aristotelis dicere oportet quod quartus gradus attribuatur soli et lunae. eo quod per plures motus consequuntur perfectum bonum et durabile. iupiter et mars: propter quod uniformes habent motus secundum numerum.. quae indigent illuminari ab eis. scilicet sol et luna. qui per paucos motus attingit perfectum bonum. suo motu diurno est causa sempiternitatis et permanentiae rerum: et ideo maxime attingit ad similitudinem primi principii. qui sunt inferiores planetae secundum Aristotelem. Sicut igitur in ordine causalitatis permanentiae rerum. eorum scilicet quae non attingunt perfectum bonum sed appropinquant ad ipsum per paucos motus. ea vero quae sunt solis et martis et veneris et mercurii. propter efficaciam transmutandi inferiora corpora. scilicet aquae.. dubitatio quam movit Aristoteles remanet insoluta. et in unoquoque ordine oportet esse aliquod summum. ad causandum permanentiam in rebus et ad universales effectus. et sicut postea dicetur in capitulo de terra. secundum Ptolomaeum in quadripartito. sicut sphaera stellarum fixarum praeeminet in stellarum multitudine. et tam ipse quam luna videantur habere maximam efficaciam in inferioribus corporibus. quam in individuo habere non possunt. quod est propinquissimum substantiis separatis. Illud tamen quod prius dictum est. Secundum hoc ergo intelligendum est quod optimum in rebus est permanentia. Et inde est etiam quod supremum caelum. sed aliquid ordinatum ad optimum et praevium ei. habent maxime efficaciam ad causandum transmutationes in istis inferioribus corporibus: quod quidem non est optimum. secundum convenientiam principiorum naturalium. Unde sicut sphaerae stellarum fixarum attribuuntur duo motus. sed quod unumquodque corporum caelestium. Nam sicut supra dictum est. propter diversas effectuum species. scilicet motu proprio secundum naturam gravitatis vel levitatis. videbitur attribuere quartum ordinem soli et lunae. ad loca mensium. Et secundum principia Aristotelis. Quintum etiam ordinem. et oportet aliquid esse quod pertinet ad causam transmutationis. Tertium autem ordinem attribuit omnibus planetis. Utrique autem sphaerae quasi deserviunt tres inferiores sphaerae. ita scilicet quod soli attribuantur duo motus. et quidquid permanentiae est in inferioribus rebus. qui secundum ipsum sunt infimi planetarum. post primum motum qui revolvit totum. |#11 Sed secundum hunc intellectum. quod habet et participat optimo: hoc enim exposuit esse divinissimum principium. quae quidem moventur duplici motu. nam sicut dictum est.

in qua nulla est stella. sicut et idem motus. Et dicit quod. Agens autem nobilius est facto. Et ideo conveniens est quod prima sphaera abundet in multitudine stellarum. sed privatio operationis vel motus. in cuius corpore nulla vitae operatio apparet. sed compositus ex duobus motibus.: unde ille motus supremae sphaerae. Sed in hoc fallitur: quia stare vel quiescere non est operatio. quae caret stellis. quod est derisibile. sicut ossa. Quae quidem excellentia considerari potest ex tribus: primo quidem quia immediatius ordinatur ad primum motorem. est animatum. qui cultum divinitatis terrae attribuebant)p quod Aristoteles reprobat in III de anima. qui dicit in II de anima quod in corporibus corruptibilium non est aliquid habens intellectum sine sensu. sicut.|#14 Est etiam sciendum quod. quae tamen non moventur secundum locum. non autem secundum sphaeras. terram autem insensibilem esse. et quod ulterius omnia corpora mixta. terra et alia elementa habent habitudinem materiae. corpus autem caeleste habitudinem agentis. quia Aristoteles hic terram ponit non participare aliquem motum. secundum antiquos astrologos. Alio modo quia. secundum eam moventur multa caelestium corporum (quae vocat corpora 108 . Et secundum hoc. qui est unus. Propter quod etiam Aristoteles signanter dicit esse multas stellas secundum primam lationem. si terra tota haberet animam intellectivam. Hoc autem solum infert quod motus stellarum fixarum non erit omnino simplex. dicendum est quod aliquis potest existimare hoc rationabile esse. unusquisque planeta habet multas sphaeras carentes stella. tum quantum ad hoc quod est esse principium uniuscuiusque. Et dicit hoc quod in dubitatione ponitur. Quod etiam evidenti signo apparet: quia quae in animalibus sunt magis terrea. cum in sphaera primi motus sint innumerabiles stellae. sed sit alia sphaera ea superior. secundum rationem accidere. et sic de aliis. in aliis autem sphaeris inferioribus planetarum unaquaeque stella seorsum accipit proprios motus (ut scilicet alii sint motus Saturni. primo quidem propter hoc unum. invenitur magis multitudo astrorum. Sed hoc etiam est contra Aristotelem. licet non moveatur secundum locum: potest tamen esse quod intelligat. |#3 Si vero supponamus quod sphaera stellarum fixarum non sit suprema sphaera. ut Aristoteles supponit. Manifestum est autem quod id quod est nobilissimum et magis activum in corporibus caelestibus. per comparationem ad alias sphaeras. Si autem corpus caeleste. nihil prohibet terram esse animatam et viventem. secundo quia continet et revolvit omnes alias sphaeras. est stella. in qualibet aliarum inferiorum non est nisi una. et non solum in anima (alioquin frustra corpori uniretur). ordinatas ad motum stellae infixae in ultima earum. simplex existens. elementa tamen habent formam minus nobilem. moventur tamen motu augmenti et decrementi. quae quidem sumitur secundum proportionem multitudinis stellarum ad multitudinem motuum. qua scilicet quaerebatur quare. ut sicut caelestis corporis est operatio movere. oporteret quod quaelibet pars eius divisa esset animata et intelligens. cum etiam ea quae intelligunt dicat Aristoteles vivere. propter quas deferendas moventur sphaerae. essent talia. Quarum prima est sumpta ex excellentia primae sphaerae ad alias. ordinatur ad motum stellarum fixarum. ut dicitur in XII metaphys. Sed in hoc fallitur: quia quamvis non moveantur motu locali. non autem secundum primam sphaeram: quia lationes determinantur secundum stellas. alii iovis. utpote habens nobiliorem animam. circa dubitationem qua dubitatur quare secundum motum primae sphaerae. |#4 Secundam rationem ponit ibi: erit autem utique etc. Nam prima latio cum sit una. quia scilicet habet nobiliorem vitam. quia in aeternum durat. Alexander convenienter dicit eam esse inanimatam. quia scilicet universalis causalitas magis competit primae sphaerae quam alicui aliarum. quod ostendit luminositas ipsius. hic solvit dubitationem secundam. |+19 Lectio 19 |#1 Praemissa solutione primae dubitationis. tertio autem quia habet motum simplicissimum et velocissimum. sed factum nobilius est materia: unde etsi caelum habet nobiliorem formam quam corpora animata. quae appareat in ipso corpore. |#2 Ponit autem ad hoc tres solutiones. ita terrae operatio est stare vel quiescere. cum tamen omnes stellae fixae sint locatae secundum unum motum). in quibus terra superabundat. non impedit hanc rationem: quia corpus caeleste non subiacet contrarietati. sicut simplicia elementorum corpora. Addit etiam quod licet terra stet. Adhuc autem. quia oportet intelligere quod prima sphaera habeat magnam excellentiam in comparatione ad alias sphaeras: tum quantum ad vitam. non potest esse animata. nihil differt ad propositum.. manifestum est quod terra. cum eadem sit natura totius et partis. et ex eo quod aliquae partes terrae sunt animatae: non attendens quod ad corpora animata. Nititur autem probare corpus terrae esse animatum. ostendens quod nullum corpus simplex est animatum. illa sphaera prima cadit in eundem ordinem cum sphaera stellarum fixarum. habet tamen aliquam operationem. manifestum est ex eo quod quotidie scinditur et atteritur. insensibilia sunt. quae est ipsum stare. Unde cum cuiuslibet viventis corporis oporteat esse aliquam operationem vitae. quantum ad ordinem motus. Sed simplicius in suo commento declarat. dicens terram esse animatam (sequitur enim in hoc errorem gentilium. Uno quidem modo quia etiam plantae sunt animatae. Similiter etiam nititur ostendere quod non repugnat animationi terrae quod non movetur. Quia motus sphaerae non est nisi propter motum stellae.

quarum una movet omnes. scilicet secundum velocitatem et tarditatem. sed secundum quod est centrum caelestis motus. qui tardissimus est in ea. cum dictum sit de caelo. directionem et stationem. 109 .divina. |+20 Lectio 20 |#1 Postquam Philosophus determinavit de corpore caelesti. Nam planetae sunt quasi instrumenta quaedam supremae sphaerae. et qualiter. si potentia corporis est finita. secundum intentionem Aristotelis. secundo de quiete eius. scilicet in instanti... qui est substantia incorporea et immaterialis. minimum tamen de secundo eorum participat. Quod in magnitudine finita non est virtus infinita. sunt motivae illius sphaerae quae est in fine. finitum excessum supra corpus quod ab eo movetur. corpus possit durare tempore infinito. non moveat velocitate infinita. Ex quo patet quod motor separatus. si cum hoc haberet movere plures stellas. utpote extra totum corpus magnitudinis existens. idest sphaerae supremae in illo ordine. ex eo quod sphaera movens est corpus. cum in corporibus stellarum abundet virtus caelestium corporum. tertio de figura eius. cum sphaera superior moveat omnes inferiores ordinatas ad motum eiusdem planetae. vel cuiuscumque alterius. sicut ponebant antiqui astrologi: qui tamen ponebant multas stellas fixas non moveri nisi ab una sphaera. quia stella movetur infixa in ultima sphaera multarum sphaerarum ordinatarum ad motum unius sphaerae (vel potest intelligi quod ultima sphaera est quodammodo alligata superioribus sphaeris. uni corpori. circa quam caelum movetur. e converso autem circa planetas. idest superiores. Sic igitur commune opus omnium sphaerarum revolventium planetam est illius. movetur pluribus motibus. Et sic patet quod. idest planetarum. ubi scilicet sit posita. quia quaelibet stellarum errantium. inquantum planetis mediantibus quodammodo deferuntur et coaptantur multiplices virtutes stellarum fixarum ad haec inferiora. hic determinat de terra. esset ei laboriosum: quia cuiuslibet corporis est virtus finita per comparationem ad aliud corpus. propter sui perpetuitatem): inferiores autem lationes. non habet. et secundum earum motum movetur)p manifestum est autem quod unaquaeque harum sphaerarum est corpus quoddam. et per materiam non determinatum. in qua est planeta. sed quia oportet esse excessum moventis ad mobile: non autem posset esse excessus superioris sphaerae secundum virtutem. Nam etsi sphaera stellarum fixarum habeat duos motus. principale autem agens agit secundum formam et virtutem propriam: et ideo conveniens est quod suprema sphaera abundet in multitudine stellarum. qui non ponunt planetis multas sphaeras. sed infinitum. Dicit ergo primo quod. quae quidem sumitur ex multitudine sphaerarum moventium unumquemque planetarum. Qualiter autem. Non autem intendit hic determinare de terra secundum quod est unum quatuor elementorum. Primo ergo dicit de quo est intentio. motus autem superiorum sphaerarum quasi apponuntur ad dirigendum irregularitatem quae videtur in motu planetae. utrum scilicet sit sphaericae figurae. Instrumentum autem agit inquantum est motum. Sic igitur natura facit quandam proportionis aequalitatem inter stellas fixas et planetas. et ordinate eas disponit: ita scilicet quod uni primo motui attribuit multa corpora. multae earum movent unum corpus solum. ibi: de positione quidem etc. quasi principaliter agentis in corporibus. |#5 Tertiam rationem ponit ibi: et adhuc propter hoc etc. si in inferioribus simul cum multitudine sphaerarum esset multitudo stellarum. planetae autem abundant in multitudine motuum. attribuit multos motus. si potentia motoris separati est infinita. est proprius motus et naturalis ipsius planetae. |#6 Non autem est intelligendum quod ista difficultas accideret ex eo quod in stellis sit ponderositas aut aliquid resistens motui. vel quae moventur. Sciendum vero est quod tertia ratio non habet locum secundum modernos astrologos. De qua tria dicit se determinaturum: primo de situ eius. ostensum est enim in VIII physic. |#7 Ultimo autem epilogando dicit quod dictum est de stellis. quae moventur motu circulari. Et rationabiliter ita distribuit. Salvatur autem haec ratio etiam secundum positionem modernorum astrologorum. quia multa corpora sphaerica sunt quae movent stellam. idest uni stellae. retrogradationem.. secundo prosequitur propositum. et quae habet in se ipsam stellam. relinquitur dicere de terra. Est autem diligenter attendendum quod finitam proportionem ponit sphaerae moventis ad corpora mota. in quibus radicantur diversae virtutes activae. qualia sint secundum substantiam suae naturae et secundum figuram: dictum est etiam de motu et ordine ipsarum. sicut de ea tractant astrologi. utrum scilicet sit de numero eorum quae quiescunt. Et dicit quod ideo in quolibet apparenti motu planetarum invenitur unum tantum corpus stellae quae movetur. quod movetur circulariter. ut supra dictum est. quod additio primi motoris supra potentiam moti non est infinita nisi in tempore infinito. idest multas stellas. Ex quo patet falsum esse quod Averroes dicit in suo commento. secundum positiones antiquorum astrologorum. quae revolvit omnes inferiores: quia motus infimae sphaerae. manifestum est in VIII physic. ita scilicet quod illae quae primae.

Sed plures eorum qui posuerunt totum mundum esse finitum. Secundo ibi: multis autem utique etc. quasi habens virtutem custodiendi. qui tenet secundum locum nobilitatis post caelestia corpora. non potuerunt assignare terrae determinatum situm. sed quicumque alius videret domum iam factam. quae sunt in extremo. ostendit quod eisdem rationibus Pythagoricorum.. ibi: similiter autem et de mansione etc. ibi: haesitare (vel dubitare) quidem igitur etc. ponit duas rationes. Quod quidem conveniens est in his quae ab homine fiunt. oportet e converso ex ipsis operibus quae videntur. dixerunt terram esse positam in medio mundi. |#6 Secundam rationem ponit ibi: adhuc autem Pythagorici etc. Illud autem quod est extremum. sicut Anaximander. |#4 Deinde cum dicit: non ad apparentia etc. ista cogitantes. et medium mundi. sed magis ex intelligibilibus rationibus. quas ipsi praecogitabant. et continens contento. ibi: honorabilissimo enim etc. empedocles et Plato. ibi: similiter autem et de figura etc. in partibus Italiae commorantes. Quarum prima est quod putabant honorabilissimo corpori honorabilissimam competere regionem. ut in eclipsibus patet. sed e converso ea quae sensu apparent. sicut res pretiosas diligentius custodimus: medius autem locus videtur habere talem conservandi dispositionem. sed quia possibile erat alios ex his rationibus moveri. Circa primum duo facit: primo ponit qualibus rationibus Pythagorici utebantur. quia calor naturalis ex sole et aliis stellis procreatus. Et dicit quod Pythagorici non quaerebant hoc modo rationes et causas. ibi: nos autem dicamus etc. Et ideo.. nominabant hanc regionem quae habet ignem. quam vocabant antichthona. tum propter claritatem... metaphorice loquentes. movetur circulariter circa medium mundi. Et dicit quod Pythagorici ponebant ignem in medio mundi.. Quod quidem non dicit quasi aliqui praeter Pythagoricos hoc posuerunt ante Aristotelem. Quicumque enim posuerunt totum universum esse infinitum. exequitur propositum. dum considerant id quod oportet credere. eo quod loca proportionantur corporibus secundum eorum naturam. in mundo. ex ipso opere viso consideraret operis rationes. Et circa hoc duo facit: primo ponit qualitatem rationis eorum. cum sit principalissimum inter elementa. secundo ponit rationes eorum. e contra dixerunt quod ignis positus est in medio mundi: terra autem. ponebant esse quasi terminos. Circa primum duo facit: primo ponit falsas opiniones quorundam circa terram.|#2 Deinde cum dicit: de positione quidem etc. ut applicarent eas ad ea quae sensu apparent. quasi vallatus et firmatus ex omnibus quae exterius circumstant medium. tertio quantum ad figuram. metaphorice loquentes. secundo circa quietem et motum. sicut et terra. Sed quidam Philosophi qui dicuntur Pythagorici. quae propter hoc ponebant esse nobilissima loca. Manifestum est autem quod ignis est honorabilior quam terra.. usque ad medium mundi pertingit. secundo assignat falsas rationes aliorum circa veram positionem de quiete terrae. Circa primum tria facit: primo ponit opiniones aliorum circa situm terrae. Et dicit quod multis aliis praeter Pythagoricos videri poterit quod non oporteat mediam regionem assignare terrae. Unde dicitur post Aristotelem huius opinionis archedemus fuisse. idest supremum. vel quia est terminus caelestium corporum versus nos. omnia quodammodo contemperans et conservans.. Anaxagoras. Et inde est quod Pythagorici. quae tamen a nobis videri non potest. propter hoc quod sequitur in suo motu terram istam. quorum principium est intellectus humanus: in his autem quae arte divina sunt facta. |#5 Deinde cum dicit: honorabilissimo enim etc. in qua nos habitamus. sicut terminus terminato. quia est causa diei et noctis per suam habitudinem ad solem. idest locum. ponit rationes eorum. Et licet haec Pythagorici dicerent secundum apparens suorum sermonum. multos alios possibile est moveri... Terram autem dicebant esse stellam. sed magis ignem. eo quod in infinito non est accipere medium et extrema... ita quod semper totum corpus terrae interponitur inter visus nostros et alteram terram. intelligebant tamen. Si autem intelligamus ignem esse custodientem. tum propter virtutem activam. dicatur carcer iovis. 110 . ignem esse in medio. propter hoc quod. Terram autem aliam vocabant lunam: vel quia obsistit solari lumini. tum etiam propter subtilitatem ipsius. conabantur reducere. secundum diversam habitudinem sui ad solem. Manifestum est etiam quod termini sunt nobiliores his quae sunt intermedia inter terminos. maxime debet conservari. Et hoc si intelligamus ignem esse custoditum. Et primo prosequitur praedicta tria secundum opinionem aliorum. oportet e converso intelligere quod ignis qui habet hanc regionem. secundo secundum veritatem. democritus. ad modum unius stellarum. non ex his quae apparent. sicut et terra est terminus elementorum. ibi: tanquam medium etc. |#3 Dicit ergo primo quod de situ terrae non omnes Philosophi habent eandem opinionem. ibi: non ad apparentia etc. Circa primum tria facit: primo ponit opiniones aliorum circa situm terrae.. secundo ponit ipsas rationes. esse carcerem vel custodiam iovis. et suo motu facit noctem et diem. Ponebant etiam et aliam terram. eo quod est contraposita huic terrae. idest qui tenet medium locum. tertio solvit. et per quandam violentiam attrahere ad quasdam rationes et opiniones intelligibiles. similiter circulariter motam circa medium mundi. non ponebant terram in medio sphaerae mundialis. considerare operum rationes: sicut artifex ex rationibus praeconceptis assimilat domum quam facit.

Et ita est etiam aestimandum in toto caelo.. horizon. ita eclipsis lunae contingit propter interpositionem terrae inter solem et lunam.. inducit eius quod ultimo dictum est probationem.. sicut supra dictum est. solvit praedictam rationem. secundum eos. magis assimilatur ultimo quam principio. Et hoc ideo. |#2 Dicit ergo primo quod. quale sit secundum naturam. ac si simpliciter. quo movetur circa medium. quam vocant antichthona. id autem quod est finis. diceretur medium magnitudinis.. Et ideo in toto universo. lunam autem non solum eclipsat ista terra in qua nos habitamus. sicut de loco terrae diversimode loquuntur Philosophi. scilicet sphaera stellarum fixarum et septem planetae. terra autem est corpus magnitudinem habens. Circa primum tria facit: primo ponit positiones. Sed haec ratio eorum nulla est: quia nunquam invenitur luna eclipsari. Quarum tamen praecipua est quod. Non autem competit ei locus medius. Unde circulus noster. tertio ostendit quomodo obviabant rationibus in contrarium inductis. |#4 Deinde cum dicit: quoniam enim non est terra etc. qui est superficies transiens per visum nostrum. et quis locus ei naturaliter competat. quod est cor. idest contrapositam huic terrae. sed plures aliae. sed etiam quandam aliam. ibi: propter quod et lunae etc. Quod quidem dicebant accidere propter hoc. positis duabus terris circulariter motis. Et ita corpora continentia sunt magis formalia. per quod scilicet natura rei conservatur: sicut videmus in animalibus quod non est idem medium a quo natura animalis conservatur. Sed ad hoc ipsi respondebant quod tota terra non est centrum: quia centrum est indivisibile et punctuale. quae est substantia totius consistentiae rerum. Et dicit quod est principium aliorum corporum. ita scilicet quod semper apparerent nobis sex signa super terram. Et hoc est propter parvitatem terrae. quasi indigeat custodia. non secaret semper sphaeram totam et maximos circulos eius in duo media. Et dicit quod Pythagorici in praedicta ratione utebantur nomine medii. Manifestum est enim quod. et sex signa sub terra. Quae quidem sunt nobis immanifesta propter hoc. sicut Pythagorici. Accidit autem pluries eclipsari lunam quam solem. esse autem continens et finiens. et quod est medium quantum ad corporis magnitudinem. ita etiam de motu et quiete ipsius. Et propter hoc non oportet eos dubitare circa totum universum. ibi: quoniam enim non est terra etc. quia eclipsis solis impeditur plerumque propter diversitatem aspectus. ut cum sint octo corpora caelestia circulariter mota. Nec dicunt hanc solam terram moveri in qua nos habitamus. quae quasi nullius est quantitatis in comparatione ad totum caelum. sed magis locus extremi continentis: quia id quod est medium magnitudinis inter loca universi. et maxime honorabile inter alia corpora: et haec est sphaera stellarum fixarum. Ultimo autem epilogando concludit quod de loco terrae quidam habent talem opinionem sicut dictum est. superponitur aliis. ita etiam suprema sphaera est maxime formalis et nobilissima. quae ab omnibus continetur. quod una sola luna est quae eclipsat solem. nisi terra esset in medio mundi. et finis quam finitum: quia contentum et finitum pertinent ad rationem materiae. qui est in superficie terrae. habet rationem determinantis et continentis. Et haec duo manifestat: primo quidem ostendens quale sit medium universi quod proportionatur cordi animalis. |#3 Deinde cum dicit: propter quod et lunae etc. qui non solum ponunt quod sint duae terrae circulariter motae. sicut in animali. corpora autem contenta sunt magis materialia. et id quod est medium rei secundum naturam. quod est magis umbilicus. Et similiter existimabant quod. quod est medium magnitudinis: sed oportet quaerere de eo quod est medium naturae in universo. idest in toto universo. distat per totum hemisphaerium terrae a centro: et tamen hoc non impedit quin omnia accidant nobis apparere. sicut si oculus noster esset in centro. ita scilicet quod aliae sequantur motum ipsius: et ideo interpositio huius terrae inter visus nostros et illas. ita quod oporteat carcerem sive custodiam universi attribuere centro. hic ponit opiniones de motu et quiete ipsius. Et hoc ponebant propter perfectionem denarii numeri. sicut eclipsis solis contingit propter interpositionem lunae inter nos et solem. secundo inducit quandam probationem ipsorum. interposita inter nos et ipsum.. si terra in qua nos habitamus non sit in medio. quando scilicet luna subintrat umbram huius terrae. in medio localiter existens. |+21 Lectio 21 |#1 Postquam Philosophus posuit opiniones de situ terrae. attribuunt ei motum circularem. occultat eas a nobis. ad rationem formae.|#7 Deinde cum dicit: tanquam medium etc. quia medium est contentum et determinatum omnibus aliis. ostendit quomodo obviabant rationibus contra se inductis. idest extremum inter corpora secundum ordinem locorum. est maxime materialis et ignobilissima corporum. sed quod sint plura alia corpora terrea circa medium mota. idest univoce. sicut terra. impleatur denarius numerus. Pluries autem eclipsatur luna quam sol. Et ponit duas opiniones: quarum secundam ponit ibi: quidam autem et positam etc. Manifestum est autem quod continens est honorabilius contento. et inter elementa ignis est maxime continens et maxime formalis. Sed quicumque dicunt ipsam non esse positam in medio mundi. quod haec terra in qua habitamus. nisi per interpositionem huius terrae inter lunam et solem. Quidam autem Pythagoricorum sunt. quod omnia apparentia accidant sicut si terra esset in medio 111 ..

sed ad id quod sequitur. Primo quidem quia timaeus ibi probat terram in medio esse locatam et firmatam. postquam Aristoteles posuit opinionem Pythagoricorum de motu terrae circa medium. Nisi enim terra semper esset in medio. idest ad omnem partem versae. quia duo corpora sphaerica se intersecant intersectione circulari. quamvis visus noster distet a medio mundi per totam medietatem terrae. dicunt tamen ipsam moveri et revolvi circa polum semper statutum. videtur quod oporteret quod secatio illa esset circularis. significat alligationem.mundi: quia etiam nunc non manifestatur distantia a medio quantum ad apparentiam. illomenam circa eum qui per omne ordinatum polum. Aristoteles verba eius assumpsisse. revolvi et moveri. quandoque autem dicitur axis. ut supra dictum est. quando est in oppositione existens in capite vel in cauda: et tamen in eclipsi lunae nihil operatur aspectus noster. quae designat motum. quod sit super statutum polum. Et dicit quod illi qui ponunt hoc argumentum. Hoc autem quod dicitur illomenum. ubi asserit eam in medio quiescentem et quasi ligatam: et sic videtur contra intentionem Platonis. Hoc autem argumentum excludit ibi: non attendentes etc. si vero scribatur per diphthongum. Et primo ponit opiniones. licet quidam dicant terram in centro positam. videntur secundum modum lineae rectae: unde multo magis portiones magnorum circulorum a longe rectae videntur. si in Graeco scribatur per iota. sed circularis.. Et ideo potest dici quod. puta quae accidunt circa eclipsim lunae. cum ageretur de figura stellarum. quae non salvarentur si terra non esset in medio. quandoque vero dicitur extrema pars axis. non semper sequeretur eclipsis lunae. Nec pertinet aliquid ad rationem praesentem. Quod autem addit. et non circularem. sicut de motu et situ: quibusdam enim videtur quod terra sit sphaerica. 112 . et alligationem et motum: ita quod intelligamus quod. |#7 Secundo ibi: faciunt autem argumentum etc. Sed hoc praecipue intelligendum est quando circulus est in eadem superficie cum visu: nam secatio solis et lunae quae non est in eadem superficie cum visu nostro. sicut frequenter consuevit facere circa verba Platonis.. quod sol occidens et oriens secatur a terra secundum rectam lineam. Sunt autem quaedam alia apparentia. motus ex aliqua alia ratione: nam Aristoteles hic proponit id quod in timaeo scribitur. aut intentionem Platonis. Et dicit quod. Sed contra hoc iterum obiicit simplicius: quia non est probabile quod Aristoteles ignoraret aut significationem vocabuli. secundum linguam Graecam dixit. non attendunt distantiam solis a terra. ponit opiniones de figura terrae. |#5 Deinde cum dicit: quidam autem et positam etc. Aristoteles intellexit quod illomenum translative acciperetur a Platone.. ponit rationes duas huius secundae opinionis. significat proprie prohibitionem vel violentiam: sed quia ista significatio non competit secundum ea quae ibi intendit Plato. referendum est non ad id quod dictum est. est ab aliquo alio appositum. quando scilicet pars solis est apparens super terram. Vel potest dici quod hoc quod dicitur et moveri. a longe apparentes. Quarto quia. ponit secundam opinionem. Dicit igitur Alexander. habens figuram tympani. etiam si sint quiescentes. si Plato alibi aliter dixit ab his quae dixerat in Phaedone. cum dictio multa significet. non oportuit significationem eius trahere ad manifestum sensum contra intentionem Platonis. Videtur autem a Platone sumptum istud vocabulum secundum quod significat alligationem. idest circa axem mundi (nam polus quandoque dicitur caelum. Quarum prima est quod faciunt argumentum accipientes hoc signum. quemadmodum in timaeo scriptum est. dicens quod similiter dubitatur de figura terrae. Aristotelem excusans. cuius opinionem hic Aristoteles ponit. scilicet utriusque. In Graeco autem dicitur illesthai. quia possibile erat aliquos false intelligere verba Platonis. quibusdam autem videtur quod sit lata. hic ponit opinionem Platonis de quiete terrae in medio. quam Plato non approbat: unde non dicit quemadmodum Plato dicit. Est autem notandum quod illud quod hic dicitur revolvi vel converti. Tertio quia conversio non semper significat motum: dicuntur enim circulares figurae conversae.. Aristoteles removet falsum intellectum qui ex his verbis haberi posset. Videmus enim quod etiam parvi circuli. significat prohibitionem. sumpsit Aristoteles ex eo quod Plato in timaeo. pars autem occultatur: si autem terra esset sphaerica. quia sunt minus curvae. per directam oppositionem lunae ad solem. Secundo quia illomenam ibi scribitur per unum iota. Sed hoc intelligi posset si terra per modicum spatium distaret a medio: non autem si distaret per multum spatium. sed quemadmodum in timaeo scriptum est. quod hoc quod dicitur illomenum. et magnitudinem rotunditatis. Sed contra hoc multipliciter obiicit simplicius. ut patet per ea quae ipse dicit de terra in libro Phaedonis. prout significat alligationem. et caelum quiescere. pro quo hic est translatum revolvi: potest autem significare quod in Graeco positum est. Possumus autem et brevius dicere quod quidam Heraclitus Ponticus posuit terram in medio moveri. sive hoc sit inductum tanquam Platoni placens. sicut dicitur polus Arcticus et Antarcticus)p et hoc dicit scriptum esse in timaeo. non videtur recta. |#6 Deinde cum dicit: similiter autem et de figura etc. prout consuevit translatum significare conversionem. sive tanquam timaei opinio.

Huius autem opinionis dicitur fuisse xenophanes Colophonius. tanto velocius feretur inferius. Et dicit quod non solum aliquis admiratur de hoc quod sic accidit circa terram. si aliquis sursum ferat aliquas particulas terrae. non ferretur inferius. Secunda incipit ibi: hi autem in aqua etc. mirum esse quod non descendit. |#2 Dicit ergo primo quod necessarium videtur quod omnibus superveniat quaedam dubitatio circa terram. et ideo est apta ad quietem. idest vehementer admirari. videtur irrationabilem mentem habere. quia nihil movetur ad infinitum. ibi: solutiones autem de hoc etc. et quanto maior fuerit terrae particula. non viderunt quod solutiones de hac dubitatione assignatae ab eis.. Alio modo. Et primo movet dubitationem. quod ibi quiesceret.. idest philosophiae consideratio. dicunt quod deorsum terrae est infinitum. si tota terra posset ab aliquo elevari a suo loco in sursum. non autem amplius. quod promptius est ad intelligendum. ad hoc quod quiescat. quia in modico tangit superficiem: sed figura lata secundum se totam tangit superficiem. quarta ibi: quoniam autem manet etc. idest non habet aptitudinem naturalem ut quiescat. non quidem quia secundum se verisimile videatur. Uno modo sic. partes terrae sursum elevatae feruntur deorsum. Et hoc quantum ad illos qui existimant omnem locum indifferenter se habere ad quodlibet corporum. idest aer vel ignis. Cum enim habeat intensam gravitatem. Quod quidem potest intelligi dupliciter. veram opinionem circa terram habentes. hic prosequitur opiniones eorum qui. volentes solvere praedictam dubitationem. |#3 Deinde cum dicit: solutiones autem de hoc etc. ideo. Improbabiliora enim dixerunt eo ex quo dubitatio consurgit: unde ipsae solutiones magis augent dubitationem. proponit insufficientiam solutionum a philosophis circa hoc assignatarum.. idest magis infra quam sit locus unde fuerant assumptae. habere figuram latam. sunt magis inconvenientes quam sit ipsa dubitatio. Quia si quis de hoc non miretur. sic dicens in suis versibus. quia praedicti homines hoc non dicebant quasi aliquid verisimile. empedocles obstupuit. scilicet quod ipsa quiesceret. idest sine ratione. Dicitur quod ex admirari incoeperunt homines philosophari. tertio prosequitur singulas solutiones. sit infinitus. dicentes quod necesse est terram. et verius. cum tota terra nullam resistentiam habeat ab aliquo impediente descensum ipsius. inconvenientes rationes quietis terrae assignabant. Et dicit quod. secundo proponit solutionum insufficientiam. et antequam cadat. subiungit quod de motu et quiete terrae multi modi dicuntur. Et dicit quod quidam propter hoc. et aether. aliquis removeat terram a suo loco. sed etiam aliquis potest admirari quod Philosophi. dicens quod adhuc addunt rationem ad idem. Primo proponit solutionem primam. sed ut quaestionem vitarent. ad dubitationem augendam.|#8 Secundam rationem ponit ibi: sed adhuc etc. non movetur inferius. Et hoc quidem videtur per hoc quod nunc accidit circa totam terram. foveam faciat in terra. et contingat quod antequam illae particulae terrae cadentes revertantur ad terram. quos de philosophia composuit: siquidem. adiungit quod. cum dimittuntur. quasi qui non possit difficultatem percipere: quomodo scilicet. quinta ibi: sunt autem quidam etc. fertur deorsum et non vult manere. Et ne credatur quod haec causa quietis terrae communiter ab omnibus assignetur. quas alii assignabant. circa hoc. vel philosophandi occasio.. ut scilicet evitarent difficultatem praedictam.. Circa primum duo facit. quasi terra ob hoc non moveatur inferius.. |#4 Deinde cum dicit: hi quidem enim propter hoc etc. Et hoc potest aliquis coniicere de toto ex parte: si enim aliquis lapidem sursum proiiciat. et postea dimittatur. ut patebit ex his quae infra dicentur. et ita in infinitum superior pars eius retinetur ab inferiori. |+22 Lectio 22 |#1 Postquam Philosophus exclusit opiniones eorum qui falsas opiniones circa terram habebant. infinitae sunt terrae profunditates (quasi diceret: terra est in infinitum profunda). Et dixit quod haec vane. videtur autem quod. intelligitur quod ipsa terra versus partem inferiorem sit infinita... ponit quomodo empedocles hanc solutionem derisit. idest vehementer admiratus est de eorum errore. |#5 Secundo ibi: propter quod et empedocles etc. ex quo iam non est aliquid impediens. eadem ratione qua nunc in hoc loco quiescit. tertia ibi: Anaximenes autem etc. inquit. omnibus philosophis factum est philosophema. 113 . sed ut non cogerentur laborare ad inquirendam causam quietis terrae. feruntur deorsum usque ad hunc locum in quo modo est terra.. descendet lapis ille quousque resistentiam inveniat. sed quiescit in suo loco: unde videtur quod. in quocumque situ mundi poneretur. Et quia posset aliquis dicere quod partes terrae elevatae. ut non descendat. Concludit ergo quod hoc ipsum quod est stupere. ibi: hi quidem enim propter hoc etc. est etiam immensus in altum. Et ita videtur quod. ponit quinque solutiones praedictae dubitationis. quod aer qui est infra terram.. Nam figura sphaerica facile mobilis est. si aliquando elevetur per violentiam aliqua parva terrae particula. et postea dimittatur. sicut in principio metaphys. Quod quidem dixerunt.

sed in aqua manent huiusmodi propter supernatationem. sicut accidit de ligno et de similibus. ita quidam dixerunt terram poni super aquam. supernatat aquae. ut dicunt. quod tam defectivas solutiones assignaverunt. vel minus gravis. 114 . Et simile dicebant accidere de terra. sed oportet quod sit in aliquo sustentante. sed quousque adversarius non habeat ulterius contradictionem: quia etiam hoc quilibet observat ad seipsum. a quo sustentaretur aqua.. manifeste sequitur quod quaelibet particularum eius possit manere in aqua per supernatationem. Unde et posuit terram esse locatam super aquam. intelligentium modicum totius. et aqua quam ponunt sustentare terram. causa vitandae iactantiae. tum etiam quia supra in primo ostensum est quod non potest esse gravitas infinita. qui fuit unus de septem qui dicti sunt sapientes. non per instantias sophisticas. sed ad contraria dicentem. Per quod dedit intelligere quod ex defectu intellectus provenit quod hoc aliqui dixerunt solo ore. quam. secundo improbat eam. et tanto velocius. proprias. et non quousque possibile sit dubitari. idest divulgata. |#8 Secundam rationem ponit ibi: adhuc autem quemadmodum etc. Sed hoc non videmus accidere: quinimmo quaelibet pars terrae posita in aqua fertur ad fundum ipsius. ita nec aqua elevata nata est manere. tanquam non sit eadem ratio de terra. ex quarum similitudine quaestio solvitur. ut cum ipse dubitat de aliquo. esse promptum ad hoc quod instet et sibi ipsi et aliis. quod superemineat graviori secundum naturam. prosequitur secundam solutionem. generi de quo inquiritur. non manet nisi sustentetur ab aliquo. supernatando ipsi. cum sint dicta per linguam multorum (quasi diceret: ex ore multorum hominum). ut quiescat ibi per modum supernatationis. cum interius consideratum non sit verisimile. Et primo ponit solutionem. tum propter improbabilitatem eius quod dicitur.. sicut ipse subdit. ibi: primum quidem etc. quia multum habet de aere. ut inquisitio fiat non ad rem. Est autem de ratione levioris. quanto fuerit maior.. quorum nihil naturaliter manet in aere. idest convenientes. Et hoc quidem contingit ex hoc quod homo considerat omnes differentias rerum. thales milesius posuit. si elevetur.. hic ponit tertiam solutionem. sed per instantias reales et rationabiles. quaerat in seipso quousque ipse non habeat in promptu unde sibi contradicat. Et dicit quod sic assignata est praedicta solutio. idem est motus naturalis. |#6 Deinde cum dicit: hi autem in aqua etc. Sicut in primo habitum est. oportet quod non sit contentus obiectionibus quas habet in promptu. |#10 Deinde cum dicit: sed videntur etc. improbat quod dictum est. dicens quod omnibus nobis dubitationes solventibus hoc videtur esse consuetum. Dicit ergo primo quod. remaneret eadem difficultas. sed diligenter inquirat eas. idest modicum intelligentium de natura universi. ita et aqua est levior quam terra. ibi: sed videntur etc. sicut praedicti posuerunt terram sustentari a terra in infinitum. nisi forte quis dicat quod partes mundi non sunt ordinatae secundum naturam. et posuit aquam esse principium omnium rerum. secundum naturam. secundo improbat. connumerans se aliis. Cuius rationem assignat.. si sit superposita aquae. Si ergo tota terra nata est manere in aqua. Oportet autem eum qui vult recte solvere. Et dicit hoc accidisse.effusa sunt.. ibi: tanquam non eadem etc. Et primo proponit eam. quia videntur quaerere circa dubitationes usque ad aliquem terminum. quod terrae non congruit. Videmus enim quod sicut terra.. ad hoc quod quiescat. |#7 Deinde cum dicit: tanquam non eadem etc. Et dicit quod sicut aer est levior quam aqua. Non est ergo possibile quod aqua. assignat causam defectus dictarum solutionum. quarum prima assignabat causam quietis terrae ex infinitate eius quod in terra subsidet. tertio assignat rationem defectus huiusmodi solutionum. ponatur magis deorsum quam terra. totius terrae et partis eius. et etiam quies est eadem.. quae est levior. ut perducat solutionem usque ad id ubi non sit amplius dubitatio.. idest non quousque natura rei requirit. quod est inconveniens. ut dicitur in I metaphys. quod isti non faciunt. Sed illud non sufficit: quia cum aliquis vult veram solutionem invenire. secunda vero ex aqua subsidente terrae. Quae quidem est antiquissima opinio. tribus rationibus. Et ideo si terra sustentaretur ab aqua. quae est gravior. |+23 Lectio 23 |#1 Praemissis duabus solutionibus. Fuit autem contentus Aristoteles de hac empedoclis reprehensione. Ergo multo velocius tota terra fertur inferius. Et propter hoc. et primus se intromisit de philosophia naturali. oportet eum qui vult bene inquirere veritatem. Sicut thales solvit quaestionem praesentem ex similitudine ligni ad terram: fuisset autem ei consideranda differentia utriusque: nam lignum. quae ratio talis est. |#9 Tertiam rationem ponit ibi: adhuc autem si quidem etc. quae assignatur a parte aeris subsidentis terrae.

Et si est aliquis motus naturalis. non permittit eam descendere. Et cum aer non habeat locum quo transferatur ne sit sub terra. hic ponit alias rationes. propter terrae latitudinem. Si enim sit aliquod vas habens in sui summitate parvum foramen obturatum. et in lateribus aliud non obturatum. utrum corpora habeant aliquem motum naturalem vel nullum. Hoc enim videtur a principio in talibus dubitationibus determinandum. oportet ut nunc utamur tanquam existentibus. Et ad hoc etiam addendum est. violentiam circumgyrationis caeli. licet ipsi assignarent latitudinem terrae causam quietis eius. quia non habet quo diffugiat. et subito submergatur in aquam. et utrum. non videtur causa mansionis terrae latitudo. sed magis magnitudo ipsius. quia videlicet non dividit ipsum. quod pari ratione non contingit aliquid quiescere: sicut enim est aliquis motus naturalis et violentus. Quod est inconveniens: quia sequitur. sed propter violentiam circumgyrationis caeli. ut supra habitum est. quam ponebat empedocles. dicunt quod terra venit ad medium propter praedictam causam. |#4 Tertiam rationem ponit ibi: totaliter autem etc. puta terra vel aqua. idest veris. improbat praedictam solutionem tribus rationibus. quod totaliter corpora naturalia nec moveantur nec quiescant. sed resistendo comprimit eum. Dicit ergo primo quod. sed sphaerica. in quibus propter gyrationem ea quae sunt maiora et graviora congregantur ad medium. assignant causam motus terrae ad medium.. idest propter violentiam circumgyrationis caeli. ibi: quamvis neque gyratione etc. Omnes enim qui terram dicunt per violentiam quiescere in medio. cum omnes Philosophi qui ponunt mundum generatum esse. sustinet magnam gravitatem: et hoc maxime fit evidens ex utribus inflatis. secundo improbat eam. aer interior conclusus. omnibus his quae supra habuimus probata. non habens quo transeat. neque etiam erit aliquis motus violentus eorum: quia violentum est quasi excisio quaedam eius quod est secundum naturam. |+24 Lectio 24 |#1 Praemissis tribus rationibus de quiete terrae. sequitur quod totaliter nihil moveatur: et quod hoc necessarium sit accidere. si nullus est motus naturalis corporum.. ad ostendendum quod aer conclusus et quiescens. sequitur quod motus eius ad medium non sit naturalis. non erit solum motus violentus. propter sui latitudinem. quasi violentius repulsa ex violentia gyrationis. etiam quiescit naturaliter. si non habent motum naturalem. sicut isti dicebant. concludens ex praemissis quod. 115 . et propter hoc sustinet terram. Quarum prima est quia supponit haec solutio terram esse latae figurae. neque sola quies violenta: quia in loco ad quem aliquid movetur naturaliter. Et sic auferunt terrae quietem naturalem et motum naturalem. considerantes ex his quae accidunt in liquidis et etiam in aere. sufficiens est quiescere terram propter multitudinem aeris deorsum existentis et compressi. sed de toto universo et de omni corpore naturali. Quod autem multus aer coarctetur a terra. |#2 Deinde cum dicit: primum quidem etc. aquae et aeris.. ita est etiam aliqua quies naturalis et violenta. Et dicit quod. si terra ponatur esse sphaericae figurae. assignant hanc causam motus terrae ad medium. Dicunt enim quod aer. secundum prius determinata.Dicit ergo primo quod Anaximenes et Anaxagoras et democritus posuerunt causam quietis terrae esse latitudinem eius. idest qui non potest ex aliqua parte effugere. |#3 Secundam rationem ponit ibi: quamvis mansionis etc. compressus ab ea et non potens diffugere. idest non de aliquo particulari corpore. scilicet ipsius terrae. possint habere motum violentum. Quod quidem videntur facere corpora artificialiter facta cum aliqua latitudine ad obviandum aeri sive vento: huiusmodi enim corpora lata non de facili videntur moveri a ventis. secundum praedicta. Si autem non est aliquis motus corporum neque per naturam neque per violentiam. tamen secundum ea ex quibus procedunt. sicut patet de aqua in clepsydris. propter hoc quod coarctatur a terra. manet propter sui multitudinem. quod est falsum. quaerunt etiam causam huius quod terra quiescit in medio. Unde videtur quod eadem ratio esset. propter hoc quod resistunt eis secundum totam ipsorum latitudinem. qui possunt magnum pondus sustinere. quae sumebantur ex parte inferiorum corporum. contingit propter hoc quod aer comprehenditur a multa magnitudine terrae. Et hoc ipsum videtur facere terra. supra determinatum est. Et primo ponit quartam rationem quietis terrae. sequetur quod non quiescet propter latitudinem.. per comparationem ad aerem sub ea existentem. si quies terrae in medio non est naturalis sed violenta. ex qua contingit quod terra non dividit inferiorem aerem. consurgit dubitatio non de parte. secundum rationem quam assignant. Unde omnes qui ponunt mundum per generationem incoepisse. secundum virtutem quae tunc aderat nostro ingenio. sed superequitat ipsum. et tantae magnitudinis quod possit tantundem de aere coarctare: quia sic etiam manebit et aer et terra. His ergo praemissis quasi principiis. idest circumgyrationem caeli. quae sumuntur ex parte caelestis corporis. scilicet in primo libro. idest sensibilia signa. prohibebit aquam intrare. Et dicit quod contra eos qui sic loquuntur de motu et quiete corporum naturalium. Et similiter aer subsidens terrae. Unde si figura terrae non est lata. argumentatur ad propositum. Et quia de his determinatum est prius. Inducunt autem multa argumenta. ut infra patebit. Supra enim ostensum est quod.

Si vero dicant quod terra. nunc non est talem causam assignare quare. videtur sequi quod. Sed quia haec expositio videtur esse extorta. omnia gravia ferantur ad medium. sicut aer qui est supra terram. non prohibet eam moveri sursum. quod ferretur ad medium secundum suam naturam: si enim. secundum motum suum naturalem.. non autem hanc inferiorem aeris partem: et ita illa gyratio non attingit usque ad nos. ita quod aqua ante rapiatur a motu vasis quam possit cadere. Et ideo convenienter Aristoteles quaerit.. partes terrae ferebantur ad medium propter gyrationem caeli. et hoc a lite. et tamen non cadet inferius extra vas. tam quantum ad illos qui causam quietis terrae ponunt latitudinem vel magnitudinem terrae. propter hoc quod elementa sunt ab invicem distincta. oporteret eam moveri. improbat specialiter solutionem empedoclis. prohibet terram moveri. |#2 Deinde cum dicit: quamvis neque gyratione etc. sunt causa generationis et corruptionis mundi. tempore scilicet quo amicitia dominabatur. Et sicut ipse per verba empedoclis probat. quia scilicet prohibetur ex velocitate motus ipsius vasis. quia motus caeli quasi omnia convolvit in unum. Non ergo gyratio caeli debet poni causa motus gravium ad medium: quia remota causa. et omnium quae in mundo sunt. ita etiam nec aer qui est sub terra. Nec potest assignari pro causa gyratio caeli. Nec est dare quod ad aliquam aliam partem naturaliter moveatur nisi deorsum et ad medium. quidam autem. Et simili ratione dicunt quod terra impeditur a velocitate motus caeli ne deorsum cadere possit. amicitia autem esse causa corruptionis eiusdem. sicut ipsi ponunt. non quidem ab invicem. multoties vase circulariter moto. Si enim vas illud in circuitu velocius moveatur. Sed tamen necesse est quod terra habeat aliquem motum naturalem. quae ad nullam aliam partem naturaliter moventur. sicut supra dictum est. distinguendo elementa ab invicem. Gyratio enim caeli simul circumgyrat ignem et superiorem partem aeris. et sit aliquod foramen in aliqua parte aerei vasis. Sic igitur male assignant causam quietis terrae in medio ex aliqua violentia. sed a lite. scilicet utrum sursum vel deorsum. ubi est foramen. antequam gyratio caeli per amicitiam causaretur. qui posuit causam quietis terrae velocitatem motus caeli. quando generabatur mundus. propter eandem causam. 116 . Considerandum est autem quod empedocles ponebat quatuor elementa materialia et duo moventia. quod etiam ipsi ponunt. scilicet litem et amicitiam. sicut empedocles. dominio litis durante): est ergo quaerendum quae fuit tunc causa quod terra quiesceret. quantum ad eosdem effectus. tribus rationibus. necesse est quod per violentiam quiescat in medio.. quam etiam quantum ad empedoclem. violentia cessante. sicut supra dictum est. ideo exponenda est. necessarium videtur quod. terra fertur ad medium per violentiam. improbat rationem quam assignant communiter de motu terrae. coarctans aerem. scilicet ab invicem. secundum empedoclem. Non autem videtur secundum eorum positionem. Restat igitur quaerendum versus quam partem naturaliter moveretur. neque etiam prohiberet ipsum latitudo terrae. Et ideo Alexander exposuit haec verba sic: quando elementa distabant seorsum. Videmus enim quod gravia feruntur ad medium et in hoc aere propinquo. quae coarctat inferiorem aerem ut non possit diffugere. puta ad dextrum vel sinistrum: quia omnino oportet quod habeat aliquem motum naturalem. Dicit ergo primo quod. si prius. Videtur enim lis esse causa generationis mundi. ut patet ex motu partium terrae. secundo quantum ad motum. sed aer libere veniret et recederet. sicut simplicius dicit: quando elementa distabant seorsum. et hoc ibi: adhuc autem ad empedoclem etc. sed etiam cum admixtione amicitiae. Unde nunc videtur esse litis dominium. ibi: inconveniens autem etc. Sed de hac ratione videtur esse dubium. |#4 Deinde cum dicit: inconveniens autem etc. Dicit ergo quod aliquis potest quaestionem movere contra empedoclem: quando elementa erant ab invicem separata propter litem. quae erat causa quietis terrae. secundo specialiter improbat hanc positionem quantum ad empedoclem. |#3 Deinde cum dicit: adhuc autem ad empedoclem etc. removetur effectus. idest propter litem.Et quidam dicunt quod causa huius est latitudo et magnitudo terrae. idest in quibusdam vasis aereis. Et ponunt exemplum de aqua contenta in cyathis. cessante omni violentia: oportet enim corporibus naturalem motum assignare. vel propter revolutionem eius ex motu caeli: quia in eisdem rebus. vel propter comprehensionem eius a latitudine terrae. Et primo quantum ad quietem terrae. non magis habet quod moveatur deorsum quam sursum. Videtur ergo quod nullo modo oporteat dicere gyrationem caeli causam quietis terrae. secundum quod habet aptitudinem naturalem. Est enim considerandum quod empedocles ponebat mundum generari non ex sola lite. dicunt quod motus caeli circa terram.. sicut videmus. ex quo praedicti Philosophi causam quietis terrae ponunt motum caeli vel latitudinem terrae. vel versus aliquam aliam differentiam. congregando elementa in unum chaos. Circa primum duo facit: primo improbat causam quietis terrae communiter. necesse est ponere easdem causas. si gyratio caeli non prohiberet motum terrae. propter sui velocitatem. quia caelum nondum erat generatum. Circa quarum primam dicit quod inconveniens est non considerare quare. quae per congregationem et segregationem elementorum. remotis causis quietis. prohibebit eam moveri deorsum. idest quando lis ab elementis aberat. aqua descendet ad inferiora vasis aerei. oportebat terram quiescere (non enim coniungebat se aliis elementis. improbat praedictam rationem. quod terra alicubi ferretur: quia tunc. ex dominio amicitiae provenit circumgyratio caeli..

Quae secundum aliquid distinguebantur. videtur persuasibiliter dici. et non propter hoc quod similiter se habeat ad extrema: quia hoc potest esse commune omnibus.. quaedam veniunt ad medium. Et primo ex hoc quod ratio non est necessaria. Et hoc inter antiquos dixit Anaximander. etsi non secundum se totam. secundum quam assignatur ratio quietis terrae ex simili habitudine caeli ad terram ex omni parte. Et quia aliqui ponebant universum infinitum. cum tamen effectus. Terra enim non solum videtur quiescere in medio. Et dicit quod inconveniens est quaerere propter quid terra quiescat in medio. secundo ex hoc quod supponit falsum. ut supra dictum est. improbat praedictam rationem. non videtur dicendum quod grave distinguatur a levi in corporibus propter ipsam gyrationem caeli. tamen secundum suas partes. |#2 Deinde cum dicit: hoc autem dicitur etc. Et dicit quod si quis eorum verba et exempla consideret. Et sic solum per accidens gyratio caeli causat motum ignis sursum. Et hoc probat quatuor rationibus. secundum praedictam rationem. Si enim hic locus qui est medius. vel gravia deorsum. fertur de necessitate et totum. scilicet esse in medio. si apud istos distinguitur grave et leve. conantur sursum ferri. si extra suum locum esset. sit proprium terrae. quia non ponebant universum esse infinitum: non enim impossibile est distinguere sursum vel deorsum. Sic ergo patet quod terra quiescit in medio propter suam naturam. quae ostendit etiam insufficientiam huius rationis. Dicitur enim Plato hoc posuisse: sed tamen Aristoteles hoc ei non imponit. non tamen vere. quiesceret. propter inclinationem ad aliquem motum localem. magis moveatur sursum vel deorsum. Poterant autem hi distinguere grave et leve. |+25 Lectio 25 |#1 Praemissa quarta solutione. Et dicit quod considerare oportet propter quam causam ignis feratur sursum.|#5 Secundam rationem ponit ibi: adhuc autem et ignis etc.. eadem ratione dicendum est quod terra habeat quendam locum naturalem in quo quiescat. Et dicit quod non est necessarium dicere quod terra quiescat in medio propter similitudinem. quia supra ei imposuerat quod moveretur in medio circa axem mundi. Per quod dat intelligere quod etiam aliquibus sui temporis hoc videbatur. sed naturaliter ferri ad medium est proprium terrae. ut ponantur in medio. idest consueti et exercitati. hic ponit quintam solutionem. Dicit ergo primo quod id quod dictum est. manifestum est quod est idem existimare de terra. Sic igitur antequam esset gyratio caeli. circa istas causas motus et quietis gravium et levium. non accipitur ut proprium terrae. Quarum prima est quia. sed etiam ferri ad medium. scilicet secundum aptitudinem ad hoc quod aliquo modo et ad aliquem locum moveantur: nam grave dicitur aliquid vel leve.. sed eorum distinctionem praesupponat. quaedam autem. |#6 Tertiam rationem ponit ibi: sed adhuc neque gyratione etc. idest similem eius habitudinem ad omnem partem caeli. sicut dictum est.. ea quae prius erant gravia. secundo improbat eam. Quod autem gyratio non distinguat grave et leve. ibi: hoc autem dicitur etc. Si vero ignis feratur ad aliquem locum propter suam aptitudinem naturalem. ut supra dictum est: contrariorum enim sunt contrarii motus. quae sunt sursum et deorsum. feruntur ad medium. ergo relinquitur quod ex necessitate quiescat in medio. et si unum contrariorum est naturale. Ubi autem fertur secundum naturam. cum inveniatur alia convenientior causa. Et ita gyratio non est causa quare levia moventur sursum. cum similiter se habeat undique ad extrema. sed praesupposita distinctione gravium et levium. Eadem enim est ratio de motu totius et partis: quocumque enim fertur pars eius.. Non enim potest dici quod hoc sit propter gyrationem caeli: non enim ad hoc se extendit exemplum ab eis inductum. Dicit ergo primo quod quidam dixerunt terram quiescere in medio propter similitudinem. Si enim ignis quiescit ibi. inquantum repelluntur a loco medio a corporibus gravibus in ipsum latis. ideo signanter dicit quod plurimi. |#4 Tertiam rationem ponit ibi: inconveniens autem etc. ibi et quiescit secundum suam naturam. scilicet Anaximenes et xenophanes. non autem omnes. scilicet levia. quia locus extremus naturaliter convenit ei. sunt detriti. quia nulla est ratio quare id quod est in medio collocatum. propter motum. Et primo assignat hanc rationem.. si poneretur in medio. et aliud naturale esse oportet. et non quaerere quare ignis quiescat in extremo. Ideo autem dicebant terram propter similitudinem manere.. potest videri ex exemplo quod inducunt: in gyratione enim aeris et liquidorum. necessarium esset quiescere omne quod ponitur in medio (et sic sequeretur quod etiam ignis. scilicet quiescere in medio. impossibile est autem quod simul moveatur ad contrarias partes. erat grave et leve. aut versus alias plagas caeli. non sit locus in quo 117 . secundum quam sumebatur ratio quietis terrae ex violentia gyrationis caeli. scilicet gravia. |#3 Secundam rationem ponit ibi: sed et non necessarium etc. et loca eorum. ibi: sed adhuc neque verum quod dicitur etc. quae habet contrarietatem ad ignem. quod patet esse falsum): quia id quod assignatur pro causa quietis.

propter hoc quod locus extremus excedit locum medium in quantitate. improbat praedictam rationem ex eo quod supponit falsum. ut dicitur in II physic. dicens impossibile esse quod singulae partes ignis ferrentur ad singulas partes caeli. natura enim est principium motus et quietis in eo in quo est. Circa primum tria facit. necesse est quod. Et ex hoc concludit quod. non ex necessitate quiescet. oporteret quod per rarefactionem ex parvo loco moveretur ad locum maiorem. quia similiter undique extenditur.. sicut patet de igne. quod propter rationem similitudinis hoc modo moveretur a medio versus extremum. Sed si habeat inclinationem ut moveatur ad aliquam partem. secundo ex praemissis assignat veram rationem quietis terrae. si essent dispersae circa extremum caeli. Ultimo autem epilogat. scilicet caeli: corpus enim non est aliquod punctum indivisibile. non est verum per se et universaliter: est enim hoc verum per accidens. sed movebitur. secundo quia. propter hanc rationem. puta quarta pars ignis ad quartam partem continentis. Sed movebitur unaquaeque pars ignis ad partem caeli sibi proportionatam. Et ponit exempla de quiete terrae in medio.. secundo quia. aliud vero deorsum. quod omne.. fortiter extendatur. et habet cibum et potum in aequali distantia: concludunt enim sophistae quod talis quiesceret. hic determinat de ea secundum veritatem.. ibi: quemadmodum enim diximus etc. quidam. sed divisum in partes. quae etiam ostendit insufficientiam praedictae rationis. Sed haec ratio sophistica est: primo quidem quia difficile est ut similiter sit undique extensus. Et primo determinat de loco et quiete terrae. quatuor rationibus. dicunt eam revolvi circa medium poli. |#6 Deinde cum dicit: sed adhuc neque verum quod dicitur etc. sive existens in medio mundi sive extra medium mundi. Sicut autem partes terrae. dicens fere haec esse omnia quae antiqui suspicati sunt circa figuram terrae et locum ipsius. non tamen secundum totum. qua posset aliquis resistere supradictis.. Manifestum est enim quod motus circularis non est proprius et naturalis motus terrae: quia si esset ei hic motus naturalis. |#5 Quartam rationem ponit ibi: mirabile autem etc. alii vero.. frangetur in medio. secundo de figura ipsius. ad hoc quod venirent in minorem locum. ibi: figuram autem habere sphaericam etc. scilicet quod primo dicendum est utrum terra habeat motum vel quiescat. Ex motu enim debemus accedere ad alia quae sunt circa terram consideranda. scilicet in medium. quia ignis per rarefactionem extenderetur in maiorem locum. ostendit quod impossibile est terram sic moveri. quia scilicet est in medio. Sed hoc non sequitur: primo quidem quia sitis magis agit quam fames. sed manet in medio propter necessitatem similitudinis. et non est ratio quare magis frangatur in uno loco quam in alio. ibi: adhuc autem palam etc. ad quod nihil magis pertinet quod moveatur huc quam illuc. si non sit aliquid impediens. sicut de igne dictum est. Sed tamen non totum movetur ad unum punctum: et hoc solum removebatur in praedicta ratione. Si enim verum est quod dicunt. quod si terra movetur circulariter. ac si esset una stellarum. Circa primum duo facit: primo determinat veritatem per rationes naturales. restat eis quaerere quare ignis maneat in extremis. Sicut enim supra dictum est. quod singulae partes eius moverentur ad singulas partes extremi.. sicut in timaeo scribitur. ut assumat hoc tanquam principium ad sequentia. et non quaerebant rationem motuum ipsorum. necesse est quod talis motus sit ei violentus. scilicet Pythagorici. idest capillus. assignat necessitatem praedictae inquisitionis. qui probare videbantur quod si trichos. eo quod similiter se haberet ad quodlibet punctum in caelo signatum: et tamen ignis in medio positus moveretur a medio usque ad extremum. ponentes terram esse in medio. et motum eius vel quietem. idest circa axem dividentem caelum per medium. sicut et nunc videtur moveri. Et dicit quod mirabile fuit quod quaerebant rationem quietis corporum. |#7 Et sic cessat obiectio. si nihil prohiberet. si aequaliter distarent duo cibi vel duo potus aequaliter desiderabiles. |+26 Lectio 26 |#1 Postquam Philosophus prosecutus est aliorum opiniones de terra. posuerunt eam moveri circa medium mundi. quia ibi concurrit violentia quae ex utraque parte infertur. necesse est manere in medio. Circa primum duo facit: primo ostendit quod impossibile est terram moveri. ut scilicet totum moveretur ad unam partem. Sed hoc removetur. sic oporteret e converso: quia si ignis moveretur a medio usque ad extremum. quod non frangetur. si poneretur ignis in medio mundi. |#2 Tertio. hoc etiam posito. oporteret quod quaelibet 118 .naturaliter quiescit. Primo dicit de quo est intentio. curreret ad alterum quodcumque contingeret. propter quam scilicet causam unum corporum movetur sursum. quod quiesceret ibi. ibi: testificantur autem his etc. Secundo. et ad neutrum moveretur. In quarum prima accipit hoc pro principio. Et dicit quod id quod dicitur in praedicta ratione. secundum quasdam rationes sophistarum. idest totum. Aliud exemplum ponit de eo qui aequaliter esurit et sitit. si locus medius non esset naturalis terrae.. condensarentur. sicut terra quiescit. et ideo hoc primo ponit. secundo per signa astrologica. ibi: quod autem est impossibile etc.

. secundum suam naturam. ea ratione qua est medium totius mundi. si protrahatur. Omnia corpora gravia moventur per se ad medium mundi. omnia etiam moventur ad medium terrae. Unde circa hoc tria facit: primo proponit qualis sit motus naturalis terrae et partium eius. Et huius signum est quod. hoc modo quod idem sit centrum totius mundi et ipsius terrae. ut probatum est. sive in medio existens sive extra medium. Secundo ibi: necesse itaque etc.. Et ita terra est in medio mundi. et in loco contactus. sicut accidit de planetis. ergo medium terrae est medium mundi. Non ergo terra circulariter movetur. moventur ad medium mundi. vel ea ratione qua est medium terrae. concludit propositum. est ad medium mundi totius. quia idem est motus naturalis totius et partis. idest non semper uniformem situm habentia. Sic ergo sequitur quod terra non movetur circulariter. consequens est quod partes terrae moveantur ad medium terrae. potest dubitari ad quod horum moveantur secundum naturam corpora gravia. secundum ipsum. sed corpora levia. sed inclinationem habens. nam omnes partes terrae moventur motu recto versus medium mundi. Quod non potest esse: quia si hoc esset. Et dicit huius signum esse. probat quod supposuerat. nullum violentum est sempiternum. quae propter proprium motum suum deficeret. |#6 Tertio ibi: quoniam autem fertur etc. est sphaera stellarum fixarum.. |#3 Secundam rationem ponit ibi: adhuc omnia etc.. quod corpora gravia feruntur naturaliter versus terram non iuxta invicem. propter hoc quod quodlibet eorum moveretur secundum lineam rectam perpendiculariter cadentem super lineam contingentem. scilicet motu primae sphaerae circa polos aequinoctialis. Et primo proponit ipsam: et dicit quod si ponatur quod terra sit in medio mundi vel centro. sicut in praecedenti habitum est. non per se sed per accidens.. dicens necessarium esse quod corpora gravia moveantur ad medium. Secunda conclusio est quod terra sit immobilis. non potest esse sempiternus: quia. Et sic oportet quod omnia corpora gravia ferantur ad unum medium totius mundi et terrae.. sicut si cognosco Coriscum. ut supra dictum est. vel ipsa tota terra vel aliqua pars eius signata. contingeret fieri mutationes et versiones stellarum fixarum per respectum ad terram. et non rediret ad idem punctum simul cum stella fixa. Est autem probatum in III euclidis quod. movet circa hoc quandam dubitationem. Quod non accidit. Et infert duas conclusiones. quae nunquam concurrunt. necesse est lineam illam. Quod quidem concluditur sic ex praemissis. solvit dubitationem. transire centrum circuli. Quarum prima est quod terra sit in medio mundi. ex eo quod quodlibet eorum movetur pluribus motibus et non uno solo. ergo corpora gravia. |#5 Deinde cum dicit: hoc enim utique etc. scilicet quod corpora gravia et partes terrae moventur ad medium. necesse est quod talis motus sit sempiternus. et aliquo alio motu proprio circa polos zodiaci. secundum eius opinionem: quia secundum hoc oportet quod ordo mundi sit sempiternus. ita quod. et specialiter partes terrae.. |#4 Tertiam rationem ponit ibi: adhuc autem latio etc. quae talis est. Sed si terra movetur circulariter. si non esset aliquid impediens. 119 . Et sic patet quod omnia corpora gravia moventur versus centrum terrae. ibi: hoc enim utique etc. et ita sequeretur quod stellae fixae non semper viderentur oriri et occidere secundum eandem partem terrae. quae quidem procedit ex motu partium terrae et totius. si aliqua linea contingat circulum. excepta prima sphaera. Dicit ergo primo quod motus partium terrae. ex diversis partibus mota concurrerent in centro terrae. et specialiter ignis. idest ad rectos angulos respectu superficiei vel lineae contingentis superficiem terrae. et protrahatur alia linea recta perpendiculariter super lineam contingentem in loco contactus. quia idem est motus naturalis totius et partis. supposito quod mundus sit aeternus. cadet versus illam partem ex qua facit angulum acutum. moventur ad extremum caelestis corporis. prout scilicet idem est subiecto medium terrae et medium mundi. sed semper oriuntur et occidunt secundum eadem loca designata. |#7 Deinde cum dicit: manifestum igitur etc. secundo circa hoc movet quandam dubitationem. per accidens cognosco venientem. quia Coriscus est veniens. et specialiter terra. Omnia corpora quae circulariter moventur. Si vero motus terrae circularis sit violentus et praeter naturam. motus autem vel quies partium principalium mundi pertinet ad ordinem ipsius. moveretur ad medium mundi secundum suam naturam. quae movetur uno motu: et haec. idest non secundum aeque distantes lineas. et similiter. utrum videlicet ad medium ea ratione qua est medium mundi. sed ad similes angulos.particula eius haberet hunc motum. videntur esse haesitantia. oportet quod moveatur pluribus motibus. si tota terra esset extra medium mundi. Sed quia accidit quod idem sit medium terrae et medium mundi. hoc autem videmus esse falsum. Si ergo terra habet motum circularem. et hoc ex quacumque parte corpus grave movetur usque ad terram. Motus enim gravium contrariatur motui levium. tertio concludit quod intendit. si columna in quacumque parte terrae non statuatur secundum rectos angulos.

Quod quidem concluditur ex praemissis sic. Nihil movetur in loco ad quem naturaliter movetur, quia ibi naturaliter quiescit; sed terra naturaliter movetur ad medium mundi; ergo non movetur in medio. Non est autem nisi in medio mundi, ut probatum est; ergo terra nullo modo movetur. |#8 Quartam rationem ponit ibi: et quia VI proiecta etc.. Videmus enim quod, si lapis superpositus alicui tabulae, proiiciatur sursum in directum, et iterum cadat secundum eandem rectitudinem, secundum quam sursum motus est; si tabula non moveatur, cadet lapis in eundem locum ubi prius erat; si autem tabula moveatur, cadet lapis in alium locum, tanto magis distantem, quanto magis lapis fuerit in altum proiectus; quia secundum hoc erit maius tempus inter principium proiectionis et terminum casus. Videmus autem quod gravia proiecta sursum secundum regulam, idest secundum rectam lineam, iterum revertuntur in eundem locum terrae unde fuerunt proiecta. Et ne aliquis dicat quod accidit propter tarditatem motus terrae, quod imperceptibilis est distantia utriusque loci; subiungit quod hoc idem accidit, si infinities, una vice post aliam, aliquis proiiciat lapidem sursum; ita scilicet quod magnitudo temporis faciat distantiam locorum esse perceptibilem. Et ita patet quod terra non movetur. Deinde epilogando concludit manifestum esse ex praemissis quod terra neque movetur, neque habet situm extra medium mundi. |#9 Deinde cum dicit: adhuc autem palam etc., assignat causam quietis terrae. Et dicit quod ex praemissis manifestum est quae sit causa quietis eius. Sicut enim dictum est, terra naturaliter nata est ferri ex omni parte ad medium, sicut sensibiliter apparet (et similiter ad sensum apparet quod ignis naturaliter movetur a medio mundi ad extremum)p unde sequitur quod nulla particula terrae, vel parva vel magna, potest moveri a medio, nisi per violentiam: sicut enim in primo habitum est, unius corporis est unus motus naturalis, et simplex motus simplicis corporis, non autem possunt esse uni corpori simplici duo motus contrarii naturales; motus autem a medio contrarius est motui ad medium. Et sic, si ita est quod quaecumque pars terrae non possit ferri a medio nisi per violentiam, manifestum est quod multo impossibilius est quod tota terra moveatur a medio. Posset autem aliquis obviare, dicens quod tota terra non movetur ad medium. Sed ipse hoc excludit, dicens quod illuc nata est ferri tota terra, quo nata est ferri pars terrae: et ita, si pars terrae movetur ad medium naturaliter, et tota terra illuc movebitur naturaliter. Et ita impossibile est quod moveatur a medio: unde necessarium est quod quiescat in medio. |#10 Deinde cum dicit: testificantur autem his etc., confirmat quae dicta sunt de situ et quiete terrae, per dicta astrologorum. Et dicit quod his quae dicta sunt, scilicet quod terra sit in medio et quod quiescat, attestantur ea quae dicta sunt a mathematicis circa astrologiam: ea enim quae sensibiliter apparent circa translationem configurationum, quae determinantur secundum astrorum situm et ordinem, hoc modo salvari possunt, si terra sit in medio quiescens, et non aliter. Ut enim Ptolomaeus dicit, si terra non esset in medio, oporteret eam altero trium modorum esse dispositam. Quorum unus est quod axis mundi extra terram esset, et tamen terra distaret aequaliter ab utroque polorum. Secundus modus est quod terra esset in axe, et magis appropinquaret ad unum polorum quam ad alium. Tertius modus est quod neque esset terra in axe, neque aequaliter distaret ab utroque polorum. Si autem terra esset sita primo modo, ut scilicet terra esset extra axem aequaliter distans ab utroque polo; si quidem esset supra axem vel infra, oporteret quod horizon habitantium in sphaera recta divideret aequinoctialem et omnes circulos aequidistantes in partes inaequales, et ita nunquam in sphaera recta fieret aequinoctium. In sphaera vero obliqua vel nunquam fieret aequinoctium, vel non fieret in medio duorum solstitiorum: quia horizon nunquam posset dividere maximum circulorum aequidistantium in duo media, sed forte aliquem aliorum. Si vero terra declinaret ab axe ad partem Orientalem vel Occidentalem, sequeretur primo quidem quod stellae non viderentur aequales in ortu et occasu, propter inaequalem distantiam. Iterum secundo sequeretur quod non esset aequale spatium temporis ab ortu solis usque ad maximam exaltationem eius, quando maxime appropinquat capitibus nostris, spatio temporis quod est usque ad occasum. Si vero terra esset disposita secundo modo, scilicet quod terra esset in axe, sed appropinquaret magis ad unum polorum quam ad alium, sequerentur duo inconvenientia. Primo quidem quia in sola recta sphaera horizon divideret caelum in duo media: in sphaera vero obliqua semper esset minor pars caeli ex parte poli apparentis, maior autem ex parte poli occultati. Et ita sequeretur quod horizon obliquae sphaerae non divideret zodiacum in duo media: cuius contrarium apparet ex hoc quod semper sex signa videmus super terram. Secundo quia, si terra non esset directe posita sub aequinoctiali, sequeretur quod umbrae corporum erectorum in aequinoctiis Orientales, non fierent in directo Occidentalibus: cuius contrarium ubique apparet. Et ex hoc patet quod neque tertius modus esse potest, ut scilicet terra neque sit in axe, neque distet aequaliter ab utroque polorum: quia ad hanc positionem sequuntur omnia praedicta inconvenientia. Qualitercumque etiam terra non esset in medio mundi, confunderetur omnis ordo qui consideratur circa augmentum et deminutionem dierum et noctium. Similiter etiam perturbarentur regulae eclipsium: non enim semper eclipses lunae fierent in directa oppositione solis et lunae, si terra non esset in medio. 120

|#11 Quod autem terra non moveatur transiens de loco ad locum, contingit ex hoc quod terra semper est in medio. Et iterum sequeretur, quocumque motu moveretur, quod propter velocitatem sui motus occultarentur a nobis omnes alii motus, vel nubium vel animalium: non enim videtur moveri quod tardius movetur iuxta corpus velocius motum. Sic igitur epilogando concludit Philosophus quod de loco et motu et quiete terrae, quomodo se habeant, tanta dicta sint. |+27 Lectio 27 |#1 Postquam Philosophus determinavit veritatem circa locum et motum vel quietem terrae, hic determinat veritatem circa figuram ipsius. Et primo probat terram esse sphaericam, rationibus naturalibus, quae accipiuntur ex parte motus; secundo rationibus mathematicis et astrologicis, quae accipiuntur ex his quae apparent secundum sensum, ibi: adhuc autem et per apparentia etc.. Circa primum duo facit: primo ostendit propositum, ratione sumpta ex ipsa specie naturalis motus terrae; secundo ex figura motus ipsius, ibi: et quia omnia etc.. Circa primum tria facit: primo ponit rationem; secundo comparat eam rationi quam antiqui assignabant, ibi: oportet autem intelligere etc.; tertio excludit quasdam obviationes ad rationem praedictam, ibi: sive igitur similiter etc.. |#2 Dicit ergo primo quod necesse est terram habere sphaericam figuram, hac ratione; quia quaelibet partium eius habet gravitatem ad medium, idest, sua gravitate naturaliter movetur ad medium, ut ex supra dictis patet. Est etiam hic considerandum circa motum partium terrae, quod maior pars depellit minorem, quousque ipsa maior pars perveniat ad medium. Cuius ratio est, quia maior pars terrae habet maiorem gravitatem, et per consequens maiorem virtutem ut moveatur ad medium; semper autem minor virtus vincitur a maiori. Et ideo non est possibile quod, partibus terrae motis versus medium, aliqua pars terrae intumescat vel fluctuet, ita scilicet quod elevetur in situ una pars terrae super aliam, sicut accidit in mari fluctuante, quasi terra sit alicubi non compressa et alicubi compressa: sed oportet quod, cum omnes partes terrae tendant versus medium, superiores partes terrae comprimant inferiores, et una quasi consentiat alteri cedendo ei, quousque perveniatur ad medium. Et sic oportet quod, partibus terrae quasi undique aequaliter compressis versus medium, terra habeat sphaericam figuram. |#3 Deinde cum dicit: oportet autem intelligere etc., manifestat praedictam rationem, comparando ipsam ad rationem de figura terrae ab aliis assignatam. Et dicit quod oportet praedictam rationem intelligere ac si positum esset quod terra esset generata de novo, concurrentibus undique partibus terrae versus medium, sicut antiqui naturales posuerunt. In hoc tamen differentia est, quod illi ponunt motum partium terrae versus medium causari ex violentia gyrationis caeli, sicut supra dictum est: melius autem et verius est, ut ponamus motum partium terrae accidere naturaliter, propter hoc quod partes terrae habent gravitatem inclinantem eas versus medium. Si ergo ponamus quod terra prius erat in potentia, sicut antiqui posuerunt, consequens erit quod partes eius, dispersae et disgregatae prius, quando fuerunt in actu graves, ferentur simili modo ex omni parte ad medium; et ex hoc constituetur terra sphaericae figurae. |#4 Deinde cum dicit: sive igitur similiter etc., excludit tres obviationes contra praemissam rationem. Quarum prima est, quod potest aliquis dicere quod praedicta ratio non cogit figuram terrae esse sphaericam, nisi supposito quod in ipsa generatione terrae, undique partes terrae similiter et aequaliter concurrant ad medium. Sed potuit contingere quod in illa disgregatione partium terrae, plures partes terrae inventae fuerint ad unam partem superioris loci quam ad aliam; et sic plures partes terrae aggregatae sunt ad unam partem eius quam ad aliam; quod est contra rationem sphaericae figurae. |#5 Sed ipse dicit quod idem contingit circa figuram terrae, sive partes terrae quae prius erant disgregatae, similiter conveniant ab extremis terrae versus medium, sive aliter se habeant. Est autem manifestum quod, si partes terrae similiter et aequaliter undique ab extremis ferantur ad medium, necesse est quod moles terrae undique fiet aequalis: quia cum aequalis quantitas partium apponatur medio undique, necesse est quod extremum terrae undique distet aequaliter a medio. Et in hoc salvatur ratio sphaerae: quia sphaera nihil aliud est quam corpus a cuius medio omnes lineae ductae ad extrema, sunt aequales. Nec differt quantum ad hanc rationem, si aliquis dicat quod partes terrae non similiter et aequaliter conveniunt ad medium: quia semper illud quod est plus, cum sit gravius, propellit id quod est minus grave, usque ad hoc, idest usque ad medium. Quod quidem potest intelligi dupliciter. Uno modo sic ut intelligatur quod id quod est minus grave, propellatur a graviori quousque minus grave pertingat ad medium. Sed hoc non convenit secundum intentionem Aristotelis: quia praedicta positione facta, adhuc remanebit maior quantitas versus unam partem terrae, ad quam plures partes concurrunt. Alio modo potest intelligi usque ad hoc, idest quousque ipsum corpus gravius attingat medium. Et hoc convenientius dicitur: quia unumquodque corpus grave naturaliter tendit ad hoc ut ipsum sit in suo loco, non autem ad hoc quod aliquid 121

aliud in suo loco statuatur. Et inde est quod corpus gravius, ad hoc quod ipsum magis appropinquet medio, repellit per violentiam corpus minus grave a medio; sicut patet de lapide proiecto in aquam, qui repellit aquam a contactu terrae. Et secundum hoc procedit ratio Aristotelis: nam si versus unam partem terrae sit maior quantitas, ad hoc quod ipsa magis appropinquet medio, depellit minorem partem per violentiam a medio, quousque aequale pondus ex omni parte terrae inveniatur. |#6 Secundam obviationem excludit ibi: quod enim utique etc.. Et primo ponit ipsam obviationem; eo quod, sicut ipse dicit, eandem habet solutionem cum his quae dicta sunt. Est autem dubitatio talis. Ponamus quod terra existat in medio, et quod sit sphaericae figurae, et quod versus unum hemisphaerium terrae superapponatur multo maior quantitas quam ex alia parte (quod quidem dicit ad excludendum obiectionem quae posset fieri de montibus, qui videntur supereminere aliis partibus terrae: nam quantitas montium nihil est in comparatione ad totam quantitatem terrae, sicut si pilus apponeretur ex una parte sphaerae cupreae)p dato autem quod tantum de corpore gravi superadderetur versus unam partem, quod haberet notabilem quantitatem respectu totius terrae, sequeretur quod non esset idem medium mundi totius et terrae. Unde sequeretur quod vel non quiesceret in medio; vel si quiesceret, etiam non in medio existens, etiam nunc quando est in medio, sit nata moveri. Haec igitur est dubitatio. |#7 Secundo ponit solutionem, ibi: videre autem etc.. Et dicit quod illud non est difficile videre, si aliquis velit modicum considerare, et distinguere qualiter dignum ducimus quod aliqua magnitudo gravitatem habens feratur ad medium mundi. Manifestum est enim quod feretur ad medium mundi, non solum usque ad hoc quod infima extremitas tangat centrum mundi; sed, nisi aliud impediat, oportet quod, praevalente maiori parte super minorem, usque ad hoc feratur quod corpus motum medio sui tangat medium mundi, ad quod habent inclinationem omnia corpora gravia. Puta si non esset in mundo aliud corpus grave nisi unus lapis qui demitteretur ab alto, oporteret ipsum tandiu descendere, quousque medium lapidis tangeret medium mundi; propter hoc quod maior pars eius repellit minorem a medio, quousque undique inveniatur aequalis gravitas, sicut supra dictum est. Concludit ergo quod nihil differt hoc quod dictum est dicere in quacumque parte terrae, aut in tota terra. Non enim hoc contingit propter magnitudinem aut parvitatem, quod dictum est de motu gravis ad medium: sed verificatur de omni eo quod habet inclinationem ad medium, ratione suae gravitatis. Unde sive tota terra ab aliqua parte caeli feratur ad medium, sive partes eius, necesse est usque ad hoc fieri motum, donec ex omni parte terra similiter appropinquet ad medium, per hoc quod minores partes adaequantur maioribus per impulsionem minorum a maioribus, ut dictum est. |#8 Tertiam obiectionem excludit ibi: sive igitur facta est etc.. Posset enim aliquis dicere quod praedicta ratio procedit supposita generatione terrae. Sed ipse hoc excludit, dicens quod sive terra sit generata, necesse est quod hoc modo sit facta in medio existens, sicut supra dictum est (ita scilicet quod medio sui tangat medium mundi), et ita figura eius erit sphaerica: sive etiam non sit generata, oportet quod hoc modo se habeat sicut si esset generata; quia terminus generationis est natura rei; unde illud quod non est generatum, oportet tale esse quale fieret si generaretur. Et secundum hoc concludit figuram terrae esse sphaericam. |+28 Lectio 28 |#1 Praemissa ratione ad probandum rotunditatem terrae, quae sumebatur ex specie motus partium eius, hic inducit aliam rationem ad idem, quae sumitur ex figura motus partium terrae. Et dicit quod omnia corpora gravia, ex quacumque parte caeli moveantur, feruntur ad terram ad similes angulos, idest secundum rectos angulos, quos facit linea recta per quam est motus corporis gravis, cum linea contingente terram (quod manifestatur per hoc quod gravia non stant firmiter super terram nisi secundum lineam perpendicularem): non autem feruntur corpora gravia ad terram iuxta invicem, idest secundum lineas aequidistantes. Quod quidem ordinatur ad hoc quod terra apta nata sit esse sphaerica: quia similem inclinationem habent gravia ad locum terrae, ex quacumque parte caeli demittantur; et ita similiter et aequaliter nata est fieri appositio ad terram ex omni parte, quod constituit eam sphaericae figurae. Si vero terra naturaliter esset lata in superficie sua, sicut quidam dicebant, fieret motus corporum gravium a caelo ad terram non undecumque secundum similes angulos. Oportet igitur quod vel terra sit sphaerica, vel quod naturaliter sit sphaerica. Hoc autem ideo apposuit, propter tumorositates montium et concavitates vallium, quae videntur rotunditatem terrae impedire. Sed huiusmodi sunt ex aliqua causa accidentali, et non ex eo quod per se convenit terrae: nec hoc habet aliquam quantitatem notabilem in comparatione ad totam terram, ut supra dictum est. Oportet autem unumquodque dicere esse tale quale est secundum suam naturam, et non quale est per aliquam causam violentam vel praeternaturalem: et ideo, licet per accidens terra non sit omnino sphaerica ex aliquo accidente, quia tamen naturam habet ad hoc quod sit sphaerica, simpliciter dicendum est eam sphaericam esse. 122

Et ideo non videntur valde incredibilia opinari. puta cum est septima vel vigesima prima. manifeste diversificatur nobis horizon. nullo impedimento facto ex tumorositate. faceret quidem umbram similiter secundum figuram rotundae pyramidis. Sed ad hoc excludendum. Et similitudinem utrorumque locorum coniiciunt ex elephantibus. et polus oppositus magis deprimitur. idest columnarem: quidquid autem horum esset. secundum similitudinem et propinquitatem. per eclipsim lunae. quod contingit propter diversam habitudinem eius ad solem. rationibus astrologicis. Manifestum est autem quod sidus oriens prius apparet his qui sunt in oriente. qui est punctum caeli existens supra summitatem capitis nostri. probat terram esse sphaericam. Si enim terra esset figurae concavae. oportet quod faciat terra umbram pyramidalem. propter diversitatem horizontis. tamen e converso conus illius pyramidis esset in terra. Quarum prima sumitur ex eclipsi lunae. Et dicit quod ex diversitate apparentiae stellarum apparet quod terra non solum est rotunda. 123 . Sed in eclipsibus semper linea dividens ipsam est gibbosa. qui circa utrumque locum oriuntur. simul appareret omnibus. obscurum ipsius et lucidum distinguuntur per lineam circularem. si vero sol esset minor terra. sunt perpetuae apparitionis. qui dicitur esse circa heracleas columnas (quas scilicet Hercules statuit in signum suae victoriae). ut apparet ex stellis fixis. et a prima usque ad septimam. et eaedem stellae eis apparerent et occultarentur. Accidit autem eclipsis lunae per hoc quod ipsa subintrat umbram terrae: unde apparet umbram terrae esse rotundam. quod continuat utraque loca. quod umbra eius secundum lineam circularem abscinderet lunam. propter hoc quod terra est sphaerica.. Et hoc manifestat quia moventibus se versus septentrionem vel meridiem. non videntur eaedem stellae. idest habens circularem sectionem vel arcualem. Quia igitur luna eclipsatur propter terrae interpositionem. sed videntur quandoque in terris magis meridionalibus. Et simili ratione probatur quod terra sit rotunda versus ortum et occasum: alioquin non prius oriretur astrum quodcumque his qui sunt in oriente. sit maius terra. quae nunquam videntur in terris magis septentrionalibus: et e converso quaedam stellae sunt perpetuae apparitionis in regionibus magis septentrionalibus. sequeretur. sunt perpetuae occultationis.. in terris septentrionalibus polus septentrionalis magis elevatur. loco qui est circa mare indicum in extremo orientis. Si enim modicum moveamur versus meridiem vel septentrionem. quae sumitur ex apparentia stellarum. locum in extremo occidentis situm. quod accidit per singulos menses. Oceanum. quae tamen in regionibus magis meridionalibus magis occultantur per occasum.|#2 Deinde cum dicit: adhuc autem et per apparentia etc. Quod apparet quantum ad duo. Primo quidem quantum ad polum horizontis. quandoque autem est concava. et omnes stellae quae non distant a polo ultra elevationem poli supra orizontem. et a vigesima prima usque ad defectum. et in aequali spatio circa alium polum stellae existentes. quod terra sit sphaerica. puta in Aegypto et circa cyprum. rotunditas terrae. in regione magis Occidentali apparebit ante mediam noctem. omnes habitantes in tota terrae superficie ad meridiem et septentrionem. basis autem eius in alto. scilicet a septima luna usque ad vigesimam primam. praecipue secundum aspectum ad duos polos: si enim esset superficiei planae. si vero sol esset aequalis terrae. quam his qui sunt in occidente. sicut quando dividitur per medium. qui volunt coaptare. Secundo apparet diversitas horizontis ex diversa abscissione caeli per horizontem. polus septentrionalis elevatur supra horizontem ipsorum. Nisi enim terra esset sphaerica. et dicunt esse unum mare. cuius conus sit in alto. quandoque autem fit amphicurtos. subdit quod in augmento et decremento lunae. secundum quantitatem distantiae. ut Aristoteles dicit. idest circularis. haberent eundem horizontem. esse sphaericam: solum enim corpus sphaericum natum est semper facere sphaericam umbram. Et inducit tres probationes. Per hoc autem. quae si appareat in regione magis Orientali circa mediam noctem. apparet quod non sit magna quantitas rotunditatis terrae. ut supra dictum est. Ex quo apparet terram. ex quo patet quod sol prius oritur et occidit in regione magis Orientali. quod quidem punctum manifeste diversificatur secundum modicam distantiam. non sunt perpetuae occultationis. puta cum est prima. Et ex hoc apparet quod terra est figurae rotundae. quia in modica distantia diversae stellae apparent super summitatem capitis. In his enim qui habitant in sphaera obliqua. contingit quod quaedam stellae quae sunt propinquae polo Antarctico. |#3 Secundam probationem ponit ibi: adhuc autem per astrorum etc. et basis in ipsa terra. sed etiam parva in comparatione ad corpora caelestia. Quod quidem est signum convenientiae horum locorum. Posset autem aliquis dicere quod ista circularis abscissio lunae non est propter rotunditatem terrae. non autem propinquitatis. Et dicit quod adhuc manifestum est per ea quae apparent secundum sensum. est causa talis figurae circa divisionem lunae. sectio lunae accipit omnes differentias figurarum: nam quandoque dividitur secundum lineam rectam. cum sit sphaerica. Quia igitur. Si enim esset magnae quantitatis. non in tam parva distantia fieret ita cito diversitas circa apparentiam stellarum. non autem in mediis regionibus. Si enim corpus lucidum. sed propter rotunditatem lunae. per ea quae apparent secundum sensum. quae facit talem umbram. faceret umbram cylindricam. eclipsis lunae non semper haberet circulares decisiones: videmus enim quod semper quando luna eclipsatur. scilicet sol. sidus oriens prius appareret his qui sunt in occidente: si vero terra haberet planam superficiem.

quod quasi in idem redit. Sed secundum hoc non esset sufficiens commemoratio. Et ideo melius videtur dicendum quod per primum caelum intelligitur hic totum corpus quod circulariter fertur. et perpetuitate durationis. octava autem pars praedicti numeri est quinquaginta millia. ut Alfraganus dicit. sic recapitulatio se extendit etiam ad primum librum. nam viginti millia est octava pars centum sexaginta millium. hic procedit ad determinandum de corporibus quae moventur motu recto. ibi: de primo quidem etc. sic recapitulatio se extendit solum ad secundum librum. considerantes quantum spatium in terra facit diversitatem unius gradus in caelo: et invenerunt quod quingenta stadia. sed de primo caelo. quae sunt partes totius caelestis corporis. ergo tota consideratio scientiae naturalis est circa corpora. Si vero etiam in primo libro intendit determinare de caelo principaliter. Hoc autem astrologi perpendere potuerunt. sed tota consideratio naturalis est de substantiis naturalibus et earum accidentibus. nec etiam omnium eorum quae dicta sunt in secundo. scilicet eius. Et sic ex his possumus argumentari quantitatem terrae non solum esse sphaericam. quae quidem sumitur ex mensura terrae. apprehenderunt rotunditatem terrae esse praedictae quantitatis. idest viginti millia milliaria et quadringenta. dicunt quod rotunditas terrae attingit usque ad quadraginta myriades stadiorum. quaedam autem sunt operationes et passiones substantiarum naturalium. Omnes substantiae naturales sunt corpora. adhuc autem de astris latis in ipso: non autem proprie dicuntur ferri astra in toto universo. |*CEM. |#3 Deinde cum dicit: quoniam autem eorum quae natura etc. secundo prosequitur propositum. vel decem et octo myriades stadiorum.. nec eorum quae dicta sunt in toto primo libro. secundo ex hoc concludit quid post praemissa restat dicendum. ostendens de quibus iam supra dictum sit. Et primo praemittit prooemium. in quo habitum est etiam de sphaeris planetarum. videatur nobis pedalis. De quibus dictum est ex quibus constant: ostensum est enim quod sunt de natura caelestis corporis. in quo explicat suam intentionem. Et in hoc terminatur sententia secundi libri. Sed quia non dicit simpliciter de caelo. quod circulariter fertur. secundum simplicium. qui est numerus graduum caeli. ut sic videatur hic tangere etiam ea quae in primo libro determinata sunt. Et dicit quod quicumque mathematicorum attentaverunt ratiocinari de magnitudine rotunditatis terrae. Dictum est etiam quod non sunt subiecta generationi et corruptioni. Et ad hoc 124 . dicens quod eorum quae dicuntur esse secundum naturam. ut simplicius dicit. et partes eius accipere corpora quae moventur motu circulari et motu recto. Dictum est etiam qualia sint secundum naturam: quia sunt animata et sphaerica. referendum est ad diversas sphaeras. Quod autem subdit et partibus. Sed huic expositioni videtur obsistere quod subditur.. de primo caelo et partibus.. sed etiam non magnam in comparatione ad magnitudines aliorum astrorum: nam solem probant astrologi esse centies septuagesies maiorem terra. Secundum autem diligentiorem considerationem modernorum astrologorum. ut simplicius dicit. Possumus autem per primum caelum intelligere totum universum.. secundum Alfraganum. et secundum hoc rotunditas terrae erit quinquaginta millia milliariorum. secundo ostendit de quibus restat dicendum. Circa primum utitur tali ratione. Est autem stadium octava pars milliaris. Circa primum duo facit: primo continuat se ad praecedentia.. quaedam sunt substantiae naturales. idest breviter tractasse. respectu quorum est primum et ordine situs. cum tamen. Et ideo videtur melius quod dicit de primo caelo. est rotunditas terrae multo minor. quod quidem dicitur primum in comparatione ad corpora inferiora. idest quadragesies decem millia. Et si quidem in primo libro determinavit de toto universo. |#4 Primo igitur praemittit minorem. esse intelligendum de corpore quod circulariter fertur. propter distantiam. quae est stellarum fixarum: quod autem dicit et partibus. et virtute causalitatis. qui posuit terram esse unam de stellis. potest hoc referri ad primam sphaeram. quod est quadringentesies millia stadiorum. Dictum est etiam de stellis quae moventur in toto caelo. ibi: quoniam autem eorum quae natura etc. Unde multiplicantes hunc numerum per trecenta sexaginta. sed in caelo. ibi: prius quidem igitur philosophantes etc. quod est primum perfectione. vel quinquaginta sex milliaria et duas tertias milliarii. quas in caelo esse ostendit. ostendit de quibus restat dicendum. Dicit autem aliorum astrorum. |#2 Dicit ergo primo se in praecedentibus pertransivisse. sicut supra diximus secundum opinionem Alexandri.|#4 Tertiam probationem inducit ibi: et mathematicorum etc. Et primo manifestat in quo consistat tota consideratio naturalis philosophiae.3 : LIBER 3 |+1 Lectio 1 |#1 Postquam Philosophus determinavit de corporibus quae moventur motu circulari. et quantum ad stellas fixas et quantum ad planetas. idest centum octoginta millia stadiorum. propter opinionem Pythagorae. refertur ad dextrum et sinistrum et alias positionis differentias.

Dicit ergo primo quod illi qui prius philosophati sunt de veritate. ibi: hi quidem enim ipsorum etc. Deinde manifestat quae sint operationes harum substantiarum. Et dicit quod simul cum his duobus.. sicut elementa. in quarto libro. secundo determinando veritatem. quae sunt secundum generationem et corruptionem.. aut generantur cum corporibus et magnitudinibus. quae omnia vel sunt corpora vel cum corporibus. Paulo ante. ibi: de gravi autem et levi etc. Et inter ea primo exemplificat de igne et terra. Secundo dicit hoc esse manifestum per inductionem. intelligit omnem. sicut sunt aer et aqua: et ad horum naturam pertinent corpora mixta quae ex eis componuntur. Et dicit quod quidam antiquorum Philosophorum totaliter auferebant generationem et corruptionem a rebus: dicunt enim quod 125 . de quibus duobus restat dicendum (nam de terra supra dictum est non quantum ad suam naturam. quia multum valet ad considerandum naturas corporum. Et hoc quidem dicit esse manifestum dupliciter. Per hoc autem quod dicit plurimam. Vel dicit plurimam. Oportet autem hanc considerationem praemittere. quia nihil movetur nisi corpus. in quo ostendit quid restet considerandum circa scientiam naturalem. ibi: alteri autem quidam etc.manifestandum. an sit generatio. ex quibus causantur)p deinde opera et passiones praedictarum substantiarum dicit esse alterationes et transmutationes earum in invicem. diversificati sunt in suis opinionibus et contra se invicem.. ibi: quod autem neque omnium est generatio etc. ostendit quid post dicta restet dicendum. secundum opiniones antiquorum Philosophorum. ibi: de aliis quidem igitur alter sit sermo etc. ponit opiniones auferentium generationem. quia est animatum et sphaericum. Et dicit quod primo quidem sunt motus locales uniuscuiusque horum corporum. sed est remota a natura totius universi. |#6 Deinde cum dicit: de primo quidem etc. ostendit quid restet dicendum quantum ad opera et passiones. unum scilicet quod movetur circa medium. considerando per singula ea quae in scientia naturali traduntur: invenimus enim omnia esse corpora. et etiam aliorum quorum ista corpora sunt causa.. secundo inquirit de veritate earum. Ultimo autem ponit corpora mixta animata.. Primo per hoc quod determinatum est quae sunt secundum naturam. sed quantum ad habitudinem quam habet ad caelum)p |#7 Secundo ibi: simul autem accidet etc. aliud quod movetur a medio.. ut determinatum est in II physic. tertio ponit opiniones attribuentium generationem corporibus. restat inquirendum de generatione et corruptione: quia vel generatio nihil est. Secundo infert conclusionem. |#2 Deinde cum dicit: hi quidem enim ipsorum etc. et de aliis quae sunt simul elementa corporum cum eis. et quia etiam est incorruptibile et ingenitum. sicut sunt formae naturales quae dicuntur substantiae. ibi: quod autem necessarium existere motum etc. vel effectiva. de quo dictum est quale sit secundum naturam. vel cum corporibus. Ostensum est enim in primo libro esse tria corpora. Inter quas primo enumerat corpora simplicia. sicut lapides et metalla. sicut animalia et plantas et partes eorum. Et primo quantum ad substantias. Et est advertendum quod haec eadem supra in primo libro praemisit. |#5 Tertio ponit maiorem. Unde reliquum est dicere de aliis duobus corporibus. secundo quorum et propter quid sit.. vel materialis. propter hoc quod in scientia naturali aliquid etiam traditur de primo motore et de anima intellectiva. an sit. et tertium quod movetur ad medium. secundum Alexandrum quia est pars mundi. huiusmodi autem sunt sola corpora. Et dicit ex praemissis manifestum esse quod plurimum historiae (idest narrationis) naturalis est circa corpora. Quod secundum naturam sunt ea quae habent in seipsis principium motus et quietis. |+2 Lectio 2 |#1 Praemisso prooemio. aut solum invenitur in his elementis quae moventur motu recto. Circa primum tria facit: primo ponit diversitatem Philosophorum circa generationem. secundo inquirit an motus localis sit naturalis corporibus naturalibus. sed utitur hoc modo loquendi propter philosophicum temperamentum. et contra ea quae nunc dicuntur de generatione. de quo iam dictum est. Et primo inquirendo de opinionibus Philosophorum circa praedicta. secundo ponit opiniones negantium generationem. Circa primum duo facit: primo inquirit. dum adhuc de rebus incorruptibilibus ageretur. quod est totum caelum et partes eius. Haec autem consideratio locum non habebat. et in corporibus quae ex eis componuntur. secundum autem simplicium quia est corpus simplex). hic incipit prosequi ea quae dicta sunt. sicut caelum (et tamen causatis corporibus congruit motus secundum virtutem corporum simplicium. dicens dictum esse de primo corpore inter elementa. scilicet speculativa (quod dicit ad differentiam eorum qui philosophati sunt circa moralia et circa politica).. scilicet quod omnes substantiae naturales aut sunt corpora. primo exponit quae sunt substantiae naturales. idest de caelo (quod vocat elementum. Circa primum duo facit: primo inquirit de generatione et motu corporum naturalium. Deinde exemplificat de alio corpore simplici praeter elementa.. Circa primum duo facit: primo enumerat opiniones antiquorum circa generationem.

inquantum est quaedam participatio primi actus. inquantum est corpus. oportet esse aliquas naturas ingenitas et incorruptibiles. |#3 Dicit autem simplicius in suo commento quod Aristoteles more suo reprehendit Parmenidem et melissum. qui primitus de natura tractaverunt. attribuentes ea quae sunt substantiarum immobilium. ad haec sensibilia. ex quo omnia generantur. ponentes quod oporteret esse aliquid ingenitum et immobile. haec autem opinio videbatur tradere generationem corporis. quidam dixerunt quod omnia alia generantur et sunt in continuo fluxu. quod de rebus naturalibus non naturaliter loquebantur. Quod autem dicebant generationem et corruptionem in rebus esse secundum opinionem. sed solum videtur nobis aliquid generari aut corrumpi. Reprehendit autem eos Aristoteles in hoc quod. quia de his quae subiiciuntur generationi et corruptioni. superficialiter intelligentes. quia ipse magis asserebat omnia esse in continuo fluxu)p |#6 Tertiam opinionem ponit ibi: sunt autem quidam etc. ponit opinionem attribuentium generationem corporibus: et ponit tres opiniones. ne aliqui. non sunt vere entia. ita quod nihil in eis est fixum et permanens. scilicet vaporem. Quod quidem hac ratione moti ponebant. qui posuerunt omne corpus esse generabile. Omne autem generatum ab aliquo generante generatur: unde dabant intelligere super omnia ista esse quandam causam primam. Nam aliae opiniones ponebant vel auferebant specialium corporum generationem. et non secundum veritatem. Et praetermissis aliis opinionibus. generari autem et corrumpi secundum opinionem. Quos quantum ad aliquid laudat.nihil entium fit aut corrumpitur. non tamen quantum ad hoc bene dicebant. |#4 Deinde cum dicit: alteri autem quidam etc. non potest esse certa cognitio aut scientia: si ergo est aliqua cognitio certa aut scientia.. tum quia erat famosior. hic inquirit de veritate praedictarum opinionum. quae tota versatur circa mobilia. hoc non est nisi inquantum in eis est aliquid ingenitum et incorruptibile.. hoc ideo dicebant. Anaximenes autem aerem. quia nihil opinabantur esse praeter sensibilia. secundum ea quae exterius ex eorum verbis apparebant.. in quibus invenitur generatio et corruptio. quod ipsi primi intellexerunt quod oportet esse aliquas naturas ingenitas et incorruptibiles et immobiles. Etsi enim de his quae cadunt sub generatione et corruptione sit aliqua scientia. quae est metaphysica. forma autem est quoddam divinum in rebus. sed magis pertinet ad aliam priorem philosophiam. Quidam enim dicunt quod nulla res est ingenita. Et dicit quod quidam alii habebant contrariam opinionem praedictis. specialiter inquisitionem facit de ultima opinione. Et huiusmodi processum a primo principio generationem vocabant. deciperentur: secundum autem rei veritatem. eorum consideratio non pertinet ad naturalem philosophiam. Et haec fuit opinio Platonis. et iterum resolvuntur in superficies. intentio horum Philosophorum erat quod ipsum ens. a qua omnia processerunt. quae secundum se sunt ingenitae et incorruptibiles: cognoscuntur enim secundum suas formas. Et dicit quod post praedictos poetas. ponendo corpus ex superficiebus generari. quaedam permanent incorruptibilia. est ingenitum et incorruptibile et omnino immobile. qui divina sub tegumentis quarundam fabularum tradiderunt. ac si studiose intenderent eis contradicere. Et dicit quod quidam sunt. substantiis naturalibus. Et ideo Parmenides et melissus. et quantum ad aliquid reprehendit. Et ista fuit opinio sequentium melissum et Parmenidem. esse generatum. quod scilicet est per essentiam suam. scilicet intellectum et divinitatem. quae sunt substantiae sensibiles. |+3 Lectio 3 |#1 Praemissis opinionibus de generatione rerum. licet quantum ad aliquid bene dicerent. de quibus in aliis locis inquirit. qui posuit hoc principium esse aquam. Unde Hesiodus dicitur posuisse etiam chaos. sed solum secundum opinionem. Manifestum est autem quod. Circa hoc autem duo facit: primo 126 . quaedam autem corrumpuntur. praeter unum. Laudat quidem quantum ad hoc. qui fuit unus de theologis poetis. inter alios. quia opinabantur quod sensibilia. quae est Platonis. secundum participationem illarum naturarum. materiale scilicet principium. si sunt quaedam entia ingenita et incorruptibilia et omnino immobilia. et tamen intelligebant quod oporteret esse quasdam substantias ingenitas et incorruptibiles. sed omnia generantur: eorum tamen quae generantur. quod subsistit omnibus quae fiunt et corrumpuntur. Et hoc idem dixerunt multi alii Philosophi: sicut thales. tum etiam quia ordine inquisitionis erat prior. quia ponunt quod omnia corpora componuntur ex superficiebus. Heraclitus autem ephesius ignem (de quo specialiter mentionem facit. |#5 Secundam opinionem ponit ibi: deinde et aliorum etc. Anaximander autem medium inter utrumque. Et hoc maxime dixerunt sectatores Hesiodi. dicentes haec sensibilia esse ingenita et incorruptibilia secundum veritatem. transtulerunt ea quae pertinent ad rationem supernaturalium substantiarum.

quae tamen necesse est inesse naturalibus corporibus. quia multa necesse est inesse naturalibus. secundo exequitur propositum. sicut species coloris sunt album et nigrum. quod corpora componantur ex superficiebus. et linea ex punctis: quia sicut punctus est terminus et divisio lineae. ad id quod aliqui ponunt esse lineas indivisibiles. componantur ex superficiebus. ibi: multa autem sunt etc. Si autem sic se habet sicut Plato posuit. Dicit ergo primo quod. et ita ex punctis non fit linea. quasi quaelibet passio utroque modo dividatur: sed quia quaelibet passio vel uno vel altero modo dividitur. improbat praedictam positionem per rationes naturales. non solum mathematicas. quia mathematica dicuntur per abstractionem a naturalibus.. Et dicit quod secundum speciem dividitur passio. ex quibus componuntur superficies. Exponit autem utrumque modum divisionis. et ita ex lineis non fit superficies. Quod quidem potest intelligi dupliciter. Omnes autem passiones dupliciter dividuntur: vel secundum speciem. naturalia autem se habent per appositionem ad mathematica (superaddunt enim mathematicis naturam sensibilem et motum.. ubi probatum est quod lineae non sunt indivisibiles. Sed melius est ut indivisibilia accipiamus sicut superficies respectu corporum.. Invenitur autem quidam alius libellus. |#3 Secundam rationem ponit ibi: deinde palam etc. quia id quod est divisibile. Et dicit eiusdem rationis esse quod solida. secundo ostendit eisdem rationibus improbari posse opinionem Pythagoricorum. Divisibile enim non potest inesse rei indivisibili omnino: quia id quod inest alicui. dividatur per album et nigrum sicut per suas 127 . Dicit ergo quod multa necesse est inesse corporibus naturalibus. et quod superficies componantur ex lineis. quae absque ratione cogente huiusmodi suppositiones removit. |#2 Circa primum ponit duas rationes. partim autem in libro de generatione. partim autem inferius in hoc eodem libro. quae non possunt inesse mathematicis. quodammodo comprehenditur ab ipso. Et ideo videtur praedicta opinio Platonis esse improbanda. a quibus mathematica abstrahunt). Sed quantum ad illos qui ponunt omnia corpora ex superficiebus constitui. et puncta respectu linearum. salvantur in naturalibus. et non e converso. idest corpora. puta si aliquid est indivisibile. Quod non est sic intelligendum. et per consequens corpora. nisi aliquis afferat probabiliores rationes quam sint istae suppositiones. et sic patet quod ea quae sunt de ratione mathematicorum. quia dictum est quod impossibile sequatur secundum mathematicam considerationem. Uno modo quod hoc commune quod est color. Et ideo quaecumque inconvenientia sunt contra mathematica. secundo explicat eam per partes. quae est divisibilis: supponunt etiam lineam esse longitudinem sine latitudine. secundo rationibus naturalibus. in quo probatur quod non sunt lineae indivisibiles: quem quidam dicunt esse theophrasti. quae etiam sunt indivisibilia simpliciter. ibi: quaecumque autem de naturalibus etc. non autem rebus indivisibilibus. quae non possunt inesse rebus indivisibilibus.. neque ex indivisibilibus compositae. sed etiam naturales. Circa primum duo facit: primo improbat praedictam opinionem rationibus mathematicis.. Possumus autem indivisibilia hic accipere mathematica. circa naturalia corpora. inducetur ad manifestandum quod immediate dictum est. quae habet longitudinem cum latitudine. idest in VI physic. Et hoc necessarium est: quia quaecumque impossibilia accidunt circa mathematica corpora. eo quod per abstractionem dicuntur: et sic hoc quod hic dicitur. oportet quod etiam nunc consideremus breviter impossibilia quae sequuntur ad hanc opinionem. ibi: si itaque impossibilium etc. necesse est quod consequantur ad corpora naturalia. ostendit quae impossibilia ex praedicta positione sequantur circa corpora naturalia. Vel: puta si quid est divisibile. |#4 Deinde cum dicit: quaecumque autem de naturalibus etc. et superficies corporis. ita linea superficiei. et lineae ex punctis: et ita non erit necesse quod pars lineae sit linea. sequetur quod superficies componantur ex lineis.. ponentium corpora generari ex numeris. Dicit ergo primo quod multa sunt quae non possunt inesse indivisibilibus.. Circa quarum primam dicit quod de aliis praedictarum opinionum debet fieri alius sermo: partim quidem in I physicorum. sine profunditate: et ita ex superficiebus non fit corpus. idest scientiis mathematicis. et lineas respectu superficierum. sunt etiam contra naturalia sed non convertitur. scilicet quod naturalia se habent per additionem ad mathematica. Non est autem rectum quod aliquis removeat huiusmodi suppositiones mathematicorum. quod cum longitudine et latitudine habet etiam profunditatem. vel secundum accidens. ibi: idem autem accidit etc. Et de hoc dicit esse prius consideratum in sermonibus de motu.. Quae supponunt punctum esse indivisibile. Et primo assignat rationem quare necesse sit huiusmodi rationes inducere. Et primo ponit quandam rationem generalem. ex necessitate inest corpori naturali. sicut omnes passiones quae sunt divisibiles. Et hoc ideo. divisibile autem non potest comprehendi ab indivisibili secundum quantitatem. ut punctum vel linea vel superficies. |#5 Deinde cum dicit: multa autem sunt etc.improbat hanc opinionem. in promptu est videre quod accidit eis dicere multa contraria disciplinis.

est etiam grave per comparationem ad alia. et sicut dicitur aliquod minus malum esse eligibilius magis malo. Sed quia non est consuetudo Aristotelis ut ex abusivis locutionibus argumentetur. Dicunt ergo quidam quod comparativum. ut supponitur ex eius definitione. Et per consequens neque superficies. sicut si dicatur cygnus albior corvo. Primum autem probat tribus rationibus. quod sit leve absolute. ut patet in praedicamentis: sed applicatum alicui rei. quia. cum passiones propriae causentur a subiecto. Dicit ergo primo impossibile esse. ibi: sed et quod punctum etc. aut omnia. terra autem absolute gravis. et in talibus comparativum praesupponit positivum. si est leve ad alia. sicut grave et leve: nam. quarum est alia ratio et ab invicem et a toto. sicut dividitur albedo per divisionem subiecti. Quarum prima talis est. Et ita sequitur quod sit divisibile: nam omne maius dividitur in aequale et plus. Manifestum est autem quod id quod est absolute grave. quia nihil prohibet de aliquo indivisibili praedicari aliquid quod est commune ad multa. aer autem ad ignem quidem gravis. ut in quarto dicetur. ad ignem autem et ad aerem gravis. quod est esse maius: non autem omne maius est magnum absolute. quae componitur ex lineis: et ulterius neque corpus.. Et primo probat quod punctum non sit grave. et per hunc modum omne grave est gravius. quod repugnat simplicitati subiecti. ex quibus componantur corpora naturalia. omne enim albius est album. Et quod haec sit ratio dicti. Si igitur omne grave est gravius quodam alio. ignis dicitur absolute levis. et ad aliquid. Non tamen sequitur quod omne levius est leve. necesse est quod omne grave sit maius alio quodam in gravitate. scilicet terra et aqua. quod compositum non sit grave: quia materia est gravis in potentia.. et omne leve contingit esse aliquo levius: sed tamen non est necesse omne quod est gravius aut levius. Et inde est quod omne magnum absolute dicitur magnum ad aliquid. Unde non sequitur. nec Aethiops sit albus. ibi: sed adhuc neque ex non habentibus etc. ex talibus quae non sunt susceptiva passionum corporum naturalium. et infert ipsum. quae sunt album et nigrum: talem autem passionem non videtur possibile inesse rei omnino simplici. sicut homo dicitur magnus absolute. aut omne gravius sit grave: quia non sequitur. Est autem considerandum quod ista ratio tenet in partibus quantitativis.species: sed hoc non facit ad propositum. et id quod est absolute leve. per formam autem fit aliquid grave actu. secundo quod ex non gravibus non potest componi aliquid grave. quae tamen aliis sunt maiora. Ergo corpus sensibile non potest componi ex rebus non habentibus gravitatem. Sed punctum est indivisibile. probat quae supposuerat in ratione praemissa.. Unde omnes passiones quae sunt simplices secundum speciem. necesse est quod passionis compositae sint diversa principia. ideo dicendum est quod quaedam sunt quae dicuntur tantum absolute. Et dicit quod passio dicitur secundum accidens divisibilis. communiter acceptum. si subiectum cui accidit sit divisibile. et infert ipsum: sed quandoque comparatio est abusiva. et eadem ratio est de gravi. Omne grave potest esse aliquo alio gravius. qui attingit ad perfectam hominis quantitatem. Et ideo circa tales passiones. aut quaedam. dicitur ad aliquid. |#6 Deinde cum dicit: si itaque impossibilium etc. est considerandum quod impossibile sequatur dicentibus lineas indivisibiles vel superficies. quae uno vel altero modo sunt divisibiles. si materia non est gravis nec forma. secundo probat ea quae supposuerat. qui componitur ex duabus speciebus coloris. puta cum aliquid comparative dicitur respectu oppositi. quae sunt eiusdem naturae et rationis et ad invicem et cum toto: non autem tenet in partibus essentialibus. multa enim sunt quae absolute considerata sunt parva. quia est minus niger. puta si dicatur aliquis Aethiops esse albior corvo. Unde oportet intelligere quod passio divisibilis secundum speciem intelligatur sicut color medius. nullam habeat gravitatem. quod compositum ex ambobus habeat gravitatem. Sed corpora sensibilia habent gravitatem. esse grave aut leve.. ponit speciales rationes ad improbandum positionem praedictam. si proprie accipiatur. Circa quarum primam duo facit: primo proponit rationem. Ergo punctum non est grave. vel etiam si aliquid dicatur comparative propter hoc quod minus participat de opposito. inveniuntur divisibiles hoc modo. sicut ipsimet Platonici dicebant. patet ex exemplo quod ponit. quandoque autem relative. dicitur absolute magnum quod pertingit ad quantitatem debitam illi rei. Et ita patet quod magnum dicitur absolute. Et per hunc modum hic Philosophus dicit quod non omne gravius est grave. est etiam leve per comparationem ad alia. nec omne levius est leve: unde ad designandam abusivam comparationem. 128 . Exponit autem consequenter de divisibili secundum accidens. Magnum enim. praesupponit positivum. Sed punctum nullam habet gravitatem: ergo ex punctis non potest componi aliquid habens gravitatem. |#7 Deinde cum dicit: sed et quod punctum etc. addidit forte. sicut dicebat democritus. cum tamen malum non sit eligibile. scilicet secundum subiectum. Quaedam autem sunt quae quandoque dicuntur absolute. et omne leve est levius. sicut album vel dulce. inquantum scilicet insunt corpori naturali. ad aquam autem et terram levis. Videtur autem quod hic dicitur esse falsum: nam comparativum praesupponit positivum. quod componitur ex superficiebus: quod est contra praedicta. si utrumque eorum ex quibus aliquid componitur. Componitur autem ex eis secundum praedictam positionem linea: ergo etiam linea non potest habere gravitatem. Sic et aqua ad terram quidem est levis.

et ideo est principium mollitiei. oportet esse album. puta ex materia et forma. Plato dicebat quod corpora componuntur ex superficiebus secundum lineam coniunctis. quia plus habet de materia. excedit minorem gravitatem per aliquam gravitatem: quia per additionem similium fit aliquid maius. et unum quod convertitur cum ente. figuram autem cubicam terrae. |#10 Deinde cum dicit: sed adhuc neque ex non habentibus etc. inquantum plura continet sub minori mole: similiter id quod est rarum. Quarum prima est quae procedit secundum quorundam opinionem. ut supra dictum est. idest caelo. idest sub eisdem dimensionibus. quae talis est. Omne grave aut est molle aut durum: cuius ratio est. Linea 129 . quia gravitas consequitur duo elementa. ita scilicet quod oportebit id in quo excedit. gravitatem habens: sit aliud corpus constitutum ex pluribus punctis. quando multiplicabantur. Manifestum est autem figuras corporeas ex superficiebus constitui. ponebat per consequens quod unum quod est principium numeri. quaedam levia. nisi haberet quo cederet. scilicet terram et aquam. ostendit quod nullum grave potest componi ex duobus vel pluribus. tamen omne quod est gravius gravi. et per consequens neque grave neque leve. scilicet terra. ut dictum est. pari ratione ponitur leve. secundum positionem praedictam. aestimabat quod formae omnium corporum essent accipiendae secundum rationem figurarum. Omnis gravitas maior alia gravitate. figuram autem viginti basium aquae.. Ad cuius evidentiam sciendum est quod Plato.|#8 Secundam rationem ponit ibi: adhuc si grave etc. quorum nullum est grave. Et hoc manifestat per exemplum lineae. Ponamus enim quod sit aliquod corpus ex quatuor punctis constitutum. Ad hoc autem ostendendum inducit duas rationes. quod significat substantiam rei. Sed spissum in hoc differt a raro.. Sed hoc est intelligendum de compositione qua aliquid componitur ex partibus quantitativis: nam ex partibus essentialibus componitur aliquid grave. quae talis est. dicens inconveniens esse si ponatur superficies componi sive coniungi ad instituendum corpus. alterum autem. quod non posset esse nisi haberet plures partes. et ideo est principium duritiei. ut in IV physic. et si ponitur spissum.. cedit tangenti. quae talis est. |+4 Lectio 4 |#1 Praemissa prima ratione quam Aristoteles posuit ad improbandum opinionem Platonis. Unde et dimensiones quantitatis continuae dicebat esse quosdam numeros positionem habentes: et sic secundum ipsum punctus est unitas positionem habens. cum illud quod est maius in uno puncto. oportet quod sit divisibile. non erit durum neque molle: et ita non erit grave. quorum unum. Cum igitur punctum sit indivisibile. formalem compositionem corporum distribuens. puta ex quinque. figuram autem octo basium aeri. qui dicebant quod ex aliquibus non gravibus. Et ideo. sicut omne quod est albius albo. solum secundum linearem contactum. quarum una quodammodo resurgeret in locum alterius. |#9 Tertiam rationem ponit ibi: si autem omne grave etc. Et eadem ratione oportet durum esse divisibile: non enim posset dici non cedens. ut ex praemissis patet. videtur esse fictitium.. Grave et leve consequuntur ad rarum et spissum: videmus enim quod secundum differentiam raritatis et densitatis. quod quodlibet indivisibile habeat gravitatem. si punctum ponitur grave. hic ponit secundam rationem. quae sunt unitates positae. esset substantia rei: et per consequens omnes res ponebat esse numeros. sequetur quod unum punctum sit grave. pari ratione ponitur rarum. Et ideo diversas figuras corporeas diversis corporibus attribuebat: sicut figuram pyramidalem igni. |#2 Contra hoc igitur obiicit Aristoteles. quia non distinguebat inter unum quod est principium numeri. Et quamvis non omne gravius sit grave. non constituebatur ex eis aliquid grave. secundum quas corpora terminantur. et sic de aliis. Et quia dualitatem attribuebat materiae. Ultimi autem termini dimensionum sunt puncta. esse grave. Cum autem corpora quaedam sint gravia. oportet esse divisibile. Manifestum est autem quod omne molle est divisibile: quia cedit tangenti infra seipsum. Ergo relinquitur impossibile esse quod ex non gravibus fiat aliquod grave. oportet esse grave. ponentis corpora ex superficiebus generari. componebatur aliquid grave: quando autem erant in minori numero. quorum neutrum est grave. plura continet. non cedit. Punctum autem est indivisibile: ergo neque est spissum neque rarum. Habetur. unitatem autem formae. Et ideo. Et sic erit gravius. quod in aequali mole. sit gravius corpore quod est sibi aequale si auferatur ab eo unum punctum. Oportet igitur quod determinent quot existentibus constituatur gravitas: alioquin quod dicitur sine certa ratione. figuram autem duodecim basium aetheri. elementa differunt in gravitate et levitate. inquantum ad invicem coniunguntur secundum tactum linearem: sic enim faciunt angulum corporalem. |#11 Secundam rationem ponit ibi: et si omnis gravitas etc. Sed illud quod ponitur spissum. Et ex hoc sequitur. scilicet aqua. inquantum aequale continet sub maiori mole. quod est impossibile.

scilicet secundum contactum linearem. ponit tertiam rationem. sed solum puncta. et eadem ratione omnes magnitudines resolventur in prima. idest supponendo superficiem superficiei. |#3 Quia igitur duplex est modus quo superficies coniungi possunt. sicut dicitur in timaeo. Et sic sequeretur quod nullum sit corpus. sequitur quod etiam tempus continget totaliter tolli per resolutionem in sua indivisibilia: quia ipsum nunc est indivisibile temporis. ut probatur in VI physic. dicens quod. Quod autem non sit omnium. et quaedam graves. Ultimo autem epilogando concludit quod neque omnium est generatio. compositae faciunt omnia elementa. sicut prius dictum est. 130 . |#4 Deinde cum dicit: adhuc si quidem etc. sicut punctum est indivisibile lineae. Et ita redibit idem inconveniens ut prius. Alius autem modus est. et punctum ad lineam. |#7 Deinde cum dicit: idem autem accidit etc. sed per hoc quod terra componitur ex gravibus. quia possunt resolvi in elementa ex quibus componuntur: quia huiusmodi corpora supponuntur caelestibus corporibus. Uno modo sic. hoc potest contingere dupliciter. sensu apparet. |#6 Deinde cum dicit: adhuc autem etc. ratione supra dicta. quae est eius substantia.. Puncta autem habere gravitatem. Quod autem non sit elementum patet. Et similiter oportet quod superficies componatur superficiei dupliciter: scilicet secundum profunditatem. sed aliquid discretum. videtur comparari ad id quod est constitutum secundum alium modum compositionis. alio modo secundum latitudinem. sicut elementorum materia suscipiens omnes figuras seu formas eorum.. quod corpora gravia a levioribus non differant per hunc modum. sive constituat angulum corporalem sive non. si tempus hoc modo se habeat quod componatur ex instantibus. id quod componetur ex superficiebus sic compositis.enim duobus modis potest alteri lineae coniungi: uno modo secundum longitudinem. quia ista compositio superficierum. idest esse desinere. inquantum scilicet longitudini unius lineae coniungitur in puncto longitudo alterius lineae. quod quidem esset. natum est componi corpus. puncta autem non supponuntur aliquibus superioribus principiis. sive faciat angulum cum ea sive non. quos Plato secutus est. subdit quod linea potest componi lineae secundum hoc quod supponatur alteri. si corpus componatur ex superficiebus. Quod enim non sit nullius. Hoc autem improbat Philosophus hic: quia corpora naturalia habent gravitatem et levitatem. quod nulla sit magnitudo. quae est secundum superpositionem. et ignis ex levibus. Et dicit quod eadem inconvenientia accidunt illis qui ponunt caelum constitui ex numeris. et linea ad superficiem. Et hoc reputabat Plato inconveniens: non enim primam materiam dicebat esse corpus. quae est forma adveniens substantiae corporali. et superficies ad corpus: et ita. et secundum alterum modum. ponit quintam rationem. alia vero compositio superficierum constituit corpus secundum figuram. Quia similiter se habet punctum ad lineam. Cum ex superficiebus constituantur corpora. quae operantur in eis mixtionem. sicut materia ad formam. Quod autem non sit ex elementis patet. quae eis inferant necessitatem compositionis. ut supra dictum est. ita linea ad superficiem. quod corpus constituatur gravius ex hoc quod ex pluribus superficiebus componitur. vel quod omnis magnitudo possit auferri. Et ex hoc sequetur quod superficies sint graves: quia excessus in gravitate non fit nisi secundum aliquid grave. quia scilicet sicut superficies se habet ad corpus. assimilat praedictam positionem positioni Pythagoricorum. quod est secundum punctualem contactum.). puta si tota una superficies supponatur alteri superficiei.. patet per hoc quod impossibile est omnis corporis esse generationem. erit corpus quod nec est elementum nec ex elementis. nec etiam habent gravitatem. quae talis est. Et ita sequetur quod superficierum quaedam erunt leves. unitates autem ad invicem coniunctae. et secundum linearem contactum. Sequitur igitur quod id quod praecedit omnia elementa. et similiter linearum et punctorum: quia superficies terrae erit gravior quam superficies ignis. quorum quaedam sunt aliis graviora. videtur constituere ipsam profunditatem corporis. sit corpus. sicut quidam antiqui naturales posuerunt. Ex superficiebus autem. Et ex hoc sequetur ulterius quod lineae et puncta habeant gravitatem: haec enim proportionaliter se habent. Unde compositio suppositionis erit prior: et id quod est constitutum ex tali modo compositionis. Et ad exponendum quod dixerat. quia abstrahunt a situ. si corpus ex superficiebus generaretur. |#5 Deinde cum dicit: totaliter autem accidit etc. et per consequens a loco. sicut corpus ex superficiebus vel linea ex punctis (quod totum est unius rationis.. si componantur secundum latitudinem. quod est secundum appositionem totius lineae ad totam lineam in via latitudinis. secundum opinionem Platonis. dicens quod accidit secundum positionem Platonis. Quidam enim Pythagoricorum posuerunt totam naturam ex numeris esse constitutam. sequetur quod. idest per multitudinem superficierum. Nec est simile si quis velit argumentari quod potest contingere nulla corpora mixta esse. poterit in superficiem resolvi. idest in puncta. quia omnia elementa constituuntur secundum alium modum coniunctionis superficierum. neque nullius. non possunt facere corpus quod sit continuum. ponit quartam rationem. supra improbatum est. et non solum secundum hoc quod apponatur ei secundum contactum linearem.

secundum praemissa. et moveri praeter naturam: quod enim est secundum naturam. quod est impossibile factum esse. probat propositum duabus rationibus. Et sic erit aliquis motus naturalis. Circa primum duo facit: primo probat quod corpora naturalia habent motus naturales. aut secundum naturam. Et circa hoc duo facit: primo ostendit quod corpora naturalia habent motus naturales.. Et licet sequatur ex hoc quod est motus praeter naturam. sicut sanitas simpliciter est. quo movetur per violentiam. puta terram aut lapidem: ergo. aegritudo autem multipliciter. Sed contra hoc videtur esse quod in principio libri dictum est. aut quod in infinitum procedatur in corporibus. consequens est quod corpus prohibitum prius moveri. necesse est quod moveantur per violentiam. Ergo omnibus corporibus naturalibus inest aliquis motus naturalis. quo movetur secundum naturam. sed naturaliter: et ita. secundo improbat quorundam Philosophorum opiniones. quando illuc devenerit. iterum indigebit alio prohibente. quia supra dictum est quod operationes et passiones corporum sunt generationes et motus eorum. aut quiescit per violentiam. quibus inclinantur ad suos motus naturales. stabit et quiescet non violenter. Et praesupponit duo.. feretur ad aliquem locum determinatum: quia impossibile est quod feratur in infinitum. Quarum prima sumitur ex parte motus. sequitur secundum praemissa quod etiam motus talis corporis ad hunc locum sit naturalis. utrum quiescat naturaliter vel violenter. Ad quod dici potest quod Philosophus ibi loquitur de motibus simplicibus: unum enim corpus non potest moveri pluribus motibus simplicibus praeter naturam. tamen contrarium quod est ut privatio. Et similiter motus secundum naturam est uno modo. et ibi quiescit aliquid secundum naturam. |#3 Secundam rationem ponit ibi: adhuc autem etc. quamvis sint multi motus praeter naturam. et quod unum uni est contrarium. secundo opinionem Platonis.. secundum praemissa. quia unumquodque secundum suam naturam est simpliciter. a qua contingit multipliciter deviare. quod necesse est omne quod quiescit. aut movetur aut quiescit. |#2 Secundo ibi: quoniam enim mota etc. motus autem praeter naturam multis modis. secundo ostendit quod habent gravitatem et levitatem.. nihil autem est in fieri. aegritudines vero multae. oportet quod sit aliquid inferens ei violentiam. Vel potest dici quod etsi unum uni sit contrarium. ut dicitur in III ethic. omnis enim privatio praesupponit habitum. redibit eadem quaestio de hoc prohibente.. ut in primo ostensum est. quod prohibeat ipsum moveri. secundo ostendit quomodo motus violenti corporum perficiantur diversimode a motibus naturalibus. quia impossibile est infinitum pertransire. remota tali prohibitione. Videmus enim ad sensum corpora simplicia moveri: si ergo non habent proprium motum sibi naturalem.|+5 Lectio 5 |#1 Postquam Philosophus improbavit positionem ponentium omnia corpora generari ex superficiebus. sequitur quod sit aliquis motus secundum naturam. idest uno modo. Et si quidem secundum naturam. potest tamen moveri pluribus motibus compositis praeter naturam. ibi: quoniam autem natura etc. circa hoc errantium. |#4 Deinde cum dicit: propter quod et Leucippo etc. Illud ergo quod prohibet ipsum moveri. restat dicendum de motibus eorum. nisi esset sanitas dispositio secundum naturam. Et hoc ideo. quod ibi quiescit aliquid per violentiam. Corpora vero mixta sequuntur motum corporis simplicis praedominantis in eis. motus tamen secundum naturam est unus (unius scilicet corporis): quia natura unius rei est determinata ad unum. non est violentum. Circa primum duo facit: primo ostendit quod corpora naturalia habent motus naturales. Et sic necesse est vel quod deveniatur ad aliquod primum quiescens secundum naturam. si quiescit naturaliter in hoc loco. ibi: quod autem quaedam habere etc. Ex his autem argumentatur sic. Circa primum duo facit. Si autem quiescit per violentiam.: et sumitur ex parte quietis. Quorum primum est. quod necesse est omnibus corporibus simplicibus inesse aliquem motum naturalem. quod etiam ex consequenti naturaliter movebitur. ibi: propter quod et Leucippo etc. eo quod natura unius rei est una: sed unumquodque habet non solum multos motus. quiescere aut violenter aut secundum naturam. Ex eo autem quod est aliquis motus praeter naturam. quod sit motus aliquis secundum naturam. ibi: idem autem hoc accidere etc. 131 . praeter naturam. sicut columna quiescens prohibet lapidem superpositum moveri. tamen. sequitur quod naturaliter ad hunc locum moveatur. sicut est sanitas una. Et si naturaliter. Si ergo ad aliquem locum determinatum movetur. Idem autem est moveri per violentiam. hic incipit inquirere utrum corpora naturalia habeant motus naturales. Et primo opinionem democriti.. Si vero dicatur quod quiescens violenter in medio prohibetur moveri ab aliquo quod movetur (sicut empedocles dixit quod terra quiescit per violentiam prohibita a gyratione caeli). potest se habere multipliciter. improbat quorundam Philosophorum opiniones circa praedicta. Videmus ad sensum aliquod corpus quiescere in medio. et de generatione corporum inquisitum est. quod est impossibile. Primo proponit quod intendit: et dicit quod.. quod motui secundum naturam contrariatur motus praeter naturam. concludetur quod etiam naturaliter movetur: si autem violenter. Secundum est. sed etiam multas dispositiones. Si quiescit. respectu cuius dicitur motus violentus praeter naturam: non enim aegritudo esset dispositio praeter naturam. Et dicit quod manifestum est ex his quae dicentur. quia violentum est in quo nil confert vim patiens.

ut probatum est in VIII physic. quae dicebat esse principia. ut ex praemissis patet. sequitur quod elementa non omnino inordinate movebantur. praeter quem est motus violentus. ponens elementa moveri ab amicitia. Ponitur enim quod mundus nondum erat: si vero elementa movebantur secundum naturam. cum scilicet non possent indifferenter quibuslibet motibus moveri. priusquam mundus fieret. habet principium suae motionis extra. quae sequuntur motionem primi moventis. Primo ex praemissis concludit insufficientiam dictorum democriti. |+6 Lectio 6 |#1 Postquam Philosophus improbavit opinionem democriti et Leucippi circa motus corporum naturalium. quod movet primum mobile. alicui generabatur caro. Quod autem idem accidat ex hac positione. Primum autem movens hic intelligitur non simpliciter primum. aut esset violentus aut secundum naturam. non moveantur per violentiam.. Nam empedocles. insufficienter posuerunt. necesse est quod corpora mota.. etiam secundum Platonem. ut ex eis constituerentur corpora quae secundum naturam consistunt. necesse est dicere quod tunc mundus erat. Et si quidem esset violentus. procedetur in infinitum in moventibus. ibi: videtur autem hoc ipsum etc. Non ergo est consonum ponere quod elementa. possent misceri talibus mixtionibus. haec autem ratio concludit ex parte corporum mixtorum (utrorumque enim dispositio attenditur etiam in consistentia mundi)p dicit ergo: si elementa. et tunc intelligitur de primo motore movente simpliciter. reditur in primam positionem: unde accidit idem inconveniens. Et ita non excusantur quin oportuerit eos assignare motum naturalem. unde 132 . Primo quidem quia. Nam cum omnis motus. alicui os. sed secundum naturam. semper moveri in spatio infinito et vacuo. et quis est motus naturalis eorum. alicui caput. elementa ex quibus mundus constituitur. Quae quidem quantum ad aliquid in idem tendit quod prima. quod est omnino immobile. Et sic sequitur idem inconveniens quod democrito et Leucippo. |#3 Secundam rationem ponit ibi: adhuc autem etc. quod est impossibile. sed servent eundem ordinem quem nunc tenent. Haec autem est dispositio mundi existentis: sequitur ergo quod mundus esset antequam fieret. Si quis enim dicat hoc non fuisse possibile. quae ponebant elementa. alicui manus. reducatur sicut in causam in primum movens. necesse est quod ponatur motus secundum naturam.. narrante quod antequam mundus a Deo fieret. scilicet quod mundus esset antequam fieret: sed prima hoc concludebat ex parte corporum simplicium. Cum autem hoc non determinaverint. movebantur inordinate. ut supra dictum est.. Ostensum est autem quod corporum simplicium est aliquis naturalis motus: ergo debebant determinare qua specie motus huiusmodi corpora moventur. constituebantur. moveatur ab alio per violentiam. hoc est contrarium posito. quia hoc est omnino immobile. sed semper moveat per violentiam prius motum ab aliquo alio. ponit quandam excusationem: quia ipsi dicebant quod unum istorum corporum indivisibilium. moverentur secundum naturam.Circa primum duo facit. dixit quod huiusmodi corpora per motum quo amicitia ea movebat. necesse est accidere si quis ponat quod antequam mundus esset factus. |#5 Secundo ibi: si enim aliud ab alio etc. ut probatur in VIII physic.. Sed hoc excludit dupliciter. Et in XII metaphys. ostendit subdens quod necesse est dicere. hic improbat opinionem Platonis circa idem.. Alia tamen littera habet: primum movens necesse movere ipsum motum (scilicet primum) secundum naturam. necesse est dicere quod primum movens movebat seipsum secundum naturam. quod motus inordinatus quo movebantur elementa. sicut in timaeo scribitur a Platone. tanquam compositum ex motore et moto. movebantur motu inordinato. Si ergo non ponatur aliquod primum movens secundum naturam. antequam mundus fieret. scilicet carnes et ossa et alia huiusmodi. Et primo per rationes. Si autem esset secundum naturam. Si autem primum movens naturaliter movet. et ita non movet nisi motum. Quocumque autem modo accipiatur primum movens. neque quiescant per violentiam in propriis locis. secundo per dicta aliorum Philosophorum. sed primum movens in genere naturalium moventium. Ponebat enim corpora indivisibilia. necesse est quod moveat secundum naturam: non enim est possibile ut id quod est praeter naturam. si ponitur motus violentus. sed secundum violentiam. materia inordinate fluctuabat. ut probatum est in VIII physic. qui circa hoc melius sensisse videntur. si quis attente velit considerare. Quod enim movet per violentiam. corpora autem levia ferantur a medio et sursum maneant. Circa quarum primam dicit quod idem inconveniens quod accidit democrito et Leucippo. si elementa quocunque modo movebantur. ita scilicet quod ex solis motibus elementorum per amicitiam. sit prius eo quod est secundum naturam. |#2 Circa primum ponit quatuor rationes. ita scilicet quod corpora gravia cedant ad medium et ibi quiescant. quod movet seipsum. potest aliquis quaerere utrum elementa quae inordinate movebantur. Secundo quia oportet quod saltem primum movens non moveat per violentiam.

Et si quidem ab uno. si hanc positionem Platonis susciperent. secundo quia ponebant ea segregata. non secundum ultimum terminum suae motionis. et plurimo tempore. sunt producta multa capita sine cervice. in his autem quae fiunt. eo quod fuit tempore infinito ante mundum. et mundus constitutus motu iam ordinato. mundo iam facto. non solum quantum ad corpora simplicia. et quod ordinatio motus. quomodo res iterum moverentur et ad invicem segregarentur. quam etiam Plato. idest absque certo ordine. Nam motus actus quidam est in potentia existentis. in ipsa mundi constitutione. Non enim inordinatio motuum provenit ex hoc quod non omnia corpora feruntur in idem. secundum praemissa. si ex verbis eius intelligatur quod prius tempore erat inordinatio motus elementorum. Idem autem dicendum est de finitis principiis motuum et finitis motibus: quia si essent finitae species motus. quod ante mundum elementa moverentur motu inordinato. Nihil enim aliud est esse aliquid inordinate. Est autem attendendum quod rationes Aristotelis directe contra positionem Platonis procedunt. quando hoc accidit non secundum inclinationem naturae propriae. idest infinito tempore durantem: quia sicut dictum est. qui ponebant infinita corpora indivisibilia moveri in spatio infinito. qui est contra naturam. aut ab infinitis. Et secundum hoc Aristoteles non obiicit hic contra sensum Platonis. neque etiam quod convenit aliquibus secundum aliquod modicum tempus. causatur ex amicitia. et ideo rationabilius est principium mundi constituere ex his quae omnino non moventur. sequeretur quod etiam essent infinitae species motus: quod est impossibile. quando. puta esse febricitantem. congregantes aliqualiter (idest dicentes quod antequam mundus fieret. Quantum autem ad secundum.. si antequam mundus fieret. Circa quod considerandum est quod tam democritus et Leucippus. est ordinatus motus corporum. sed quod in pluribus et frequentius invenitur. Quantum ergo ad primum. Si vero possibile erat haec produci. quamvis nihil eorum quae sunt secundum naturam. dicit quod etiam alii Philosophi ponentes principium mundi. videtur Anaxagoras bene sumere. sed contra Platonicorum verba. iam erat completa mundi dispositio. sicut omnia gravia deorsum. puta a gravitate vel levitate). Si ergo dicatur non fuisse possibile haec produci. duo videbantur posuisse circa corpora existentia ante mundum: primo quidem quia ponebant ea moveri. et ita medium est inter primam potentiam et primum actum. quod est esse plures species motus: quia etiam nunc. sed secundum processum quo paulatim plura in unum redigit. Quod quidem rationabilius est quam dicere mundum fieri ex corporibus prius motis. dicit quod hoc ipsum quod consideratur circa constitutionem mundi. non omnia corpora feruntur in idem. qui super hoc melius sensisse videntur. sit ut contingit. ita quod alia. quod omnia feruntur in idem. In rebus enim sensibilibus apparet quod ordo est propria natura eorum: quia scilicet per propriam naturam unumquodque eorum inclinatur ad aliquid certum. principium sumitur ab his quae sunt omnino in potentia.dixit quod ex tali coniunctione elementorum per amicitiam. Posuit enim quod mundus incoeperit ex corporibus non prius motis. ex elementis corpora mixta constituens. Sic igitur accidit ipsis Platonicis ponere simul contraria: scilicet quod inordinatio motus sit secundum naturam. improbat praedictam positionem ex dictis aliorum Philosophorum. |#5 Quartam rationem ponit ibi: adhuc autem inordinate etc. in quo ex omnibus facit unum. sed etiam quantum ad mixta. erant omnia aliqualiter congregata in unum) tentaverunt assignare modum. puta motu qui est sursum vel motu qui est deorsum: et ita non moverentur inordinate. sed coassumendo opinionem democriti et Leucippi. Est autem attendendum quod germinatio capitum sine cervice. in se considerata. apparet autem hoc ad rationem naturae cuiuscumque rei pertinere. quod inveniatur in pluribus quae sunt unius generis. haec autem inclinatio est ordo qui attenditur in sensibilibus rebus. tunc enim unumquodque dicitur inordinate agere aut moveri. Ex quo adhuc apparet hoc esse inconveniens et impossibile. praeter influentiam primi principii. necesse esset ea ferri una specie motus localis. Non enim dicitur esse naturale homini quod aliquibus paucis convenit. sed quod omnis ordinatio motus sensibilium est a primo principio. Inducitur autem haec ratio non absolute contra Platonem. eo quod pauciori tempore fuit. |#6 Deinde cum dicit: videtur autem hoc ipsum etc. secundum empedoclem. Addit ergo per hanc rationem quod necesse est ponere motus infinitos.. 133 . quam fieret mundus. quod res sensibilis habeat motum inordinatum infinitum. sit praeter naturam. Sectatores autem Platonis dicunt eum hoc non intellexisse. elementa non omnino inordinate movebantur. sed solum ea quae sunt unius generis. quam ex rebus motis. motus inordinatus est. iam enim in hoc attenditur aliqua ordinatio motus. Aut enim omnia illa infinita moverentur ab uno movente (scilicet secundum speciem. |#4 Tertiam rationem ponit ibi: his autem qui infinita etc. corpora movebantur inordinate. puta esse ambidextrum. sequeretur inconveniens. sunt inordinata.. per quam ostenditur quod praedicta positio sibi ipsi contradicit. iam attenderetur in eis aliquis ordo. Si vero essent infinita principia motus specie differentia. causatae a finitis principiis. Dicit ergo quod illis qui ponunt infinita corpora moveri in spatio infinito. quam esse praeter naturam. in quibus ostensum est non esse infinitas et indeterminatas species motus. ne ab eis aliquis in errorem inducatur.

ibi: adhuc autem si erit aliquod corpus etc. idest violentia. secundum quod res sunt in actu (secundum enim quod sunt in potentia res. si movetur. sicut se habet totum b ad totum ge. Primo ergo proponit quod intendit. Moveatur autem a. inducit probationem ad propositum.. probat. Non enim poterat empedocles tradere constitutionem caeli. sicut et corpus gravius velocius fertur deorsum quam corpus minus grave. ita se habet b ad partem eius. idest infinitae velocitatis. Ergo sequetur quod corpus habens gravitatem. faciendo congregationem prius disgregatorum.sicut posuit Anaximander. sint duo corpora. minus et levius ab eadem virtute. Et quod hoc sequatur. quod non possit per violentiam moveri. per amicitiam: sic enim sequeretur quod mundus esset constitutus ex elementis prius disgregatis. secundum ipsum. Dividatur autem corpus b. Et eadem ratio est. Sic ergo manifestum est quod sequitur inconveniens. ferebatur super eandem magnitudinem. necesse est. ut ex II physic. Corpus autem quod est b. eadem specie motus. quae scilicet moventur naturaliter motu recto. neque praeter naturam. necesse est quod sit motus infinitus. per maiorem magnitudinem. necesse est habere gravitatem et levitatem. feretur in eodem tempore. non habens gravitatem. et etiam empedocles. Sicut se habet ge ad gd. Ultimo autem epilogando concludit manifestum esse ex praedictis quod est quidam naturalis motus uniuscuiusque corporis. quod est corpus non grave. Et dicit: ex quo ostensum est per rationem praedictam quod corpus carens gravitate vel levitate non potest moveri naturaliter motu recto. quod non moverentur. Unde. et improbavit positiones Philosophorum qui circa hoc erraverunt. hic ostendit quod corpora quae moventur naturaliter motu recto. secundum proportionem quae est ge ad gd. habens gravitatem. et quia generatio proprie fit ex eo quod est in potentia. habere gravitatem et levitatem. si sit aliquod inferiorum corporum non habens gravitatem vel levitatem. praemisso hoc principio. qua tendit in aliquem locum determinatum. puta quae sit c. Procedatur ergo sic. aliud autem sit b. habens gravitatem. et corpus non habens gravitatem. Dicit autem quaedam. Et primo ostendit quod non moverentur naturaliter. quod si aliqua virtus. ita se habet pars divisa ad gd. sit movens aliquod corpus. ita etiam discretio seu distantia rerum est per proprias formas. vel a medio. ostendit quod. si aliquod inferiorum corporum non habet gravitatem vel levitatem. |#2 Secundo ibi: moveri quidem enim etc. motu scilicet qui est ad medium. quod moveatur per violentiam: nam omnis motus huiusmodi corporum aut est naturalis aut violentus. ad differentiam eorum quae circulariter moventur. Sed si illud quod movetur non habet naturalem inclinationem. ad quam pertinet disgregare coniuncta. Apparet. ita quod constitueret ipsum ex rebus prius segregatis. quae sit ge: necesse est enim quod corpus habens gravitatem. consequens est quod mundus. dicens manifestum esse ex his quae sequuntur. sicut se habet totum ge ad gd: nihil enim prohibet talem divisionem fieri corporis b. Dicit ergo primo quod. non discernuntur). ad quam pertinet congregare disgregata. si alterum corpus ponatur habere levitatem. fieret ex aliquo uno et congregato ex multis. habent gravitatem et levitatem: principia enim motus naturalis in dictis corporibus attenduntur secundum gravitatem et levitatem. In eodem autem tempore corpus a. idest ab eadem 134 . quia in constitutione mundi utebatur solum lite. idest mundi. per magnitudinem quae est gd. puta per spatium unius horae. probat quod supposuerat. ergo permutatim. |#4 Deinde cum dicit: adhuc autem si erit aliquod corpus etc. |+7 Lectio 7 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod corpora naturalia habent motus naturales. dicens: hic dicimus communiter quod necesse est corpora naturalia moveri: ex hoc enim dicuntur naturalia. quod fit per inclinationem gravitatis. si aliquod inferiorum corporum ponatur non habere gravitatem neque levitatem. non habens gravitatem. gravitatem habens. Non est enim rationabile quod aliquis faciat generationem mundi ex rebus prius distantibus et motis. quo non movetur per violentiam. si praedicta corpora non habeant gravitatem et levitatem. ideo non est rationabile generare mundum ex rebus discretis et motis. quod est contra praedicta. aliquo determinatio tempore. Si ergo totum b fertur tempore determinato per totum ge.. quibus inclinantur ad propria loca. quod quaedam corpora. necesse est quod pars ipsius b in eodem tempore feratur per magnitudinem gd. cum omne corpus finitum possit dividi secundum quamcumque proportionem datam. secundo ostendit quod non moverentur per violentiam. ut scilicet se habeat totum b ad partem eius. Sicut enim motus est actus quidam. quod habent in seipsis principium motus. quod est impossibile. |#3 Tertio ibi: sit enim quod quidem in quo etc.. Et inde est quod empedocles in prima generatione mundi praetermisit amicitiam. Ergo necesse est corpora quae moventur motu recto. quod fit per inclinationem levitatis. impossibile est quod moveatur vel ad medium.. scilicet quod. feratur aequali tempore per maius spatium quam corpus non habens gravitatem. quorum unum sit a. Sed nec per violentiam moveri poterit: quia si moveatur per violentiam. in aequali tempore ferantur super eandem magnitudinem.

Sequeretur etiam quod lapis. Sic igitur aer. movebitur in motu. secundum proportionem quae est magnitudinis ge ad gd. Sic igitur sequetur quod corpus non grave moveatur infinita velocitate per violentiam. secundum quod est levis. Dicit ergo primo quod virtus motoris violenti utitur aere tanquam quodam instrumento ad ambo. quod quidem est potentia per quam aliquid est naturaliter susceptivum motionis alterius.. Et eadem ratio est de corpore non levi. Imprimit ergo motor violentus lapidi solum motum: quod quidem fit dum tangit ipsum. cuius principium est in ipso quod movetur: non solum autem principium activum. secundo ostendit quomodo uterque motus invenitur in aere. Ostendit autem consequenter quomodo violentia admisceatur motui naturali. Est enim motus secundum naturam. Quodcumque autem corpus grave proponatur. quia fecerat mentionem de motu naturali et violento. Differunt autem motus naturalis et violentus secundum sua principia. quod est impossibile. Et primo quomodo deservit motui violento. secundo quomodo deservit motui naturali. plus. additionem autem velocitatis a motore violento. aliquam virtutem per quam moveatur. quod ab eadem virtute in aequali tempore moveatur per magnitudinem quae est gd. scilicet quod movetur motu recto. non est motus violentus. aer autem et aqua medio modo se habent inter utrumque: nam aer ad ignem quidem est gravis.. terra autem simpliciter gravis.violentia. ignis est simpliciter levis. Et dicit quod natura est principium motus existens in eo quod movetur. in quo ferebatur per ipsam corpus a non habens gravitatem: quia totum corpus b in eodem tempore ferebatur per magnitudinem gd. quae est minor. Sit igitur a corpus non habens gravitatem. quod id quod aufertur per divisionem a corpore b gravitatem habente. Virtus enim violenti motoris. Sed quia aer est 135 . Motus autem violentus est quando nullum principium motus est ab intrinseco. quia dat ei et speciem motus et mensuram velocitatis: quocumque enim modo esset ibi aliquid a natura. ita grave minus quam non grave. quam consequitur motus naturalis: nam sic motus violentus esset a principio intrinseco. habens gravitatem. Eum enim motum qui est alicui corpori naturalis.. in eodem tempore. idest ad motum sursum et ad motum deorsum. dum speciem habet a natura. |#5 Deinde cum dicit: quoniam autem natura etc. et ideo primo definit principia utriusque motus. ibi: et eum autem qui secundum naturam etc. sed etiam passivum. quia minus corpus ab eadem virtute velocius movetur. secundum quod est aliud. in quo nulla est naturalis aptitudo ad talem motum. sicut virtus generantis imprimit genito formam. sicut lapidi est motus naturalis deorsum. idest velocius. quidam autem motus est violentus. Dicitur autem corpus quod movetur motu recto determinatum. aqua autem ad terram quidem est levis. quod violenter moveatur sursum per magnitudinem quae est ge.: virtus autem. per modum cuiusdam impressionis. Et circa hoc duo facit: primo ostendit differentiam motus naturalis et violenti. quod est contra rationem motus violenti. hic ostendit qualiter uterque motus perficiatur. Non est autem intelligendum quod virtus violenti motoris imprimat lapidi qui per violentiam movetur. non esset praeter naturam. sicut etiam medicus sanat seipsum non sicut medicum. feratur per magnitudinem ge in aequali tempore. Et ideo. non autem secundum se tota. cum corpora inferiora moventur a corporibus superioribus. sicut cum homo proiicit corpus grave sursum. gravitatem habens. vel quia huiusmodi corpora moventur motu recto prout sunt segregata et divisa. idest potentia movens per violentiam. idest vel aeri sursum moto et deorsum moto. vel etiam aeri et corpori gravi. Quod quidem dicit quia potest per accidens principium motus violenti esse in eodem.. Sic ergo epilogando concludit manifestum esse quod omne corpus quod determinatum est. et infra in quarto plenius dicetur. alteraretur: quod est contra sensum. ibi: ad ambo autem etc. Sicut gravius minus movetur ab eadem virtute. vel quia hic determinate de ipso loquitur. tradit motum utrique. ita scilicet quod in eodem tempore maius corpus moveatur per minorem magnitudinem. minorem utique quam ge. Circa primum duo facit: primo ostendit differentiam motus naturalis et violenti. est principium motus existens in alio. Aer autem natus est esse levis et gravis: sicut enim supra dictum est. sed sicut infirmum. ex hoc ipso quod movetur localiter per violentiam. Et ex hoc patet quod quidam motus est secundum naturam. Oportet enim esse proportionem velocitatis minoris magnitudinis ad maiorem. Sed motum violentum totaliter perficit ipsa violentia. et corpus habens gravitatem. ut manifestum est in II physic. sed secundum quod est aliud. Sequetur igitur quod per aequale spatium feratur corpus non grave. Dividatur ergo corpus b. et minus per maiorem. ad aquam autem et terram est levis. |#6 Deinde cum dicit: ad ambo autem etc. adhuc corpus non grave movebitur in eodem tempore per maius spatium. ibi: eum quidem etc. ostendit quomodo aer deservit utrique motui. non tamen secundum quod est idem. sicut se habet maius corpus ad minus. sicut et prius. scilicet sursum: nam corpus maius et gravius magis violentiae resistet. quod est impossibile. et fuerit principium talis motionis potentia violenti motoris): motum autem qui est deorsum perficit secundum quod est gravis. potentia violenter movens facit quandoque velociorem: et sic talis motus quodammodo est commixtus. habet gravitatem vel levitatem. quantumcumque velociter moveatur. perficiet motum violentum qui est sursum (ita tamen prout movetur. aliud autem corpus sit b. sed naturalis: quia in corporibus inferioribus est naturalis aptitudo ut sequantur motiones superiorum corporum. Sequetur ergo. puta lapidi. ad ignem autem et aerem est gravis. secundo ostendit quomodo violenta admiscentur etiam motui naturali. sed solum ab extrinseco..

Sic igitur motus gravium et levium non procedit a generante mediante alio principio movente. Et ideo necesse est quod sit aliqua resistentia ex parte medii. puta lapidem. ad cuius motum ipsum corpus grave et leve movetur. non esset motus violentus. ut probatur in V physic.susceptibilior talis impressionis. desistente violento motore. quo aliquid videtur. qui. sicut ipse dicit in commento suo in hoc loco. sed patiendi. Unde et Aristoteles dicit in VIII physic.. quae est principium motus. Secundo quia. post ea quae dixerat de motu gravium et levium: quod quidem igitur nihil horum movet seipsum manifestum est: sed motus habent principium. ut probatur in VIII physic. ad quam sequatur talis motus. ad cuius motum ipse movetur: et similiter corpus grave et leve per suam formam movet aerem. hic incipit inquirere quomodo hoc sit. ut praesentialiter ipsum moveat. ibi: reliquum autem dicere etc. Motus autem naturalis debet immediate sequi a suo motore. Unde videtur quod corpora gravia et levia quodammodo moveant seipsa. quam lapis: et sic. ibi: impossibile enim etc. sicut id quod per violentiam movetur. ibi: aliud quidem enim etc. secundo perficit probationem. Unde relinquitur quod corpus grave vel leve moveat seipsum per accidens. et etiam aerem coniunctum. et non solum propter bene esse. motor gravium et levium est generans. qui etiam movet lapidem ulterius. velocius movetur per impressionem violenti motoris. Et dicit quod aer eodem modo promovet motum naturalem uniuscuiusque corporum. cum motus naturalis non immediate sequatur a generante. Et inde est quod.. quae est principium motus: unde non oportet quod ab alio impellente moveatur. per suam autem gravitatem ad motum qui est deorsum. |+8 Lectio 8 |#1 Postquam Philosophus inquisivit de generatione et motu.. Et circa hoc duo facit: primo resumit quoddam improbandum. Nam forma gravis et levis non est principium motus sicut agens motum. tum quia est quodammodo levis.. Et hanc etiam differentiam designant verba Aristotelis: nam de motu violento loquens. Unde. et hoc fit quousque durat impressio primi motoris violenti. quamvis motor violentus non sequatur ipsum mobile quod per violentiam fertur.. cuius non est moveri. ostendit quomodo aer deserviat motui naturali. de motu autem naturali dicit quod aer promovet eum qui secundum naturam uniuscuiusque motum. quod non invenitur in corporibus gravibus et levibus. sed sicut quo movens movet. quod est aer vel aqua: et sic aer est de necessitate motus naturalis. dum dat formam. Et sic concludit quod aer sit de necessitate motus naturalis. Circa primum tria facit: primo proponit id quod supra probatum est. |#9 Utrumque autem ex eadem radice erroris procedit. et qualiter se habeant motus qui sunt praeter naturam. videtur quod forma sit proprius motor in motu naturali. Existimavit enim quod forma corporis gravis et levis sit principium activum motus per modum moventis. non movendi neque faciendi. Nulla autem est resistentia materiae corporis gravis vel levis ad eius formam.. ut ipse dicit in commento IV physic. Et sic relinquitur quod aer non requiratur ad motum naturalem ex necessitate. supposito ex praemissis quod sit in corporibus generatio et motus. oportet esse aliquam resistentiam inter movens et mobile. Primo quidem quia. aer ab eo motus ulterius propellit lapidem. utrum insit corporibus naturalibus vel non. quam illam quae est inter generans et genitum. sed a forma. non esset qui VI motus. quae non dividuntur nisi in formam et materiam. dicit quod nisi esset aliquod tale corpus. ex consequenti dat motum naturalem. tum quia est subtilior. sicut et motum violentum: inquantum scilicet per suam levitatem coadiuvat ad motum qui est sursum. neque etiam oportet aliam resistentiam quaerere in hoc motu. ut dicitur in VIII physic. quia nullam virtutem inditam habet. et quod motus non procedat immediate a generante qui dat formam. |#8 Potest autem esse dubium utrum aer deserviat motui naturali corporum gravium et levium ex necessitate. Sed hoc est omnino falsum. sicut in motu violento. habet sibi inditam virtutem. vel solum propter bene esse. tamen movet per impressionem aeris: si enim non esset tale corpus quale est aer. sicut nauta qui movet navem. Non autem per se: quia movens seipsum dividitur in movens et motum. sicut color est principium visionis. sed imperfecte. tertio excludit quandam obviationem. sicut et omnia accidentia naturalia quae consequuntur formam: et sic generans causat motum naturalem mediante forma. secundo prosequitur propositum.. quod supra improbaverat. Ex quo patet quod aer est instrumentum motus violenti necessarium. Ultimo autem epilogando concludit manifestum esse ex praedictis quod omne corpus aut est leve aut grave. |#7 Deinde cum dicit: et eum autem qui secundum naturam etc. Quia id quod naturaliter movetur. 136 ... Determinat autem Averroes quod etiam motui naturali deserviat ex necessitate: et hoc duplici ratione. ut sic oporteat esse aliquam resistentiam ad inclinationem formae.

. Quae quidem consideratio inchoatur in hoc libro. oportet accipere quasi suppositionem et principium. Sed quia omnis cognitio est per aliqua prima. aer erat in eodem loco. cum non sint omnia corpora generabilia. sed particularium (non enim est generatio hominis simpliciter. ut habetur in IV physic. Et si quidem ita sit potentia hoc corpus. quam Philosophus removere intendit. sicut democritus et Leucippus)p vacuum autem separatum dicitur locus qui non est repletus aliquo corpore. |#3 Deinde cum dicit: aliud quidem enim etc. quia in loco in quo est corpus quod modo generatur. Et circa hoc duo facit: primo dicit de quo est intentio. Nullum autem corpus esset ibi prius.. nullo vacuo existente. neque etiam generatio est nullius. ibi: sit itaque elementum etc. non potest poni aliud corpus quod prius repleverit locum. scilicet quod non esset necesse esse vacuum. sequitur vacuum separatum esse. scilicet quod communium non est generatio. Sed si esset ita potentia corpus. Et dicit quod ex hoc potest confirmari quod non est omnium generatio. |#4 Est autem attendendum quod Aristoteles intendit hic probare non esse generationem omnis corporis. non sequitur inconveniens: sic enim ponimus fieri ignem ex materia quae est potentia ignis. Circa primum. secundo quae et qualia sint corporum elementa.|#2 Dicit ergo primo manifestum esse ex supra dictis quod neque generatio est omnium. Sed si omne corpus generetur. ibi: si itaque quod dictum est etc. Primo enim ostendit quae sit elementi natura. quia quidam Philosophi ponebant vacuum corporibus inditum.. et qua ratione sunt elementa. sicut de Phoenice dicunt. sed per creationem. |#5 Deinde cum dicit: reliquum autem dicere etc. ostendit quomodo sit generatio et motus corporum. vel propter hoc quod. Unde etiam non esset haec sufficiens probatio quam ipse aestimat. nisi ponatur aliquod vacuum separatum a corporibus (quod quidem dicit. quam significat definitio. |#6 Deinde cum dicit: sit itaque elementum etc. sicut posuerant Parmenides et melissus. sicut in primo habitum est. vel propter rarefactionem et condensationem. quae sit natura elementi. ex eo quod est potentia corpus. aliud corrumpitur. Unde et per hoc non excluderetur generatio omnis corporis. puta agens et finis).. excludit quandam obviationem. et ita ante generationem ignis. et propter quid est. Posset enim aliquis dicere quod videmus unumquodque corporum generari. Ad hoc autem manifestandum. sequeretur quod ante generationem omnis corporis esset vacuum separatum. quod sit actu aliud corpus. Hoc enim supra improbavit ostendendo quod corpora non componuntur ex superficiebus: posset autem aliquis dicere omnium corporum esse generationem multis aliis modis. secundo probat hanc elementi definitionem. generari et corrumpi. manifestum est autem quod elementa quarumlibet rerum sunt prima inter ea quae insunt rebus (licet aliqua extrinseca principia possent esse priora. Deinde cum dicit: impossibile enim etc. quia impossibile est quod sit generatio omnis corporis. prius cognoscatur quae sunt elementa corporum generabilium et corruptibilium. si omne corpus generatur. Impossibile est autem quod corpus fiat totaliter ex nulla praeexistente magnitudine corporali.. Dicit ergo primo quod. Circa primum duo facit: primo ponit partes definitionis elementi.. ibi: quoniam autem neque infinita etc. exequitur propositum ordine praedicto. quod hic Philosophus supponit. neque nulla. necessarium erat quod esset ibi vacuum. Nec etiam probatio Philosophi est contra sententiam fidei nostrae. et ideo Philosophus inducit hanc probationem universaliorem. Sed ad hoc ipse respondet quod.. sicut oporteret ponere eos qui ponunt omne corpus generari. et qualia corpora. nihil autem prohibet individuum quod est unum tantum in una specie. hoc corpore generato. tertio inquirit quomodo sit corporum generatio. si locus ille fuisset prius isto corpore. Ideo autem sequitur vacuum esse separatum. neque ponimus generationem corporum ex eo quod est in potentia. perficit improbationem ponentium quod omnium est generatio. ita scilicet quod tota universitas corporum simul generetur: non autem intendit probare quod aliquod particulare corpus non generetur ex non corpore. sed huius hominis): quia tota universitas corporis est sicut unum corpus completum in una specie existens. et ulterius quot sunt elementa. possibilis repleri. secundo exequitur propositum. idest quae est causa generationis. oportet quod ad cognoscendum generationem corporum. sicut ponebant illi qui dicebant corpora componi ex superficiebus. cum nullum corpus esset ibi. ex quibus definitiones et demonstrationes procedunt. reliquum est manifestare quorum corporum est generatio. quod manifestatur per eius definitionem. actu autem aer. generatur ex alio corpore. sed perficitur in libro de generatione. si omne corpus generatur.. quia praeter omne corpus non est aliud corpus: et ita oportebit quod corpus fieret ex non corpore. et sic non est vacuum. cum fit quoddam corpus particulare. puta ignis ex aere.. qua ponimus totam universitatem corporum de novo incoepisse: quia non ponimus praeexistere locum. ponit tres partes definitionis elementi. 137 . Sic enim contra probationem Aristotelis haberet locum obviatio quam ponit simplicius in commento suo. Maxime enim fieret corpus actu. et quo ordine id sit agendum. ibi: tale enim etc. quod non esset actu aliquod aliud corpus. ut supra dictum est. Unde ex hoc quod ponitur omne corpus generari.

puta caro aut os aut aliquod aliud huiusmodi. ita scilicet quod per extractionem eorum ab aliquo mixto. non per resolutionem.. Quod autem huiusmodi corpora in quae alia resolvuntur. in quibus principia dicuntur elementa.. sive secundum potentiam sive secundum actum. Non enim quaelibet causa potest dici elementum. tertio inquirit utrum sit unum tantum. quibus praedictae conditiones conveniunt. Utitur autem hic large segregatione. scilicet mixtorum. quod elementum non dividitur in alia.Quarum prima est. quae non resolvuntur in alia principia. ibi: quoniam autem necesse finita etc. ex quibus quadam compositione compaginatur. non tamen est dicendum quod aliquod horum insit potentia vel actu in corpore quod ponitur elementum. Si enim generatio et corruptio corporum fit per congregationem et segregationem. scilicet diversa secundum speciem. vel elementa ex aliis corporibus per resolutionem. generantur omnia corpora naturalia sensibilia. puta caro et os et alia huiusmodi. Ponebat enim Anaxagoras quod partes corporum similium infinitae et indivisibiles erant semina omnium quae apparent in natura. Quae tamen non sunt corpora: hic autem intendit Philosophus de elementis quae sunt corpora. secundo ostendit quomodo haec diversimode ponebant Anaxagoras et empedocles. idest similium partium. secundo inquirit utrum sint finita vel infinita. Licet enim inveniantur alia corpora praeter illud elementum. ut dicitur in II topic. qua corpora mixta in huiusmodi simplicia resolvuntur. Et hoc manifestum est ex ipsa segregatione. Circa primum duo facit: primo concludit ex praemissa definitione elementi. quae sunt simul elementa cum istis. utrum scilicet in actu vel in potentia. si praedicta est definitio elementi. sicut empedocles et Anaxagoras posuerunt. quod omnes volunt dicere esse elementum aliquid tale quale descriptum est. necesse est dicere quod sint quaedam elementa corporum: inveniuntur enim quaedam corpora. sicut manus in carnem et ossa. ignis resolveretur in ista: quod nullo modo apparet. Et primo ponit opinionem utriusque. vel sicut caro resolvitur in aerem. considerandum est quis modus generationis est. Adhuc autem sub dubitatione existit quomodo sunt elementa in elementatis. Quia vero aliqui posuerunt unum tantum elementum. per quandam alterationem. et ita etiam est de aliis corporibus mixtis.. ostendit diversitatem Anaxagorae et empedoclis circa corporalia elementa. Et circa hoc tria facit: primo ostendit quod necesse est quaedam esse elementa corporum. Tertia particula est. quo vel alia corpora generantur ex elementis.. puta in corporalibus locutionibus et demonstrationibus. Empedocles enim posuit quod ignis et terra et alia media. quae proprie fit in ea quae insunt actu. Et cum ita sit quod quaedam sint elementa corporum. ignis autem et aer. Oportet enim omne corpus divisibile esse: quaedam tamen corpora dividuntur in diversa secundum speciem. |#8 Deinde cum dicit: Anaxagoras autem etc. ex quibus omnia alia corpora componuntur. et ex omnibus aliis seminibus corporum naturalium. quod elementum aliorum corporum est. probat praedictam definitionem ex communi usu loquentium: nominibus enim utendum est ut plures. Generatur enim ex igne caro aut lignum. quae non dividuntur in diversa secundum speciem. consequens est quod elementa sint actu in mixto. sed solum illa quae intrat rei compositionem. etiam in omnibus generibus. quod in elemento uno non inerunt alia corpora. subiungit quod similis ratio est si ponatur unum tantum elementum aut plura. ignis et terra sunt in potentia. Dicit ergo primo quod. sicut patet in resolutione corporis animalis.. potentia aut actu. ipsa non resolvantur in alia. quod etiam pertinet ad definitionem elementi. |#7 Deinde cum dicit: si itaque quod dictum est etc. necesse est dicere quod elementa sint potentia in mixto. sunt elementa corporum: aerem vero et ignem et terram et aquam dicebat esse commixta ex praemissis. si caro et lignum essent in igne. scilicet carne et osse. ostendit. secundo ostendit quae earum sit praeferenda. simul ad mixtionem coalteratorum. et in quolibet talium corporum.. ut patet in I physic. Et hoc est quod dicit. in quod alia corpora dividuntur seu resolvuntur. scilicet per mixtionem. subdens quod in igne neque caro neque lignum inest. quod in pulverem et quandam humorositatem et quosdam vapores resolvitur. Quia igitur ex igne et terra et aliis huiusmodi videntur omnia alia corpora generari. ibi: utrum autem finita vel infinita etc. quod elementum existit in eo cuius est elementum. aestimavit quod tam ignis quam terra et alia intermedia essent constituta ex 138 . sunt corpora elementaria corporum. quia scilicet per quandam alterationem ex igne et terra et aliis huiusmodi praedicta corpora componuntur.. Et hoc secundum veritatem determinabit in libro de generatione. ibi: Anaxagoras autem etc. ignem. Sed Anaxagoras dicit contrarium. Si autem generatio et corruptio corporum est per alterationem. Deinde cum dicit: tale enim etc. ostendit quae et quot sint elementa. In carne enim et ligno. aquam et terram. sicut etiam elementa locutionis dicuntur litterae. Cuius signum assumit ex hoc quod. Quod quidem complet rationem elementi.. Secunda particula est. sed per adiunctionem aliorum corporum simplicium. scilicet quod alia corpora homoeomera. Dicit ergo primo quod de elementis corporalibus contrarie locuti sunt Anaxagoras et empedocles. Unde universalia elementa sunt materia et forma.. aqua et terra neutro modo resolvuntur in diversa secundum speciem. ibi: quoniam autem est omnis etc. quod necesse est ponere quaedam elementa corporum. sicut thales milesius aquam.

dicens manifestum esse quod sint elementa. Et quia motus simplices. Et secundum hoc partes consimiles ponebat esse elementa horum quatuor corporum. subdit quod ipse appellabat ignem aetherem. simplices autem sunt simplicium corporum. magis appropriantur elementis quae ponit empedocles. omnis corporis naturalis est aliquis proprius motus. |#9 Deinde cum dicit: quoniam autem est omnis etc.. qui sunt a medio et ad medium. 139 . cum sint quidam motus simplices. et cum sint quidam motus simplices. et propter quid sint. ne ex hoc aliquod dubium oriretur. manifestum quod mixti motus sunt mixtorum corporum. Et quia de igne mentionem non faciebat. Et ex hoc manifestum est quod sunt quaedam corpora simplicia. Quamvis posset dici hanc esse secundam rationem ad principalem conclusionem. Sicut enim patet ex his quae in primo habita sunt. manifestum est eius opinionem esse praeferendam. ostendit quod opinio empedoclis est praeferenda. quidam mixti. ex quibus tamen dicebat omnia fieri propter semina inexistentia. quam epilogando infert.omnibus indivisibilibus partibus similibus simul congregatis.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful