OPERA OMNIA SANCTI THOMAE AQUINATIS -----oOo----Textum electronicum praeparavit et indexavit Ricardo M. Rom n, S. R. E.

Presbyterus Bonis Auris, MCMXCVIII

|*ARISTOTELIS_LIBRI |*METAPHYSICORUM IN LIBROS METAPHYSICORUM

|*PR Prooemium |#1 Sicut docet Philosophus in politicis suis, quando aliqua plura ordinantur ad unum, oportet unum eorum esse regulans, sive regens, et alia regulata, sive recta. Quod quidem patet in unione animae et corporis; nam anima naturaliter imperat, et corpus obedit. Similiter etiam inter animae vires: irascibilis enim et concupiscibilis naturali ordine per rationem reguntur. Omnes autem scientiae et artes ordinantur in unum, scilicet ad hominis perfectionem, quae est eius beatitudo. Unde necesse est, quod una earum sit aliarum omnium rectrix, quae nomen sapientiae recte vindicat. Nam sapientis est alios ordinare. Quae autem sit haec scientia, et circa qualia, considerari potest, si diligenter respiciatur quomodo est aliquis idoneus ad regendum. Sicut enim, ut in libro praedicto Philosophus dicit, homines intellectu vigentes, naturaliter aliorum rectores et Domini sunt: homines vero qui sunt robusti corpore, intellectu vero deficientes, sunt naturaliter servi: ita scientia debet esse naturaliter aliarum regulatrix, quae maxime intellectualis est. Haec autem est, quae circa maxime intelligibilia versatur. Maxime autem intelligibilia tripliciter accipere possumus. Primo quidem ex ordine intelligendi. Nam ex quibus intellectus certitudinem accipit, videntur esse intelligibilia magis. Unde, cum certitudo scientiae per intellectum acquiratur ex causis, causarum cognitio maxime intellectualis esse videtur. Unde et illa scientia, quae primas causas considerat, videtur esse maxime aliarum regulatrix. Secundo ex comparatione intellectus ad sensum. Nam, cum sensus sit cognitio particularium, intellectus per hoc ab ipso differre videtur, quod universalia comprehendit. Unde et illa scientia maxime est intellectualis, quae circa principia maxime universalia versatur. Quae quidem sunt ens, et ea quae consequuntur ens, ut unum et multa, potentia et actus. Huiusmodi autem non debent omnino indeterminata remanere, cum sine his completa cognitio de his, quae sunt propria alicui generi vel speciei, haberi non possit. Nec iterum in una aliqua particulari scientia tractari debent: quia cum his unumquodque genus entium ad sui cognitionem indigeat, pari ratione in qualibet particulari scientia tractarentur. Unde restat quod in una communi scientia huiusmodi tractentur; quae cum maxime intellectualis sit, est aliarum regulatrix. Tertio ex ipsa cognitione intellectus. Nam cum unaquaeque res ex hoc ipso vim intellectivam habeat, quod est a materia immunis, oportet illa esse maxime intelligibilia, quae sunt maxime a materia separata. Intelligibile enim et intellectum oportet proportionata esse, et unius generis, cum intellectus et intelligibile in actu sint unum. Ea vero sunt maxime a materia separata, quae non tantum a signata materia abstrahunt, sicut formae naturales in universali acceptae, de quibus tractat scientia naturalis, sed omnino a materia sensibili. Et non solum secundum rationem, sicut mathematica, sed etiam secundum esse, sicut Deus et intelligentiae. Unde scientia, quae de istis rebus considerat, maxime videtur esse intellectualis, et aliarum princeps sive domina. Haec autem triplex consideratio, non diversis, sed uni scientiae attribui debet. Nam praedictae substantiae separatae sunt universales et primae causae essendi. Eiusdem autem scientiae est considerare causas proprias alicuius generis et genus ipsum: sicut naturalis considerat principia corporis naturalis. 1

Unde oportet quod ad eamdem scientiam pertineat considerare substantias separatas, et ens commune, quod est genus, cuius sunt praedictae substantiae communes et universales causae. Ex quo apparet, quod quamvis ista scientia praedicta tria consideret, non tamen considerat quodlibet eorum ut subiectum, sed ipsum solum ens commune. Hoc enim est subiectum in scientia, cuius causas et passiones quaerimus, non autem ipsae causae alicuius generis quaesiti. Nam cognitio causarum alicuius generis, est finis ad quem consideratio scientiae pertingit. Quamvis autem subiectum huius scientiae sit ens commune, dicitur tamen tota de his quae sunt separata a materia secundum esse et rationem. Quia secundum esse et rationem separari dicuntur, non solum illa quae nunquam in materia esse possunt, sicut Deus et intellectuales substantiae, sed etiam illa quae possunt sine materia esse, sicut ens commune. Hoc tamen non contingeret, si a materia secundum esse dependerent. Secundum igitur tria praedicta, ex quibus perfectio huius scientiae attenditur, sortitur tria nomina. Dicitur enim scientia divina sive theologia, inquantum praedictas substantias considerat. Metaphysica, inquantum considerat ens et ea quae consequuntur ipsum. Haec enim transphysica inveniuntur in via resolutionis, sicut magis communia post minus communia. Dicitur autem prima philosophia, inquantum primas rerum causas considerat. Sic igitur patet quid sit subiectum huius scientiae, et qualiter se habeat ad alias scientias, et quo nomine nominetur. |*MPH.1 : LIBER 1 |+1 Lectio 1 |#1 Huic autem scientiae Aristoteles prooemium praemittit, in quo duo tradit. Primo quidem ostendit circa quid haec scientia versetur. Secundo qualis sit ista scientia, ibi, quia vero non activa. Circa primum duo facit. Primo ostendit, quod huius scientiae, quae sapientia dicitur, est considerare causas. Secundo quales vel quas causas considerat, ibi, quoniam autem scientiam hanc. Circa primum praemittit quaedam ex quibus ad propositum arguit. Secundo ex praedictis rationem sumit, ibi, cuius autem gratia nunc. Circa primum duo facit. Primo ostendit in communi scientiae dignitatem. Secundo, ostendit cognitionis ordinem, ibi, animalia quidem igitur etc.. Scientiae autem dignitatem ostendit per hoc quod naturaliter desideratur ab omnibus tamquam finis. Unde circa hoc duo facit. Primo proponit intentum. Secundo probat, ibi, signum autem. Proponit igitur primo, quod omnibus hominibus naturaliter desiderium inest ad sciendum. |#2 Cuius ratio potest esse triplex: primo quidem, quia unaquaeque res naturaliter appetit perfectionem sui. Unde et materia dicitur appetere formam, sicut imperfectum appetit suam perfectionem. Cum igitur intellectus, a quo homo est id quod est, in se consideratus sit in potentia omnia, nec in actum eorum reducatur nisi per scientiam, quia nihil est eorum quae sunt, ante intelligere, ut dicitur in tertio de anima: sic naturaliter unusquisque desiderat scientiam sicut materia formam. |#3 Secundo, quia quaelibet res naturalem inclinationem habet ad suam propriam operationem: sicut calidum ad calefaciendum, et grave ut deorsum moveatur. Propria autem operatio hominis inquantum homo, est intelligere. Per hoc enim ab omnibus aliis differt. Unde naturaliter desiderium hominis inclinatur ad intelligendum, et per consequens ad sciendum. |#4 Tertio, quia unicuique rei desiderabile est, ut suo principio coniungatur; in hoc enim uniuscuiusque perfectio consistit. Unde et motus circularis est perfectissimus, ut probatur octavo physicorum, quia finem coniungit principio. Substantiis autem separatis, quae sunt principia intellectus humani, et ad quae intellectus humanus se habet ut imperfectum ad perfectum, non coniungitur homo nisi per intellectum: unde et in hoc ultima hominis felicitas consistit. Et ideo naturaliter homo desiderat scientiam. Nec obstat si aliqui homines scientiae huic studium non impendant; cum frequenter qui finem aliquem desiderant, a prosecutione finis ex aliqua causa retrahantur, vel propter difficultatem perveniendi, vel propter alias occupationes. Sic etiam licet omnes homines scientiam desiderent, non tamen omnes scientiae studium impendunt, quia ab aliis detinentur, vel a voluptatibus, vel a necessitatibus vitae praesentis, vel etiam propter pigritiam vitant laborem addiscendi. Hoc autem proponit Aristoteles ut ostendat, quod quaerere scientiam non propter aliud utilem, qualis est haec scientia, non est vanum, cum naturale desiderium vanum esse non possit. |#5 Deinde ostendit quod proposuerat, per signum: quia cum sensus ad duo nobis deserviant; scilicet ad cognitionem rerum, et ad utilitatem vitae; diliguntur a nobis propter seipsos, inquantum cognoscitivi sunt, et etiam propter hoc, quod utilitatem ad vitam conferunt. Et hoc patet ex hoc, quod ille sensus maxime ab omnibus 2

diligitur, qui magis cognoscitivus est, qui est visus, quem diligimus non solum ad agendum aliquid, sed etiam si nihil agere deberemus. Cuius causa est, quia iste sensus, scilicet visus, inter omnes magis facit nos cognoscere, et plures differentias rerum nobis demonstrat. |#6 In quo manifestum est quod duas praeeminentias visus in cognoscendo ad alios sensus ponit. Unam quidem quia perfectius cognoscit. Quod quidem visui accidit, eo quod spiritualior est inter omnes sensus. Quanto enim aliqua vis cognoscitiva est immaterialior, tanto est perfectior in cognoscendo. Quod autem visus sit immaterialior, patet si consideretur eius immutatio, qua ab obiecto immutatur. Nam, cum omnia alia sensibilia immutent organum et medium sensus secundum aliquam materialem immutationem, sicut tactus obiectum calefaciendo et infrigidando, obiectum vero gustus, afficiendo sapore aliquo organum gustus mediante saliva, obiectum autem auditus per motum corporalem, obiectum autem odoratus per fumalem evaporationem, solum obiectum visus non immutat nec organum nec medium nisi spirituali immutatione. Non enim pupilla nec aer coloratur, sed solum speciem coloris recipiunt secundum esse spirituale. Quia igitur sensus in actu consistit in actuali immutatione sensus ab obiecto, manifestum est illum sensum spiritualiorem esse in sua operatione, qui immaterialius et spiritualius immutatur. Et ideo visus certius et perfectius iudicat de sensibilibus inter alios sensus. |#7 Aliam autem praeeminentiam ponit, quia nobis plura demonstrat. Quod quidem accidit ex ratione sui obiecti. Tactus enim et gustus, et similiter odoratus et auditus sunt cognoscitivi illorum accidentium, in quibus distinguuntur inferiora corpora a superioribus. Visus autem est cognoscitivus illorum accidentium, in quibus communicant inferiora corpora cum superioribus. Nam visibile actu est aliquid per lucem, in qua communicant inferiora corpora cum superioribus, ut dicitur secundo de anima; et ideo corpora caelestia solo visu sunt sensibilia. |#8 Est autem alia ratio, quia visus plures differentias rerum demonstrat; quia sensibilia corpora praecipue per visum et tactum cognoscere videmur, et adhuc magis per visum. Cuius ratio ex hoc sumi potest: quod alii tres sensus sunt cognoscitivi eorum quae a corpore sensibili quodammodo effluunt, et non in ipso consistunt: sicut sonus est a corpore sensibili, ut ab eo fluens et non in eo manens: et similiter fumalis evaporatio cum qua et ex qua odor diffunditur. Visus autem et tactus percipiunt illa accidentia quae rebus ipsis immanent, sicut color et calidum et frigidum. Unde iudicium tactus et visus extenditur ad res ipsas, iudicium autem auditus et odoratus ad ea quae a rebus ipsis procedunt, non ad res ipsas. Et inde est quod figura et magnitudo et huiusmodi, quibus ipsa res sensibilis disponitur, magis percipitur visu et tactu, quam aliis sensibus. Et adhuc amplius magis visu quam tactu, tum propter hoc quod visus habet maiorem efficaciam ad cognoscendum, ut dictum est, tum propter hoc, quod quantitas et ea quae ad ipsam sequuntur, quae videntur esse sensibilia communia, proximius se habent ad obiectum visus quam ad obiectum tactus. Quod ex hoc patet, quod obiectum visus omne corpus habens aliquam quantitatem aliquo modo consequitur, non autem obiectum tactus. |#9 Deinde cum dicit animalia quidem prosequitur de ordine cognitionis. Et primo quantum ad bruta animalia. Secundo quantum ad homines, ibi, alia quidem igitur etc.. Circa vero bruta animalia tangit primo quidem id in quo omnia animalia communicant. Secundo id in quo animalia differunt, et seinvicem excedunt, ibi, ex sensibus. Communicant autem omnia animalia in hoc quod naturaliter sensus habent. Nam ex hoc animal est animal, quod habet animam sensitivam, quae natura est animalis, sicut forma unicuique propria est natura eius. Quamvis autem omnia animalia sensum habeant naturaliter, non tamen omnia habent omnes sensus, sed solum perfecta. Omnia vero habent sensum tactus. Ipse enim est quodammodo fundamentum omnium aliorum sensuum. Non autem habent omnia sensum visus, quia sensus visus est omnibus aliis perfectior in cognoscendo, sed tactus magis necessarius. Est enim cognoscitivus eorum, ex quibus animal constat, scilicet calidi, frigidi, humidi et sicci. Unde sicut visus inter omnes est perfectior in cognoscendo, ita tactus est magis necessarius, utpote primus existens in via generationis. Ea enim quae sunt perfectiora, secundum hanc viam, sunt posteriora respectu illius individui, quod de imperfecto ad perfectionem movetur. |#10 Deinde cum dicit ex sensibus ponit diversitatem cognitionis, quae est in brutis: et tangit etiam tres gradus cognitionis in huiusmodi animalibus. Quaedam enim sunt, quae licet sensum habeant, non tamen habent memoriam, quae ex sensu fit. Memoria enim sequitur phantasiam, quae est motus factus a sensu secundum actum, ut habetur in secundo de anima. In quibusdam vero animalibus ex sensu non fit phantasia, et sic in eis non potest esse memoria: et huiusmodi sunt animalia imperfecta, quae sunt immobilia secundum locum, ut conchilia. Cum enim animalibus cognitio 3

sensitiva sit provisiva ad vitae necessitatem et ad propriam operationem, animalia illa memoriam habere debent, quae moventur ad distans motu progressivo: nisi enim apud ea remaneret per memoriam intentio praeconcepta, ex qua ad motum inducuntur, motum continuare non possent quousque finem intentum consequerentur. Animalibus vero immobilibus sufficit ad proprias operationes, praesentis sensibilis acceptio, cum ad distans non moveantur; et ideo sola imaginatione confusa habent aliquem motum indeterminatum, ut dicitur tertio de anima. |#11 Ex hoc autem, quod quaedam animalia memoriam habent, et quaedam non habent, sequitur quod quaedam sunt prudentia et quaedam non. Cum enim prudentia ex praeteritorum memoria de futuris provideat (unde secundum tullium in secundo rhetoricae, partes eius ponuntur memoria, intelligentia, et providentia), in illis animalibus prudentia esse non potest, qui memoria carent. Illa vero animalia, quae memoriam habent, aliquid prudentiae habere possunt. Dicitur autem prudentia aliter in brutis animalibus, et aliter hominibus inesse. In hominibus quidem est prudentia secundum quod ex ratione deliberant quid eos oporteat agere; unde dicitur sexto ethicorum, quod prudentia est recta ratio agibilium. Iudicium autem de rebus agendis non ex rationis deliberatione, sed ex quodam naturae instinctu, prudentia in aliis animalibus dicitur. Unde prudentia in aliis animalibus est naturalis aestimatio de convenientibus prosequendis, et fugiendis nocivis, sicut agnus sequitur matrem et fugit lupum. |#12 Inter ea vero, quae memoriam habent, quaedam habent auditum et quaedam non. Quaecumque autem auditum non habent, ut apes, vel si quod aliud huiusmodi animal est, licet prudentiam habere possint, non tamen sunt disciplinabilia, ut scilicet per alterius instructionem possint assuescere ad aliquid faciendum vel vitandum: huiusmodi enim instructio praecipue recipitur per auditum: unde dicitur in libro de sensu et sensato, quod auditus est sensus disciplinae. Quod autem dicitur apes auditum non habere, non repugnat ei, quod videntur ex quibusdam sonis exterreri. Nam sicut sonus vehemens occidit animal, et scindit lignum, ut in tonitruo patet, non propter sonum, sed propter commotionem aeris vehementem in quo est sonus: ita animalia, quae auditu carent, iudicium de sonis non habendo possunt per sonos aereos exterreri. Illa vero animalia, quae memoriam et auditum habent, et disciplinabilia et prudentia esse possunt. |#13 Patet igitur tres esse gradus cognitionis in animalibus. Primus est eorum, quae nec auditum nec memoriam habent: unde nec disciplinabilia sunt, nec prudentia. Secundus est eorum quae habent memoriam, sed non auditum; unde sunt prudentia, et non disciplinabilia. Tertius est eorum, quae utrumque habent, et sunt prudentia et disciplinabilia. Quartus autem modus esse non potest, ut scilicet sit aliquod animal, quod habeat auditum, et non habeat memoriam. Sensus enim, qui per exterius medium suum sensibile apprehendunt, inter quos est auditus, non sunt nisi in animalibus quae moventur motu progressivo, quibus memoria deesse non potest, ut dictum est. |#14 Deinde cum dicit alia quidem ostendit gradus cognitionis humanae. Et circa hoc duo facit. Primo namque ostendit in quo cognitio humana excedit praedictorum cognitionem. Secundo ostendit quomodo humana cognitio per diversos gradus distribuatur, ibi, fit autem ex memoria. Dicit ergo in prima parte, quod vita animalium regitur imaginatione et memoria: imaginatione quidem, quantum ad animalia imperfecta; memoria vero quantum ad animalia perfecta. Licet enim et haec imaginationem habeant, tamen unumquodque regi dicitur ab eo quod est principalius in ipso. Vivere autem hic non accipitur secundum quod est esse viventis, sicut accipitur in secundo de anima: cum dicitur, vivere viventibus est esse. Nam huiusmodi vivere animalis non est ex memoria et imaginatione, sed praecedit utrumque. Accipitur autem vivere pro actione vitae, sicut et conversationem hominum vitam dicere solemus. In hoc vero, quod cognitionem animalium determinat per comparationem ad regimen vitae, datur intelligi quod cognitio inest ipsis animalibus non propter ipsum cognoscere, sed propter necessitatem actionis. |#15 Supra memoriam autem in hominibus, ut infra dicetur, proximum est experimentum, quod quaedam animalia non participant nisi parum. Experimentum enim est ex collatione plurium singularium in memoria receptorum. Huiusmodi autem collatio est homini propria, et pertinet ad vim cogitativam, quae ratio particularis dicitur: quae est collativa intentionum individualium, sicut ratio universalis intentionum universalium. Et, quia ex multis sensibus et memoria animalia ad aliquid consuescunt prosequendum vel vitandum, inde est quod aliquid experimenti, licet parum, participare videntur. Homines autem supra experimentum, quod pertinet ad rationem particularem, habent rationem universalem, per quam vivunt, sicut per id quod est principale in eis. |#16 Sicut autem se habet experimentum ad rationem particularem, et consuetudo ad memoriam in animalibus, ita se habet ars ad rationem universalem. Ideo sicut perfectum vitae regimen est animalibus per memoriam adiuncta assuefactione ex disciplina, vel quomodolibet aliter, ita perfectum hominis regimen est per rationem arte perfectam. Quidam tamen ratione sine arte reguntur; sed hoc est regimen imperfectum. 4

|#17 Deinde cum dicit fit autem ostendit diversos gradus humanae cognitionis. Et circa hoc duo facit. Primo comparat experimentum ad artem quidem. Secundo comparat artem speculativam ad activam, ibi, primum igitur conveniens etc.. Circa primum duo facit. Primo ostendit generationem artis et experimenti. Secundo praeeminentiam unius ad alterum, ibi, ad agere quidem igitur etc.. Circa primum duo facit. Primo proponit utriusque praedictorum generationem. Secundo manifestat per exemplum, ibi, acceptionem quidem enim etc.. Circa primum duo facit. Primo ponit generationem experimenti. Secundo artis generationem ibi, hominibus autem etc.. Dicit ergo primo, quod ex memoria in hominibus experimentum causatur. Modus autem causandi est iste; quia ex multis memoriis unius rei accipit homo experimentum de aliquo, quo experimento potens est ad facile et recte operandum. Et ideo quia potentiam recte et faciliter operandi praebet experimentum, videtur fere esse simile arti et scientiae. Est enim similitudo eo quod utrobique ex multis una acceptio alicuius rei sumitur. Dissimilitudo autem, quia per artem accipiuntur universalia, per experimentum singularia, ut postea dicetur. |#18 Deinde cum dicit hominibus autem ponit generationem artis: et dicit, quod ex experientia in hominibus fit scientia et ars: et probat per auctoritatem poli, qui dicit, quod experientia facit artem, sed inexperientia casum. Quando enim aliquis inexpertus recte operatur, a casu est. Modus autem, quo ars fit ex experimento, est idem cum modo praedicto, quo experimentum fit ex memoria. Nam sicut ex multis memoriis fit una experimentalis scientia, ita ex multis experimentis apprehensis fit universalis acceptio de omnibus similibus. Unde plus habet hoc ars quam experimentum: quia experimentum tantum circa singularia versatur, ars autem circa universalia. |#19 Quod consequenter per exempla exponit, cum dicit, acceptionem quidem etc.: quia cum homo accepit in sua cognitione quod haec medicina contulit socrati et Platoni tali infirmitate laborantibus, et multis aliis singularibus, quidquid sit illud, hoc ad experientiam pertinet: sed, cum aliquis accipit, quod hoc omnibus conferat in tali specie aegritudinis determinata, et secundum talem complexionem, sicut quod contulit febricitantibus et phlegmaticis et cholericis, id iam ad artem pertinet. |#20 Deinde cum dicit ad agere comparat artem ad experimentum per modum praeeminentiae. Et secundum hoc duo facit. Primo comparat quantum ad actionem. Secundo quantum ad cognitionem, ibi, sed tamen scire etc.. Dicit ergo, quod quantum ad actum pertinet, experientia nihil videtur differre ab arte. Cum enim ad actionem venitur, tollitur differentia, quae inter experimentum et artem erat per universale et singulare: quia sicut experimentum circa singularia operatur, ita et ars; unde praedicta differentia erat in cognoscendo tantum. Sed quamvis in modo operandi ars et experimentum non differant, quia utraque circa singularia operatur, differunt tamen in efficacia operandi. Nam experti magis proficiunt in operando illis qui habent rationem universalem artis sine experimento. |#21 Cujus causa est, quia actiones sunt circa singularia, et singularium sunt omnes generationes. Universalia enim non generantur nec moventur nisi per accidens, inquantum hoc singularibus competit. Homo enim generatur hoc homine generato. Unde medicus non sanat hominem nisi per accidens; sed per se sanat Platonem aut socratem, aut aliquem hominem singulariter dictum, cui convenit esse hominem, vel accidit inquantum est curatus. Quamvis enim esse hominem per se conveniat socrati, tamen curato et medicato per accidens convenit: haec est enim per se, socrates est homo: quia si socrates definiretur, poneretur homo in eius definitione, ut in quarto dicetur. Sed haec est per accidens, curatus vel sanatus est homo. |#22 Unde cum ars sit universalium, experientia singularium, si aliquis habet rationem artis sine experientia, erit quidem perfectus in hoc quod universale cognoscat; sed quia ignorat singulare cum experimento careat, multotiens in curando peccabit: quia curatio magis pertinet ad singulare quam ad universale, cum ad hoc pertineat per se, ad illud per accidens. |#23 Deinde cum dicit sed tamen comparat experimentum ad artem quantum ad cognitionem. Et circa hoc duo facit. Primo ponit praeeminentiam artis ad experimentum. Secundo probat, ibi, hoc autem est quia hi quidem etc.. Proponit autem praeeminentiam artis et scientiae quantum ad tria. Scilicet quantum ad scire, quod quidem magis arbitramur esse per artem quam per experimentum. Item quantum ad obviare, quod in disputationibus accidit. Nam habens artem potest disputando obviare his quae contra artem dicuntur, non autem habens experimentum. Item quantum ad hoc quod artifices plus accedunt ad 5

finem sapientiae, quam experti, tamquam magis sit, idest contingat, scire sapientiam sequentem omnia, idest dum sequitur universalia. Ex hoc enim artifex sapientior iudicatur, quam expertus quia universalia considerat. Vel aliter. Tamquam magis sit scire secundum sapientiam omnia sequentem, idest universalia. Alia litera, tamquam magis secundum scire sapientia omnia sequente: quasi dicat: tamquam sapientia sequente omnia idest consequente ad unumquodque, magis sit secundum scire, quam secundum operari: ut scilicet dicantur sapientes magis qui magis sciunt, non qui magis sunt operativi. Unde alia litera hunc sensum habet planiorem, qui sic dicit: tamquam secundum illud quod est scire magis, omnes sequuntur sapientiam. |#24 Consequenter cum dicit hoc autem probat praedictam praeeminentiam tripliciter. Prima probatio talis est. Illi, qui sciunt causam et propter quid, scientiores sunt et sapientiores illis qui ignorant causam, sed solum sciunt quia. Experti autem sciunt quia, sed nesciunt propter quid. Artifices vero sciunt causam, et propter quid, et non solum quia: ergo sapientiores et scientiores sunt artifices expertis. |#25 Primo primam probat cum dicit, unde et architectores etc.. Probatio talis est. Illi qui sciunt causam et propter quid comparantur ad scientes tantum quia, sicut architectonicae artes ad artes artificum manu operantium. Sed architectonicae artes sunt nobiliores: ergo et illi qui sciunt causas et propter quid, sunt scientiores et sapientiores scientibus tantum quia. |#26 Huius probationis prima ex hoc apparet, quia architectores sciunt causas factorum. Ad cuius intellectum sciendum est, quod architector dicitur quasi principalis artifex: ab archos quod est princeps, et techne quod est ars. Dicitur autem ars principalior illa, quae principaliorem operationem habet. Operationes autem artificum hoc modo distinguuntur: quia quaedam sunt ad disponendum materiam artificii, sicut carpentarii secando ligna et complanando disponunt materiam ad formam navis. Alia est operatio ad inductionem formae; sicut cum aliquis ex lignis dispositis et praeparatis navem compaginat. Alia est operatio in usum rei iam constitutae; et ista est principalissima. Prima autem est infima, quia prima ordinatur ad secundam, et secunda ad tertiam. Unde navisfactor est architector respectu eius qui praeparat ligna. Gubernator autem, qui utitur navi iam facta, est architector respectu navis factoris. |#27 Et, quia materia est propter formam, et talis debet esse materia quae formae competat, ideo navisfactor scit causam, quare ligna debeant esse sic disposita; quod nesciunt illi qui praeparant ligna. Similiter, cum tota navis sit propter usum ipsius, ille qui navi utitur, scit quare talis forma debeat esse; ad hoc enim debet talis esse, ut tali usui conveniens sit. Et sic patet, quod ex forma artificii sumitur causa operationum, quae sunt circa dispositionem materiae. Et ex usu sumitur causa operationum, quae sunt circa formam artificiati. |#28 Et sic manifestum est, quod architectores factorum causas sciunt. Illos vero, scilicet manu artifices, iudicamus vel denominamus, sicut quaedam inanimatorum. Et hoc non ideo quia faciunt operationes artificiales, sed quia quae faciunt, incognita faciunt. Sciunt enim quia, sed causas non cognoscunt; sicut etiam ignis exurit absque aliqua cognitione. Est igitur quantum ad hoc similitudo inter inanimata et manu artifices, quod sicut absque causae cognitione inanimata operantur ut ordinata ab aliquo superiori intellectu in proprium finem, ita et manu artifices. Sed in hoc est differentia: quia inanimata faciunt unumquodque suorum operum per naturam, sed manu artifices per consuetudinem: quae licet vim naturae habeat inquantum ad unum inclinat determinate, tamen a natura differt in hoc, quod est circa ea quae sunt ad utrumlibet secundum humanam cognitionem. Naturalia enim non consuescimus, sicut dicitur in secundo ethicorum. Nec etiam cognitione carentium est consuescere. Haec autem quae dicta sunt, sic sunt consideranda tamquam ex eis appareat, quod aliqui non sunt sapientiores secundum quod est practicos, id est operatores esse, quod convenit expertis; sed secundum quod aliqui habent rationem de agendis, et cognoscunt causas agendorum, ex quibus rationes sumuntur: quod convenit architectoribus. |#29 Deinde cum dicit et omnino ponit secundam rationem: quae talis est. Signum scientis est posse docere: quod ideo est, quia unumquodque tunc est perfectum in actu suo, quando potest facere alterum sibi simile, ut dicitur quarto meteororum. Sicut igitur signum caliditatis est quod possit aliquid calefacere, ita signum scientis est, quod possit docere, quod est scientiam in alio causare. Artifices autem docere possunt, quia cum causas cognoscant, ex eis possunt demonstrare: demonstratio autem est syllogismus faciens scire, ut dicitur primo posteriorum. Experti autem non possunt docere, quia non possunt ad scientiam perducere cum causam ignorent. Et si ea quae experimento cognoscunt aliis tradant, non recipientur per modum scientiae, sed per modum opinionis vel credulitatis. Unde patet quod artifices sunt magis sapientes et scientes expertis. |#30 Deinde cum dicit amplius autem ponit tertiam rationem; quae talis est. 6

Cognitiones singularium magis sunt propriae sensibus quam alicui alteri cognitioni, cum omnis cognitio singularium a sensu oriatur. Sed tamen, nec unum, idest nullum sensum dicimus sapientiam, scilicet propter hoc quod licet aliquis sensus cognoscat quia, tamen, non propter quid cognoscit. Tactus enim iudicat quod ignis calidus est, non tamen apprehendit propter quid: ergo experti qui habent singularium cognitionem causam ignorantes, sapientes dici non possunt. |#31 Deinde cum dicit primum quidem comparat artem activam speculativae. Et circa hoc duo facit. Primo ostendit, quod ars speculativa magis est sapientia quam activa. Secundo respondet cuidam obiectioni, ibi, in moralibus. Ostendit autem quod primo dictum est, tali ratione. In quibuscumque scientiis vel artibus invenitur id propter quod homines scientes prae aliis hominibus in admiratione vel honore habentur, illae scientiae sunt magis honorabiles, et magis dignae nomine sapientiae. Quilibet autem inventor artis habetur in admiratione, propter hoc quod habet sensum et iudicium et discretionem causae ultra aliorum hominum sensum, et non propter utilitatem illorum quae invenit: sed magis admiramur, sicut sapientem et ab aliis distinguentem. Sapientem quidem, quantum ad subtilem inquisitionem causarum rei inventae: distinguentem vero, quantum ad investigationem differentiarum unius rei ad aliam. Vel aliter, ab aliis distinguentem, ut passive legatur, quasi in hoc ab aliis distinguatur. Unde alia litera habet, differentem. Ergo scientiae aliquae sunt magis admirabiles et magis dignae nomine sapientiae propter eminentiorem sensum, et non propter utilitatem. |#32 Cum igitur plures artes sint repertae quantum ad utilitatem, quarum quaedam sunt ad vitae necessitatem, sicut mechanicae; quaedam vero ad introductionem in aliis scientiis, sicut scientiae logicales: illi artifices dicendi sunt sapientiores, quorum scientiae non sunt ad utilitatem inventae, sed propter ipsum scire, cuiusmodi sunt scientiae speculativae. |#33 Et quod speculativae scientiae non sint inventae ad utilitatem, patet per hoc signum: quia, iam partis, id est acquisitis vel repertis omnibus huiusmodi, quae possunt esse ad introductionem in scientiis, vel ad necessitatem vitae, vel ad voluptatem, sicut artes quae sunt ordinatae ad hominum delectationem: speculativae non sunt propter huiusmodi repertae, sed propter seipsas. Et quod non sint ad utilitatem inventae, patet ex loco quo inventae sunt. In locis enim illis primo repertae sunt, ubi primo homines studuerunt circa talia. Alia litera habet, et primum his locis ubi vacabant, id est ab aliis occupationibus quiescentes studio vacabant quasi necessariis abundantes. Unde et circa Aegyptum primo inventae sunt artes mathematicae, quae sunt maxime speculativae, a sacerdotibus, qui sunt concessi studio vacare, et de publico expensas habebant, sicut etiam legitur in Genesi. |#34 Sed quia usus nomine artis fuerat et sapientiae et scientiae quasi indifferenter, ne aliquis putet haec omnia esse nomina synonyma idem penitus significantia hanc opinionem removet, et remittit ad librum Moralium, idest ad sextum ethicorum, ubi dictum est, in quo differant scientia et ars et sapientia et prudentia et intellectus. Et ut breviter dicatur, sapientia et scientia et intellectus sunt circa partem animae speculativam, quam ibi scientificum animae appellat. Differunt autem, quia intellectus est habitus principiorum primorum demonstrationis. Scientia vero est conclusionis ex causis inferioribus. Sapientia vero considerat causas primas. Unde ibidem dicitur caput scientiarum. Prudentia vero et ars est circa animae partem practicam, quae est ratiocinativa de contingentibus operabilibus a nobis. Et differunt: nam prudentia dirigit in actionibus quae non transeunt ad exteriorem materiam, sed sunt perfectiones agentis: unde dicitur ibi quod prudentia est recta ratio agibilium. Ars vero dirigit in factionibus, quae in materiam exteriorem transeunt, sicut aedificare et secare: unde dicitur quod ars est recta ratio factibilium. |#35 Deinde cum dicit cuius autem ostendit ex praehabitis principale propositum; quod scilicet sapientia sit circa causas. Unde dicit quod hoc est cuius gratia nunc sermonem facimus, idest ratiocinationem praedictam: quia scientia illa quae denominatur sapientia, videtur esse circa primas causas, et circa prima principia. Quod quidem patet ex praehabitis. Unusquisque enim tanto sapientior est, quanto magis accedit ad causae cognitionem: quod ex praehabitis patet; quia expertus est sapientior eo qui solum habet sensum sine experimento. Et artifex est sapientior experto quocumque. Et inter artifices architector est sapientior manu artifice. Et inter artes etiam et scientias, speculativae sunt magis scientiae quam activae. Et haec omnia ex praedictis patent. Unde relinquitur quod illa scientia, quae simpliciter est sapientia, est circa causas. Et est similis modus arguendi, sicut si diceremus: illud quod est magis calidum, est magis igneum: unde quod simpliciter est ignis, est calidum simpliciter. 7

cuiusmodi est necessitas vitae. |#5 Deinde cum dicit sed et hanc quintam ponit: et est. Nam in artibus mechanicis famulantes sunt illae. quae per se est magis eligibilis et voluntaria. idest aliquid sapientis et ad sapientem pertinens: et sic patet.|+2 Lectio 2 |#1 Postquam Philosophus ostendit quod sapientia sit quaedam scientia circa causas existens. famulante scientia. sicut eum decet. et per hoc docere. Secundo ostendit quod omnia ista conveniunt universali scientiae. Sed sapientem secundum omnem opinionem non decet ordinari ab alio. quam illa scientia. |#6 Deinde cum dicit et hanc sextam ponit: et est talis. et infinita intellectu comprehendi non possint. sicut ars equestris ad finem militaris. Hoc enim est impossibile. oportet esse vel dicimus esse magis antiquiorem. ergo ille qui scit maxime universalia. qui est potens ex virtute sui intellectus cognoscere difficilia. idest digniorem. qui scit omnia etiam difficilia per certitudinem et causam. tali ratione. |#4 Deinde cum dicit et magis quartam ponit: et est talis. primum itaque etc. quod erat primum. istorum autem etc. ipsum scire propter se quaerens. quae exequuntur manu operando praecepta superiorum artificum. non leviter ab omnibus cognoscitur.. ibi. sed quod ipse aliis persuadeat suam scientiam. ex omnibus ergo etc. |#7 Et quod magis conveniat ratio sapientiae scientiis imperantibus quam famulantibus. Quae talis est: quod communiter omnes accipimus sapientem maxime scire omnia. Nam omnem sapientem oportet talem esse. Illum dicimus magis sapientem in omni scientia. Artes enim famulantes ordinantur in finem superioris artis. |#10 Deinde cum dicit sed fere autem ostendit eidem inesse secundum. ibi. scit quodammodo omnia. quod illum sapientem ponimus esse. quod istam sapientiam. Quod sic patet. et propter ipsum scire. |#2 Deinde cum dicit postea difficilia secundam ponit: et est ista. Ostendit autem quod est circa causas maxime universales et primas. non quod habeat notitiam de omnibus singularibus. idest sensibilia cognoscere. quod id quod proprie ad sapientem pertinet. de qua facta est mentio. quae est causa quorumque aliorum contingentium quae possunt ex scientia generari. quia scit ea in illa: sed his quae sunt maxime universalia sunt omnia subiecta. hic vult ostendere circa quales causas et circa qualia principia sit. quas homines accipiunt de sapientia et sapiente. |#8 Istae igitur sunt tales opiniones. Sapienti autem non convenit ut ab alio persuadeatur. |#3 Deinde cum dicit adhuc certiorem tertiam ponit: et est. sed ipsum potius alios ordinare. et eo ordine prosequitur quo supra posuit. cum singularia sint infinita. Primo. Primo colligit definitionem sapientiae ex his quae homines de homine sapiente et sapientia opinantur. 8 . Unde primo posuit quod habenti scientiam universalem maxime insit omnia scire. Quod quidem ex praehabitis intelligi potest. et non est sophon. delectatio et huiusmodi alia. inquantum credunt superioribus artificibus circa operanda vel fienda. ibi. probat per duo. aliquo modo scit ea quae sunt subiecta universalibus. Quicumque enim scit universalia. quos supra architectores et sapientes nominavit. quae considerat causas primas et universales. alios ordinans et persuadens. Et sic patet quasi maior syllogismi. quod illa de numero scientiarum est sapientia. Ex quibus omnibus potest quaedam sapientiae descriptio formari: ut ille sapiens dicatur.. et argumentatur a definitione sapientiae. Unde hoc est facile. quod nos dicimus illum sapientem esse qui de his quae scit. Primam. sapiens est. Item inferiores architectores persuadentur a superioribus. Circa primum ponit sex opiniones hominum communes quae de sapientia habentur. et illa quae non sunt levia communiter hominibus ad sciendum. et e converso. quia commune est omnibus sentire. quia scientiae famulantes ordinantur a superioribus scientiis. Tertio concludit propositum. idest volita gratia scientiae. habet certitudinem magis quam alii communiter habeant. |#9 Deinde cum dicit istorum autem ostendit quod omnia praedicta conveniunt ei qui cognoscit primas causas et universales. Unde circa hoc tria facit. quicumque est talis. qui potest assignare causas cuiuslibet quaesiti.. Credit enim navisfactor gubernatori docenti qualis debet esse forma navis.

tanto sunt certiores: quod ex hoc patet. Ibi enim dicitur quod magis universalia sunt nobis primo nota. de quo est metaphysica. Secundam probat sic. ita in generatione scientiae prius in intellectu concipitur animal quam homo. quia hoc cuius causa agendo sunt singula. ex quibus et propter quae alia cognoscuntur. |#15 Deinde cum dicit maxime vero ostendit sextum inesse eidem: et est ratio talis. quae sunt de maxime scibilibus: sed illae scientiae quae sunt de primis causis. Sed illa quae sunt maxime universalia. est certissima. nam sensitiva cognitio est omnibus communis. Quod patet si consideremus quid utraque scientia considerat ut primum principium scilicet unitatem et punctum. licet sint prius nota secundum naturam. Ea autem quae sunt universalia in causando. Illa autem quae sunt primo nota. |#13 Deinde cum dicit est et doctrinalis ostendit quartum eidem inesse. et maxime universalibus. Quod ex hoc patet. est tamen ultima in addiscendo. et prius in intellectu cadit animal quam homo. qui causas de singulis dicunt. cum ex ea omnis humana cognitio initium sumat. pervenimus in causas universales. Nec illud est contrarium. quam etiam universalia: et ideo ista scientia. Nam universale quidem comprehendit pauciora in actu. 9 . Finis autem bonum est in unoquoque genere. Id vero. Punctus enim addit supra unitatem situm: nam ens indivisibile rationem unitatis constituit: et haec secundum quod habet rationem mensurae. quod magis universalia secundum simplicem apprehensionem sunt primo nota. nam ea quae sunt in geometria. Quanto aliquae scientiae sunt priores naturaliter. quia illae scientiae. quod ens mobile de quo est naturalis philosophia. Sed dicendum. Sed scientiae particulares sunt posteriores secundum naturam universalibus scientiis. quia oportet quod considerent multas singularium operabilium circumstantias. Et tanto aliqua scientia est certior. causas primas omnium causarum considerat: unde patet quod ipsa est maxime doctrix. Sicut enim in esse naturae quod de potentia in actum procedit prius est animal quam homo. tali ratione. ut Avicenna dicit. sed fere. sunt de maxime scibilibus: igitur illae scientiae maxime sui gratia desiderantur. sunt posterius nota quo ad nos. quae dicuntur ex additione ad alias. quod sciat omnia. quanto ad sui subiecti considerationem pauciora actu consideranda requiruntur. nam cognitio sensus qui est cognoscitivus singularium. |#14 Deinde cum dicit et noscere ostendit quintum eidem inesse. licet non prius nota quam singularia. sive architectonica omnium aliarum. quae magis considerat causas: illi enim soli docent. sunt ex additione ad ea quae sunt in arithmetica.Illa quae sunt maxime a sensibilibus remota. cum supra dictum sit. idest ipsi universo. idest propter seipsas et non propter alias. est hoc quod est optimum in tota natura: et hoc pertinet ad considerationem praedictae scientiae: ergo praedicta est principalis. ad quem pertinet usus navis. quia scire per causam est. difficilia sunt hominibus ad cognoscendum. sunt sensibilibus remotissima. Facienda est etiam vis in hoc quod maxime universalia non dicit simpliciter esse difficillima. sicut substantiae immateriales.. Primam sic probat. in nobis praecedit cognitionem intellectivam quae est universalium. tali ratione. quamvis sit prima in dignitate. Punctus autem supra hoc addit situm. Illa enim quae sunt a materia penitus separata secundum esse. quamvis universalia per praedicationem sint aliquo modo prius quo ad nos nota quam minus universalia. eo quod sensus singularium sunt: ergo universalia sunt difficillima hominibus ad cognoscendum. quae supra diximus. cuius causa agenda sunt singula. Sed illa scientia quae universalia considerat. quod est finis omnium. est bonum uniuscuiusque. sunt magis difficilia nobis ad cognoscendum. Illa scientia se habet ad alias ut principalis. idest particulare bonum. quae sapientia dicitur. Illarum scientiarum maxime est scire et cognoscere earum causa. magis desiderat scientiam: sed maxima scientia est de maxime scibilibus: ergo illae scientiae sunt magis desideratae propter seipsas quae sunt de magis scibilibus. quae est maxime de universalibus. qui ei famulatur. et supra ens quantum de quo est mathematica: ergo scientia illa quae est de ente. Nam gubernator. et docere est scientiam in aliquo causare. Illa scientia est magis doctrix vel doctrinalis. Sed quantum ad investigationem naturalium proprietatum et causarum. Et sic patet quod illa scientia est difficillima. |#12 Deinde cum dicit scientiarum vero ostendit tertium eidem inesse. est quasi architector respectu navisfactoris. tali ratione. Qui desiderat scire propter scire. etc. qui est finis navis. Sed praedicta scientia maxime considerat causam finalem rerum omnium. sunt magis scibilia his quae per ea cognoscuntur: sed per causas et principia alia cognoscuntur et non e converso. sive ut architectonica ad servilem sive ad famulantem. sunt minus certae scientiis quae pauciora in sua consideratione comprehendunt ut arithmetica certior est geometria. quae sunt unius generis vel speciei. fit principium numeri. prius sunt nota minus communia. Unde scientiae operativae sunt incertissimae. sed plura in potentia. sunt magis facilia. |#11 Sed contra hoc videtur esse quod habetur primo physicorum. sicut apparet in his. eo quod per causas particulares. quae considerat causam finalem. quia subiecta earum addunt ad subiecta scientiarum universalium: sicut patet. addit supra ens simpliciter. quia dicitur esse ex paucioribus. nam primo in intellectu cadit ens. Illa.

Minorem hoc modo manifestat. Pythagoras interrogatus quid se esse profiteretur. quidam amore. et cuius causa fiunt alia. qui fuerunt septem sapientes. scilicet in illam scientiam. qui primo philosophati sunt. Nam fabulae. persecuti sunt. quod proprium est poetarum. qui sapientiam non propter aliud. Et sic deinde patet. magis hoc amat propter quod quaerit. et modo: quia a principio admirabantur dubitabilia pauciora. quia uterque circa miranda versatur. quam quod quaerit. ibi. Nam ille videtur sapientiae amator. |#2 Primo ergo ponit talem rationem. idest amatorem sapientiae. est propter ipsum scire: ergo est speculativa et non activa. nec ea aliam. ibi. Primo per rationem. Unde scientia. dicti sunt poetae theologizantes. quia hoc praesumptuosum videbatur esse. et non causa alicuius usus idest utilitatis. secundum quod diversimode se habet ad solem. ut eorum causae cognoscerentur: sed postea ex cognitione manifestorum ad inquisitionem occultorum paulatim procedentes incoeperunt dubitare de maioribus et occultioribus. Cum enim aliquos manifestos effectus videamus. |#3 Quod autem ignorantiam fugere quaerant. quod cum prius nomine sapientiae uteretur. propter quod et iuste.. ibi. eorum tunc causam admiramur. quia illi. quae sapientia est. quia videlicet ipse finis. Et exinde nomen sapientis immutatum est in nomen Philosophi. patet ex hoc. et de totius universi generatione. sed speculativa. quae apud antiquos non manifeste ponebatur esse causa. sed vocavit se Philosophum. patet quod Philosophus est aliqualiter philomythes. Cum enim antiqui studio sapientiae insistentes sophistae. qui per modum quemdam fabularem de principiis rerum tractaverunt. |#5 Notandum est autem. quod quaerimus. quod in eamdem scientiam cadit nomen sapientiae.. quod ex omnibus praedictis apparet. Quod etiam nomen ad propositum aliquid facit. qui philosophantur. et aliis huiusmodi. oportet vero aliqualiter etc. sicut de quantitate ipsorum. idest speculativa primorum principiorum et causarum. quod non est humana.. Secundo. quod est optimum in tota natura. idest sapientes vocarentur. Secundo per signum. Hoc autem manifestum est quantum ad sex primas conditiones. Sed. nunc ad nomen philosophiae se transfert. oportet etiam quod consideret universalem finem omnium. Tertio. ut de eclypsi eius. et magnitudine eius. ibi. Secundo ostendit ad quem terminum ista scientia pervenire conetur. et ordine. quia sexta conditio tangebat finis considerationem. quae variari videtur. Primo ostendit dignitatem huius scientiae. 10 . videlicet de eclypsi eius. ex quibusdam mirabilibus constituuntur. Et quia admiratio ex ignorantia provenit. et motu ipsius. Quicumque quaerit fugere ignorantiam sicut finem. idest amator fabulae. quare Philosophus comparatur poetae. quaerunt fugere ignorantiam sicut finem: ergo tendunt in ipsum scire propter seipsum. Et similiter dubitaverunt de his quae sunt circa solem. et nomen sapientiae in nomen philosophiae. quod dubitatio et admiratio ex ignorantia provenit. Et circa hoc duo facit. quae scilicet est considerativa primarum causarum. ideo specialiter ostendit. et qui nunc philosophantur. Primum ostendit dupliciter. quae est theorica. quod scientiam. dicens. Et de his quae sunt circa astra. sed speculativa: sed illa scientia. incipiunt philosophari propter admirationem alicuius causae: aliter tamen a principio. quae manifeste pertinent consideranti universales causas. quod ipsa est libera maxime. Nulla scientia in qua quaeritur ipsum scire propter seipsum. Causa autem. est ista. patet quod ad hoc moti sunt ad philosophandum ut ignorantiam effugarent. vel philosophia dicitur. quae magis erant in promptu. sicut de passionibus lunae. ostendit qualis sit scientia ista. Circa primum facit quatuor. Et ex quo admiratio fuit causa inducens ad philosophiam. Nam pro eodem accipiuntur. Unde primi. sicut sui antecessores.|#16 Deinde cum dicit ex omnibus concludit ex praedictis conclusionem intentam. ibi. est scientia activa. ut infra dicetur. circa quas versantur poetae. |#4 Constat autem. testatur autem hoc etc. noluit se sapientem nominare. tendit ad ipsum scire propter seipsum: sed illi. est una de numero causarum. quod est honorabilissima. quod haec conditio est eiusdem scientiae. Qui enim aliquid propter alterum quaerit. quorum causa nos latet. idest studiose quaesierunt. Ipsi etiam Philosophi ex admiratione moti sunt ad philosophandum. solum ad cognoscendum. et quidam alii. qui est bonum. |+3 Lectio 3 |#1 Ostenso circa quae versatur consideratio huius scientiae. Quarto. et mutatione figurae eius. quidam intellectu. sed ut dicimus etc. sicut fuit Perseus. sed propter seipsam quaerit. Primo ostendit quod non est scientia activa. Quod quidam dicebant esse generatum casu. quae considerat primas et universales causas.

quod haec scientia consideret ultimum et universalem finem omnium. et ex invidia ea quae ad honorem suum pertinent non vult Deus ab omnibus acceptari. cum ad eam perfecte homo pervenire non possit. Unde. sive sapientiam. 11 . Uno modo quod hoc quod dicitur haec sola demonstret in genere omnem scientiam speculativam. Et si in aliis Deus hominibus invidet. |#11 Iste autem error simonidis proveniebat ex aliquorum poetarum errore. Illud tamen modicum quod ex ea habetur. quia non est conveniens. quare secundum simonidem etc. |#8 Et notandum. puta indigenti necessariis. Quod quidem accidere non potest. Sed non est dignum viro. idest quantum ad multa est ministra: ergo praedicta scientia non est humana possessio. quibus homo indiget. Unde etiam Plato dixit. quia omnibus aliis habitis ipsa quaesita est. sed est causa suiipsius. qui dicebat. quod soli Deo competit hunc honorem habere. inquantum multipliciter necessitatibus subditur. |#10 Deinde cum dicit quare secundum hic excludit errorem cuiusdam simonidis poetae. Ex quo patet. Secundo excludit quorumdam errorem. ut supra dictum est. quae non propter se quaeruntur. sed in multis aliis mentiuntur. Unde et illae solae artes liberales dicuntur. quae ad sciendum ordinantur: illae vero quae ordinantur ad aliquam utilitatem per actionem habendam. et quae sunt ad pigritiam. quae non competit homini ut possessio. qui eis bona sua communicabant. et quo libere potest uti. Primo ostendit propositum. Unde oportet. quod quandoque praetermittit id quod est secundum se quaerendum. homo non potest libere uti. quia ex eius bonitate. Unde ex invidia deorum sua bona communicare nolentium. quae scilicet ordinatur ad necessaria vitae. quod homines extra perfectionem huius scientiae remanentes sint infortunati. et utitur tali ratione. quia inter causas altissimas etiam est finalis causa. quae est propter seipsam quaerenda. |#9 Deinde cum dicit propter quod hic probat tertium scilicet quod non sit humana. quae multipliciter est ministra vel ancilla: humana autem natura in multis. Dicitur autem humana natura ministra. Sola autem haec scientia est propter seipsam: ergo ipsa sola est libera inter scientias. quod hoc potest dupliciter intelligi. sequitur. Deo autem non convenit esse tristem. quia invidia est tristitia de prosperitate alicuius. dicuntur mechanicae sive serviles. et eis acquirunt quicquid acquirunt. quae est honorabilissima inter omnia. quod illa sapientia tantum propter seipsam quaeritur. idest sapientia.. Fortunatos enim esse homines dicebant ex providentia deorum. Quod ex hoc patet. sicut dicitur in proverbio vulgari. sicut ex indeficienti fonte. licet ditari quandoque sit magis eligendum. idest eventus. sequitur. scilicet quod sapientia vel philosophia non sit propter aliquam utilitatem quaesita. Alio modo. qui circa inquisitores philosophiae provenit. sed propter ipsam scientiam. Et secundum eorum opinionem. dicens. cum non sit alicui malo subiectus. praeponderat omnibus quae per alias scientias cognoscuntur. quod a Deo est omnis relegata invidia. quae sunt ad necessitatem vitae. sicut dicitur in tertio topicorum. quae in quadam vitae quiete consistit. ibi. sed propter seipsam: nullus enim quaerit hoc quod habetur. Ex quo patet. tunc primo incoepit quaeri talis prudentia. sed propter seipsam. scilicet in scientia propter se quaesita. quae est maxime libera. Liberi autem homines sunt suiipsorum. nisi quia bonum alterius aestimatur ab invido ut proprii boni diminutio. Ostendit autem propositum suum tali ratione. quod velit illam scientiam. non potest esse ut possessio naturae illius. Sed poetae non solum in hoc. quod philosophari melius est quam ditari. utpote sibi acquirentes et operantes. cum frequenter ab ea impediatur propter vitae necessitatem. sed ut introductoriae ad alias artes. |#7 Deinde cum dicit sed ut dicimus hic probat secundum. et propter dominos operantur. idest ad voluptatem. Et tunc verum est quod solum hoc genus scientiarum propter seipsum quaeritur. quod non quaerat illam scientiam quae est secundum suam conditionem. unde sola ista maxime propter se est. Scientia. multo magis est iustum in hoc. scilicet quod ipsa sit libera. patet quod non propter aliquid aliud ipsa quaesita est. quod omnes imperfecti sunt infortunati. testatur accidens. Nam cum eis cuncta fere existerent. quae propter se tantum quaeritur. Nec etiam ad nutum subest homini. quod non quaeritur propter aliquam necessitatem aliam a se. qui non est alterius causa. propter ea quae sunt necessaria vitae. quae est circa altissimas causas. Ex quo provenit. sicut scientiae logicales. quod res divina invidet. quod ad nutum habere potest. omnia bona effluunt. et quae sunt etiam ad eruditionem necessaria.|#6 Deinde cum dicit testatur autem probat idem per signum. quod aliqua res divina invideat. Illud enim habetur ab homine ut possessio. Ea autem scientia. Et sic omnes aliae scientiae in eam ordinantur sicut in finem. quod hoc quod dictum est. qui dicebant. et non propter aliud. ut demonstret specialiter istam philosophiam. Et circa hoc duo facit. Ille homo proprie dicitur liber. Nec etiam per bonum alterius eius bonum diminui potest. Servi enim dominorum sunt. |#12 Sed radix huius opinionis est falsissima.

In tropico autem hyemali e converso. Aliqua scientia dicitur esse divina dupliciter. aut si non solus. Alio modo. sed ipsa omnes numeros mensurat. et ut quoddam principium rerum. incipit prosequi scientiam praefatam: et dividitur in duas partes. admirabantur omnia quasi quaedam casualia. inquantum suo modo etiam ab hominibus habetur. ac per hoc id quod non est minimum non mensuratur. Cum enim non mensurari videatur esse solius indivisibilis. quod diametrum quadrati et latus eius non sunt indivisibilia. Primo ostendit quid priores Philosophi de causis rerum tradiderunt. quia est speculativa. Scit enim causam huius. mirum videtur si aliquid quod non est indivisibile non mensuratur. tali ratione. Quid enim sit illud contrarium et dignius. de veritate quidem theoria etc. Ut geometer non admiratur si diameter sit incommensurabilis lateri. scilicet quod haec scientia sit honorabilissima. |#16 Cum ergo philosophiae inquisitio ab admiratione incipiat. sive minima. licet ab eis non ut possessio habeatur. quae est de Deo et de primis causis. oportet quod sit de Deo. cum prius versus septemtrionem tenderet. sed sicut aliquid ab eo mutuatum. quae est maxime divina. Et ideo cum homines nondum poterant speculari causas rerum. et dicit quod ordo eius consistit vel terminatur ad contrarium eius quod erat in illis qui prius istam scientiam quaerebant. Item talem scientiam. quod semper proficere est in melius. sicut sola unitas est quae non mensuratur a numero. oportet quod terminetur ad contrarium eius a quo incipit. Admirantur enim homines praecipue quando aliqua a casu eveniunt hoc modo. Et propter harum cognitionem ad praedictum terminum pervenit. libera. oportet ad contrarium finire vel proficere. et admiratio est propter ignorantiam causae. ac si essent praevisa vel ex aliqua causa determinata. Nam unusquisque motus terminatur ad contrarium eius a quo motus incipit. Casualia enim non a causa sunt determinata. ut proverbium vulgare concordat. quae sunt duae. Et etiam circa hoc quod diameter non est commensurabilis lateri quadrati. posteriores vero occultiora. quia Deus hoc modo intelligitur ab omnibus. Quod autem haec sola habeat utrumque.. ibi. hyemalem et aestivalem. cum inquisitio sit motus quidam ad scientiam. idest quae videntur mirabiliter a casu accidere. de quibus etiam inquirit et determinat. scilicet duos tropicos. quod proportio lateris ad diametrum non sit sicut proportio numeri ad numerum. in quo ostendit intentionem huius scientiae et dignitatem et terminum. aut solus Deus habet. qua oportet habere quaestionem et totam methodum et totam hanc artem. sicut etiam Deus honorabilior est rebus omnibus: sed ista scientia est maxime divina: ergo est honorabilissima. Constat autem. in quem proficit ista scientia. Sicut etiam in generationibus naturalibus et motibus accidit. |+4 Lectio 4 |#1 Posito prooemio. quia scilicet proportio quadrati diametri ad quadratum lateris non est sicut proportio numeri quadrati ad numerum quadratum. cum haec scientia sit de primis causis et principiis. quia quando iam homines discunt causas praedictorum. Sicut admirantur circa conversiones solis. non mirantur. Quae quidem admiratio erat. Illa scientia est maxime honorabilis. ut de numero causarum existens. quia. Erit ergo finis huius scientiae in quem proficere debemus. si res ita se haberet sicut automata mirabilia. non admiremur de earum effectibus. Illae enim solae lineae sunt commensurabiles. Unde mirum videtur si non sunt commensurabilia. non humana. Et ex hoc patet quod commensurari non possunt. Maxime vero habet. sed sicut proportio duorum ad unum. sed divina: et quae est eius intentio. et ad id proficere quod est dignius. est manifestum. |#14 Ex his autem ulterius concludit. Solus quidem habet secundum perfectam comprehensionem. ut causas cognoscentes. Unde. Sed nulla aliarum dignior ista potest esse. |#15 Deinde cum dicit oportet vero hic ponit terminum. |#17 Patet igitur ex praedictis quae sit natura huius scientiae.|#13 Deinde cum dicit nec ea aliam ostendit quartum. et haec sola scientia utroque modo divina dicitur. quod omnes aliae scientiae sunt necessariae magis quam ista ad aliquam vitae utilitatem: minus enim sunt propter se quaesitae. Intendit enim circa primas et universales rerum causas. ipse tamen maxime habet. quo dicitur. Initiata est autem (ut praedictum est) inquisitio huius scientiae ab admiratione de omnibus: quia primi admirabantur pauciora. Unde relinquitur. Uno modo scientia divina dicitur quam Deus habet. Minor sic probatur. Automata enim dicuntur quasi per se accidentia. 12 . ut scilicet non admiretur cognitis causis. quarum proportio ad invicem est sicut proportio numeri ad numerum. patet in praedictis mirabilibus. quia est de rebus divinis. Secundo veritatem huius scientiae incipit prosequi in secundo libro. Nam in tropico aestivali incipit sol converti versus meridiem.

Utilitas autem est illa. scilicet sint quatuor.. Tertia vero causa est efficiens. debemus incipere a causis rerum scientiam sumendo. ergo quicumque. Primo assignat rationem. erit aliquid prius. Finis autem motus est aliquid quaesitum extra rem quae movetur. Secundo prosequitur eorum opiniones in speciali.. aut magis credemus his. quod est causa efficiens: et quia est primum in intentione. qui prius venerunt ad perscrutandum naturam entium. Et primo ponit opiniones ponentium causam materialem in generali. Unde patet quod forma est causa. Nam motus incipit a causa efficiente. scilicet quia est terminus motus. Secundo de causa efficiente. Quod etiam ex ratione scientiae congruum videtur. Constat enim. incipiendo a formis proximis et procedendo usque ad ultimam. Causae autem quadrupliciter dicuntur: quarum una est ipsa causa formalis. |#3 Sic igitur causam finalem per tria notificat. ne ab eo ad praesens diffusior expositio causarum quaereretur. et per hoc opponitur principio motus. Primo recitat singulorum opinionem de causis. De his dicit sufficienter se tractasse in libro physicorum. Primo recitat aliorum opiniones.Prima autem pars dividitur in duas. Nam bonum est quod omnia appetunt. quare hoc faciendum sit. ibi. Alia vero causa est materialis. Per quae duo videtur duplicem finem insinuare. Secundo colligit in summa quae dicta sunt. Secundo quid senserunt de rerum generatione. consideranda erit horum opinio. primum igitur etc. Prima pars dividitur in duas. methodo. ibi. supervenientibus igitur quae nunc est aliquid erit vitae opus via. tamen nunc accipiendum est opiniones Philosophorum. quia quaestionem qua dicitur quare est aliquid. considerare eorum opiniones. et terminatur ad causam finalem. per quam scitur quid est unaquaeque res.. Circa primum duo facit. nobis igitur supervenientibus ei. Secundo ponit opinionem Platonis. Primo resumit enumerationem causarum.. 13 . Circa primum duo facit.. |#4 Deinde cum dicit accipiemus tamen hic ponit opinionem Philosophorum de causis.. quod quamvis de causis tractatum sit in physicis. qui posuerunt principia aliquas res manifestas. ibi. Circa primum duo facit. idest aliquod praeambulum. Quarta causa est finalis. accedentibus igitur ad opus scientiae prae opere viae quae nunc est aliquid erit: alia litera habet. quam in secundo physicorum diffusius fuerat prosecutus. |#5 Deinde cum dicit primum igitur hic incipit antiquorum Philosophorum opiniones prosequi. ibi. Unde et litera boetii habet. Primo tangit opiniones antiquorum de causa materiali.. qui eis supervenimus. Primo ponit opinionem illorum. ratione cuius dicitur bonum. |#2 Dicit ergo. ibi. ibi. accipiemus tamen etc. quia tunc unumquodque scire dicimus aliquem. et quae est bonum uniuscuiusque naturae. scilicet quod sapientia est causarum speculatrix. thales etc. Primo ponit quid senserunt de causa materiali. ergo quicumque etc. quod. idest necessarium sicut opera quae sunt ad vitae conservationem. Nobis igitur. Circa primum duo facit. qui adinvenerunt extrinseca principia. Secundo illorum. post dictas vero philosophias etc. Et circa hoc duo facit. procedentibus autem sic. Dicit ergo. Secundo improbat eas quantum ad hoc quod male dixerunt ibi. quae est unde principium motus. Nam finis generationis est forma ipsa. idest in arte. quod quare quaerit de causa et principio. quae est pars rei. ibi. ratione cuius dicitur cuius causa: et quia est per se appetibile. qui prius philosophati sunt de veritate quam Aristoteles. idest in praesenti methodo et arte. ibi. quae modo diximus de causis. Unde exponens quo modo causa finalis efficienti opponatur. qui primo causam formalem posuit. Leucippus etc. Prima ponit opiniones praetermittentium causam formalem. ut intelligatur quasi quadam metaphora uti in loquendo. Secundo incipit prosequi suam intentionem. quia aut ex praedictis eorum inveniemus aliud genus a causis praenumeratis. patet. quae nunc est via. quae est ipsa substantia rei. quae opponitur causae efficienti secundum oppositionem principii et finis. quando putamus non ignorare causam. quod ex primo sequebatur. Circa primum duo facit. Primo ponit opiniones Philosophorum de causis rerum. et circa hoc duo facit. reducimus tamquam ad rationem ultimam ad causam formalem. Circa primum duo facit. quod non dicimus aliquid esse alicuius naturae priusquam acceperit formam.. quorum principium est causa efficiens. quodlibet necessarium accipiens. breviter igitur etc. et propter hoc nec generari etc. quia et ipsi causas et principium ponunt. quae nunc a nobis quaeritur. Primo ponit quid senserunt de causa materiali. Secundo prosequitur opinionem Philosophorum. et legenda est sic. Et hoc est etiam cuius causa fit aliquid. Et quod forma sit causa. dicit quod est finis generationis et motus. quod quia hoc manifestum est. per vitae opus. Secundo reprobat. Patet autem. quasi aliquod vitae opus. ibi. ut dictum est secundo physicorum.

Et hoc etiam materiae manifeste contingit. Similiter ponentium plura. et apud Romanos tarquinio prisco. Materia autem quae est rerum substantia secundum eos. de causa materiali. quod thales princeps talis philosophiae. Nam quando fit aliqua mutatio circa passiones substantia manente. Dicitur autem thales speculativae philosophiae princeps fuisse. qui fuerunt omnes tempore Babylonicae captivitatis. Et primo ostendit quomodo ad hoc inducebatur ratione. id videtur esse principium. apud Hebraeos regnante Sedechia. non dicitur fieri simpliciter. nam ex materia dicimus materiatum esse. ipse solus ad considerandum rerum causas se transtulit. ut ex ferro cultellum. quidam haec... quod terra esset super aquam fundata. Periander Corinthius. suasque disputationes literis mandans emicuit. principium rei esse videtur: huiusmodi autem est materia. Nam sicut principia sunt prima in generatione. cum sit et principium generationis rei. 14 . idest speculativae. |#9 Deinde cum dicit thales quidem. Quia primo ponit opinionem ponentium aquam esse principium omnium. sed fieri hoc. Quia igitur inter hos solus thales rerum naturas scrutatus est. et omnia quae adveniunt supra substantiam materiae. in quod finaliter omnia per corruptionem resolvuntur. Una quae sumitur ex consideratione causae ipsius rei. Secundo ponentium aerem. videtur esse causa rei.|#6 Dicit ergo primo. qui solum de scientia naturali tractaverunt. Secundo quomodo inducebatur primorum auctoritate. |#11 Deinde cum dicit forsan enim hic ponit rationes quibus thales potuit induci ad praedictam positionem. Ex materia autem primo res fit. quod plurimi eorum qui primo philosophati sunt de rerum naturis. empedocles vero. Nomina septem sapientum sunt ista. qui post theologos poetae fuerunt. Inducebatur autem duplici ratione. forsan enim etc. Et ex ipsa etiam non per accidens aliquid fit. aliis sapientibus circa moralia occupatis. ibi. Et ad hoc dicendum accipiebant quatuor conditiones materiae. ideo hic princeps huius scientiae dicitur. ut in quarto dicetur. Nam ex primo sequitur secundum.. Dicit ergo. ibi. ut forma. Secundo ponentium plures. oportebat quod prima philosophia esset scientia naturalis. quod in generatione et corruptione manet. sed passiones mutantur. non dicitur corrumpi simpliciter sed secundum quid. |#8 Quamvis autem sic convenirent in ponendo causam materialem. quidam plures: et quantum ad speciem. Tertio illud videtur esse rerum principium. chilon Lacedaemonius. Et ex hoc concludebant quod nihil generatur vel corrumpitur simpliciter. et quia cunctorum etc. hyppasus etc.. Haec ergo media sunt ordinata. quidam illa principia materialia rebus attribuebant. ibi. quia secundum antiquos qui nullam substantiam cognoverunt nisi corpoream et mobilem. quae reducuntur ad speciem causae materialis. quia res per generationem procedit in esse. |#7 Deinde cum dicit et propter hic ponit secundarium quod ponebant quasi ex praecedentibus sequens. sed solum secundum quid. |#10 Nec debet inconveniens videri. tamen differebant in eius positione quantum ad duo: scilicet quantum ad pluralitatem: quia quidam ponebant unam. quae ad rationem principii pertinere videntur. ibi.. Circa primum tria facit. sed solum secundum quid: sicut cum socrates fit bonus aut musicus. sicut dicimus quod ex nigro sit album. Et primo ponit opinionem ponentium unam causam materialem. Et ex his omnibus concludebant. Primo ponit opinionem thaletis.. quidam aquam etc. manet in omni transmutatione. ibi. Circa primum duo facit. ut passiones. Nam id ex quo res est. Primus thales milesius tempore Romuli. qui dicebat aquam esse rerum principium. quam dicebant esse substantiam rei. posuerunt principia omnium esse sola illa. Item illud ex quo fit aliquid. bias priennensis. Nam ex contrario vel privatione aliquid per accidens dicitur fieri. quia inter septem sapientes. Ex hac autem positione ulterius procedebat ad hoc. non dicimus aliquid esse generatum vel corruptum simpliciter. quia materia rerum factioni praeexistit. sicut principiatum supra suum principium. Quarto. ibi. Secundo ponit opinionis probationem. Et similiter quando deponit huiusmodi habitum. Alii quinque fuerunt solon Atheniensis. Hic incipit recitare opiniones singulorum. dixit aquam esse primum rerum principium. quod materia est elementum et principium omnium eorum quae sunt. cum principia oportet manere. quia quidam ponebant ignem. semper manet. ita sunt ultima in resolutione. si opiniones hic tangit eorum. scilicet nihil simpliciter generari vel corrumpi in entibus. sunt et aliqui antiquiores etc. Tertio ponentium ignem. Alia quae sumitur ex consideratione generationis rerum. Materia autem. Omnis autem mutatio fit circa aliqua quae adveniunt ei. Cleobulus Lydius. Secundus fuit Pittacus mitylenaeus. et apud Hebraeos tempore Achaz regis Israel. Anaximenes etc.

diogenes autem dixit quod aer rerum principium esse non posset. et maxime viventis. ut eius sententia hic contineretur cum aliis. Secundum signum est. oportet esse semper manens. quo iudices erant in populo Iudaeorum.Quod enim est aliis principium essendi. dederunt intelligere. et remanet post corruptionem. qui visi sunt hanc opinionem de natura habuisse. qui fuerunt primo theologizantes. quod apud Graecos primi famosi in scientia fuerunt quidam poetae theologi. quia generationes viventium. et per eius conservationem. est principium omnibus quae ex illo esse habent. quia nutrimentum viventium oportet esse humidum. Hos autem quod est prius. Ex eodem autem viventia nutriuntur et sunt. Unde patet quod nihil addit supra thaletis sententiam. et per consequens omnium aliorum. et dicunt eam esse paludem infernalem. quia sacramentum vel iuramentum fit id quod est honorabilius. Unde ex hoc etiam patet quod humor sit rebus principium essendi. qui vocatur Hyppon. animal moritur. |#18 Deinde cum dicit Anaximenes autem hic ponuntur opiniones ponentium aerem esse principium. quia calor naturalis humido sustentatur. Nam unumquodque per corruptionem resolvitur in id ex quo generatum est. quos intelligebant esse corpora caelestia. quod sacramentum vel iuramentum deorum erat per aquam quamdam. quae dicitur dea aquarum. Unde patet. quod diu fuerunt ante thaletem. quia vita animalis in humido consistit. Sic igitur patet quid thales de prima causa rerum dicitur existimasse. Fuit autem Anaximenes tertius a thalete. non reddidit se dignum. Si autem omnibus praedictis coniungatur quod aqua est humiditatis principium. fiunt ex seminibus. et ex his duobus sequitur. et principium omnium simplicium corporum. ubi dicitur quod posuit aquam esse animam et principium rerum. non est nobis manifesta. quia esse cuiuslibet rei corporeae. Ex quo provenit opinio quae tangitur primo de anima. Unde ex hoc etiam apparet. Id autem ex quo aliquid fit. quod humor est generationis rerum principium. quae sunt nobilissima in entibus. ubi est maxima aquarum aggregatio. Semina autem sive spermata omnium viventium habent humidam naturam. Vel potest intelligi quod quia imperfecte dixit. nisi quia compos erat divinae rationis. |#13 Similiter etiam accepit signum ex rerum generatione. sumens argumentum ex rerum seminibus. Haec tamen differentia fuit inter opinionem diogenis et Anaximenis: quia Anaximenes aerem simpliciter posuit principium rerum. sic dicti. licet in uno aliquo imperfectio perfectionem praecedat tempore. sunt parentes generationis: ex hoc sub fabulari similitudine dantes intelligere aquam esse generationis principium. Et quia isti antiquissimi aquam dixerunt esse rerum principium. |#16 Hanc sententiam alia fabulosa narratione velaverunt. est etiam primum principium ex quo res generantur. quam poetae dicunt stygem. idest ex quo aliquid esse consequitur. Orpheus. Perfectum enim praecedit imperfectum natura et tempore simpliciter. Isti autem poetae quibusdam aenigmatibus fabularum aliquid de rerum natura tractaverunt. Ex hoc autem quod deos dicebant iurare per aquam. qui fuerunt diogenes et Anaximenes ponentes aerem priorem aqua esse naturaliter. Dixerunt enim quod Oceanus. Fuerunt autem tempore. Unde in libro de anima ponitur inter grossiores. Et dicit quod aliqui fuerunt antiquiores thalete et multum ante generationem hominum qui erant tempore Aristotelis. |#12 Primo modo utebatur tribus signis ad ostendendum aquam esse principium essendi rebus: quorum primum est. sequitur quod aqua sit primum rerum principium. Ratio autem quare aerem ponebat rerum 15 . et sic humor videtur esse principium essendi. cum ipse humor sit quasi caloris materia: unde ex hoc videtur quod humor sit rebus principium essendi. est honorabilius. Unde propter desiccationem naturalis humidi. |#15 Ad cuius evidentiam sciendum est. quod vivere animalis sit semper per humidum. non fuit dignatus aliquid superaddere his propter suae scientiae vel intelligentiae imperfectionem. quia de divinis carmina faciebant. qui fuit discipulus thaletis. Unde per hoc patet quod aquam existimabant priorem esse ipsis diis. Et haec etiam tria signa seinvicem consequuntur. Tertium sequitur ex secundo. si aliqua opinio fuit prior ista de naturalibus. scilicet quatuor elementorum. Fuit autem discipulus Anaximandri. et thetis. Tertium signum est. museus et Linus. |#14 Deinde cum dicit sunt autem hic ostendit quomodo thales inducebatur ad praedictam positionem per auctoritates antiquorum. dicentes. |#17 Quidam autem Philosophus. et multo magis ante Aristotelem qui fuit tempore Alexandri. Vivere autem viventibus est esse. Ideo enim animal humido nutritur. scilicet quod aqua est principium omnium. Nam quod praecedit generationem rerum. Et propter hoc accepit hanc opinionem quod humor esset omnibus principium. Diogenes vero discipulus Anaximenis fuisse dicitur. per proprium et naturalem calorem conservatur: calor autem ex humore fieri videtur. ut hic dictum est de thalete. Fuerunt autem tres. quorum Orpheus famosior fuit. animal sustentatur. quod aqua erat nobilior ipsis deis. Quartum autem sequitur ex secundo et tertio.

Secundo Anaxagorae. per quam vita animalium reservatur. ut caro. Et primo empedoclis. 16 . cum generationem rerum non diceret esse nisi per separationem a mixto. qui fuit alter discipulus Anaximenis. igitur omnino qui talem etc. scilicet aquam. quod fecit empedocles. prior aetate quam empedocles. et hoc est quaerere aliud genus principii et causae. ibi. sed omnia quae sunt consimilium partium. |+5 Lectio 5 |#1 Postquam posuit opinionem de causa materiali. et coegit eos quaerere dubitationem quamdam quae inducit in causam efficientem. ibi. quae talis est. Circa primum duo facit. qui istam viam a principio tetigerunt. Sed ponentes causam materialem unam vel plures. scilicet quod generatio et corruptio rerum non est nisi per concretionem et discretionem partium praedictarum infinitarum. vel quia posterius philosophari incoepit. addens eis quartum. sed factis sive operibus posterior. |#20 Deinde cum dicit empedocles vero hic ponit opiniones ponentium plura principia materialia. ex quibus rerum substantiae efficiuntur. Et dividitur in duas. quod ista etiam elementa dixit semper manere et non generari nec corrumpi.. et dixerunt unam causam materialem. qui fuit condiscipulus diogenis: patria quidem Clazomenius. Dicit ergo: quidam Philosophi sic processerunt in causa materiali ponenda. ut dicitur in primo physicorum. ibi.principium. Primo ponit rationem cogentem ad ponendum causam moventem. qui simpliciter assignaverunt causam motus et generationis. |#19 Deinde cum dicit hyppasus autem hic ponit quod duo Philosophi hyppasus et Heraclitus posuerunt ignem esse primum principium ut materiam. quorum infinitas minimas partes principia rerum posuit. |#24 Concludit ergo Aristoteles quod ex praedictis Philosophorum opinionibus aliquis cognoscet solam causam. et quia ex immutatione aeris videntur variari generationes et corruptiones rerum. sicut empedocles. sed et ipsa rei evidens natura dedit eis viam ad veritatis cognitionem vel inventionem. medulla et similia. sicut infra dicetur. hic ponit opinionem de causa efficiente: quae est unde principium motus. dicebant ex ea sicut ex subiecto fieri generationem et corruptionem rerum: ergo oportet quod sit aliqua alia causa mutationis. inquantum ista quatuor per concretionem in unum et disgregationem ex uno dividuntur. ut ex eo fiat statua: sed oportet aliquid aliud esse quod est eis mutationis causa. Sed huiusmodi rerum principia infinita. sed per congregationem horum et divisionem secundum multitudinem et paucitatem dixit ex eis alia generari et corrumpi. Non enim solum dixit principia rerum esse ignem et aquam et alia elementa. Nulla res vel subiectum transmutat seipsum. causam motus penitus negligentes.. ponens in unoquoque infinitas partes singulorum inesse propter id quod in inferioribus unum ex alio generari posse invenit. os. Secundo ostendit qualiter ad positionem diversi diversimode se habuerunt. vel quia in numero principiorum minus bene dixit quam empedocles. Primo ponit opiniones eorum. quae continetur sub specie causae materialis. Anaxagoras vero etc. ut planius explicavit primo physicorum. aerem et ignem dicit esse rerum principia. opinionem empedoclis quantum ad hoc quod tria praedicta elementa. sicut illi qui posuerunt unam causam materialem. cum sit dignius finita principia et pauciora accipere. Ponit ergo primo. Illi enim. scilicet terram. quae est etiam principium boni et mali in rebus. |#23 Secundo etiam Anaxagoras convenit cum empedocle in hoc. potuit sumi ex respiratione. Dixit enim principia materialia esse infinita.. quod est artifex. Et potuerunt moveri ex eius subtilitate. qui posuit plura finita. Secundo prosequitur opinionem illorum. qui posuit plura infinita. quod nominatur. et quod aliter nec generari nec corrumpi contingit aliquid. |#22 Deinde cum dicit Anaxagoras hic ponit opinionem Anaxagorae.. qui posuerunt causam efficientem. post hos etc. |#2 Deinde cum dicit igitur omnino hic ostendit quod ad praedictam rationem tripliciter Philosophi se habuerunt. non multum se gravabant in solutione huius quaestionis: erant enim contenti ratione materiae. |#21 Secundo quantum ad hoc. unde principium motus etc. permanere dixit sempiterna. sicut lignum non transmutat seipsum ut ex eo lectus fiat: nec aes est sibi causa transmutandi.

non contigerit intelligere eos talem causam scilicet causam motus. Ponebatur enim ab eis solum causa boni per modum causae efficientis. quarum una esset movens. non sunt sicut semper. Dicit ergo primo. alia ut passiva: et post alia prima principia ab eis posita. vel in maiori parte. quod ipsi hoc aestimaverint: nec iterum bene se habet dicere. praeter quatuor elementa. suspicatus est autem etc. quae quidem est causa finalis. sicut omni motu carens. quod post praedictos Philosophos qui solum unam causam materialem posuerunt. Secundo ostendit in quo in ponendo causas defecerunt. Primo ponit opinionis rationes. dicens et aliquis etc. non sufficienter ponitur causa vel ignis. ut sic ex uno plura quodammodo fierent: licet non dicerent quod mutaretur secundum generationem et corruptionem simpliciter: hoc enim quod nihil simpliciter generaretur vel corrumperetur fuit antiqua opinio ab omnibus confessa. non valentes pervenire ad assignandam causam motus. in qua quidem inveniuntur aliqua bene se habere. Nam ex uno subiecto non potest intelligi pluralitas constituta. quasi per praedictam rationem devicti. vel aliquod talium corporum: quia ista corpora determinate agunt ad unum secundum necessitatem propriarum formarum. ex quibus movebantur ad ponendum aliam causam a praedictis. ut quaererent principium. Et ulterius utilitates. Et primo ponit opiniones ponentium unam causam. iterum fuerunt ab ipsa veritate coacti. Secundo ostendit quomodo diversimode causam posuerunt. nisi per aliquem modum motus. Sed istis posterioribus proprium fuit differentiae quod totum est unum immobile. quia praemissa principia non sufficiebant ad generandum naturam entium. quod sint automata idest per se evenientia et casualia. sed ut raro. vel ignem et terram: quorum igne utebantur ut habente mobilem. In quo differebant a primis naturalibus. ei oportebat quod poneret motum secundum sensum. Quod demonstrat conservatio corporum in propriis locis. Secundo ponentium duas. |#5 Deinde cum dicit post hos hic ponit opiniones ponentium causam efficientem non solum ut principium motus. qui dicebant unam causam esse omnium rerum substantiam. quod totum universum est unum ens immobile. Primo ponit opiniones ponentium causam primam efficientem intellectum. scilicet causam boni. Praedictae autem utilitates.. extra quae corrumpuntur. ponebat tamen plura secundum sensum. licet ab eis non poneretur nisi per accidens.|#3 Alii vero dicentes omnia unum esse. cum in diversis animalibus diversimode inveniantur partes dispositae. ut empedocles et quicumque posuerunt causam materialem tantum: sicut patet secundo physicorum. Ergo patet quod illis. Ea autem quae sunt a casu vel a fortuna. idest sicut supra dictum est. et quod a fortuna tantum immutetur eorum causalitas: licet aliqui eorum hoc dixerint. per hoc quod huiusmodi bonae dispositiones inveniuntur vel semper. quoniam vero contraria bonis etc. vel ut habentibus naturam passivam: et sic ignis erat ut causa efficiens. Quod tamen patet etiam esse falsum. quia ex quo motum subtrahunt. isti quidem. nec ipsi automato et fortunae. 17 . quae tamen movetur per rarefactionem et condensationem. et bonae dispositiones rerum exigunt habere causam non determinatam ad unum tantum. sed nec sicut frequenter. ut infra dicetur. ut aiebamus. ibi. Et propter hoc necessarium fuit alterum invenire principium bonae dispositionis rerum. Secundo ponentium amorem. quarum una erat activa. idest motivam naturam. aqua vero infrigidat et tendit deorsum.. aqua vero et terra et aere contrario.. alia vero ut causa materialis. habitum idest consequenter se habens ad praedicta. |#7 Unde non est conveniens. Et ad hoc cogebantur. quae hoc modo dispositae inveniuntur secundum quod congruit ad bonum esse animalis. Et circa hoc duo facit. |#4 Tertii fuerunt qui plures facientes rerum substantias. conveniebat ei ponere plures causas. ut ex supradictis patet. |#8 Deinde cum dicit dicens et hic ponit in speciali opiniones de praedicto principio. negaverunt totaliter motum. sicut ignis calefacit et tendit sursum. vel terra. ut infra dicetur. sed etiam ut principium boni vel mali in rebus. et in unoquoque secundum congruentiam ipsorum naturae. ut infra patebit. Alia litera habet. quam quaedam res iam habent. quaedam vero adipiscuntur per aliquam factionem. |#6 Huiusmodi autem bonae dispositionis vel habitudinis. quod ignis vel terra vel aliquod huiusmodi sit causa praedictae bonae habitudinis rerum: nec fuit conveniens. Unde dixerunt. ibi. Ponebant enim calidum vel frigidum causas. vel plures corporales. ibi. consenserunt praedictae rationi ponentes causam motus. ibi. Unde inquantum plura ponebat. quae proveniunt ex partibus animalium. Primo narrat eorum opiniones. qui dicunt totum unum immobile. frustra quaerunt causam motus nisi tantum Parmenides: quia iste etsi poneret unum secundum rationem. et alia mota: quia sicut pluralitatem secundum sensum ponebat. Circa primum duo facit. et est idem sensus quod prius. Hi fuerunt Parmenides et melissus. Circa primum duo facit.

quae talis erat. Nam et in nobis amor ad actiones movet. |+6 Lectio 6 |#1 Hic ponit opinionem ponentium contrarietatem in huiusmodi. Unde. quod empedocles fuit primus. quam dicere voluit. scilicet Hermotimus Clazomenius. non nisi ex amore procedunt. idest universi. sicut est in animalibus. |#9 Deinde cum dicit suspicatus est ponit opinionem ponentium amorem esse principium primum. posterius poterit iudicari. idest potior in scientia. ut mundus constitueretur. Nam et timor et tristitia et spes. ut esset receptaculum aliorum: posuerunt enim receptaculum et locum principium esse. Iste autem Hesiodus ante Philosophorum tempora fuit in numero poetarum. 18 . quia ipse amor est unio quaedam amantis et amati. Quod enim aliquorum malorum posuit causam malam. et uniuscuiusque. ex hoc patet. |#2 Et quod ista fuerit ratio movens empedoclem patet. ad puram veritatem eos reducens qui inconvenientia dixerunt. scilicet generationis. et confusio per amicitiam. ut dicitur quarto physicorum. sed aliquando inordinatum et turpe: non potest autem dici quod mala non habeant causam. |#3 Si tamen secundum empedoclem fuit hoc quod bonum est causa omnium bonorum. et quod esset unde principium motus est. Et posuit rerum principium amorem. quem tamen non ita expresse vel plane. et quia est omnium affectionum principium. posuerunt. quae est via ad non esse et malum. |#10 Sed Hesiodus dixit quod primo omnium fuit chaos. licet causam huiusmodi sententiam proferendi dederit ei primo quidam alius Philosophus. Et hic purificavit priores Philosophos. et prava sunt plura bonis simpliciter: quae autem sunt a casu sine causa determinata non sunt ut in pluribus. Dixit enim quod amoris est congregare. qui condocet omnia immortalia. Hanc autem sententiam manifeste tangit Anaxagoras. forsitan bene dixit. Et ideo dicit. huiusmodi causam non tangentes. Nam beneficium est signum et effectus amoris. quod amor deorum providit omnibus. Unde. scilicet ubi agetur de Deo. et quis de hoc sit prior. licet unum secundum rationem. sed et ipsam causam agentem. ex qua rebus est esse et bonum: per segregationem vero est corruptio. et infra dicetur. et deinde facta est terra latior.Dicit ergo quod post praedictam rationem apparuit aliquis dicens intellectum esse in tota natura. odii disgregare: sed quia ex congregatione est rerum generatio. vel quicumque alius posuit amorem vel desiderium in rebus. Cum enim Parmenides universi generationem monstrare tentaret. qui posuit unum ens immobile. In rerum natura videbantur aliqua esse contraria bonis. qui dixit bonum et malum esse principia. ideo non usquequaque posuit bonum causam bonorum. quia communicatio bonitatis ex amore provenire videtur. utrum ille qui dixit amorem esse primum principium. quod bene haberent se. Et ita si quis dicat. ut supra dictum est. quod hic dicit. Et hoc iudicium distributionem vocat: quia per hoc unicuique suus gradus attribuitur dignitatis. et rationem eos moventem. iam patet quod voluit amorem esse causam aggregatorum. quod videtur ad amorem pertinere. ex quo proveniunt inordinationes et turpia vel mala: ut sic singula mala et bona proprias causas habeant. Nec est contra sensum eius. quae imperfecte et quasi balbutiendo dixit. et omnem bonam dispositionem. cum ex rebus immortalibus huiusmodi corruptibilia esse habeant. dixit. simul posuerunt idem rebus esse principium. quae res moveat et congreget. quia in natura non solum invenitur ordinatum et bonum. Et hoc ideo. scilicet corruptionis. nec omnia mala per odium. vel qui dixit intellectum. posterius poterit iudicari. Unde patet quod illi qui sunt opinati sic. sed ut in paucioribus. et accipiat sententiam. |#11 Quis autem horum sit prior. quod Hesiodus quaesivisset huiusmodi principium bonae habitudinis rerum. et ipsum esse causam mundi et ordinis totius. et aliquorum bonorum bonum. manifestum est: sed quia non sequebatur quod omnia bona essent per amicitiam. sed accidant a casu: quia mala sunt plura melioribus. Quod autem amor congreget. idest bonorum. oportet non solum causam rerum ponere amorem. oportet hoc amori immortalium attribuere. in quo ordine consistit bonum totius. et malum causam malorum. Deos autem corpora caelestia appellabat. quasi necessarium sit in rerum existentiis esse non solum materiam motuum. dum amans amatum quasi se reputat. Alia translatio planius habet: hos quidem igitur quomodo congruat transire. Sic autem posuit chaos et amorem. cum contrariorum sint contrariae causae. et non ad verba. quia hic ponebat plura secundum sensum. et odium esse causam malorum. cum distinctio partium mundi adinvicem esset per odium. quod suspicio fuit apud aliquos. ex quo proveniunt ordinationes et bona: sed et odium. vel forte aliquas substantias separatas. Immortalia autem posuit vel ipsa corpora caelestia. vel ipsa principia materialia. et malum omnium malorum. si quis assequatur sententiam eius.

idest producit ipsum intellectum. Et primo illorum qui posuerunt plura principia rerum. empedocles igitur.|#4 Deinde cum dicit isti quidem hic ostendit. vel elementis principiis suae doctrinae quae posuit. quia quando ipsum universum in partes suas per odium. nec usi sunt scientibus. |+7 Lectio 7 |#1 Hic incipit ponere positiones eorum. qui posuerunt tantum unum ens. quod in ponendo praedictas causas deficiebant. fere non sunt eis usi. Similiter etiam praedicti Philosophi non sunt usi dicere quod dicunt. quia non exprimebant quod illa. ibi. ita dividat similia. |#5 Deinde cum dicit Anaxagoras autem hic ostendit in quo specialiter eorum uterque defecerit. quia in multis locis oportet quod e contrario amor secernat. ad ista causarum genera reducerentur. quae non sunt per se nota. qui posuerunt de principiis positiones extraneas non manifestas. Unum est quod causam unde motus divisit in duas contrarias partes. quod lis determinato tempore dominabatur in elementis. quia in his quae quaerit. Et dicit quod duo prae aliis posuit. ut dictum est et sic tot primus posuit principia. scilicet Anaxagoras et empedocles. Et circa hoc duo facit. non tamen semper aut frequenter. sunt autem aliqui etc. et alio tempore determinato amor. Secundo specialiter. tunc necesse est ut partes ignis adinvicem separentur. sicut in specialibus rerum naturis. Secundo illorum. non autem Anaxagoras in intellectum. quia cum praedictas causas posuissent. sed quadam inducti necessitate eas casualiter induxerunt. quae causas esse ponebant. quia ignem comparat aliis tribus dicens. et similiter singulorum partes adinvicem secernantur. non solum partes ignis dividit a partibus aeris. ex necessitate attrahit. et ea quae dicta sunt. idest congreget. quia singulorum generationem et corruptionem in praedictas causas reducit. non dubitans de causis generationis mundi. ut dicitur primo physicorum: dum scilicet supponebat quasi per se notum. scilicet materiam et causam motus. Sed in hoc quod de causis posuerunt duas. qui ab adversariis circumducti faciunt aliquando bonos ictus. |#7 Secundo. nisi in aliquod in se distinctum et immixtum. |#6 Deinde cum dicit et empedocles hic ostendit in quo deficiat empedocles. tunc omnes partes ignis in unum conveniunt. Sed in duobus deficit. Primo ostendit in quo deficit. Non enim posset ignis commisceri aeri nisi partes ignis adinvicem separarentur. quod est in generatione mundi. non valens reducere mundi generationem in aliquam aliam causam distinguentem res. 19 . |#8 Deinde cum dicit empedocles quidem hic ostendit quomodo empedocles prae aliis philosophis proprium posuit. Secundo quid proprium prae aliis dixit. Sed in omnibus aliis assignat causas magis ex omnibus aliis. idest adinvicem coniunguntur. et odio et amore. idest deiicitur. sed ut duobus. scilicet quatuor elementis. Aliud est quod causam materialem dixit esse quatuor elementa: non quod utatur quatuor elementis ut quatuor. quia non sufficienter huiusmodi causas tradit. cuiusmodi est intellectus. Et huic concordat alia translatio quae dicit.. distrahitur. ut sic amor sicut coniungit extranea. E contrario autem. concernunt. quia quatuor. quia dicitur metrice suam philosophiam scripsisse. Quod ex hoc patet. quod praedicti Philosophi. scilicet quod amor congreget et odium disgreget. idest suppositum quasi principium. et alia passivam. Anaxagoras autem etc. quae sunt determinatae in physicis. Quod ex hoc patet. quam ex intellectu. Unde videtur quod non ex arte. idest sicut scientes. quod Anaxagoras utitur intellectu ad mundi generationem. quam Anaxagoras. Dicit ergo primo. ibi. sed obscure et non manifeste tradiderunt. quod accidit in destructione universi. sed etiam partes ignis coniungit adinvicem. Et primo loquitur generaliter de eis. quod ignis habet naturam activam. Sic igitur odium. Et hoc potest aliquis sumere ex elementis rerum ab ipso traditis. Alia litera habet ex versibus. Secundo de empedocle. sed a casu. secundum quod sequitur ex eius positione. convenienter assimilabantur bellatoribus non eruditis. quod empedocles in determinando de particularibus rerum naturis. Hic igitur. ibi. Et primo de Anaxagora. quod posuerunt duas causas illarum quatuor. Dicit ergo primo.. idest dividat. ibi. Primo. Dicit ergo primo. quia in paucis utebantur. sed nec illi scientiam. ex rationibus. et similiter partes aeris nisi invicem se elementa praedicta penetrarent. sed non per artem. usque ad hoc pervenerunt. plus utitur causis a se positis. in quo videtur artificialiter loqui. et similiter singulae partes aliorum elementorum. et empedocles. et odium concernat. non invenitur illud quod est ab eo confessum. cum elementa in unum conveniunt per amorem. nec hi assimilati sunt scientibus dicere quod dicunt. quia etsi aliquando accidit eis. Unde alia translatio habet. Utitur enim eis quasi dignitatibus per se notis.

quae sunt rarum et densum. qui posuerunt principia rerum incorporea. dicebant. ne poneret totum esse continuum. Et circa hoc duo facit. et vacuum sive inane non ens. quia non videbatur sibi quod ratio posset assignari quare ens universum magis in una parte esset divisum quam in alia. Secundo ponit opinionem Pythagoricorum. scilicet de causa materiali ab omnibus. |#2 Ad huius autem opinionis evidentiam recolendum est hoc quod Philosophus dicit in primo de generatione. quod causae differentes erant aliorum. amplius autem harmoniarum etc. qui amici dicuntur. supervenit democritus. et ex quibusdam spatii vacuis ipsis indivisibilibus corporibus interiacentibus. Circa primum duo facit. quod duo Philosophi. et de causa movente a quibusdam. ubi diffusius eam tradit. oporteret ex eis duobus unum esse continuum quod ratione praedicta non ponebat. quod sicut antiqui neglexerunt ponere causam ex qua motus inest rebus. nec vacuum magis quam corpora. |#7 Aliud vero in quo conveniebant isti Philosophi cum antiquis est. ibi. Unde praedicta duo ponebat rerum causas sicut materiam. nisi vacuo mediante: quia nisi vacuum inter duo eorum interveniret. circulare et rectum: aliam secundum ordinem quae est secundum prius et posterius: aliam secundum positionem. Cum enim quidam Philosophi posuissent omnia esse unum ens continuum. diversitatem autem et motum a rebus auferre non valens. Sic ergo patet quod per praedictos Philosophos nihil dictum est nisi de duabus causis. in quo etiam apparet causa generationis et corruptionis rerum: in quo etiam cum antiquis philosophis conveniebant. an vero et na. quae attenditur ex hoc quod aliquid est angulatum.. |#8 Deinde cum dicit in his autem hic ponit opiniones Pythagoricorum ponentium numeros esse substantias rerum. Primo ponit opiniones de rerum substantia. Secundum ponit ibi. ita et isti. ut dictum est corpus constitui. in his autem etc. Una etiam differt ab altera positione. quae est secundum ante et retro. ut z ab n. figura. qui posuerunt principia rerum corporea. Huiusmodi autem indivisibilia corpora invicem coniungi non possunt. in quibus una litera differt ab alia figura: sicut et in nostris differt una ab altera: a enim differt ab n. nam una ante aliam ordinatur.Circa primum duo facit. 20 . vel diathyge idest ordine. Secundo de rerum principiis. Et sic dicebant quod unum ens differt ab alio vel rhysmo idest figura. vel trope idest positione. nec etiam rerum distinctio. dextrum et sinistrum. Sic igitur uniuscuiusque corporis magnitudinem constitutam dicebat ex illis indivisibilibus corporibus implentibus indivisibilia spatia. cum continuitatis privationem. Dicit ergo. differunt secundum ordinem. videlicet quod per aliquas differentias illorum indivisibilium corporum et pororum diversa entia constituebantur. quomodo scilicet ex materia plures res diversificantur. ut dicebant. ex qua oportet intelligere corporum diversitatem. |#3 Ex quo patet quod cum vacuum sit non ens. quorum plenum est ens. Circa primum ponit duo. qui eorum rationi consentiens. ex quibus inducebantur ad ponendum numeros esse rerum substantias. quia sicut sunt ponentes unam materiam. unam secundum figuram. Sicut ergo propter triplicem diversitatem in literis ex eisdem literis diversimode se habentibus fit tragoedia et comoedia. quia in omnibus se sequebantur. ibi. sed ex duobus simul dicebat. sed cuius gratia advenimus. qui ponebant unam tantum materiam. vacuum esse posuit. ita ex eisdem corporibus indivisibilibus diversimode habentibus fiunt diversae species rerum. sicut et apud nos videmus quod semivocales post liquidas poni non possunt ante quas ponuntur mutae in eadem syllaba. sursum et deorsum. scilicet democritus et Leucippus. |#4 Deinde cum dicit et quemadmodum hic ostendit in quo conveniebant praedicti Philosophi cum antiquis philosophis. sive vacuum. et quemadmodum in unum etc. scilicet democritus et Leucippus. praeelegit ponere ubique totum et totaliter esse divisum. Primo ponit opinionem democriti et Leucippi de causa materiali rerum. et omnia corpora ex quibusdam indivisibilibus corporibus esse composita: propter hoc.. quae quidem poros esse dicebat. |#5 Eas autem differentias dicebant esse. Secundo de causa diversitatis. immobile: quia nec motus sine vacuo esse potest. Primo ponit opinionem Leucippi et democriti. nec esse ut ponebat. ut videtur. et plenum sit ens. licet illa indivisibilia corpora dicerent esse per se mobilia. ita et isti. Ostendit autem quod conveniebant cum eis in duobus. vacuum autem nullo modo esse ponerent. Primo quidem.. nisi per vacuum non possent comprehendere. non magis ponebat rei constitutionem ens quam non ens: quia nec corpora magis quam vacuum. ibi. quod esse non posset si remaneret aliquod divisibile indivisum. scilicet corporum constitutorum ex indivisibilibus. posuerunt rerum principia plenum et inane. et ex illa materia una generabant aliam secundum diversas materiae passiones. quae accipiebant ut principia omnium aliarum passionum. |#6 Et hoc probat per exemplum in literis Graecis.

Considerabant enim passiones harmoniarum. idest ipsi de novo ponebant continuatum esse eis omne negotium. ut supra dictum est. in his. quod designatur per iustitiam. Primo ostendit quid circa rerum principia aestimabant. magis in numeris quam in sensibilibus elementis. Unde quaecumque habebant confessa. ibi. quae consideratur in harmoniis. Unde et Pythagoras. dixit decem. idest proportionem quamdam numeralem. idest manifesta. quod per ea quae noverunt. Ex hoc autem moti sunt ut mathematica introducerent. Consuetum est enim apud homines. qui morabantur in illa terra. et ante hos. quae nunc Apulia et calabria dicitur: quorum Philosophorum princeps fuit Pythagoras natione Samius. quod designatur per tempus. sicut sunt diversae stellae et diversae figurae in constellationibus. octava ex motu stellarum fixarum. primi produxerunt quaedam mathematica. quando dicebant quod aliqua passio numerorum est causa iustitiae. Sciendum est autem duo fuisse Philosophorum genera. sicut sunt diversi orbes: et quantum ad totum caeli ornatum. quae primo revolvebat omnes sphaeras inferiores in contrarium primi motus. sphaeras. ex natura numerorum. qui et Pythagorici dicuntur. nona vero ex motu diurno. et aliqua causa animae et intellectus. Alii Philosophi fuerunt italici. ut dicitur quarto physicorum. sicut patet in uno exemplo. Secunda incipit ibi.. ideo conati sunt speculari similitudines rerum naturalium. Et sic passiones numerorum intelliguntur esse rationes et principia quaedam omnium apparentium in rebus sensibilibus. quod designatur per intellectum et animam: et quantum ad accidentia. |+8 Lectio 8 |#1 Hic ponit opinionem Pythagoricorum de principiis. et aliqua causa temporis. de rebus iudicare velint. idest ad hoc quod totum negotium eorum quod erat adaptare sensibilia ad numeros. Propter quod Plato usque ad decem faciebat numerum. quia fuerunt quidam quibusdam priores. eorumdem autem alii etc.Dicit ergo quod Pythagorici Philosophi fuerunt. Et propter hoc dicit quod fuerunt. continuaretur. qui est motus primus. scilicet proportiones. quia Platonici eos sunt secuti. advocabant. 21 . similem proportioni. eadem ratione sunt conati et cetera alia sensibilia secundum rationem et secundum totam naturam assimilare numeris. quae moventur in caelo. Et quia inter mathematica numeri sunt priores. Nona vero secundum eum esse poterat. Unde cum soni consonantes sint quaedam sensibilia. Dicit ergo. quae sunt terra et aqua et huiusmodi. quae nunc Graecia dicitur: et isti sumpserunt principium a thalete. |#11 Et propter hoc etiam aestimaverunt quod principia numerorum essent principia omnium entium existentium. ut ea rerum sensibilium substantias et principia esse dicerent. Tertia ibi. quia erant nutriti in eorum studio. et comprehendit in se omnium numerorum naturam: quia omnes alii numeri non sunt nisi quaedam repetitio denarii. Dicebat enim ex motu caelestium corporum fieri quamdam harmoniam: unde sicut harmonia fit ex proportione sonorum contrariorum. dum omnia sensibilia numeris adaptarent.. et quantum ad caeli passiones. et totum caelum nihil aliud esse dicebant nisi quamdam naturam et harmoniam numerorum. ut fieret harmonia. Ponit autem circa primum tres opiniones. aliis sphaeris revolutis e contrario ab occidente in orientem. Et haec duo Philosophorum genera simul concurrerunt. Nam quidam vocabantur ionici. scilicet gravis et acuti. et quantum ad formas substantiales rerum naturalium. |#10 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit secundum motivum. et quantum ad res voluntarias. Sicut enim praedicti Philosophi passiones rerum sensibilium adaptant passionibus rerum naturalium. Et secundum hanc positionem motus diurnus pertinebat ad decimam sphaeram. quae poterant adaptare numeris et harmoniis adaptabant. Et ideo principia mathematicorum credebant esse principia omnium entium. et per consequens in contrarium sonans. primi. quamvis novem solum harum sint apparentes: quia deprehenduntur septem motibus planetarum. In numeris enim denarius videtur esse perfectus. in illa parte Italiae quae quondam magna Graecia dicebatur. ita quod numeri sunt primi in tota natura. sicut sunt motus et eclypses et huiusmodi et quantum ad partes. idest. ab his igitur ambobus etc. ita ponebat quod in caelo erat unus motus in oppositam partem aliis motibus. Sed et Pythagoras addit decimam quae esset antictona idest in contrarium mota in inferioribus sphaeris. consonantiarum musicalium et earum rationes. et quantum ad esse et quantum ad fieri. contemporanei aliquibus dictorum Philosophorum. sic dictus a quadam calabriae civitate. et sic de aliis. per quamdam similitudinem ad proprietates ignis et aquae et huiusmodi corporum: ita mathematici adaptabant proprietates rerum naturalium ad numerorum passiones. quae est ab oriente in occidentem. quemadmodum videtur. Et circa hoc duo facit. determinatum est diffusius et certius in ultimis libris huius scientiae. |#12 Et si aliquid deficiebat in rebus manifestis quod non videretur numeris adaptari. De his autem quae ad opinionem istam Pythagorae pertinent. in his et ante hos. eo quod est primus limes. |#9 Isti autem italici Philosophi. Secundo ad quod genus causae principia ab eis posita reducuntur.

quibus finitum et infinitum attribuitur. Cui si addatur quaternarius. secundum novenarium constituit. sicut et illi qui praedicti sunt. non solum numerum constituebant. quod de numero eorumdem Pythagoricorum fuerunt aliqui. sicut praedicti.Dicit ergo primo. quae sunt primae numerorum differentiae. Probat etiam hoc. |#3 Ex his vero duobus. Unitas enim et par est virtute et impar. Par autem est numerus aptus divisioni. |#6 Nec solum ponebant principia rerum quantum ad actiones naturales et motus. et linea dualitas positionem habens). Differentiae autem motuum primae sunt circulare et rectum. Et quia par et impar sunt prima rerum principia. Et sic deinceps numeri pares sibiinvicem additi. idest cum suo contrario. ita numerum ex unitatibus: caelum vero et omnia sensibilia ex numeris. Omnes enim differentiae numeri unitati conveniunt in virtute. Et hic erat ordo principiorum quem ponebant. unde et lineam rectam dualitatem esse dicebant. ut per passiones intelligamus accidentia cito transeuntia. dicens. Nam lux est cognitionis principium. et sic de aliis numeri differentiis: quia unitas licet non sit actu aliquis numerus. qui non posuerunt unam tantum contrarietatem in principiis. Impar enim sub se numerum parem concludit addita unitate. quia numeri impares per ordinem sibi additi semper retinent figuram quadrati. erat iustitia propter aequalitatem divisionis. finito et infinito. ut dictum est. scilicet pari et impari. qui primus est quadratus. 22 . triangularem numerum constituit. qui est etiam quadratus: et sic de aliis. secundum quod in numeris positionem accipiebant (nam secundum eos punctus nihil aliud erat quam unitas positionem habens. Curvum vero sive circulare ratione uniformitatis pertinet ad imparem. Sicut ponebant quod passio alicuius numeri secundum quam dicitur aliquis numerus par. Ternarius enim unitati quae est principium numerorum additus facit quaternarium. finitum vero impari. femineum ad passivam: quorum masculum pertinet ad imparem. sicut octonarius in duos quaternarios. quae indivisionem causat. sinistrum ex parte paris. Et hac ratione infinitum attribuebant pari. Quia vero naturalia super magnitudines mathematicas addunt virtutem activam et passivam. Masculum enim ad virtutem activam pertinet. qui indivisionem ex forma unitatis retinet. unitati addatur. et binarius in duas unitates. quae sunt rerum principia. Et ideo consequenter rectum ad parem numerum pertinet. quia talis numerus aequaliter per media dividitur usque ad unitatem. qui est secundus par. quia non solum accipiebant prima principia. ut ostenderet per eorum opiniones. Et sicut unum dicebat componi ex pari et impari. sed posuerunt decem principia secundum coelementationem dicta. |#5 Ex virtute autem activa et passiva sequitur in rebus motus et quies: quorum motus quia deformitatem habet et alteritatem. Et ideo dextrum erat ex parte imparis. et quomodo rerum principia ab eis posita incidunt in causas suprapositas. Dextrum enim invenitur perfectum. Et quia finitum est ex parte formae. Et quantum quidem ad cognitionem ponebant lucem et tenebras: quantum vero ad appetitum. per habitus accidentia permanentia. impares vero masculos. Et similiter in ordine parium et quadratorum et perfectorum numerorum. malum vero a quo recedit. Rursus quaternario quinarius additus. et passiones numeri esse sicut passiones entium. Unde in ordine imparium primum invenitur unitas. Videntur enim Pythagorici ponere numerum esse principium entium sicut numerum. constituit heptangulum numerum. et primo ex eis causantur numeri. sed etiam ipsum unum. quod huius gratia venit ad opiniones Pythagoricorum recitandas. idest accipiendo unumquodque illorum cum suo coelemento. Si vero binarius qui est primus par. ponebant tertio differentiam numerorum. ideo consequenter ponebant principia positionum dextrum et sinistrum. in ordine infiniti et paris ponitur. quae duo ex pari et impari causabantur. ideo ulterius ponebant principia masculum et feminam. Et huius positionis ratio fuit. Paremque numerum dicebant esse principium infinitatis. scilicet unum et plura. pares autem figuram variant. |#4 Deinde cum dicit eorumdem autem hic ponit aliam opinionem Pythagoricorum de principiis. et consequenter par et impar. quies vero in ordine finiti et imparis. Et quia ex numero constituebantur magnitudines. Ponebant ergo primo finitum et infinitum. et sicut habitus. scilicet ternarium. bonum et malum. sed etiam proxima principia singulis rerum generibus attributa. imparem vero principium finitatis. cui competit vis activa. qui est septenarius. quaternarius vero in duos binarios. sicut exponitur in tertio physicorum: quia infinitum in rebus praecipue videtur sequi divisionem continui. Bonum etiam est in quod appetitus tendit. sed etiam quantum ad actiones animales. Nam bis duo quatuor sunt. qui est impar. ideo pares numeros dicebant esse feminas. tenebra vero ignorantiae ascribitur. idest unitatem. figuram non eamdem servant. est tamen omnis numerus virtute. quia quaecumque differentiae numeri in unitate resolvuntur. Et simili modo alia accidentia rerum assimilabant accidentibus numerorum. sinistrum autem imperfectum. femineum vero ad parem numerum. |#2 Principia vero numerorum dicebant esse par et impar.

et unum non potest suiipsius esse causa. Quod quidem dicitur ad differentiam privationis.|#7 Diversitas autem perfectionis et imperfectionis non solum in naturalibus et voluntariis virtutibus et motibus invenitur. Quod intelligendum est circa causam materialem. Nullus etiam bene locutus est. intelligens per dualitatem opposita contrarie.. quia positionem impossibilem posuerunt. et provenit talis figura ex ductu alicuius lineae in seipsam. Dicit ergo. sic dictus a civitate unde oriundus fuit. sicut dicitur musicum fieri ex non musico. sicut virtutes motus et actiones substantiis rerum naturalium. multum similiter enunciavit Pythagoricis. de omni. contrarietatem tamen ex parte formae assignantes. et quomodo non. quia Pythagorici dicebant determinatas contrarietates esse rerum principia. non congruit ut sermo de eis habeatur. idest de universo quasi de una natura. Secundo ostendit quomodo consideratio huius opinionis ad praesentem tractatum pertineat. |#8 Deinde cum dicit quemadmodum hic ponit tertiam opinionem Pythagoricorum. sed quidem secundum causam etc. Dicitur autem quadratum figura constans ex quatuor lateribus aequalibus. |#10 Quae etiam sint ista contraria quae isti posuerunt. sicut infra patebit. et sic de aliis. Quae quidem figurae intelliguntur ut supervenientes substantiis magnitudinum. non tamen inest. Empedocles vero etsi principia materialia posuerit quatuor elementa. Unde cum ex ipsa unitate causetur. scilicet Alcmaeone et Pythagoricis una communis opinio accipi potest. Dicit ergo quod ex ambobus praedictis. qui primus est dualitas. Et primo ostendit quod non pertinet. sed etiam in magnitudine et figuris. |#2 Deinde cum dicit igitur ad hic ostendit quomodo consideratio huius positionis ad praesentem tractatum pertinet. scilicet quod plura contraria sint principia. videtur suscipere quantum ad aliquid idem quod praedicti Pythagorici dixerunt. ex ductu duarum linearum in unam. et altera parte longius. scilicet quod principia entium sunt contraria. sed propter eorum naturas et substantiam: isti vero contrarietatem ex parte materiae posuerunt. ita figura altera parte longior. idest pluralitas. 23 . quo diversificati sunt. non tamen posuit ea principia prima materialia ratione contrarietatis. Sed quomodo praedicta principia contraria ab eis posita possunt conduci idest reduci ad praedictas species causarum. cuius omnes anguli sunt recti. causarum diversitatem in rebus exigit. Sed qualitercumque fuerit. nec bene dixerunt. quantum ad praesentem perscrutationem quae est de causis. dulce amarum. Quod tamen non eodem modo omnes posuerunt. cuius quatuor anguli sunt recti. et latera vicissim sibi opposita sunt aequalia. non tamen omnia latera sunt aequalia omnibus. |#9 Deinde cum dicit ab his igitur hic colligit ex praedictis quid Pythagorici de principiis senserunt. Nam positio. idest distincte expressum ab eis. et per rationes sophisticas: sicut patet primo physicorum. Unde. quae a fortuna ad mentem suam deveniebant. quod quia isti Philosophi posuerunt tantum unum ens. qui enuntiaverunt. aut illi ab isto. contraria posuerunt principia. Et sic pertinet ad numerum parem. vel positionis modus. et circa hoc duo facit. Sed ille proiecit quasi inordinate ponens quascumque contrarietates. esse rerum principia: sicut album nigrum.. quod ipsi non potuerunt invenire causas. et quomodo principia ab eis posita ad aliquod genus causae reducantur. non est manifeste articulatum. Unde patet quod sicut quadratum consurgit ex ductu unius lineae in seipsam. patet. igitur ad praesentem etc. Primo ponit eorum opiniones in communi. Nullus enim eorum naturaliter locutus est. idest quasi totum universum esset unum ens vel una natura. patet per hoc quod fuit contemporaneus Pythagoricorum: ita tamen quod incoepit philosophari Pythagora sene existente. sicut ex his quae insunt: quod est ratio causae materialis. |+9 Lectio 9 |#1 Hic ponit opiniones Philosophorum de toto universo. ut rarum et densum. ibi. idest quadratum. quia motum rebus subtrahunt. patet ex dictis. ex qua etiam dicitur aliquid fieri. Et ideo quantum ad hoc ponebant principium quadrangulare. et quomodo non. si consideretur positionis ratio. Materia enim est ex qua fit aliquid cum insit. Dicunt enim quod substantia rerum constituitur et plasmatur ab istis principiis. si consideretur eorum positio. Ipso tamen modo. Dixit enim multa quae sunt humanorum idest multa rerum sensibilium esse in quadam dualitate constituta. Antiqui vero naturales. quod Alcmaeon Crotoniates. ad numerum imparem pertinet. Secundo ostendit quod pertinet. Et quod utrumque esse potuerit. nec naturaliter. quod non est ab aliis dictum. sicut de uno ente. Sed tamen in hoc differt a praedictis. ibi. Nam circa causam efficientem posuit empedocles contrarietatem. dicens. Aut enim accepit a Pythagoricis. Figura vero altera parte longior dicitur. Dicit ergo quod aliqui alii Philosophi a praedictis fuerunt. Tamen videtur quod huiusmodi principia ordinentur secundum speciem causae materialis.

Secus autem est de antiquis naturalibus. Illi enim ex illo uno generant multa. ex eo quod ens non generatur ex aliquo priori. sicut ex materia. non explanavit qua ratione diceret omnia esse unum. Et quia finitum pertinet ad formam. dicentes ipsum esse mobile. qui tantum ens posuerunt esse unum. Et ideo ex illo uno non poterat aliqua diversitas rerum causari. et quantum ad rationem positionis. est nihil: ergo quicquid est praeter ens est nihil. si posito genere. alio modo dicunt. Secundo specialiter de Parmenide. quod proprie pertinet ad materiam quae est ingenita. nec ex parte formae. |#3 Et ratio huius diversitatis est. In quo patet quod considerabat ipsam rationem essendi quae videtur esse una. ergo nullo modo generatur. sicut esset nugatio si species adderetur. Quod autem ens non generetur. quia non potest intelligi quod ad rationem entis aliquid superveniat per quod diversificetur: quia illud quod supervenit enti. ita quod ex uno omnia generentur. In nullo etiam differentia a specie differret. Antiqui enim dicebant ipsum mundum esse Deum. Et ideo in primo physicorum dicitur quod haec est falsa. iudicavit de eis quasi omnia essent unum. |#6 Sed in hoc decipiebantur. est nihil. nec sumendo rationem aliquam ex parte materiae. ita iste respiciens ad ipsum compositum. diversificatum tamen secundum accidentia. Et propter hoc nec secundum substantiam nec secundum accidentia pluralitatem in rebus ponere poterant. Ea vero quae sunt praeter substantiam entis. unde etiam Parmenides fuit eius discipulus. igitur hi. |#4 Deinde cum dicit sed quidem hic ostendit quomodo eorum opinio pertineat ad praesentem perscrutationem. Et sicut praedicti posuerunt unitatem entium per considerationem eorum quae pertinent ad formam vel ad materiam. Sed ens est unum. oportet esse extraneum ab ente. ens est unum: non enim habet unam naturam sicut unum genus vel una species. qui ponebant unum principium et unum ens. tractare de his pertinet ad praesentem considerationem. hoc enim est impossibile. Argumentatur enim sic. Unde non videtur quod possit diversificare ens. habet principium. Sic igitur inquantum consideratur ens ratione materiae et formae. Sicut etiam videmus quod differentiae advenientes generi diversificant ipsum. et fine caret. si de eius substantia esset genus. quia materia et forma in numero causarum ponuntur. Et tamen quia non ponebant variationem secundum substantiam. Quia si generatur. Non enim participant differentiae genus. Et si est infinitum. quod licet diversitatem rebus auferrent. de quibus debet hic sermo haberi. secundum tantum quantum dicetur: quantum scilicet ad modum ponendi. quae in partibus eius invenitur. et ita non possunt diversificare ens. |#7 Sed melissus considerabat ens ex parte materiae. adderetur differentia. Sed isti de quibus nunc agitur. sed respiciens ad totum caelum dixit esse ipsum unum Deum. quia corporeae sunt. melissus qui considerabat ens ex parte materiae. Aliter genus esset de substantia differentiae. oportet esse non ens. Parmenides vero. Non enim dicunt quod sint omnia unum secundum materiam. quia non ens est nihil. sed multipliciter dicitur de diversis. atqui nec ex non ente. sicut per rarefactionem et condensationem poterant ex illo uno diversa generari. quia non generari ex aliquo prius existente materiae est. Nec ex ente. sed dicunt quod simpliciter sunt unum. ut dicitur quarto topicorum. In qua quidem ratione patet quod tetigit ens ex parte materiae. quae tamen sunt praeter substantiam eius. est immobile: quia infinitum non habet extra se quo moveatur. quia sic aliquid esset antequam fieret. Quicquid est praeter ens. |#8 Xenophanes vero qui fuit primus inter dicentes omnia esse unum. qui considerabat ens ex parte formae. aut ex non ente. ibi. tamen eorum opinio est propria praesenti inquisitioni. dixit esse unum ens infinitum. et ex nihilo nihil fit. Unde videns omnes partes mundi in hoc esse similes. Sed isti dicebant illud quod ponebant esse unum penitus immobile. ens non est generatum. nisi secundum accidentia. et per consequens causalitatem. quod antiqui naturales apponebant motum illis. idest ex parte formae. ideo relinquebatur quod totum universum esset unum secundum substantiam. |#5 Parmenides enim qui fuit unus ex eis. Argumentabatur enim unitatem entis. videtur tangere unitatem secundum rationem. dixit ens esse finitum. Quod autem est huiusmodi. ergo est infinitum. Ergo quicquid est praeter unum. Dicit ergo primo. est non ens: et quicquid est non ens. infinitum vero ad materiam. Et per hunc modum dicebant generari totum universum secundum diversitatem. ut supra dictum est. ergo non habet principium. probat sic. quia utebantur ente quasi una ratione et una natura sicut est natura alicuius generis. Quod autem caret principio. et in definitionibus esset nugatio. Et ideo per aliquem modum motus. et sic ponunt causam et causatum. Et sic de neutra natura scilicet neque de materia neque de forma visus est tangere hos id est pertingere et adaequare eos irrationalitate dicendi. 24 . Arguebat enim sic: quod est generatum. aut generatur ex ente. Ens enim non est genus. Et primo generaliter de omnibus. est nihil.

A primis namque philosophis acceptum est quod principium omnium rerum est corporeum. scilicet ipsam unde principium motus. Unde ex necessitate putat sequi quod ens sit unum. quantum ad praesentem quaestionem pertinet. |#14 Deinde cum dicit Pythagorici vero hic recolligit quae dicta sunt a Pythagoricis. 25 . et Parmenides amorem: quidam vero duas. |#11 In hoc autem aliquo modo ad veritatem appropinquat. qua concludebat quod quicquid est praeter unum. agrestiores. sicut thales. ut dicitur primo physicorum. Utrique tamen. sit nihil. scilicet principio motus et materia. sicut Anaxagoras. democritus et empedocles. et aliud principium malorum. et apparentiae sensus et rationi. |#15 In hoc tamen non eodem modo. tamen quia sensui apparebat multitudinem esse in rebus. Pythagorici etc. voluit in sua positione utrique satisfacere. Nam principium materiale non est ens in actu cui attribuebat terram. quam illi qui ponebant plura esse. et quantum ad id quod erat commune cum praedictis. Pythagorici autem addiderunt quod erat eis proprium supra opinionem aliorum. Sed Parmenides visus est dicere suam opinionem. ibi. obscurius dixerunt de principiis. In hoc autem differebant. dicebat esse non ens secundum rationem et rei veritatem. sed esse ens solum secundum apparentiam sensus. omnes praetermittendi sunt. Sed hoc quod dico unum finitum et infinitum. |#13 Unde patet quod praedicti Philosophi qui fuerunt usque ad italicos.|#9 Deinde cum dicit igitur II his specialiter intendit dicere quomodo opinio Parmenidis ad perscrutationem praesentem pertineat. scilicet xenophanes et melissus. sed sunt plura secundum sensum. dignatur esse nihil idest dignum reputat esse nihil. scilicet calidum et ignis. Unde posuit duas causas. et sic est non ens. Privatio autem ad rationem non entis pertinet. Et ne eius positio suae rationi videretur esse opposita. Secundo quae dicta sunt de opinionibus Pythagoricorum qui mathematicam introduxerunt. accepimus eas quae dictae sunt. et alteram istarum. quae dicta sunt de opinionibus antiquorum. quod aqua et huiusmodi quae principia rerum ponebant. tam isti qui ponebant unum. Quidam vero ponebant esse plura. scilicet frigidum et terra. quaedam corpora sunt. aliud terrae. ut dictum est. Et inquantum ponebat pluralitatem secundum sensum. Concludit ergo primo ex dictis. quod quidam ponebant illud principium corporeum esse unum tantum. quidam fecerunt unam. Quidam vero eorum non solum causam materialem posuerunt. similiter etiam alterum contrariorum est ut privatio. est non ens: quicquid est non ens. Sicut enim empedocles ponebat duo principia contraria. Quicquid est praeter ens. quod ponerent duo principia aliqualiter eodem modo cum praedictis. magis videns. scilicet calidum. et quicquid est aliud ab ente.. primo quidem quia dicebant quod hoc quod dico unum finitum et infinitum non erant accidentia aliquibus aliis naturis. Unde dixit quod omnia sunt unum secundum rationem. aut alicui huiusmodi. potuit in rebus ponere causam et causatum. sicut Anaxagoras intellectum. coactus sequi ea quae apparent. huiusmodi corporea principia ponebat in specie causae materialis. et per consequens causalitatem. idest minus subtiliter procedentes. Et ex hoc concludebant quod numerus. |#12 Deinde cum dicit igitur ex hic recolligit ea. et quantum ad id quod erat eis proprium. idest quasi plus intelligens. aliud ad causam materialem. quia aliquantulum fuerunt. Commune tamen fuit aliquibus praedictorum et Pythagoricorum. scilicet frigidum. ut supra dictum est. et qui iam incipiebant per rationem sapere causas rerum inquirendo ipsas. quidam duas. sunt penitus praetermittendi. quia empedocles illa principia contraria ponebat in specie causae materialis. diogenes. scilicet calidum et frigidum: quorum unum attribuebat igni. |#10 Licet autem Parmenides ista ratione cogatur ad ponendum omnia esse unum. de quibus praedicabantur. sit substantia rerum omnium. et similes. quorum unum erat principium bonorum. quod ex his praedictis. sed cum ea addiderunt causam unde principium motus: quidam eam unam ponentes. quia non assignabant ad quod genus causae huiusmodi principia reducerentur: et tamen utebantur duabus causis. ita et Pythagorici: ut patet ex coordinatione principiorum contrariorum supposita a Pythagoricis. quod quia diversitatem ab entibus auferebant. qui ex unitatibus constituitur. Et unum videbatur pertinere ad causam efficientem. est nihil: dicebat quod unum praedictorum. De qua quidem ratione manifestius dictum est primo physicorum. Sed duo eorum. scilicet Pythagoram. et circa hoc duo facit. qui idem considerabant. scilicet esse causam materialem rerum substantiam. Primo recolligit ea quae dicta sunt de opinionibus antiquorum naturalium. concludens ex praedictis. erat ens: alterum vero quod est praeter illud unum ens. sicut igni aut terrae. erant substantiae eorumdem. sicut empedocles amorem et odium. Utitur enim tali ratione. et absque illis idest separatam opinionem habentes de rebus non communicando opinionibus Pythagoricorum. Unde et frigidum quodammodo est privatio calidi. Quod patet per hoc.

quod erat substantia illius rei. idest sequens suscepit hoc ad inquirendum in rebus naturalibus. Et sic sequitur quod par et duplum sint idem: similiter quod cuicumque inest duplum sit idem dualitati. ubique terrarum Philosophos quaesivit. Secundo de rerum principiis. qui primo manifeste induxit causam formalem. tamen attribuebant ista alicui alteri naturae. Si autem etiam esset verum quod illi dicebant. qui immediate Aristotelem praecessit. nominavit ideas et species existentium sensibilium: ideas quidem. Sed tamen valde simpliciter de hoc tractaverunt. ibi. quod non potest esse de sensibilibus scientia. sed solum circa moralia negociatus est. Secundum eas vero inquantum sunt eorum exemplaria. et cum eis conveniens in hac positione ipse posterius ita esse suscepit. Secundo colligit ex omnibus praedictis quid de quatuor generibus causarum ab aliis philosophis sit positum. Socrates etiam. Sed haec eorum determinatio non erat conveniens: quia licet dualitas sit dupla. et discipulus Archelai. noluit aliquid de rerum naturis perscrutari. et ab Archita tarentino Pythagorae discipulo de opinionibus Pythagoricis est instructus. Propter eas quidem inquantum ideae sunt sensibilibus causae essendi. |#3 Unde et Plato tamquam eius auditor. et ab aliis posterioribus qui posuerunt plura principia. Circa primum duo facit. Nam ipse ut studiosus erat ad veritatis inquisitionem. vel aquae. quasi in eis hoc posset evenire. inquantum ad earum similitudinem sensibilia constituebantur: species vero inquantum per earum participationem esse substantiale habebant. sed alia quaedam habuit propria praeter illos praedictos Philosophos. sicut si aliquis aestimet quod proportio dupla sit substantia dualitatis: quia talis proportio primo in numero binario invenitur. ibi. scilicet substantia et rerum quidditate. et insistere ad definiendum.Alii vero naturales. Et dividitur in partes duas. Primo enim ponit opinionem Platonis. ex quo duplum est dualitatis substantia. idest formas. Nam omnis ratio oportet quod et omni et semper conveniat. |+10 Lectio 10 |#1 Positis opinionibus antiquorum de causa materiali et efficiente. Contingit enim aliqua multa primo inesse alicui uni. qui fuit Magister Platonis.. sicut proprietates numerales dicebant idem esse cum proprietatibus naturalium rerum. quae suo tempore surrexerat. Circa primum duo facit. ibi. scilicet empedoclem.. nam multa ex uno constituuntur. quod posuerunt Heraclitus et Cratylus. et intra eos aliqui posteriores ponerent omnia sensibilia semper esse in fluxu. ut universale in eis acciperetur de quo definitio traderetur. |#16 Secundo addiderunt super alios Philosophos. unde dixit particularium scibilium scientiam esse relinquendam. scilicet mathematica separata. licet ponerent unum et finitum. sicut dualitati primo inest paritas et proportio dupla. amplius autem praeter sensibilia. superficialiter definientes. Nam Aristoteles eius discipulus fuisse perhibetur. non potest alicuius eorum communis ratio assignari. Et quia ens primo inveniebatur in uno quam in multis. 26 . Dicebant enim quod si aliquis terminus dictus inesset alicui primo. qui fuit auditor Anaxagorae. Anaxagoram et alios huiusmodi. Non enim attendebant in assignandis definitionibus nisi unum tantum. quia cum sensibilia sint semper transmutantium. hic tertio ponit opinionem Platonis. sequeretur quod multa essent unum. |#17 Sic igitur concludit quod tot est accipere a prioribus philosophis. quoniam autem species etc. Secundo quantum ad hoc quod posuit substantias medias. sicut definitio et definitum. Et ipse prius incepit in moralibus quaerere quid esset universale. species vero inquantum erant principium cognoscendi. huiusmodi positionibus tamquam novis Plato consuetus. Vel ideas inquantum erant principium essendi. Unde et sensibilia omnia habent esse propter praedictas et secundum eas. Unde in Italiam tarentum venit. Primo ponit opinionem Platonis de rerum substantiis. ut eorum dogmata sciret. Plato siquidem in multis secutus est praedictos Philosophos naturales. propter philosophiam italicorum Pythagoricorum. Et ideo huiusmodi entia universalia. non tamen idem est esse dualitatis et dupli. propter hanc opinionem. et quod scientia de eis esse non potest. Primo ponit opinionem Platonis quantum ad hoc quod posuit ideas. de quibus definitiones assignantur. ita quod sint idem secundum rationem. idest transmutata. ita quod definitio non daretur de aliquo sensibilium. sequi videret. quod post omnes praedictos Philosophos supervenit negocium Platonis. vel alicui huiusmodi. sicut accidentia attribuuntur subiecto. qui posuerunt tantum unum principium materiale. quia inceperunt dicere et definire de ipso quid est. ut igni. Dicit ergo primo. recipiens socratem. ideo dicebant quod ens est ipsa substantia unius. seu infinitum. |#2 Cum enim naturales Philosophos. breviter et recapitulariter etc. Quod quidem etiam et Pythagoricis contingebat. Nam multa et diversa assignabant quasi unum essent. et ita aliquam immutabilitatem requirit. qui in Graecia fuerunt. quae sunt a rebus sensibilibus separata.

Primo ponit cuiusmodi principia Plato assignaverit. quae est alia a natura rei intellectae. ideo elementa specierum putaverunt esse elementa omnium entium. accipiebant positionem.|#4 Et quod hoc sit verum. et in quo differat ab eis. alia asini. Licet enim id in re esse oporteat quod intellectus intelligit. quia habet praeter naturam speciei principium individuans quod est materia signata. quod quia secundum Platonem species separatae sunt causae omnibus aliis entibus. proprie participare dicitur. |#6 Hoc autem nomen participationis Plato accepit a Pythagora. ita quod erant supra sensibilia et infra species. Pythagorici enim dicebant numeros esse causas rerum sicut Platonici ideas. Sed quia Plato ideas posuit immutabiles ad hoc quod de eis possent esse scientiae et definitiones. non conveniebat et in ideis uti nomine imitationis. non tamen oportet quod modo illo sit species illa in intellectu quo in re intellecta: nam omne quod est in aliquo. non tamen oportet quod mathematica sint praeter sensibilia. corpora causabant. Circa primum duo facit. Nam intellectus etsi intelligat res per hoc. Secundo ad quod genus causae reducuntur. non participat illud. Nisi enim essent duo trianguli eiusdem speciei. alio modo sicut mathematica abstracta a sensibilibus. A sensibilibus quidem. sive ab eis imitetur. Unde quamvis intellectus intelligat mathematica non cointelligendo sensibilia. et similiter de aliis. Hoc autem non est necessarium. |#5 Similiter autem cum idea hominis separata nihil aliud habeat nisi ipsam naturam speciei. non tamen eodem modo. licet ponerent participationem. quod similis est eis quantum ad speciem intelligibilem. cum tamen in sensibilibus sapor et color simul inveniantur. Sicut si calor esset calor per se existens. unum tamen substantiam. et alius sit modus essendi quo res existit. et dixit quod huiusmodi entia erant media trium substantiarum. quod Platonici tradiderunt. est essentialiter homo. quod ex hoc in sua positione erravit. et universalia praeter particularia. Inquantum enim numeri qui de se positionem non habent. non tamen perscrutati sunt qualiter species communis participetur ab individuis sensibilibus. nec species asini. Sed tamen transmutavit ipsum. Et ideo assignabant rebus pro materia magnum et 27 . Hoc autem in speciebus non accidit. mathematica vero sempiterna et immobilia. quia credidit. |#9 Deinde cum dicit quoniam autem hic ponit opinionem Platonis de rerum principiis: et circa hoc duo facit. uno modo sicut universalia intelligimus abstracta a singularibus. Et ideo quia invenit intellectum nostrum dupliciter abstracta intelligere. quod singulis speciebus attribuuntur multa individua univocorum. Licet enim alia sit species hominis. Et hoc accipiebant ex ipsa ratione scientiae mathematicae. patet ex eo. nam species. per quam fit in actu. idest multa individua univocae speciei praedicationem suscipientia et hoc secundum participationem. necessarium est quod alius sit modus intelligendi quo intellectus intelligit. et similiter in aliis figuris. Quod vero non totaliter est aliquid habens aliquid aliud adiunctum. aut imitationem. Primo ponit quae principia rebus Plato assignavit. inquantum natura speciei in hac materia designata participatur. Nam videmus quod etiam visus percipit colorem sine sapore. vel idea est ipsa natura speciei.. Sed tamen est sciendum. quod Pythagorici. palam autem ex dictis etc. Quod enim totaliter est aliquid. ibi. utrique abstractioni intellectus posuit respondere abstractionem in essentiis rerum: unde posuit et mathematica esse separata et species. Differunt vero mathematica a speciebus. nam mathematica scientia a motu abstrahit. et ab utrisque differebant. qua est existens homo per essentiam. Et propterea ab eo vocabatur per se homo. est per modum eius in quo est. non diceretur participare calorem. tamen species hominis non est nisi una. similia secundum speciem: alias non salvarentur demonstrationes mathematicae scientiae. Dicit ergo primo. frustra demonstraret geometra aliquos triangulos esse similes. |#8 Patet autem diligenter intuenti rationes Platonis. non potest esse singularis species nisi una. ibi. quia sensibilia sunt corruptibilia et mobilia. Socrates vero vel Plato. Sed loco eius usus est nomine participationis. quia nihil esset in eo nisi calor. Individuum autem est homo per participationem. et universalia praeter particularia. quia in mathematicis inveniuntur differentia secundum numerum. idest mathematica. Secundo ostendit quomodo Plato cum Pythagoricis communicet. Ignis vero quia est aliquid aliud quam calor. Et ideo ex natura intellectus. sed est per essentiam idem illi. ideo dicitur secundum Platonem participare speciem. Nam cum in specie separata nihil aliud sit nisi natura speciei. et dicebant quod huiusmodi existentia sensibilia erant quasi quaedam imitationes numerorum. |#7 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit opinionem Platonis de mathematicis substantiis: et dicit quod Plato posuit alias substantias praeter species et praeter sensibilia. quod modus rei intellectae in suo esse sit sicut modus intelligendi rem ipsam. dicitur participare calorem.

et sic de aliis. Secundo differentiae causam. evenit Platonicis propter scrutationem. Unde numeri pares materiae attribuuntur. unum igitur et numeros etc. fecit dualitatem. quos aliquis alius numerus numerat. ad quam pertinet considerare definitiones et universalia huiusmodi. cum eis attribuatur infinitum. et universaliter omnis numerus par a dualitate numeratur. Unde cum unum opinaretur esse substantiam entis. videbatur sibi quod hoc modo multiplicarentur diversae species separatae ex una quae est communis substantia. Et hoc ideo. quae scilicet ex parte materiae est.. nec iterum ponunt species separatas. sicut etiam Pythagorici. |#10 Deinde cum dicit unum tamen hic comparat opinionem Platonis Pythagorae. Et hac necessitate fuerunt coacti ponere quasdam res quibus definitiones attribuuntur. sed compositi. Primo enim ponit differentiam inter eos. oportet quod etiam numerus. non participaverunt dialecticam. Dicit ergo quod ideo Platonici fecerunt dualitatem esse numerum. Et primo secundae. et hoc dupliciter. Quarum prima est quod unum sit substantia rerum. Unde si unitas est substantia. ut dictum est. sed hoc signat substantiam rei. et iterum introducere species separatas. quia Plato posuit numeros praeter sensibilia. qui est alia natura a speciebus. sicut ternarius. constituuntur secundum eum. Sed Pythagorici dicunt ipsas res sensibiles esse numeros. numeros esse dicebat. quas dicebat esse numeros. septenarius. sicut supra habitum est. ut dictum est. et non in ipsis sensibilibus. Dicuntur autem numeri primi. Plato posuit consistere ex magno et parvo. et unum quod est principium numeri. Conveniebant autem in duabus positionibus. Et sic infinitum quod Pythagoras posuit unum principium. Primo quantum ad hoc Pythagorici ponebant (ut dictum est) duo principia. Dicebant enim quod sicut species sunt sensibilibus formae. Et primo ponit causam huiusmodi differentiae. Et ideo sicut sensibilia constituuntur ex principiis universalibus per participationem specierum. quos nullus numerat. quem numerat dualitas. in quibus consistit ratio magni et parvi. quia omnes numeri naturaliter generantur ex dualitate praeter numeros primos. 28 . Et circa hoc duo facit. sicut quaternarius. Et hoc est proprium opinionis suae in comparatione ad Pythagoram. undenarius. ut supra dictum est. Et hoc ideo. et quasi substantiam rerum. scilicet finitum et infinitum: quorum unum. idest formam dicebant esse unum. Est autem ista differentia in duobus. Unitas enim diversas numerorum species constituit per additionem et subtractionem. |#11 Secunda positio sequitur ex prima. Plato vero loco huius unius quod Pythagoras posuit.. Et iterum inter species et sensibilia posuit mathematica (ut supra dictum est) quae secundum suam substantiam numeros esse dicebat. Sed Pythagorici qui fuerunt priores Platone. Secundo in quo differebant.parvum. Secundo causas differentiae primae. attamen e contrario. ibi. idest propter hoc quod perscrutati sunt de definitionibus rerum. scilicet infiniti. sicut Pythagorici fecerunt. ibi. Dicit ergo quod ponere unum et numeros praeter res sensibiles. Hi enim a sola unitate constituuntur immediate. pro infinito. quia ista ponebant esse principia specierum. non dicuntur primi. quinarius. Dicebant enim Platonici. |#13 Secunda differentia est. ex qua sicut aliquo echimagio. quarum consideratio induxit ad introductionem idearum. quas credebant non posse attribui rebus sensibilibus. Hac ratione posuit dualitatem. |#14 Deinde cum dicit unum igitur hic ostendit causam differentiae. ex illis. |#15 Deinde cum dicit dualitatem autem hic ostendit causam alterius differentiae. Ipsas enim species. quia. quod est materia. Et hoc ideo quia numerus nihil aliud est quam unitates collectae. et unum quod convertitur cum ente. quae est in rationibus. scilicet magno et parvo. ponens ex parte materiae magnum et parvum. ibi. |#12 Deinde cum dicit pro infinito hic ostendit in quo differebant. scilicet infinitum. Et primo ostendit in quo conveniebant. Numeri vero. ibi. se habet ex parte materiae. Dicebant enim Platonici (similiter ut Pythagorici) numeros esse causas substantiae omnibus entibus. idest ex aliquo exemplari omnes alii numeri pares generantur. quia non distinguebat inter unum quod est principium numeri. sicut accidens de subiecto. dualitatem autem fere etc. Secundo ostendit Platonem non rationabiliter motum esse. quod hoc quod dico unum non probatur de aliquo alio ente. non distinguebant inter unum quod convertitur cum ente. ita unum est forma specierum. ex quibus constituebantur. ita species. et non ponunt mathematica media inter species et sensibilia. sicut ex unitate diversae species numerorum multiplicantur.

Cum enim aliquid generatur accipit formam quidem. sed esse desinit generato corrupto. Et tales sunt mutationes illorum principiorum. Illa enim materia. |#20 Ulterius Plato assignavit causam eius quod est bonum et malum in rebus. quia unum dicitur in speciebus: idest id quod hoc modo se habet ad sensibilia. qui inducit speciem. Dicit ergo. ex quo diversitatem rerum constituebant per rarum et densum. idest participationes. quae modo substat uni formae. qui ad hoc specialiter aliquas causas in rebus constituerunt. videtur autem ex una materia. sed per accidens eam ponerent. Unde diversae receptiones videntur provenire ex diversis mensuris recipientium.|#16 Deinde cum dicit attamen e contrario hic ostendit Platonem irrationabiliter posuisse. Sed masculus unus potest impraegnare multas feminas. ut infra dicetur. idest sensibilibus causae eius quod quid est. Causa enim ipsa. licet non per se. et hoc propter diversitatem quae est in materiis. quam e converso. idest causa. ut supra dictum est. Videbat enim Plato quod unumquodque recipitur in aliquo secundum mensuram recipientis. sicut unum ad speciem. et contrarietatem ex parte formae. posuit diversitatem ex parte materiae. Vel immutationes dicit inquantum Plato mutavit opinionem de principiis. aliquid huiusmodi. Et ideo posuerunt unitatem ex parte materiae. Sed una species sive una forma solum semel generat. sicut patet primo physicorum. quod Plato de causis quaesitis a nobis ita definivit. quia species quas posuit sunt aliis. ex dictis palam esse quod Plato usus est solum duobus generibus causarum. Et hae quidem causae. ut ab eis possent assignare principia boni et mali. Et huius exemplum apparet in masculo et femina. sed etiam respectu sensibilium. et unitatem ex parte formae. Femina autem impraegnatur ab una actione viri. In quo manifeste apparet quod una materia ad multas formas se habet. tamen e converso contingit. quae est causa ei. Vidit etiam quod agens. post modum substare poterit pluribus. |#19 Deinde cum dicit palam autem hic ostendit ad quod genus causae principia a Platone posita reducantur. facit multas res speciem habentes. per quam rei quidditas constituitur: et etiam usus est ipsa materia. Nam masculus se habet ad feminam sicut agens et imprimens speciem ad materiam. vel aquam. et non e converso una forma ad multas materias se habet. |+11 Lectio 11 29 . quae forma eadem numero non potest alteri generato advenire. Sed tamen causam boni et mali conati sunt investigare quidam primorum Philosophorum. idest quidditatis rei. scilicet formalis et materialis. sicut posuerunt naturales. Secundo etiam ponit rationem naturalem. quae Platonem movebat ad suam opinionem. et singulis elementis ab eo positis. ibi. In hoc autem quod boni causas et mali tetigerunt. quae ponebant quasi principia formalia. Dicit ergo quod quamvis Plato poneret dualitatem ex parte materiae. Et circa hoc duo facit. Sed Plato ex consideratione universalium deveniebat ad ponendum principia sensibilium rerum. cum diversitatis multorum singularium sub uno universali causa sit divisio materiae. Et sic videtur rationabilius ponere ex parte materiae unitatem. et unitatem ex parte materiae. cum sit unus. prout sunt subiecta transmutationi. est ipsa species. aliquo modo accedebant ad ponendum causam finalem. et illa videtur substantia de qua sunt species: sicut ens unum ponit causam formalem specierum: ita magnum et parvum ponit earum causam quasi materialem. Ponebant enim rerum materiam aerem. |#18 Est autem attendendum quod haec diversitas inter Platonem et naturales accidit propter diversam de rebus considerationem. Et hoc ideo quia ex materia viderunt Philosophi multa fieri per successionem formarum in ipsa. causam vero mali materiae. scilicet causa formalis. idest causae formales: ipsis vero speciebus causa formalis est hoc quod dico unum. ut ex praedictis patet. Quod ex hoc patet. vel ut ita dicam influentias in causata: sic enim nomen immutationis Pythagoras accipit. scilicet Anaxagoras et empedocles. Et sic patet ex praedictis. in qua unum subiectum successive accipit contraria. qui posuerunt contrarietatem ex parte formae. quia ea dualitas quae respondet sensibilibus pro materia est magnum et parvum. quam primi naturales habuerunt. sicut posuit Plato. quae posuit Plato. Unde. uno corrupto et alio generato. quod quid est. Et inde est quod posuit unitatem ex parte speciei. Primo enim ex ratione naturali ostendit hoc. non solum sunt respectu specierum. Non enim est rationabile ponere sicut Plato posuit. Una autem materia est una mensura recipiendi. sed dualitatem sive contrarietatem ex parte formae. |#17 Deinde cum dicit videtur autem hic ponit rationem e converso ex his sensibilibus acceptam secundum opinionem Platonis. sicut attestantur opiniones omnium aliorum Philosophorum naturalium. Nam causam boni ascribebat speciei. idest constituit aliquid generatum. et dualitatem ex parte materiae. Naturales enim considerant tantum quae sunt sensibilia.

sicut thales et diogenes et similes: quidam plures. Et hi omnes tetigerunt talem causam. quia quidam posuerunt rerum materiam esse aliquod corpus. nullus manifeste rebus attribuit. |#5 Deinde cum dicit quod quid hic ponit opiniones de causa formali. et hoc non manifeste. aere subtilius. Et primo in generali. Tertio quomodo causam formalem. sicut empedocles qui posuit os et carnem habere aliquam rationem per quam sunt huiusmodi. Tertio concludit conclusionem principaliter intentam. Quidam incorporeum. Secundo ostendit qualiter praedictas causas tetigerunt. cum potius ex parte rerum sensibilium materiam ponant. Dicit ergo primo. quae ad aliquod genus causae adaptari possunt. scilicet igne spissius. alii vero. quod non solum nihil addiderunt. immo magis sunt rebus causa immobilitatis.|#1 Hic recolligit omnia quae ab antiquis de causis sunt dicta: et circa hoc tria facit. non tamen hoc quod pertinet ad causam formalem ponebant per modum causae. Et sic patet quod dicit. Quicquid enim necessarium in sensibilibus invenitur. non suscipiuntur vel ponuntur ab eis ut materia rerum sensibilium. Species enim et ea quae sunt modo praedicto in speciebus. Et primo quomodo tetigerunt causam materialem. posuerunt solam causam materialem. Posuit enim Plato magnum et parvum. 30 . idest Pythagorici posuerunt infinitum. odium. aut qui faciunt aliqua principia agentia praeter haec. Ad hoc enim ab eis ponebantur.. quod illi. quia quidam posuerunt unam materiam. hoc ex speciebus causari dicebant. ibi. sed omnes obscure etc. Similiter Anaxagoras posuit infinitatem similium partium idest infinitas partes consimiles principia esse. sicut unitatem et numerum et alia huiusmodi. scilicet priores Philosophi. cuius vero causa etc. vel aliquod medium inter haec elementa. |#2 Deinde cum dicit sed omnes hic ponit qualiter illas causas posuerunt. dicebant esse absque motu. per quam scitur quid est rei substantia. quae praedicta sunt. quae distinctae sunt secundo physicorum. |#6 Sed inter alios maxime appropinquaverunt ad ponendum causam formalem qui posuerunt species. et dicit quod causa.. Primo. ibi. Differunt tamen in duobus. scilicet materialem. sed quo modo appropinquaverunt. omnes in hoc conveniunt. ponunt eas causas quasi bonum.. quod nullus eorum. dicens. Dicit ergo. ibi. illi namque etc. quod immobiles existentes uniformiter se haberent. |#7 Deinde cum dicit cuius vero hic ponit opiniones quorumdam de causa finali. quid Philosophi. sicut Parmenides qui posuit ignem quasi causam agentem. nec dicunt eodem modo. dicens quod Philosophi quodammodo finem cuius causa motus et transmutationes et actiones fiunt. Nec ponunt eas ut causas unde motus proveniat rebus. et intellectum. Secundo quomodo causam efficientem. et quomodo locuti sunt de principiis rerum et de veritate. qui de causis et principiis rerum dixerunt. ibi. omnes enim tales praedicti tale corpus posuerunt esse primum elementum. ibi. sicut empedocles. quantum ad ipsam rerum substantiam. ibi. et eas rationes qui ad species pertinent. potuit dicere aliquas causas praeter illas. quod priores Philosophi nullam causam de quatuor generibus causarum ab eis suprapositis addere potuerunt. Non enim assignaverunt secundum quod genus causae principia ab eis posita rerum causae essent. Sed ex eorum dictis tantum haberi potest. ut dictum est. Et etiam illi qui dixerunt aerem aut aquam aut ignem esse principium. et ipsas. Quarto quomodo causam finalem. sed solum posuerunt illa. et si aliquid tangerent antiqui Philosophi quod pertineret ad causam formalem. Secundo. quod alii praedictorum Philosophorum posuerunt cum causa materiali causam unde principium motus: sicut quicumque posuerunt causam rerum amorem.. Empedocles vero quatuor elementa quae sunt corpora. Italici vero. Quod quid erat esse vero etc. ita quod de eis possent dari definitiones et fieri demonstrationes. Primo ostendit. Illi enim qui dicunt causam esse intellectum vel amorem. Sed secundum eorum opinionem species rebus singulis praestant quidditatem per modum causae formalis. sicut Plato qui posuit dualitatem. et quodammodo non dicunt. |#3 Deinde cum dicit illi namque hic ostendit in speciali quomodo singulas causas tetigerunt. quod Philosophi quantum ad haec. quod dant rebus aliquod principium quasi materiam. quo vera causa est. sed obscure. quod iterum non est corpus. Dicit ergo primo. scilicet species. et unitas hoc ipsum praestat speciebus.. dicunt esse causam. Dicebant enim huiusmodi esse causas ut res bene se habeant. idest causam formalem. |#4 Deinde cum dicit alii quidem hic ponit opiniones de causa efficiente. quae non dicunt aliquod corpus. Secundo in speciali. sicut praedicti Philosophi. ut unitas et numerus. quod breviter et sub quodam capitulo sive compendio pertranseundo dictum est. Boni enim causa esse non potest nisi bonum. quod quidem igitur recte etc.

et quomodo ea quae dicuntur de principiis habent aliquam dubitationem. scilicet bonum. sed in multis. Secundo recolligit ea quae dicta sunt. Primo improbat singulas opiniones. |#2 Deinde cum dicit de generatione hic ponit secundam rationem quae talis est. in quod tendit appetitus. Et non solum in hoc. quia scilicet ponebant pro causa. Isti ergo Philosophi non dixerunt praedictas causas esse bonas. et habentem mensuram idest dimensionem: corpus autem non potest esse causa rei incorporeae. Quicumque habet necesse determinare de motu. Non tamen dicebant quod esse rerum aut fieri esset huius causa. scilicet Pythagorae et Platonis. quod pertinet ad rationem causae finalis. quia inde palam est. idem quoque et si quis. ut ex hoc quod est esse activum vel perfectivum. Et sic dicebant talem naturam. quae sine motu non sunt: tum etiam quia de rebus omnibus naturaliter tractare volebant: naturalis autem consideratio 31 . |#10 Deinde cum dicit quod quidem hic concludit conclusionem principaliter intentam. Alia autem utilitas est. et esse unam naturam quasi materiam. Sed ipsi non posuerunt principia nisi corporea: quod ex hoc patet. |#8 Similiter autem Pythagorici et Platonici qui dixerunt rerum substantiam esse ipsum unum et ens. ibi. et in quo bene. Circa primum duo facit. Circa primum duo facit. scilicet unius et entis.. et quodammodo non dicere. ibi. sicut bonum est causa. quod pertinet ad rationem causae finalis. ut omnia quae antiqui posuerunt. recta fuit. quoniam ergo dictas causas etc.. scilicet bonum. sed per accidens. scilicet quod determinatio facta superius de causis quae et quot sint. nullum genus causae valentes addere supra praedicta. qui ponunt ipsum esse causam finalem. et quae superius sunt determinata. et hoc per accidens. ibi. quia non ex ratione boni. ergo patet quod in hoc deliquerunt insufficienter rerum principia tradentes. quicumque vero etc.Unde sequitur quod ponerent intellectum et amorem esse causam. vel per modum materiae sicut Pythagorici. Secundo reprobat opiniones illorum qui non naturaliter sunt locuti. Secundo in speciali. quod pertinet ad rationem causae efficientis. Id autem. oportet quod ponat causam motus: sed praedicti Philosophi habebant necesse tractare de motu: quod ex duobus patet: tum quia ipsi conabantur dicere causas generationis et corruptionis rerum. non per modum causae formalis. hic incipit eas improbare. scilicet intellectu et amore. sed ratione eius cui accidit esse bonum. eo quod altiora principia posuerunt quam naturales. Nec solum oportet praedictas opiniones recitasse. sicut dicimus quod bonus homo facit bonum. esse rebus sensibilibus causam substantiae. est finis: bonum igitur secundum propriam rationem est causa per modum finis. Quod ex hoc patet. Prima dividitur in duas partes. sed post haec transeundo dicendum est quomodo quilibet horum dixerit. quasi horum causa aliquod entium sit aut fiat. |+12 Lectio 12 |#1 Postquam recitavit opiniones Philosophorum de principiis. Illi igitur ponunt bonum simpliciter esse causam. Bonum enim secundum propriam rationem est causa per modum causae finalis. uni etiam et enti attribuebant bonitatem. quia ipsi ponebant. ut ex sequentibus rationibus apparet. Maxime enim haec scientia considerat causam formalem et finalem et aliquo modo etiam moventem. procedebat motus quidam ad esse et fieri rerum. sed etiam quaedam incorporea. id cui convenit esse finem. et ad hoc etc. Et dividitur in duas partes. Primo improbat opiniones praedictas in generali. sed quia a praedictis. Non enim simpliciter dicebant bonum esse causam. ibi. inquantum aliquid fit gratia alicuius boni. et in quo male. Qui autem attribuunt bono alium modum causalitatis. Secundo eorum qui posuerunt plures. Alio modo per modum causae efficientis. ut dictum est. ponunt ipsum esse causam. sed per modum causae efficientis: ita Platonici posuerunt bonum esse causam per modum causae formalis et non per modum causae finalis: Pythagorici vero per modum causae materialis. non tamen posuerunt ipsum esse causam per modum finalis causae.. Primo improbat opiniones eorum qui posuerunt unam causam materialem. Et haec utilitas provenit ex praedictarum opinionum recitatione. aut aliquod horum. Quia in rebus non solum sunt corporea. et continuat se ad sequentia. quod bonum est. Et sic sicut naturales posuerunt bonum esse causam. Prima ratio talis est. Bonum autem potest intelligi dupliciter. sicut Plato posuit. Unde patet quod isti Philosophi causam finalem non ponebant nisi per accidens. et eam esse corpoream. Huius enim testimonium videntur praebere praedicti Philosophi. vel per modum causae formalis. ut patet ex libro de anima. Primo reprobat opiniones eorum qui naturaliter locuti sunt. quod principia rerum sunt quaerenda in ista scientia. quod omnia appetunt. Uno modo sicut causa finalis. unum omne idest universum esse unum secundum substantiam. Improbat autem in generali triplici ratione. |#9 Unde patet quod accidebat eis quodammodo dicere bonum esse causam.

et eorum positiones. qui fuerunt ante naturales Philosophos: et publica. hoc attestatur opinioni. Unde si simplex est prius composito. ex quo alia fiunt per concretionem. Qui duo modi multum differunt quantum ad prioritatem vel posterioritatem eius ex quo aliquid generatur. Constat enim quod illud quod est in generatione posterius. eo quod natura est principium motus et quietis. sicut grossiora ex subtilioribus. |#5 Ostendit etiam modum procedendi contra eorum opiniones ex eorum rationibus. ut patet secundo physicorum: ergo debebant tractare de causa. posuerunt ipsum primum esse principium. Nam secundum unum modum videtur esse prius id ex quo generatur aliquid per concretionem. et aer quam ignis. Formam dicit. ex quo generatur aliquid per rarefactionem. est prius secundum naturam. necessarium est illud poni primum principium quod est omnium subtilissimum. quod illud sit elementum maxime omnium. ita quod quaedam fiunt ex illis per concretionem sive per inspissationem. Et hoc esse videtur simplicius. sequendo hanc rationem. et terra prior aqua quasi primum principium. ibi. Ponebant enim hac ratione aliquod istorum esse principium. nisi qui posuit ignem esse principium. Et rationem opinionis ostendit. |#6 Quod enim illud ex quo generatur aliquid per concretionem sit primum. sicut in id quod est primum in eius intentione. et ex mixtis humores et membra: ergo illud quod est magis compositum et spissum illud est prius secundum naturam. scilicet quod aqua sit prior aere. Et sic sequitur contrarium eius quod prima ratio concludebat. qui videlicet ponebant esse elementum quodlibet simplicium corporum praeter terram. quia ex eo generabantur alia concretione vel discretione. Et Hesiodus etiam. nihil de ea dicendo.. Et ita cum illam auferrent causam. |#3 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit tertiam rationem. tanto est etiam posterius generatione: quia in via generationis ex simplicibus proceditur ad composita. minutissimas partes habens. quia est subtilissimum corporum. |#4 Deinde cum dicit nullus enim hic reprobat opiniones eorum in speciali: et hoc dupliciter. fuit antiqua. quia esset contra communem opinionem. per quam e converso videtur quod terra sit maxime elementum. ideo non potest dici quod hoc non dixerunt. et ex hoc sumit secundam rationem. quod terra esset substantia omnium. Primo quantum ad hoc quod ponebant elementa praeter ignem esse principia. dixit quod inter alia corpora primum facta est terra. Nam ex quo ratione subtilitatis aliquid ponitur principium. propter magnitudinem partialitatis idest propter grossitiem partium. qui fuit unus de theologicis poetis. idest formam partis. quod nullus posteriorum prosecutus est poetas theologos. Per rationem quidem: quia id ex quo fiunt alia per concretionem est hoc quod est subtilissimum inter corpora. Constat autem quod quodlibet aliorum trium elementorum accepit aliquem Philosophorum. Per eorum vero positiones: quia quicumque posuerunt ignem esse principium. quod causam formalem praetermittebant. quod est generatione etc. qui dixerunt terram esse elementum. quod nullus eorum recte dixit. et si quid est medium inter ea grossius est quam ignis. propter grossitiem partium. Sed quia non dixerunt terram principium esse. Et sic patet quod opinio quod terra esset principium. Similiter autem alii visi sunt hanc rationem sequi. Unde patet. quia in eam consenserunt plures. quia ab ipsis poetis theologicis posita. videtur quod hoc sit primum. Sed quanto aliquid est magis densum et compositum. Secundo quantum ad hoc quod praetermittebant terram. sicut ex elementis fiunt mixta. si vero est. existimantes tale esse elementum corporum. inquantum est principium cognoscendi. et aqua quam aer. Quod quidem patet per rationem. 32 . Nam multitudo hominum hoc existimabat. qui iudicavit ipsum esse principium. quae nunc habetur. Et hanc rationem primo ponit. inquantum est principium subsistendi: et quod quid est. quia per eam scitur quid est res: sed praedicti Philosophi formam non ponebant esse alicuius causam: ergo insufficienter de rebus tractabant. quia ipsi videbant simplicia corpora ex invicem generari. Quaelibet enim res naturalis habet substantiam. quod est subtiles partes habens.requirit motum. Sed constat quod terra habet grossiores partes quam aqua. et quod quid est. |#7 Deinde cum dicit si vero hic ponit aliam rationem. Et manifestum est quod hoc renuerunt ponere. Quod ex hoc patet. patet etiam quod in hoc deliquerunt. quae est principium motus. idest quidditatem quae est forma totius. eo quod natura in finem generationis tendit. Unde restat quod hac sola ratione posteriores naturales evitaverunt ponere terram esse principium. in hoc etiam delinquentes. Primo ergo resumit eorum positionem. Secundum vero alium modum videtur esse prius illud.

Sed ad sensum videmus quod quatuor elementa ex invicem generantur. scilicet materiam et causam agentem. tunc oportet esse unum. eo quod principia semper oportet manere. vel de potentia in actum. nisi per aliquod perfectum ens actu. et illud quod est prius simpliciter. Ponere enim plures causas moventes et contrarias non omnino dictum est recte.. licet posterius natura. Ipse vero non articulavit eam. alia vero ratione terra. falsa quantum ad hoc quod expressit. Cum igitur ipse intendat ponere primas causas moventes. quod procedit de potentia in actum perfectum. |#13 Deinde cum dicit et ex toto hic ponit tertiam rationem quae ducit ad inconveniens. nec omnino rationabiliter. Dicit ergo primo. quia patiebatur eamdem difficultatem ex praedicta contrarietate. inconvenienter posuit eas contrarias. In omni alteratione oportet esse idem subiectum quod patitur contraria. |#14 Deinde cum dicit Anaxagoram vero hic prosequitur de opinione Anaxagorae: et circa hoc duo facit. Anaxagoram etc. Et hoc ideo. ut de eo inferius Aristoteles probabit. ideo cogebantur quasi rationibus contrariis diversa principia ponere. postea subest frigori. Eius ergo opinio est vera quantum ad hoc quod non expressit. quia ex uno contrario non fit alterum. nam absurdo existente etc. sicut apparet in duodecimo huius scientiae. Necessarium ergo erat antiquis naturalibus quod utrumque attribuerent primo principio totius universi. cum earum effectus contrarii appareant. ibi. Quia prima principia non generantur ex invicem. qui dixerunt unam causam materialem. ea sufficiant quae ad praesens dicta. Et hoc est inconveniens quod alteratio totaliter auferatur. Si enim quaeratur quid est prius simpliciter. Nam ex ratione simplicitatis. ut dictum est primo physicorum. propria praeter ea quae accidunt ponentibus unam causam materialem. licet ex calido fiat frigidum suppositum uno subiecto tantum. |#9 Concludit autem in fine quod de positionibus eorum. sicut calidum in igne. licet contra eum non sit ratio de ablatione causae moventis. sicut et actum potentia. ignis videbatur esse maxime principium. Nec iterum posuit istis duobus unam naturam subiectam. unde et de eorum generatione in scientia naturali determinatur.. secundum quem aliquid exit de potentia in actum. |#10 Deinde cum dicit idem quoque hic ponit rationes contra ponentes plures causas materiales. quod idem accidit empedocli qui posuit quatuor corpora esse materiam. Praeeligebant autem rationem simplicitatis. Si enim causae moventes accipiantur proxime. scilicet cum summa simplicitate maximam perfectionem. idest non expresse distinxit. |#12 Deinde cum dicit et de moventium hic ostendit secundum inconveniens quod pertinet ad causam moventem. Haec autem duo non possunt simul attribui alicui principio corporali. Ergo inconvenienter posuit quatuor elementa prima rerum principia. Quarum prima talis est. ut dictum est. et de praedicta contrarietate simplicitatis et perfectionis in corporalibus. oportet ipsum esse perfectissimum. et frigidum in aqua. inquantum unum subiectum quod suberat calori. Sicut de hoc quod non posuit causam formalem. Empedocles vero non posuit unum subiectum contrariis. et est talis. |#11 Et hoc patet tribus rationibus. 33 . Quaedam etiam inconvenientia accidunt empedocli eadem cum praedictis. in cuius ordine non oportet id quod est principium esse perfectius. Sed respectu unius particularis. eo quod composita dependent a simplici et non e converso. quasi quadam necessitate veritatis coactus. Secundo explicat utrumque in speciali. Dicit ergo primo quod si quis vult suscipere opinionem Anaxagorae veram de eo quod posuit duo principia. Primo ostendit qualiter opinio Anaxagorae est suscipienda quasi vera. ergo nullo modo potuit alterationem ponere. Sed quaedam alia inconvenientia accidunt ei. Huiusmodi autem contrarietatis dissolutio haberi non potest. ut sequeretur eos. ita quod unum contrarium in alterum convertatur. Nam in corporibus generabilibus et corruptibilibus sunt simplicissima imperfecta. immo contraria in diversis subiectis posuit. si loquamur de primo universi. oportet eas esse contrarias. sicut ex calido non fit frigidum. et quomodo quasi falsa in generali. Secundo contra Anaxagoram. accipiat eam secundum rationem quam videtur ipse secutus. ita quod ipse calor fiat frigus vel e converso. Nihil enim reducitur de imperfecto ad perfectum. nisi ponendo primum entium principium incorporeum: quia hoc erit simplicissimum. potentia est prius tempore actu. Et primo contra empedoclem. et in octavo physicorum.|#8 Est autem attendendum quod differt quaerere illud quod est prius in uno et eodem. oportet perfectum esse prius imperfecto. qui hanc rationem exprimunt. Et ideo. Constat etiam quod primum omnium oportet esse simplicissimum. ibi. quia non considerabant res nisi secundum modum. Si autem accipiatur prima causa.

Materia enim. apparebit eius dictum mirabilius et subtilius praecedentium Philosophorum dictis. licet aliqua differentia sit inter potentiam materiae et potentiam mixti. idest distincte et manifeste perquirat quod Anaxagoras vult dicere. Primo. tamen non sunt in eo in potentia pure passiva. omnia in principio mundi fuisse permixta. idest ad quod eius intellectus tendebat. Primo. Istae igitur absurditates apparent. quia mixtum habet motum et operationes ex virtute corporum miscibilium. Tertia ratio est. quod non posuit particularem aliquam mixtionem. oportet quod aliqua specierum particularium inesset ei. Dicit autem fere. necesse est aliquam eius speciem praedicari. de illa substantia sic permixta. Et hoc propter duo. videtur posuisse mixtionem praedictam. Nam miscibilia. Quod ex hoc potest patere. sed principia solum substantiarum corruptibilium. ut diceretur esse alba. quia non quodlibet natum est misceri cuilibet in corporibus.|#15 Et hoc in speciali patet sic. Tamen videbatur directe dicere aliquid propinquius opinionibus posteriorum. Quarta ratio est. Unde si illa substantia esset colorata. si ponantur omnia esse permixta. Quia igitur non posuerunt principia communia omnibus substantiis. cuius contrarium Anaxagoras dicebat. sed illa sola nata sunt adinvicem misceri. et antequam aliquam speciem participet. Si enim genera praedicarentur. quam ponimus sicut indeterminatam. |#16 Tamen si quis exequatur articulariter. quia secundum hoc oporteret illum colorem non esse aliis permixtum. sed sit in potentia ad omnes. ut Anaxagoras dicebat: ergo sequeretur quod passiones et accidentia possent a substantiis separari. ut scilicet non habeat actu aliquam formam. ut patet de coloribus. sed universalem omnium. Et haec est vera natura materiae. sive sit praedicatio univoca sive denominativa. quod est contra praedicta. nihil vere poterat de ea praedicari. Quod ex hoc patet. determinatur per formam. Est et alia differentia: quia mixtum etsi non sit actu aliquod miscibilium. et non e converso: ergo impermixta oportet praeexistere mixtis. et alterum principium posuit materiam primam. est tamen aliquid actu: quod de materia prima dici non potest. quae sunt in potentia in materia prima. quam ponebat rerum materiam. sed potentia tantum. Quia si totaliter accipiatur eius opinio secundum quod in superficie apparebat ex eius dictis. est absurdum. ut patet de intellectu maxime. cum sit infinitarum formarum. Secunda ratio est. Sed hanc differentiam videtur removere Anaxagoras ex hoc. etsi sint in potentia in mixto. eo quod mixtio est miscibilium alteratorum unio. |#20 Ultimo excusat se Aristoteles a perscrutatione diligentiori harum opinionum. quia eorumdem est permixtio et separatio: non enim dicuntur misceri nisi illa quae apta nata sunt separata existere: sed passiones et accidentia sunt permixta substantiis. esset ab aliis distincta. quia hoc ipsum quod est. quod pertinet ad istam scientiam. quia impermixtum se habet ad permixtum sicut simplex ad compositum: sed simplicia praeexistunt compositis. ut scilicet esse qualis vel quanta vel aliquid huiusmodi. ut diceretur esse colorata. quae quidem opiniones tunc erant magis apparentes. scilicet opinioni Platonis et Aristotelis qui recte de materia prima senserunt. Anaxagoras vero ponebat quodlibet esse mixtum cuilibet. si consideretur opinio Anaxagorae superficialiter. nec dixit recte. et per eam consequitur aliquam speciem. quamvis quaedam principia ab eis posita possent ad alia etiam extendere. quia magis accessit ad veram materiae cognitionem. |#18 Ex quibus patet. vel nigra. quia iam ista species. de necessitate haberet aliquem determinatum colorem. quia magis accessit ad verum cognitionem primi principii agentis. Et similiter color in genere non poterat de ea praedicari. sed omnia erant permixta. et hunc dixit solum esse impermixtum et purum. Et propter hanc similitudinem materiae primae ad mixtum. apparebit maior absurditas propter quatuor rationes. Et similis ratio est de humoribus idest saporibus. quae nata sunt adinvicem transire per aliquam alterationem. Dixit enim omnia esse permixta praeter intellectum. quia et ipsum mixtum non habet actu aliquid eorum quae in eius mixtionem conveniunt. non enim poterat de ea praedicari aliquis specialis color. secundum quod ipse est simplex et impermixtus. quod est impossibile. ideo diligens inquisitio de praedictis opinionibus magis pertinet ad scientiam naturalem quam ad istam. quia de aliis substantiis non tractabant. cum distinctio partium mundi aestimetur secundum sententiam Aristotelis sempiterna. |#17 Secundo. quia in illa permixtione rerum quando nihil erat ab alio discretum. quia de quocumque praedicatur genus. nec plene. quae sunt veriores. quod pertinet ad scientiam naturalem. Unde nec ipsa genera prima poterant de ipso praedicari. quia sermones dictorum Philosophorum sunt proprii sermonibus naturalibus. licet exprimere nesciret. quod ipse posuit duo esse principia. 34 . et de omnibus aliis huiusmodi. subtilius caeteris dixit. vel secundum aliquem alium colorem colorata. ad quos pertinet tractare de generatione et corruptione. |#19 Patet igitur quod Anaxagoras secundum illa quae exprimit. Manent enim virtute in mixto. quod est manifeste falsum. Ipsi enim fere posuerunt principia et causas talis substantiae. quae de illa substantia diceretur. et ipsum intellectum posuit esse unum. scilicet materialis et corruptibilis. quod non potest dici de his. antequam determinetur.

et observabat omnia quae accidunt circa partes caeli. Et erant adhuc magis convenientia quam rationes naturalium. quod comprehenditur a caelo quod videmus. Secundo disputat contra eius opinionem. quamvis non poneret principia nisi corporum sensibilium. ponebat tamen entium intelligibilium. sicut et Plato posterius fecit. quae non sunt corpora. quam praedictarum. quod illi qui faciunt theoricam. quam de mathematicis. praetermittentes assignare causas eorum. vel etiam diversae stellae: et quae accidunt circa passiones vel circa eclipses luminarium. quod est sensibile. Pythagoras enim ponebat ex numeris componi magnitudines. Nihilominus tamen causae et principia. scilicet numeros. ergo qui Pythagorici sunt vocati. magis pertinet ad perscrutationem quam proponimus tradere in hac scientia. Unde investigare de opinionibus eorum. quomodo motus adveniat rebus. quae per motus quosdam fiunt? patet quod nullo modo. Astrologia enim considerat motum. |#4 Deinde cum dicit ex quo tamen hic ponit tres rationes contra opinionem Pythagorae: quarum prima talis est. quae dicuntur diversae sphaerae. Tractabat enim de generatione caeli. unde non sunt naturalia. non erant propria et determinata sensibilibus. quod insufficienter posuerunt. in alio ab eis differebant. Nec iterum ponebat plures mundos. patet quod insufficienter posuit non assignans aliqua principia motus. Circa primum duo facit. adaptando scilicet unicuique propriam causam. Primo ostendit quod consideratio harum opinionum magis pertinet ad scientiam praesentem. Unde cum Pythagoras consideravit de generatione et corruptione. |#2 Deinde cum dicit ergo qui hic disputat contra opiniones praedictorum Philosophorum. Sed oportebat eum concedere motum rebus inesse. quia principia rerum non acceperunt ex sensibilibus sicut naturales. principia pene. Et sic illa quae pertinent ad omnia entis genera. quia non assignabat principia et causas nisi talibus substantiis. quod solum sit illud ens. qui altera principia posuerunt quam naturalia. Pythagoras non poterat assignare. ibi. referendum est ad illas scientias. quod cum corpora sensibilia. quaedam insensibilia. Dicit ergo primo. et quae accidunt circa operationes et circa motus corporum caelestium. 35 . Ideo autem videbatur aestimare quod nulla entia essent nisi sensibilia. Differebant quidem in positione principiorum. quae geruntur circa caelum. Quod ex hoc patet. et circa eorum effectus in rebus inferioribus. Unde patet. Et sic iterum patet. non de aliquo particulari genere entis. quare quaedam sunt gravia. et operationes eorum.. quae sunt sine motu. ibi. sed ex mathematicis. et ponunt. Pythagoras vero. addant aliquid supra mathematica. sicut posuit democritus. idest considerationem de omnibus entibus. usi sunt enim principiis rerum extraneo modo a naturalibus. quia non ponebat principia nisi finitum et infinitum. non poterat ex numeris assignare causam. qui bene et qui non bene dixerunt. Et circa hoc duo facit. Non enim ponebat aliquod corpus sensibile infinitum. Principia enim sua astrologia et aliae mediae applicant ad res naturales. quia astrologia est media scientia inter mathematicam et naturalem. quia ponebat principia incorporea. sicut arithmetica et geometria. Primo ostendit in quo Pythagoras conveniebat cum naturalibus. ut patet secundo physicorum. Sed sive hoc probet. idest ad entia intellectualia.|+13 Lectio 13 |#1 Hic disputat contra opiniones Pythagorae et Platonis. |#3 Conveniebat autem Pythagoras cum naturalibus quantum ad ea quorum principia quaerebat. sicut alii naturales posuerunt. sive concedatur. quia ponebant principia corporea. qui vero ideas. par et impar. Cuius causa est. perscrutantur de utroque genere entium. quae sunt pure mathematicae. sed erant sufficientia ascendere ad superiora entia. quod Pythagorici in uno conveniebant cum naturalibus. Secundo contra Platonem. Sciendum est ergo. magis sunt hic consideranda quam illa quae pertinent ad aliquod particulare genus entis etc. quod entium quaedam sunt sensibilia. Quomodo enim esset possibile sine motu et transmutatione esse generationem et corruptionem in corporibus. quae sunt propria sensibilibus. et eis quae geruntur circa caelum. inquantum talia. quaedam levia. et singulis huiusmodi dispensabat causas. |#5 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit secundam rationem. quae non poterant extendi ultra sensibilia. Quod autem mathematica dicuntur esse sine motu. sive materialia principia. ibi. quae assignabat. Et videbatur etiam in hoc consentire aliis naturalibus. Et primo contra Pythagoram. et in quo ab eis differebat. quae ponebat principia sicut substantia. ex quo tamen modo motus etc. Secundo incipit contra eas disputare. ut ignis et terra et huiusmodi. Et sic patet. quia rationes numerorum non magis adaptantur corporibus sensibilibus quam mathematicis quae sunt non gravia et levia. Nam haec scientia est de omnibus entibus. Disputabat enim et tractabat de omnibus naturalibus. quod ipsi nihil dixerunt plus de corporibus sensibilibus. nihil proprium de istis sensibilibus dixerunt secundum veram aestimationem..

Secundo quantum ad hoc quod ponebat de mathematicis. |+14 Lectio 14 |#1 Hic disputat contra opinionem Platonis: et dividitur in duas partes. scilicet. omnino autem sapientia. in caelo. Dicit ergo primo. divideretur a corporibus similis naturae: vel per modum mixtionis et confusionis. aliqua res sortiretur nobiliorem locum vel minus nobilem quam sibi debeatur: aut per modum discretionis. adiunxit difficultates. non alias res addere. amplius si sunt numeri. ita pauciores res facilius certificantur quantum ad earum naturam. Ponebat enim ex una parte. Et hoc videtur inconveniens: quia qui quaerit causas aliquarum rerum. de quo oportet accipere quod est substantia uniuscuiusque sensibilis? aut praeter hunc numerum qui est substantia rerum sensibilium. Nam aliae sunt passiones corporis existentis sursum et deorsum. Secundo contra rationem ipsius. quae est mensura certissima. in universo convenienter se habent.. Hoc autem quomodo est accipere. ibi. in ordine universi esset inordinatio. praetermissis sensibilibus. Quid quia Pythagoras non fecit. nam eas tetigisse sufficit. sed numeros intellectuales aestimavit causas insensibilium. qui est. Et numerus tanto est certior quanto est minor. quia Platonis discipulus fuit) et determinaverunt procedentes de his sensibilibus ad praedictas species. numeros vero sensibiles causas esse et formas sensibilium. quia videbant in omnibus univocis unum esse in multis. vel in loco terrae. Sicut autem numeratio est quaedam rerum certificatio quantum ad numerum. ex quarum positione accrescat necessitas inquisitionis: hoc enim simile est ac si aliquis vellet numerare res aliquas. Et videtur in hoc tangere duplicem convenientiam corporis naturalis ad suum locum. quod Platonici ponentes ideas esse quasdam substantias separatas. quia in hac parte universi sunt entia contingentia. Unde sicut numeratae pauciores res facilius certificantur quantum ad earum numerum. quod unumquodque horum sensibilium est numerus secundum substantiam suam. qua ratione Platonici ideas induxerunt: hac. Primo enim disputat contra hoc quod ponebat substantias species. dum. Secundo quantum ad hoc quod de rerum principiis. quod non erat aliquis alius numerus praeter istum numerum ex quo constituitur mundi substantia. quia in paucioribus est via magis plana. sicut si aliqua pars aquae esset in aliquo loco aeris. Cum igitur Pythagoras ratione praedicta dicat omnia sensibilia numerum. Si autem generabilia et corruptibilia essent partim supra aut subtus. cui contrariatur discretio et permixtio. amplius autem secundum quos etc. multiplicaverit rerum genera. in quo videtur quaedam iustitia. dum corpus extra suum locum positum oportet permisceri alteri corpori. et quae subsunt tempori inquantum aliquando sunt et aliquando non sunt. de quibus Platonici inquirunt causas (quibus Aristoteles se connumerat. Aliam autem ex similitudine vel dissimilitudine corporum locatorum adinvicem. sed vult eas numerare multiplicando eas per additionem aliquarum rerum. quantum ad hoc quod ponebat de rerum substantiis. manifestum est si consideretur.|#6 Deinde cum dicit amplius autem hic ostendit tertiam rationem. Primo enim disputat contra ipsam positionem Platonis. ut dictum et manifestum est. idest in toto corpore sensibili quod in caelo includatur. Quia igitur res secundum quod determinatum situm habent. Unde id unum ponebant esse speciem 36 . numeros esse ipsa corpora sensibilia et causas eorum. Unde ostendebat Pythagoras. adinvenerunt quaedam alia nova entia aequalia numeris sensibilibus. insufficienter posuit. qui est substantia sensibilium. Prima dividitur in duas partes. Primo disputat contra eius opinionem. cum idem non sit causa suiipsius? nam Pythagoras ex hoc dicit demonstrari. sicut propinquior unitati. accipiens quod est difficilius ad manifestationem facilioris. |#7 Concludit autem in fine quod ista sufficiant de Pythagoricis opinionibus. scilicet. aut non pauciores sensibilibus. et videamus accidere diversitatem in sensibilibus secundum diversa loca. quod est inconveniens. quas non putet se posse numerare sicut pauciores. Circa primum duo facit. debet ipsas certificare. Constat enim quod talis stulte movetur. ibi. quod Pythagoras videbatur ponere duo contraria. utrum sit idem et unus numerus tantum. quia singula loca universi consequuntur propriae passiones. ibi. ita inquisitio de causis rerum est quaedam certa mensura ad certificationem naturae rerum. secundum quod nobiliora corpora sortiuntur altiorem locum. quia cum ipsi quaerentes causas horum sensibilium entium. de quibus est opinio. |#2 Et quod ideae sint aequales numero. quod omnes partes universi sunt ordinatae secundum determinatam proportionem. quae procedit ex hoc. inquantum corpus si poneretur extra locum suum. numerum enim substantiam rerum posuit. et qui est causa. est alius numerus qui est eorum causa? Plato autem dixit alium numerum. vel per modum iniustitiae. Sed ex alia parte videmus quod magnitudines constitutae in diversis locis sunt plures et diversae. quia melius et facilius certificantur pauca quam multa. Unam ex ordine situs. quia situs in modico mutaretur sequeretur inconveniens. omnis enim determinata proportio est secundum numeros. quibus corpora diversificantur. Unde cum Plato ad notificandum res sensibiles tantum. et omnium generabilium et corruptibilium a principio mundi: ex alia vero ponebat. Et quia ipse Plato existimavit sicut Pythagoras. in hoc videntur deliquisse. quod omnia entia essent numerus. quod numerus et numeri passiones sunt causa eorum quae sunt in caelo.

hoc est inquantum sunt haec sensibilia singularia. sed etiam generum. Sicut enim socrates dicitur homo. sequitur quod species sint omnium quorumcumque sunt scientiae. sed etiam de negationibus: quia sicut sunt aliquae demonstrationes concludentes affirmativam propositionem. quod est per affirmationem. Una est. Circa primum ponit septem rationes: quarum prima talis est. quia ideae tunc erunt species omnes. sicut et illarum quarum putaverunt. et non secundum diversa individua quae sunt infinita. Una rationum inducentium Platonem ad ponendum ideas sumebatur ex parte scientiae: quia videlicet scientia cum sit de necessariis. ita et illa. sed etiam quod quaedam corrumpuntur. quae circa motum versatur. quod scientiae illae. quarum esse species Platonici non putaverunt similiter. Non autem potest dici secundum rationem Platonis. inquantum inveniuntur multa unius speciei et hoc non solum in sensibilibus corruptibilibus. quod secundum nullum illorum modorum videntur species esse. scientiae autem non solum sunt de absolutis. quod homo idealis sit tertius a duobus hominibus sensibilibus. quia cum ideae separatae sint secundum se existentes. |#7 Alia conclusio est quae ex aliis rationibus certissimis sequitur. ut supra dictum est. Vel secundum aliam literam. quia scilicet non de necessitate possunt syllogizare species esse: ex quibusdam vero modis fit syllogismus. secundum quod dicitur in secundo de anima. ibi. sic enim sunt corruptibilia.separatam. quia secundum rationes scientiarum. Videmus tamen. Sed haec non videtur eius esse intentio. quae continet duas conclusiones. esse species. Vel ponuntur ideae non solum specierum. et convenit cum illis de quibus praedicatur. sed non ad propositum Platonis: quia per quasdam suas rationes ostenditur.. Scientiae autem non solum sunt de hoc quod est esse unum in multis. |#5 Deinde cum dicit et secundum hic ponit secundam rationem. Vel aliter. idest quasdam rationes Platonis. Uno modo quod intelligatur. sed oportet quod sit de entibus separatis incorruptibilibus. quantum ad rationem speciei. Quaelibet igitur earum est quoddam aequivocum cum istis sensibilibus. Et propter hoc dicit aut non pauciores quidem. quia horum sensibilium non est intellectus. ibi. secundum quos nos Platonici ostendimus species esse. Si igitur oportet esse ideas omnium illorum quae in scientiis intelliguntur. Ideo autem dicit aequales. non potest esse de his sensibilibus. quibus intelligimus corruptiones rerum. sed etiam in mathematicis. quod scilicet sit tertius homo. qui communis hominis praedicationem suscipiunt. quod est contra rationem eius quod est ad aliquid. non ponebat Plato eorum quae sunt ad aliquid. unaquaeque species dicitur esse aliquid univocum. quia ideae vel ponuntur solum specierum. quod circa omnes substantias rerum aliarum ab ideis invenitur unum in multis per modum univocae praedicationis. quae est motus factus a sensu secundum actum. quia communicat in nomine cum eis. ostendendo quod sequitur per rationem Platonis species esse aliquorum. sed etiam mathematicorum. quae sunt corruptibilia. Secundo prosequitur primum. aliter tolleretur scientia naturalis. |#4 Deinde cum dicit quia secundum hic prosequitur istos modos in speciali. et sic sunt plures ideae quam species sensibilium. ostendens quod rationes Platonis non sunt sufficientes ad ostendendum esse ideas. |#6 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit tertiam rationem. Ratio vero hominis idealis est sine materia. non pauciores autem sed plures. Et primo prosequitur secundum. ita sunt etiam demonstrationes concludentes negativam propositionem: ergo oportet etiam negationum ponere ideas. oportet esse ideas corruptibilium inquantum corruptibilia. Secundo exponit illos in speciali. quia secundum se dicuntur. si numerentur hic sensibilia secundum diversas species. inquantum ponebat eas non solum species sensibilium. Tamen differunt ratione. quibus rationes Platonis deficiebant. et sic erunt aequales numero istis sensibilibus. Quod quidem tripliciter potest intelligi. sed imaginatio vel phantasia. Et circa hoc duo facit. quae sunt sempiterna: quia et in eis multa sunt unius speciei. Unde relinquitur quod omnibus speciebus rerum sensibilium respondeat aliqua idea. inquantum ponebat eas esse sensibilium. sed etiam sunt de his quae dicuntur ad aliquid. quia si ideae sunt omnium. licet non tangatur secundo elenchorum: haec enim est positio contra quam disputat: unde ad hoc non duceret quasi ad inconveniens. Ratio enim socratis est cum materia. et praeter haec omnia et singula genera. quorum species non ponebat. sequitur hac ratione faciente quod ideae sunt etiam eorum quae sunt ad aliquid: quod est contra opinionem Platonis. Et hoc ideo quia ex quibusdam illorum modorum non necessarium est fieri syllogismum. intelligantur corruptiones horum sensibilium. inquantum scilicet est unum in multis. Dicit ergo primo. Primo tangit modos in generali. quas certissimis rationibus dicit concludi. quorum sunt scientiae. sed plures. |#3 Deinde cum dicit amplius autem hic disputat contra Platonem quantum ad rationem suae positionis. In scientiis enim non solum intelligitur quod quaedam semper se eodem modo habent. aut non pauciores. quod species separatae sunt quarumdam rerum. omnium autem dubitabit aliquis etc. aliquod esse genus idearum. ut dicantur esse aequales. 37 . Secundum igitur hanc rationem ex scientiis sumptam.

scilicet accidentibus. Quod sic patet. quia tam intelligibilia quam sensibilia substantiam ponebant: ergo necesse est ponere praeter utrasque substantias. et ipsa idea est prior eo quod participat ideam. non solum est circa substantias sed etiam de aliis. parem autem materiae. ex quibus oportet ponere ideas accidentium secundum rationes Platonis. quae talis est. quae talis est. et secundum necessitatem. sed etiam inveniuntur scientiae aliorum. ut in rebus intelligibilibus. Unde et dualitatem dixit esse materiam. Nam huiusmodi substantiae sensibiles. quas Plato posuit. |#15 Et quod hoc ponere sit necessarium. Sicut quia ponebat ideas principia essendi et fieri rerum. Ideae secundum Platonem sunt priores rebus sensibilibus et mathematicis: sed ipsae ideae sunt numeri secundum eum. sicut duo homines sensibiles. sed solummodo substantiarum. sicut in numeris et lineis et omnibus huiusmodi. ita alius homo debet poni tertius praeter hominem idealem et hominem sensibilem. Sed istae rationes. Ea quae sunt secundum accidens non participantur: sed ideam oportet participari in unoquoque inquantum non dicitur de subiecto. idest simplex et indivisibilis. sed solum substantia: et tamen secundum rationem sumptam ex scientiis oportebat quod esset species etiam accidentium. quia ad hoc inconveniens statim alia ratione ducet: unde esset superfluum hic ad idem inconveniens ducere. Quia si aliquod sensibile participat per se duplo. est necessarium ponere quod ideae sint solum substantiarum. Sed intelligentia una. et sicut homo idealis ponitur tertius praeter duos homines sensibiles. ut dictum est. qui erit tertius inter hominem sensibilem et idealem: et hanc etiam rationem in posterioribus libris Aristoteles ponit. Quod sic patet. ponens magnum et parvum. scilicet aliquod unum praeter substantias sensibiles et praeter species. ideas esse: ergo Plato inconvenienter posuit. Et hoc etiam non videtur hic esse eius intentio. secundum quam vos Platonici esse dicitis ideas. quia inveniebant unum in multis. et multorum huiusmodi. aliquid commune eis quod sit unum in multis: ex hac enim ratione Platonici ideas ponebant. et de substantia. oportet esse aliquas ideas relationum. inconvenienter ponit. |#14 Deinde cum dicit haec vero hic ponit sextam rationem. Unde secundum opinionem Platonis non erat aliquod accidens species separata. quae sint secundum se ad aliquid. scilicet intelligibiles et sensibiles. ut etiam de eis scientiae esse possent. scilicet plurima. auferunt quaedam principia. quae Platonici dicentes esse species magis volunt esse vera quam hoc ipsum quod est. Cum enim homo sensibilis et homo idealis conveniant in ratione. sed per accidens: inquantum scilicet ipsum per se duplum quod participatur est sempiternum. |#12 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit quintam rationem. sic ostendit. |#10 Deinde cum dicit et omnino hic ponit quartam rationem quae talis est. Et hoc idem sequitur non solum propter definitiones et scientias. quam ponebat sicut materiam sensibilium. ut dicatur tertius homo. Et similiter scientiae non solum sunt substantiae. ut eis competerent rationes sive definitiones positae in scientiis. quae etiam ipsi maxime concedebant. scilicet per se entia): oportet quod participet sempiterno. non quidem per se. |#9 Tertio modo potest intelligi. Si sunt unius speciei. quia Plato ponebat in quibusdam generibus tria. quae sunt apud eum magis nota quam ipsa positio. Ex quo patet quod participatio non est eorum quae accidentia sunt. quia numerum imparem attribuebat formae. idest duplo separato (sic enim appellabat Plato omnia separata. ergo oportebat etiam in specie hominis ponere hominem medium. sequitur quod hoc ipsum quod est ad aliquid est prius absoluto quod secundum se dicitur. sequitur quod species non solum essent substantiarum. sed etiam multorum aliorum. quaedam scilicet sensibilia. mathematica et species. scilicet qui sit communis et homini ideali et homini sensibili. scilicet accidentium. sed etiam accidunt multa alia talia. de speciebus separatis. sicut per superiorem rationem probatum est. scilicet accidentium: ergo patet quod ad aestimationem. Minorem autem sic manifestat. Et similiter de omnibus est quaecumque illi qui sequuntur opinionem de ideis dicunt opposita principiis per se notis. quae substantiam significant. Ideae ponebantur a Platone. scilicet dualitatem esse primam in genere numeri. 38 . qua scitur de unoquoque quid est. absolute dicuntur. quae participant ideas. Istae res sensibiles substantiam significant in rebus quae videntur et similiter illic. |#11 Item si. Sequitur ergo quod alii numeri sunt priores dualitate. quod credebant esse praeter illa multa. Aut enim ideae et sensibilia quae participant ideas sunt unius speciei aut non. qua sunt necessariae sensibilibus inquantum scilicet sunt participabiles a sensibilibus. quia tunc sequeretur quod dupla sensibilia essent sempiterna. quae conveniunt accidentibus. Non est autem maior ratio quare in quibusdam rebus ponantur media quam in aliis. Cuius contrarium Platonici maxime asserebant. et magis numeri impares quam pares. |#13 Sed ex alia parte secundum quod Plato opinabatur de ideis. Quicumque per suam rationem removet aliqua.|#8 Alio modo potest intelligi.

sicut sunt corpora caelestia: nec his. sed tamen sunt sempiternae. quod species non prosunt sensibilibus ad scientiam. scilicet sensibilia quae participant ideas non sunt eiusdem speciei cum ideis: sequitur quod nomen quod dicitur de ideis et de substantia sensibili dicatur omnino aequivoce. Quarto quod non prosunt sicut substantiae. sed superius tetigit. cum de idea praedicetur essentialiter. hoc sit secundum participantiam idearum. eadem ratione in eadem dualitate. ibi. quod inter omnia dubitabilia. quod sunt necesse sensibilibus rebus secundum aliquem modum. quod species non possunt conferre sensibilibus. ratione speciei existente diversa. quia videlicet ideae non introducebantur propter motum. quae fiunt et corrumpuntur. sed simpliciter aequivoca. quod sit separatum ab utroque. |#2 Ibi incipit quinque ostendere. ibi. quorum solum nomen commune est. sed nomen quod per participationem praedicatur. amplius opinabitur. essent in his sensibilibus: quod est contra Platonem. Quod sigillatim de omnibus ostendit propter quae Plato ponebat ideas. de quo posset esse certa scientia. Primo quod non prosunt ad motum. Dicit ergo primo. quae sunt contra Platonem. illud est maximum. |#4 Nec potest dici quod illae species sunt substantiae istorum sensibilium: nam cuiuslibet rei substantia est in eo cuius est substantia. quae est species vel idea dualitatis. hic autem homo sensibilis dicitur per participationem. ita quod sint eis causa motus vel transmutationis alicuius. et hoc non sit. Si igitur illae species essent substantiae rerum sensibilium. qua etiam participant non solum mathematica. Sicut si aliquem hominem aliquis vocaret calliam et aliquod lignum. sequeretur quod per unum non posset cognosci aliud. quod species a Platone positae non videntur aliquid conferre rebus sensibilibus. Si autem essent omnino aequivoca a casu idea et substantia sensibilis.. Unde species non poterant ab eo poni sicut principia sensibilia motus.omnium autem multorum in specie convenientium oportet ponere secundum positionem Platonis unam speciem separatam communem. sunt omnino aliae ab istis substantiis sensibilibus: ergo earum cognitio non auxiliatur ad scientiam illorum sensibilium.. quae quidem est etiam in dualitatibus sensibilibus quae sunt corruptibiles. cum dicit nec enim. et immobilitatis principia: ut scilicet si aliquid fixum et eodem modo se habens in rebus sensibilibus invenitur. Nec solum sequitur quod sint quocumque modo aequivoca. nec sempiternis. sunt incorporea et immaterialia: et tamen. Sed tamen talis aequivocatio non est pura. de substantia vero sensibili per participationem. sed etiam sensibilia. |+15 Lectio 15 |#1 Hic improbat opinionem Platonis quantum ad hoc quod non concludebat quod concludere intendebat. et non per cognitionem aliquarum substantiarum extrinsecarum: sed substantiae separatae quas dicebant species. Tertio quod non prosunt exemplaria. destruit rationes Platonis de positione idearum: et ideo dicit. Illa enim dicuntur aequivoce. quod non est pura aequivocatio. sed nec ad scientiam. Plato posuit eorum speciem communem separatam. dicere vero exemplaria etc. sicut corpora elementaria. sed potius sicut immobiles. quae per se sunt immobiles. Non enim potest reddi propter quid illud sit. sicut aequivoca non se invicem notificant. Unde Aristoteles ostendens quod ideae ad nihil possunt sensibilibus utiles esse. sed multiplicitas analogiae. voluit aliquid ponere extra sensibilia fixum et immobile. quia plura eorum inveniuntur unius speciei. Quinto quod non prosunt sicut causae fiendi. erit alia dualitas separata. Cognitio uniuscuiusque perficitur per cognitionem suae substantiae. Nam idea hominis secundum Platonem dicitur per se homo. |#3 Deinde cum dicit sed nec ad ostendit secundo. |#16 Si autem detur alia pars. Si igitur est una et eadem dualitas. Secundo quod non prosunt ad scientias. sed magis propter immobilitatem. Intendebat enim Plato concludere ideas esse per hoc. scilicet quae est idea et in alia quae est mathematica. ibi. ibi. oportebit igitur aliquid ponere commune sensibilibus et ipsis ideis. vel sensibilis. Cuius rationem hic non dicit. 39 . quia similiter mathematica quae ponuntur a Platone media inter sensibilia et species. Non potest autem responderi ad hanc rationem quod ideae quae sunt incorporales et immateriales non indigent aliis speciebus superioribus. tali ratione. Quia enim Platoni videbatur quod omnia sensibilia semper essent in motu. in Phaedone vero etc. sicut exemplar est in exemplato et in dualitatibus etiam mathematicis quae sunt multae unius speciei. sicut illa quibus imponitur unum nomen sine respectu ad aliquam communicationem. quae dicuntur aequivoca a casu. dicitur per respectum ad illud quod praedicatur per se. |#17 Hoc autem ideo addidit Aristoteles quia posset aliquis dicere quod non omnino aequivoce aliquod nomen praedicatur de idea et de substantia sensibili.

Si autem similitudo provenit ex respectu ad exemplar separatum. |#8 Deinde cum dicit nam quid est hic probat propositum tribus rationibus. sicut ostendet. qui est separatus. Et secundo tetigit Hesiodus et alii quidam. scilicet sensibilia secundum ullum eorum modum qui consueverunt dici. quia vanum et nulla utilitas est huiusmodi exemplaria ponere. quod artifex respiciens ad exemplar inducat similitudinem formae in suo artificio. Et ideo dico quod est valde mobilis. operatur aliquid simile suae arti. Fiet enim aliquid simile propter respectum ad hoc exemplar separatum. nunquam generabitur aliquis similis socrati. idest agenti sensibili. quod est in finem ordinans unumquodque. non tamen removet divinam scientiam esse rerum omnium exemplarem. quid erat opus. Quod videmus esse falsum. scilicet quia facile est colligere multa impossibilia contra talem opinionem. oportet quod species non conferant ad scientias. Ex quo sequitur hoc inconveniens quod aliquis generetur similis socrati. est dupliciter inconveniens. et non per respectum ad agens hoc sensibile. Non autem oportet quod in aliquas alias formas separatas: quia ad similitudinem praedictam sufficit praedicta directio in finem. Sicut nos intelligeremus ipsum album per se existens. Dicit ergo primo. Et primo proponit intentum. ac si esset quoddam album separatum. Hoc enim videtur esse opus exemplaris. Et hoc est quod dicit et non simile illi. |#7 Deinde cum dicit dicere vero hic tertio ostendit. vanum et superfluum est ponere aliqua exemplaria separata. quod dicere species esse exemplaria sensibilium et mathematicorum eo quod huiusmodi causas participent. Sicut socrates ex eo quod est socrates addit aliquid supra hominem. ibi. |#10 Deinde cum dicit similiter autem hic ponit secundam rationem. quia nisi socrates agat in generatione. sicut supra dixit contra Anaxagoram. Ideo autem dicit secundum ullum modum consuetorum dici. sicut in primum principium. Uno modo. Ideo autem hoc dicit esse metaphoricum. quia Plato productionem rerum naturalium assimilavit factioni rerum artificialium. idest utilitas. sequeretur quod huius socratis sensibilis essent plura exemplaria. permisceri albo quod est in subiecto. Sed haec ratio est valde mobilis. quia Plato invenerat novos modos aliquid ex alio cognoscendi. quod non similitudo generatorum dependeat a proximis generantibus. quam participat. aut non. sive posito. Nec etiam potest dici quod ex speciebus sicut ex principiis sunt alia. idest utilitas quod aliquod agens sic respiciens ad ideas sicut ad exemplaria? quasi dicat. Nam Philosophus ex propriis docere debet. Si igitur hoc est falsum. tunc non poterit dici quod causa huius similitudinis in genito sit forma inferioris generantis. nam quid opus est etc. quasi exemplaris. in intellectum aliquem. et albedinem participare. Secundo probat. Si non. Alio modo quia est simile metaphoris quas poetae inducunt. sive remoto socrate. quod accidentia et formae possunt esse sine substantiis. Sed si praeter istum socratem sensibilem poneretur alius socrates sempiternus. quod similia ex similibus generantur. ita etiam homo addit aliquid supra animal: et sicut socrates participat hominem. sicut participantibus eas. Unde si eadem sunt principia essendi et cognoscendi. sicut ex homine generatur homo. Et hoc non potest esse nisi intellectus cuius sit cognoscere finem et proportionem rerum in finem. quod species non conferant sensibilibus sicut exemplaria. |#9 Sciendum autem quod illa ratio.|#5 Nec iterum potest dici quod illae species adsint istis substantiis sensibilibus. nec quod sint eis principia existendi per modum participandi. Videmus autem in operatione naturalium rerum. quae talis est. Sequitur enim. nullum. Nam ea sola nata sunt misceri quae possunt separatim existere. Aut ergo similitudo ista provenit in rebus generatis propter respectum alicuius agentis ad exemplar. Cum enim res naturales naturaliter intendant similitudines in res generatas inducere. Et sic ista similitudo effectuum ad causas naturales reducitur. cum principia essendi esse non possint. |#6 Sic igitur non potest dici quod species sic conferant ad scientiam sensibilium ut eorum substantiae.. idest destructibilis: hanc enim rationem primo tetigit Anaxagoras qui posuit etiam formas et accidentia permisceri rebus. Hoc enim modo Plato opinabatur aliquas species horum sensibilium causas esse. qua virtutes naturales diriguntur a primo intellectu. permisceatur huic homini qui componitur ex materia et natura speciei. 40 . in quibus artifex ad aliquid exemplar respiciens. ut sic etiam dicamus quod homo iste. scilicet socrates sempiternus et idea hominis: ergo et eadem ratione species hominis habet plura exemplaria. quod ad Philosophum non pertinet. oportet quod ista intentio ad aliquod principium dirigens reducatur. ita homo participat animal. etsi destruat exemplaria separata a Platone posita.

idest a sensibilibus: ergo non sunt substantiae sensibilium. ita se habent naturalia ad causas naturales. quia illi numeri. quae applicantur sonis. inquantum illae substantiae sunt motivae caelestium corporum. Sed videmus quod multa alia a naturalibus. quod species sunt causae rebus sensibilibus essendi et fiendi. volentes autem substantias etc. et imago ab alio exemplata. |#14 Deinde cum dicit et multa hic ponit secundam rationem. quia hic opinabitur. Hoc autem est inconveniens quod unius exemplati sint plura exemplaria: ergo inconveniens est ponere huiusmodi sensibilium exemplaria. Primo disputat contra ea quae posita sunt ab ipso de numeris. quae sunt idem secundum rationem. |#11 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit tertiam rationem. Sed hae separantur ab eo cuius sunt ideae. idest in musicis consonantiis. |#13 Deinde cum dicit in Phaedone hic ostendit quod non conferunt species sensibilibus ad eorum fieri. quia species semper eodem modo sunt secundum Platonem. Si igitur eis positis essent vel fierent individua participantia eas. Et circa hoc duo facit. Si igitur species sunt exemplaria sensibilium individuorum. et per hunc modum numeri sunt causae horum sensibilium. ut domus et annulus. erit exemplum alterius. Sicut se habet species ad individuum. Sic enim a substantiis separatis immobilibus ponit Aristoteles procedere et fieri et esse inferiorum. quod videtur esse inconveniens. Circa primum ponit sex rationes: quarum prima talis est. idest in quodam suo libro. |#4 Si autem dicatur quod haec sensibilia sunt quaedam rationes. et ille alius numerus est socrates et alius numerus est callias. quorum Platonici species non ponebant: ergo et alias. quod impossibile est separari substantiam ab eo cuius est substantia. quia numeri dicuntur esse causae consonantiarum. quia aliqua differunt per sempiternum et non sempiternum secundum esse suum absolute consideratum. Sicut se habent artificialia ad causas artificiales. scilicet artificiales. ibi. scilicet a genere. Secundo contra ea quae posita sunt ab ipso de aliis mathematicis. Quod ex hoc patet. nisi sit aliquid motivum quod moveat ad speciem. sunt sempiterni. unum non est causa alterius: sed sensibilia secundum substantiam sunt numeri secundum Platonicos et Pythagoricos: si igitur species sunt etiam numeri. quae talis est.Erit enim exemplar eius et animal et bipes et iterum autosanthropos. Illa enim differentia non sufficit ad hoc quod quaedam ponantur causae aliorum. scilicet species. ita et res naturales. scilicet naturalia contingit esse et fieri propter tales causas proximas. quod patet esse falsum: ergo non potest dici quod species sint causae fieri et esse rerum. scilicet genus specierum: quod est inconveniens: quia tunc sequeretur quod idem. et quaedam non sempiterna.. quales contingit esse nunc dictas. |#2 Si autem dicatur quod alii numeri sunt species. Eorum quae sunt idem secundum substantiam. sequeretur quod semper essent huiusmodi individua. istud adhuc non videtur sufficere: quia secundum hoc sensibilia et species conveniunt in ratione numeri: et eorum. |#12 Deinde cum dicit amplius opinabitur hic quarto ostendit quod species non conferunt rebus sensibilibus sicut earum substantiae vel causae formales. idest hoc est opinativum (ut impersonaliter ponatur). |#3 Non iterum potest dici quod sunt causae. quae talis est. inquantum proportiones numerales. Sed hoc improbat duabus rationibus: quarum prima talis est. si sunt species. ut supra dictum est. et alii sunt sensibilia. unum non videtur esse causa alterius: ergo species non erunt causae horum sensibilium. scilicet individui sensibilis. et praecipue cum non poneret species causas esse motivas. quibus mediantibus causatur generatio et corruptio in istis inferioribus. consonantias reddunt: palam est quod oportebat praeter ipsos numeros in sensibilibus ponere aliquod unum 41 . quamvis Plato dixerit in Phaedone. ita se habet genus ad speciem. non poterunt species esse causae sensibilium. sed per causam et causatum differunt secundum habitudinem unius ad alterum: ergo diversa numero non differunt per causam et causatum per hoc. |+16 Lectio 16 |#1 Hic improbat opinionem Platonis de speciebus inquantum ponebat eas esse numeros. sicut ad literam Plato ponebat: ut si dicamus quod hic numerus est homo. sicut videmus in symphoniis. fiunt in istis inferioribus. idest proportiones numerorum. idest idea hominis. ut Plato ponit. ut scilicet sicut res artificiales fiunt a proximis agentibus. quod quaedam sunt sempiterna. ipsarum etiam specierum erunt aliqua exemplaria. Posita causa ponitur effectus: sed existentibus speciebus non propter hoc fiunt entia particularia sive individua participantia species.

qui est callias vel socrates. Alio modo ut unitates eiusdem numeri non sibi invicem. quae talis est. scilicet ex duobus vel pluribus numeris minoribus. quod ex multis numeris non fit unus numerus. Nam omnis difformitas est per aliquam formam vel passionem. id est praeter res numeratas. sive non: tam enim secundum ponentes substantias esse numeros. et non erit homo idealis numerus per suam substantiam. sive ponatur esse numerus. sed quilibet numerus immediate constituitur ex unitatibus. nunc nullus alius numerus erit separatus: quod est contra Platonicos. nisi secundum rationem individuorum. quod homo idealis sit proportio aliquorum numeratorum. qui numeros substantias esse non dicebant. Et sic patet quod ea quae Plato ponit de speciebus et numeris. ex quibus numeri constituuntur? aut enim oportet. Si autem illud. qui ponebat unamquamque rerum sensibilium constitui per quamdam harmoniam et proportionem. nec aliae omnes etc. nec sunt rationabilia. Hanc divisionem significat. non constituatur ex eis. et praecipue quantum ad ponentes species esse numeros. |#8 Sed primo modo sequuntur multa inconvenientia. quia unitates unius numeri sunt differentes ab unitatibus alterius numeri. quia secundum unam viam videtur quod numeri sint immediata principia aliorum mathematicorum. quaternarium corpus. Nam si ex multis diversarum specierum aliquid unum in specie constituatur. quod unitates nullo modo differant. quae sunt illius generis proportiones. nam unum dicebant constituere punctum. sicut praeter proportiones numerales in consonantiis inveniuntur soni. cui applicantur proportiones numerales: ut scilicet eorum. idest ex unitatibus. et huiusmodi passionibus: unitates autem huiusmodi passionibus carent. Ex quo sequitur. aut quod sint difformes adinvicem. Ex multis numeris fit unus numerus. |#5 Sequitur autem. |#7 Sed quia ad hanc rationem posset responderi ex parte Platonis. terrae. sed est quaedam proportio rerum numeratarum. cum diversitas multitudinem consequatur. Si enim numerus specierum est maxime separatus. aquae et aeris. binarium lineam. Quocumque autem modo ponatur difformitas inter unitates. sicut ex quatuor elementis fit lapis. sicut illa quae per certam rationem probantur. et ille non est separatus a rebus. ideo consequenter cum dicit sed si nec excludit etiam hanc responsionem. scilicet ignis. albo et nigro. scilicet ad aliquod aliud. ternarium superficiem. ut possint permisceri: ipsae autem species numerorum binarii et ternarii simul coniunctae numerum constituunt quinarium. nec eaedem sibi invicem. Omnia mathematica. hoc potest esse dupliciter. ergo non poterit inter ea poni talis difformitas vel differentia. Oportet enim dicere quod hic homo. sicut ex propriis principiis. quia sequitur quod diversae species non differant secundum substantiam. oportet quod in rerum substantiis aliquae proportiones numerales inveniantur: quod patet praecipue ex opinione empedoclis. sunt ex numeris. est similis homini ideali qui dicitur autosanthropos idest per se homo. aut simpliciter. sed solum secundum excessum unius speciei super aliam. cum dicit. videtur inconveniens. et solo intellectu certificantur. quae talis est. ut prima demonstrationis principia. et tamen sunt multae. ut millenarius. quod omnes unitates sint conformes adinvicem. Uno modo. |#6 Deinde cum dicit amplius ex hic ponit secundam rationem. sicut unitates binarii ab unitatibus ternarii. Si enim dicitur quod aliquis numerus maior. sicut videmus quod corpora difformia differunt calido et frigido. quod ipsi numeri separati qui sunt species. quia ipsae species non coniunguntur ad aliquod unum constituendum. in qua non salvantur species eorum quae miscentur. nec unitatibus alterius numeri conformes existant. cum sint impassibiles secundum Platonicos. sensibilia constituant. Inconveniens etiam videtur. aut sicut ex primis. cui applicatur illa proportio numeralis in sensibilibus est materia. Et iterum ex huiusmodi diversis secundum speciem non fit aliquod unum ratione specierum. |#9 Si vero non sint conformes. qui alterantur. quae causatur ab aliqua passione. ex multis speciebus fiet una species. Et hoc ideo dicit. Si igitur species sunt numeri. Si igitur callias non est numerus tantum. manifestum est quod oportebat dicere. quod est impossibile. nec sunt intelligentiae confessa. |#10 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit tertiam rationem contra Platonem. sed magis est ratio quaedam vel proportio in numeris elementorum. sed constituitur ex unis. quod nullus numerus erit praeter ea.. idest quae ad eumdem numerum pertinent.secundum genus. sint proportiones alicuius unius. scilicet quae pertinent ad diversos numeros. sicut ea quae sunt per se nota. remanebit quaestio quomodo se habent unitates adinvicem. et tamen unitates unius et eiusdem numeri sibi invicem sunt conformes. Secundum vero aliam viam videntur resolvi mathematica in 42 . hoc fit per mixtionem. quae a Platone sunt dicta intermedia sensibilium et specierum. quam secundum naturales. et ipse homo idealis erit quaedam ratio vel proportio in numeris aliquorum. ita quod in quinario uterque numerus remanet et salvatur.

sequitur quod omne. quae talis est. sicut in prima principia et non in proxima. sicut de proprio subiecto. Si numeri sunt species et substantiae rerum. ei per prius attribuebant magnum et parvum. ibi. quod sit aliud a numeris qui sunt species. sicut geometria de magnitudinibus mathematicis. Et ulterius sequitur. et aliud ut actus. cum tam sensibilia quam species sint numeri. si unitates unius numeri sint alterius speciei ab unitatibus alterius. tum quia includit contradictionem ex eo quod ponit unam esse substantiam rerum. quae potest accipi vel extrinseca. quae dicuntur esse rerum substantiae. scilicet quod unitas ex dualitate causetur. sicut praemissum est. 43 . scilicet quod unum inquantum unum non sit principium et substantia rerum. quia tunc a specie ante illius numeri unitates. quae de se est inopinabilis. cum ipsas magnitudines dicerent esse substantias rerum sensibilium. Assignando autem magnitudinum principia. Hoc enim praecipue oportet dicere. ita necessarium est facere aliquod genus numeri. quae est species dualitatis. quod est commune indifferens. sicut aliquod agens quod coniungit.numeros. quae constituunt numeros. Hoc autem ponere videtur superfluum esse. inquantum unitas. quod est contra positionem Platonicorum. lineas ex punctis.. Nam nulla ratio poterit assignari quare sunt numeri medii inter praesentia. sequeretur quod numeri non sunt rerum substantia. ut distincto uno ponantur omnia esse unum genere. quod idem illud sit unum principium omnium: quod est impossibile ratione ipsius rationis. lineam. eo quod principia rerum omnium ponebant esse contraria. |#13 Deinde cum dicit amplius quare hic ponit quintam rationem. ut per hoc quod haec duo sunt principia lineae. Nullum autem horum potest dici in unitatibus quare numerus idest ex qua causa numerus erit quoddam comprehensum. aquam et aerem. |#12 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit quartam rationem. Utroque autem modo sequebatur numeros esse principia aliorum mathematicorum. idest congregatum ex pluribus unitatibus: quasi dicat: non erit hoc assignare. Naturales enim aliqui posuerunt quatuor corpora esse principia. quod unum sit principium. |#16 Volentes autem substantias hic disputat contra positionem Platonis quantum ad hoc quod posuit de magnitudinibus mathematicis. non tamen ponebant corpus commune esse principium. Secundo obiicit contra ipsam. sicut primo de naturalibus dicitur quod ignis aut aqua aut aliquod corpus similium partium principium sit. dicebant longitudines. et non specie vel numero. Nam unum et idem non est sui ipsius principium: nisi forte dicatur quod unum multipliciter dicitur. Quod iterum est contra positionem Platonicorum. Sed si hoc est verum quod conclusum est contra positionem Platonicorum. sicut aliquod vinculum uniens. quod Platonici volentes rerum substantias reducere ad prima principia. Quod patet per similitudinem sumptam a naturalium positione. Ea quae sunt in sensibilibus et in mathematicis sunt causata ex speciebus: si igitur aliqua dualitas in sensibilibus et in mathematicis invenitur. non sit principium. et a numeris qui sunt substantia sensibilium: et quod de huiusmodi numero sit arithmetica. non tamen erit dicendum. quae talis est. superficiem et corpus. Nam corpora dicebant componi ex superficiebus. |#15 Si autem dicas quod omnes unitates sunt indifferentes. Si autem differentes. Multa non conveniunt ad unum constituendum. sint etiam principia aliarum magnitudinum. quod ipsa unitas inquantum huiusmodi sit principium. quam nunc prosequitur. quae talis est. idest sensibilia et eas scilicet species. Et hoc est impossibile. si unitates sint differentes. |#11 Sicut igitur alia mathematica erant media inter sensibilia et species. quae est una mathematicarum. Et quia linea est prima inter quantitates continuas. Dicit ergo primo. aut convenientes. sed magis ignem. puncta autem ex unitatibus. vel intrinseca. Unde. nisi propter aliquam causam. Vel si aliqua uniuntur per seipsa. quod numeri sint species. idest lineas componi ex producto et brevi. qua scilicet ponitur. sequitur quod unitas. quamvis omnes conveniant in ratione unitatis. ut scilicet sint omnia unum secundum rationem substantiae. Quamvis autem commune sit ipsis hoc quod est esse corpus. Numerus enim non ponitur esse rerum substantia. dicere vel quod unitates sint differentes. attamen quomodo habebit etc. idest universum totum sit aliquid unum et idem. Nam nunc ab eis dicitur. nisi inquantum constituitur ex unitatibus. Et sic oportet quod unitates posterioris dualitatis sint causatae ex priori dualitate. istorum principia assignantes. oportet quod utraque unitas huius posterioris dualitatis sit causata ex priori dualitate. quae sunt corpora differentia. Et primo ponit eius positionem. et tamen ponit illud unum esse principium. oportet ut unum sit ut potentia. terram. ex quo substantia rei cuiuslibet est ipsum unum. superficies ex lineis. putabant se rerum principia invenisse. |#14 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit sextam rationem. oportet. species sortientur.

idest de his. quod ponebat de rerum principiis. |+17 Lectio 17 |#1 Hic improbat positionem Platonis quantum ad hoc. sicut linea superficiei. inquantum scilicet puncta ponebat principia et substantiam omnium magnitudinum. Et ideo numerus non continetur in his magnitudinibus. ibi. ita nec causam quae dicitur principium. et hoc genus esse. sicut ex supradictis patet. sed est separatus per se. circa quam Plato videtur dupliciter deliquisse. scilicet lineae indivisibiles. quod causas inquisiverunt. nihil est. quae demonstrant per causam finalem. de quo sit geometria. Linearum enim indivisibilium necessarium esse aliquos terminos. quod videtur praetermisisse. Unde dicit quod omnino sapientia. scilicet sensibilium.. et superficies erit genus corporis. et superficies corporis. quae sumitur ex punctis. quia parvum et magnum etiam in speciebus ponebantur. ergo etiam linea et superficies et corpus erunt adinvicem distincta. quae fini quasi opponitur. Unde et eadem ratione nec superius inter praedicta erit etiam in inferioribus. Quandoque enim contendebat totam doctrinam geometricam de hoc genere existere. et corpus ex profundo et humili. Multum enim et paucum. et quod corpus habeat lineam et superficiem? et ad huius rationis confirmationem inducit simile de numero. Et similiter potest dici de longo et brevi quod differunt ab utroque. idest efficaciam non habens nec veritatem. Unde ex qua ratione ponitur linea indivisibilis principium magnitudinum. quod lineae indivisibiles essent principia linearum. ut secundo physicorum ostensum est. Platonici autem. Secundo quantum ad hoc quod ponebat principia cognoscendi. sunt alterius generis a longo et brevi. Et tamen per hoc quod ponit ex lineis indivisibilibus componi omnes magnitudines. ut in prooemio dictum est. et aliarum magnitudinum. rerum principia praetermiserunt. Causam vero formalem putaverunt se assignare ponentes ideas. |#17 Deinde cum dicit attamen quomodo hic obiicit contra praedictam positionem duabus rationibus: quarum prima talis est. et principiata: si igitur latum est genus profundi. ipsa etiam sunt diversa. sed etiam explicite punctum vocabat principium lineae. profundo et humili. sed secundum quod per situm determinatur et quodammodo particulari ad genus magnitudinum. sic ipsum definiens. quae sensui apparent. est supervacuus. sed principia dictarum magnitudinum secundum praedictam positionem sunt diversa. et quin puncta sint principia magnitudinum. quo assignabant illa separata esse substantias horum sensibilium. ut dictum est. Primo quidem. 44 . Et sicut ponendo species non tangunt causam quae dicitur finis. quod genera causarum praetermittebat. quas ipsi ponebant. ex eadem ratione et punctum principium magnitudinis ponitur. Planum autem. Et hoc non solum implicite. dum ipsi putaverunt se dicere substantiam eorum. Item species. Multoties vero dicebat. Latum enim et arctum. et latum genus profundi.Dicit autem ex aliquo parvo et magno. quia circa puncta videbatur diversimode sentire. Sed hoc quod de participatione dicebant. quibus se connumerat. nec superficies in corpore. Sicut habent se principia adinvicem. |#20 Secundo. quia cum punctus sit terminus lineae. quod tamen videmus in aliquibus scientiis. |#19 Deinde cum dicit amplius puncta hic ponit secundam rationem. idest superficiem eadem ratione dicebant componi ex lato et arcto. quomodo autem aliquis etc. sunt alterius generis quam profundum et humile. ita debuit aliquid ponere ex quo existerent puncta. quae ponuntur principia superficiei. non tangunt causam finalem. Dicebant enim quod species sunt substantiae eorum inquantum ab istis participantur. Circa primum ponit sex rationes. constituunt primo lineam. Quomodo ergo poterat dici quod superficies haberet in se lineam. quod quaedam praedictorum contrariorum sunt genera aliorum. Quorum principia sunt diversa. ex quibus componuntur praedicta. lato et stricto. hoc removet tali ratione. Et ita corpus erit aliquod planum. Sed. idest aliqua species superficiei: quod patet esse falsum. qui non possunt esse nisi puncta. quae ponuntur principia corporis. dixerunt quasdam esse alias substantias separatas ab istis diversas. scilicet de punctis. Ex hoc enim homines inceperunt philosophari. Et primo quantum ad hoc quod ponebat principia essendi. et deinde alias magnitudines. |#18 Sed quia posset dici. quae simili ratione ponuntur principia rerum. sicut posuit aliqua principia. Modus autem. scilicet efficientem. quae est principium transmutationis. et propter quam causam omne agens per intellectum et agens per naturam operatur. sicut quod longum esset lati genus. sicut linea non in superficie. quarum prima sumitur ex hoc. quia nihil dixerunt de causa efficiente. scilicet philosophia habet inquirere causas de manifestis. non evadit quin magnitudines componantur ex punctis.

necesse erit quod species moveantur. Huiusmodi enim sunt entia mathematica. Sed facile est monstrare. Platonici enim ponebant magnum et parvum esse differentiam substantiae et materiei. est improbabilis. quod ponitur tamquam rei materia. sed aliquod unum. ut in tertio dicetur. |#4 Deinde cum dicit et quod hic ponit quartam rationem. sicut dicimus hominem et asinum esse animal substantialiter. Huiusmodi autem lineae et superficies. Nam sensibilia sunt corruptibilia. vel universale omnium. Per futura autem corruptibilia et generabilia. Si unum esset substantia rerum omnium sicut Platonici posuerunt. ex quibus scilicet corpora componerentur. Nec iterum potest dici quod sunt intermedia inter species et sensibilia. ergo nullo modo potest poni quod substantia rerum omnium sit unum. quia species sunt numeri essentialiter. esse substantiam mathematicorum quam speciem separatam. causantur a speciebus separatis. etiam constat quod non potest esse motus sine eo quod movetur. quod est contra Platonicorum opinionem. Ergo vel ista nihil sunt. ut infra probabitur in tertio. Nec etiam videtur habere aliquam potestatem ad hoc quod sint sensibilium causae. dicentes eas quodammodo scilicet magnum et parvum. quia sic haberent rationem eamdem. sicut naturales ponentes rarum et densum esse primas differentias subiecti idest materiae. Si est ibi aliqua species et idea motus. Si autem non sit idea motus. |#3 Deinde cum dicit et de motu hic ponit tertiam rationem. per quas scilicet materia transmutabatur. quae talis est. quae talis est. |#2 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit secundam rationem. quae talis est. Haec enim duo principia ponebant ex parte materiae. Hoc autem secundum Platonis positionem nullam rationem habere videtur.Sed Platonicis praetermittentibus huiusmodi causas facta sunt naturalia. cum rei cuiuscumque ratio ex suis principiis sumatur. quae talis est. Quod ex hoc patet. Rarum quod parum. Spissum enim est quod habet multum de materia sub eisdem dimensionibus. et species. scilicet quod sit unum genus omnium. Quod sic patet. Et sic aufertur tota perscrutatio scientiae naturalis. longitudines et latitudines et soliditates esse substantias rerum sensibilium. sit genus. et mathematica quae media sunt. et sic de elementis aliis. et magis praedicari. |#6 Deinde cum dicit nullam namque hic ponit quintam rationem. Impossibile est invenire principia alicuius multipliciter dicti. Ea enim quae solo nomine convenientia sunt et differunt ratione. Si ea. Nec iterum possunt esse sensibilia. quod Plato praetermisit. quod omnia non sunt unum: ergo positio quae ponit substantiam omnium esse unum. qui ponebant species immobiles. |#5 Si autem aliquis dicat quod ex positione Platonis non sequitur quod omnia sint unum simpliciter. Magis etiam suscipiet eam praedicari de re sensibili quam speciem praedictam. Illud. aut non. huiusmodi autem incorruptibilia sunt. Per praesentia enim hic oportet intelligi immobilia. nec in futuro. ex quibus componuntur corpora sensibilia. quam illud quod est separatum a re: sed species est separata a rebus sensibilibus: ergo secundum Platonicorum opinionem magis aliquid suscipiet substantiam subiectam. quae talis est. necessarium est dicere quod sit in speciebus idea motus. magis est substantia rei et praedicabile de re. qui ponebant substantiam omnium esse aquam. Hoc autem quibusdam videtur impossibile. |#7 Deinde cum dicit et omnino hic ponit sextam rationem. 45 . nisi hoc quod dico unum. dum principium et finem motus praetermittebant. ac si essent mathematica sine motu. quia semper eodem modo se habent. quia rarum et densum sunt quaedam superabundantia et defectio. quod differentia divisiva huius generis non esset una. vel secundum speciem. non est possibile esse species. et a sensibilibus separata: quod non potest dici de illis lineis et superficiebus ex quibus corpora sensibilia componuntur. ut materiam. nec hoc etiam poterit sustineri. vel sunt quartum aliquod genus entium. Plato ponebat post numeros. oporteret dicere quod omnia sint unum. sicut et naturales. sed aliorum gratia. non erit assignare causam. scilicet sensibilia. quae sunt in sensibilibus. unde motus veniat ad ista sensibilia. quia oporteret. Per hunc enim modum possemus dicere omnia esse unum specialiter. idest naturalium. Unde et dicebant quod mathematica debent tractari non solum propter seipsa. si quis velit dicere sic omnia esse unum. quae esse habent post non esse. Plato enim ponebat tria genera rerum. quare debeant poni nec in praesenti. quae inquirit de rebus mobilibus. sicut dicimus aliqua esse unum secundum genus. non possunt habere principia communia. inquantum passiones mathematicorum sensibilibus attribuebant. nisi multiplicitas dividatur. Et tamen Platonici substantiam rerum sensibilium magis dicebant species quam mathematica. ea autem quae sunt in sensibilibus causantur ab ideis. Huiusmodi autem sunt post numeros.

quae nullus ignorat: ergo nullo modo possumus omnium scientiam ab ideis in nobis causatam oblivisci. assignari impossibile est. Si ex ipsis ideis scientia in nobis causatur. nisi his quorum principia sunt assignanda adinvicem diversis. aut sit una litera praeter omnes praedictas habens proprium sonum. Et ponit quatuor rationes: quarum prima est. quia de his interdum contingit esse dubitationem. a. nam oportet sicut in demonstrationibus. sicut voces compositae. Non enim ex eorum dictis est accipere ex quibus principiis est agere aut pati. singulis propria principia captando. etsi praecognoscat alia quae sunt necessaria ad demonstrandum. quasi addiscere nihil sit nisi reminisci. quando contingit solarum substantiarum principia habita esse vel inventa. quia sensibilia sunt manifesta elementa materialia omnium rerum. ut ostendetur infra. non continget addiscere rerum principia. aut curvum aut rectum. sicut in his quae addiscuntur per demonstrationem et definitionem. hoc etiam Platonici non fecerunt. Cum igitur ens multipliciter dicatur et non univoce de substantia et aliis generibus. quam naturaliter in omnibus habet: et postea per disciplinam addiscit homo illud quod est prius notum. idest universalia aut quaedam. idest singularia. oportet quod omnium scientiam habeant. tamen accidentia propria principia habent. quia ideas participant secundum Platonicos. ex quibus definitiones fiunt. principia assignare. |#8 Sed quia aliquis posset aliquibus ratione differentibus. In cognoscendo ergo sequitur quod aliquis non habens sensum possit cognoscere sensibilia. |#13 Hic ponit quartam rationem. qui dicebant quod anima ex unione ad corpus obliviscitur scientiae. Sed ex ideis non possunt cognosci nisi principia formalia. |#11 Deinde cum dicit sed si est hic ponit secundam rationem. Constat autem quod addiscimus. Et similiter est in aliis scientiis. Ergo ex ipsis ideis scientia non causatur in nobis. m. quia per sensum non habemus habitudinem ad ideas. aut alia huiusmodi accidentia. idest addiscens praecognita omnia. ut syllabae et dictiones componuntur ex propriis elementis.Distincta autem principia his. Nec sunt omnibus modis omnium generum eadem principia. ex quibus componitur. quod tunc contingit omnium entium elementa esse acquisita aut inventa. Sed potissima disciplina sive cognitio est illa quae est nobis connaturalis. Ad cognitionem rerum oportet de sensibilibus notitiam habere. Quod ex hoc patet. non dividendo abinvicem entia. Si ideae sunt causa scientiae. Quod autem non contingeret aliquid addiscere sic probat. quod homo non solum cognoscat formas rerum. quibus nomen commune est. hoc opinari non est verum. quidam dubitant utrum sit composita ex tribus literis scilicet s. inconvenienter assignat Plato principia existentium. |#12 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit tertiam rationem. Nullus enim praecognoscit illud quod addiscere debet. Sed si ideae sunt causa scientiae in nobis. oportet quod per ideas causetur in nobis cognitio sensibilium. undecimo vel duodecimo huius. Cognitio autem in nobis causata ex ideis sine sensu est accepta. 46 . sicut de hac syllaba sma. Assignabant enim solum principia substantiarum. sicut patet in cognitione primorum principiorum demonstrationis. sicut geometra. Universalia quidem. Unde et aliter. secundum hunc modum. Unde si ponatur quod aliquis addiscat. ita in definitionibus esse praecognita ea. sine hoc quod nominis communis multiplicitatem distingueret. Nam licet principia substantiarum etiam quodammodo sint principia accidentium. Sensibilia enim per haec naturam propriam adipiscuntur. oportet nostram scientiam esse nobis connaturalem. |#10 Deinde cum dicit quomodo autem disputat contra Platonem quantum ad hoc. quia ideae sunt formae rerum: ergo non sunt sufficientes causae cognitionis rerum principiis materialibus remanentibus ignotis. quae sunt universalia. singularia vero oportet esse praecognita in his quae discuntur per inductionem. Quod est contra Platonicos. quo quaesierunt. nisi aliquis dicatur addiscere illud quod prius praecognovit. Si igitur per ideas scientia in nobis causatur. quod patet esse falsum. quod ponebat ideas esse principia scientiae in nobis. quae talis est. sed quaedam alia cum quibus fiat disciplinatus. nec eius possumus oblivisci. ut scilicet non omnibus entibus sufficientia principia assignarent. ex quibus componuntur. quibus solum nomen commune est. oportet quod non praeexistat cognoscens illa quae addiscit. Nam caecus natus non potest habere scientiam de coloribus. quae talis est. |#9 Sed si aliquis defendendo Platonem dicere vellet. accidentia praetermittentes. quae talis est. quia ideae sunt rationes omnium scibilium: ergo non possumus aliquid addiscere. sed etiam principia materialia. tamen ea quae debet addiscere non debet praecognoscere. Ad rerum cognitionem requiritur. idest alia ratione inconvenienter rerum principia assignaverunt quaerentes ex quibus elementis sunt entia.

quod est signum considerationis interioris. Et ideo ad hunc Philosophum pertinet considerare. In prima parte determinat ea quae pertinent ad considerationem universalis veritatis. Ex talibus enim dubitationibus forsitan investigabimus aliquid utile ad dubitationes. quae ab antiquis de principiis dicta sunt. quod unusquisque potest enuntiare de veritate et natura rerum. Primo quidem hoc signo. et hoc in tertio libro. sed ipse manifeste non expressit. In secunda ostendit ad quam scientiam principaliter pertineat cognitio veritatis. Aliter autem se habet consideratio philosophiae primae circa veritatem. idest exquisitis et collectis. fit aliquid magnum. quae quidem ratio est quod quid est et substantia rei. ibi. Quod in hoc patet quod empedocles primo dixit quod ossa habent quamdam rationem idest commixtionem proportionis. |#5 Tertio manifestat idem per quoddam exemplum vulgaris proverbii. tamen nullus homo est ita expers veritatis.2 : LIBER 2 |+1 Lectio 1 |#1 Postquam Philosophus reprobavit opiniones antiquorum Philosophorum de primis principiis rerum. ibi. scilicet formale. Omnia enim ista ex elementis commixta sunt. non solum autem his dicere etc. et quodammodo difficilis.. Et similiter nec alicuius alterius principii.. ita nec materiae. quod ex quo unusquisque potest cognoscere de veritate. De talibus ergo quae ab aliis imperfecte dicta sunt. ibi. ibi. quod antiqui Philosophi conati sunt quaerere causas a nobis in libro physicorum determinatas. ut potest apparere in singulis artibus. quod licet nullus homo veritatis perfectam cognitionem adipisci possit. quas posterius per totam scientiam prosequi et determinare oportet. sit aliquid parvum per comparationem ad totam considerationem veritatis. Nam unaquaeque particularis scientia considerat quamdam particularem veritatem circa determinatum genus entium. quod theoria. quis delinquet? interiora enim domus difficile est 47 . contingunt autem auditiones etc. ut supra de Anaxagora dictum est. ibi. Secundo quantum ad difficultatem. tamen illud. necesse est nobis acquisitam scientiam etc. dicens quod ex prius dictis est manifestum.. sed propter hoc principium. Sicut enim pueri de novo loqui incipientes imperfecte et balbutiendo loquuntur. sicut proverbialiter dicitur: in foribus. arithmetica circa numeros. ita philosophia priorum Philosophorum nova existens. qui incipit. ut geometria circa rerum magnitudines. ibi quare si concludens ex praemissis. ita se habere videtur in cognitione veritatis. Quod ex hoc apparet. |*MPH. visa est balbutiendo et imperfecte de omnibus loqui circa principia.|#14 Deinde cum dicit quoniam ergo hic colligit ea. quodammodo vero nullam earum tetigerunt. quomodo se habeat homo ad veritatem cognoscendam. Et propter hoc patet quod caro et os et omnia huiusmodi non sunt id quod sunt. et quodammodo omnes ab eis sunt tactae. circa quae versatur principaliter Philosophi primi intentio. habere autem totum et partem etc. Circa primum duo facit. Primo proponit intentum. idest in ianuis domorum. Has autem causas obscure dixerunt. vocari vero philosophiam veritatis etc. Primo ostendit facilitatem existentem in cognitione veritatis. forsan autem et difficultate etc. et aliarum particularium scientiarum. Prima autem pars dividitur in partes tres. Hoc autem empedocles quasi ex necessitate veritatis coactus posuit aliquo alio expressius ista dicente. Et primo quantum ad facilitatem. quae per diversorum studia et ingenia ad mirabile incrementum pervenerunt. propter materiam quae ab eo ponitur quatuor elementa. quod aggregatur ex omnibus coarticulatis. et quod per dicta eorum non habemus aliquam causam extra causas ibi declaratas. Sed philosophia prima considerat universalem veritatem entium. In prima dicit qualiter se habet homo ad considerationem veritatis. |#3 Secundo ibi signum autem manifestat propositum. In secunda incipit inquirere veritatem de primis principiis et omnibus aliis. Tertio ostendit quomodo homines se invicem iuvant ad cognoscendum veritatem. licet parum.. idest consideratio vel speculatio de veritate quodammodo est facilis. Circa primum tria facit. In tertia parte ostendit modum considerandae veritatis. dicens. Et sicut expresse non manifestaverunt naturam formae. quin aliquid de veritate cognoscat.. Facilitatem autem in considerando veritatem ostendit tripliciter. Sed similiter necessarium est de carne et de singulis aliorum. aut de nullo. Iterum autem in tertio libro recapitulabimus de istis quaecumque circa hoc potest aliquis dubitare ad unam partem vel ad aliam. ad quae extenditur huius philosophiae consideratio. |#4 Secundum signum ponit ibi et secundum dicens quod licet id quod unus homo potest immittere vel apponere ad cognitionem veritatis suo studio et ingenio. |#2 Dividitur ergo ista pars in partes duas. dictum est prius. hic accedit ad determinandum veritatem.. Secundo ostendit causam difficultatis.

Potentiae enim animae non sunt eiusdem virtutis in omnibus animalibus. et circa ea facile est hominem decipi: sed sicut circa ipsum introitum domus qui omnibus patet et primo occurrit. Sic igitur hoc ipsum. quod habeat pessimum olfactum. Cum enim unumquodque sit cognoscibile inquantum est ens actu. per quod intratur ad veritatem. |#6 Deinde cum dicit habere autem manifestat difficultatem. quae sunt magis cognoscibilia secundum suam naturam: sunt autem maxime cognoscibilia secundum naturam suam. si difficultas esset principaliter ex parte rerum. non corrumpitur ex excellenti intelligibili. quod difficultas accidit in cognitione veritatis. Ad cuius evidentiam considerandum est. |#7 Deinde cum dicit forsan autem ostendit causam praemissae difficultatis. |#11 Sed videtur haec similitudo non esse conveniens. |#12 Dicendum est ergo. Circa conclusiones vero. Quia. quando pervenitur ad singulas partes distincte cognoscendas. patet. Sic igitur cognitio veritatis est facilis inquantum scilicet ad minus istud modicum. dicens. non minus intelligimus minus intelligibilia. Sed hoc excludit Philosophus. scilicet entia immaterialia et immobilia. quam videre non possunt. nullus decipitur. quod quamvis difficultas cognoscendae veritatis forsan possit secundum aliqua diversa esse dupliciter. non tamen principalis causa difficultatis est ex parte rerum. 48 . sed sicuti homini hoc in sua specie convenit. sed magis. cum non sit potentia alicuius organi corporei. et similia. per se notum. quamvis videant obscura. quod hoc ostendit difficultatem quae est in consideratione veritatis. est omnibus per se notum. vel propter defectum qui est in ipsis rebus. quod intellectus animae nostrae hoc modo se habet ad entia immaterialia. ponentes nihil esse fixum et stabile in rebus. videlicet ex parte nostra. sicut dicitur in primo physicorum. quod sensus impeditur a cognitione alicuius sensibilis dupliciter. |#9 Fuerunt autem aliqui Philosophi. secundum quam procedimus a compositis ad simplicia. |#10 Et hoc sic probat. Ubi similiter considerandum est. ut infra in nono huius dicetur. quasi per ianuam. nota sunt omnibus. quod confusa sunt prius nobis nota. et quod omne totum est maius sua parte. qui posuerunt difficultatem cognitionis veritatis totaliter provenire ex parte rerum. Et in hac via perficitur cognitio veritatis. sed omnia esse in continuo fluxu ut infra in quarto huius dicetur. dicens. quia non habet proportionem ad claritatem diei cognoscendam. Intellectus autem. potest impedimentum dupliciter vel ex uno vel ex alio accidere: sicut si lignum non comburatur. vel quia lignum non est bene combustibile. sequeretur. ut dicitur in tertio de anima. Et hoc est propter debilitatem visus eorum. Unde manifestum est. quia non possumus habere circa veritatem totum et partem. contingit multoties errare. Alio modo ex defectu proportionis ipsius virtutis sensitivae ad obiectum. aut quia est debilis aut quia visibile est tenebrosum. |#8 Et quod quantum ad aliquas res difficultas contingat in cognoscendo veritatem ipsarum rerum ex parte earum. Est autem duplex via procedendi ad cognitionem veritatis. Una quidem per modum resolutionis.scire. ad quas per huiusmodi. intratur. ita etiam est in consideratione veritatis: nam ea. ut boetius dicit in libro de duabus naturis. Alia est via compositionis. quae sunt maxime in actu. illa quae habent esse deficiens et imperfectum. Uno modo per corruptionem organi ab excellenti sensibili. qua perficitur cognitio veritatis cum pervenitur ad totum. per quod in alia introitur. ut materia. corrumpitur ex vehementia sensibilis. sed ex parte nostra. quod illa magis cognosceremus. et ex parte rerum. vel propter defectum qui est in intellectu nostro. ut non esse simul affirmare et negare. quae consistunt in quadam habitudine unius ad alterum. Ex quo contingit. quod homo non potest in rebus perfecte totum et partem cognoscere. Unde post apprehensionem alicuius magni intelligibilis. motus et tempus propter esse eorum imperfectionem. sunt secundum seipsa parum cognoscibilia. quod habeat debilem visum. sicut se habent oculi nycticoracum ad lucem diei. ostendit difficultatem considerandae veritatis secundum utramque viam. quod in omnibus. et similiter oculus impeditur a visione alicuius visibilis. quae tamen sunt maxime nobis ignota. quod hoc dixit omnibus esse notum. hoc contingit vel quia ignis est debilis. quod est principium. et nullus circa ea decipitur: huiusmodi autem sunt prima principia naturaliter nota. per quam procedimus a simplicibus ad composita. maxime propter defectum intellectus nostri. et hoc locum non habet in intellectu. per quae intratur in cognitionem aliorum. quae inter omnia sunt maxime manifesta secundum suam naturam. et a toto ad partem. Sic igitur potest contingere quod veritas sit difficilis ad cognoscendum. Sensus enim quia est potentia organi corporalis. ita nycticoraci.

Et quia hic modus cognoscendi veritatem convenit naturae humanae animae secundum quod est forma talis corporis. Theorica. quae sunt minus cognoscibilia secundum suam naturam propter eorum materialitatem. videt tamen eum oculus aquilae. quod anima humana huiusmodi corpori unita cognoscat de veritate rerum. natura otiose egisset. Deficit enim haec ratio. invenerunt aliquos praedecessores. non tamen quaerunt eam tamquam 49 . minime participat de virtute intellectiva. Per haec autem nullo modo potest elevari ad cognoscendum quidditates immaterialium substantiarum. Primo ostendit. posteriores introducit ad magnam veritatis cognitionem. Et si non praecessisset quidam Philosophus nomine Phrynis. timotheus non fuisset ita instructus in musicalibus. Et ponit exemplum de inventoribus musicae. intelliguntur tamen ab aliis intellectibus. sed tamen cognosci possunt per abstractionem sensibilium a phantasmatibus. eius autem intellectiva potentia non est actus organi corporalis. Primo quidem in hoc. scilicet cognitione veritatis. in quibus credimus eos bene dixisse. gratias agamus. quomodo se habeat in aliquibus rebus. nescimus autem verum sine causa etc. inquantum priores errantes circa veritatem. Et circa hoc duo facit. Si enim non fuisset timotheus qui multa de arte musicae invenit. Et similiter est dicendum de philosophis qui enuntiaverunt universaliter veritatem rerum. ita habet naturalem aptitudinem ad cognoscendum corporalium et sensibilium veritatem. quia etsi practici. non esse intellectum ab aliquo. licet eorum opiniones non sequamur. quia isti etiam aliquid conferunt nobis. Alio modo indirecte. quod. qui superficialiter locuti sunt ad veritatem investigandam. quorum opinionibus aliquis communicat sequendo eas. Secundo quod maxime ad ipsam pertineat. hic ostendit quod cognitio veritatis maxime ad philosophiam primam pertineat. quam inducit. ibi. Secundo excludit quamdam falsam opinionem. non haberemus ad praesens multa. Circa primum duo facit. quod ad philosophiam primam pertineat cognitio veritatis. impossibile est. sicut si fecisset solem non comprehensum ab aliquo visu. per quam sua probatio tolleretur. quique fuerunt eis causa instructionis. sed magis e converso. differt a practica secundum finem: nam finis speculativae est veritas: hoc enim est quod intendit. hoc est operativi. Unde non sequitur. quoniam si ita esset. a quibus acceperunt. si non cognoscantur substantiae separatae a nobis. sicut impossibile est vespertilioni inspicere solem. quibus adiuti sumus in tanto bono. sicut dictum est. Haec autem duo ostendit ex duobus. cum anima humana sit ultima in ordine substantiarum intellectivarum. ibi. |#15 Deinde cum dicit non solum ostendit quomodo se homines adinvicem iuvant ad considerandum veritatem. Et ratio sua. Et iterum illi.|#13 Sic igitur. Indirecte vero. Et ideo dicit. Directe quidem iuvatur ab his qui veritatem invenerunt: quia. quae supra probata sunt in prooemio libri: scilicet quod sapientia sit non practica. quae sunt improportionatae istis substantiis sensibilibus. idest speculativa.. sed etiam illis. |#2 Ex primo autem horum sic argumentatur ad primam conclusionem. at vero quod sit principium. Praestiterunt enim nobis quoddam exercitium circa inquisitionem veritatis. Primo ostendit. alias opiniones praetermittentes. |#14 Ex quo apparet falsum esse quod Averroes hic dicit in commento. quia fecit illud quod in se est naturaliter intelligibile. Uno modo directe. quia etsi substantiae separatae non intelliguntur a nobis secundum suas quidditates. dum unusquisque praecedentium aliquid de veritate invenit. Subiungit enim. sicut solem etsi non videat oculus nycticoracis. quod ad philosophiam primam maxime pertineat cognitio veritatis. ut diligenti discussione habita. a quibus nos accepimus. quod cognitio intellectus nostri non est finis substantiarum separatarum. sed speculativa: et quod sit cognoscitiva causarum primarum. quae autem sunt naturalia semper manent. Frustra enim est. quod propter hoc sint frustra. |#16 Est autem iustum ut his. |+2 Lectio 2 |#1 Postquam Philosophus ostendit qualiter se habet homo ad considerationem veritatis. intendant cognoscere veritatem. Adiuvatur enim unus ab altero ad considerationem veritatis dupliciter. res abstractas intelligere esse impossibile nobis. apprehendat substantias separatas cognoscendo de eis quod quid est. Secundo. veritas limpidius appareret. est valde derisibilis. posterioribus exercitii occasionem dederunt. quos quis existimat veritatem invenisse. A quibusdam enim praedecessorum nostrorum accepimus aliquas opiniones de veritate rerum. quae scimus circa melodias. nisi quantum potest elevari per ea quae abstrahendo a phantasmatibus intelligit. non solum his. simul in unum collectum. quod non consequitur finem ad quem est. quod Philosophus non demonstrat hic. et sicut ipsa quidem secundum naturam est actus corporis. scilicet veritatis cognitionem. Sed finis practicae est opus. Unde impossibile est quod anima humana huiusmodi corpori unita. quod iustum est gratiam habere.

Si ergo huic coniunxerimus. quae veritatem considerant. sed per aliud verum. Non enim potest sciri verum per falsum. Dicit ergo primo: palam potest esse ex his. sed in mente. quod eorum verorum. fuit necessarium consequenter ostendere. Cum enim ita sit. |#9 Si ergo huic deductioni adiungamus. Et ea quorum esse habet causam. tamen habent causam non solum quantum ad suum moveri.. quae est forma per suam essentiam. ut dicetur in sexto huius. Ea enim. cum calor univoce dicatur et de igne et de elementatis corporibus. sicut in causas. reducantur in ea. nec etiam sunt infinitae secundum speciem. Primo proponit intentum. Secundo. quae dicentur. Scientia de vero non habetur nisi per causam: ex quo apparet. sed etiam quantum ad suum esse. corporalis substantiae principium esse. quod philosophia prima considerat primas causas. sed se habet communiter ad omnia entia. propter excellentiam ipsius causae. nec procedendo in directum secundum unam aliquam speciem causae. est causa communicans cum effectu in nomine et ratione communi. sequitur quod illud. Et propter hoc non dicimus solem esse calidissimum sicut ignem. sed speculativa. Et hoc duplici ratione. Unde. necesse est esse verissima. quae sunt maxime vera. quod est posterioribus causa ut sint vera. nec veritas eorum semper manet. quia esse rei est causa verae existimationis quam mens habet de re. 50 . utpote geometria et arithmetica. quae etiam veritatem habent. et ad aliquod determinatum tempus. sicut ignis est causa caloris in elementatis. quod philosophia prima considerat causas primas. per quod praecedens probatio posset infringi: quae procedebat ex suppositione huius. Et per hoc transcendunt in veritate et entitate corpora caelestia: quae etsi sint incorruptibilia. propter id quod supra ostensum est. quod sit aliquod principium esse et veritatis rerum. quae quandoque sunt et quandoque non sunt. |#8 Et hoc est necessarium: quia necesse est ut omnia composita et participantia. quia illud quod est causa veritatis. quorum esse non semper eodem modo se habet. de quibus est scientia aliqua. sed ordinando ad finem operationis. quia nihil est eis causa. et per hoc transcendunt in veritate generabilia et corruptibilia. Tunc enim non essent aliquae primae causae.ultimum finem. ut dicitur in primo posteriorum. Unde. scilicet quod est considerativa primarum causarum. sint maxime vera. ut hic Philosophus expresse dicit. quia non sunt quandoque vera et quandoque non. puta in specie causarum efficientium. Unumquodque inter alia maxime dicitur. quae sunt per essentiam. Primo quidem. Hoc autem tolleretur si causae in infinitum procederent. etiam veritatis causam habent. |#7 Ex quo ulterius concludit quod principia eorum. quod philosophia prima maxime consideret veritatem. quae sunt semper. ex veris est. sit verissimum. ita quod sint infinitae species causarum. |#5 Facit autem mentionem de univocatione. |#10 Ex his autem infert quoddam corollarium. sequitur quod ignis sit calidissimus. quae facit scientiam. mediorum enim extra quae est aliquid etc. et quod causae existentium non sunt infinitae. |#4 Deinde adiungit quamdam universalem propositionem. sequitur quod unumquodque sicut se habet ad hoc quod sit. Verum enim et falsum non est in rebus. quia quandoque contingit quod effectus non pervenit ad similitudinem causae secundum eamdem rationem speciei. Et ideo argumentatur sic. ibi. sunt aliquae causae. quod ipsa considerat ea. sive applicando ad aliquod determinatum particulare. sed dicimus solem esse aliquid amplius quam calidissimum. quod ea. Sicut sol est causa caloris in istis inferioribus: non tamen inferiora corpora possunt recipere impressionem solis aut aliorum caelestium corporum secundum eamdem rationem speciei. inquantum participant aliquas formas. Unde et demonstratio. Non enim considerant causam veritatis secundum se et propter se. sed ipsa sunt causa essendi aliis. ita etiam se habet ad hoc quod habeat veritatem. Unde ipsa est maxime scientia veritatis. scilicet corporum caelestium. Omnia autem corporalia sunt entia in actu. ex quo causatur in aliis aliquid univoce praedicatum de eis. Secundo probat propositum. Et hoc ideo. sequitur ut prius habitum est. sequetur quod recte debeat dici scientia veritatis. quod sapientia sive philosophia prima non est practica. Unde hoc hic removere intendit: et circa hoc duo facit. quae sunt aliis causa essendi. cum non communicent in materia. quae talis est. |#11 Deinde cum dicit at vero removet quoddam. ut quidam opinati sunt. Unde necesse est substantiam separatam. |#3 Sed quia multae sunt scientiae speculativae. |#6 Nomen autem veritatis non est proprium alicui speciei.

Primo quidem in genere causae materialis. amplius autem quod est cuius causa etc. et sic in infinitum. omnes partes similiter sunt mediae. sive in ordine causae. esse causam omnium. ideo ad hoc excludendum concludit quod nihil ad propositum differt. inquantum conveniunt in ratione medii. quod excludit omnem terminum et principium et finem. omnes partes sint mediae: si enim esset aliqua pars quae non esset media. ibi. quod non est in infinitum procedere in causis moventibus quasi in sursum procedendo. Et ideo usque ad quamcumque partem. quod nec possibile est ut causa. quod cuiuslibet infiniti. Sed nec possumus dicere quod medium sit causa omnium.. Secundo. si alicuius finiti sint plures partes mediae. |+3 Lectio 3 |#1 Postquam Philosophus praemisit quod causae entium non sunt infinitae. felicitas autem propter aliquid. at vero nec in deorsum. puta ut caro fiat ex terra. quod in omnibus his. quod similiter non potest procedere in infinitum illud quod est cuius causa. sicut ex materia. sive in ordine magnitudinis. medium et ultimum. quod vel esset prima vel ultima: et utrumque repugnat rationi infiniti. Unde processus causarum moventium est in sursum. Et primo. quando inter duo extrema est unum medium tantum. quia nullius est causa. quorum unum est ultimum. procedere autem in patientibus est in deorsum ire. ibi. ibi.. processus autem causarum materialium est in deorsum. Sic igitur. solem vero moveri ab aliquo alio. idest in causa formali quam significat definitio. Sed. quam modo signaveris. terra vero ex aere. et sic in infinitum. quod patiens subiicitur agenti: unde procedere in agentibus est sursum ire. cum effectus sit posterior causa. quae nullo modo sit media. Non enim possumus dicere id quod est ultimum. quod aliquid fiat ex aliquo. aer ex igne. scilicet medii et ultimi. Ultimo facit mentionem de causa formali: et dicit quod similiter non potest procedi in infinitum in hoc quod est quod quid erat esse. Primo proponit quamdam propositionem: scilicet. si oporteat nos dicere quid sit causa inter aliqua tria. et hoc non stet in aliquo primo. quae sunt media inter duo extrema. 51 . |#2 Et hanc propositionem manifestat per divisionem: quia. quod totaliter omnes causae tollerentur: sublata enim causa tolluntur ea quorum est causa. Sed exempla praetermittit. Circa primum considerandum est. puta quod animal praedicetur de homine in eo quod quid est. Quarto in causis formalibus. quod medium nunquam habeat post se nisi unum. hic probat propositum. sed nec quod quid erat esse etc. Nam quaedam magis appropinquant primo. ex necessitate dicemus causam esse id quod est primum. aerem vero calefieri a sole. nulla erit causa prima: sed causa prima erat causa omnium: ergo sequeretur. Sed in infinito quod non habet primum et ultimum. si causae moventes procedant in infinitum. Tertio in causis finalibus. |#4 Est autem et ad aliud attendendum: quod. quod non sint infinitae secundum speciem. necesse est quod illud quod est primum. quod est ultimum. |#5 Deinde cum dicit at vero ostendit. scilicet ultimi. quae dicitur unde principium motus. ita pati attribuitur materiae. Circa primum sic procedit. Quia ergo ostenderat. et vivum de animali.|#12 Exponit autem quod dixerat causas infinitas esse in directum. |#3 Et ne aliquis intelligat. nulla pars potest magis appropinquare vel minus principio aut ultimo. quia dummodo habeant rationem medii. Primo ostendit propositum in causis efficientibus vel moventibus. sanitas autem propter felicitatem. Et primo proponit quod intendit. Secundo in causis materialibus. Et similiter non differt utrum sint media finita vel infinita. Sicut autem agere attribuitur causae moventi. alioquin non est ultimum. Et quia ante omnem secundam causam moventem requiritur prima causa movens. sit causa posteriorum. dicens. quae sunt primum. quod omnes causae sunt mediae. ut si dicamus quod iter sive ambulatio est propter sanitatem. et aliud primum. subiungit. quod non proceditur in infinitum in praedicatis. Tertio exemplificat in genere causarum finalium. si praedicto modo ponantur causae moventes procedere in infinitum. scilicet causa finalis. utrum sit unum tantum medium. et dicit. et probatum est in primo posteriorum. Secundo probat propositum. non omnes partes simili ratione sunt mediae. Non enim possibile est procedere in infinitum in hoc. in infinitum procedat: puta cum dicimus hominem moveri ad deponendum vestes ab aere calefacto. ibi. Circa primum quatuor facit. quod non sint infinitae in directum. quod nec possibile est ire in infinitum in deorsum.. quia sunt manifesta. oporteret. quod tunc solum contingit. quod sursum ex parte causarum moventium inveniatur aliquod principium. sequitur. requiritur quod ante omnem causam mediam sit causa prima. Et sic universaliter oportet dicere. quaedam magis appropinquant ultimo. quia nec est causa nisi unius tantum. secundum scilicet processum causarum materialium. ibi. sed procedat in infinitum. supposito. dupliciter enim fit hoc ex hoc etc. sed si infinitae essent etc. quasi habens aliam causam ante se. et hoc in infinitum. vel plura: quia omnia plura media accipiuntur loco unius. Secundo exemplificat in genere causae efficientis.. non possunt esse prima causa movens. quod non est possibile procedere in infinitum in causis materialibus.

quod ex puero fit vir. Sed secundum alterum modum. sed est post generationem. simul autem impossibile etc. sed e converso. quod illud quod fit. et ultimum post medium. ibi. fit illud quod iam est factum. si consideramus ista duo. Et ex eadem ratione non potest esse. sed si procedatur in superius. ut intelligamus.. quia est post auroram. Quarto ostendit secundum quem illorum modorum ex primo materiali principio alia fiant. Tertio ostendit quod secundum neutrum eorum contingit procedere in infinitum. quod in causis moventibus manifesti sunt ad sensum ultimi effectus. Unde. quia per medium venitur ad extremum. quod habent ordinem naturaliter adinvicem. quando aliquod subiectum mutatur de hoc in illud. sicut cum dicimus. Dicit ergo primo. inquantum scilicet puer mutatur de statu puerili in statum virilem: alio modo sicut dicimus. Uno modo sicut dicimus. unum extremorum non se habet ut via vel medium ad alterum. quod puer fiat ex viro. quod ex aqua fit aer per aliquam transmutationem. et ex eo quod perficitur. sed sicut duo extrema quorum utrumque potest esse et primum et ultimum. est medium inter ens et non ens. ut indifferenter unum fiat ex altero. quod ex puero fit vir. Et hoc est quod dicit. In alio autem modo. quo dicitur improprie aliquid fieri ex aliquo ex hoc solo. quasi ipsa generatio mutetur in esse. qui posuerunt unum aliquod elementorum esse principium aliorum quodam ordine. Quia enim in primo modo unum se habet ad alterum ut fieri ad factum esse. sed sicut ea. quia ista duo non se habent adinvicem secundum naturalem ordinem. |#7 Potest autem et aliter exponi. si procedatur in infinitum in inferius secundum illud genus. quo aliquid fit ex altero. quae dicebantur isthmia. ibi. quibus fit aliquid ex aliquo. ibi. Et ideo. et dubitatur utrum in infinitum procedatur in deorsum secundum processum eorum quae generantur ex materia. Et utitur isto modo loquendi. fit illud quod iam est perfectum. Unde non dicimus quod ex viro fiat puer sicut dicimus e converso. ut excludat illum modum. sicut terminus est post viam. Hoc autem non proprie dicitur. invenitur reflexio. qui est in deorsum: ut si dicamus quod ex igne fit aqua. idest post diem. qui non movent: et ideo non quaeritur. non fit ex generatione. idest terminus generationis. sicut fieri ad factum esse. sicut generatio est medium inter esse et non esse. Et ideo ex uno corrupto fit alterum. quod quaedam festa Graecorum. et quaeritur. dicimus. Et ideo non reflectuntur adinvicem. Illud enim quod est in fieri et in perfici. in quo consideratur ordo tantum. et sic in infinitum. quod sit fundamentum et basis aliorum. an sit processus in infinitum in his quae generantur ex materia. Et sic dicimus. Cuius ratio est. quia fieri est quoddam mutari: in mutatione autem non solum requiritur ordo duorum terminorum. ex igne aqua et ex hoc aliud: unde supponitur prima materia. et hoc ex alio. quorum unum est post alterum. Et hoc ideo. quia dicimus ex puero fieri virum. patet. Et utitur hoc exemplo secundum opinionem antiquorum naturalium. non differunt ab illo modo quem exclusimus. puta si nos diceremus quod festum epiphaniae fit ex festo natalis. quae dicebantur olympia. Quarum prima est. fit illud quod perfectum est.|#6 Et exemplificat de processu naturalium. Secundo ostendit duplicem differentiam inter illos duos modos. ut ad alium terminum perveniatur. ergo sic ex puero. quia addiscens se habet ut in fieri ad scientem. quod aurora fit ex die. aliam differentiam. secundum quod imaginamur tempus esse ut subiectum diversorum festorum. quia naturali ordine consequitur ad generationem. |#8 Deinde cum dicit dupliciter autem probat propositum: et circa hoc quatuor facit. quia illa duo ex quorum uno secundum istum modum dicitur alterum fieri. Sicut enim aqua generatur ex aere corrupto. ita aer generatur ex aqua corrupta. sicut ex eo quod est in fieri. vel quod ex addiscente fit sciens. quo dicimus ex aere fieri aquam. utroque autem modo impossibile est etc. sed magis ut terminus a quo recedit. quod ex eo quod generatur fit illud quod generatum est. non dicimus e converso. non se habent adinvicem sicut duo termini mutationis alicuius. 52 . Et hoc sonat exemplum propositum: non enim dicit ut ignis ex aqua. quod duobus modis fit aliquid ex aliquo proprie et per se.. quod dies fit ex aurora. quod fit post illud: ut si dicamus. Sed in genere causarum materialium e converso supponitur unum primum. et medium ad terminum. scilicet esse. |#10 Deinde cum dicit ergo sic ostendit duas differentias inter praedictos modos. Et hoc dupliciter. Et propter istum naturalem ordinem. scilicet generationem et esse. |#11 Deinde cum dicit propter quod concludit ex praemissa differentia. Primo distinguit duos modos. fiunt ex quibusdam aliis festis. |#9 Sed oportet proprie dicere aliquid fieri ex aliquo. scilicet ut medium ad terminum. sed etiam subiectum idem utriusque: quod quidem non contingit in praedicto exemplo: sed hoc dicimus. et ex aqua terra. aut ex eo quod est in perfici.

ex quo fiunt alia per eius corruptionem. scilicet sicut ex aere corrupto fit aqua. |#14 Deinde cum dicit simul autem ostendit quod praedictorum modorum ex prima materia aliquid fiat. ipsum erit ultimum in hoc genere. sicut ad ultimum terminum: ergo ponentes infinitum in causis finalibus excludunt omnem conatum ad operandum. licet ipsi hoc non percipiant. scilicet eius ex quo generatur. Et ostendit propositum quatuor rationibus: quarum prima talis est. non erit finis. |#3 Tertiam rationem ponit ibi. si eo corrupto alia generarentur. Non enim posset esse illud primum materiale principium sempiternum. reditur ad primum. postea sit terminus. quia in alio modo invenitur reflexio extremorum adinvicem. quod. hic ostendit idem in causa finali. et ipsum non sit propter alia. dicens. quia scilicet illud quod est sempiternum. |#4 Quartam rationem ponit ibi neque utique quae talis est. Ex hac igitur secunda suppositione statim concludit. Quae cum sint inconvenientia. 53 . quod est cuius causa. auferunt totaliter naturam boni. se habet ut medium inter duo extrema.|#12 Deinde cum dicit utroque autem ostendit quod non sit procedere in infinitum secundum utrumque istorum modorum. id scilicet ex quo sequuntur. removetur natura et ratio boni: eadem enim ratio boni et finis est. Quod in infinitis non potest contingere. Illud enim ex quo dicimus aliquid fieri. Ubi considerandum est. ita scilicet quod id quod fuit primo principium. prout dicimus ex puero fieri virum. Sed omne agens per intellectum agit causa alicuius finis: ergo sequetur quod inter causas operativas non sit intellectus. Aut ergo est aliquid tale. Et ideo illi qui ponunt infinitum in causis finalibus. Sed finis est id quod non est propter alia. excludit terminum. et per consequens excludit finem cuius causa fit aliquid. quae derivatur ex praemissa ratione. non potest corrumpi. quod Aristoteles utitur hic duabus communibus suppositionibus. quod ex primo materiali principio fit aliquid. aut nihil: et si quidem fuerit aliquid tale. scilicet inter esse et non esse: sed positis extremis impossibile est esse infinita media: quia extremum infinitati repugnat: ergo secundum istum modum non convenit procedere in infinitum. propter hoc quod alterius corruptio est alterius generatio. quod sit aliquod primum principium materiale. ut dicitur in primo ethicorum. sed devenitur ad aliquod primum principium materiale. Et ita tolletur hoc genus causae. quod prima materia est sempiterna. sicut ex imperfecto et in potentia existente. Ubicumque autem est reflexio. |#13 Similiter etiam nec secundum alium. quod primum principium materiale non ponitur a philosophis sempiternum. sed quia est sempiternum per successionem. quia infinitorum non est ultimus terminus: sed nullus conatur ad aliquid faciendum nisi per hoc. Unde manifestum est. Ex prima enim ratione conclusum est quod qui ponunt infinitatem in causis finalibus. Id. oportet removere primum. nam bonum est quod omnia appetunt. et iterum ipsum ex alio corrupto generaretur. si aliquid sit primum materiale principium. Remota autem causa finali. propter hoc quod unum numero manens sit sempiternum. quod non sit illud sempiternum de quo Philosophi dicunt. sicut ex puero virum. quod dicitur cuius causa. etiam naturalium rerum: nullius enim rei motus naturalis est nisi ad id ad quod nata est pervenire. ita scilicet quod in generationibus rerum non procedatur in infinitum ex parte superiori. scilicet infinitum a causis finalibus. sicut si ponatur humanum genus sempiternum: hoc excludit ex prima suppositione. quod ex prima materia non fit aliquid secundo modo. quod est medium inter purum non ens et ens actu. quod se existimat venturum ad aliquid. nullus poterit pervenire ad ultimum terminum. quae nominatur cuius causa fit aliquid. |#2 Secundam rationem ponit ibi. Secunda suppositio est. ut scilicet omnia sint propter ipsum. Ergo nullo modo ex aliquo potest aliquid fieri in infinitum. sed qui. Qui ponit infinitum in causis finalibus. |+4 Lectio 4 |#1 Postquam probavit Philosophus. |#15 Sed quia posset aliquis dicere. ut dictum est. Si sit infinitum in causis finalibus. non autem sicut aqua ex aere fit corrupto. sed alia sunt propter ipsum. removeant causam finalem. habet rationem finis. quae talis est. et nullus. quia generatio non est infinita in sursum. necesse est quod. in quibus omnes antiqui naturales conveniebant: quarum una est. quod in causis moventibus et materialibus non proceditur in infinitum. et ita tolletur intellectus practicus. et ita non procedetur in infinitum: si autem nihil inveniatur tale. Et primo secundum primum. in quibus non est principium et finis.

sed quia necesse est ut in rerum natura tot gradus formarum inveniantur. et differentiarum una est prior altera. est ratio hominis. Est enim in rebus invenire aliquam formam. Impossibile est aliquid sciri prius quam perveniatur ad individua. ergo excludentur omnes consequentes. in infinitum reduci ad aliam definitionem. per cuius divisionis privationem species specialissima potest dici individuum. ut scilicet propositio immediata dicatur individuum. sed non est forma animati corporis. Idem ergo est quod in infinitum procedatur in formis et quod in infinitum procedatur in partibus definitionis. quae non est ubicumque est prior. non enim simile etc.. Primo proponit quod intendit. ut sic semper multiplicetur ratio. quae est de conclusionibus deductis ex principiis immediatis. Puta qui definit hominem in definitione eius ponit animal. nisi deveniatur ad suprema genera. sed ad excludendum simpliciter omnem cognitionem humanam. quod sicut prima ratio concludebat. Sic enim non esset devenire ad speciem specialissimam. ideo individuum potest hic dici. Et ideo volens ostendere quod non sit procedere in infinitum in causis formalibus. Sed individuum potest dici uno modo ipsa ratio speciei specialissimae. et alia a qua est animal. In multitudine formarum vel rationum semper illa quae est prius est magis. nondum habet perfectam scientiam de re. quod non potest haberi scientia de re per aliquam definitionem. 54 . Ratio autem talis est. non poterunt intelligi. Sed hoc non convenit in infinitum procedere. |#8 Secundam rationem ponit ibi amplius scire quae talis est. Et circa hanc rationem duo facit. et sic multiplicatur ratio definitiva. ut scilicet in homine sit alia forma a qua est homo. Et secundum hanc expositionem oportet dicere. quae est forma. quousque perveniatur ad speciem specialissimam. Unumquodque cognoscitur per intellectum suae formae: sed si in formis procedatur in infinitum. et non est forma corporis. ibi: semper enim etc. sicut genus est prius differentia. Ergo ista positio destruit perfectam scientiam. supremum genus est individuum. proponit non esse infinitum in partibus definitionis. Oportet ergo accipere processum in formis secundum processum in definitionibus. quod in causis formalibus non proceditur in infinitum in sursum. quod si primum non est. ita haec ratio concludit.. ut patet in primo physicorum. non comprehenditur intellectu: ergo ista positio universaliter destruit cognitionem. Si enim procedatur in infinitum in definitionibus in sursum. Et secundum hoc concludit ratio. |#6 Non autem hoc dicimus quasi in uno et eodem individuo multiplicentur formae secundum numerum generum et differentiarum. Secundo probat propositum. Et sic universaliter tolletur scientia. |#10 Vel ad idem concludendum potest aliter exponi individuum. non erit prima ratio vel forma definitiva. Ex quo argumentatur. Et secundum hoc erit sensus. quia infinitum inquantum huiusmodi. Circa primum considerandum est quod unumquodque constituitur in specie per propriam formam. Quod non est intelligendum quasi sit completior. sed etiam est secundum quod definitum dividitur in partes definitionis. Unde definitio hominis reducitur ad definitionem animalis. quod non proceditur in infinitum in deorsum. |#9 Sed quia formalis divisio non solum est secundum quod genus dividitur per differentias. Et secundum hoc intelligitur quod non habetur perfecta scientia de re. et aliquam quae est forma corporis. sicut et prius. quia scientia non est de singularibus. cuius definitio non resolvitur in aliqua definientia. |#7 Deinde cum dicit semper enim probat propositum quatuor rationibus. quod inveniuntur genera ordinata et differentiae. In definitionibus enim una pars est prior altera. Primo ponit rationem. quia est in plus quam illa quae est posterior. quibus ignoratis impossibile est aliquod posteriorum sciri. nec habitum idest consequens est. |#11 Deinde cum dicit et cognoscere tertiam rationem ponit quae procedit non solum ad scientiam excludendam. Unde definitio speciei maxime significat formam rei. et sic aliis. nulla erit propositio immediata. quia ille qui scit aliquid in genere. quae non dividitur ulterius per essentiales differentias. Et secundum hoc. quae ulterius reducitur ad definitionem alicuius alterius. Sed si in infinitum procedatur in rationibus et formis. quia formae specificae sunt completae. Secundo excludit obiectionem quamdam. Non autem accipitur hic individuum singulare. Sed dicitur esse magis.|#5 Deinde cum dicit sed nec ostendit quod non sit infinitum in causis formalibus: et circa hoc duo facit. Et ideo dicit quod non convenit hoc quod est quod quid erat esse. ibi. quod in causis formalibus non procedatur in infinitum in sursum. et sic de aliis. Quarum prima talis est. Non enim ubicumque est ratio animalis.

Primo ostendit virtutem consuetudinis in consideratione veritatis. sicut et linea. habet proportionem determinatam ad hoc vel illud.. quod convenit illi virtuti: sicut et gustui videtur aliquid conveniens. quod illud quod habet infinitas formas. quia consuetudo causat habitum consimilem naturae. ibi. Sic igitur. Videmus enim. Et ideo secundum diversitatem naturarum et habituum accidit diversitas circa cognitionem. Requiritur autem ad quamlibet cognitionem determinata proportio cognoscentis ad cognoscibile. Primo enim ponit diversos modos. quod non est simile de linea. quod consideratio veritatis partim est difficilis et partim facilis. hic ostendit.. quod illud per quod est esse. est nobis magis notum. quae sunt consueta. quae in infinitum dividitur. conveniat hoc quod est nihil. si essent infinitae formae. Dicit ergo primo. aliqua quibus hominum animi retraherentur a malis et provocarentur ad bona secundum diversitatem gentium et nationum in suis legibus 55 . Impossibile enim est quod aliquid intelligatur nisi in aliquo stetur. In omni eo quod movetur necesse est intelligere materiam. quae talis est. non sit esse infinitum. et quod maxime pertinet ad primum Philosophum. libentius audiuntur et facilius recipiuntur. quam cognitio veritatis. quod auditiones contingunt in hominibus de his quae sunt secundum consuetudines. sicut est infinitum in divisione lineae. Illud enim quod est consuetum. nullo modo esset aliquid scitum vel notum. Dignum enim videtur nobis. sic potest intelligi. potest cognosci. qui inclinat per modum naturae.. Secundo concludit diversos modos. unde et habitus ex consuetudine generatur. quae ad conservationem civilem sicut ad ultimum finem ordinantur. |#13 Deinde cum dicit sed materiam ponit quartam rationem. quos homines sequuntur in consideratione veritatis. si sunt infinitae causae secundum adiunctionem unius speciei ad aliam. non quod privatio sit de ratione materiae. sed in infinitum procedunt. et ideo. et ideo quicumque invenerunt eas. tali ratione. Omne enim quod movetur est in potentia: ens autem in potentia est materia: ipsa autem materia habet rationem infiniti. Unde nullus potest numerare divisiones lineae secundum quod in infinitum procedunt. |+5 Lectio 5 |#1 Postquam Philosophus ostendit. convenit ipsum nihil. Primo ostendit efficaciam consuetudinis in consideratione veritatis. ut ita dicatur de quocumque. |#15 Deinde cum dicit sed si infinitae ostendit quod non sunt infinitae species causarum. ut patet in tertio physicorum. Sed hoc excludit. Tunc putamus nos scire unumquodque quando cognoscimus omnes causas eius: sed. Sed esse est per formam: ergo non est infinitum in formis. non potest sciri. quantam vero vim habeat etc. alii vero si non mathematicae etc. Et. dicens. et quod infinito. quia materia secundum se intelligitur absque omni forma. sed quia privatio est de ratione infiniti. propter quod oportet erudiri etc. et secundum habitum virtutis apparet unicuique bonum. non sit infinitum. inquantum statuitur ut finita in actu propter suos terminos. Circa primum duo facit. nisi secundum quod est sub ratione privationis. Loquitur autem hic Philosophus de legibus ab hominibus adinventis. quis sit modus conveniens ad considerandum veritatem: et circa hoc duo facit. Ea enim.|#12 Deinde cum dicit non enim excludit quamdam obviationem. contingit quod ea quae sunt consueta sint notiora. quod hominibus secundum humanam naturam sunt innata prima principia. Circa primum duo facit. unde linea. Posset enim aliquis dicere. ita quod possint omnes causae cognosci: ergo etiam per istum modum excludetur cognitio rerum. |#14 Est autem hic advertendum quod hic ponit nihil esse de ratione infiniti. et non in potentia. Sed videntur nobis minus nota et magis extranea a ratione. cum ei quod est infinitum. Secundo manifestat per signum. non erit pertransire istam infinitatem. quibus homines utuntur in consideratione. Non enim ens in potentia habet rationem infiniti. quantam vim habeat consuetudo: in quibus quidem legibus propter consuetudinem magis valent fabulariter et pueriliter dicta. quia consuetudo vertitur in naturam. ostendens. Secundo ostendit quis sit modus conveniens. sequitur per oppositum. non videntur nobis similia in veritate his quae consuevimus audire. |#2 Cuius ratio est. ad hoc quod eis assentiatur. Et si qua dicantur nobis praeter ea quae consuevimus audire. idest materiae. propter diversas consuetudines. Ex hoc autem quod aliquis habet talem naturam vel talem habitum. Sed infinitum in formis est infinitum in actu. et ipsi infinito. quod leges ab hominibus positae ostendunt per experientiam. |#3 Deinde cum dicit quantam vero manifestat quod dixerat per quoddam signum. secundum vero quod non statur in eius divisione. propter hoc quod sunt inconsueta. ibi. sicut consuevimus audire. quod est materia. cuius divisiones non stant. ibi. sicut Plato posuit non distinguens privationem a materia. secundum eius dispositionem.

primo perscrutandum est quid sit natura: sic enim manifestum erit de quibus sit scientia naturalis. quomodo homo possit cognoscere modum convenientem in inquisitione veritatis. idest parvorum ratiocinationem. non debet in omnibus quaeri. aut sit diversarum scientiarum. sicut est in mathematicis. sed debet solum requiri in his. et tamen non sunt excedentia intellectum nostrum: et ideo in eis est requirenda certissima ratio. idest per diligentem inquisitionem rationis. qui sunt fortis imaginationis. quae nihil indiscussum relinquit usque ad minima. Quod quidem potest contingere dupliciter. ita etiam sit quaedam importunitas et illiberalitas. et rationes inquirentis. Cuius similitudo quaedam est in certitudinali inquisitione. |#4 Deinde cum dicit alii vero hic ostendit quomodo homines in consideratione veritatis propter consuetudinem diversos modos acceptant: et dicit. dicens quod acribologia idest diligens et certa ratio. Et hoc contingit propter bonitatem intellectus iudicantis. dummodo non quaeratur certitudo in his. vel propter dominium sensitivae virtutis in eis et debilitatem intellectus. quod sicut in symbolis conviviorum non pertinet ad liberalitatem. potest etiam hoc quibusdam contingere propter indispositionem: illis scilicet. non sunt certa nobis propter defectum intellectus nostri. quod homo simul quaerat scientiam et modum qui convenit scientiae. in quibus certitudo esse non potest. vel alicuius auctoris. Uno modo propter impotentiam complectendi: habent enim debilem rationem. quia logica tradit communem modum procedendi in omnibus aliis scientiis. quae non habent materiam. Et hoc etiam est vel propter consuetudinem. scilicet naturalis. ut patet diligenter intuenti. Sed mathematica sunt abstracta a materia. Et quia consuetudo est similis naturae. vel propter consuetudinem. quamvis multa eorum essent vana et frivola. et circa hoc duo facit. quia non habent eodem modo materiam sicut inferiora. quia non possunt diiudicare utrum ratio per certitudinem concludat. Dicit autem forsan propter corpora caelestia. absurdum est. Et hunc modum ipse observat in secundo physicorum. |#6 Deinde cum dicit acribologia vero ostendit quod ille modus. Unde in lege Dei nulla falsitas continetur. Ea enim quae habent materiam.3 : LIBER 3 56 . ideo iste modus certissimae rationis non pertinet ad naturalem Philosophum.. Sed lex divinitus data ordinat hominem ad veram felicitatem cui omnis falsitas repugnat. quod quidam non recipiunt quod eis dicitur. Sic enim poterit scire quis modus demonstrandi conveniat naturali. Alio modo propter micrologiam. quod ille modus qui est simpliciter melior. Quidam vero sunt qui nihil reputent esse dignum ut aliquid eis inducatur absque testimonio poetae. qui est simpliciter optimus. in scientiis singulis circa principium tradi debet. si quid per certitudinem cum diligenti discussione inquiratur. quae homines a pueritia audientes magis approbabant quam veritatis cognitionem. sed dum ad duo attendit. sit omnes causas et principia considerare. Huiusmodi autem sunt substantiae separatae. de quibus sunt scientiae. Primo enim ostendit. sed quid sit ut in pluribus. Et quia non est facile quod homo simul duo capiat. nisi dicatur eis per modum mathematicum. Et iterum considerandum est. quod debeant etiam minima computari in ratiocinio. et ideo quasi non credentes suo iudicio requirunt iudicium alicuius noti. ut praedictum est. Sed illa quae in sui natura sunt immaterialia. unde non sufficiunt ad considerandum ordinem complexionis priorum et posteriorum. Secundo ostendit. Quidam vero sunt qui tristantur. non debet in omnibus quaeri. ideo in scientia naturali ad cognoscendum modum convenientem illi scientiae. non habentes intellectum multum elevatum. Dicit ergo primo. quia sunt immobilia. non debet requiri in omnibus rebus. Immaterialia vero secundum seipsa sunt certissima. Imaginantur autem quidam. Sunt etiam aliqui qui omnia volunt sibi dici per certitudinem. |*MPH. Modus autem proprius singularum scientiarum. |#5 Deinde cum dicit propter quod ostendit quis sit modus conveniens ad inquirendum veritatem. ideo oportet quod homo instruatur per quem modum in singulis scientiis sint recipienda ea quae dicuntur. qui in mathematicis sunt nutriti. si unius scientiae. |#7 Et. ibi. quod quia diversi secundum diversos modos veritatem inquirunt. Et hoc quidem convenit propter consuetudinem his. Alii vero sunt. qui nihil volunt recipere nisi proponatur eis aliquod exemplum sensibile. neutrum capere potest. si homo velit circa cognitionem veritatis etiam minima discutere. Quaeritur enim in eis non quid semper sit et ex necessitate. subiecta sunt motui et variationi: et ideo non potest in eis omnibus omnimoda certitudo haberi. Et propter hoc debet prius addiscere logicam quam alias scientias.tradiderunt. quia in scientia naturali non convenit iste certissimus rationis modus. vel propter defectum iudicii. acribologia vero etc. Et quia tota natura est circa materiam.

oportet quod prius inspiciat vinculum et modum ligationis. Ipse enim incipit a sensibilibus et manifestis. est autem dubitatio prima quod etc. quia non erat eodem ordine determinaturus.. |#3 Deinde cum dicit et quia quaerentes secundam rationem ponit. qui debet audire philosophiam. Sicut autem in iudiciis nullus potest iudicare nisi audiat rationes utriusque partis. Et primo procedit modo disputativo. ex quorum opinionibus dubitationes sequuntur. nihil aliud est quam solutio prius dubitatorum. ita exclusio dubitationis est finis qui intenditur ab inquirente veritatem. melius se habere in iudicando si audierit omnes rationes quasi adversariorum dubitantium. quod propter has rationes consuetudo Aristotelis fuit fere in omnibus libris suis. quo ordine processerunt alii Philosophi. ut patet infra in septimo. Vel quia antiqui Philosophi aliter susceperunt opinionem de eis quam rei veritas habeat. et eumdem effectum demonstrat. quia dubitabilia. quam quaerimus de primis principiis. Alii vero intelligibilia et abstracta voluerunt sensibilibus applicare. ita etiam ad eam pertinet universalis dubitatio de veritate. Auditorem enim oportet iudicare de auditis. Non autem eodem ordine ipse procedit ad inquisitionem veritatis. et procedit ad separata. Secundo incipit determinare veritatem. nisi prius videat dubitationem. Circa primum duo facit. sicut vinculum corporale ad corpus. idest ante opus bene dubitare. Sicut enim ille qui habet pedes ligatos. est scientia quaedam quae speculatur. in secunda exequitur propositum. ideo praeelegit primo ponere dubitationes omnes seorsum. ostendens ea quae sunt dubitabilia circa rerum veritatem. assimilantur illis qui nesciunt quo vadant. et postea secundum ordinem debitum determinat veritatem. idest bene attingere ad ea quae sunt dubitabilia. dubitare. 57 . Dubitatio autem de aliqua re hoc modo se habet ad mentem. |#7 Potest etiam et alia esse ratio. |#2 Deinde cum dicit inest autem assignat quatuor rationes suae intentionis: et primo dicit quod volentibus investigare veritatem contingit prae opere. non potest directe ire. |#4 Deinde cum dicit et adhuc tertiam rationem ponit. et quando non. quia nescit finem suae inquisitionis. cuius solutio est finis inquisitionis. non potest ad anteriora procedere secundum viam speculationis. non potest solvere ipsum. ibi. Manifestum est autem quod ille qui nescit quo vadat. Sunt autem huiusmodi dubitabilia propter duas rationes. non potest scire quando invenit veritatem quaesitam. Cuius ratio est. non potest in anteriora procedere secundum viam corporalem. ut inquisitioni veritatis vel determinationi praemitteret dubitationes emergentes. Secundo rationem assignat suae intentionis. et dicit. sed simul universalem dubitationem prosequitur. ita ille qui dubitat. intantum patitur aliquid simile his qui sunt stricte ligati. Dicit ergo primo. et universali veritate rerum. Unde. Et hoc in quarto libro. et postea suo ordine dubitationes determinare. In prima dicit de quo est intentio. ita necesse est eum. de quibus Philosophi aliter opinati sunt.|+1 Lectio 1 |#1 Postquam Philosophus in secundo libro ostendit modum considerandae veritatis. quae tangit. |#6 Est autem attendendum. |#5 Et quia quartam rationem ponit. quod ille qui ignorat vinculum. quae sumitur ex parte auditoris. quasi habens mentem ligatam. Manifestum est autem in solutione corporalium ligaminum. nisi forte a casu: ergo nec aliquis potest directe inquirere veritatem. sicut et alii Philosophi. Prima autem pars dividitur in partes duas. vel quia omnino praetermiserunt de his considerare. Inquantum enim aliquis dubitat. necesse est ut primum aggrediamur ea de quibus oportet. qui incipit ibi. Sed in aliis libris singillatim ad singulas determinationes praemittit dubitationes: hic vero simul praemittit omnes dubitationes. ibi. quia sicut terminus viae est illud quod intenditur ab ambulante.. qui est manifestus ei qui primo dubitationem cognovit. sunt principaliter illa. oportet quod prius speculetur omnes difficultates et earum causas. et dicit quod illi qui volunt inquirere veritatem non considerando prius dubitationem. sequitur quod quando pervenit ad locum quem intendebat nescit utrum sit quiescendum vel ulterius eundum. ita etiam quando aliquis non praecognoscit dubitationem. Et ideo sicut ille qui vult solvere vinculum corporale. quod ad hanc scientiam. Et hoc ideo. Et hoc ideo quia posterior investigatio veritatis. quod sicut ex hoc quod aliquis nescit quo vadat. inest autem investigare volentibus etc. ita ille qui vult solvere dubitationem. hic procedit ad veritatis considerationem. et ideo non particulariter. Primo enim dicit de quo est intentio. antequam veritas determinetur. quia aliae scientiae considerant particulariter de veritate: unde et particulariter ad eas pertinet circa singulas veritates dubitare: sed ista scientia sicut habet universalem considerationem de veritate.

In secunda causas dubitationum. si sint plures scientiae de pluribus substantiis. Unde circa primum duo facit. sit demonstrare ex omnibus causis. vel magis diversae scientiae ex diversis demonstrent. secundo determinando veritatem. sicut geometria et arithmetica sunt in genere mathematicae scientiae. primum ergo de quibus in primis dicimus etc. et formae mathematicae a materia sensibili. Secundo ponit dubitationes pertinentes ad prima principia. Secundo ex parte substantiarum ipsarum. ibi. aut etiam ad hanc scientiam pertineat considerare de primis principiis demonstrationis. |+2 Lectio 2 |#1 Secundum ea quae praedixit Philosophus. vel ad multas et diversas. ut posuit Plato. de quibus considerat ista scientia. Secundo movet multas dubitationes pertinentes ad ea de quibus est scientia. scilicet utrum consideratio causarum quatuor. ex quibus omnes scientiae demonstrant. quod ista scientia consideret principia prima. ut in secundo dictum est: scilicet consideratio causarum. Et primo inquirit de quibus considerat ista scientia sicut de substantiis. aut sint plura genera talium substantiarum.. sed quaedam earum sint in genere sapientiae. Supposito enim ex his quae in primo libro dicta sunt. Dictum est autem in secundo libro. posuerunt utrumque genus subsistere. prima quaestio hic erit utrum ad hanc scientiam solum pertineat cognoscere prima principia substantiae. ibi. inter quae et substantias sensibiles particulares posuerunt mathematica subsistentia separata. utrum sint unicae. pertineat ad unam scientiam. puta in genere scientiae naturalis. Primo movet dubitationem pertinentem ad considerationem causarum. vel etiam praeter substantias sensibiles sint aliae substantiae immateriales et intelligibiles. quod sint solum substantiae sensibiles. incipit praemittere dubitationes determinationi veritatis..|#8 Tertiam assignat Averroes dicens hoc esse propter affinitatem huius scientiae ad logicam. et utrum principia et elementa etc. quod non sint unius generis. De istis igitur quaestionibus sicut nunc moventur. secundum quatuor genera. |#5 Deinde cum dicit et hoc idem multiplicat quaestiones ex parte substantiae. |#3 Secunda quaestio est. ex quibus scientia demonstrat. vel non sint unius generis. Circa primum duo facit. ut in primo libro dictum est. Circa primum ponit tres quaestiones. cum substantiae materiales et immateriales non eodem modo cognoscantur. utrum dicendum sit. et hoc idem quoque etc. si ista scientia est considerativa substantiae sicut primi entis. In prima ponit dubitationes. et dividit in duas partes. sicut quidam attendentes duplicem abstractionem. quaedam vero in aliquo alio genere. quod prius oportet quaerere modum scientiae. qui est quasi prooemium ad totam scientiam. |#4 Tertia quaestio est.. vel sint plures scientiae de diversis substantiis. scilicet universalis a particulari. scilicet numeros. Videtur enim secundum primum aspectum. quae est de substantia. idest unius generis. inducendo rationes ad singulas dubitationes. Dicit ergo quod prima dubitatio est quam dubitando proposuimus in fine secundi libri. idest unius generis tantum. Primo multiplicat. de quibus est ista scientia. Videtur enim quod de pluribus substantiis debeant esse plures scientiae. quam ipsam scientiam. utrum omnes sint cognatae. et praecipue huius. Et ideo dialecticam disputationem posuit quasi partes principales huius scientiae. et utrum substantiae principia etc. et utrum circa substantias etc. vel mathematicae.. 58 . ibi. Et ponit tres quaestiones. |#7 Deinde cum dicit et utrum circa inquirit utrum consideratio huius scientiae de accidentibus sit. |#2 Deinde cum dicit et utrum movet dubitationes de his. quae tangitur infra in quarto. primo quidem disputative. vel non: et similiter de aliis demonstrationis principiis primis et per se notis. ut puta quod haec scientia consideret utrum contingat unum et idem simul affirmare et negare. magnitudines et figuras. Ad modum autem scientiae huius duo pertinent.. si sunt aliquae substantiae separatae a sensibilibus. ut antiqui naturales posuerunt. ibi. Et ita ponebant substantias separatas quae sunt universalia abstracta subsistentia. Et hoc est quaerere utrum unius scientiae. et iterum res de quibus scientia considerat. Secundo de quibus considerat ista scientia sicut de accidentibus. perscrutandum est inferius. |#6 Secunda quaestio est. et hoc ibi. utrum sit una scientia considerans omnes substantias. et ponit duas quaestiones: quarum prima est. quaestiones ex parte ipsius scientiae. Et ideo primo ponit dubitationes pertinentes ad modum considerationis huius scientiae.

primo quaeritur utrum universalia sint principia. aut ea in quae sicut in ultima dividitur quodcumque singulare existens. ibi. |#8 Secunda quaestio est. Sed tamen de huiusmodi perscrutantur. Alio modo secundum naturam sicut corpora naturalia componuntur ex igne et aere et aqua et terra. Ad cuius intellectum considerandum est quod Plato posuit hominem et equum et ea quae sic praedicantur. Et quia ista scientia considerat de principiis primis. aut nihil. utrum aliquid aliud praeter materiam sit causa secundum se. et omnibus aliis huiusmodi. quorum est ex probabilibus procedere. qui est principium quoddam secundum Platonicos. |#9 Tertia quaestio est. utrum illud sit separabile a materia. |#4 Secunda quaestio est. prout species resolvuntur in genera. hic movet quaestiones pertinentes ad res de quibus ista scientia considerat. eo quo ad eamdem scientiam pertinere videtur ut consideret subiectum et per se accidentia subiecti. et magis vere existens quam singulare. quarum prima est. |#2 Secunda quaestio est. Primo quaerit quae sunt principia. Quia vero principia ponebantur universalia separata. quarum prima est. quia elementum est ex quo primo componitur res. utrum speculatio huius scientiae sit solum circa substantias. |#6 Quarta quaestio est. si est aliquid separabile a materia. aut plura numero sicut posuit Plato et ipse Aristoteles. Exponit autem quid sit synolon vel simul totum. ut puta quid sit magis principium. quia continent sub se plura individua. et consequi omnia entia: scilicet de eodem et diverso. |#3 Deinde cum dicit maxime vero quaerit de principiis ex parte separationis: et movet quatuor quaestiones. Prima autem rerum principia ponebantur et species et mathematica. ibi. |#5 Tertia quaestio est. scilicet species specialissimae. aut etiam illa quae consequuntur ad ipsa. Circa primum duo facit. Et propter hoc naturales posuerunt esse prima principia elementa.Quarum prima est. quod non pertineat ad considerationem ipsius Philosophi cuius est demonstrare.. utrum haec scientia consideret de quibusdam quae videntur esse per se accidentia entis. aut sicut posuit Pythagoras. sicut genera plures species. id est simul totum. aut in quibusdam sit aliquid. Quarum una est secundum quam genera dividimus in species. qui habent considerationem de omnibus. cum primi naturales posuerint solum causam materialem. Ex una enim parte videtur quod cum sint communia. Unde primo movet quaestiones pertinentes ad species. maxime vero quaerendum est etc. Secundo quaestiones pertinentes ad mathematica. esse quasdam 59 . quas genera appellat secundum Platonicorum consuetudinem. sed ex probabilibus. Et secundum hoc videntur genera esse principia et elementa. scilicet quando praedicatur aliquid de materia. Oritur autem haec dubitatio propter duas divisiones rationis. propter hoc quod dicitur philosophia substantiae: aut etiam sit circa ea quae per se substantiis accidunt.. Invenimus autem duplicem modum compositionis et divisionis: unum scilicet secundum rationem. aut longitudines etc. supposito quod aliquid praeter materiam sit causa. |+3 Lectio 3 |#1 Postquam Philosophus movit quaestiones pertinentes ad modum considerandi huius scientiae. supposito quod genera sint principia rerum. Et ratio huius dubitationis est. puta utrum unum uni sit contrarium. Circa primum ponit duas quaestiones. utrum aliquid sit praeter synolon. non ex necessariis. sicut posuit Anaxagoras. cum ad ista communia accidentia entis quaedam per se consequantur. aut magis sint principia prima generalissima. et in haec resolvuntur. Secundo qualia sunt. pertineant ad Philosophum primum. et de contrarietate. utrum animal vel homo. Semper enim videtur illud quod est ultimus terminus divisionis esse primum principium et elementum in componendo. simili et dissimili. aut non.. et in quod ultimo dividitur. utrum genera sint principia et elementa rerum. amplius autem utrum principia numero aut specie determinata etc. utrum principia sint universalia dicta de individuis. ut Plato posuit. Ex alia parte videtur quod ex quo dialectici ista considerant. adhuc autem utrum numeri. et in quibusdam non: et qualia sint in quibus sunt et qualia in quibus non. utrum sit unum tantum. sicut posuit Plato. ut in primo dictum est. Alia vero est secundum quam species resolvimus in genera. utrum ad Philosophum pertineat circa unumquodque horum solum considerare quid est. ideo movet hic quaestiones de principiis rerum. de quibus dialectici tractant. Secundo utrum res separatae sint principia. et de priori et posteriori. ibi.

et potestate aut actu. inveniendo scilicet probabiles rationes dubitationis. addit quod ista quaestio habet locum in rationibus. scilicet ignis aut aer. et sola una numero materia et privatio. Socrates ergo vel Plato dicitur synolon vel simul totum. vel efficientia: vel etiam sint principia aliter quam per motum. ut Pythagorici. ita. sicut posuerunt naturales. |+4 Lectio 4 |#1 Postquam Philosophus movit quaestiones. |#14 Moventur autem quaestiones istae tamquam disputandae infra et determinandae: quia in his non solum difficile est veritatem inquirere. |#11 Deinde cum dicit et potestate quaerit utrum principia sint secundum potentiam vel secundum actum. quia magnam dubitationem habent. sicut Platonici. Et si sint diversa. et dividitur in tres partes. Hanc autem quaestionem dicit esse difficillimam et maxime dubitabilem. utrum sint separatae a sensibilibus. ut posuerunt Platonici. Per hoc autem homo praedicatur de socrate vel Platone.formas separatas. quia ex ista quaestione dependet tota opinio Platonis et Pythagorae. quod materia sensibilis participat formam separatam. Et haec quaestio maxime videtur pertinere ad principia materialia. Et potest intelligi quod sit determinata secundum speciem. |#9 Tertia quaestio est. vel non significent ipsam substantiam rerum. |#10 Quarta quaestio est. Et est quasi quoddam praedicatum de materia. ut antiqui naturales posuerunt. Et quia motus est actus existentis in potentia. Quarum prima est. Has autem quaestiones ideo se movisse dicit. vel corruptibilium principia sint corruptibilia et incorruptibilium incorruptibilia. primo quaerit quomodo sint principia secundum unitatem et multitudinem. sicut naturales posuerunt sola principia motus. sed etiam non est facile bene dubitare de eis. utrum corruptibilium et incorruptibilium sint eadem principia aut diversa. aut aliquid aliud huiusmodi. utrum omnia sint incorruptibilia. et sic de aliis. |#7 Deinde cum dicit amplius autem movet quaestiones circa modum existendi principiorum. utrum unum et ens significent ipsam substantiam rerum et non aliquid aliud additum supra substantiam rerum. et est quodammodo medium inter potentiam et actum. sicut Plato posuit per quamdam participationem huius sensibilia ab immaterialibus causari. Et quia ens dividitur per unum et multa. |#13 Secunda quaestio est. vel materialia. ut Plato posuit. vel non. vel secundum quod unumquodque eorum est aliquid et singulare. ut patet ex discordia Philosophorum circa eas. et in subiecto. utrum principia sint causae rerum solum secundum motum. idest utrum ea quae ponuntur esse principia habeant rationem principii secundum rationem universalem. vel quia sunt determinata secundum numerum. utrum principia sint determinata secundum numerum. In prima disputat de quaestionibus pertinentibus ad considerationem huius scientiae. Circa primum movet quatuor quaestiones: quarum prima est. si sunt substantiae. Quam quidem quaestionem Philosophus determinabit in septimo. Puta quia dicimus tria esse principia naturae. |#8 Secunda quaestio est. per actum et potentiam. sed sit aliquid aliud subiectum unitati et entitati. idest in causis materialibus. |#12 Deinde cum dicit adhuc autem movet quaestiones pertinentes ad mathematica. sit aliquid aliud praeter ipsum individuum. vel sicut aliqua singularia. Et quia quidam Philosophorum assignabant causas formales. aut secundum speciem. aut aliquid existens in potentia tantum. sicut dicebant Pythagorici et Platonici. scilicet. quod sint multa principia materialia quae conveniant in specie materialis principii. Potest autem intelligi. Quaerit ergo Philosophus hic utrum quod quid est individui. utrum primum materiale principium sit aliquod corpus in actu. quae quidem principia rerum ponuntur: et movet duas quaestiones. utrum numeri et longitudines et figurae et puncta sint quaedam substantiae. quidam autem solas materiales. ut antiqui naturales posuerunt. utrum principia rerum sint sicut quaedam universalia. hic incipit de eis disputare. qui ponebant numeros esse substantiam rerum. Potest enim esse dubitatio. ut ignis aut aer. vel non: aut etiam in quibusdam est aliud et in quibusdam non aliud. ideo adiungit aliam quaestionem. Secundo quomodo sint secundum actum et potentiam. ut Pythagorici vel Platonici posuerunt. aut in sensibilibus. 60 . sicut antiqui naturales. ita scilicet quod sola una numero forma sit principium naturae. idest in causis formalibus. ibi. quae faciunt dubitationem in ista scientia. quia constituitur per hoc quod materia participat formam separatam.

ut sic ordo disputationis ordini quaestionum motarum respondeat. de quibus primum dictum est in enumeratione quaestionum. quae habet rationem boni. |#6 Secundo manifestat idem de causa finali.. at vero si scientiae causarum sunt plures etc. si hoc concedatur. necesse est 61 . In tertia parte de quaestionibus pertinentibus ad principia substantiarum. quod in tanta re tantus Philosophus tam frivolam et parum apparentem rationem induxisset. ac si sic argumentaretur: si principia sunt contraria. scilicet causa finalis. si qua scientia de his considerat. Unde sequeretur. Primo enim ponit rationem ad ostendendum. quae dicitur. vel ad unam causam. cuius causae consideratio pertinet ad Philosophum primum. concludens ex ipso enumerationis ordine. at vero de principiis demonstrationis etc. nullius videtur esse momenti. totaliter quae substantiarum utrum una est etc. et de principiis utrum oporteat genera et elementa etc. ibi. quae ad eamdem scientiam pertinent. Circa primum duo facit. quod primo disputandum est de istis. non sunt bona secundum se et propter suam naturam. Videtur enim procedere ex destructione antecedentis.. Et quia quae sunt per se existentia absque materia. Et disputat ad diversas quaestionis partes. Multa quidem igitur alia diversa inveniuntur pertinere ad unam scientiam. vel ad unum subiectum. utrum scilicet ad unam scientiam vel ad plures pertineat speculari omnia genera causarum. Unde aliter dicendum est. Ponuntur autem quaedam entia immobilia. non potest considerare de causa quae est unde principium motus. Quod primo manifestat in causa. Tertio ex hac disputatione secunda concludit conclusionem primarum rationum. Diversorum pertinentium ad unam scientiam. sed solum secundum quod ordinatur ad finem sanitatis. Primo enim resumit quaestionem de qua disputare intendit. et hoc. quod non dicitur de fine. quaecumque scientia considerat unum considerat et aliud. quae sunt contraria. si non sunt contraria. Et ex hoc efficitur ista propositio probabilis. Secundo quantum ad prima demonstrationis principia. Primo enim disputat de consideratione huius scientiae quantum ad causas per quas demonstratur. ibi. secundum quod reducuntur ad aliquod unum. quod possit esse principium motus in rebus immobilibus. Tertio quantum ad ipsas substantias.In secunda de quaestionibus pertinentibus ad substantias. Sicut potio amara non est secundum se bona. quod omnia diversa. Ergo videtur sequi. Circa primum ponit duas rationes. quod cum unius scientiae sit considerare contraria. quae talis est.. Et hoc modo causa est. quae est secundum se bona: finis autem. sunt unius scientiae: ergo. Unde. et cuius causa fit aliquid.. quomodo erit unius scientiae considerare principia. quorum diversitas secundum se pertinet ad unam scientiam non per reductionem ad aliquid aliud unum: sed non quaecumque scientia considerat unam causam considerat omnes causas: ergo consideratio omnium causarum non pertinet ad unam scientiam. pertineant ad unam scientiam. et multa entia sunt. si principia sunt diversa et non sunt contraria. sed etiam interdum sophisticis. videtur esse terminus alicuius actus: omnes autem actiones videntur esse cum motu. quod non pertineant ad unam scientiam. quod considerare omnia genera causarum non pertineat ad unam scientiam. ibi. ponens rationes quae ab aliis inducebantur.. dicens. Sed contraria et quaelibet opposita pertinent ad unam scientiam secundum se ipsa. Secundo movet alteram quaestionem: supposito quod ad diversas scientias pertineat diversa genera causarum considerare.. ut ad unum totum. quod omne quod est bonum secundum se et propter suam naturam. ut patet in contrariis. sed magis de eo quod est ad finem. eo quod unum est ratio cognoscendi alterum. |#5 Minorem probat per hoc. ibi. Boni enim natura non videtur posse inveniri in rebus immobilibus. quapropter videtur alterius esse scientiae etc. Dicit autem. est finis. et praecipue secundum Platonicos ponentes numeros et substantias paratas. non sunt unius scientiae. Circa primum tria facit. quod si quis recte consideret naturam diversorum. quaedam vero secundum quod reducuntur ad aliquod unum. inquantum propter ipsam et causa eius omnia fiunt et sunt. quod in rebus immobilibus non possit esse hoc principium. ibi. ibi. unde principium motus: non enim videtur. cum non sint contraria? quae quidem ratio si secundum superficiem consideretur. quibus non possunt attribui omnes causae. quae habet rationem boni. quaedam pertinent ad unam scientiam secundum sui diversitatem. amplius autem utrum sensibiles substantiae etc. |#2 Secundo ibi unius enim ponit rationes ad quaestionem. et circa hoc tria facit. |#3 Posset ergo dici. Unde quae sic solum dicuntur bona inquantum sunt utilia ad aliud. Sed non videtur esse rationabile. quod Philosophus in his disputationibus non solum probabilibus rationibus utitur. quod diversae scientiae sunt de diversis entibus. puta. |#4 Deinde cum dicit amplius autem secundam rationem ponit. ad excludendum bonum utile. quod est bonum secundum se et propter suam naturam.

aut quae considerat causam finalem. |#8 Deinde cum dicit at vero interponit aliam quaestionem: et primo proponit eam. scilicet primum principium omnium. Sed etiam in aliis cognoscendis. vel aliquam aliarum causarum. videtur procedere quod in scientiis mathematicis. ideo non videtur esse possibile. sicut ei servientes. |#7 Et ad hanc rationem confirmandam inducit quoddam signum. quod sapientia est primarum causarum. omnium rationes assignantur ex hoc quod est aliquid melius vel deterius. quae procedit per causam finalem. Dictum est enim in principio libri. est maxime principalis et ordinativa aliarum. qui cognoscit quid est res. |#11 Deinde cum dicit inquantum vero inducit rationem de causa formali. Et secundum hoc videtur quod sit substantiae. sed ab ea accipiant sua principia. Cuius signum est. Sic igitur inquantum sapientia est senior. quae abstrahunt a materia et motu. In mathematicis autem nulla demonstratio fit hoc modo. sicut gubernatoria navifactivae. magis dicimus scire illum qui scit aliquid esse. et quod est maxime certum. magis dicimus scire singula. qui sciunt aliquid affirmare. Ex hoc enim quod finis non potest esse in rebus immobilibus. Et primo quantum ad scientiam quae est per causam finalem. aut deterius si ita non esset. sed etiam in accidentibus. quae habet omnes modos causarum: sicut domus causa unde principium motus. quia non est iustum quod aliae scientiae contradicant ei. vel qualis. omnino neglexit demonstrationes quae sunt per causas finales. Puta si diceretur quod angulus in semicirculo est rectus. Sicut cum assignamus causam quare homo habet manus. ut Aristippus. et principalior quadam auctoritate ordinandi alias. quae est finis et boni. sicut ideam hominis vocabat hominem per se. nihil probatur per hanc causam. Et ponit consequenter rationes ad singulas trium causarum: dicens. est ipsa ratio domus. quae sapientia dicitur. ad quas pertinent fines. Et quia posset forte aliquis esse alius modus demonstrandi per causam finalem. Sic igitur in cognoscendo ipsam rem absolute perfectissimum est scire quid est res. reputans eas viles ex hoc quod in artibus illiberalibus sive mechanicis. |#10 Tertio ibi igitur ex reassumit quaestionem. quam qui scit aliquid non esse. secundum ea quae de sapientia prius determinavimus in principio libri: utrum scilicet illam. Et sic scientia. quod est scire substantiam rei. quia per eas melius potest exequi conceptiones rationis. et eius quod est maxime scibile. idest prior ordine dignitatis. et coriaria. vel quae considerat aliquam aliarum? secunda pars quaestionis est. ex qua fiunt lateres et lapides. quae illarum debet dici scientia quae quaeritur? idest philosophia prima? utrum scilicet illa quae considerat causam formalem. quod artes illae. idest quae procedit per causam finalem. de quibus sunt demonstrationes. quasi subditarum. qui fuit de secta epicureorum. necesse est id quod est ad finem praecedere: ideo subiungit. In mathematicis vero. Et habet duas partes. si aliquae res sint quae habeant plures causas. Id vero cuius causa vel finis causa domus est opus. sit digna nomine sapientiae. quia melius est quod sic sit quam quod sit acutus vel obtusus. quod demonstratio affirmativa est potior quam negativa. unum alio magis dicimus scire. idest aedificatoria. quod sit aliquid autoagathon. quia omnia alia sunt propter finem. quam artifex praeconceptam mente in materia ponit. quasi non participatum in materia. quod appelletur nomine sapientiae. quod ista scientia. aliquid per rationem boni. Si diversae causae considerentur a pluribus scientiis. Et hoc ideo. nulla fit mentio de bonis et malis. idest per se bonum. quod ratio quaedam videtur de qualibet scientia. Unde et in posterioribus Philosophus probat. Inter eos autem. quando etiam de ipsis accidentibus vel proprietatibus scimus quod quid est. quia quod quid est non solum invenitur in substantiis. est ars et aedificator. si finis erit. ita quod altera scientia sit alterius causae considerativa. idest usus eius.quod sint immobilia. Unde et per se bonum dicebat id quod est sua bonitas non participata. quis maxime cognoscit rem illam eorum qui considerant illas causas? |#9 Secundo cum dicit contingit enim manifestat partem secundam quaestionis per hoc. puta proprietatibus rei. 62 . Causa vero sicut materia est terra. est principalior. et quid possit facere vel pati. quod hoc modo sit quia melius est sic esse. non autem qui scit quanta est. Causa vero sicut species vel forma. unde finis est quodammodo causa omnium aliarum causarum. quae considerat causam formalem. qui est habitatio. ut in arte tectonica. Unde. idest per causam formalem: quia inter diversos modos sciendi. quod nullus omnino in mathematicis facit mentionem alicuius talium pertinentium ad bonum vel ad causam finalem. quae est de rebus mobilibus. vel quae considerat causam finalem. quae sunt nobilissimae et certissimae scientiae. maxime videtur quod procedat per causam finalem. Prima enim pars quaestionis est. videtur quod illa scientia. si sapientia est principalis et praeceptiva respectu aliarum. Omnia enim immaterialia et non participata vocabat per se existentia. quod una et eadem res invenitur. puta si diceretur. principantur et praecipiunt aliis artibus. idest quae est per quamcumque causam. Dictum est enim in prooemio libri. ut Plato ponebat. Sed inter omnes maxime dicimus scire illum. Propter quod quidam sophistae. scilicet quam dictarum scientiarum possumus vocare sapientiam. sicut probatur in scientia naturali.

sunt tamen causa motus aliorum per modum finis. et similiter sex ad quatuor. et ideo ad hanc scientiam. Primo enim nihil prohibet diversas causas ad hanc scientiam pertinere unam existentem. |#18 Ad quaestionem vero secundam iam patet responsio. nec movent. finis autem in his quae ordinantur ad finem. quin aliqua scientia possit considerare omnes vel plures earum inquantum reducuntur ad aliquid unum. nihilominus tamen inquantum habent intellectum et voluntatem oportet ponere in eis finem et bonum. Tales autem causae pertinent ad considerationem particularium scientiarum. ad lineam b se habet sicut linea b ad lineam c.|#12 Et ponit exemplum de tetragonismo. Causam autem materialem secundum seipsam nullo modo. 63 . scilicet esse et quod quid est. quod in mathematicis non sit bonum. in immobilibus inquam quae sunt tamen moventia sicut sunt primae substantiae: in his autem quae neque moventur nec movent. inducit rationem ex eisdem rationibus supra positis ad primam quaestionem. |#15 His igitur positis ad secundam quaestionem pertinentibus. Unde falsum est. sicut ipse infra in nono probat. Primae autem substantiae non cognoscuntur a nobis ut sciamus de eis quod quid est. Puta. scilicet quod alterius scientiae sit considerare omnes istas causas. |#13 Et apparet manifeste in numeris. Quater enim novem sunt trigintasex. Et simile est in omnibus aliis. sed per id quod est in actu. Cum autem omnis superficies aeque distantium laterum et rectorum angulorum ex duabus lineis contineatur. sed alicuius determinati generis. nec finis sub ratione finis motus. Sed specialiter descendendo. eo quod in diversis rebus diversae causae videntur habere principalitatem. non autem scientiae naturalis. sicut dictum est. |#14 Deinde ponit rationem de causa movente circa generationes videmus enim quod circa generationes et actiones. praecipue pertinet considerare causam finalem. quod totalis superficies nihil est aliud quam ductus unius earum in alia. Omnis autem substantia vel est ens per seipsam. Sic enim ad omnia suam considerationem extendit. quod ista scientia considerat ens inquantum est ens. Quod etiam perficitur ex ductu quaternarii in novenarium. etsi non quaelibet scientia consideret omnes causas. scilicet ad ens commune. inquantum est considerativa primarum substantiarum. dicendum est. quando invenimus lineam quae sit media in proportione inter duas lineas praedictas. unde inquantum haec scientia est considerativa entis. ut potest aliqualiter haberi ex his quae in nono determinantur: et sic in earum cognitione non habet locum causa formalis. tunc invenimus quadratum aequale superficiei praedictae. et quod motus nihil est aliud quam actus mobilis a movente. Mathematica autem non moventur. nec habent voluntatem. Sex enim est medium in proportione inter novem et quatuor. Similiter nihil prohibet. Sed quamvis ipsae sint immobiles secundum seipsas. |#16 Hanc autem quaestionem Aristoteles in sequentibus expresse solvere non invenitur: potest tamen eius solutio ex his quae ipse inferius in diversis locis determinat. considerat maxime causam formalem. Sicut si ponantur esse substantiae intelligentes non moventes. quia supra substantiam mobilem sunt aliae substantiae. Determinat enim in quarto. ut infra in nono dicetur. rationes inductas facile est solvere. idest quadratura superficiei aeque distantium laterum non quadratae. cum invenimus quadratum ei aequale. in scibilibus quod quid est. colligi. scilicet substantiae mobilis. quod nihil prohibet in immobilibus considerari et principium motus. quam quadrare dicimur. quadratum lineae b est aequale superficiei. Praetermittit autem de causa materiali. nisi forte considerentur ab hac scientia inquantum continentur sub ente. quamvis possit considerari finis sub ratione finis alicuius operationis sine motu. ita. unde et eius est considerare primas substantias. si sit forma tantum. quod est obiectum voluntatis. ut probatur in sexto euclidis. sicut in mobilibus principium motus. est ens per suam formam. quia reducuntur ad unum. ut dicitur in tertio physicorum. quae rectum continent angulum. et etiam aliqualiter causam moventem. Quadratum autem senarii est trigintasex. Unde in eis non consideratur bonum sub nomine boni et finis. et finem sive bonum. licet non sint contraria. quia materia non convenienter causa est entis. quia ad hanc scientiam pertinet consideratio trium causarum. non est consideratio principii motus. vel si sit composita ex materia et forma. et circa omnem transmutationem maxime dicimur aliquid scire quando cognoscimus principium motus. ut Platonici posuerunt. Novem enim se habet ad sex in proportione sesquialtera. |#17 His autem visis. Consideratur tamen in eis id quod est bonum. si linea a. quae continetur in c et a. quia illa imperfectissime se habet ad hoc quod sit principium cognoscendi: non enim fit cognitio per id quod est in potentia. de quibus rationes inducit.

De subiectis vero oportet praecognoscere an est et quid est. quod praedictorum principiorum cognitio non traditur in aliqua scientia per demonstrationem. Quod enim unumquodque horum sit ens ex nunc novimus. quia oporteret quod haberent aliquas dignitates priores. quia talis cognitio principiorum praesupponitur ante omnes scientias. Dicit ergo primo. Ex alia vero parte. scilicet quod impossibile est idem esse et non esse.|+5 Lectio 5 |#1 Postquam disputavit de prima quaestione quae erat de consideratione causarum. passiones. sit principalissima. Modus de quo est cognitio in scientiis est duplex. Cum enim una scientia sit unius generis subiecti. inquantum scilicet singula principia propriarum conclusionum demonstratarum habent firmitatem virtute principiorum communium. at vero si alia etc.. utrum considerare de his pertineat ad unam scientiam vel ad plures. quod omnes artes et scientiae. Et dicit. quae est de substantia. Ex hoc autem statim manifestum est ex uno horum trium. |#4 Similiter autem probatur. quia necesse est demonstrationem esse ex aliquibus. Primo autem modo non pertinet ad aliquam scientiam tradere cognitionem de principiis demonstrationis. idest statim a principio cognoscimus quid significent haec principia. ad quam scientiam pertineat. quae sunt dignitates. supple demonstrationis. Si enim dicatur. Unde omnes scientiae particulares utuntur huiusmodi principiis sicut 64 . Et secundum hoc videtur quod scientia. utuntur praedictis principiis tamquam naturaliter notis. inquantum ad ipsum pertinet consideratio entis in communi. unius igitur esse etc. Et exemplificat de primis principiis maxime sicut quod necesse est de unoquoque aut affirmare aut negare. Et exponit quae sunt demonstrationis principia. quia si esset aliqua demonstratio de eis. scilicet genus subiectum. quod nulla scientia consideret de principiis istis: ergo per quam rationem non pertinet ad aliquam aliarum scientiarum tradere cognitionem de huiusmodi demonstrationis principiis. et substantiam. quod eorum consideratio pertineat ad omnes scientias. utrum pertineant ad scientiam quae est considerans substantiam. si non est primi Philosophi qui considerat substantiam. Est ergo haec quaestio. Et si non est eadem scientia substantiae et dignitatum non erit de facili dicere cuius alterius sit considerare veritatem et falsitatem circa dignitates. et dignitates. ut maxime apparet in eo quod est maxime primum principium. Et si ad aliam. et circa hoc tria facit. procedit ex parte subiecti. sed de subiectis passiones. quod sunt communes conceptiones omnium ex quibus procedunt omnes demonstrationes. et aliquorum. Et sic oporteret. et alia. Alius modus secundum quod cognitio per demonstrationem acquiritur. Et ponit duas rationes: quarum prima talis est. |#2 Deinde cum dicit unius igitur obiicit ad unam partem quaestionis. haberet unum subiectum. quod dubitatio est de principiis demonstrationis. quod impossibile est de omnibus esse demonstrationem: non enim demonstrantur subiecta. Secundo disputat ad unam partem. ad quod per se pertinent huiusmodi principia prima. subdit. concludit. Primo movet quaestionem. |#6 Hanc autem quaestionem determinat Philosophus in quarto huius. quae sunt de quibusdam aliis cognitionibus. quae est de huiusmodi principiis. quod est subiectum. quia omnes scientiae demonstrativae utuntur huiusmodi dignitatibus. quod omnium scientiarum demonstrativarum esset unum genus subiectum. Et aliud principium est quod impossibile est idem simul esse et non esse. hic intendit disputare de consideratione principiorum demonstrationis. Unde praetermisso hoc modo procedendi tamquam manifesto. quia sic sequeretur quod idem tractaretur in diversis scientiis. et dicit. Videtur igitur relinqui. quae sunt passiones. quod ad Philosophum potius pertinet consideratio dignitatum. quod dignitates non demonstrantur. ut dicitur in primo posteriorum. Tertio disputat ad aliam partem. scilicet ad ostendendum quod non est unius scientiae considerare principia omnia. manifestum est. Et hoc ideo. quod esset superfluum. remanebit dubitatio quae ipsarum sit principalior et prior. per eamdem rationem non pertinet ad scientiam cuius est considerare de substantia. oporteret quod illa scientia. cum substantia sit primum et principale ens. Et. quod prima philosophia est scientia substantiae. ibi. quod est impossibile. Et ad huius manifestationem. quae demonstraret dignitates. Cum omnes scientiae utantur praedictis principiis demonstrationis. |#5 Deinde cum dicit at vero obiicit ad aliam partem.. vel ad aliam. et circa aliquod. quae traduntur in quibuscumque scientiis. Et si ad unam. Unus modus secundum quod de unoquoque cognoscitur quid est. et principia omnium. utrum haec principia et similia pertineant ad unam scientiam vel ad plures. quae talis est. |#3 Secunda ratio ponitur ibi simul autem. nulla ratio esse videtur quare magis pertineat ad unam quam ad aliam: nec etiam videtur rationabile. ibi. quae est de huiusmodi principiis. quam earum oportet nominare sapientiam vel philosophiam primam quam nunc quaerimus. sicut ex principiis. Ex una enim parte dignitates sunt maxime universales. per quorum cognitionem statim ipsa principia cognoscuntur. quod alia scientia sit. quia talis cognitio principiorum inest nobis statim a natura. oporteret tria tunc principia considerari.

Sicut si non essent aliae substantiae priores substantiis mobilibus corporalibus. erunt considerantes accidentia. Secunda incipit ibi. quae est de consideratione substantiarum et accidentium. Primo movet quaestionem. ita quod si sint plures scientiae considerantes substantias. |#2 Secundo ibi siquidem ergo obiicit ad primam partem. sicut musicus probat quod tonus non dividitur in duo semitonia aequalia. Unde et earum consideratio pertinet proprie ad Philosophum primum. et per consequens ad eam pertinet considerare communia accidentia substantiae. non posset assignari. hic disputat tertiam.utuntur ipso ente. ut dicitur infra in sexto. quod tamen principaliter considerat Philosophus primus. Si vero una earum sola sit quae consideret substantias. |#6 Haec autem quaestio determinatur in quarto huius. Primo movet quaestionem. cuius substantiae sit considerativa haec scientia. Et dividitur in partes duas. Verumtamen in substantiis est etiam ordo: nam primae substantiae sunt substantiae immateriales. ad quam pertineat considerare per se accidentia illius generis. sicut ad scientiam naturalem pertinet considerare accidentia substantiae mobilis. ut videtur. ubi ostenditur quod ad primam scientiam. ad quam pertinet considerare de ente inquantum est ens. dummodo demonstratio fiat ex eisdem principiis. Et circa hoc etiam tria facit. quia omnis scientia demonstrativa aliquorum accidentium. et eadem accidentia. amplius autem utrum sensibiles substantiae etc. est principaliter ens. sicut geometria demonstrat. Quia igitur scientia demonstrativa non speculatur accidentia nisi circa subiectum aliquod. Circa primum tria facit. dicens quod non est rationabile ponere unam esse scientiam omnium substantiarum. utrum consideratio huius scientiae sit solum circa substantiam. ut in quarto dicetur. quod quandoque accidit diversitas in scientiis propter diversitatem principiorum. Ad aliam vero scientiam. sequitur quod ad eamdem scientiam pertineat considerare aliquod genus subiectum. quod Philosophus non considerat huiusmodi principia tamquam faciens ea scire definiendo vel absolute demonstrando. scilicet ad ostendendum quod una scientia sit de omnibus substantiis: quia si non esset una de omnibus substantiis. quasi una scientia consideret subiectum. quod triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis. per hoc quod proportio sesquioctava cum sit superparticularis. 65 .. una sola erit quae considerabit accidentia. aut etiam circa ea quae accidunt substantiis. Hoc autem est impossibile. Sequeretur enim quod esset una scientia demonstrativa de omnibus per se accidentibus. pertinet considerare de substantia inquantum est substantia: et sic considerat omnes substantias secundum communem rationem substantiae. |#7 Deinde cum dicit amplius autem ponit aliam quaestionem de consideratione substantiae et accidentis. quandoque vero ad aliam. per aliqua principia. |#4 Sed quandoque contingit quod demonstrare quia ita est. eo quod substantia. per hoc quod angulus exterior trianguli est aequalis duobus interioribus sibi oppositis. Particularia vero accidentia quarumdam substantiarum pertinet considerare ad particulares scientias. speculatur per se accidentia circa aliquod subiectum: et hoc ex aliquibus conceptionibus communibus. quae est. cum nulla scientia sit quae non demonstret accidentia de aliquo subiecto: non ergo ad unam scientiam pertinet considerare omnes substantias. Et per hoc solvitur ratio prima. Sed hoc probare non pertinet ad musicum sed ad arithmeticum. utrum omnium substantiarum sit una scientia. pertinet ad aliquam scientiam. in quantum substantia. secundum quod circa hoc duas quaestiones disputat. dum una scientia demonstrat principia alterius scientiae per quaedam altiora principia. Secunda autem ratio solvitur per hoc. |#3 Tertio ibi unam vero obiicit in contrarium. quae sunt de particularibus substantiis. scientia naturalis esset philosophia prima. Et hoc ideo. Unde non videtur quod magis pertineat ad considerationem principalis scientiae una substantia quam alia. quia sic sequeretur non esse nisi unam scientiam. quod tantum demonstrare pertinet ad geometriam. sed solum elenchice. |#5 Sed supposita identitate principiorum non potest esse diversitas in scientiis. idest contradicendo disputative negantibus ea. Ad eamdem quidem. |+6 Lectio 6 |#1 Postquam disputavit duas quaestiones pertinentes ad considerationem huius scientiae. et demonstrare principia ex quibus demonstrabatur quia ita est. quandoque quidem ad eamdem. quae est. dummodo sint eadem accidentia et idem genus subiectum. quod scientia quae considerat substantiam consideret etiam accidentia. et e converso. Sic ergo patet. Unde sequitur. aut plures scientiae considerent diversas substantias. non potest dividi in duo aequalia. pertinet ad unam scientiam.

Sic ergo non erit eiusdem scientiae substantias considerare et accidentia. scilicet quod aliquis dicat quasdam esse naturas praeter naturas sensibiles. cum scientia quae considerat accidentia sit demonstrativa accidentium. Cum speciebus quidem. scilicet mathematica. hic disputat quaestiones pertinentes ad ipsas substantias. sicut demonstrat accidens. amplius autem siquis praeter species etc. sicut aliqui antiqui naturales dixerunt. Secundo ostendit unde accipi possint rationes ad unam partem. superficies et solida sint quaedam substantiae. Alio modo formas quasdam a materia sensibili. multas habeat difficultates. Primo movet quaestiones. praeter sensibiles..Puta si dicamus quod lineae. |#5 Deinde cum dicit multis autem obiicit ad partem negativam. ibi. quaeritur utrum eiusdem scientiae sit considerare ista. idest in primo libro.. de quibus dicebant esse mathematicas scientias. Circa primum movet duas quaestiones: quarum prima est. et dicit quod hoc dictum est in primis sermonibus. Quidam enim posuerunt praeter substantias sensibiles esse solas species separatas. non erit assignare quae scientia speculetur accidentia circa substantiam. cum tamen hoc videatur ad omnes scientias pertinere: quia omnis scientia considerat per se accidentia circa subiectum. Unde ex his quae ibi dicta sunt in recitatione opinionis Platonis. dicens. Secundo ad ostendendum quod non sunt mathematica separata. aut magis sint plura genera harum substantiarum. supposito quod sint aliquae substantiae. |+7 Lectio 7 |#1 Postquam disputavit Philosophus quaestiones pertinentes ad considerationem huius scientiae. |#3 Et huius ratio est. sed definiendo substantiam et demonstrando accidens inesse vel non inesse. ut quidam posuerunt. Iuxta quam ponebant mathematica abstracta. Si enim eiusdem scientiae est considerare accidentia et substantias. Utramque enim opinionem recipit. Et circa hoc tria facit. quia ponebant duplicem abstractionem rerum: puta abstractionem intellectus. et per se accidentia horum. ad quam pertinet considerare de substantia et ente. |#2 Secunda quaestio est. sicut circulus abstrahitur ab aere. quia talis scientia considerabit utrumque. Alii vero posuerunt quasdam alias intermedias substantias inter species et sensibilia. in quarum scilicet definitione non ponitur materia sensibilis. inquantum inveniuntur plura ex eis in una specie. ibi.. quae dicebant media inter species et sensibilia. quia conveniunt cum utrisque. aut alterius. quod ad eam scientiam. cum sensibilibus autem. inquantum sunt separata a materia sensibili. utrum in universitate rerum solae substantiae sensibiles inveniantur. sicut posuerunt Platonici. idest per se hominem immaterialem. ibi. sit demonstrativa substantiarum: quod est impossibile: cum definitio declarans substantiam. scilicet demonstrando substantiam. |#9 Tertio ibi si vero obiicit in contrarium: quia si diversae scientiae considerant substantiam et accidens. Et primo ad ostendendum quod non sunt species separatae a sensibilibus. quomodo ergo dicimus etc. ut plenius habetur in fine noni huius. de quibus principaliter considerat ista scientia. Tertio obiicit ad partem contrariam. sequitur quod scientia quae considerat substantiam. sicut plures circuli et plures lineae. |#8 Secundo ibi nam si obiicit ad unam partem. et per se equum: et sic de aliis speciebus. et dicit. |#4 Deinde cum dicit quomodo ergo ostendit quomodo ad unam partem argumentari possit. qui dicitur abstrahere uno modo universale a particulari. Nam caelum est 66 . illud quod nunc dicetur non continet minorem absurditatem aliquo aliorum. iuxta quam abstractionem ponebant species separatas per se subsistentes. multis autem modis habentibus difficultatem etc. non demonstretur. quae demonstrantur in scientiis mathematicis. et substantiae quaedam per se subsistentes. quod cum positio ponentium species separatas. quomodo species ponantur causae rerum sensibilium. praeter sensibiles. ut dictum est. Supra autem in primo libro multas rationes posuit contra ponentes species: et ideo illis rationibus praetermissis ponit quamdam rationem. utrum illae substantiae sint unius generis. accipi possunt rationes ad partem affirmativam. aut etiam inveniantur quaedam aliae substantiae. quae significat quod quid est. |#10 Hanc autem quaestionem determinat Philosophus in quarto huius. quae videtur efficacissima. pertinet etiam considerare de per se accidentibus substantiae et entis. Non tamen sequetur quod eodem modo consideret utrumque. quae sub caelo continentur.

quae erit media inter medicinalem quae est de sensibilibus. at vero nec sensibilium etc. ut infra dicetur in decimo huius. et in istis sensibilibus: quinimmo dicebant illas naturas esse species horum sensibilium. Impossibile est autem haec esse intermedia inter species et sensibilia. cum videamus naturale esse caelo quod semper moveatur. ut dicitur in tertio physicorum. |#6 Et quod ponerent illas naturas easdem istis patet per hoc. |#7 Est autem valde absurdum. sequetur quod etiam animalia sint intermedia inter species et corruptibilia. nec extra. Quae quidem positio videtur esse similis positioni ponentium deos esse humanae speciei. est impossibile. quod sit aliud caelum praeter caelum sensibile. scilicet sensibilia. ibi. Sed hoc ponere ostendit esse inconveniens in duabus scientiis mathematicis. idest sine materia sensibili. non ponebant eas esse infra caelum. de quibus aliae scientiae mathematicae tractant. Si igitur sunt quaedam lineae praeter lineas sensibiles. Dicere vero quod caelum sit separatum.. Unde et astrologus aliquid considerat circa motum caeli. ita etiam sunt quaedam mathematicae scientiae circa alia subiecta. aut immobile. Contra primum obiicit tribus viis: quarum prima est. Sed hoc est incredibile: quia illud aliud caelum. equus. quae est scientia de mensuris sensibilibus. quod est species sani separati: quod est manifeste falsum. ut equum. species. et praeter unamquamque similem scientiam. et in harmonica idest musica. et nihil aliud ponebant in substantiis separatis. et similiter alius sol et alia luna. |#11 Deinde cum dicit dubitabit autem secunda via talis est.terminus corporum sensibilium. et sit mobile. quia si ista sensibilia sint intermedia. Dicebant autem contrarias naturas esse easdem secundum speciem et rationem. in hoc solum quod geodaesia est de mensuris sensibilibus. quod ponebant quasdam naturas praeter eas quae sunt in caelo. et similiter de aliis corporibus caelestibus. quae sunt de sensibilibus. Sicut enim qui ponebant deos humanae speciei. quod per suam naturam est incorruptibile: quin potius corruptibile et incorruptibile differunt specie. sunt autem et aliqui qui dicunt etc. Hanc tamen differentiam ponebant inter ea. qui ponebant mathematica. 67 . Si est immobile. idest per se sanum. |#10 Deinde ostendit idem esse inconveniens in aliis scientiis mathematicis. et sanitas. Primo ponit rationes contra primam opinionem. pari ratione in omnibus aliis generibus. quod sicut scientia quaedam mathematica est circa lineam. Si in illis generibus. et similiter equum et sanitatem. quod id quod secundum suam naturam est corruptibile. Et primo contra illos. puta quod homo separatus est humanitas hominis huius sensibilis. erunt quaedam praeter sensibilia. erunt secundum praedicta quaedam scientiae mathematicae de intermediis: puta si scientia medicinalis est de quibusdam sensibilibus.. de quibus sunt scientiae mathematicae. Ponentes autem species. quae considerat proportiones sonorum audibilium. sequetur etiam quod sensus sunt intermedii. hoc videtur esse irrationabile. quod est omnino absurdum. et quod homo sensibilis est homo participatione illius hominis. Potest tamen contingere quod id quod secundum suam naturam est corruptibile. Sequetur ergo secundum praedicta. puta geometria. geometria vero de intermediis non sensibilibus. pari ratione praeter omnes scientias. quod sicut in istis sensibilibus invenitur homo. Circa primum duo facit. scilicet in perspectiva. sit eiusdem speciei cum eo. quae fuit positio epicureorum. ut in primo de caelo et mundo probatur. scilicet soni et visibilia. et intermedia. ita in illis naturis ponebant hominem per se. quae est una scientiarum mathematicarum. cum de omnibus speciebus et omnibus sensibilibus videatur esse similis ratio. |#8 Deinde cum dicit amplius autem obiicit contra ponentes mathematica media inter species et sensibilia. differt a geodaesia. Si enim scientia mathematica. aut est mobile. Sed hoc est impossibile. secundo obiicit pro ea. Et cum sensus non sint nisi in animali. qui ponebant mathematica media. de quibus geometra tractat. virtute divina perpetuo conservetur in esse. bovem. idest circa sanativa. Et ideo convenienter dicit. istae vero sensibiles sunt corruptibiles. eo quod nihil separatum a materia potest esse mobile. erit quaedam alia scientia praeter scientiam medicinalem. nihil aliud fecerunt quam ponere homines sempiternos secundum suam naturam. cuius subiectum est caelum et caelestia corpora. videtur sequi quod inter quaelibet sensibilia et suas species sunt aliqua media: unde remanet dubitatio ad quae rerum genera se extendant scientiae mathematicae. |#9 Primo quidem in astrologia. sed in sensibilibus esse. quae considerat lineam visualem. ut tullius dicit in libro de natura deorum. quia illae naturae immateriales sunt sempiternae. nisi quod erant materialiter in sensibilibus. invenitur triplex gradus rerum. ibi. si medicina est media. sequitur quod etiam sanativa sint media praeter sensibilia sanativa et praeter autosanum. Secundo contra illos. ita et illi qui ponebant species nihil aliud faciunt quam ponunt res sensibiles sempiternas. et similia. et medicinalem quae est de speciebus. quia cum medicina sit circa salubria. et a sensibilibus separata.

sed quod sunt in ipsis sensibilibus. cum tamen sint corpora magnitudinem habentia. Sequeretur ergo quod geodaesia esset de magnitudinibus corruptibilibus. |#18 Tertiam rationem ponit ibi. Unde videtur quod nec geometria sit de sensibilibus magnitudinibus. quod ponantur motus corporum caelestium per excentricos. Unde dicit. sicut describunt eas astrologi. sed etiam de corpore sensibili et mathematico: quia utrumque habet dimensiones. Et ita oportet quod omnes scientiae vel sint de rebus mediis. Ponunt enim eas esse separatas: et non esse alicubi. quod prosequi omnia impossibilia. quae non solum abstrahunt a materia. Utuntur enim astris ut punctis. de quibus sunt scientiae. Dicit ergo primo. quod istae scientiae mathematicae non sunt circa aliqua quae sunt media inter sensibilia et species separatas. tales esse. quod hoc non est verum quod geodaesia sit scientia sensibilium magnitudinum. et epicyclos. per quam destruitur quoddam. Haec 68 . quia sensibiles magnitudines sunt corruptibiles. Sed sensibiles lineae non sunt tales. sed etiam quod species ipsae sint in sensibilibus. nisi esset de rebus prout sunt. Socrate enim non sedente. quod est impossibile. sequitur quod corpus mathematicum simul est in eodem cum corpore sensibili: ergo duo solida. et non esse moto enim aliquo movetur id quod in eo est: sed sensibilia moventur: si igitur mathematica sunt in sensibilibus. |#16 Deinde cum dicit non enim inducit quatuor rationes contra praedictam positionem: quarum prima talis est. congruum est quod non solum ita se habeant in eis. |#15 Deinde cum dicit sunt autem obiicit contra aliam positionem. destruens certitudines scientiarum contra geometras. |#19 Quartam rationem ponit ibi totaliter autem quae talis est. |#12 Deinde cum dicit similiter autem tertiam viam ponit. corrumpatur corruptis magnitudinibus sensibilibus. et ibidem improbatur. quos in caelo describunt astrologi. quod est contra opinionem ponentium species. cum corpus sit quoddam mathematicum. qui posuerunt dimensiones quasdam per se existentes. quales dicit geometra. Secundo inducit rationes ad propositum. Hoc autem non esset. Sequeretur ergo quod geodaesia vel geosophia. ut alii libri habent. sequetur quod mathematica moveantur: quod est contra rationem mathematicorum. idest rectam lineam solum in puncto. et adhuc quaedam alia propria et maiora. Relinquitur igitur. Sicut patet de opinione illorum. vel sint de speciebus. Unde hic dicit. quod nullae scientiae sunt de sensibilibus. non enim in talibus etc. quod est contra rationem scientiae. quod scilicet esset aliqua scientia circa sensibiles magnitudines: et sic si inveniretur alia scientia circa magnitudines.Relinquitur ergo. Sed ista positio ponitur sine causa. Videtur enim naturae repugnare. |#14 Deinde cum dicit at vero obiicit pro praedicta positione in hunc modum. ex hoc haberetur quod essent magnitudines mediae. quae penetrant omnia corpora sensibilia. |#17 Secundam rationem ponit ibi. quod sint de aliquibus aliis mediis. amplius autem quae talis est. De ratione scientiae est. Oportet igitur res. non solum de duobus corporibus sensibilibus. quod circulus tangit regulam. quod praedicta positio ponebat. Eadem enim inconvenientia sequentur ponentibus mathematica esse media et in sensibilibus. quod quidam ponunt esse quasdam naturas medias inter species et sensibilia. ibi. quae sequuntur ponentibus ea non esse in sensibilibus. Sed scientia videtur corrumpi corruptis rebus de quibus est. Et primo ponit intentum. quia utrumque ponitur propter abstractionem intellectus: si igitur ponuntur mathematica esse in sensibilibus. quod geometria probat. iam non erit vera opinio qua opinabamur eum sedere.. sed etiam a motu. quales astrologus tradit. et praecipue si ex tali positione maius inconveniens sequatur. Hoc autem non invenitur verum in circulo et linea sensibilibus. idest duo corpora erunt in eodem loco. quod sit verorum. Et hoc probat per hoc. |#13 Posset tamen haec ratio ad oppositum induci: ut dicatur quod per hanc rationem intendit probare. Eiusdem rationis videtur esse quod praeter sensibilia ponantur species et mathematica media. Et hac ratione usus fuit Protagoras. quas quidam dicunt esse locum corporum sensibilium. maioris est negocii. et tamen non dicunt ea esse separata a sensibilibus. Similiter etiam nec quantitates corporum caelestium sunt tales. ratione quarum duo corpora prohibentur esse in eodem loco. nec astrologia de caelo sensibili. ut dicitur in quarto physicae. et tamen sunt in eis. et alios diversos motus. quae sequuntur ad hanc positionem. ut ex praedictis patet. Si mathematica sunt alia a sensibilibus. Sed nunc aliqua breviter tangere sufficit. quae est necessaria et incorruptibilis. Nihil rationabiliter ponitur nisi propter aliquam causarum. Similiter etiam motus et revolutiones caelestes non sunt tales. ut patet in tertio euclidis. quales traduntur in scientiis.

Non autem dicebat. ad hoc autem si maxime principia sunt genera etc. quod est vox. quae tamen non insunt albo. est autem habita de his disputatio etc. inquantum autem cognoscimus unumquodque etc. quia non sunt haec prima ex quibus animal componitur. quia scilicet in eo demonstrantur prima geometriae theoremata. Primo ostendit. Circa primum disputat duas quaestiones: quarum prima est. ibi. vel non albo. sed magis illa. vel magis sint dicenda principia et elementa ea. secunda. Secundum exemplum ponit in diagrammatibus idest in demonstrativis descriptionibus figurarum geometricarum. aut plurimorum. ibi. 69 . quae genera. tertiodecimo et quartodecimo huius. quomodo se habeat veritas in istis. sint separata secundum rem.. ex quibus primis cum insint corpora naturalia constituuntur. |#20 Has autem quaestiones pertractat Philosophus infra. ex quibus primis aliquid componitur. quibus quaerebatur quae sunt principia. Nihil enim prohibet aliquid quod est tale. utrum oportet recipere vel opinari quod ipsa genera. Tertio excludit quamdam responsionem qua posset dici. Circa primum primo ponit tres rationes: quarum prima procedit ex naturalibus. sint elementa et principia rerum. ibi. Circa primum duo facit. Secundo disputat. Unde et liber euclidis dicitur liber elementorum. non inquantum mobiles et materiales. quae dicuntur literae. quae simul cum his elementa rerum dicit. aut omnium. |#2 Deinde cum dicit ut vocis disputat ad hanc quaestionem: et circa hoc tria facit. litem et amicitiam. scilicet aerem et terram. quae de pluribus praedicantur. in quibus manifestat propositum secundum duo exempla: quorum primum est de voce dearticulata. sicut homo albus potest considerari non inquantum albus: et hoc modo intellectus potest considerare res sensibiles. Dicitur enim album fieri ex nigro.. quod genera rerum essent earum principia et elementa. ex quibus etiam existunt carnes et nervi. alia quatuor principia. sint principia et elementa. Primo utrum universalia sint principia. cuius principium et elementum non dicitur esse commune. solvitur in principio decimitertii. et hoc est intellectum abstrahere a materia et motu. qui ponunt elementa corporum vel plura vel unum. ut in primo dictum est. Et dividitur in partes duas. salva veritate considerari ab intellectu non inquantum tale. ibi. Secundo de quaestionibus quibus quaerebatur qualia sint principia. illa dicunt esse principia et elementa corporum.. nec etiam species. Ponebant autem praeter haec duo. et alia huiusmodi. Ultimo autem concludit quod praedictae quaestiones habent multam dubitationem. Sunt enim corpora animalium ex carnibus et nervis quae insunt animali non tamen dicuntur animalis elementa. vel alia. quia scilicet aliae demonstrationes procedunt ex suppositione primarum demonstrationum. et hoc ibi.. quod ponitur ad differentiam secundorum componentium. sed magis ignis. sicut ex partibus. Dicuntur enim horum diagrammatum esse elementa non hoc commune quod est diagramma. ex quibus componuntur et constant tamquam in eis existentibus. hic disputat de quaestionibus motis de principiis. Est ergo quaestio prima de principiis. utrum scilicet prima genera. Et ratio quae movebat ponentes mathematica et species sumpta ab abstractione intellectus. utrum genera sint principia. |#3 Secundam rationem ponit ibi amplius autem quae procedit in rebus naturalibus. sed magis illa theoremata. quod ea. Alia conditio est qua dicit primis. ostendens non esse mathematicas substantias separatas. Et dicit quod illi. duodecimo. In prima disputat de quaestionibus. at vero nec utrobique etc. Primo movet quaestionem. ex quibus aliae demonstrationes procedunt. Sic enim sequeretur quod vel esset falsitas intellectus abstrahentis. aer. sed inquantum sunt quaedam substantiae vel magnitudines. quod intelligat magnitudines et species esse sine materia et motu. aqua et terra. Secundo obiicit ad partem contrariam.igitur positio est irrationabilis. nec empedocles nec alii naturales Philosophi. ex quibus unumquodque est. elementa corporum naturalium esse ignem et aquam. ut vocis elementa etc. vel quod ea quae intellectus abstrahit. Unde non sunt eius elementa. quorum demonstrationes insunt demonstrationibus aliorum theorematum geometralium. Sed addit duas conditiones: quarum una est cum insint. Secundo utrum sint aliqua principia a materia separata. Circa primum disputat de duabus quaestionibus. Sicut empedocles dicit. |+8 Lectio 8 |#1 Postquam Philosophus disputavit de quaestionibus motis de substantiis. Secunda ibi. adhuc autem utrum substantia. Non autem sic abstrahit secundum intellectum. ex quibus primis componuntur omnes voces.. quod ponitur ad differentiam contrarii et privationis. quod utraque sunt principia et elementa.

Secundo. idest definitionem indicantem essentiam aliorum corporum a corporibus naturalibus. Non enim genus ponitur in definitione differentiae. Circa primum ponit tres rationes: quarum prima talis est. Impossibile est ergo quod principia rerum sint simul genera. |#11 Quod autem ens et unum non possint esse genera. Sic ergo positio. dicens quod non est possibile dicere utrobique esse principia. Hoc autem non sic se habet.|#4 Tertiam rationem ponit ibi adhuc autem quae procedit in artificialibus: et dicit quod siquis velit speculari naturam. unum et ens: quia. et magnum et parvum. Secundo inducit rationes ad ostendendum. aut etiam infima. Sed hoc est impossibile. sicut et una est substantia uniuscuiusque: sed non est eadem ratio definitiva quae datur per genera et quae datur per partes ex quibus aliquid componitur: ergo non potest esse utraque definitio indicans substantiam rei. quia cum differentia ponatur in definitione speciei. sicut numerus est subiectum paris. oportet considerare ex quibus partibus componitur et modum compositionis earum. Unius rei una est ratio definitiva manifestans eius substantiam. quae oportet existimare magis esse principia? utrum prima de numero generum. Primo enim inducit rationes ad ostendendum quod prima genera non possunt esse principia. Quod autem species de differentia praedicari non possit. nam siquidem universalia etc. Primo quidem. scilicet artificialium. quia species constituuntur ex genere et differentia: ergo genera sunt principia eorum quae sunt. Nec etiam differentia ponitur in definitione generis: ergo nullo modo per se genus 70 . Non ergo posset species praedicari de differentia. Secundo ad eam rationes inducit ibi. Et post hoc concludit quod genera non sunt principia entium. quia ex eis primo definitiones constituuntur: ergo genera sunt principia rerum quae definiuntur.. Et primo movet eam.. nisi forte per accidens. |#7 Tertiam rationem ponit ibi videntur autem et sumitur ex auctoritate Platonicorum. quia sequitur ex ea oppositum positi. Similiter etiam nec genus per se sumptum. |#10 Deinde cum dicit nam siquidem obiicit ad propositam quaestionem: et circa hoc tria facit. Si genera sunt magis principia quanto sunt universalia oportet quod illa quae sunt maxime universalia. quod id quod est principium definitionis sit principium rei definitae. et genera. sicut ex sequentibus patet. quibus utuntur ut generibus: ergo genera sunt principia. Tot ergo erunt rerum principia. quod scitur species eius secundum quam res est: non enim potest cognosci socrates nisi per hoc quod scitur quod est homo. potest praedicari de differentia praedicatione per se. nisi intelligeretur quod differentia esset subiectum speciei. quia non possunt omnium rerum esse genus. probat tali ratione. Ex principiis autem rei potest sumi ratio definitiva significans substantiam eius. ut elementa. patet ex duobus. scilicet species specialissimas. quod species ultimae magis debent dici principia. Si igitur idem est principium essendi et cognoscendi. quae de omnibus praedicantur: ergo unum et ens erunt principia et substantiae omnium rerum. |#8 Deinde cum dicit sed non possibile excludit quamdam responsionem. quarum prima talis est. Unumquodque cognoscitur per suam definitionem. Sed communissima omnium sunt unum et ens. Per hoc accipitur scientia de unaquaque re. sed magis differentia est quaedam forma speciei. Tertio obiicit ad propositum. nec genus sine speciebus. cum ens et unum universalissima sint. iterum autem etc. ut dicitur in quarto topicorum. videtur. non posset species praedicari per se de differentia. Sed genera sunt principia definitionum. |#5 Deinde cum dicit quod si cognoscimus obiicit ad partem contrariam: et ponit tres rationes. Quia cum differentia addita generi constituat speciem. ibi. qua ponitur communissima generum esse principia. Hoc enim habet dubitationem. quia differentia non participat genus. sint prima inter genera et maxime principia. id est partes ex quibus componitur aliquid. est impossibilis. at vero et si magis. si unum et ens essent principia generum. Sed genera sunt principia specierum. qui posuerunt unum et ens esse principia. quae scilicet dicuntur de omnibus. quod sunt huiusmodi genera communissima. sequeretur quod principia non essent genera. |#9 Deinde cum dicit adhuc autem disputat secundam quaestionem. in cuius definitione ponitur. scilicet communissima. ut Porphyrius tradit. Et hoc probat tali ratione. ibi. |#6 Secundam rationem ponit ibi et si est quae talis est. scilicet quod principia non sunt genera. quia differentia in plus est quam species. Dicit ergo quod si ponamus quod genera sint maxime principia. de differentia praedicari non poterit nec species sine genere. et sic cognoscet naturam lecti. et ea ex quibus res componuntur. quae proxima praedicantur de individuis. qua posset dici quod utraque sunt principia. puta si vult cognoscere lectum.

Manifestum enim est quod sub eo continentur innumerabiles differentiae. Secundum speciem autem. non ponebat illud separatum. sicut punctus et unitas: et hoc indivisibile opponitur divisioni quantitatis. sicut species subalternae. idest rationem principii. Nulla autem differentia potest accipi de qua non praedicetur ens et unum. Unum vero habet rationem indivisibilitatis. sunt communia praedicata de pluribus: ergo sunt principia et sunt genera: quod patet esse falsum. Sed manifestum est quod inter individua unius speciei. Non ergo prima genera sunt principia. Quando vero aliquid praedicatur de pluribus secundum prius et posterius. secundum prius et posterius secundum naturam. Alio modo siquis accipiat primum genus quasi primum principium. Unum secundum Platonicos maxime videtur habere speciem. est magis unum secundum speciem quam genus. patet dupliciter. Et ideo dicit. quia unum nihil est aliud quam ens indivisum. non invenitur idea numeri praeter omnes species numerorum. ut sit quoddam primum quod omnia alia participent. Secundum quantitatem. |#13 Praeterea. quia differentiae sunt principia formalia specierum. quia multarum specierum est unum genus: sed secundum divisionem speciei magis est indivisibilis una species. Si prima genera sunt principia. Sunt enim. |#16 Et huius ratio esse potest. quia scilicet genus praedicatur de differentiis secundum quod sunt in speciebus. Et. sicut species specialissimae. Eadem ratione non invenitur figura separata. ut ita dicatur. quia sunt communia. per consequens. multo magis differentiae sunt principia. Si igitur unum de multis sit primum. quod omnia alia participent. Sicut homo et quaelibet alia species specialissima. et praedicata de pluribus. sicut hominem praeter omnes homines. Ergo impossibile est quod unum et ens sint genera. sed solum tempore. sed quoad nos. |#14 Deinde cum dicit at vero ostendit. non secundum prius et posterius. Et sic ultimum praedicatum de pluribus quod non est genus plurium specierum. alioquin non posset constituere unam aliquam speciem entis. Sed talia videntur omnia genera. est magis principium eo quod est indivisibile secundum quantitatem. Et ita species secundum scholam Platonis est aliquid separatum. et ponit tres rationes. Quaedam enim eorum sunt genera. Cum igitur communia sint principia inquantum sunt separata. Et quod sint infinitae. sicut quod non dividitur in multas species. posuit illud unum separatum. non est unum primum et aliud posterius secundum naturam.praedicatur de differentia. quarum prima talis est. |#12 Deinde cum dicit amplius autem secundam rationem ponit. idest de specie. quae habet differentiam in actu. Dupliciter est autem aliquid indivisibile: scilicet secundum quantitatem. quia quaelibet differentia cuiuslibet generis est ens et est una. quod de propriis differentiis generis non praedicatur species. Sicut si numeri se habent secundum ordinem. quod prima genera sive communia sint principia prima. Sed inter haec duo indivisibilia prius et principalius est quod est indivisibile secundum speciem. sicut et species rei est prior quam quantitas eius. idest erit eorum alia doctrina et regula. non est accipere aliquod commune separatum. sint genera. Est ergo magis principium species quam genus. nec genus sine speciebus. 71 . scilicet species specialissima. non est genus aliquorum hominum. quia secundum hoc erunt quasi infinita principia. Praedicatur tamen de eo quod habet differentiam. quia ideo aliquod commune ponitur separatum. si genus praeter species inveniatur. non quidem infinitae secundum rerum naturam. non oportet ponere aliquod separatum. quidem. Sed omnia quae sunt media inter prima genera et individua. quia omnes species generum inveniuntur differre secundum perfectius et minus perfectum. sequitur quod sit magis principium species quam genus. et secundum speciem. infinitae rerum differentiae. |#15 Deinde cum dicit amplius in quibus secundam rationem ponit. quod species specialissimae sunt magis principia quam genera. Si genera dicuntur principia quia sunt communia et praedicantur de pluribus. qui quando aliquid unum de pluribus praedicatur. et non salvabitur in eis praedicta regula. quae scilicet sunt coaccepta cum differentiis aliquibus. Et hoc est quod dicit quod in quibus prius et posterius est. quae procedit ex quadam positione Platonis. quia sunt principia cognitionis specierum. quae talis est. Sed differentias esse principia rerum est inconveniens. ita quod dualitas est prima species numerorum. quaedam vero non sunt genera. non est possibile in his aliquid esse separatum. Forma autem et actus est maxime principium cognoscendi. Uno modo siquis consideret multitudinem ipsam differentiarum secundum se. praeter omnes species figurarum. scilicet quando unum eorum de quibus aliquod commune praedicatur est altero prius. oportebit quod omnia quae pari ratione erunt principia. Et quidem secundum quantitatis numeralis divisionem videtur esse magis indivisibile genus. praeter haec multa de quibus praedicatur. quod omnia participant. Non ergo verum est. erunt schola aliorum. ergo illud quod est indivisibile secundum speciem. Si igitur eorum quorum unum est prius altero.

quae sunt immediate ante singularia. inquantum ponebantur separata. |#20 Harum autem quaestionum solutio innuitur ex hac ultima ratione. Si necesse est universalia esse aliquid praeter singularia. est principium in cognoscendo. ad quorum similitudinem se habent genus et species. cum forma sit magis principium quam materia. ut ex praecedenti dubitatione patet. idest consequenter se habens ad praemissa: quia sicut iam dictum est. Ponitur enim genitivus generum loco ablativi more Graecorum. Tertio obiicit ad partem aliam. |+9 Lectio 9 |#1 Postquam Philosophus disputavit quaestionem de universalibus. sunt principia. |#18 Et ex tribus his rationibus concludit propositum. Sed genera prima sunt maxime universalia: ergo genera prima sunt maxime principia. an sit aliquid formale separatum ab his quae sunt composita ex materia et forma. De hac autem dubitatione ita dicit: primo quod est habita. ibi. tanto magis est separatum. Est ergo haec dubitatio de eo quod tactum est in ultima ratione praecedentis quaestionis. sicut praemissa ratio supponebat. Et sic redit in idem quod prius. Quod ostenditur ex hoc quod eminentissimi Philosophi de ea diversimode senserunt. Sed scientia non est nisi verorum et existentium: ergo universalia sunt aliqua per se existentia praeter singularia. at vero etc. Singularia enim sunt infinita: infinita autem cognosci non possunt. quod est universale. Nam genus sumitur a materia. differentia vero a forma. utrum sint principia. |#19 Deinde cum dicit iterum autem obiicit in contrarium tali ratione. semper illud quod est melius. nam si non est etc. aliis philosophis contra ponentibus. si haberet esse separatum. Haec enim ratio inducitur quasi confirmatio praecedentis. Unde litera boetii planior est. et magis debet poni principium.. Et eodem modo esset principium in essendo. est prius secundum naturam. Circa primum tria facit. Quod vero contra obiicitur ex hoc quod genera sunt principia cognoscendi speciem et definitiones ipsius. quod universalia sint separata a singularibus. Nam si universalia non sunt separata. vel etiam ultima. Unde et Commentator in octavo ostendet quod principia rerum sunt materia et forma. Primo describit dubitationem. scilicet quod species specialissimae quae immediate de individuis praedicantur. Et hoc ideo quia nihil est causa sui ipsius. quae expresse concludit huiusmodi praedicata magis esse principia quam genera. et possibile est ab eis esse separatum. Et hoc est quod dicit. quia scilicet ex ea dependet tota cognitio substantiarum tam sensibilium quam immaterialium. Quia enim separatim accipitur a ratione genus sine speciebus.. Tertio dicit de ea quod est maxime necessaria ad considerandum. Secunda est. amplius autem si quam maxime etc.. Secundum hoc enim genera vel species universalia principia ponebantur. Nam Platonici posuerunt universalia esse separata. non sunt principia: si autem sunt separata. Sic igitur scientia de rebus singularibus non habetur. magis videntur esse principia quam genera. utrum scilicet aliquid sit separatum a sensibilibus. quod est difficillima omnium dubitationum huius scientiae. eodem modo solvitur sicut et de separatione. Unde singularia omnia cognosci non possunt nisi inquantum reducuntur ad aliquid unum. ut in eodem libro manifestabitur. Et loquitur hic de principiis et causis extrinsecis. utrum scilicet universale sit separatum a singularibus. idest de qua immediate praecedens ratio praecessit. Sed horum quae sic se habent non potest poni unum genus commune separatum: ergo eorum quorum unum est melius et aliud peius non potest poni unum genus separatum. quod sit eorum principium. hic consequenter movet quaestionem de separatis. quae sunt causae totius rei. quod in speciebus cuiuslibet generis invenitur prius et posterius. nisi quia est commune et universaliter de omnibus praedicatum: ergo quanto aliquid est magis universale. Et circa hoc pertractat duas quaestiones: quarum prima est. ibi. nisi inquantum sciuntur universalia. |#3 Deinde cum dicit at vero si obiicit in contrarium hoc modo. ergo universalia non sunt a singularibus separata. Secundo dicit de ea. Principium et causa est praeter res quarum est principium et causa. ibi. de qua ratio nunc existit. Quod autem non sint separata et per se subsistentia ostendetur in septimo huius. |#2 Deinde cum dicit nam si non obiicit ad ostendendum. vel prima generum. ad ostendendum. an universalia sint separata a singularibus.|#17 Deinde cum dicit amplius autem tertiam rationem ponit quae sumitur ex meliori et peiori: quia in quibuscumque invenitur unum alio melius. ex hoc dependet consideratio praecedentis quaestionis. Sed aliquid esse praeter singularia non ponitur. oportet quod genera sint praeter singularia. Sed hoc est impossibile. Secundo obiicit ad unam partem. 72 . secundum hoc etiam erunt species magis principia quam genera. Unde.

Idest praeter rem compositam ex materia et forma. et aliquid ex quo fit. |#8 Deinde cum dicit amplius autem ostendit idem ex parte causae formalis: et ponit duas rationes: quarum prima talis est. ut antiqui naturales posuerunt: sicut dicitur in primo de anima. sicut multoties dictum est. sit aliquid separatum sicut universale a singulari. quia per se stantes et per se operantes. Ponebat enim Plato quod sensibilis materia participabat universalia separata. Circa primum. Utrumque autem horum est inconveniens: scilicet vel quod non sit scientia. Scientia autem non est nisi intelligibilium: ergo sequitur quod nullius rei sit scientia: nisi aliquis dicat quod sensus et scientia sunt idem. Quia in omni generatione necesse est aliquid quod fit. qui finiuntur in suis terminis. iterum generatur. 73 . Singularia autem non sunt intelligibilia. non est possibile esse generationem alicuius rei. Dicit ergo primo. Hoc autem planum est in illis motibus. scilicet quod nihil sit praeter singularia composita ex materia et forma. qui potest esse perpetuus et infinitus. quod est impossibile. quod sit aliquod primum materiale principium non generatum: nisi forte dicatur quod generetur ex non ente. Et ideo dicit. |#4 Deinde cum dicit amplius autem prosequitur de alia quaestione: utrum scilicet aliquid sit separatum a compositis ex materia et forma: et circa hoc duo facit. quia nullus motus est infinitus. Et quamvis dubitari possit. Primo quidem ex hoc. Et hoc probat. quod ea quae sunt composita ex materia et forma sunt sensibilia: unde proponit quod ea quae sunt composita ex materia et forma sunt singularia. Primo movet quaestionem. oportet quod ex aliquo generetur. Primo obiicit contra hoc. Aut ergo necesse est quod in infinitum procedatur in materiis. praeter simul totum etc. quod poni posset nihil separatum esse ab his quae sunt composita ex materia et forma. Et ipsae participationes universalium formarum in materialibus sensibilibus constituunt simul totum. idest absque consideratione principiorum et accidentium individualium. Si ergo id ex quo fit aliquid. In his autem quaestionem trimembrem proponit: utrum scilicet praeter omnia huiusmodi sit aliquid separatum. utrum universale sit separatum a singularibus. quia infinita non est transire: ergo vel oportet ponere aliquid ingenitum materiale principium. nec secundum rei veritatem: quia substantiae separatae sunt quaedam particulares substantiae. tamen hoc maxime habet dubitationem in rebus compositis ex materia et forma. nec etiam secundum opinionem Platonicorum. Secundo ex parte formae.Hanc autem dubitationem solvit Philosophus in septimo huius. aut praeter quaedam eorum et non praeter alia. Nec oportet. sed si hoc etc.. Inducit talem rationem. |#7 Deinde cum dicit at vero ostendit esse inconveniens. qui ponebant etiam in mathematicis separatis esse quaedam particularia. quod si nihil est sempiternum. amplius autem cum sit etc. quod maxime est dubitabile. utrum etiam in his quae non sunt composita ex materia et forma. Nam intellectus immaterialiter cognoscit materialia: et similiter naturas rerum. aut impossibile est esse aliquam generationem. quod primo movet quaestionem. Et ex hoc erat quod universalia praedicantur de singularibus. Et quare dicatur simul totum compositum. ponendo plura ex eis in una specie. Secundo prosequitur eam. Secundo obiicit ad oppositum. vel quod scientia sit sensus: ergo et primum est inconveniens. Si autem in infinitum procederetur. Et hoc probat sic. quae singulariter in rebus existunt.. quod aliquid eumdem modum essendi habeat in rebus. sequetur quod nihil sit sempiternum nec immobile. Omnia sensibilia composita ex materia et forma corrumpuntur et in motu sunt: si igitur nihil sit praeter huiusmodi entia. intellectus cognoscit universaliter. si igitur etc.. ibi. ut quando praedicatur aliquid de materia. sed omnia entia erunt sensibilia. obiicit duplici via. exponit subdens. Sed videtur habere instantiam in motu circulari. sed sensibilia. quasi universalis forma per modum participationis cuiusdam sit de materia praedicata. aut quod stet processus in aliquo primo. scilicet quod nihil sit sempiternum et immobile: et primo ex parte materiae. Contingit autem aliquod singulare esse compositum ex materia et forma: non tamen omne singulare ex materia et forma est compositum. utrum sit aliquid. ibi. ut probatur in octavo physicorum. aut praeter nihil eorum. sed cuiuslibet motus est aliquis finis. |#6 Deinde cum dicit amplius autem secundo obiicit ex hoc quod composita ex materia et forma sunt mobilia. Si igitur nihil est praeter singularia composita ex materia et forma nihil erit intelligibile. |#5 Deinde cum dicit si igitur prosequitur praedictam dubitationem: et circa hoc duo facit. per quem modum ab intellectu scientis comprehenditur. numquam posset compleri generatio. ubi ostendit multipliciter universalia non esse substantias per se subsistentes. Omnis generatio et motus necesse est quod habeat aliquem finem. Circa primum considerandum est. tota continuitas circularis motus sit infinita. ibi. Et quamvis supposita sempiternitate motus.

Hoc autem est impossibile. Omnis enim generationis finis est forma. cuius finis est factum esse. non minor autem etc. sicut probatum est. Si enim aliquis ponat aliquam formam esse separatam praeter singularia composita ex materia et forma. cuius non sit aliqua generatio. Sed illa quae sunt secundum naturam suam intelligibilia. Circa primum duo facit.. formae non sunt separatae. sunt a materia separata. Secundo qualiter ipsum unum se habeat ad rationem principii. quod de rebus sensibilibus non possit haberi scientia. utrum sit una substantia. sed impossibile est. cum per formam res habeat esse. Tertio utrum principia sint universalia vel singularia. Circa primum duo facit. |#12 Hanc autem dubitationem solvit Aristoteles partim quidem in duodecimo huius: ubi ostendit esse quasdam substantias a sensibilibus separatas. specialiter ostendit de generatione: non enim potest esse aliqua generatio una infinita. |+10 Lectio 10 |#1 Postquam Philosophus inquisivit quae sunt principia. Non tamen sequitur. idest simul totum. puta hominum. materia vero magis sit subiectum generationis et transmutationis. utrum sit unum omnium existentium in una specie. hoc accidit quantum ad circulationis speciem. cum omne quod est. |#10 Deinde cum dicit amplius autem secundam rationem ponit quae talis est. sit terminus generationis. |#2 Deinde cum dicit sed impossibile obiicit ad unam partem quaestionis: scilicet ad ostendendum quod non sit una forma omnium existentium in una specie: et hoc duabus rationibus. amplius autem etc. ibi. nihil omnino erit ingenitum. Et quod factum esse sit terminus generationis.. ibi. Si vero neutrum eorum sit ingenitum. ut in septimo huius ostendetur. praecipue in artificialibus. Ea quae sunt in 74 . omnium autem etc. ibi. idest forma omnium existentium in una specie. Et hoc dico aliquid quod sit forma et species. Primo movet dubitationem. Non enim oportet. hic inquirit qualia sint principia. ex hoc patet: quia quod generatum est. necesse est esse quando primo factum est. sed sunt altioris naturae. Quod autem ei succedat alia circulatio. quod eumdem modum essendi habeant res in seipsis. Primo inquirit specialiter de principio formali. ut etiam supra dictum est. ibi. et utrum universalia sint etc. ibi. vel quod scientia sit sensus. ibi. Quae enim seipsis materialia sunt. ab intellectu immaterialiter cognoscuntur. Secundo inquirit idem de omnibus generaliter principiis. ex eo quod non proceditur in infinitum. |#11 Deinde cum dicit sed si hoc obiicit in contrarium. Oportet igitur quod cum forma secundum quam aliquid est. Et primo inquirit de unitate et multitudine ipsorum. Non enim est possibile quod sit aliqua domus praeter hanc domum sensibilem compositam ex materia et forma. |#9 Et quod dixerat de motu universaliter. oportet esse ingenitam. Nec etiam oportet. Secundo obiicit ad quaestionem. et utrum sint aliqua a materia separata. quod non sit procedere in infinitum in formis. De forma vero hoc magis videtur. Et sic videtur quod sicut materiam. multo rationabilius est quod sit substantia. alium habentes ordinem in rebus. quod generetur: quia formarum non est generatio. ut dictum est. si forma non est separata a materia.secundum quod circulatio succedit circulationi. idest praeter singulare compositum ex materia et forma. Nam omnium eorum quae sunt secundum suam naturam sensibilia. utrum sint in potentia vel in actu. Patet ergo in quibus oportet ponere separatas formas. Secundo inquirit. et quibus non. sed compositorum. id est quando primo terminatur generatio eius. ex qua aliquid generatur. quae sunt secundum seipsas intelligibiles: partim vero in septimo huius. vel sit compositum ex utroque. sed quod sit aliqua forma ultima. Manifestum enim est quod hoc non est ponendum in omnibus. quarum prima talis est. Circa primum tria facit. quia non habet esse nisi per aliud. Primo inquirit qualiter principia se habeant ad unitatem. Non enim substantiae separatae sunt naturae horum sensibilium. his autem affine est quaerere etc. quem habent in consideratione scientis. pertineat ad rationem materiae vel formae. Tertio inquirit. Est ergo dubitatio.. quia non potest aliquid generari quod impossibile est pervenire ad finem generationis. ex hoc quod in infinitum non procedatur in formis. completa et finita est.. idest forma ingenita. per quam est esse rerum. ubi ostendit formas et species rerum sensibilium non esse a materia separatas. utrum eadem sint principia aut diversa corruptibilium et incorruptibilium. ita etiam quod formam aliquam oportet esse ingenitam. Ergo relinquitur quod necesse est aliquid esse praeter synolon. erit dubitatio in quibus hoc sit ponendum et in quibus non. Materia enim per se non potest esse separata a singularibus.. Si materia aliqua est prima quia est ingenita. ut nihil sit ingenitum. tamen quaelibet circulatio secundum speciem suam.

Sed manifestum est quod materia dividitur in diversis singularibus. quod scientia non sit de rebus. quae est una et indivisa. ponit tres rationes et praemittit dubitationem. Pari igitur ratione si omnium entium sint principia eadem numero. dicens. non erit dicere de principiis existentium. sunt multa et differentia: si igitur omnium in una specie existentium sit una substantia. |#5 Deinde cum dicit amplius autem movet dubitationem de unitate principiorum in communi. idest essentiam cuiuslibet rei non esse aliud quam rem ipsam. ita quod quodlibet principiorum in se consideratum sit unum. et ab ipso derivatur unitas secundum numerum in rebus omnibus.. quae est una et indivisa. quod quaesitum est de substantia. sed non secundum numerum. nisi per accidens. sed quia est unum in multis secundum rationem. Dicit autem ipsum unum vel ipsum ens. quia rationes. Principia autem separata. quarum suprema est Deus. Circa primum. sed solum unum specie. vel da. sed solum unum specie. sequetur. quia scientia habetur de rebus per hoc. sequetur quod nihil sit praeter principia: quod videtur inconveniens: quia cum principium alicuius sit. vel privatio. sunt etiam illae quae sunt propositae supra de separatione universalium. Ibi enim ostendetur quod principia quae sunt intrinseca rebus. quae conveniunt in specie. ut ibi dicetur. necesse est ponere unam numero substantiam eorum quae conveniunt in specie. scilicet materia et formam substantialem. |#3 Deinde cum dicit simul autem hic ponit secundam rationem. sunt principia eaedem literae secundum speciem. Scientia autem est de his. Videmus enim in sensibilibus. quod idem potest quaeri universaliter de principiis rerum. quae ad sequentem quaestionem proponuntur ad oppositum praedictarum rationum. ita quod singulariter sit simul totum habens haec duo. Nam si sit universale separatum. sicut homo communis invenitur in omnibus hominibus. oportet quod sit unum numero. quod diversorum sunt diversa principia secundum numerum. Si quis autem dicat quod non est ita in principiis entium. sequitur. Omnis autem scientia vel cognitio principiatorum dependet ex cognitione principiorum. sicut universale quod est in multis. Primo ponit rationes ad ostendendum. sint multa et differentia: quod est irrationabile. Si igitur substantia formalis esset una et eadem. Id autem quod est ipsum unum et ens. Si principia sunt unum numero. quod sint eadem numero. sed analogia sive proportione. ut scilicet essent duo aut plura: et sic non posset seorsum inveniri in syllaba ista ba. Ratio autem quae est ad oppositum verificatur in principiis essentialibus. quod hoc modo se habent sicut principia sensibilium. quod sint eadem numero. sunt diversa secundum numerum. |#7 Secunda ratio talis est: quia illud quod est ipsum unum vel ipsum ens. quia universale est substantia singularium. quae talis est. nihil erit in principiatis unum numero. Si igitur ponatur quod omnium syllabarum essent principia eaedem literae numero. non 75 . Secundo ad oppositum. est singulare. Deus est. at vero etc. Quod autem est singulare. non quia sint unum numero in omnibus. Si igitur principia non sunt unum numero. scilicet materia et forma. ubi ostendetur. |#9 Deinde cum dicit at vero si obiicit in contrarium tali ratione. sed de uno quod invenitur in eis. scilicet substantiae intellectuales. Sic enim appellamus singulare quod est unum numero. non erit principium nisi sit aliquid praeter ipsum. unitatem aut ens abstractum. ibi. quod unum invenitur in multis. sed omnium entium principia sunt unum numero. sunt unum numero unaquaeque secundum seipsam. non multiplicatur nec invenitur nisi singulariter. quod quid est. quod nihil sit ipsum unum et etiam ipsum ens. Illud. |#10 Haec autem quaestio solvetur in duodecimo. sicut et eorum quorum sunt principia. Non enim invenitur in principiatis nisi quod ex principiis habent: si igitur in principiis non inveniatur unum numero. Et eadem ratio est de aliis literis. |#6 Et inducit primam rationem. utrum scilicet principia rerum sint eadem numero. non sunt eadem numero omnium. Utrum scilicet principia rerum sint eadem numero. Sicut videmus quod diversarum syllabarum secundum numerum. sequetur quod ea quorum substantia est una. Si igitur principium rerum non sit unum numero. non esset assignare quomodo singulum horum singularium sit materia habens talem substantiam. quod est in se unum et indivisum. sed solum unum specie. sed eadem secundum speciem. vel eadem specie et numero diversa: et circa hoc duo facit. |#4 In contrarium autem non obiicit. |#8 Tertia ratio est. sequetur quod nihil sit in rebus praeter elementa. idest quod ens et unum non per se subsistant. sequeretur quod illae literae nunquam possent multiplicari. quia quod est unum numero. non enim est scientia de singularibus.una specie. sed eadem secundum speciem. ad ostendendum. non componitur cum aliquo diviso ad constitutionem multorum. sed solum unum specie. Huius autem quaestionis veritas determinatur in septimo huius.

facti sunt mortales. Quod iterum videtur inconveniens. vel eadem specie.autem in principiis separatis. Multa enim possunt produci ab uno agente vel movente et ordinari in unum finem. Si autem propter necessitatem essendi praedicta sumpserunt. quod est non gustare manna et nectar. Et primo ponit eorum solutionem. ut scilicet per nectar et manna intelligatur ipsa suprema bonitas primi principii. non possunt nectar et manna esse eis causa existendi. Si enim intelligantur ista verba secundum quod sonant. ibi. per cibum facti sunt incorruptibiles. quod eis solum possit esse nota. Secundo improbat solutionem positae rationis. Tertio se excusat a diligentiori improbatione huius positionis. quam intellexerunt. sed secundum idem specie: sicut dicit Philosophus in secundo de generatione. curaverunt persuadere solis sibi. qui gustaverunt nectar et manna. sed non nobis. His enim de causis aliqui sumunt cibum. ibi. nisi ab eo qui fabulam confixerit. Siquidem sumpserunt ista propter delectationem. ibi. Primo ponit rationem. Dicit ergo primo. |#5 Deinde cum dicit palam quod obiicit contra praedictam positionem: et dicit. Omne autem bonum a primo bono derivatur. Dicit ergo. quia cibus non nutrit in sua specie. |#4 Potuit autem sub hac fabula aliquid veritatis occulte latere. qui non gustaverunt de quodam dulci cibo. nam si eadem etc. quod praedicti Hesiodistae quid significare voluerint per ista nomina nectar et manna. cum ex eisdem principiis idem sequatur effectus. Dii enim. aut gustaverunt propter delectationem. si vero diversa etc. ibi. facti sunt immortales. et nos alios spreverunt. quae non minus relinquitur modernis philosophis Platonem sequentibus. videtur quod omnia vel sint corruptibilia. illi vero qui gustaverunt. Secundo obiicit contra praedictam positionem. aut propter necessitatem essendi. Videtur ergo quod corruptibiles existentes prius tamquam cibo indigentes. utrum principia sint eadem numero omnia quae sunt unius speciei. non potest sciri quid verum sub fabula lateat. sicut quae perfecte participant divinum esse. quod apud Graecos. Circa primum considerandum est. Quaedam vero propter longe distare a primo principio. |+11 Lectio 11 |#1 Postquam Philosophus inquisivit universaliter. ut dicit simplicius in commento praedicamentorum. quia scilicet veritatem. qui dicebantur theologi. Dicit ergo. et omnes. non potest alii incorruptionem praestare. vel omnia sint incorruptibilia. |#2 Deinde cum dicit nam si eadem obiicit ad ostendendum quod non sunt eadem principia corruptibilium et incorruptibilium: et circa hoc tria facit. a dicentibus etc. aut naturales Philosophos. |#3 Deinde cum dicit qui quidem excludit solutionem poetarum theologorum. ibi. et ad incorruptionem praestandam rebus. qui quidem etc. ita quod per hoc incorruptibiles reddantur: quia delectatio est quoddam consequens ad esse. Potuit ergo esse intellectus eorum quod ex participatione propinqua summae bonitatis aliqua incorruptibilia reddantur. nisi corruptus transeat in speciem nutriti. 76 . quam poetae theologi adhibebant. Secundo inducit rationem ad ostendendum quod non sunt eadem principia corruptibilium et incorruptibilium. ibi. Primo proponit quaestionem... non possunt perpetuitatem conservare secundum idem numero. qui vocatur nectar vel manna. quod quaedam dubitatio est. et propter quam causam.. quod sectatores Hesiodi. sed de fabulose etc. qui deis se intromiserunt occultantes veritatem divinorum sub quodam tegmine fabularum. taliter tradiderunt. Sed utrum hoc intenderint occulte tradere. et dixerunt. fuerunt quidam sapientiae studentes. palam quod haec omnia sibi nota dicentes etc. quod illi de numero deorum.. Si enim per fabulas veritas obumbretur. Tertio excludit solutionem quam adhibebant quidam Philosophi naturales.. quam fuit apud antiquos Philosophos. fuit eis notum. dixerunt supra nostrum intellectum. qui etiam dubitaverunt. utrum corruptibilium et incorruptibilium sint eadem principia vel diversa. nullius efficaciae esse videntur. hic inquirit utrum eadem numero sint principia corruptibilium et incorruptibilium: et circa hoc tria facit. sicut Orpheus. vel aliud. ex hoc dicto plenius percipi non potest. non erunt semper iterum cibo indigentes. Nam omnis dulcedo dilectionis et amoris ad bonitatem refertur. Et ideo quomodo afferantur istae causae ad istam quaestionem solvendam. Tertio inducit rationes ad ostendendum quod non sunt diversa. Hesiodus et quidam alii: sicut etiam Plato occultavit veritatem philosophiae sub mathematicis. Relinquitur ergo quaestio quomodo quaedam sunt corruptibilia et quaedam incorruptibilia. II igitur Hesiodistae prima rerum principia deos nominaverunt. quod si ponantur corruptibilium et incorruptibilium esse eadem principia.. cuiusmodi sunt agens et finis. Quod autem est corruptibile.

quod non cognoscat omnia elementa. quare quaedam existentium naturaliter sunt sempiterna. et dii longaevi. omnia essent unum. potest haberi quod odium sit causa generationis. Secundo ex parte ipsius Dei. sit minus prudens omnibus aliis cognoscentibus. qui tradiderunt suam doctrinam occultantes sub quibusdam aliis rebus. ibi. quod ratio assignata circa praedictam dubitationem. Circa primum tria facit. Tertio improbat ipsam. considerans indissolubilitatem caeli. cum esse mundi consistat in distinctione rerum. non est conveniens. |#11 Deinde cum dicit propter quod ponit secundam rationem sumptam ex parte Dei: et dicit. quae sunt volantia diu viventia: et pisces nutriti in aqua. quem ponebat compositum esse ex aliis principiis praeter odium. quod per terram cognoscimus terram. qui philosophari voluerunt fabulose.|#6 Deinde cum dicit sed de fabulose excusat se a diligentiori huius opinionis investigatione: et dicit quod de illis. Cognoscit autem simile simili secundum opinionem empedoclis qui dixit. etenim quam existimabit etc. similiter autem nec amor etc. Dicit ergo primo. per aquam cognoscimus aquam et affectum. attamen tantum solum dicit etc. quod inconvenienter empedocles ponit odium esse causam corruptionis: quia non minus secundum eius positionem videtur esse causa generationis in omnibus rebus. Videtur autem hos deos vocare vel stellas. Manifestum est enim secundum positionem empedoclis quod. Tertio ex parte amoris. sicut supra dictum est. ibi. Si vero aliquis velit de his inquirere secundum veritatem fabulis occultatam. Et quia nec ipsi causam dicunt quare hoc sit. quod praetermissis illis. |#7 Deinde cum dicit a dicentibus disputat contra responsionem quorumdam Philosophorum naturalium. quod xenophanes ad totum caelum respiciens. si ex eisdem principiis sunt omnia existentia. Sed quantum ad alias res dicebat. videbitur autem etc. Tertio ostendendo quod non est ad propositum.. Et sic patet quod. quas ponebat quandoque corrumpi. ibi. Odium enim est causa distinctionis secundum empedoclem. nisi solus Deus. oportet a tradentibus veritatem per modum demonstrationis inquirere de quaestione praedicta: scilicet. ridiculosa sunt. Dicit ergo primo. tunc ultimum stabit odium separans et dissolvens. ut puta quando fit chaos. Ex hoc ergo quod omnia animalia praeter unum sunt generata ex odio. est quam assignavit empedocles: qui tamen idem passus est cum aliis: quia ratio quam assignavit. nisi in una re tantum. Primo ostendit suam rationem non convenire aliis eius positionibus ex parte odii. veritatem scilicet sapientiae sub fabulis occultantes non est dignum cum studio intendere. Secundo ponit responsionem. sed secundum ea quae exterius proponuntur. non disputat secundum veritatem occultam. idest amorem vel concordiam cognoscimus per affectum. et bestiae quae sunt animalia terrestria: et vultures.. quod quando omnes res in unum conveniunt. secundum positionem empedoclis. ibi. qui est felicissimus secundum omnium dicta. Ponebat enim omnia alia essentialiter composita ex odio simul cum aliis principiis. Ponebat autem empedocles caelum esse compositum ex quatuor elementis. accidit secundum rationes eius. quod Deus. quod omnia sunt ex odio quaecumque sunt. odium est causa generationis mundi. Unde inducit verba empedoclis dicentis. idest amorem vel concordiam: et similiter odium per odium. quia non habet odium. ibi. qui sub fabulis veritatem tradiderunt. Unde litera boetii habet: ea enim convenit. Ex quo accipitur quod Aristoteles disputans contra Platonem et alios huiusmodi. ibi. quod cum empedocles poneret odium non esse de compositione Dei. scilicet odium elementorum: ita scilicet quod adiunctio huius causae ad alia principia facit corruptionem in rebus. sed posuit quoddam principium esse causam specialem corruptionis. quaedam sempiterna: videtur manifeste sequi quod non sunt eadem principia nec causae corruptibilium et sempiternorum. Deum autem appellabat caelum. immanifesta est. quod ratio ab eo assignata non convenit suae positioni. ut ex eisdem principiis existentium quaedam sint corruptibilia.. sicut supradictum est in primo. quaedam vero corrumpantur. Primo quidem ostendendo. et viri. Et circa hoc tria facit. Vel etiam dii quos ponebant epicurei in forma humana. quod est 77 . Primo recitat rationem. et feminae. nec rationabile est sic se habere. Sequetur enim. et per consequens maxime cognoscens.. propter quod etc. quae maxime videtur esse conveniens ad quaestionem. similiter quoque ipsius transmutationis etc. quod non est sufficiens. Secundo ostendendo. ut ostendetur. |#9 Deinde cum dicit videbitur autem improbat praedictam rationem empedoclis: et hoc tripliciter. et ex amicitia: non autem ex lite sive ex odio. ipsum unum dicit esse Deum. |#8 Deinde cum dicit etenim quam ponit quamdam solutionem: et dicit. tunc ultimam scit discordiam. erunt vel fuerunt: sicut arbores pullulantes.. si non esset odium in rebus.. |#10 Et praeter hoc etiam ex alia ratione. sicut nec aliorum. licet post longum tempus: vel Daemones quos ponebant Platonici esse animalia aerea. unde non cognoscit ipsum. Quia si quis contra dicta eorum disputaret secundum quod exterius sonant. Posuit enim quaedam principia communia corruptibilium et incorruptibilium.

et ad honorem intendebat perfecto tempore. Quantum autem ad singulares odium erat causa corruptionis et amor generationis. qui dicit discordiam autem discordia malum. et contra id quod ponitur Deus felicissimus. Unam quidem secundum confusionem totius universi. tunc erit corruptio mundi. quod non sunt eadem principia corruptibilium et incorruptibilium. quarum principium est odium. sicut ex praedictis patet. scilicet ex aliis principiis compositum praeter quam ex odio? sed dicendum. quare quaedam sunt corruptibilia et quaedam non. an incorruptibilia. ut ipse ponebat. |#13 Deinde cum dicit similiter quoque ostendit quod ratio eius non fuit sufficiens. nullam aliam dicebat. cum supra dixerit unum esse Deum. Sed quia ista ratio videbatur esse praeter propositum. Aliam autem corruptionem ponebat singularium rerum. et postmodum omnia odium separabat. Et sic amor corrumpit omnia: ergo quantum ad totum mundum amor erat causa corruptionis. scilicet odium et discordia. |#18 Deinde cum dicit si vero obiicit ad contrariam partem per duas rationes: quarum prima est: si non sint eadem principia corruptibilium et incorruptibilium. |#12 Deinde cum dicit similiter autem ponit tertiam rationem ex parte amoris: et dicit. |#14 Et ponit consequenter verba empedoclis. |#17 Sed potest quaeri quomodo hic dicit. ad similitudinem unius animalis. quod eius ratio fuit insufficiens. ostendit hoc esse falsum duplici ratione. qui causat generationem et corruptionem in rebus. quod empedocles ponebat omnia esse corruptibilia praeter elementa. Si dicatur quod sint corruptibilia. quam faciebat amor. relinquitur quaestio. |#15 Post quae verba empedoclis Aristoteles faciens vim in hoc quod dixerat mutabilis. nisi quia sic aptum natum est esse. Et hanc corruptionem excludebat a Deo per hoc. quod non ponit quaedam existentium ex principiis esse corruptibilia. In uno enim animali est manifesta causa transmutationis et odii et amoris. ideo ad principale propositum rediens. quod similiter etiam amor non est causa generationis vel existendi. ut quodam tempore dominaretur odium. Dicebat enim quamdam transmutationem esse in rebus odii et amicitiae. Sic igitur Aristoteles epilogando concludit tot dicta esse ad ostendendum. utrum principia corruptibilium sint corruptibilia. Ad cuius intellectum notandum est. quae. ita scilicet quod amor quandoque omnia uniebat. sed omnia ponit esse corruptibilia praeter sola elementa. sed itaque magnum odium in membris nutritum est. vel annus sive odium rediit amplo sacramento. qui alia ei commiscebat. quod loquitur poetice de toto mundo. idest manifeste. vel annus mutabilis existens dissolvit sacramentum. propter motum caeli. quam amorem nominabat sive concordiam: sed postea paulatim incipit aliqua dissonantia esse. quod empedocles ponebat duplicem corruptionem in rebus. qua dubitabatur. cum in eo poneret amorem. sed postea paulatim nutritur odium quousque odium praecedat ad honorem. odium autem generationis. quod ipse ignoret aliquid eorum. subiungit exponens quasi necessarium ens transmutari: quasi dicat: sic praedicta dixit empedocles ac si necessarium sit esse transmutationem odii et amoris: sed nullam causam ostendit huius necessitatis. quia in Graeco metrice scripta sunt. Et ita videtur evadere praedictam dubitationem. quia interemit id de quo est dubitatio. quam dicit discordiam. qui illis mutatis amplo rediit sacramento. si sunt ex eisdem principiis? unde etiam patet. et quaedam non corruptibilia. quod eius ratio non est ad propositum. Sunt autem haec verba eius. Unde patet. 78 . dicit. idest unionem praeexistentem elementorum. quae nos scimus. et alio tempore amor. Sed causam. et ab hac corruptione nec ipsum Deum faciebat immunem. Sic igitur patet. habent aliquam difficultatem et diversitatem a communi modo loquendi. quod Aristoteles reputat inconveniens. Dicebat enim quod cum omnia elementa in unum congregabuntur. si alia eius positio attendatur. quod in eo odium non ponebat. quare sic transmutabatur. qui mutabilis dissolvit sacramentum. quem ponebat empedocles: qui. manifestum est quod accidit empedocli quod odium non sit magis causa corruptionis quam existendi. quia quadam potentia et secreta virtute rediit ad dominandum in rebus. idest ad hoc quod dominetur super elementa.triste sive grave vel malum secundum literam boetii. |#16 Deinde cum dicit attamen tantum ostendit quod praedicta ratio empedoclis non est ad propositum: et dicit quod hoc solum videtur dicere confesse. quod redeundo ad illud unde prius erat ratio. Sed talis causa non potest assignari totius universi sic transmutati per amicitiam et litem. Et similiter in partibus universi a principio erat magna concordia. Litera vero boetii sic habet sed cum magna discordia in membris alita sit in honores: quia processit completo anno. in cuius membris et partibus primo quidem est magna convenientia. vel completo quodam anno. Quod quidem fit perfecto tempore quodam determinato.

Alii vero Philosophi naturales attribuerunt quibusdam causis elementaribus. |+12 Lectio 12 |#1 Postquam Philosophus inquisivit utrum principia sint eadem vel diversa. sicut hoc parvum quoddam opinantes. ac si esset aliquid modicum omnes leviter transeunt. sed aut est impossibile. cum corruptio videatur esse per resolutionem in aliqua priora. cui convenit esse unum vel ens. |#20 Si autem dicatur. quare ex quibusdam incorruptibilibus principiis producantur effectus corruptibiles. Est ergo quaestio ista. quae sumitur ex communi opinione omnium. Et circa primum tria facit. utrum unum et ens sint substantiae rerum. horum autem habita dubitatio etc. Et hoc inconveniens est. quia ex hoc dependet iudicium de substantiis rerum. ibi. Primo inquirit. non potest dici. oportet quod corrumpantur. quae sunt materia et forma. sed solum per accidens. quod Philosophorum quidam opinati sunt naturam rerum se habere uno modo. Secundo ponit opiniones ad utramque partem. manifestum est quod principia incorruptibilium sunt incorruptibilia. ita quod quicquid aliquis poneret esse principium. quae per sui motum causant generationem et corruptionem in rebus. Plato enim et Pythagorici non posuerunt quod unum et ens advenirent alicui naturae. in qua etiam veritatem cognoscere est maxime necessarium. Nam prima quidem sunt principia simpliciter incorruptibilia et immobilia. oportebat quod in unoquoque eorum constituerent unitatem et entitatem rerum. quod principia corruptibilium sint corruptibilia. Sed postquam sunt corrupta non possunt esse principia. quia quod corrumpitur vel corruptum est. Ostensum autem est in secundo quod secundum nullum genus causae contingit in principiis procedere in infinitum. Et hoc videtur esse amor. Et tamen id quod primo obiectum est. ut habetur in primo physicorum. aut indiget multa manifestatione. ibi. sive etiam ponerent plura principia. ita scilicet quod neutrum eorum oporteat attribuere alicui alteri naturae quae quasi informetur unitate et entitate. Unde litera boetii habet.Quarum prima est: omne corruptibile corrumpitur in ea ex quibus est: si igitur principia corruptibilium sunt corruptibilia. ibi. sed secundum analogiam. sunt corruptibilia per se. quod dicebant esse unum et ens. hi namque illo modo. Tertio inquirit utrum species. Similiter etiam est inconveniens si dicatur. Sic enim corrumpitur materia et forma corruptibilium. an ipsum unum sit principium. attribuerunt unum et ens aliquibus aliis naturis. sed omnes dicunt eadem esse principia omnium. Nec tamen principia intrinseca corruptibilium. Hoc enim non videtur esse rationabile.. et ex quibusdam effectus incorruptibiles. |#21 Deinde cum dicit amplius autem secundam rationem ad principale propositum ponit. sint principia. sicut empedocles reducit unum ad aliquid notius. Cum enim ponerent principia rerum materialia esse substantias rerum.. quod principia corruptibilium sunt incorruptibilia. Secundo inquirit an numeri. scilicet pro prima parte. quia omne corruptibile corrumpetur. Tertio ponit rationes ad utramque partem. quod sint diversa principia corruptibilium et incorruptibilium. quod est concedere. nisi ponantur principia procedere in infinitum. oportet iterum ponere alia principia ex quibus sint. |#22 Huius autem dubitationis solutio ponitur in duodecimo: ubi Philosophus ostendit prima quidem principia activa vel motiva esse eadem omnium sed quodam ordine. Nullus enim conatus est hoc dicere. sed primum obiectum deglutiunt. qui est causa unitatis in omnibus. Dicit ergo primo. quia si principia corruptibilium sint corruptibilia. ibi. Principia autem intrinseca non sunt eadem numero corruptibilium et incorruptibilium. omnino vero dubitabit aliquis etc. scilicet caelestia corpora. quod inter omnes alias quaestiones motas una est difficilior ad considerandum. propter efficaciam rationum ad utramque partem. sed unum et ens essent natura rerum. Relinquitur ergo quaestio. ut ignem vel aerem. accidit autem si quidem etc.. quasi hoc ipsum quod est esse et unitas sit substantia rerum. sive ponerent unum primum. Cum ergo corruptibilia semper causentur per successionem. hic inquirit quomodo se habeat ipsum unum ad hoc quod sit principium: et circa hoc tria facit. Alii vero Philosophi de naturalibus loquentes. qui ex uno oriuntur vel consequuntur. quidam alio. |#19 Secunda ratio est. Primo movet dubitationem. quae sunt quaedam unitates separatae. quasi quaedam alia natura subiecta entitati et unitati. ex 79 . non potest causare aliquid. sint principia rerum. Sunt autem secunda incorruptibilia et mobilia. sed potius ipsa unitas et esse rei sit eius substantia: vel e contrario oportet inquirere quid sit illud. quod fit status in principiis corruptibilibus. |#2 Deinde cum dicit hi namque ponit opiniones ad utramque partem: et dicit.

Si igitur unum et ens non sunt separata quasi ipsum unum aut ens sit substantia quaedam. quod numerus sit substantia rerum. sed quoniam etc. quod illud. ergo sequetur secundum rationem Parmenidis.consequenti opinaretur. Si autem sit aliquod aliud unum oportebit. Hoc autem supponit ac si idem sit ens quod magnitudo. Sic ergo si omne ens esset magnitudo. Quorum primum est. quod per illud attribuitur omnibus esse et unum. quod est ipsum ens et ipsum unum. quod nihil sit. Et primo ponit rationes pro opinione Platonis et Pythagorae. ibi. quod additum non facit maius. Quod potest probari esse inconveniens. quia numerus non est aliud quam unitates: ex unitatibus enim componitur numerus. Sed nihil aliud praedicatur ita universaliter de omnibus sicut unum et ens. de quibus dicitur unum et ens. aut non. ex quo fit illud secundum unum. Supponebat enim zeno. est aliud aliquod unum. |#6 Deinde cum dicit at vero obiicit ad partem contrariam. Dicit ergo primo. vel non: si dicatur quod non est aliqua substantia quae sit unum et ens. oportet quod eadem dubitatio ponatur circa unum et ens. Est ergo prima ratio talis. |#3 Deinde cum dicit accidit autem ponit rationes ad utramque partem. Tertio ostendit adhuc difficultatem remanere. quod illud aliud unum. ut in superioribus quaestionibus habitum est. dictum est prius. utrobique vero difficile etc. videtur impossibile esse. |#7 Deinde cum dicit utrobique vero ostendit quomodo ista ratio difficultatem facit in opinione Platonis ponentis numerum esse substantiam rerum: et dicit quod ex utraque parte sequitur difficultas contra eum. quod dicitur unum et ens quod sint maxime universalia inter omnia. at vero si erit etc. et circa hoc tria facit. ibi. utitur tali divisione. sive dicatur quod ipsum unum separatum sit substantia quaedam. aliud. Sic ergo non potest dici quod unum et ens non sit aliqua substantia per se existens. necesse est quod ipsum sit substantia omnium eorum. quod si ipsum unum separatum sit indivisibile. aut multa. Hoc autem unum est materialiter ex eo quod non est unum nec ens. |#5 Si ergo detur alia pars divisionis. quod quicquid est praeter unum sit non ens. et ablatum non facit minus. amplius si indivisibile etc. Et sic ex ipso uno quod est praeter ipsum unum. cum non sit hoc ipsum quod est unum. sequitur secundum hoc. Circa primum. quod de pluribus praedicatur. ergo unum et ens erit substantia omnium.. et per consequens praeter ens. quia non poterit poni quod id quod est diversum ab uno.. sive quod non sit. Et sic necesse est ut illud aliquid. Quodcumque enim horum ponatur. Sed quicquid est diversum ab ente non est. Aut enim praeter ipsum unum. scilicet quod aliquid sit ipsum unum et ens separatum existens.. sic sequitur quod nullum universale sit separatum: et ita sequetur quod nihil erit in rebus nisi singularia: quod videtur esse inconveniens. |#8 Si autem ipsum unum fuerit substantia. et ponit duas rationes. sed quomodo ex uno etc. |#4 Aliud inconveniens est. Quia si ponatur quod unum non sit substantia. non est aliquid existentium. quod supponebat zeno. non sit separatum quasi substantia per se existens. Et ita necesse erit omnia esse unum. Primo ponit rationem. ibi. |#9 Deinde cum dicit amplius si ponit secundam rationem. 80 . Secundo solvit eam. sequeretur quod illud. Omne enim separatum existens. sicut Parmenides dicebat. sequetur quod numerus non erat quaedam natura separata ab his quae sunt in materia. quod non facit maius et minus additum et subtractum. Secundo ostendit quomodo ex ratione inducta quaestio redditur difficilis. sequuntur duo inconvenientia. ibi. Secundo ponit rationes in contrarium pro opinione naturalium. quod est separatum per se existens. Et si quidem non sit aliquod aliud unum. secundum ea quae dicta sunt in superioribus. non sit ens. quarum secunda incipit ibi. quare numerus non potest poni substantia. non potest constitui multitudo in entibus: quia omnia entia aut sunt unum. Si igitur ipsum unum. Primo ponit rationem. oportebit dicere quod idipsum sit unum quod ens. non erit iam multitudo.. quorum unumquodque est unum. quasi separatum existens. Si est aliquid. Unitas enim nihil aliud est quam ipsum unum. Manifestum est enim quod non est magnitudo. non sit ens. illud scilicet quod additum non facit maius et subtractum non facit minus. Circa primum duo facit.. sive poneret unum principium sive plura. quod sit materialiter ex aliquo quod est praeter ipsum unum. Necesse est ponere quod vel ipsum unum et ens separatum sit quaedam substantia. sit aliquod ens. quod est per se separatum. est substantia eorum de quibus praedicatur.

infra in duodecimo probabit. et si non sit ad rem. nec simpliciter. quod videtur sufficere ad hoc quod unum sit causa numeri. Dicit ergo primo. secundum aliquam dimensionem additam facerent maius. Aliae vero magnitudines. ut Platonici posuerunt? simile enim hoc videtur. et per consequens numerum. et plus in discretis.|#10 Et adhuc perfectius si aliquid velit hoc verificare. Et hoc quidem si sit simpliciter minimum et indivisibile. et per quem modum illud. Et praecipue si illud non unum materiale sit inaequalitas. quandoque est numerus. ut as in ponderibus. Unum autem. quod dubitatio habita. Dicemus autem quod unum etsi additum alteri non faciat maius. |#14 Huius autem dubitationis solutio ab Aristotele in sequentibus traditur. secundum autem aliquam non. oportet quod aliqua responsio praedictae rationi detur. quod faciat maius in continuis. Corpus enim secundum quamcumque dimensionem additum et subtractum facit maius et minus. quomodo poterit esse quod ex tali uno indivisibili. sit tamen ad hominem. quandoque autem est magnitudo. qui est pluralitas quaedam. Nam unitas est indivisibilis sicut et punctus. vel in aliquo genere. rerum compositarum substantia consistit vel constat. ibi. |#12 Deinde cum dicit sed quomodo ostendit difficultatem. Sic ergo secundum principium zenonis sequeretur quod punctus et unitas sint omnino non entia. neque etiam quomodo ex aliquo numero formali et hac inaequalitate quasi materiali fiant magnitudines. Primo movet dubitationem. ut superficies et lineae. et mensura pedalis in lineis: et ex tali uno nihil prohibet componi magnitudinem: et hoc determinabit in decimo huius. quod unum additum faciat plus. quia Platonici ponebant. Sed quia Platonici aestimaverunt idem esse unum quod est principium numeri. dicitur dupliciter.. quia in praemissa dubitatione quaerebatur utrum unum sit substantia rerum. ibi. sed est omnibus unitatis causa et principium. hic inquirit utrum numerus et magnitudo sint substantia rerum: et circa hoc tria facit. quod sit ipsum unum et ens. est unum quod est principium et mensura numeri. ostendens unitatem primi principii omnino separati. scilicet corpora et superficies et termini eorum. superficies et linea quodammodo entia et quodammodo non entia. esse substantiam cuiuslibet rei. nam si non sunt etc. et ex aliquo alio quod non sit unum. vel simpliciter. si aliquis ponat lineam ex punctis. |+13 Lectio 13 |#1 Postquam Philosophus inquisivit utrum unum et ens sint substantia rerum. facit tamen plus. sint aliquae substantiae vel a rebus separatae.. Uno modo secundum quod convertitur cum ente: et sic unaquaeque res est una per suam essentiam. sicut Platonici putabant. Non enim est manifestum quomodo ex hac inaequalitate quasi materia et uno formali fiant numeri. quae dicitur non unum. Linea enim addita lineae secundum longitudinem facit maius. quod quia zeno proponendo tale principium speculatur onerose. Si igitur detur. nihilominus remanet quaerendum propter quid. sed non secundum profunditatem. non autem secundum latitudinem. Secundo obiicit pro una parte. nec aliquid addit unum supra ens nisi solam rationem indivisionis. aut ex pluribus talibus. quod tamen non est substantia omnium eorum quae sunt unum. Superficies autem addita superficiei facit quidem maius secundum latitudinem et longitudinem. Tertio obiicit ad contraria. idest consequens ad praemissam. quae significatur per magnum. et sit eadem natura. ideo posuerunt unum quod est principium numeri. idest ruditer et grosse. utrum numeri et magnitudines. oportebit quod omne ens sit magnitudo corporalis. inquantum ex pluribus substantialibus principiis. quod fit ex illo uno formali et alia natura materiali. est. sed participet unum sicut quaedam materialis natura. Quod enim sit aliquod separatum. Dicit autem hanc dubitationem esse consequentem ad praemissam. non solum est causa numeri. ut infra in quarto probabitur. sed etiam est causa magnitudinis. quod illud unum indivisibile. |#11 Deinde cum dicit sed quoniam solvit propositam rationem: et dicit. Punctus autem et unitas nullo modo faciunt maius vel minus. unum autem est principium numeri. ut quidam dicunt. et diesis in melodiis. ita quod secundum ipsum non contingit aliquid esse indivisibile. 81 . ex quo numero et a qua inaequalitate materiali fiebat magnitudo. Quarum prima est. vel etiam sint substantiae ipsorum sensibilium. sed secundum positionem erit unum et mensura. fiat magnitudo. ut puncta. Ponebant enim Platonici quod ex primo uno et ex prima dualitate fiebat numerus. Et inducit duas difficultates. quae adhuc remanet Platonicis post praedictam solutionem. aut non. quod numerus sit effectus ex uno indivisibili. Alio modo dicitur unum secundum quod significat rationem primae mensurae. secundum quod dicitur de aliis rebus. Si autem non sit simpliciter minimum et indivisibile. Hanc autem quaestionem diffusius pertractabit in tertiodecimo et quartodecimo. Et hoc sufficit ad rationem entis. |#13 Secundam difficultatem ponit ibi at vero et dicit: si quis existimet ita. et quod convertitur cum ente. at vero si hoc quidem confessum est etc. corpus autem omnimodo ens.

non videntur alicuius significare substantiam. quia id. omnia vero alia esse quaedam accidentia corporis. Manifestum enim est. inquirebant principia corporum. linea superficiei. Circa primum duo facit. quod corpus videtur minus esse substantia quam superficies. Prima autem superficies est ternarius positionem habens. quae non sunt substantiae secundum praedicta. quia accidentia corporum non sunt substantiae. inquantum scilicet numeri componuntur ex unitatibus. Primo obiicit ad ostendendum quod praedicta sunt substantiae rerum. Manifestum est enim quod passiones et motus. Sed dimensiones corporis non sunt substantiae: ergo huiusmodi non sunt substantiae. quae etiam videntur magis esse substantia quam corpus: et dicit. et linea dualitas positionem habens. Sequetur ergo quod nihil erit substantia. Et idem potest argui de omnibus aliis per ordinem. ex quibus componuntur corpora multa. Non est enim dignum ut. fugiet a nobis quid sit substantialiter ens. quod longitudines et puncta sint magis substantiae quam corpora. propter quod multi. et relationes. amplius autem quae talis est. et linea per punctum. videtur esse magis substantia: sed superficies natura prior est corpore. sequetur quod. vel puncta. Sed puncta et linea et superficies non sunt substantiae. et punctus per unitatem. quia superficies potest esse sine corpore non autem corpus sine superficie: ergo superficies est magis substantia quam corpus. variantur enim per modum aliorum accidentium circa idem subiectum. quaelibet figura. Inter omnia vero. Alii vero posteriores Philosophi. Si quis confitetur. ut superficies: vel secundum profunditatem. nihil opinabantur esse ens et substantiam nisi corpus. si huiusmodi non sint substantiae. nihil erit ens. videtur esse substantia eius: nam definitio significat substantiam. opinati sunt numeros esse rerum substantias. et orationes secundum quod voce proferuntur. at vero corpus etc. Et hoc probat per duo media: quorum unum est. In corpore solido simili modo inest. procedit ulterius ad alia. scilicet calor et frigus et aliae huiusmodi passiones vel passibiles qualitates. scilicet potentialiter. et superficies corporis. ibi. quae potest protrahi ex illo solido per aliquam dimensionem. adhuc autem quae talis est. Sed corpus definitur per superficiem. prout ponuntur in genere quantitatis. quod si praedicta non sunt substantiae rerum. et quae sunt substantiae entium.. quia minus est sensibilis. quia dicunt quod punctus est unitas positionem habens: ergo superficies est substantia corporis. |#2 Deinde cum dicit nam si non obiicit ad ostendendum quod praedicta sint substantiae rerum: et circa hoc duo facit. et corpora non sint substantiae. et maxime illi. Secundo ostendit quomodo Philosophi praecedentes secuti fuerunt rationes primas. et linea minus quam punctus aut unitas. qui reputabantur sapientiores praedictis philosophis. Sed manifestum est 82 . per quod aliquid definitur. nihil aliud videtur quam unitas positionem habens. Unde relinquitur quod solum corpus sit substantia. |#4 Secundum medium est. et superficies per lineam. |#7 Secundam rationem ponit ibi. et per consequens nihil erit substantia. ut linea. Omnia praedicta videntur esse quaedam corporis dimensiones: vel secundum latitudinem. quod est principium magnitudinis. Et hoc specialiter manifestum est in praemissis. et superficies minus quam linea. Non autem videtur qualium corporum sint illae superficies. quae sunt substantiae. idest aliquid absolutum et per se subsistens. Dicit ergo primo. et sic de aliis. |#6 Deinde cum dicit at vero obiicit in contrarium: et ponit quatuor rationes: quarum prima talis est. vel lineae. quia cum substantia sit primum in entibus. corpus autem quaternarius positionem habens. sed eorum ratio in quadam relatione consistit. quod quando volebant inquirere principia entium. scilicet numeri et lineae et superficies et corpora. |#3 Deinde cum dicit at vero. In his autem corporibus inveniuntur quaedam dispositiones. qui fuerunt priores. illud quod est prius. et dicit. Unum autem videtur esse una substantia rerum. quia omnia huiusmodi videntur dici de aliquo subiecto. Praetermittit autem aerem. unde aliqui opinati sunt aerem nihil esse. sunt ignis et terra et aqua. ibi. quod accidentia eorum entia vocentur. si ista non sunt entia. quae maxime videntur significare substantiam. ut supra dictum est. ut supra in primo circa opiniones antiquorum naturalium habitum est. Haec enim oportet aliquorum corporum esse terminos. quasi altius attingentes ad principia rerum. et nihil eorum significare hoc aliquid. quod lineae et superficies sensibilium corporum non sunt substantiae. Et inde est. sicut et punctum. qui non dicuntur absolute. nam punctus est terminus lineae. ut corpus: vel secundum longitudinem. Sic ergo videtur secundum praemissas rationes et Philosophorum opiniones. |#8 Tertiam rationem ponit ibi. scilicet Pythagorici et Platonici.numerus autem videtur esse substantia magnitudinis. quod si praedicta non sunt substantiae quaedam. Secundo quod multo magis alia. et dispositiones seu ordines. quod propter praedictas rationes multi antiquorum Philosophorum. Primo enim obiicit ad ostendendum quod corpus sit substantia rerum. |#5 Deinde cum dicit propter quod ostendit quomodo Philosophi praecedentes secuti fuerunt praedictas rationes.

tamen videtur semper esse aliud et aliud nunc: non quidem quod differant secundum substantiam. quod cum dictis inconvenientibus etiam irrationabilia accidunt ex parte generationis et corruptionis. Unde concludit quod inter omnia. in aliquid corrumpitur sicut in materiam. ex aliquo generatur: et omne quod corrumpitur. maxime videtur esse substantia corpus. quod omnino est indivisibile. vel divisiones secundum quod sunt in medio. dividatur in superficies duas secundum profunditatem: aut linea. quod est impossibile. puncto. et de linea in comparatione ad superficiem. ita etiam variatur punctus. et tamen aliqua variatio attendatur circa huiusmodi. oporteret quod generatio et corruptio ipsius mensurarentur aliquo tempore vel instanti. Et licet nunc non generetur et corrumpatur. Quando vero corpus unum dividitur in duo. et quandoque esse deficiant. scilicet quod non corrumpantur nec generentur. esset vel aliud nunc in infinitum. sicut punctus in linea. |#9 Quartam rationem ponit ibi nam cum et primo ponit ipsam. sed secundum esse. |#12 Deinde cum dicit similiter autem manifestat praedictam rationem in simili. Et sic mensura ipsius nunc. quae manifestum est non esse substantiam corporis. Haec enim in continuo non sunt in actu. |#13 Hanc autem quaestionem Philosophus pertractat in decimotertio et decimoquarto. quod quandoque sint et quandoque non sint.quod in quodam magno lapide nondum secto non inest mercurius idest figura mercurii. qui est superficies una. quocumque modo dividatur. |#10 Probat autem utrumque suppositorum.. et de superficie in comparatione ad corpus. Unde. vel tempus. Substantia autem actu est in eo cuius est substantia. Et eadem ratio est de aliis. quae prius non fuit et postea est. pari ratione esset in actu superficies. scilicet quod ista non generantur nec corrumpuntur. Non enim potest dici quod superficies quae est indivisibilis secundum profunditatem. dividatur secundum latitudinem: aut punctum. propter eorum simplicitatem. licet maneat idem secundum substantiam propter identitatem mobilis. efficiuntur duae superficies. idest in corpore habente sex superficies quadratas. idest desinunt esse. Nunc autem non videtur generari et corrumpi: quia si generaretur vel corrumperetur. ut ostenditur in quarto physicorum. fit una superficies duorum corporum. quando iam cubus dividitur in duas medietates. Quando autem corpora primum divisa copulantur. Primo quidem. ex qua ista generentur et in qua corrumpantur. Dicit ergo primo. ergo nec sunt substantiae. nec sunt aliquae substantiae. quae est quaedam alia figura. Similiter quando corpora dividuntur. superficies autem et lineae magis videntur esse substantia quam corpus. Ita enim se habet nunc in tempore. nec fit aliud et aliud propter divisionem lineae. similiter autem se habet etc. quia partes corporis continui copulantur ad unum communem terminum. quae terminat medietatem figurae. 83 . et tamen non generantur nec corrumpuntur. actu. Et quia omnis protractio novae figurae in solido exciso fit secundum aliquam superficiem. |#11 Consequenter probat secundum quod supponebatur. manifestum est quod nec etiam superficies talis erit in corpore in actu. Et hoc manifeste apparet in omnibus his quae per motum causantur. Eadem enim ratio est de omnibus his: omnia enim huiusmodi similiter sunt termini. quae terminat figuram. nisi solum quantum ad illa quae terminant continuum. respondet subiecto mobili. et quae sit rerum substantia. quia non sunt actu in ipso. in actu. licet non corrumpatur nec generetur simpliciter. unitate. Omne enim quod generatur. sicut secundum defluxum motus variatur nunc secundum esse. secundum quod in extremo considerantur. Et sic patet quod ex uno non possent fieri duo in via divisionis: nec ex duobus praedictorum potest fieri unum in via compositionis. ibi. Similiter ergo videtur se habere de puncto in comparatione ad lineam. ponentibus lineas et superficies esse substantias rerum. Quod autem dictum est de superficie. Variatio autem ipsius nunc secundum esse. Sed hoc modo est actu. Omnis enim substantia. intelligendum est in linea. Sed non est dare aliquam materiam. Puncta autem et lineae et superficies quandoque quidem sunt. Contingit enim corpora prius divisa copulari in unum aut prius copulata dividi. Haec autem si non sunt entia in actu. Secundo manifestat eam in quodam simili. incipiunt esse de novo duae superficies prius non existentes. aut prius fuit et postea non est. Quia substantia ipsius nunc. ergo non generantur nec corrumpuntur. Aliae vero superficies vel lineae non possunt esse corporis substantiae. non inest medietas cubi. Unde relinquitur quod puncta et linea et superficies quandoque esse incipiant. sed solum in potentia: quia si quaecumque superficies praeter exteriorem essent in actu in corpore solido. quod duae superficies eorum maneant. videtur hoc pati cum generatione et corruptione. videtur effugere cognitionem nostram. quae est indivisibilis secundum latitudinem. Quia non potest dici quod quando corpora duo componuntur. quandoque vero non sunt. respondet variationi motus. sed utraeque corrumpuntur. quid sit ens. sed solum in potentia: ergo similiter in cubo.

et unum quod convertitur cum ente. quam consequuntur dimensiones in materia corporali. quae in universo sunt. |#4 Deinde cum dicit at vero obiicit in contrarium: et dicit. quod non distinguitur de corpore secundum quod est in genere substantiae. quae superius in quadam quaestione sunt tacta. Sicut etiam supra dictum est. sed solum specie. nisi forte accipiantur principia propria huius individui. ibi. Homini enim individuo convenit aliquid secundum accidens. Manifestum est enim quod vocis literatae. quarum aliae sunt vocales. Secundo inducit rationem ad unam partem. sed erunt determinata solum secundum speciem. nam si ideo. non secundum numerum. puta plures trianguli aequilateri. non poterunt esse mathematica principia mathematicorum determinata numero. non tamen differunt in hoc. puta quae dicuntur species. quod huiusmodi mathematica non sunt substantiae rerum. quibus subiicitur substantia composita ex materia et forma. et plures lineae aequales. Si ergo est necessarium quod sint determinata secundum numerum (alioquin contingeret esse principia rerum infinita numero). Tertio obiicit ad partem contrariam. oportet iterum ponere tertium genus. Manifestum est enim quod in sensibilibus propter hoc quod sunt plura individua unius speciei sensibilis. quod sequitur ex necessitate ad positiones eorum quod sit in singularium substantia species aliquid unum. 84 . quod deceptio ponentium numeros esse substantias rerum. et sic de aliis literis. principia sensibilium non sunt determinata numero. ita etiam sit in mediis idest in mathematicis. Dicit ergo primo. differunt quidem in aliquo. proveniebat ex hoc quod non distinguebant inter unum quod est principium numeri. |#2 Deinde cum dicit nam si ideo obiicit ad unam partem: et videtur haec esse ratio quare oportet species ponere praeter sensibilia et mathematica: quia mathematica a praesentibus idest a sensibilibus. sed magis conveniunt. scilicet album vel nigrum. Non enim unum solum est a sed multa. In genere enim substantiae est secundum quod componitur ex materia et forma. at vero si ponimus etc. sed etiam numero. qui est species secundum Platonicos. Et si ita est. Et ponit exemplum in vocibus. Et eadem ratione. Et quamvis hoc dicere intendant. sed determinata specie solum: puta si dicamus quod principia triangulorum sunt tria latera et tres anguli. sed secundum speciem. et quod principia entium non essent determinata in aliquo numero. sic sunt determinatae numero. Sed haec determinatio est secundum speciem: contingit enim quodlibet eorum in infinitum multiplicari. sed solum secundum speciem sunt determinatae literae secundum aliquem numerum. hic inquirit utrum supra mathematica sint aliqua alia principia. ulterius aliquis dubitabit quae est ratio quare praeter substantias sensibiles et praeter mathematica quae sunt media inter sensibilia et species. quae non sunt substantiae. sed homini separato. Ipsae autem dimensiones pertinent ad genus quantitatis.Et veritas quaestionis huius est. quod supposito quod mathematica non sint principia rerum sensibilium et eorum substantia. idest non bene distinguunt. sequeretur quod substantia speciei non esset una secundum numerum. quia mathematica abstrahunt a materia sensibili. sed sunt accidentia supervenientia substantiis. quia sicut in sensibilibus inveniuntur plura numero differentia eiusdem speciei. non tamen bene dearticulant. et aliae consonantes: sed haec determinatio est secundum speciem. |#3 Et hoc est quod Platonici volunt dicere. utpote plures homines.. quaedam inconvenientia sequuntur. ibi. quae sunt substantiae et principia horum sensibilium. non sunt determinata numero. quod si ponamus species separatas esse. Deceptio autem quantum ad magnitudines provenit ex hoc. Hanc autem dubitationem Philosophus determinat duodecimo et quartodecimo huius libri. Primo movet dubitationem. cui non conveniat aliquid secundum accidens. aut plures equi. nihil convenit per accidens. idest ideas vel formas separatas. quae sunt etiam in numero determinata et individualia. Principia autem rerum efficientia et moventia sunt quidem determinata numero. scilicet ipsas species. Et circa hoc tria facit. ita nec species rerum separatae praeter mathematica et sensibilia. literae sunt principia. Sed si accipiantur hae literae. cum sint multa mathematica numero differentia in una specie. et secundum quod est in genere quantitatis. sed principia rerum formalia quorum sunt multa individua unius speciei. sed accidentia. Et veritas dubitationis est quod sicut mathematica non sunt praeter sensibilia. ita etiam in mathematicis inveniuntur plura numero differentia eiusdem speciei. sequitur quod sicut principia sensibilium non sunt determinata secundum numerum. sed solum quod pertinet ad rationem speciei. quae sunt principia huius determinatae syllabae vel dictionis aut orationis. non tamen sunt aliquo numero determinato individualium literarum. sequitur quod necesse sit species esse praeter mathematica et sensibilia. Si igitur nihil esset praeter sensibilia et mathematica. et quod principia rerum non sunt solum determinata specie. |+14 Lectio 14 |#1 Postquam Philosophus inquisivit utrum mathematica sint principia rerum sensibilium. sed specie.

Et haec dubitatio inducitur propter antiquos naturales. scilicet homo et animal. non autem ex necessitate sequitur. est enim quaedam substantialis qualitas. ibi. Secundo obiicit ad unam partem. consequenter diluitur cum dicit sed si est. Circa primum tria facit. Platonici autem ponentes species quasi principia formalia. quae maxime et proprie substantiae dicuntur. quod est unum in multis. et utrum universalia etc. nam si universalia etc. |#8 Sed quia aliquis posset concedere quod aliquid communiter praedicatum significet hoc aliquid. Unde si omne commune praedicatum sit hoc aliquid. est quoddam commune praedicatum.|+15 Lectio 15 |#1 Postquam Philosophus inquisivit quae sunt principia. si sunt universalia. Primo proponit dubitationem. non potest esse in multis ens. sequeretur quod omne id de quo illud commune praedicatur. nam illud quod est possibile esse. ut infra in quinto huius dicetur.. sed secundum qualitatem substantialem. ergo omne quod est possibile esse. |#3 Deinde cum dicit si vero obiicit in contrarium. quod est secundum praedicta hoc aliquid: ipse etiam est animal. Quaerit ergo primo. Sed nihil fit nisi quod possibile est esse. quod est hoc aliquid: ipse etiam est homo. si autem non universalia etc. non quidem secundum qualitatem accidentalem. nec effectus sunt: sequitur ergo quod contingit nihil esse in entibus. quod prius est a quo non convertitur consequentia essendi: sequitur autem si est. non fit. Si autem principia non sint. Hoc autem est inconveniens quod aliquid sit prius primo principio. sequeretur quod aliquid esset prius principiis. |#5 Deinde cum dicit et utrum inquirit utrum principia sint per modum universalium aut per modum singularium: et circa hoc tria facit. Si igitur principia sint tantum in potentia. non sunt substantiae. non est ens. quod de socrate praedicatur et homo et animal. nondum est ens. hic inquirit quomodo sunt. Et sic oportet primum principium esse in actu et non in potentia ut ostendit in duodecimo huius. vel aliquo alio modo. sed significat formam in multis existentem. ibi. ibi. quod possit esse. Secundo utrum sint universalia vel singularia. vel existant per modum quorumdam singularium. sit hoc aliquid quod est commune. ibi. erunt non entia. nam si aliter etc. scilicet quod substantia significat hoc aliquid. scilicet in actu.. si vero potestate etc. ergo impossibile quod primum principium sit aliter quam in potentia. idest in actu. Nullum communiter praedicatum de multis significat hoc aliquid. Sic igitur patet. vel oportebit dicere quod non sint substantiae substantiarum principia. Tertio obiicit in contrarium. quae sunt in potentia. Primo movet dubitationem. qui ponebant sola principia materialia. potentia enim actu prius est. Quod patet ex hoc. Et ulterius sequitur quod sit tria animalia: nam animal praedicatur de ipso et de homine et de socrate. Sed planum est.. Et ita vel substantiarum non erunt aliqua principia.. quod autem in se subsistit. Est ergo dubitatio.. Quod enim in multis est. ubi ostendetur quod actus est simpliciter prior potentia. quod sit actu. Et concludit epilogando quod secundum praedicta necessarium est dubitare de principiis propter praemissas rationes. nisi et ipsum esset multa. quorum utrumque. Si enim essent aliter. ut habetur in praedicamentis: huiusmodi enim substantiae sunt in se subsistentes. Ostendit quod inconveniens ex hoc sequitur. sed significat tale sive quale. si est possibile. Secundo obiicit ad unam partem. |#2 Deinde cum dicit nam si aliter probat quod principia sint in potentia. est non ens. 85 . Nam commune est. Erit ergo tria hoc aliquid. in se subsistens non est. quod est de ratione communis. quia si principia rerum sint in potentia. quod nullum communium significat hoc aliquid. sequitur quod nihil sit entium in actu. sed potentia est prior actu tempore in eo quod movetur de potentia ad actum. |#6 Deinde cum dicit nam si probat quod principia non sunt universalia tali ratione. Relinquitur ergo quod principia. ponebant eas esse in actu. |#4 Haec autem quaestio determinabitur in nono huius. Et ratio huius est quia hoc aliquid dicitur secundum quod in se subsistit. Et hoc probat per hoc quod id quod fit. Et hoc quidem verum est quantum ad primas substantias. Tertio obiicit ad aliam. quod enim est. Et primo utrum sint in potentia vel in actu. |#7 Addit autem minorem. quod similiter est hoc aliquid. Si enim id quod communiter praedicatur sit hoc aliquid. utrum principia sint universalia. quod est contra rationem communis. utrum prima principia sint in potentia. sequitur quod socrates sit tria hoc aliquid. ibi. quia socrates est socrates.

sed solum de his quae per se insunt. sed singularia. inconveniens est quod aliquid communiter praedicatum sit hoc aliquid. ens autem multis. Necessitas autem huius scientiae quae speculatur ens et per se accidentia entis. Fuit autem in praecedenti libro disputatum tam de his quae pertinent ad modum huius scientiae. tali ratione. sicut subiectum. considerant quidem de ente. Circa primum tria facit.4 : LIBER 4 |+1 Lectio 1 |#1 In praecedenti libro Philosophus disputative processit de illis. Haec igitur sunt inconvenientia quae sequuntur. non tamen considerant ens secundum quod ens. ibi. cum omnia accidentia insint alicui enti. ad significandum quod ad scientiam non pertinet considerare de his quae per accidens insunt subiecto suo. quod eorum non possit esse scientia. Tertio ostendit quod haec est scientia quae prae manibus habetur. Primo supponit aliquam esse scientiam cuius subiectum sit ens. ad hoc quod scientia habeatur de rebus. idest entis per se accidentia.. sed solum aliquam partem entis divisam ab aliis. cum omnia subiecta scientiarum sint entia. sed universalium. Quae enim sunt per se accidentia inferioris. quod est quaedam scientia. Primo dicit de quibus est consideratio huius scientiae. non sunt singularium. quod ista scientia non sit aliqua particularium scientiarum. quoniam autem principia etc. Geometra enim non considerat de triangulo utrum sit cupreus vel ligneus. |#10 Haec autem quaestio determinatur in septimo huius. ex hoc apparet. circa quam speculatur per se accidens. 86 . quia scientiae aliae. scilicet ens quantum. vel linea. Nulla scientia particularis considerat ens universale inquantum huiusmodi. non oportet quod consideret de omnibus quae insunt enti per accidens. Secundo ostendit quod ista non est aliqua particularium scientiarum. |#3 Dicit etiam et quae huic insunt per se et non simpliciter quae huic insunt.. oportebit esse aliqua priora principia. et speculatur ea quae insunt enti per se. aut aliquid huiusmodi. haec autem etc. Quia vero scientia non solum debet speculari subiectum. Et quia prius oportet cognoscere modum scientiae quam procedere in scientia ad ea consideranda de quibus est scientia. Si igitur aliqua principia non sint universalia. ibi. non erunt scibilia secundum seipsa. quae sunt universalia. nec principia rerum. scilicet vel numerus. |#2 Dicit autem secundum quod est ens. sed solum considerat ipsum absolute secundum quod habet tres angulos aequales etc. quae speculatur ens secundum quod ens. |*MPH. tum quia res immateriales etsi sint singulariter subsistentes. per accidens se habent ad superius. si universalia sunt principia. principium dicitur aliud quidem etc. cum ex eis aliorum dependeat cognitio. cuius est ens subiectum. Si ergo de eis debet aliqua scientia haberi. ubi ostenditur quod universalia non sunt substantiae. Sic igitur huiusmodi scientia. tum etiam quia de singularibus est scientia secundum universales eorum rationes per intellectum apprehensas. Non autem propter hoc sequitur. ibi. sunt tamen etiam intelligibiles. in quinto libro. Prima in duas. quae debent in hac scientia considerari: hic incipit procedere demonstrative determinando veritatem quaestionum prius motarum et disputatarum.Cum ergo hoc sit inconveniens. Primo subiectum stabilit huius scientiae. quod si principia et substantiae rerum sint singularia. vel ignis. sicut scientiae mathematicae aliquod ens speculantur. quam etiam de his quae sub consideratione huius scientiae cadunt. Secundo procedit ad solvendum quaestiones motas in libro praecedenti de consideratione huius scientiae. non tamen secundum quod est ens. Secundo dicit de rebus quae sub consideratione huius scientiae cadunt. |#9 Deinde cum dicit si autem obiicit in contrarium. quia huiusmodi non debent ignota remanere. ibi.. sed secundum quod est huiusmodi ens. ut in secundo libro dictum est: ideo dividitur haec pars in duas. Scientia autem communis considerat universale ens secundum quod ens: ergo non est eadem alicui scientiarum particularium. Sic igitur oportet prima principia esse universalia. sed etiam subiecto per se accidentia: ideo dicit primo. sicut per se accidentia hominis non sunt per se accidentia animalis. sicut ex cognitione communium dependet cognitio rerum propriarum. quia ignoratis principiis necesse est alia ignorare. Cum enim omnes scientiae sint universales. quae sunt de entibus particularibus. |#4 Deinde cum dicit haec autem hic ostendit. quia sic consideraret accidentia quaesita in omnibus scientiis.. scilicet ad quae se extendit huius scientiae consideratio.

quae sunt unum et multa. Nam ratio sani secundum quod dicitur de diaeta. Tertio quod de omnibus substantiis. non tamen dicitur aequivoce. ita etiam et ens multipliciter dicitur. urina significat. Alia enim dicuntur entia vel esse. Sed tamen omne ens dicitur per respectum ad unum primum. quemadmodum ergo salubrium omnium.. est signum sanitatis. tali ratione. sicut medicus peritus. Sed hoc primum non est finis vel efficiens sicut in praemissis exemplis. sed quod est unum sicut una quaedam natura. quia quaelibet scientia est quaerens causas proprias sui subiecti. Primo ostendit quod huius scientiae est considerare tam de substantiis quam de accidentibus. |#6 Deinde cum dicit ens autem hic procedit ad solvendum quaestiones in praecedenti libro motas de consideratione huius scientiae: et dividitur in tres partes. sed analogice de his praedicetur. Et hoc patet in exemplis infra positis. Et ideo dicit quod ens etsi dicatur multipliciter. scilicet prima et altissima. Quaedam autem dicuntur entia.. Secundo maiorem. sicut et ista. utitur tali ratione. ibi. Eadem enim est sanitas quam animal suscipit. Quaecumque communiter unius recipiunt praedicationem. sicut instrumenta quibus medici utuntur. Sed non nisi entis. omnis autem generis. quando multa comparantur ad unum sicut ad finem. et non solum unum ratione.|#5 Deinde cum dicit quoniam autem hic ostendit. manifestum igitur etc. Aliquid vero dicitur medicativum vel medicinale. ubique vero proprie etc. Tertio conclusionem. ut qui habet artem medicinae. dicendum est autem utrum unius etc. Tertio solvit quaestionem. ibi. |#8 Item sciendum quod illud unum ad quod diversae habitudines referuntur in analogicis. sed per respectum ad unum. consistit in conservando sanitatem. quae prae manibus habetur. quia sunt via ad substantiam. medicina. et tunc dicitur de eis aequivoce praedicari. quia per se habent esse sicut substantiae. pertinent ad unius scientiae considerationem: sed ens hoc modo praedicatur de omnibus entibus: ergo omnia entia pertinent ad considerationem unius scientiae. et utrum de omnibus substantiis. quae principaliter et prius entia dicuntur. Alia vero quia sunt passiones sive proprietates substantiae. sed subiectum. ibi. sicut generationes et motus. Aliquid vero quia est bene aptum ad habendum artem medicinae. et tunc dicitur de eis univoce praedicari. Primo solvit quaestionem. est unum numero. Dicit ergo primo. sicut canis de sidere et animali. Sanativum enim non dicitur univoce de diaeta. et etiam medicinae quibus medici utuntur ad sanandum. idem et diversum. Secundum vero quod dicitur de animali. quae considerat ens inquantum est ens. Et similiter accipi possunt alia quae multipliciter dicuntur. ibi. Secundo solvit quaestionem qua quaerebatur utrum huius scientiae esset considerare de omnibus istis. Sic igitur omne sanativum vel sanum dicitur ad sanitatem unam et eamdem. sicut animal de equo et bove.. Ex quo contingit quod ingenio proprio quaedam medicinalia operantur. Secundo quod principaliter de substantiis ibi. 87 . qua quaerebant. Secundum vero quod dicitur de medicina. si igitur ens et unum etc. sicut in primo dictum est: ergo sunt per se causa alicuius naturae. Quod ex hoc patet. scilicet tam substantias quam accidentia. dicitur multipliciter. Circa primum. qua quaerebatur utrum huius scientiae esset considerare demonstrationis principia. Circa primum tria facit. Quandoque vero secundum rationes quae partim sunt diversae et partim non diversae: diversae quidem secundum quod diversas habitudines important. quia eo opus est ad medicinam. |#7 In hac autem ratione primo ponit minorem. quod ista scientia. utrum huius scientiae esset consideratio de substantiis et accidentibus simul. ibi. quoniam est receptivum vel susceptivum sanitatis. urina et animali. sicut per se accidentia uniuscuiusque substantiae. medicina facit. prout unumquodque secundum suam habitudinem ad illud unum refertur. et diaeta conservat. Omne principium est per se principium et causa alicuius naturae: sed nos quaerimus prima rerum principia et altissimas causas. non quidem ad unum quod sit solum ratione unum. in faciendo sanitatem. ergo in hac scientia nos quaerimus principia entis inquantum est ens: ergo ens est subiectum huius scientiae. quaerebant huiusmodi principia. Quandoque vero secundum rationes omnino diversas. unae autem secundum quod ad unum aliquid et idem istae diversae habitudines referuntur. quod ens sive quod est. sicut homines qui sunt dispositi ut de facili artem medicinae acquirant. |#10 Secundo ponit exemplum quando multa comparantur ad unum sicut ad principium efficiens. |#11 Et sicut est de praedictis. quia omnes Philosophi elementa quaerentes secundum quod sunt entia. contrarium et huiusmodi. licet non univoce. idest proportionaliter. Sed sciendum quod aliquid praedicatur de diversis multipliciter: quandoque quidem secundum rationem omnino eamdem. Prout vero dicitur de urina. sicut patet de hoc nomine sanativum vel salubre. ratio eius est. sicut est unum illud quod per nomen univocum designatur.. habet ens pro subiecto. |#9 Ponit enim primo unum exemplum. Aliquid enim dicitur medicativum. oppositum. et illud dicitur analogice praedicari. medicinalia dici possunt.

Nam omnes substantiae. habet tamen esse debile. ut dicitur tertio physicorum. quia non oportet quod una scientia consideret de omnibus speciebus unius generis secundum proprias rationes singularum specierum. Et ad hoc sicut ad primum et principale omnia alia referuntur. Ergo Philosophus qui considerat omnia entia. |#14 Tertium autem dicitur quod nihil habet de non ente admixtum. Corruptio enim est via ad non esse. quasi per se existens. infra dicetur. scilicet medicinalis. Et huius ratio est propter unitatem eius ad quod ista dicuntur. Et quia corruptio terminatur ad privationem. et grammatica considerat omnes voces. sed in alio. sed etiam eorum quae dicuntur per respectum ad unam naturam secundum habitudines diversas. est proprie et principaliter illius primi. |#17 Deinde cum dicit manifestum igitur hic ponit conclusionem intentam quae per se est manifesta. quod scilicet habet esse in natura absque admixtione privationis. Nam motus est actus imperfectus. secundum quod generatio et corruptio et motus entia dicuntur. et habet esse firmum et solidum. idem et diversum: et circa hoc duo facit. etsi de omnibus entibus consideret. |#12 Sciendum tamen quod praedicti modi essendi ad quatuor possunt reduci. Secundum quid autem differant negatio et privatio. quia sunt corruptiones substantiae. sicut visus est de omnibus coloribus. sicut est in proposito. dicens. |#18 Ubique vero hic ponit quod haec scientia principaliter considerat de substantiis. oportet quod omnes species eius pertineant ad considerationem unius scientiae quae est generalis: et species entium diversae pertineant ad species illius scientiae diversas. scilicet negatio et privatio. Secundum autem proprias rationes pertinent ad scientias speciales. vel eorum quae secundum aliquam habitudinem praedictarum ad substantiam dicuntur. scilicet unum et multa. |#15 Quartum autem genus est quod est perfectissimum. et propter quod dicuntur secundum nomen. primo et principaliter debet habere in sua consideratione principia et causas substantiarum. sicut generatio ad formam. ut leo vel bos. quia sunt activa vel generativa substantiae. privationes autem et negationes. tali ratione. inquantum tendunt ad substantiam vel ad aliquid praedictorum. inquantum sunt entia vel substantiae. |#16 Deinde cum dicit quemadmodum ergo hic ponit maiorem primae rationis. inquantum removent aliquid trium praedictorum. inquantum insunt substantiae. Omnium eorum qui sunt unius generis. sicut patet quod de omnibus sanativis considerat una scientia. Unde dicimus quod non ens est non ens. quia non per se. sicut generatio via ad substantiam. motus et generationes. Et iterum qualitates vel accidentia quaedam dicuntur entia. sed secundum quod conveniunt in genere. pertinent ad scientias speciales. sicut sunt qualitates. vel etiam ipsius substantiae esse dicuntur. Nam qualitates et quantitates dicuntur esse. idest secundum unam rationem omnino. Sed substantia est hoc primum inter omnia entia. Hoc autem dicit. vel secundum quamcumque aliam. est unus sensus et una scientia. et hoc ubique est verum. sicut sunt substantiae. 88 . quam dicimus in ratione esse. ergo per consequens eius consideratio primo et principaliter de substantiis est. convenienter ipsae etiam privationes formarum substantialium esse dicuntur. pertinent ad considerationem huius scientiae: inquantum autem sunt talis vel talis substantia. dum de eis affirmat vel negat aliquid. ex quo alia dependent secundum esse. quod est unius scientiae speculari non solum illa quae dicuntur secundum unum. Omnis scientia quae est de pluribus quae dicuntur ad unum primum. quia ratio de eis negociatur quasi de quibusdam entibus. |+2 Lectio 2 |#1 Hic procedit ad ostendendum quod ad considerationem unius scientiae pertinent considerare huiusmodi communia. |#19 Deinde cum dicit omnis autem hic ostendit quod primi Philosophi est considerare de omnibus substantiis.Alia autem entia dicuntur. Habent enim aliquid admixtum de privatione et negatione. et similiter de aliis quae eodem modo dicuntur. Item negationes eorum quae ad substantiam habitudinem habent. Nam unum eorum quod est debilissimum. tali ratione. est tantum in ratione. |#13 Aliud autem huic proximum in debilitate est. Si igitur omnia entia sint unius generis aliquo modo. Quod non diceretur nisi negationi aliquo modo esse competeret. quantitates et substantiae proprietates.

Primo ostendit quod de omnibus hic considerare debet Philosophus. quae talis est. Minor patet: idem enim est dictum homo. est ens homo. quam si sint idem re et non ratione. et id quod est homo. essent penitus synonyma. |#2 Unum autem et ens significant unam naturam secundum diversas rationes. Unde sic se habent sicut principium et causa. sed etiam sunt unum secundum rationem. Quaedam enim sunt unum quae consequuntur se adinvicem convertibiliter sicut principium et causa. sibiinvicem sunt eadem. ibi. 89 . quia unumquodque est unum et ens. de illo iterum necesse est praedicari ens. |#4 Idem enim est generari et corrumpi hominem. Ex quo manifeste apparet. Unum autem et ens non diversas naturas. imponitur a quidditate. Secundo de omnibus simul per quasdam rationes communes. unum. Unde manifestum est quod appositio in istis ostendit idem. et hoc nomen res imponitur a quidditate tantum. sive a natura hominis. |#5 Et sicut dictum est quod ens et homo non separantur in generatione et corruptione. generatur unus homo: et cum corrumpitur. Et similiter est idem dictum. Nihil tamen differt ad propositum. sic potest probari.Primo ostendit hoc de singulis per proprias rationes. Primo enim ostendit quod huius scientiae est considerare de uno. sunt penitus idem: sed unum et ens addita homini vel cuicumque alii nullam diversitatem afferunt: ergo sunt penitus idem. quare quotcumque unius. quod praedicantur per se et non secundum accidens de substantia cuiuslibet rei. illa sunt idem secundum rem: sed ita se habent unum et ens. idem enim. Sed hoc erit magis prae opere. Quae autem simul generantur et corrumpuntur sunt unum. ibi. et homo. et quod est in se indivisum. Circa primum duo facit. Secundo quod ad eamdem scientiam pertineat considerare de omnibus oppositis. idest magis utile ad hoc quod intendit. quia quaedam sunt idem numero quae non sunt una natura. probat duabus rationibus. quod unum non est aliud praeter ens: quia quaecumque uni et eidem sunt eadem. hoc vero nomen ens. similiter apparet de uno. Quod ex hoc patet. scilicet quod substantia rei sit una et ens per seipsam. significant omnino idem. et per hoc quod additur vel unum vel ens. ens. sicut vestis et indumentum. quoniam autem unius est opposita considerare. Est enim unum ens indivisum. sed non sicut tunica et vestis. sicut socrates. quin corrumpatur ens homo. et sic nugatio esset cum dicitur. Ens ergo et unum significant idem secundum rem. Quaedam vero non solum convertuntur ut sint idem subiecto. imponitur ab actu essendi: et hoc nomen unum. sed secundum diversas rationes. non intelligitur addi aliqua natura supra hominem. quare quoniam unum multipliciter etc. similiter corrumpitur. quod ens et unum sunt idem et una natura. et unus homo. |#6 Patet autem ex praedicta ratione. sed diversae. ab ordine vel indivisione. Quaecumque duo addita uni nullam diversitatem afferunt. Substantia enim cuiuslibet rei est unum per se et non secundum accidens. quae talis est. et quod habent species sibi correspondentes. Dicit ergo primo. Intendit enim probare quod unum et ens cadunt sub eadem consideratione. ibi. quia generatio est via ad esse. |#7 Deinde cum dicit amplius autem hic ponit secundam rationem ad idem. sicut illa quae sunt unum et subiecto et ratione. Sciendum est enim quod hoc nomen homo.. ens homo et unus homo. quin generetur ens homo: nec unquam corrumpitur homo. Unde ista tria. non solum quod sunt unum re. aut per aliquid aliud additum. Si enim praedicarentur de substantia cuiuslibet rei per aliquod ens ei additum. Secundo docet modum considerandi. ibi. Nam si non differrent ratione. Quod manifestius probaretur si unum et ens essent idem re et ratione. Quod quidem probat sic. Si per aliquid aliud. et hoc musicum. Circa primum duo facit. Secundo quod eius sit considerare de speciebus unius. sed unam significant. Nam cum generatur homo. et non per aliquid additum. Unde nunquam generatur homo. Idem autem est quod habet essentiam et quidditatem per illam essentiam. |#8 Quod autem ens et unum praedicentur de substantia cuiuslibet rei per se et non secundum accidens. et hoc album. et sic erit procedere usque ad infinitum. et unus homo. Primo ostendit quod ad hanc scientiam pertineat considerare de uno et de speciebus unius. |#3 Quod autem sint idem re. sed quod differunt ratione. Hoc ideo dicit. Quaecumque duo praedicantur de substantia alicuius rei per se et non per accidens. quarum primam ponit ibi. si similiter accipiamus ea dici. res. et corruptio mutatio ab esse ad non esse. Hoc autem contingit dupliciter. Hoc autem est impossibile: ergo necesse est stare in primo. et Philosophi est de omnibus posse speculari. iterum esset quaestio de illo addito. vel quod est homo: et non demonstratur aliquid alterum cum secundum dictionem replicamus dicendo. Aut ergo iterum de hoc praedicatur per se. Circa primum duo facit. ens homo. quae sunt nomina penitus synonyma.

Si enim unum est proprium et per se accidens entis. non ponit aliquam naturam enti additam. et substantia sive essentia eius: hoc autem nomen ens. |#12 De uno autem non videtur esse verum. oportet quod tot sint species entis. si essent nomina posita. sunt diversae partes philosophiae. Dicit ergo primo. quia aestimabat quod illud unum quod convertitur cum ente. pertinet consideratio de omnibus partibus entis. Et tamen hoc esse necesse est. Esse enim rei quamvis sit aliud ab eius essentia. quae. quod ex quo unum et ens idem significant. sit idem quod illud unum quod est principium numeri. non intelligitur causari aliquod particulariter ens sufficienter. quae ex uno causatur. oportet fieri reductionem ad privativa prima. et dicit. quasi cum ente conversum. quod sit idem quod convertitur cum ente. sicut de partibus entis. reducuntur omnia contraria fere. Dixit enim quod unum et ens non significant substantiam rei. si unum quod est principium numeri. Unum autem quod est principium numeri necesse est significare quamdam naturam additam substantiae: alioquin cum numerus ex unitatibus constituatur. sicut dictum est. sicut quodlibet accidens proprium ex principiis sui subiecti. quia in quibusdam non est ita manifestum. quae est propria passio quantitatis. scilicet in decimo huius. superaddens indivisionis rationem. et tot partes. Et ideo numerus ad scientiam mathematicam pertinet.. |#10 De uno autem hoc dicebat. scilicet ad philosophiam. et quod est principium numeri. non tamen est intelligendum quod sit aliquod superadditum ad modum accidentis. Simile. Unde unum quod determinatur ad speciale genus entis.|#9 Sciendum est autem quod circa hoc Avicenna aliud sensit. inter quae praecipue est unum. scilicet unum. idest in electione contrariorum. aliud est esse rei. et eiusdem sunt species eaedem. quod tot sunt partes philosophiae. ita et de omnibus partibus unius. Unde non potest esse quod ens aliquod determinati generis et speciei sit accidens omnis entis. non quia significat ipsam rei substantiam vel entis. cuius subiectum extra materiam esse non potest. quot sunt species unius. quae est secundum quantitatem continuam. Et de ente quidem hoc dicebat. sed quasi constituitur per principia essentiae. Sicut enim partes entis sunt substantia. Aequale. quae est pars electa ad tractandum de contrariis. unum in quantitate. scilicet ad genus quantitatis discretae. sed quia significat accidens quod inhaeret omni enti. idest in tractatu. Hoc autem non esset. sed rationis. |#14 Quare quotcumque hic concludit quod Philosophi est considerare de partibus unius. aequale et simile. aliud est ab eo quod cum ente convertitur. ita et partes unius sunt idem. causa est diversitatis differentiae et contrarietatis. oportet quod ex principiis causetur entis in quantum ens. ut infra dicetur. rationem mensurae. ipsum ens designat. unum in qualitate. non esset numerus species quantitatis. quia cum in omnibus contrariis alterum habeat privationem inclusam. |#11 Sed in primo quidem non videtur dixisse recte. de qua dicitur principaliter ens et unum et de qua 90 . Idem enim unum in substantia est. sed solum ratione. scilicet eodem et simili et huiusmodi. quod secundum diversas partes entis et unius. quamvis sine materia sensibili consideretur. Unum vero quod est principium numeri addit supra substantiam. Nihil enim quod est in determinato genere videtur consequi omnia entia. Significat igitur (ut videtur) aliquid additum essentiae. Et dicitur per privationem vel negationem divisionis. quantitas et qualitas etc. Unum enim quod cum ente convertitur. significat idem cum nomine quod imponitur ab ipsa essentia. Et secundum alias partes entis possent sumi aliae partes unius. Nam negatio vel privatio non est ens naturae. sicut risibile quod convertitur cum homine. significat ipsum esse. ibi. Et ad hoc principium. cum sit negatio vel privatio. quot sunt partes substantiae. et primo invenitur in unitate. Et ideo hoc nomen ens quod imponitur ab ipso esse. Et iterum multitudo. Secundo etiam ostendit. quae est accidens substantiae superadditum. Dicebat autem quod hoc unum convertitur cum ente. Et primo hoc ostendit. |#15 Et hoc addit. secundum esse a materia separaretur in rebus immaterialibus existens. quia in qualibet re quae habet esse ab alio. |#13 Unum igitur quod est principium numeri. Et sic in nullo differt ab ente secundum rem. Et sicut ad unam scientiam. sed significant aliquid additum. non videtur posse cum ente universali converti. Nam numerus ex divisione continui causatur. Et haec dicit esse considerata in ecloga. |#16 Et tot partes hic ostendit partes philosophiae distingui secundum partes entis et unius. et sibiinvicem respondentes. Ex principiis autem communibus entis inquantum est ens.

cuius est speculari unum et multitudinem. cum ad unam scientiam pertineat considerare opposita. sicut communia substantiae. eius est considerare negationem vel privationem. quae ita se habent. dissimile. et per consequens divisio. et per consequens unum quod visionem privat. quae est de substantia sensibili. non quidem divisionis quae est secundum quantitatem. sed uni etc. Non videns enim potest dici tam chimaera quam lapis quam etiam homo. et ex consequenti non ens. Nam contrarietas est quaedam differentia. de qua traditur in duodecimo huius.. sequitur quod sit circulus in definitionibus. scilicet ex utroque dependet unius consideratio. quod hoc non est illud. Sed in privatione est quaedam natura vel substantia determinata. Dicit ergo. quod illius scientiae sit speculari negationem et privationem. Illa vero. non tamen est dicendum quod importet privationem multitudinis: quia cum privatio sit posterior naturaliter eo cuius est privatio. quod. quod eius est considerare de negatione et privatione. sed solum quod est natum habere visum. astrologia et musica. quod est natum habere affirmationem. sicut ad medicinam considerare sanum et aegrum. ut dictum est. Unde cuius est considerare unum. quia a notioribus nobis oportet incipere disciplinam: et de hac determinatur in septimo et octavo huius. Et haec adest differentia huic quod dico unum praeter quod est in negatione. sive etiam ad unum et pluralitatem.principalis est huius scientiae consideratio et intentio. et ad grammaticam congruum et incongruum: uni autem opponitur multitudo: necesse est. et non posset cadere in definitione unius. Opposita autem est unius scientiae considerare. Nam sicut dictum est. quam de ente. quamvis aliqua divisa modo praedicto rationem multitudinis habere non possint nisi prius cuilibet divisorum ratio unius attribuatur. id est unum et ens. |#3 Sciendum est autem quod quamvis unum importet privationem implicitam. quod non habet visum. Et sic. Et ideo dicendum quod unum importat privationem divisionis. quod unum differt a negatione simpliciter. Primo igitur intelligitur ipsum ens. de qua dicitur privatio: non enim omne non videns potest dici caecum. Sed unum quod cum ente convertitur importat privationem divisionis formalis quae fit per opposita. sed infra metas alicuius generis. Primo ostendit. ibi. quae uni opponitur. necesse est quod sint continua aliis partibus. et quaecumque alia reducuntur ad illa. 91 . de cuius ratione est negatio et privatio. sicut perspectiva. et inaequale. sine hoc quod determinet subiectum. scilicet quod removet. quia partes substantiae sunt ordinatae adinvicem. cum negatio. Secundo de contrariis. est prima ordine doctrinae. sicut in ratione unius indivisio. unum est ens non divisum: divisio autem ad multitudinem pertinet. Cum igitur ista scientia consideret unum et idem. sequeretur quod unum esset posterius naturaliter multitudine. quod est natum habere et non habet. Uni enim multitudo opponitur. Illa tamen. Et. et alia consequenter se habent his. per quam aliquid non absolute negatur. Nam privatio definiri non potest nisi per suum oppositum. sicut caecum dicitur non simpliciter. et quamdam principaliter sicut arithmeticam. et per consequens multitudo. ut decimo huius habetur: igitur contrarietas pertinet ad considerationem huius scientiae. idest per quam distat a negatione: quia negatio dicit tantum absentiam alicuius. |+3 Lectio 3 |#1 Hic ostendit. unum dici posset): patet. ut quid est caecitas? privatio visus. sed infra genus animalis quod natum est habere visum. sit negatio in subiecto (alias non ens. Alia est negatio in genere. ideo necesse est inter partes philosophiae esse quamdam primam. Nam mathematica habet diversas partes. Et tamen quaecumque sunt prima. scilicet multum. Et in hoc Philosophus est similis mathematico. quamvis sint de diversis partibus substantiae. quae est de substantia immateriali est prior dignitate et intentione huius scientiae. et magis trahit se ad naturam privationis. quae in ratione unius includitur. Nam illa dividuntur adinvicem. eorum scilicet quae maxime differunt in eodem genere: differentia vero est quaedam alteritas sive diversitas. |#4 Sed uni pluralitas hic ostendit quod Philosophi est considerare contraria. nam ista divisio determinatur ad unum particulare genus entis. in cuius ratione cadit divisio. Unde absoluta negatio potest verificari tam de non ente. Unde in consideratione unius et entis diversae partes huius scientiae uniuntur. Propter quod utriusque est considerare unum. alterum sive diversum. aequale et simile. necesse est quod consideret opposita his. et quamdam secundario sicut geometriam. Unde cum in definitione multitudinis ponatur unum (nam multitudo est aggregatio unitatum). quia omnes partes habent pro genere unum et ens. Item quod multitudo poneretur in definitione unius. |#2 Negatio autem est duplex: quaedam simplex per quam absolute dicitur quod hoc non inest illi. cuius prima radix est oppositio affirmationis et negationis. ut infra decimo huius habetur. quod considerare de oppositis pertinet ad scientiam istam: et circa hoc duo facit. ut sic sit una scientia inquantum partes praedictae sunt consequentes hoc. Et inter ista una est contrarietas. nam substantia immaterialis est prior substantia sensibili naturaliter.

quod si aliquid dicitur multipliciter. quae est per signum. Et haec divisio consequenter assignatur in unoquoque praedicato idest in unoquoque istorum nominum de pluribus praedicatorum. |+4 Lectio 4 |#1 Hic ostendit per rationes communes. et alia huiusmodi. vel ad minus unius per accidens. aliquid autem inquantum facit illud. Quod autem habet apparentiam alicuius rei. Diversa enim significata si neque dicuntur secundum unum. |#2 Et quod hoc pertineat ad Philosophum et ad nullum alium. Cum igitur omnes res non conveniant nisi in ente. |#6 Deinde cum dicit palam ergo inducit conclusionem ex omnibus praecedentibus. licet sint diversa. contrarium. Sed praedicta omnia sunt per se accidentia entis et unius secundum quod huiusmodi. oportet quod aliquam similitudinem cum illa habeat. quo Philosophus de his debet determinare: et dicit. cum tamen ipsa sit primum inter illa. de quibus etiam Philosophus considerat. ut superfluum. Omnes dubitationes. 92 . quod in aliqua scientia ista solvantur. commensuratum et huiusmodi. et unius artis una est materia. nisi consideraret omnia secundum quod in aliquo uno conveniunt: quia unius scientiae unum subiectum est.. quae consideret de eodem et contrario et aliis praedictis. Sicut caeleste sidus. aliquid quidem inquantum habet illud. inquantum huiusmodi. idest tamquam ista non pertineant ad considerationem philosophiae. scilicet univoce. quod cum omnia praedicta deriventur ab uno. Nam sophistica est visa sive apparens sapientia. idest diversae scientiae de his considerare. Non enim sequitur. quod est canis. ibi. quorum quaedam insunt alicui numero absolute. ad quod primum dicatur. et quot modis dicitur: ergo oportet. tamen quae significantur per quodlibet horum nominum est cognoscere unius scientiae. Eius est considerare primas passiones entis. sicut de eodem et de diverso movetur illa quaestio utrum sit idem socrates. Primo ostendit propositum. nec ratione diversa referuntur ad unum. quasi substantiae omnino obliviscantur. et socrates sedens: et de contrariis movetur ista quaestio. cuius est considerare ens secundum quod est ens. signum autem etc. scilicet philosophiae. |#3 Deinde cum dicit signum autem hic ponit secundam rationem ad idem ostendendum. aequale. idest corpus. quod quidem igitur etc. sicut est in analogicis: tunc sequitur. vel secundum alios huiusmodi modos. Ostendit autem primum tribus rationibus. amplius autem etc. naturalis autem canem marinum et terrestrem. Prima ratio. Sed tamen quamvis multipliciter dicantur omnia. sed quia de his tractantes de substantia nihil audiunt. Et ideo circa unumquodque istorum Philosophus duo debet facere: videlicet primo dividere quot modis dicitur unumquodque. quasi similitudinem cum eo habentes: sed dialectici et sophistae disputant de praedictis: ergo et Philosophi est ea considerare. idem. et in quo differunt ab ea.|#5 Quare quoniam hic tradit modum. similiter est dicendum de his nominibus. manifestum est quod dialecticae materia est ens. quae possunt moveri. de quibus Philosophus debet considerare. et propter hoc etc. diversum. et huiusmodi. quaedam uni per comparationem ad alterum. idest secundum unam rationem. ut par et impar.. Secundo conclusionem inducit intentam. sunt in aliqua scientia solvendae: sed de praedictis communibus moventur quaedam quaestiones. sic probat. Tertia ibi. |#4 Conveniunt autem in hoc. habet quaedam propria. Et ideo tradentes philosophiam non peccaverunt de his tractando tamquam non philosophantes. ibi. Similiter et ens inquantum ens. ut aequale: et etiam substantia habet proprias passiones ut firmum. quae talis est. Ad manifestationem autem primae ostendit quomodo dialectica et sophistica cum philosophia habeant similitudinem. habet proprias passiones. etiam omnia ista necesse est multipliciter dici: scilicet idem et diversum et alia huiusmodi. quod propter hoc sit alterius scientiae vel diversae. Haec autem omnia referuntur ad unum principium. circa quam operatur. scilicet quod huius scientiae est ratiocinari de his communibus et de substantia: et hoc fuit unum quaesitum inter quaestiones in tertio disputatas. quod de omnibus praedictis Philosophus debet considerare. talis est. Secundo ex dictis infert quoddam corollarium. Hoc autem esse non posset.. quae sunt communia praedicta. quod dialectici est considerare de omnibus. Similiter etiam sophistica habet quamdam similitudinem philosophiae. non existens. Secunda ibi. et unum multipliciter dicatur. sicut quid est primum significatum huius nominis idem vel diversum et quomodo ad illud omnia alia referantur. Dialectici et sophistae induunt figuram eamdem Philosopho. Sicut enim numerus. Sicut enim quae significantur per hoc nomen unum.. Circa primum duo facit. quod sit alterius. considerat astrologus. et ea quae sunt entis. utrum unum sit contrarium uni. Ergo consideratio eorum pertinet ad Philosophum. reducuntur tamen in unum primum significatum. Et primo ostendit propositum.

Et sic apparet. de quibus ens naturae praedicatur. et hoc demonstrative facit. Omnes enim dicunt entia et substantias entium ex contrariis componi. dialecticus et sophista. sicut dialectica tentativa et sophistica. speciei et similium. solum doctrina pertinet ad logicam. et secundum quod est utens. et sic est non ens. Quaecumque reducuntur in unum et ens. quia prout est docens tradit per necessarias et demonstrativas rationes modum arguendi apparenter. idest electione vel voluptate. habet considerationem de istis intentionibus. quaedam autem doctrinam et non usum. Ens autem rationis dicitur proprie de illis intentionibus. per quoddam exemplum. deficit a processu verae argumentationis. ut in sexto physicorum traditur. eo quod omnia entia naturae sub consideratione rationis cadunt. Philosophus igitur ex principiis ipsius procedit ad probandum ea quae sunt consideranda circa huiusmodi communia accidentia entis. quae quidem non inveniuntur in rerum natura. quia usus demonstrativae consistit in utendo principiis rerum. et secundum hoc est scientia. quod quaedam partes logicae habent ipsam scientiam et doctrinam et usum. Secundum quidem quod est docens. Status enim sive quies reducitur in unitatem.Et ideo oportet quod eadem consideret Philosophus. debent considerari a Philosopho. Et similiter dicendum est de sophistica. ut in primo habitum est. et sic quamdam perfectionis privationem alterius importat. de quibus fit demonstratio. ut in primo physicorum dictum est. quas ratio adinvenit in rebus consideratis. |#6 A sophista vero differt Philosophus prohaeresi. |#10 Quod autem omnia contraria reducantur ad unum et ens. Privatio autem est quaedam negatio. quo per eas procedi possit ad conclusiones in singulis scientiis probabiliter ostendendas. Utens vero est secundum quod modo adinvento utitur ad concludendum aliquid probabiliter in singulis scientiis. Philosophus quidem ad sciendum veritatem. Et ideo eius est habere scientiam de praedictis. quae a philosophis principia ponuntur. Principia autem entium. Et huiusmodi. Et hoc ideo est. Et sic patet quod omnia contraria reducuntur in ens et non ens. Et ideo subiectum logicae ad omnia se extendit. Et quamvis in hoc conveniant quod entium principia sint contraria. ut privatio. Inter duo contraria. Unde concludit. et sic recedit a modo scientiae. Dialectica enim potest considerari secundum quod est docens. quod philosophia est scientia. Ad aliud enim ordinat vitam suam et actiones Philosophus et sophista. entibus naturae aequiparantur. quod subiectum logicae aequiparatur subiecto philosophiae. cuius est considerare unum et ens. quod uno modo se habet nunc et prius. Dialecticus autem procedit ad ea consideranda ex intentionibus rationis. scilicet ens rationis. Philosophus quidem a dialectico secundum potestatem. unde non facit scientiam. Motus autem ad multitudinem pertinet. Et ideo dicitur. |#11 Similiter etiam ostendit quod reducuntur in unum et multitudinem. Illud enim quiescere dicitur. differunt tamen quantum ad contraria quae ponunt. et ei coordinatum est. quia tentare proprium est ex principiis extraneis procedere. Dialecticus autem circa omnia praedicta procedit ex probabilibus. sophista vero ad hoc quod videatur scire quamvis nesciat. et est cognoscitivus eorum per certitudinem. ut dictum est supra. Nam maioris virtutis est consideratio dialectici. quia ens est duplex: ens scilicet rationis et ens naturae. cuius est considerare unum et ens: sed omnia contraria reducuntur ad unum et ens: ergo omnia contraria sunt de consideratione Philosophi. quia quod movetur. Quidam enim ponunt par et impar. 93 . |#12 Deinde ibi entia vero ostendit alio modo. non tamen per hoc removetur quin dialectica et sophistica sint scientiae. quod est ens naturae. sicut intentio generis. Huiusmodi autem intentiones intelligibiles. confitentur Philosophi esse contraria. Nam certa cognitio sive scientia est effectus demonstrationis. inquantum huiusmodi. sicut Pythagorici. sed considerationem rationis consequuntur. Quod ex hoc patet: quia semper alterum contrariorum est imperfectum respectu alterius. Et hoc ideo. Secundum vero quod est utens. et primo huius. quod multitudinem importat. |#9 Amplius contrariorum hic ponit tertiam rationem. quod dialectica est tentativa. |#7 Licet autem dicatur. sed quamdam opinionem. |#5 Differunt autem abinvicem. quae sunt extranea a natura rerum. |#8 Sed in parte logicae quae dicitur demonstrativa. quae ad scientias reales pertinet. diversimode se habet nunc et prius. ostendit quidem primo quantum ad ens hoc modo. usus vero ad philosophiam et ad alias particulares scientias quae sunt de rebus naturae. instituens modum. idest desiderio vitae. Philosophus enim de praedictis communibus procedit demonstrative. est proprie subiectum logicae. sicut demonstrativa. quod contraria reducuntur ad ens: quia principia et principiata sunt unius considerationis. quae talis est. non utendo intentionibus logicis. semper unum quidem est alteri correlativum. non autem dialectica et sophistica.

Et alii calorem et frigus. tali ratione. inquantum habet unire homogenea. et ea quae per se illi insunt. quasi supponens ab aliquo priori Philosopho. quia vel sunt contraria. |#13 Deinde ulterius ibi omnia vero dicit. quod illa scientia non solum est considerativa substantiarum. quae supra diximus esse per se entis accidentia. nec ex contrariis. non posuit secundum suam opinionem. similis et dissimilis. sicut Parmenides. Nam imparitas aliquid unitatis habet propter indivisionem: paritas autem ad naturam multitudinis pertinet propter suam divisionem. quod ad unam scientiam pertinet considerare ens secundum quod est ens. |#14 Deinde ostendit consequenter quod omnia contraria reducuntur ad unum et ens. Sed ista reductio sive introductio ad unum et multitudinem accipiatur sive sumatur. idest principiata. Si igitur contraria omnia sunt principia vel ex principiis. Omnia entia reducuntur ad contraria. omnia tamen alia. Et non solum est considerativa istorum. genere et specie. sicut supra ponebatur. Constat enim quod omnia tam principia quam quae sunt de aliis. scilicet quid est contrarium. quae dicuntur multipliciter. sed accepit quasi opinionem Philosophorum antiquorum: entia enim immobilia nec sunt contraria. quia unum et multitudo sunt principia contrariorum: unum autem et multitudo sunt unius scientiae. idest omnes significationes. idest supponatur nunc a nobis. idest finitum et infinitum. non quod sint vere genera. Quod apparet. quod geometriae non est speculari de praedictis. et contrariorum. quae sunt accidentia entis inquantum est ens. ut in primo habitum est. Et propter hoc. Fecit enim unitatem ex parte formae. reducuntur ad unam primam significationem. ita habent reduci ad unum et multitudinem. quod dupliciter ostendit contraria reduci ad ens. Unde nec Plato circa sensibiles substantias immobiles posuit contrarietatem. hoc erit ex conditione. ostendit per exemplum et per quamdam reductionem. aequalis et inaequalis. sive non. manifestum esse. Quidam finem sive terminum et infinitum. inquantum habet ea separare. Quod vero reducantur ad unum. Et est considerativa eorum quae dicta sunt. Nec solum ista contraria reducuntur sic in unum et multitudinem. si etiam unum et ens non est unum universale quasi genus existens. toto et parte. scilicet eiusdem et diversi. Nam pari et impari. aut quid est perfectum. sed ratione suae communitatis quamdam similitudinem generum habent. Et per hoc patet. Alii concordiam et discordiam. sicut fortasse verum est. Frigus autem ad multitudinem. omnia entia contraria esse vel ex contrariis. finitum et infinitum attribuebant. quae est terminus omnis resolutionis: infinitum autem pertinet ad multitudinem. et aliis huiusmodi. Discordia vero multitudinis. pari ratione. vel sunt ex contrariis: contraria vero reducuntur ad unum et multitudinem. scilicet philosophiae: ergo et eius est considerare ens secundum quod est ens. sed etiam accidentium. Secundo per hoc quod contraria sunt principia. sive quod sit aliquid separatum a rebus secundum opinionem Platonis. Sic autem finis sive terminus ad unitatem pertinet. quae cadunt in consideratione huius scientiae. et huiusmodi. |#15 Palam igitur hic ostendit conversim. sed omnes significationes ad unam primam reducuntur. Sciendum est tamen. quod dixit. Primo per naturam privationis. dicens. Concordia etiam unitatis est manifeste. quia considerat praedicta. sicut fortassis non est verum: tamen dicuntur secundum prius et posterius: sicut et aliae significationes referuntur ad unum primum. quod praedicta omnia in unius scientiae considerationem cadunt. sed etiam alia. similiter est intelligendum in qualibet alia particulari scientia. in quibus necesse est contrarietatem esse secundum quod mobiles sunt. Sed si consideret. Sic igitur patet. quasi nunc supponens quae inferius probabuntur. 94 . Finaliter autem ostendit quod reducantur ad unum et ens inquantum sunt genera. et aliae se habent consequenter respectu illius primi. a quo sumit quantum est necessarium ad suam materiam. Patet ergo quod contraria reducuntur in considerationem entis. Et similiter est etiam de contrariis. idest univoce. Et hoc quod dicitur de geometria. negationis et privationis. contrarietatem ex parte materiae. inducunt in unum et ens tamquam in genera. oportet quod ad unum et ens reducantur. |#17 Deinde cum dicit et propter inducit quoddam corollarium ex praedictis. sicut idem Pythagoras. |#16 Sciendum tamen est quod hoc. sive dicantur secundum unum. sicut empedocles. de quibus ostensum est singillatim propriis rationibus. quia haec etiam sunt accidentia entis inquantum est ens. scilicet quod ista scientia considerat ens. Calor autem ad unitatem pertinet. cum de utrisque ens praedicetur. Sed tamen quamvis unum dicatur multipliciter. quia longum esset per singula contraria hoc discutere. quod sicut praedicta contraria reducuntur ad ens. quae in infinitum augetur. Utitur tamen adverbio dubitandi. sed etiam considerat de priori et posteriori. sive dicamus quod universale sit unum in omnibus secundum opinionem nostram. idest ex suppositione. |#18 Deinde cum dicit quod quidem colligit quae sunt supra ostensa. dicens. Antiqui vero Philosophi solummodo substantias sensibiles posuerunt.

quod in scientia subiicitur. sunt entis inquantum huiusmodi: sed prima principia sunt huiusmodi: ergo pertinent ad ens inquantum est ens. Sicut ipsa philosophia naturalis utitur eis secundum quod se extendunt ad entia mobilia. conatus est aliquid dicere de primis principiis utrum sint vera aut non: nec geometra. aut arithmeticus. Secundo per signum. |#7 Deinde cum dicit quicumque vero excludit alium errorem circa modum tractandi huiusmodi principia. vel propter imperitiam analyticorum. Physica enim est quaedam pars philosophiae: sed non prima. quia adhuc est quaedam scientia superior naturali: ipsa enim natura. quod nullus intendens primo tradere scientiam alicuius particularis entis. |#2 Palam autem secundo solvit: quae quidem solutio est. Et ideo creditum est. quia unumquodque genus subiectum alicuius scientiae recipit praedicationem entis. in qua ars demonstrandi traditur: quia oportet scientes de his pervenire.. de quo ipsa scientia demonstrationes affert. quomodo oporteat ea recipere per vim demonstrationis. Probat autem solutionem propositam dupliciter. et manifestius istis principiis per se notis utuntur. quare omnes scientiae eis utuntur. qui de praedictis se intromittebant. et ita etiam de primis principiis quae sunt simul consideranda cum ente. scilicet utrum ad istam scientiam pertineat considerare prima principia demonstrationis. quod quamvis nulla scientiarum particularium de praedictis principiis se intromittere debeat. ideo ad aliam scientiam quam ad naturalem pertinet consideratio entis communis. Hoc autem ens immobile superius est et nobilius ente mobili. Quidam enim tractabant de istis principiis volentes ea demonstrare: et quaecumque isti dixerunt de veritate praedictorum principiorum. Circa primum tria facit. quod soli determinent de tota natura. cum ad eos non pertineret. congruit autem etc. Primo per rationem. Et dividitur in duo. Dicit ergo primo. sed quantum sufficit eis: et hoc secundum continentiam generis. Sed non oportet audientes. Secundo specialiter de primo eorum ibi. et eius etiam erit considerare huiusmodi principia communia. in se ipsa est unum aliquod genus entis universalis. Quaecumque insunt omnibus entibus. Illa. aut est alterius et alterius scientiae considerare. Utuntur autem principiis praedictis scientiae particulares non secundum suam communitatem. Non enim omne ens est huiusmodi: cum probatum sit in octavo physicorum. et non ulterius. Secundo conclusionem principalem inducit. omnes suas demonstrationes ad haec principia resolventes. quae prae manibus habetur. prout se extendunt ad omnia entia. de qua physicus tractat. per signum. Secundo excludit quorumdam errorem. ibi. idest 95 . Primo ostendit. de quo considerat naturalis. idest omnis scientia per demonstrationem acquisita ex his principiis causatur. hoc fecerunt propter ignorantiam. Minorem sic probat. qui tamen istis principiis plurimum utuntur. et ea quae sunt entis inquantum huiusmodi. qui de eis alio modo volebant tractare quam de eis sit tractandum. et hoc non sine ratione. Dicit ergo primo. esse aliquod ens immobile. sed quoniam est adhuc. haec pertinent ad considerationem Philosophi: sed praedicta principia sunt huiusmodi: ergo pertinent ad considerationem Philosophi. sic assignat.. utrum unius scientiae sit considerare de substantia et de principiis quae in scientiis mathematicis vocantur dignitates. quibus utuntur omnes scientiae. quia una scientia intendit de utrisque praedictis: et haec est philosophia. Antiqui enim non opinabantur aliquam substantiam esse praeter substantiam corpoream mobilem. |#5 Deinde cum dicit unde nullus probat quod dixerat. quia certiores demonstrationes habent. idest illius partis logicae. Primo probat propositum.. et per consequens de ente. quoniam igitur etc. Et quia ad illam scientiam pertinet consideratio entis communis. unde nullus etc. |#4 Rationem autem. quicumque autem utuntur etc. idest res naturalis habens in se principium motus.|+5 Lectio 5 |#1 Hic solvit aliam quaestionem in tertio motam. Hoc autem falsum est. Et primo inducit probationem. vel quomodo oporteat contingere veritatem in omnibus istis ita se habere. |#6 Deinde cum dicit nisi physicorum excludit errorem quorumdam: et circa hoc duo facit. Ratio talis est. ibi.. |#3 Omnibus enim tertio probat solutionem propositam: et circa hoc duo facit. ibi. et non solum alicui generi entium separatim ab aliis. quae est. quidam tamen naturalium de his se intromiserunt. quod eius est considerare universaliter de omnibus his principiis. Appropriat autem ista principia magis mathematicis scientiis. ibi. Primo excludit errorem eorum. Unde patet quod consideratio dictorum principiorum ad hanc scientiam pertinet. ut supra dictum est. quae considerat ens commune. Secundo eorum. ad quam pertinet consideratio entis primi. Primo movet quaestionem.

ut in prooemio huius libri patuit. ibi. oportet quod quilibet qui alia est cognoscens. tres conditiones firmissimi principii. Primo dicit quae sunt conditiones certissimi principii. quae sunt certissima principia. ibi. Et non subiiciantur. sibi sunt aequalia. |#8 Deinde cum dicit quoniam igitur concludit conclusionem principaliter intentam: scilicet quod Philosophi erit considerare de omni substantia inquantum huiusmodi. Hoc autem contingit in illis propositionibus. Ad huius autem evidentiam sciendum. Ponit ergo primo. sed oportet per se esse notum. et firmissimum etc. quasi ut naturaliter cognoscatur. Secundo de ipso tractare incipit. veritas praedictorum principiorum manifesta relinquitur. Unde alia translatio habet. quod propositiones per se notae sunt. et non quod quaerant ea sibi demonstrari. vel alio simili modo. quorum termini in conceptionem omnium cadunt. et sicut aequale et inaequale. Utitur autem ad primum tali ratione. Et ideo istae propositiones sunt prima demonstrationum principia. quia cum homines non decipiuntur nisi circa ea quae ignorant: ideo circa quod non potest aliquis decipi. |#4 Tertia conditio est. quid vero sit etc. quia ex quo ipsum est necessarium ad intelligendum quodcumque. sicut illa. Primo ostendit. Huiusmodi autem sunt communia. ibi. ut.. quod ad primum Philosophum pertinet considerare de primo demonstrationis principio: et circa hoc duo facit. sive errare. Ex ipso enim lumine naturali intellectus agentis prima principia fiunt cognita. Sed primus Philosophus est maxime cognoscitivus et certissimus in sua cognitione: haec enim erat una de conditionibus sapientis. Et quia huiusmodi communes termini pertinent ad considerationem Philosophi. quia certitudo cognitionis ex certitudine principiorum dependet. idest non est suppositum.discipulos instruendos in aliqua scientia. Determinat autem ea Philosophus non demonstrando. Tertio excludit quosdam errores circa idem principium. quod necessarium est habere intelligentem quaecumque entium hoc non est conditionale. ideo haec principia de consideratione Philosophi sunt. Secundo ostendit quid sit illud. ergo Philosophus debet considerare certissima et firmissima principia circa entia. non tamen esse per se notam omnibus. Illa autem sunt per se nota omnibus. ipsum cognoscat. quae statim notis terminis cognoscuntur. sed solum per hoc quod eorum termini innotescunt. |+6 Lectio 6 |#1 Hic ostendit principaliter. quod qui acquirunt scientiam per demonstrationem perveniant ad cognoscendum huiusmodi principia communia. idest non propter suppositionem habitum. Et hoc ideo. Deinde adaptat eas uni principio. Circa primum tria facit. ibi. sed rationes terminorum tradendo. idest oportet. eo quod nostra cognitio a communibus ad propria pervenit. qui certissima cognoscit principia. sed adveniat quasi per naturam habenti ipsum. Et eadem ratio est de similibus. ut non acquiratur per demonstrationem. ut. principium vero etc. quod quaedam sunt per se nota sapientibus quae non sunt per se nota omnibus. Hoc autem cognito.. quia illud. ut dicitur primo posteriorum. in quibus praedicatum ponitur in definitione subiecti. Prima est. idest non subiiciantur ea. quae uni et eidem sunt aequalia. omne totum est maius sua parte. quod circa hoc non possit aliquis mentiri. sicut totum et pars. et de primis syllogismorum principiis. nec acquiruntur per ratiocinationes.. quod eius est de ipso considerare. quae componuntur ex terminis communibus. |#3 Secunda conditio est ut sit non conditionale. et non per acquisitionem. oportet esse notissimum. Unde boetius dicit in libro de hebdomadibus.. quod huius scientiae est considerare de primo demonstrationis principio. Et hoc ideo. quae ex quodam condicto ponuntur. Primo ostendit. In unoquoque genere ille est maxime cognoscitivus. Vel secundum aliam literam oportet de his pervenire scientes. quaerere de his sicut de aliquibus demonstrandis. 96 . qui ignorant definitionem praedicati et subiecti. ut dicitur in primo physicorum. Et hoc patet. vel praedicatum est idem subiecto. |#2 Deinde cum dicit et firmissimum hic ostendit quid sit firmissimum sive certissimum principium: et circa hoc duo facit. de quibus ipse considerat sicut de genere sibi proprie subiecto. Sed contingit aliquam propositionem quantum in se est esse per se notam. sunt autem quidam etc. scilicet quod esset certissimus cognitor causarum. ut quid totum et quid pars et sic de aliis.

sicut hoc principium. Sicut enim totum et partes non intelliguntur nisi intellecto ente. quod quicquid aliquis dicit. Non enim necessarium est. sequitur quod homo non possit habere contrarias opiniones. ut infra dicetur. |#9 Et sic patent aliae duae conditiones. Nec aliquis potest secundum hanc operationem intellectus aliquid intelligere. sed ex sui veritate ostendimus quod est certissimum. habebit simul contrarias opiniones: et ita contraria simul inerunt eidem. haec mente suscipiat vel opinetur. quod Heraclitus hoc dixit. 97 . Primo ostendit quod non possit demonstrari simpliciter. quod contingeret aliquem opinari idem simul esse et non esse. Manifestum est ergo quod certissimum principium sive firmissimum. quod est impossibile eidem simul inesse et non inesse idem: sed addendum est.. ibi. Et ex hoc quod contraria non possunt simul inesse. omne totum est maius sua parte. sequitur quod impossibile sit contraria simul inesse eidem. Et propter hoc omnes demonstrationes reducunt suas propositiones in hanc propositionem. scilicet componentis et dividentis. et alius opinetur quod socrates est niger. qua componit et dividit: in utroque est aliquod primum: in prima quidem operatione est aliquod primum. quod contingit contraria eidem simul inesse. Secundo quod aliquo modo potest demonstrari. quod opiniones sunt contrariae. Sed. sicut in ultimum resolvendo. sicut dictum est de Heraclito. quae vocatur indivisibilium intelligentia: alia. Verum est autem. quod socrates est albus. Secundo eorum.. quod unus opinetur quod socrates est albus. quaecumque determinari contingit ad logicas difficultates. sic patet quod advenit habenti. ut infra patebit: sed nos nunc accipimus supponendo praedictum principium esse verum. quod a sensibilibus accipitur memoria et a memoria experimentorum et ab experimento illorum terminorum cognitio. nec aliquid hac operatione potest mente concipi. |#10 Ad huius autem evidentiam sciendum est. |#12 Deinde cum dicit dignantur autem tangit errorem quorumdam. quia inquantum in hanc reducunt demonstrantes omnia. non quae sunt contrariorum. qui contradicebant praedicto principio. |#11 Deinde cum dicit sunt autem ostendit quomodo circa praedictum principium ab aliquibus est erratum: et circa hoc duo facit. scilicet hoc quod dico ens. quod. tale debet esse. Et quia hoc principium. qui ipsum demonstrare volebant. ibi. nisi intellecto praedicto principio firmissimo. Ostensum est enim in fine perihermenias. |#5 Deinde cum dicit quid vero ostendit cui principio praedicta determinatio conveniat: et dicit. Hae enim non sunt contrariae opiniones primo et per se. et non habetur per acquisitionem. et secundum idem: et etiam alia sunt determinanda circa hoc principium. quod quidam. est autem demonstrare etc. quod idem sit simul et non sit: quamvis quidam arbitrentur Heraclitum hoc opinatum fuisse. dignantur autem etc. non tamen hoc potuit opinari. qua cognoscit quod quid est. ita nec hoc principium omne totum est maius sua parte. ut circa id non possit errari. et alius opinetur quod socrates non est albus. sequitur hoc inconveniens. sive opinari. quibus cognitis cognoscuntur huiusmodi propositiones communes. et quod contingit hoc existimare. impossibile est esse et non esse simul. quod cadit in conceptione intellectus. et per consequens quod non possit opinari contradictoria esse vera. quae sunt artium et scientiarum principia. |#7 Si autem aliquis diceret. sine quibus videtur contradictio cum non sit. sic ostendit. quod huic principio convenit tamquam firmissimo. scilicet quod impossibile sit idem esse et non esse. et quod non sit suppositum et quod adveniat naturaliter. |#6 Quod autem praedicta huic principio conveniant. dependet ex intellectu entis. Primo tangit errorem illorum. ut ostensum est. ut si unus opinetur. cum duplex sit operatio intellectus: una. nisi intelligatur ens.Quod quidem fit per hoc. sicut in ultimam opinionem omnibus communem: ipsa enim est naturaliter principium et dignitas omnium dignitatum. ex intellectu totius et partis: ideo hoc etiam principium est naturaliter primum in secunda operatione intellectus. Ex hoc enim quod impossibile est esse et non esse. Inquantum vero est naturaliter principium. dicebant quod contingit idem simul esse et non esse. Et hac positione utuntur multi naturales. qui praedictum principium demonstrare volebant: et circa hoc duo facit. |#8 Si igitur quis opinetur simul duo contradictoria esse vera. opinando simul idem esse et non esse. idest ostendantur quadam propositione consueta et in logicis determinata. Non igitur contingit aliquem circa haec interius mentiri et quod opinetur simul idem esse et non esse. nisi hoc principio intellecto. Et haec determinentur nobis. quod est impossibile. patet quod non habetur ex suppositione. sed quae sunt contradictionis per se loquendo. Dicit ergo. Impossibile enim est quemcumque suscipere.

inquantum se loquentem intelligit. qua asseratur aliquid de re vel negetur ab ea: hoc enim esset quaerere principium ut prius dictum est. Circa primum duo facit. videretur petere principium. Primo disputat rationem negantium praedictum principium. Sed oportet accipere pro principio. dicit aliquid idest aliquid nomine significat. unde et maxime manifestum est. derisibile est quaerere aliquam rationem ad illum qui nulla utitur ratione loquendo. Unde inducitur ad redarguendum aliquam falsam positionem. |#15 Alia litera sic habet et melius. cum idem per seipsum non demonstretur. quod homo nesciat quorum oportet quaerere demonstrationem. Primo ostendit ex quo principio oporteat procedere contra negantes primum principium. Quod esse non potest: quia sic idem esset notius et minus notum. Secunda ibi. dicens. Circa primum duo facit. tunc poterit esse argumentatio sive elenchus. Quinta ibi. qui dicunt contradictoria simul esse vera. Primo disputat contra praedictos errantes in communi. quod ad omnia talia inopinabilia non oportet accipere pro principio. quod nomen significet aliquid. Septima ibi. sed tantum erit ratio sustinens contra negantes.. ibi. ut patet in primo posteriorum. iam statim erit demonstratio contra eum: statim enim invenitur aliquid definitum et determinatum quod per nomen significatur distinctum a suo contradictorio. amplius quia si maxime. quod melius transfertur redarguitive. oportet quod sustineat. 98 . amplius si contradictiones. Sed quando demonstratio non erit talis. Circa primum duo facit. Talis enim in hac disputatione. tunc est argumentatio sive elenchus et non demonstratio. Si vero nihil dicit. dicendo quod nomen nihil significat. Sed. quod impossibile sit idem esse et non esse. Dicit ergo primo. verum nec iterum etc. Circa primum ponit septem rationes. est autem ab eadem etc. proferre non potest nisi loquendo et aliquid significando. quia hoc ipsum quod negat. idest ineruditionem sive indisciplinationem. |+7 Lectio 7 |#1 Hic incipit elenchice disputare contra negantes praedictum principium: et dividitur in duas partes. Primo disputat contra eos. nisi aliqua quae ex veritate huius principii dependerent. Tertia ibi. Si autem hoc non concedit. et quorum non: non enim possunt omnia demonstrari. quod contingit praedictum principium demonstrari argumentative. Sexta ibi. primum quidem igitur manifestum etc. et non demonstratio. quod aliquid velit supponere hoc determinate esse vel non esse. Si enim omnia demonstrarentur. ex quo poterit procedi ad praedictum principium ostendendum quantum ad ipsum. alterius autem cum huius causa sit. Secundo ostendit quod opinio Protagorae in idem redit cum praedicta positione. quia non posset aliquid sumere ad eius demonstrationem. sed per aliud. Ille enim qui destruit rationem. idest cum huiusmodi processus a minus notis ad hoc magis notum principium fiat causa alterius hominis qui hoc negat. sive volunt demonstrare praedictum principium. ut infra patebit. nec cum alio. Vel oporteret procedere in infinitum. idest non oportet accipere pro principio aliquam propositionem. sed cum hoc dederit. non esset demonstratio.. et ipsi qui profert.Dicit ergo primo. Secundo ex illo principio procedit. si in infinitum procederetur. licet non simpliciter. ibi. quia quaelibet demonstrationis conclusio redditur certa per reductionem eius in primum demonstrationis principium: quod non esset si in infinitum demonstratio sursum procederet. amplius autem circa omnia etc.. quod aliquo modo potest praedictum principium demonstrari. quod non sunt omnia demonstrabilia. Quia si aliquis vellet demonstrare simpliciter praedictum principium. oporteret esse circulum in demonstrationibus. scilicet simpliciter. Et propter hoc isto modo ostendi potest. Animalia enim bruta etiam significant aliquid per talia signa. idest sermonem suum. |#13 Est autem hic ostendit. Secundo ostendit quomodo in speciali sit disputandum contra diversos.. quod quidam dignum ducunt. qui nihil significat. argumentatio erit. et alii qui eum audit. ut ex praedictis patet. Et si aliqua sunt non demonstrabilia. unde superfluum erit cum eo disputare. et demonstrare argumentative sive elenchice. Nam elenchus est syllogismus ad contradicendum. est autem non idem modus. Est enim ineruditio. similis erit plantae. omnino vero destruunt. In Graeco habetur elenchice. non possunt dicere quod aliquod principium sit magis indemonstrabile quam praedictum. scilicet syllogismus contradicens ei poterit esse. et non demonstratio. cum id quod est minus notum simpliciter est concessum ab adversario. amplius igitur quomodo. Quarta ibi. Secundo contra illos qui dicunt quod contingit ea simul esse falsa. Sed tamen hoc non erit demonstrans praedictum principium simpliciter. |#14 Differt enim demonstrare simpliciter principium praedictum. tunc talis non habebit propositum nec secum. Et hoc propter apaedeusiam. ibi. Patet igitur. Sed solum si ille qui ex aliqua dubitatione negat illud principium.

si autem respondeatur. ut si id quod vocamus hominem in una lingua. ibi. si autem non significat etc. quasi uno nomine significatum univoce. ibi. necesse itaque. quod si nomen aliquid significat. non solum significat unum subiecto. scilicet secundum rationem. Ergo patet quod esse et non esse non erunt idem ratione et re. ibi. |#8 Sciendum est autem quod esse hominem vel esse homini sive hominis. sicut aliud est ratione album et musicum. Tertio ostendit quod homo significat unum ibi. Quod sic patet. nam esse hominem etc. nec sic contingit etc. 99 . Ergo patet quod si nomina infinita significent. non significat. ad determinandum quod homo univoce non significet esse hominem. sed infinitas. Quarto excludit quamdam cavillationem.. Nomina significant intellectus. Et quae uni et eidem sunt eadem. significet id quod est hominem esse. vocent alii non hominem in alia lingua. Quod enim non significat unum. Si enim hoc vellemus dicere. ideo subiungit nisi secundum aequivocationem. |#4 Si autem dicat nomen plura significat. et quae est secundum veritatem et quae est ad hominem. Ut si homo significet multa. |#7 Quamvis autem esse et non esse verificentur de eodem secundum negantes principium primum. quia significat multas rationes diversarum rerum finitas. aut significabit finita. secundum aliam translationem. Et sic redibit primum quod nomen significet unum. quod est homo: et si sunt plures aliae rationes. Dicit ergo primo. tolletur disputatio. scilicet quod contradictoria non sint simul vera. Secundo generaliter in omnibus. Primo ostendit quod nomen unum significat. Ergo si non significat unum. Si igitur nihil intelligitur. quoniam omnia verificantur de uno. idest omnino idem significantia re et ratione.. Hoc enim unum dicitur nomen significare. quod omnia essent unum: quia si album dicitur de homine. Sed si contingit intelligere unum. ponetur unum nomen secundum hanc rationem. Sed si non intelligitur unum. et eius contradictoria quam negat est falsa. ut si est hominis esse animal bipes. nihil significat. et unius rationis. non significat hoc quod dico hominem non esse.. Sed si nomina non significant. dummodo rationes illae sint finitae. et unius eorum sit ratio animal bipes. sibiinvicem sunt eadem. Et circa hoc quatuor facit. manifestum est quod nulla erit ratio sive disputatio. et sic teneatur quod nomen significet aliquid. sed aequivoce potest utrumque significare. et non esse hominem. quod est definitio rei significatae per nomen. non erit ratio sive disputatio. erit unum cum lapide. nihil significatur. imponatur ei nomen. |#3 Deinde cum dicit dico autem ostendit universaliter de omnibus. idest unius rationis. cum dicatur etiam de lapide. amplius si homo etc. quod nomen significat unum quia significat ea quae verificantur de uno.|#2 Deinde cum dicit primum quidem procedit ex dicta suppositione ad propositum ostendendum. Et primo singulariter in uno. Et sic sequeretur quod omnia nomina sint univoca. Primo ponit quaedam quae sunt necessaria ad propositum concludendum. Et hoc sic probatur. idest si hoc est quod quid est homo. ibi. Et sic ad minus hoc habemus. animal bipes. quod ideo dicitur unum quia de uno. Secundo concludit propositum. nihil intelligitur.. Secundo ex hoc ostendit ulterius quod hoc nomen homo. Sed quia dixerat supra quod idem nomen potest plura significare secundum diversas rationes. Tertio probat quoddam quod supposuerat. quia oportet quod qui intelligit ab aliis distinguat. sed id quod est unum simpliciter. Circa primum tria facit. sicut propriam rationem. ponentur alia plura nomina. Unde sequeretur quod homo et lapis sit unum. sit hoc unum. quamvis de eodem verificentur. Dicit ergo primo. Et ex hoc sequeretur. sic sequeretur quod musicum et album et homo unum significarent. et propter hoc est unum cum eo. quod si homo significat aliquid unum. non autem id quod est non esse. Si autem finita. |#6 Deinde cum dicit nec sic contingit ostendit secundum. |#5 Si autem nomen non significat finitas rationes. primo hoc erit manifestum quod haec propositio erit vera. hoc erit significatum per hoc nomen homo. ab eo quod ponitur significare unum. ibi. sed si idem secundum rem. Ex hoc ergo concluditur quod hoc quod dico homo. tamen oportet quod alius sit hoc quod esse hominem et hoc quod est non esse. scilicet quod hoc nomen homo non significet id quod est homini non esse: nomen enim significans unum. hic accipitur pro quod quid est hominis. Non enim est nostra disputatio si idem secundum nomen contingat esse et non esse. vel synonyma secundum aliam literam. et singulis eorum possunt adaptari diversa nomina. quia non omnis affirmatio est vera cum sua negatione. nihil differt. aut infinita.

cum sint infinita: infinita enim eidem accidunt ad minus secundum relationes ad infinita antecedentia et consequentia. scilicet id quod est esse hominem. utrum homo sit albus. Contingit enim unam et eamdem rem esse hominem et album et mille alia huiusmodi. Verbi gratia: si quaeratur. et quod impossibile est ipsum esse non animal bipes. respondendum est. Sed datum est vel demonstratum. ergo et esse hominem et non esse hominem sunt diversa secundum rationem. Si affirmatio et negatio verificantur de eodem. et quod non sit animal bipes. Et eadem ratio ex significationibus nominum sumpta potest accipi de non homine. Si enim omnia quae dicuntur de eodem sunt unum secundum rationem quasi significata uno nomine. scilicet quod homo et non homo non significat idem. scilicet non possibile non esse. tunc id quod est esse homini non erit diversum ab hoc quod est non esse homini. Cum enim dicimus aliqua unum significare. Posset enim adversarius interrogatus. velit addere negationem in sua responsione. an necesse sit hominem esse animal bipes. scilicet quod homo sit animal bipes. aut nullum. quae sumitur ex ratione praedicati substantialis et accidentalis: quae talis est. scilicet secundum rationem. assumpsit quod id quod est esse hominem. scilicet quod esse hominem et non esse hominem sunt diversa. sequitur quod omnia sunt unum. vel non esse hominem. quamvis verificentur de eodem. quia nunquam compleretur disputatio. tali ratione. scilicet quod si animal bipes. sicut vestis et indumentum. et id quod est non esse hominem. quod non magis necessarium est dicere hominem esse animal bipes. et non significat non esse hominem: ergo patet quod esse hominem et non esse hominem. posset adversarius negare istam: necesse est hominem esse animal bipes. licet sint idem subiecto. sicut supra dictum est et expositum. Quod sic probat. Si autem interroganti simpliciter de affirmatione. Necesse est quod homo sit animal bipes: quod patet ex praehabitis. Et hoc intendit hic probare tali ratione. si haec nomina homo et non homo idem significarent.|#9 Deinde cum dicit si autem probat tertium. et non esse animal bipes. intelligimus quod significent rationem unam. Si ergo hoc non contingit. Magis opponuntur esse hominem et non esse hominem quam homo et album: sed homo et album sunt diversa secundum rationem. Nec sunt addenda alia omnia. non contingit non esse: hoc enim significat necessarium. et id quod est non esse hominem. Et non est addendum quod est homo et albus et magnus et similia. Hic tamen si quaeratur. Si enim hoc fieret. Et sic patet propositum quod homo et non homo diversa significant. Si igitur esse hominem et non esse hominem sunt hoc modo unum. |#11 Ea autem. Homo significat hoc quod est esse hominem. vel impossibile non esse: ergo impossibile est sive non contingens vel non possibile hominem non esse animal bipes. non ad interrogatum responderet. utrum hoc sit homo. non esset disputandum. quia oportet omnia quae accidunt alicui simul respondere. quam non esse animal bipes. Et ita unum eorum praedicabitur de altero. respondendum est tantum id quod uno nomine significatur. Posset enim dicere. valent ad propositum: quia si consideretur quod homo et non homo idem significarent. cum tamen quaeritur de homine. ut dictum est. Si ergo homo et non homo non significant aliquid diversum. vel non contingens non esse. Minorem sic probat. Et per consequens sequitur ultima conclusio supradicta. et quod quid est homo: non homo autem significat non esse hominem. quia necesse est non hominem esse non animal bipes. Licet ergo supponatur millies quod sit idem homo et non homo. Sed quod necesse est esse. sequitur quod nihil praedicabitur in 100 . |#12 Deinde cum dicit nam hominem hic probat quoddam quod supposuerat. quia diversum nomen est quod significat utrumque. homo. tali ratione. non significat id quod est non esse hominem. Haec enim est ratio quam hoc nomen significat. Omnia autem simul non possunt. dummodo velit respondere ad interrogatum simpliciter. necesse est hominem esse animal bipes. sed solum quod quaeritur. et infinita non est pertransire. Ad probandum autem quod hoc nomen. sed dicere. cum impossibile sit infinita pertransire. non respondere affirmationem vel negationem. Hoc autem excludit hic Philosophus dicens praedictam conclusionem sequi. nisi respondeantur omnia quae possunt homini accidere. non sunt unum secundum rationem. |#13 Deinde cum dicit si respondeatur excludit quamdam cavillationem per quam praedictus processus posset impediri. non est respondendum de non homine. unum et idem erit illud quod significabit illud quod est esse hominem. |#10 Deinde cum dicit necesse itaque ostendit principale propositum ex prioribus suppositis. et quod quid est non homo. quod est homo. quae supra monstrata sunt. Et erunt etiam secundum rationem unum. |#14 Deinde cum dicit omnino vero ponit secundam rationem. continget illud quod dictum est. vel quod hoc nomen homo significaret esse hominem et non esse hominem. Ostensum est enim quod hoc nomen homo significat hominem. sint diversa. cum hoc significet nomen: ergo impossibile est esse animal bipes. In respondendo ergo. Sic ergo patet quod non contingit utrumque verum esse affirmationem et negationem. nullum eorum quae accidunt quaesito est respondendum. et id quod est non esse hominem. vel si hoc nomen homo utrumque significet.

vel esse non hominem. Uno modo quia ex albo et socrate fieret unum. Sed multa possunt per accidens praedicari. ibi. sic probat. ostendens hoc esse impossibile quod aliquid non praedicetur substantialiter. scilicet quod quid est res. quia unumquodque est vere id quod praedicatur substantialiter de eo. non contingit abire in infinitum in superius ascendendo a subiecto ad praedicatum. sed quia unum eorum accidit alteri. scilicet non esse hominem. sed omnia accidentaliter. sicut album praedicatur de musico. quod est impossibile hac ratione.. |#22 Sed illo modo praedicandi per accidens quo accidens praedicatur de subiecto. Ex subiecto enim et accidente non fit unum simpliciter. et ita non potest dici illud quod praedicatur substantialiter esse non unum. et hoc ideo. Si autem utrumque fuerit. si vero omnia secundum accidens etc. et sic non erit substantiale sed accidentale. Sed hoc est impossibile: ergo primum. quia ambo accidunt homini. |#19 Deinde cum dicit si vero destruit consequens. Unde patet quod aliquid significat substantiam rei. idest quod praedicatur in eo quod quid: necesse est enim eis dicere quod omnia accidunt. sed solum per accidens. vel esse non hominem. 101 . quod ita est esse hominem quod non est non esse hominem. non contingit abire in infinitum. Et sic sicut socrates est unum subiectum albedinis. Unde oportet dicere. et idem quod est significatum non est aliquid aliud. iam substantiale praedicatum non erit unum tantum. quia quaelibet res non est nisi una. |#18 In hoc enim distinguitur substantia ab accidente. quod haec est ratio praedicationis huius. et quod non sit hominem esse aut animal esse. Et sic patet. Et iterum est positum quod illud quod significat nomen. scilicet affirmationem et negationem simul esse vera. fuerit vel non esse hominem. Sed homo dicitur albus. constat quidem quod erit alterum a se. quia ambo accidunt eidem subiecto. Primo ponit conditionalem. quod illud non sit non esse hominem. quia ambo praedicantur de uno subiecto. et quod quid erat esse. non erit aliquid praedicatum universale. |#16 Quod sic probat. vel esse non hominem. sive quod quid est homo. Circa primum sic procedit: dicens quod illi qui hoc dicunt. idest per accidens praedicantur. idest substantiale praedicatum. quia si omnia per accidens praedicentur. sicut socrates dicitur musicus. Unde non potest dici quod socrates albus. et quod non sit quod significet quid est homo. Si aliquid est quod est hominem esse. non quia ambo accidunt alicui alteri subiecto. Si igitur illud quod est esse hominem. Cum igitur sint duo modi praedicationis per accidens. Ergo non oportet quod id quod praedicatur per accidens sit unum tantum. quod non sit definitio significans quod quid est esse rei. |#17 Conditionalem autem positam. illud non erit non esse hominem. secundum quod praedicatur de aliquo per se et secundum quod ipsum est)p hoc autem est impossibile: quia si semper aliquid praedicatur de altero per accidens. Unus modus est secundum quod accidens de accidente praedicatur per accidens. omnino destruunt substantiam. sicut fit unum ex genere et differentia. quia non fit aliquid unum ex omnibus quibuscumque praedicatis. sit unum subiectum. quia scilicet de eo quod est esse hominem non verificatur non esse hominem. |#20 Praedicatio enim accidentalis non complectitur nisi duos modos. sed sequetur ex hoc quod omnia praedicentur secundum accidens. et sic descendendo a praedicato ad subiectum contingit invenire pro termino ipsum subiectum. quod si aliquid sit quod quid est homo. Propositum est enim supra et probatum quod hoc quod significat nomen est unum. |#21 Constat enim quod illo modo. aut quid est animal. quia albedo vel album accidit ei. |#15 Circa hanc rationem duo facit. idest praedicatum substantiale ab accidentali. oportet quod accidentalis praedicatio procedat in infinitum. Et sic in praedicatis per accidens erit procedere in infinitum. quia oportet devenire ad subiectum. Secundo probat destructionem consequentis. ita ut dicamus quod socrati accidit album et quod socrati albo accidit aliquod aliud. nec erit esse non hominem. (dicitur autem hic praedicatum universale sicut in posterioribus. scilicet de homine praedicatum. vel esse non hominem. Hoc enim non posset esse nisi duobus modis. ut cum dicitur socrates est albus. Iam enim dictum est. Hoc autem non potest esse. Substantiale vero praedicatum est unum tantum. Patet ergo quod affirmatio et negatio non verificantur de eodem. Huius enim quod est esse hominem sunt praedictae duae negationes. in neutro contingit esse praedicationem in infinitum.quid sive substantialiter. idest quod quid est homo substantialiter. Alius modus est quo accidens praedicatur de subiecto. quo accidens praedicatur de accidente. Non autem ita quod sit id quod vere est album vel albedo. ita socrates albus esset subiectum alterius accidentis. est substantia rei.

qui dicebat quod quicquid alicui videtur. |#25 Sciendum autem est circa praedictam rationem. quasi nihil sit vere unum ab aliis determinatum. |+8 Lectio 8 |#1 Ponit tertiam rationem. praedicabitur negatio. est susceptivum alterius. Potentia enim non finitur nisi per actum. sed contingit utramque esse falsam. 102 . quod praedicatur de eo affirmatio. propter duo. ut dicatur quod homo non est triremis. Secundo. est indefinitum. quod scilicet non distinguatur negatio ab affirmatione in falsitate. idest navis habens tres ordines remorum. et murus et homo. praedicabitur de eo non triremis. Primo ad opinionem Protagorae. ibi. et sic erunt contradictoria vera. multo magis est verum dicere quod homo non est triremis. In isto autem modo de quo nunc loquitur. non erit triremis. quae sumitur ex uno et diverso: et est ratio talis. aut si non praedicabitur affirmatio. Sed si praedicatur affirmatio.. sed etiam sequitur quod non sit necessarium affirmare et negare. praedicabitur negatio alterius magis quam negatio propria. Dicebat enim. sicut in primo physicorum ostensum est. Primo. erit triremis. sicut calidum et humidum dulcis et sicut superficies coloris. Subiectum enim per hoc quod subiicitur uni accidenti. Sed ipsa negatio propria praedicatur. Dicit ergo primo. ergo et primum. quia scilicet sequeretur si contradictiones simul verificantur de eodem. quod idem essent triremis. idest quod non sit necessarium affirmationem vel negationem esse veram. et si alteri videtur quod sit triremis. non dicitur praedicatio accidentalis. quia si alicui videtur quod homo non sit triremis. sed utraque sit falsa. quod de quolibet est affirmatio et negatio vera. quod in accidentali praedicatione non est abire in infinitum: quare patet quod non omnia praedicantur secundum accidens. sed e converso respicient se adinvicem. multo magis quam non homo. |#4 Tertio cum dicit sed dicenda probat conditionalem primo propositam esse veram. quia homo non est homo: ergo et negatio triremis praedicabitur de eo. quare musicum dicatur magis accidere albo quam e converso. Sicut si triremis non praedicatur de homine. Et sic non erit distantia inter verum et falsum. Et ulterius quod aliquid erit significans substantiam. Et cum putaret loqui de ente perfecto. et quia non est necesse etc. quod iste est alius modus praedicandi per accidens in quo accidens praedicatur de accidente. est tamen ordo quantum ad rationem causae et causati. Et sic omnia erunt unum. Primo ponit conditionalem et exemplificat.|#23 Alius modus esset quod sicut socrates est subiectum albi. idest quod non est determinatum in actu. quod quodlibet sit in quolibet. Circa hanc rationem tria facit. Si affirmatio et negatio verificantur simul de eodem. cum simul verificentur: ergo necesse est quod homo sit triremis et eadem ratione quodlibet aliud. |#5 Deinde cum dicit et quia non deducit aliud inconveniens. sed omnia sint unum in quadam confusione. sicut infra patebit. ita ipsi albo insit aliquid aliud accidens. Secundo quantum ad hoc quod affirmationes a suis negationibus non distinguerentur in veritate et falsitate. Patet ergo. scilicet quod contradictio verificetur de eodem. omnia sunt unum. Unde non erit ordo inter album et musicum. et musicum de socrate. qui dicebat omnes res simul esse. Dicit ergo quod non solum praedicta inconvenientia sequuntur ad praedictam positionem. Nam unum accidens est causa alterius. loquebatur de ente in potentia. Constat enim quod de unoquoque magis videtur praedicari negatio alterius rei. Inconveniens enim esset si alicui inesset sua negatio et non inesset negatio alterius rei. Et ita per consequens praedicabitur negatio. |#3 Secundo ad opinionem Anaxagorae. cum affirmatio et negatio sint simul vera. Quod sic probat. Sed hoc etiam non potest esse. Quod autem est in potentia et non endelechia. per quam significatur quod illa res non inest ei: sicut si verum est dicere quod homo non est homo. hoc totum est verum. quia simul cum hoc definitum est vel determinatum. quia accidens praedicetur de accidente. quod illud primum est ab eis supponendum ex quo ponunt affirmationem et negationem simul verificari de eodem. quia non erit aliqua ratio. |#2 Secundo cum dicit quemadmodum est ostendit quod idem inconveniens sequitur ad duas alias positiones. idest in actu. ut musicum. Hoc autem est falsum. ab illo modo quo accidens praedicatur de subiecto. Hoc igitur contingit dicentibus hanc positionem. quod licet accidens non sit subiectum alterius. sed illo modo quo prius locuti sumus. quod de quocumque necessarium est praedicari negationem. Et ulterius quod contradictio non verificatur de eodem. quia ipse videtur loqui de ente indeterminato. et sic non sit ordo accidentis ad accidens quantum ad rationem subiiciendi. quam negatio propria. |#24 Sic igitur manifestum est. Quod ideo accidebat Anaxagorae. Et primo quantum ad hoc quod omnia affirmative dicta unum essent.

Alio modo quod de quibuscumque verificantur affirmationes. Horum enim duorum quae sunt homo et non homo. sed non e converso. 103 . quia quilibet vel dicit affirmationem vel negationem. scilicet quod omnia sunt unum. idest in eis ita erit vera negatio. |#11 Et siquidem dicamus hoc secundo modo. tunc nihil differt unum ab alio. nisi in praemissis sit aliqua affirmativa. quia veritas negativae semper dependet ex veritate alicuius affirmativae. et utraque est vera. scilicet quod non solum coniunctim est dicere affirmationem et negationem. Si enim unum ab alio differret. Uno modo quod de quibuscumque sunt verae affirmationes. et etiam contradictiones eorum. oporteret quod aliquid diceretur de uno. illae. sequitur quod nec affirmatio nec negatio sit vera. est etiam negativa vera. et hoc ideo. Et idem etiam homo seipsum dicere falsum confitetur. verbi gratia. idest quod non asseret nec affirmationem nec negationem. quod aliquid firmiter vel certitudinaliter est non ens. idest sequitur quod nihil sit verum. quod haec positio significat ipsum dictum. quia cum dicit negationem esse veram. homo non est albus: aut non est divisum utramque dicere veram sed solum coniunctim. Et sic non de quolibet verificaretur affirmatio vel negatio. |#12 Secundum inconveniens est. dicit se falsum dixisse cum dixit affirmationem. quod contradictio verificetur de eodem. Conclusio vero affirmativa ex negativa non probatur. quia sequitur quod omnia sint unum. ut scilicet affirmatio et negatio convertantur: hoc contingit dupliciter: quia si semper negatio et affirmatio sunt simul verae. et ita negativa erit firmior et certior quam affirmativa: quod videtur esse falsum: quia dato quod non esse sit certum et notum. ut si dicamus quod haec copulativa sit vera. et est talis. eo quod quandocumque est affirmativa vera. et e converso. scilicet non homo et non non homo. sunt duae negationes. et omnes mentientur. quia contradictorium eius quod quisque dicit. Unde nulla conclusio negativa infertur. quod affirmatio erit falsa. iterum haec est vera. et quod ambae erunt nihil. quia positum est. homo est albus. Constat autem quod ea quae nullo modo differunt. |#7 Deinde cum dicit amplius autem ponit quartam rationem quae sumitur ex certitudine cognitionis. quae scilicet est de negativa. aut erit divisim dicere de utraque quod sit vera. vel e converso. quod si affirmatio et negatio simul dicuntur de unoquoque. Et sic patet. tunc sequuntur duo inconvenientia: quorum primum est. nec erit non homo. sunt verae negationes. quod in priori ratione est dictum. nec affirmatio nec negatio. verum est quod id non erit homo. ut dicamus. verificentur negationes. et non erit differentia unius ad aliud. erunt confessae. quia negativa semper est vera. Et sic sequeretur quod aliquid esset verum determinate et proprium huic rei. sequuntur quatuor inconvenientia: quorum unum est. |#14 Secundum est quod omnes verum dicerent. Unde alia litera habet accidit quod dictum est. idest certitudinaliter verae secundum aliam translationem. Et si nihil est verum. nihil poterit dici nec intelligi. sed etiam divisim. idest simpliciter et absolute concedendae. sequitur hoc inconveniens. quia sic etiam similiter affirmatio et negatio de unoquoque dicetur. |#10 Si autem dicatur primo modo. Sequitur enim quod sit idem homo et Deus et triremis. quod non de quocumque est vera negativa. similiter de quibuscumque est negare. sed utraque falsa. erit verum. socrates non est homo nec non homo. homo est albus et homo non est albus. et ita erit firma opinio. |#8 Si autem hoc est verum in omnibus. quod non dicet ea. Non autem affirmativa semper erit vera. ita de eis est negare. vel erunt certae. idest demonstrat hoc esse verum quod immediate est dictum. hoc contingit dupliciter. quod non conveniret alteri. aut ita est in omnibus. quod sit divisim dicere quod haec est vera. scilicet quod de quibuscumque est affirmare. in quibus non est verum. |#9 Et si hoc secundum sit verum. sunt unum. quod non diceretur de alio. et ita sequetur omnia unum esse. |#13 Si autem dicatur primo modo. Et hoc patet. sit vera affirmativa. scilicet non homo et non Deus et non triremis. ut scilicet non sit utraque vera divisim sed solum coniunctim. de eis est affirmare. Si autem ex primis duabus fiat una propositio. nullo modo.|#6 Si verum sit quod aliquid sit homo et non homo. idest quod ambae sunt falsae: vel secundum aliam translationem et non erit nihil. et in quibusdam non: si autem non est verum in omnibus. tamen semper erit certior affirmatio quam negatio ei opposita. Quomodo enim aliquis pronuntiabit vel intelliget non entia? quasi dicat. aut ita est in quibusdam. Si affirmatio et negatio simul verificantur.

quae sumitur ab electione et fuga: et circa hoc duo facit. quod manifestum est quod nullus homo sic disponitur ut credat affirmationem et negationem simul verificari. ut non patiatur affirmationem et negationem simul. si putaret quod hoc ipsum quiescere. quia non omnia aequaliter quaerit et opinatur. Et ex ista diversa opinione sequitur quod determinate quaerit unum et non aliud. sicut ex praecedenti ratione apparet. dicit verum. nec asserere nec dicere aliquid huiusmodi est. et nihil suscipit quasi determinate verum. sequitur quod ipse noverit aliquid determinate verum. quod est contra positum. scilicet et illi qui dicunt utramque partem contradictionis. sequitur quod res habeat naturam talem. quia similiter unumquodque et dicit et negat. quia nec dicit absolute quod est ita. Alius textus habet ab aptis natis: et est sensus.. tunc affirmatio est falsa: tunc enim dicitur esse de eo quod non est. idest affirmationem tantum aut non sic se habere. ex quo hoc quod dicitur est determinate verum. qui opinatur negationem esse veram tantum. Sicut enim alia translatio dicit. Secundo excludit quamdam cavillosam responsionem. Primo ponit rationem. Quod ex hoc patet. Qui enim ponit contradictionem simul esse veram. ex quo aliquis vadit et non quiescit. quod vel tantum affirmatio vel tantum negatio sit vera. quod quando affirmatio est vera. Dicit ergo primo. vel quod est non esse. non opinatur verum. nec dicit quod non est ita. Si autem putaret esse bonum sicut et non bonum. sed videtur timere casum in puteum aut in torrentem. vel secundum aliam literam. qui nihil suscipit. scilicet dulce et non dulce. et nondum cogitat actu. Et si ipse sicut similiter affirmat et negat exterius. talis homo non asserit aliquid nec affirmat. Ille enim nihil dicit. neutram partem asserunt. ibi. |#3 Deinde cum dicit unde et maxime ponit sextam rationem. ita et similiter interius opinatur et non opinatur. sed absolute putat esse non bonum. adhuc manifestum est quod entia se habebunt in aliquo modo determinate. et similiter nec isti. et planius. Unde alia translatio habet planius quodammodo et hoc erit verum determinate. ut videlicet opinetur quod hoc sit homo. sed magis ille qui existimat illo modo. quod aliud putat esse ire et non ire. scilicet quia entium natura talis erit qualis dicitur. nec illi qui hanc positionem ponunt. aut esse quod non est. qui suscipit sive opinatur sic se habere. et melius videre hominem quam non hominem. Vel secundum quod alia translatio habet. et illi qui dicunt alteram mentiuntur. sed dicit quod est ita et non est ita. vel sicut significatur voce. Et hoc ideo. |#4 Et similiter si aliquis incedit per aliquam viam. non recte incedit per viam illam. si autem non scientes etc. sequitur quod ipsum quod dicit erit aliquid determinatum in rebus. iam utique erit determinatum. Si autem dicatur quod ille qui existimat simul affirmationem et negationem. Verum enim est cum dicitur esse quod est vel non esse quod non est. Non ergo contingit vere idem affirmare et negare. Et iterum ambo ea negat dicens quod nec est ita nec non ita. Ex quo patet per definitionem veri et falsi. quae forte directe vadit ad puteum vel ad torrentem. quae talis est. non est disputandum nec aliquid dicendum ut disputetur cum eo. Cum ergo vitet et non eligat. Oporteret siquidem quod similiter utraque quaereret. qui enim apti nati sunt cogitare de aliqua quaestione. Falsum autem est cum dicitur non esse quod est. nec etiam alii. qui apti nati sunt cogitare. et non erit simul non verum ex quo sola affirmatio vel negatio est vera. Cum igitur verum sit quando ita est in re sicut est in opinione. |#5 Et si hoc est in non bono et bono. nihil differt in hoc quod actu cogitat ab illis. scilicet quod falsum est dicere quod non est esse. quae sumitur ex veritatis ratione. esset ire domum? patet ergo. quod hic est petitio principii. |+9 Lectio 9 |#1 Hic ponit quintam rationem. quod est: et si negatio est vera. in nullo videtur differre a plantis. scilicet ille. non magis vitaret quam eligeret. si existimaret quod 104 . |#16 Quartum sequitur per definitionem veri et falsi. quare aliquis iret domum et non quiesceret. quod novit esse melius. palam est quod ipse suscipit sive opinatur quod unum sit melius. non recipit hanc definitionem falsi. Sed forte adversarius ad hoc ultimum poterit dicere. mentitus est: qui vero opinatur ambo simul. hominem et non hominem. et omnes etiam verum dicunt. quia incidere in torrentem vel puteum non putat esse similiter bonum et non bonum. Non enim potest disputari cum aliquo qui nihil concedit. Dictum est quod affirmatio et negatio simul vera ponuntur: ergo ille. scilicet non incidere in puteum. Si enim non omnia ista neget. Vel secundum aliam literam quia talis est entium natura: quasi dicat. Si enim idem esset ire domum et non ire. quia etiam bruta animalia habent determinatas conceptiones.|#15 Tertium est quia manifestum est quod adhuc non poterit esse perscrutatio vel disputatio. similiter necesse est esse in aliis. |#2 Sed si omnes praedicti. cum ipse putet melius aquam bibere dulcem quam non dulcem. quia talis. cum tali qui hoc ponit. tunc negatio est falsa: tunc enim dicit non esse. et illud non homo: et hoc sit dulce et illud non dulce.

omnia sunt vera.essent eadem contradictoria. sicut aegritudo sanitatis. scilicet dicere quatuor esse quinque. nullus est qui non videatur hoc timere et illa non timere. sed opinantes. Si enim sunt falsa similiter. Et per consequens. non quasi scientes veritatem. quod duo sunt paria. scilicet ille qui dicit quatuor esse quinque. |+10 Lectio 10 105 . tunc non bene contemperatur. quod omnia sint simul vera et falsa. idest magis appropinquat veritati. quod omnia. Quod sic patet. |#10 Deinde cum dicit est autem ostendit quod opinio Protagorae reducitur in eamdem sententiam cum praedicta positione. Prima enim ratio distinctionis consideratur in affirmatione et negatione. Unde qui affirmationem et negationem unum esse dicit. quia opinantur sibiinvicem opposita. et tria sunt paria: nec similiter se habet ad mendacium dicere quod quatuor sunt pente idest quinque. et non utraque simul. quia sequitur ex hoc quod contradictio sit simul vera. Quod autem est minus falsum. necessario sequitur quod omnes dicant verum. quae sumitur ex diversis gradibus falsitatis. tamen iam habetur quod aliquid est verius et firmius sive certius alio. vel in negativa. quam dicere quatuor esse mille. Et si per praedictam rationem non sequitur quod aliquid sit absolute verum. Et siquidem haec positio est vera. sicut dictum est. Sed si hoc est verum. Dicebat enim Protagoras. et omnia sint simul vera et falsa. Et ita per hanc rationem et per alias praecedentes erimus liberati vel remoti a ratione. |#7 Deinde cum dicit si autem non excludit quamdam cavillationem. quae dicit contradictionem verificari. manifestum est quod alterum est minus falsum. Relinquitur ergo quod aliquid oportet ponere esse absolute verum. omnem determinationem sive distinctionem excludit. scilicet quod omnia quae videntur aliquibus esse vera. ut supra ostensum est. quod non idem sit bonum et non bonum. Ille autem. Ex hac enim differentia provenit quod quaedam quaeruntur et quaedam timentur. quod idem sit et non sit. est verum magis vel propinquius vero. quorum quidam sunt mentientes. sequitur quod utrique mentiantur. |#6 Sic ergo patet quod omnes opinantur se habere veritatem vel in affirmativa tantum. sicut et minus nigrum. et sic patet quod eiusdem sententiae vel intellectus vel rationis est utraque positio. quia infirmus magis curat de sanitate quam sanus. vel in melioribus et in deterioribus. Sed non esset aliquid affinius vero vel propinquius. multo magis debent curare ut addiscant veritatem. sint vera. quod est albo propinquius. |#8 Deinde cum dicit amplius quia ponit septimam rationem. idest non temperata (unde alius textus habet. Et sic ad opinionem Protagorae sequitur quod contradictio simul verificetur. dum quaedam timet et quaedam desiderat. qui non eadem opinantur quod ipsi. sed quasi opinantes. Quod sic ostendit. Si ergo omnia opposita sunt simul vera. quod sequitur si contradictoria simul verificentur. et e converso. quae videntur alicui esse vera. Patet ergo quod alter eorum magis dicit verum. Posset enim aliquis dicere quod homines quaedam desiderant tamquam bona. Et sic patet. Et sic non eodem modo se habet ad veritatem et certitudinem affirmatio et negatio. et non omnia vera et falsa. idest quod affirmatio et negatio sint simul vera. Si ergo quidquid alicui videtur hoc est verum. et quod videtur alicui sit verum. sed simul aliquid verum et non verum. quando praedicatum non repugnat subiecto: cum autem opinio implicat opposita. Defectus enim scientiae est opinio falsa. et quidam sunt verum dicentes. distemperata): tunc enim opinio est bene contemperata. Et sic per hoc ipsum quod homo afficitur diversimode ad diversa. quod homines non sunt scientes. Dicit ergo. saltem in bonis et malis. quod homines debent curare de veritate invenienda: quod non esset. sicut ex hac positione sequitur. cui propinquius vel affinius esset magis verum et minus falsum. |#9 Item prohibet ne mente aliquid possimus definire vel determinare. non disponitur salubriter ad veritatem in comparatione ad scientem: habet enim se ad scientem sicut infirmus ad sanitatem. Multi enim homines opinantur sibiinvicem contraria: et putant quod illi. sed tamen in natura entium oportet quod aliquid sit magis et minus verum. Et si non in omnibus. necessarium est opinionem Protagorae esse veram. Constat enim quod non similiter se habet ad veritatem. Talis autem est praedicta positio. si nihil esset verum determinate. oportet quod non existimet idem esse quodlibet et non esse. qui opinatur non verum. Sed. et verum dicant. quod etsi maxime verum sit quod omnia sic se habeant et non sic. licet idem sit secundum rei veritatem. et quod sint mille. nisi esset aliquid simpliciter verum. necesse est primam positionem esse veram. |#11 Similiter etiam si hoc est verum quod contradictio simul verificetur. quia ad unam sequitur alia de necessitate. Constat enim quod aliqui habent diversas opiniones. mentiantur. et alia fugiunt tamquam non bona. scilicet quod affirmatio et negatio sint simul vera. idest opinione non mixta.

Unde etiam aliquo modo idem potest esse simul ens et non ens. Tali autem substantiae non poterit concludi ex ratione praedicta. Videbatur enim quod ex aliquo uno fiebant contraria. Secundo incipit procedere alio modo quam supra. Significatio autem orationis a significatione nominum dependet. quod probatum est octavo physicorum. et quodammodo non. sicut in Graeco habetur. Dicit ergo. quod quodammodo recte dicunt. quod non est idem modus homiliae. fit per consequens calidum et non calidum. Nam ens fit ex non ente actu. quasi 106 . scilicet de veritate contradictionis et veritate eorum quae apparent. ex quibus videantur sequi praedictae positiones. non contingit fieri. igitur ex his. non tamen perfecte. quodammodo verum dicunt. Quae quidem se habent sicut ens et non ens. qui ex diversis viis in praedictum errorem devenerunt: et dividitur in duas partes. Et huic rationi videtur acquievisse democritus. Primo ponit dubitationem quae movet quosdam ad concedendum contradictoria esse simul vera. |#4 Propter hanc autem rationem Anaxagoras dixit quod omnia in omnibus miscentur. idest in actu. quia contraria earum demonstrari non possunt. Et horum medela est argumentatio vel arguitio quae est in voce orationis et in nominibus. ens actu. idest praedicta ratione dicimus. Cum igitur dicunt quod ens non fit ex non ente. quod opinio de hoc quod contradictio simul verificetur. Circa primum duo facit. |#6 Deinde cum dicit amplius autem secundam solutionem ponit ibi. et fiant demonstrationes. hic incipit obviare dubitantibus solvendo eorum dubitationes. cum ex nihilo nihil fiat. Unde eorum ignorantia est facile curabilis.|#1 Postquam determinavit Philosophus et posuit rationes contra negantes primum principium. fit ex prius existente. idest opinantes contradictoria simul verificari. venit autem dubitantibus. quod insint contraria. putabat quod nihil posset fieri ex alio nisi ante fuisset ibi. sed solum causa orationis. idest ex quaedam protervia. Dupliciter enim aliqui incidunt in praedictas positiones. inconvenienter loquentes. Et haec solutio videtur procedere secundum Platonicos. sicut supra Philosophus usus est. Cum enim eis occurrunt aliquae sophisticae rationes. neutrum tamen in actu. Si enim tepidum est in potentia calidum et frigidum. scilicet de quibus dentur definitiones. et aliquo modo non potest. idest per hoc quod ipsa vox orationis aliquid significat. idest persuasionis. Ex hoc enim quod videbat quodlibet ex quolibet fieri. quod dignum dicimus. Nam plenum se habet sicut ens. et quodammodo ignorant quid dicunt. Et primo quantum ad illos. ad omnes praedictas positiones. similiter autem. Et tunc ab istis positionibus recedunt. quod ipsi suscipiant vel opinentur aliquam substantiam esse cui nec insit motus. |#2 Alii vero praedictas positiones prosequuntur non propter aliquam dubitationem eos ad huiusmodi inducentem. nec corruptio. Dicit ergo primo. quibusdam venit per modum dubitationis ex sensibilibus. qui propter mutabilitatem sensibilium coacti sunt ponere ideas immobiles. idest popularis allocutionis. |#3 Deinde cum dicit venit autem quia superius obviavit super hoc ex significatione nominum. quia ex ea non fit aliquid. secundum aliam translationem. et eas nesciunt solvere. Primo ostendit quod diversimode est procedendum contra diversos. concedunt conclusionem. Ens enim dupliciter dicitur. volentes huiusmodi rationes impossibiles sustinere propter seipsas. hic ostendit quomodo diversimode est procedendum. dicens quod sicut dictum est. Contingit enim quod idem sit contraria in potentia. quia si ex uno et eodem fit calidum et frigidum. in quibus apparet generatio et corruptio et motus. vel bonae constructionis. Non enim obviandum est eis vel occurrendum ad rationes quas ponunt. sicut ex aqua fit et aer qui est calidus. Igitur ad suscipientes. ibi. ibi. dicens. qui ponebant contradictoria esse simul vera. idest ordinatae dispositionis vel intercessionis. Et sic oportet ad hoc principium redire. |#5 Deinde cum dicit igitur ex solvit praedictam dubitationem dupliciter. Posuit enim vacuum et plenum in qualibet parte corporis coniungi. Secundo quantum ad illos qui ponebant omnia apparentia esse vera. quod nomina aliquid significant. et certa scientia habeatur. ente vero in potentia. ibi. ex his. sed ad mentem. et ens in potentia. vacuum vero sicut non ens. Primo sic. Quidam enim ex dubitatione. illis qui ex dubitatione opinantur praedicta inconvenientia. Oportet ergo quod res fuerit simul in se habens contradictionem. Sed omne quod fit. nec generatio. obviandum est ad mentem. Quod enim non est. quo ad diversos. Secundo solvit. per quam in huiusmodi opiniones inciderunt. ut scilicet solvatur dubitatio de mentibus. et terra quae est frigida.

quia quibusdam gustantibus videtur dulce. ut possimus dicere. ut videtur. ex quibus aliqui inducebantur ad ponendum omne. quod sicut opinio. Dicit ergo primo. non videntur differre nisi secundum multitudinem et paucitatem. Cognitio autem sensus fit per quamdam alterationem sensus ad sensibilia: et ita quod sensus aliquid sentiat. cum quandoque illud quod est pluribus opinabile. cum non semper eodem modo iudicet. quae ponebat contradictoria simul esse vera. Secundo assignat causam praedictae rationis. et de veritate hoc est verum iudicium. quod apparet. in quibus contingit contradictoria fieri ex aliquo uno. reputarentur stulti. ex qua inducebantur antiqui ad ponendum contradictoria simul esse vera. illis scilicet qui non protervientes. Secundo removet dubitationes praedictas. ibi. quod aliis videtur amarum esse. Primo. ut videlicet dicamus quod illud est verum iudicium de sensibilibus quod dant sani. quod dant sapientes et intelligentes. ibi. Et sic homines de omnibus sensibilibus contrariam opinionem habent. similiter et veritas quae est circa apparentia. |+12 Lectio 12 |#1 Ostendit causam praedictae positionis. Sanitas autem et aegritudo. Cognitionem enim rerum accipimus per sensus. Dividitur autem pars ista in duas. Primo ponit causam praedictae positionis ex parte sensus.. ex quibus aliqui movebantur ad praedictam positionem ponendam. Et ideo dixit democritus. quare gravissimum. Illud enim quod videtur sapidum bovi vel asino. falsum autem quod videtur paucis. non autem quod dant insipientes vel stulti: ideo in principio removet istam responsionem per hoc. quod apparet. quae opinionum istarum sit vera. non sit simpliciter verum. Non enim ponebant differentiam inter sensum et intellectum. mali saporis ab homine iudicatur. quia idem homo in diversis temporibus diversimode iudicat de sensibilibus. sed dubitantes in hanc positionem incidunt. vel aequaliter falsae. Et similiter est de sanitate et aegritudine. alio tempore sibi videtur amarum et insipidum. provenit ex impressione rei sensibilis in sensum. quam iudicio infirmi et insipientis. Dicit ergo primo. Circa primum tria facit. esse verum. ibi. Quod enim nunc videtur sibi dulce et sapidum. quae in hanc causam concordaverunt. quod haec opinio determinate est vera et contraria determinate est falsa. |#3 Sed quia posset aliquis dicere. aut quae sit falsa. ex his empedocles etc. quod aliqua regula potest sumi per quam discernitur inter contrarias opiniones quae earum sit vera. Sed prima solutio sufficientior est. Et hoc tripliciter. Et qui nunc reputantur sapientes. Primo ponit rationem eorum. Secundo ex parte sensibilium. aut si quid est verum. non est nobis manifestum. Et sic semper cognitio sensus respondet naturae rei sensibilis. veniebat ex quibusdam sensibilibus. |+11 Lectio 11 |#1 Postquam Philosophus solvit dubitationem. sive sapientia et stultitia. quia multa animalia contraria iudicant de sensibilibus nobis. contra hanc opinionem. Circa primum duo facit. 107 . Secundo. Secundo recitat diversorum opiniones. quia non magis una earum videtur vera uni. venit ex quibusdam sensibilibus. Tertio invehit contra eos. Unde nulla certitudo videtur nobis esse de veritate. quam alteri altera. nos autem et ad hanc orationem. |#2 Nec potest assignari ratio certa per quam fiat manifestum. Et hoc quia de eisdem sensibilibus inveniuntur contrariae opiniones diversorum. Iudicium autem sensus non est certum. hic removet illa. Non ergo credendum est magis iudicio sani et sapientis de falsitate et veritate. Primo ponit dubitationes. Tertio. quod antiqui hoc opinabantur. ex qua movebantur ad ponendum omne. Ergo oportet quod aequaliter sint verae. esse verum. quod aut nihil est determinate verum in rebus. ibi. idest opinio de veritate apparentium. huius autem opinionis causa etc. quod iudicium certum de veritate non convenienter potest sumi ex multitudine et paucitate. ibi. non quod dant aegrotantes. omnino vero propter existimare. Et primo ex parte sensus. quod prudentia sive sapientia vel scientia non esset nisi sensus.de his sensibilibus propter eorum mutabilitatem et admixtionem contrarietatis in eis certa scientia esse non possit. Si enim omnes vel plures essent tales quales sunt illi qui nunc reputantur desipientes vel stulti. ut scilicet dicatur esse verum quod multis videtur. illi reputarentur sapientes..

vel aliena sapientem. |#5 Deinde ponit opinionem Parmenidis ad idem. non est in hominibus et omnibus et omnium. profectus scientiae fit in homine: sed hoc fit per hoc quod dispositio corporis variatur. quia talia sunt eis entia. idest in illo strato. id est quod tot curae sive sollicitudines seu prudentiae hominibus adveniunt. quod Parmenides de rerum veritate enuntiat eodem modo sicut empedocles. qui permutant habitum. non autem in aliis rebus. quasi intellectus cuius est prudentia. quod videbatur eamdem opinionem habere. nisi forte ex indispositione organi. Ipse enim dicit quod idem est quod curavit. |#3 Deinde cum dicit ex his enim recitat diversorum opiniones assentientium causis praedictis. sive novae prudentiae hominibus augentur. Cum autem coniunxerimus quod omnis cognitio est sensitiva. secundum eos. Vel ipsis affuit secundum aliam literam: quasi dicat. Nam prudentia crescit in hominibus ad apparens. ut est dicere verisimile. esset sapiens et non sapiens: sed non quantum ad eadem. quod illud. idest aliud cogitantem quam prius. et in singulis partibus universi et etiam in homine. dicitur Deus. scilicet ab his quae prius sapuerat. |#4 Dicit enim empedocles quod illi. et per consequens non differt a sensu. Alia translatio habet melius: ad praesens enim voluntas vel consilium augetur hominibus. idest per hoc quod aliquid de novo incipit apparere homini. vel multae flexionis. nova consilia. quod ponit sensum et intellectum idem. quae sit praeter sensum. idest dispositionem corporis. quasi consilium sive voluntas non sequatur aliquam vim intellectivam in homine. quod videtur secundum sensum. tanta eis est semper cura inquit. quod omne quod videtur sit verum. quasi alium intellectum et aliam sapientiam habens. Et hoc in toto universo. scilicet quod veritas sequatur opinionem. |#2 Haec autem ratio non solum deficit in hoc. dicitur natura. quod ex praedictis rationibus empedocles et democritus et singuli aliorum sunt facti rei talibus opinionibus. Alia translatio melius sic habet. secundum aliam literam. Quia quantumcumque mutati fiant. idest secundum quantitatem qua homo transformatur in alteram dispositionem corporis. sit verum. Sed tamen aliter nominatur in toto universo. idest in toto universo. quae tunc sibi videbantur sapiens erat. tendunt ad duo. Et hoc est secundum quod in illis dictis Philosophorum tangitur. Plus enim est intellectus. Dicit ergo. sit de necessitate verum. quia quantum ad illa. quasi dicat: secundum dispositiones diversas praesentes. Et inde est quod sensus non est quandoque dispositus ad recipiendum formam sensibilis secundum quod est in ipso sensibili. non secundum eadem sed secundum diversa. sed solam dispositionem corporis quae variatur secundum praesentiam diversarum rerum. idest in singulis partibus universi. in quo iacebat percussus. Idem enim quod quidam sapit membrorum. non erat sapiens. qui sequitur membrorum complexionem. permutant etiam prudentiam. quantum autem ad illa quae prius sapuerat et iam sapere desierat. Alia translatio planius habet sic. Fecit enim in sua recitatione Hectorem iacere quasi in extasi a plaga sibi illata aliud cunctantem. quamvis sensus alteretur a sensibilibus. quare aliter aliquando iudicat quam rei veritas se habeat. quod quantumcumque homo mutatur in dispositione corporis. Aliud est. sed et in hoc quod ponit iudicium sensus nunquam falli de sensibilibus. Et sic hoc habet plus in homine quam in aliis partibus universi. fuit de Hectore qui sapiebat aliena post plagam. secundum eum. sed secundum modum patientis et recipientis.Oportet igitur. 108 . intantum semper alia sapientia. licet non de sensibilibus propriis. de quo dicunt. In homine autem. qualia suscipiunt sive opinantur. Quorum primum est. Dicit enim quod sicut unusquisque habet dispositionem membrorum valde circumflexorum. Non enim oportet quod actio agentis recipiatur in patiente secundum modum agentis. dicens. Fallitur enim de sensibilibus communibus et per accidens. Quod quidem est difficile. Nec oportet. Omnia autem dicta eorum. sicut et sensus. quod iudicium sensus sit verum ex conditionibus rei sensibilis. |#7 Deinde ponit opinionem Homeri. idest sicut verisimiliter coniecturare possumus ex eorum dictis. quod in membris hominis est multa varietas et circumvolutio ad hoc quod talis membrorum dispositio adaptetur ad operationem intellectus. quasi cunctantem quidem et non cunctantem. Alia translatio sic habet: sapientes quidem et desipientes: quasi dicat. sequatur habitudinem corporis. sequitur quod omne quod alicui apparet quocumque modo. In singulis autem partibus universi. secundum aliam translationem. In aliis autem libris suis dicit empedocles quod quantum ad alterationem transformat. In quo etiam datur intelligi quod intellectus sequitur complexionem corporis. sive novae voluntates. |#6 Deinde ponit opinionem Anaxagorae qui pronuntiavit ad quosdam suos socios vel amicos reducendo eis ad memoriam. et quod est in omni. idest quod curam habet sive prudentiam de membris ex natura membrorum: et quod est in omnibus. ita intellectus hominibus: quasi dicat. quia in homine illa virtus intelligit propter complexionem determinatam membrorum. quae inducit. ita contingit et de aliis quod sunt simul sapientes et desipientes. intantum secundum ipsas semper sapere alia statutum est sive stultum. quod intellectus sit idem cum sensu. dicitur intellectus.

|#8 Ex omnibus autem praedictis Philosophorum opinionibus concludit conclusionem intentam, scilicet quod si utraeque sint prudentiae, scilicet secundum quas homo existimat contraria mutatus de una dispositione in aliam; quod omne id quod existimatur sit verum. Non enim esset prudentia existimare falsum. Unde sequitur quod entia similiter se habeant sic et non sic. |#9 Deinde cum dicit quare et invehit contra praedictos Philosophos, dicens, quod gravissimum accidens est quod eis accidit. Nam si illi, qui maxime viderunt verum inquantum contingit ab homine posse videri, scilicet praedicti Philosophi, qui etiam sunt maxime quaerentes et amantes verum, tales opiniones et tales sententias proferunt de veritate, quomodo non est dignum praedictos Philosophos dolere de hoc, quod eorum studium frustratur, si veritas inveniri non potest? alia litera habet quomodo non est dignum relinquere vel respuere philosophari conantes? idest quod homo non adhaereat his, qui volunt philosophari, sed eos contemnat. Nam si nullum verum potest ab homine de veritate sciri, quaerere veritatem est quaerere illud, quod non potest homo habere, sicut ille qui prosequitur vel fugat volatilia. Quanto enim magis prosequitur, tanto magis ab eo elongantur. |#10 Deinde cum dicit huius autem assignat causam praemissae opinionis ex parte sensibilium; scilicet quae causa praedictae opinionis etiam ex parte sensibilium ponebatur. Nam, cum sensibile sit prius sensu naturaliter, oportet quod dispositio sensuum sequatur sensibilium dispositionem. Assignat autem ex parte sensibilium duplicem causam; quarum secunda ponitur, ibi, amplius autem omnium etc.. Dicit ergo primo, quod causa opinionis praedictorum Philosophorum fuit, quia cum ipsi intenderent cognoscere veritatem de entibus, et videretur eis quod sola sensibilia entia essent, totius veritatis doctrinam diiudicaverunt ex natura sensibilium rerum. In rebus autem sensibilibus multum est de natura infiniti sive indeterminati, quia in eis est materia, quae quantum est de se non determinatur ad unum, sed est in potentia ad multas formas: et est in eis natura entis similiter ut diximus, videlicet quod esse rerum sensibilium non est determinatum, sed ad diversa se habens. Unde non est mirum si non determinatam cognitionem ingerit sensibus, sed huic sic, et alteri aliter. |#11 Et propter hoc praedicti Philosophi decenter sive verisimiliter loquuntur ratione praedicta. Non tamen verum dicunt in hoc quod ponunt nihil determinatum esse in rebus sensibilibus. Nam licet materia quantum est de se indeterminate se habeat ad multas formas, tamen per formam determinatur ad unum modum essendi. Unde cum res cognoscantur per suam formam magis quam per materiam, non est dicendum quod non possit haberi de rebus aliqua determinata cognitio. Et tamen quia verisimilitudinem aliquam habet eorum opinio, magis congruit dicere sicut ipsi dicebant, quam sicut dicit epicharmus ad xenophanem, qui forte dicebat omnia immobilia et necessaria esse, et per certitudinem sciri. |#12 Deinde cum dicit amplius autem ponit secundam causam ex parte sensibilium sumptam; dicens quod Philosophi viderunt omnem hanc naturam, scilicet sensibilem, in motu esse. Viderunt etiam de permutante, idest de eo quod movetur, quod nihil verum dicitur inquantum mutatur. Quod enim mutatur de albedine in nigredinem, non est album nec nigrum inquantum mutatur. Et ideo si natura rerum sensibilium semper permutatur, et omnino, idest quantum ad omnia, ita quod nihil in ea est fixum, non est aliquid determinate verum dicere de ipsa. Et ita sequitur quod veritas opinionis vel propositionis non sequatur modum determinatum essendi in rebus, sed potius id quod apparet cognoscendi; ut hoc sit esse verum unumquodque quod est alicui apparere. |#13 Et quod ista fuerit eorum ratio, ex hoc patet. Nam ex hac susceptione sive opinione pullulavit opinio dictorum Philosophorum summa vel extrema, idest quae invenit quid summum vel extremum huius sententiae, quae dicebat heraclizare, idest sequi opinionem Heracliti, vel sequentium Heraclitum secundum aliam literam, idest qui dicebant se opinionem Heracliti sequi qui posuit omnia moveri, et per hoc nihil esse verum determinate. Et hanc opinionem habuit Cratylus, qui ad ultimum ad hanc dementiam devenit, quod opinatus est quod non oportebat aliquid verbo dicere, sed ad exprimendum quod volebat, movebat solum digitum. Et hoc ideo, quia credebat quod veritas rei quam volebat enuntiare, primo transibat, quam oratio finiretur. Breviori autem spatio digitum movebat. Iste autem Cratylus reprehendit vel increpavit Heraclitum. Heraclitus enim dixit quod non potest homo bis intrare in eodem flumine, quia antequam intret secundo, aqua quae erat fluminis iam defluxerat. Ipse autem existimavit, quod nec semel potest homo intrare in eumdem fluvium, quia ante etiam quam semel intret, aqua fluminis defluit et supervenit alia. Et ita non solum etiam non potest homo bis loqui de re aliqua antequam dispositio mutetur, sed etiam nec semel. |+13 Lectio 13

109

|#1 Disputat contra praedicta. Et primo quantum ad hoc quod ponebant de mutabilitate rerum sensibilium. Secundo quantum ad hoc quod dicebatur de apparentia sensuum, ibi, de veritate vero quod non est. Circa primum, ponit sex rationes; quarum prima talis est. Qui existimat non esse de eo quod non est, veram opinionem habet, et veram orationem profert si hoc enuntiat: sed quod mutatur, dum mutatur non est, nec illud ad quod mutatur, nec illud ex quo mutatur: ergo aliquid vere potest dici de eo quod mutatur. Sic ergo possumus dicere contra praedictam rationem vel orationem, idest opinionem dicentem quod de eo quod mutatur nihil potest verum dici, quia permutans, idest quod mutatur, quando permutat, idest quando permutatur, habet quamdam orationem vel rationem veram in eis, idest secundum praedictorum opinionem non existimari, idest quod non existimetur aliquid ei inesse. |#2 Deinde cum dicit est etiam secundam rationem ponit, quae talis est. Omne quod permutatur, habet iam aliquid de termino ad quem permutatur; quia quod mutatur, dum mutatur, partim est in termino ad quem, et partim in termino a quo, ut probatur in sexto physicorum; vel secundum aliam literam abiiciens habet aliquid eius quod abiicitur. Et ex hoc datur intelligi quod in eo quod movetur, sit aliquid de termino a quo: quia quamdiu aliquid movetur, tamdiu terminus a quo abiicitur; non autem abiiceretur nisi aliquid eius inesset subiecto mobili. Et eius quod fit, necesse est iam aliquid esse: quia omne quod fit fiebat, ut probatur sexto physicorum. Patet etiam, quod si aliquid corrumpitur, quod adhuc aliquid sit; quia si omnino non esset, iam esset omnino in corruptum esse, et non in corrumpi. Similiter autem si aliquid generatur, oportet quod sit materia ex qua generatur, et agens a quo generatur. Hoc autem non est possibile procedere in infinitum; quia ut probatur in secundo, nec in causis materialibus, nec in agentibus, in infinitum proceditur. Sic igitur est magna dubitatio contra eos qui dicunt, quod de eo quod movetur nihil potest vere dici: tum quia in eo quod movetur et generatur est aliquid de termino ad quem: tum quia in omni generatione et motu oportet ponere aliquid ingenitum et immobile ex parte materiae et agentis. |#3 Deinde cum dicit sed haec tertiam rationem ponit. Et haec ratio contradicit eis quantum ad causam, ex qua opinionem sumpserunt, quia omnia sensibilia semper moventur. Moti enim sunt ad hoc dicendum ex his quae augentur. Viderunt enim quod aliquid per unum annum crescit secundum modicam quantitatem; et crediderunt quod motus augmenti esset continuus, ita quod quantitas, secundum quam attenditur augmentum divideretur proportionaliter secundum partes temporis, ita quod in qualibet parte fieret augmentum alicuius quantitatis, cuius proportio esset ad totam quantitatem, sicut proportio partis temporis ad totum tempus. Unde, cum iste motus sit insensibilis, existimaverunt similiter quod ea quae videntur quiescere, moventur, sed motu insensibili. |#4 Dicit ergo contra illos, quod praetermissis illis, quae dicta sunt, patet quod non est idem motus secundum quantitatem, et secundum qualitatem vel formam. Et quamvis concedatur eis quod motus secundum quantitatem sit continuus in rebus, et quod omnia hoc motu semper insensibiliter moveantur, tamen secundum qualitatem vel formam non oportet quod propter hoc semper omnia moveantur. Et ita poterit haberi cognitio de rebus determinata; quia res magis cognoscuntur per suam speciem quam per suam quantitatem. |#5 Deinde cum dicit amplius autem quartam rationem ponit, dicens, quod dignum est renuere sive increpare sic existimantes, idest opinantes, scilicet quod omnia sensibilia sunt semper in motu, propter hoc quod paucorum sensibilium numerum inveniunt sic se habentem, cum tamen plura sensibilia immobilia sint, nisi quantum ad motum localem. Constat enim quod sola sensibilia quae sunt hic circa nos in sphaera activorum et passivorum, sunt in generatione et corruptione. Huiusmodi autem locus est quasi nihil respectu universi. Nam tota terra non habet sensibilem quantitatem respectu supremae sphaerae. Ideo se habet ad eam sicut centrum, sicut astrologi probant per hoc quod semper sex signa zodiaci super terram apparent. Quod non esset, si terra aliquam partem caeli sensu notabilem a nobis occultaret. Stultum enim fuit de tota natura sensibili iudicare propter illa pauciora; immo tolerabilius fuisset quod tota natura sensibilis fuisset diiudicata secundum modum caelestium corporum, quae multum excedunt alia in quantitate. |#6 Deinde cum dicit amplius autem quintam rationem ponit, dicens, quod contra haec dicenda sunt ea quae supra sunt dicta in hoc eodem libro; scilicet quod sit quaedam natura immobilis, scilicet natura primi motoris, ut probatum est in octavo physicorum. Et hoc est dicendum contra eos, et ipsi debent hoc credere, sicut alibi probatum est. Et ideo non est verum, quod omnia sint semper in motu, et quod nihil vere de aliquo possit dici.

110

|#7 Deinde cum dicit et etiam sextam rationem ponit, dicens, quod illa positio, qua ponunt omnia moveri, repugnat primae eorum positioni, qua ponuntur contradictoria simul verificari de eodem: quia si aliquid simul est et non est, magis sequitur quod omnia quiescant quam quod omnia moveantur. Nihil enim permutatur ad hoc quod iam inest ei; sicut quod iam est album non mutatur ad albedinem. Si autem idem contingit simul esse et non esse, omnia insunt omnibus, ut supra probatum est, quia omnia sunt unum. Et ita non erit in quod possit aliquid permutari. |+14 Lectio 14 |#1 Hic incipit procedere contra ipsam rationem de veritate apparentium: et circa hoc duo facit. Primo improbat hanc opinionem. Secundo inducit conclusionem intentam, ibi, igitur quia cunctorum. Circa primum duo facit. Primo disputat contra illos, qui praedictam positionem propter aliquam rationem vel dubitationem posuerunt. Secundo contra protervientes, ibi, sunt autem quidam. Circa primum ponit septem rationes. Circa primam sic dicit. Ostensum est, quod non omnia sunt mutabilia, sed de veritate quod non omne apparens sit verum, ista consideranda sunt: quorum primum est quod sensus non est proprie causa falsitatis, sed phantasia, quae non est idem sensui: quasi dicat: diversitas iudiciorum, quae dantur de sensibilibus, non provenit ex sensu, sed ex phantasia, ad quam propter aliquod impedimentum naturae proveniunt deceptiones sensuum. Phantasia autem non est eadem sensui, ut probatur tertio de anima, sed est motus factus a sensu secundum actum. Unde quod ipsi attribuerunt sensui istam diversitatem iudiciorum, per quam unus iudicatur falsum sentire de hoc, de quo alius verum sentit, non convenienter faciunt. Alia translatio melius habet, et primum quidem quia nec sensus falsus proprii est. Sed phantasia non idem est sensui: quasi dicat, quod nullus sensus de proprio obiecto decipitur, sicut visus non decipitur de coloribus. Ex quo patet quod iudicium sensus de sensibili proprio est determinatum. Unde oportet determinatam veritatem esse in rebus. |#2 Et si obiiciatur quod aliquando etiam circa sensibilia propria error accidit, respondet quod hoc non est ex sensu, sed ex phantasia, per cuius indispositionem aliquando contingit quod id quod per sensum accipitur, aliter ad ipsam perveniat quam sensu percipiatur, sicut patet in phreneticis in quibus organum phantasiae est laesum. |#3 Deinde cum dicit deinde dignum secundam rationem ponit, circa quam sic dicit. Dignum est admirari si aliqui de hoc quaerunt, vel dubitant, secundum aliam literam, utrum magnitudines tales sint quales videntur a remotis, vel quales videntur a propinquis. Quasi enim per se verum est quod sensus propinquas magnitudines iudicat tales esse quales sunt, remotas autem minores quam sint, quia quod a remotiori videtur, videtur minus, ut in perspectiva probatur. |#4 Et simile est si quis dubitat utrum colores sint tales quales videntur a remotis, vel quales videntur a propinquis. Constat enim quod virtus agentis quanto plus in remotis porrigitur in agendo, tanto deficientior eius invenitur effectus. Ignis enim minus calefacit quae distant, quam quae sunt propinqua. Unde et color corporis perfecti sensitivi non ita immutat perfecte in remoto ut in propinquo diaphanum. Et propter hoc verius est iudicium sensus de coloribus sensibilibus in propinquo quam in remoto. |#5 Et simile est etiam si quis dubitat utrum aliqua talia sint qualia videntur sanis, aut qualia videntur laborantibus, idest infirmis. Sani enim habent organa sensuum bene disposita, et ideo species sensibilium in eis recipiuntur prout sunt, et propter hoc verum est iudicium sanorum de sensibilibus. Organa vero infirmorum sunt indisposita. Unde non convenienter immutantur a sensibilibus. Et propter hoc eorum iudicium de eis non est rectum, ut patet in gustu: cuius organum quia in infirmis corruptis humoribus est infectum, ea quae sunt boni saporis eis insipida videntur. |#6 Et simile iterum est utrum pondera sint ita gravia sicut videntur debilibus, vel sicut videntur robustis. Constat enim quod robusti de ponderibus iudicant secundum quod sunt. Non autem ita est in debilibus in quibus difficultas ad sustinendum pondus, non solum provenit ex magnitudine ponderis, quemadmodum in robustis, sed etiam ex paucitate virtutis. Unde etiam parva pondera eis magna videntur. |#7 Simile est si aliqui dubitant utrum veritas sic se habeat sicut videtur dormientibus aut sicut videtur vigilantibus. In dormientibus enim ligati sunt sensus, et ita iudicium eorum de sensibilibus non potest esse liberum, sicut est iudicium vigilantium, quorum sensus sunt soluti. Supra autem dictum est quod mirandum est si dubitant, quia ex 111

eorum actibus apparet quod non dubitant, nec existimant omnia praedicta iudicia aequaliter esse vera. Si enim aliquis existens in Lybia in somnis videat se esse Athenis, vel aliquis existens Parisiis videat se esse in Hungaria in somnis, a somno surgens non talia operatur, qualia operaretur si in vigilia hoc percepisset. Iret enim ad odion, idest ad locum quemdam qui est Athenis, si in vigilia se Athenis esse videret, quod non facit si hoc somniavit. Ergo patet quod putat similiter esse verum, quod videtur dormienti et vigilanti. |#8 Similiter potest argui de aliis quaestionibus praedictis. Licet enim oretenus de talibus quaerant, tamen de eis in mente non dubitant. Unde patet rationem, esse nullam, qua ponebant omne quod videtur esse verum. Hoc enim ponebant, quia diversarum opinionum non potest accipi quae verior sit, sicut supra dictum est. |#9 Deinde cum dicit amplius autem tertiam rationem ponit; dicens quod de futuris, sicut Plato dicebat, non similiter est propria, idest principalis firma et vera et digna credi opinio medici, et ignorantis medicinam, sicut de hoc futuro quod est infirmatum sanari vel non sanari. Nam medicus, qui scit causam sanitatis, potest aliqua signa sanitatis futurae praescire, quae nescit artis medicinalis ignarus. Unde patet quod stulta est opinio, qua creditur omnes opiniones aequaliter esse veras. |#10 Quartam rationem ponit, quia in sensibilibus non similiter est propria, idest vera et credibilis iudicatio sensus de alieno sensibili, et de proprio. Sicut visus non similiter iudicat de coloribus et gustus. Sed credendum est de coloribus iudicio visus. Et de chymis, idest saporibus, iudicio gustus. Unde si visus iudicet aliquid dulce esse, et gustus percipit idem esse amarum, credendum est magis gustui quam visui. |#11 Et similiter etiam non est aequalis ponderis iudicium sensus de proprio sensibili, et de eo quod est proprio propinquum. Propinqua autem propriis sensibilibus hic dicuntur sensibilia communia, ut magnitudo, numerus, et huiusmodi, circa quae magis decipitur sensus quam circa sensibilia propria, minus tamen quam circa sensibilia alterius sensus, vel circa ea quae sunt sensibilia per accidens. Et ita patet quod stultum est dicere omnia iudicia aequaliter esse vera. |#12 Deinde cum dicit quorum unusquisque quintam rationem ponit; dicens, quod nullus sensus in eodem tempore simul dicit circa idem ita se habere et non habere. In eodem enim tempore non dicit visus aliquid esse album et non album, nec bicubitum et non bicubitum, nec dulce et non dulce. Sed quamvis in diversis temporibus videatur iudicium sensus opposita de eodem iudicare, nunquam tamen dubitatio accidit ex iudicio circa passionem ipsam sensibilem, sed circa passionis subiectum, verbi gratia, de eodem subiecto, scilicet vino, gustui quandoque videtur quod est dulce, et quandoque quod non est dulce. Quod provenit vel propter mutationem corporis sensibilis, vel instrumenti quod est infectum amaris humoribus; et sic quicquid gustat ei non dulce videtur; vel propter mutationem ipsius vini. Sed nunquam gustus mutat iudicium suum quin ipsam dulcedinem talem iudicet esse qualem perpendit in dulci, quando iudicavit eam esse dulcem; sed de ipsa dulcedine semper verum dicit, et semper eodem modo. Unde si iudicium sensus est verum, sicut ipsi ponunt, sequitur etiam quod natura dulcis ex necessitate sit talis, et sic aliquid erit determinate verum in rebus. Sequitur etiam quod nunquam affirmatio vel negatio sunt simul vera, quia nunquam sensus simul dicit aliquid esse dulce et non dulce, ut dictum est. |#13 Deinde cum dicit quamvis et sextam rationem ponit, dicens, quod praedictae rationes omnes vel opiniones sicut auferunt omnia substantialia praedicata, ut supra ostensum est, ita auferunt omnia praedicata necessaria. Sequitur enim quod nihil de altero praedicatur substantialiter aut necessario. Et quod non substantialiter, ex supra dictis patet. Quod autem non necessario, sic probatur. Quia necessarium est, quod non contingit aliter se habere. Si ergo omne quod est, est sic vel aliter, secundum eos qui dicunt contradictoria simul esse vera, et oppositas opiniones, sequetur quod nihil sit necessarium in rebus. |#14 Deinde cum dicit et ex toto septimam rationem ponit, dicens. Si omne apparens est verum, nec aliquid est verum nisi ex hoc ipso quod est apparens sensui, sequetur quod nihil est nisi inquantum sensibile est in actu. Sed si solum sic aliquid est, scilicet inquantum est sensibile, sequetur quod nihil sit si non erunt sensus. Et per consequens si non erunt animata vel animalia. Hoc autem est impossibile. |#15 Nam hoc potest esse verum quod sensibilia inquantum sensibilia non sunt, idest si accipiantur prout sunt sensibilia in actu, quod non sunt sine sensibus. Sunt enim sensibilia in actu secundum quod sunt in sensu. Et secundum hoc omne sensibile in actu est quaedam passio sentientis, quae non potest esse si sentientia non sunt. Sed quod ipsa sensibilia quae faciunt hanc passionem in sensu non sint, hoc est impossibile.

112

Quod sic patet. Remoto enim posteriori, non removetur prius: sed res faciens passiones in sensu non est ipsemet sensus, quia sensus non est suimet, sed alterius, quod oportet esse prius sensu naturaliter, sicut movens moto naturaliter est prius. Visus enim non videt se sed colorem. |#16 Et si contra hoc dicatur quod sensibile et sensus sunt relativa adinvicem dicta, et ita simul natura, et interempto uno interimitur aliud; nihilominus sequitur propositum; quia sensibile in potentia non dicitur relative ad sensum quasi ad ipsum referatur, sed quia sensus refertur ad ipsum, ut in quinto huius habetur. Patet igitur quod impossibile est dici quod ex hoc sunt aliqua vera, quia sensui apparent. Quod ponunt illi qui ponunt omnia apparentia esse vera, ut ex praedictis patet. |+15 Lectio 15 |#1 Disputat contra illos, qui praedictam rationem non ex ratione, sed ex pertinacia susceperunt: et circa hoc duo facit. Primo ponit qualiter isti moventur ad hanc opinionem ponendam. Secundo ostendit qualiter est resistendum, ibi, qui vero vim in solo verbo etc.. Dicit ergo primo, quod praeter praedictos qui in praedictam opinionem ex quibusdam dubitationibus inciderunt, sunt aliqui qui interrogant persuasos in his, scilicet opinionibus, idest deceptos, ut eos in deceptione detineant, et has solas rationes habent ad suam opinionem confirmandam. Alia translatio habet: sunt autem quidam qui deficiunt sive dubitant huiusmodi persuasorum has rationes solum dicentium. Et est sensus, quia quidam deceptorum, qui praedictam opinionem tenent, has solas dubitationes tenent, et his rationibus utuntur, quae infra dicentur. Si enim dicatur eis quod inter contrarias opiniones credendum est magis sanis quam infirmis, et sapientibus quam ignorantibus, et vigilantibus quam dormientibus, ipsi iterato quaerunt quomodo possit diiudicari sanus per certitudinem ab infirmo, et vigilans a dormiente, et sapiens a stulto: et breviter in omnibus diversitatibus opinionum quomodo potest discerni quis illorum iudicat recte in omnibus, cum quibusdam videatur aliquis esse sapiens qui aliis videtur stultus, et sic de aliis. |#2 Sed istae dubitationes stultae sunt. Similes enim sunt illi dubitationi, qua dubitatur, utrum nunc dormiamus, an vigilemus. Horum enim omnium distinctio per se non est. Omnes autem dubitationes praedictae idem valent, quia ex eadem radice procedunt. Volunt enim isti sophistae quod omnium possent accipi rationes demonstrativae. Patet enim quod ipsi quaerebant accipere aliquod principium, quod esset eis quasi regula ad discernendum inter infirmum et sanum, inter vigilantem et dormientem. Nec erant contenti istam regulam qualitercumque scire, sed eam volebant per demonstrationem accipere. Ergo quod ipsi decepti sunt, manifestum est in eorum actibus secundum quod diximus. Ex quibus apparet quod positio eorum sit falsa. Nam si aequaliter efficax esset iudicium dormientis et vigilantis, eadem sequerentur in actibus hominum ex utroque iudicio; quod patet esse falsum. Alia litera habet: quandoque vero quod non persuasi sunt: et est sententia convenientior praemissis. Ipsi enim licet hoc ponant et oretenus quaerant, non tamen mente in hoc decipiuntur quod credant similiter esse verum iudicium dormientis et vigilantis; quod ex eorum actibus patet, ut dictum est. |#3 Sed quamvis non sint decepti ut in hoc dubitent, haec tamen est passio eorum, idest infirmitas mentis quod quaerunt rationem demonstrativam eorum quorum non est demonstratio. Nam principium demonstrationis non est demonstratio, idest de eo demonstratio esse non potest. Et hoc est eis facile ad credendum, quia non est hoc difficile sumere etiam per demonstrationem. Ratio enim demonstrativa probat quod non omnia demonstrari possunt, quia sic esset abire in infinitum. |#4 Deinde cum dicit qui vero disputat contra istos, vel contra alios, qui nec hac ratione moventur ad ponendum omnia apparentia esse vera, quia non potest per demonstrationem accipi regula, per quam certitudinaliter possit discerni inter iudicantes vere et non vere, sed solum ex quadam protervia rationem praedictam ponunt. Et circa hoc tria facit. Primo ostendit quod tales protervientes tendant ducere ad impossibile. Secundo qualiter resistendum est eis apparenter, ibi, verum si non omnia. Tertio qualiter eis obviandum est secundum veritatem, ibi, et sicut praedictum est etc.. Dicit ergo primo, quod illi qui quaerunt vim in solo verbo, idest qui non moventur ex aliqua ratione, nec propter difficultatem alicuius dubitationis, nec propter defectum demonstrationis, sed solum verbis innituntur, et credunt quod omnia possunt dicere quae improbari non possunt, isti tales quaerunt ducere ad aliquod impossibile. Volunt enim ad hoc ducere, quod contraria sint simul vera, per hoc quod omnia apparentia sunt vera. |#5 Deinde cum dicit verum si docet ex eorum positione eis resistere, et praedictum inconveniens evitare; dicens, quod nisi ponantur omnia quae sunt esse ad aliquod, non potest dici, quod omne apparens sit verum. Si 113

enim sunt quaedam in rebus, quae secundum se habent esse absolutum, non per relationis sensum vel opinionem, non idem erit eis esse quod apparere: hoc enim dicit relationem ad sensum vel opinionem, quia apparens alicui apparet. Et ita oportebit quod non apparens sit verum. Patet igitur quod quicumque dicit omnia apparentia esse vera, facit omnia entia esse ad aliquid, scilicet in respectu ad opinionem vel sensum. Et ideo contra praedictos sophistas, qui quaerunt vim in oratione, si aliquis dignetur eis dare orationem, idest concedere hanc positionem, quam ipsi ponunt, custodiendum sive observandum est eis ne deducantur ad concedendum contradictoria simul esse vera; quia non est dicendum absolute quod omne apparens est verum; sed quod apparet, est verum cui apparet, et quantum apparet, et quando apparet et sicut apparet: hoc enim licitum erat nobis apponere, ex quo res non habent esse absolutum, sed relativum tantum. |#6 Ideo autem hoc observandum est volentibus hanc positionem concedere, quia si aliquis concedat eis quod omne apparens est verum, et ita non concedat cum praedictis determinationibus, sicut dictum est, sequeretur quod statim dicat contraria simul esse vera. Contingit enim quod idem secundum visum videtur mel propter similem colorem mellis, et secundum gustum non mel propter dissimilem saporem. Et similiter cum duo oculi sint dissimiles, non eadem est visio quae fit per utrumque oculum, vel non eadem videntur utrique visui qui fit per utrumque oculum. Ut si pupilla unius oculi infecta sit aliquo grosso vel nigro vapore, alia vero pura, videbuntur per oculum infectum omnia nigra vel obscura, per alium autem non. Ideo autem dico hoc esse custodiendum vel observandum, quia hoc est necessarium apud praedictos sophistas, qui dicunt ex causis praedictis omne apparens esse verum. |#7 Et ex hoc sequi potest, quod omnia similiter sunt vera et falsa, propter hoc quod non omnibus eadem apparent, nec etiam eadem ad seipsum, cum multoties idem homo secundum idem tempus iudicet contraria secundum diversos sensus. Sicut visus iudicat esse unum, quod tactus iudicat esse duo propter variationem digitorum, qua contingit quod idem tangibile per diversa instrumenta tangibilia, scilicet tactus per diversos digitos, ad vim tactivam pervenit ac si essent duo tangibilia. Nullatenus autem eidem homini secundum eumdem sensum similiter et in eodem tempore, videtur quod hoc sit verum, scilicet contraria simul esse. |#8 Ideo autem forsan est necessarium sic respondere praedictis sophistis, qui dicunt non propter dubitationem sed orationis causa, quasi ex protervia ipsam orationem propter seipsam concedentibus, quia hoc non est verum simpliciter, sed huic verum. Ex hoc enim non sequitur contradictoria simul esse vera. Esse enim huic verum, et non esse verum illi, non est contradictorium. |#9 Deinde cum dicit et sicut docet resistere sophistis praedictis secundum veritatem, et non solum ad hominem; scilicet non concedendo falsam opinionem, quam ipsi ponunt. Et hoc duabus rationibus: quarum prima sic dicit. Sicut dictum est prius, si omne apparens est verum, necesse est facere omnia ad aliquid, scilicet ad opinionem et sensum. Et ex hoc sequitur hoc inconveniens quod nihil sit, nec fiat, nullo opinante. Si autem hoc falsum est, quia multa sunt et fiunt de quibus nulla est opinio vel cognitio, sicut quae sunt in profundo maris vel in visceribus terrae, manifestum est quod non omnia sunt ad aliquid, idest ad opinionem et sensum. Et ita non omne apparens est verum. |#10 Deinde cum dicit amplius si ponit secundam rationem, dicens, quod unum non refertur nisi ad unum; et non ad quodcumque unum, sed ad unum determinatum. Sicut patet quod sint idem subiecto dimidium et aequale; non tamen ad aequale dicitur duplum, sed magis ad dimidium. Aequale vero dicetur ad aequale. Et similiter si ipse homo qui est opinans sit etiam opinatus, non refertur homo ad opinans inquantum est opinans, sed inquantum est opinatus. Si igitur omnia entia inquantum sunt huiusmodi, referuntur ad opinans inquantum opinans est, sequetur quod hoc quod dico opinans non sit unum, cum ad unum non referatur nisi unum, sed infinita secundum speciem, cum infinita referantur ad ipsum; quod est impossibile. Unde non potest dici quod omnia relative dicantur ad opinans, nec per consequens quod omne apparens vel opinans sit verum. |#11 Deinde cum dicit igitur quia concludit conclusionem suam intentam: et circa hoc duo facit. Primo ponit ipsam principalem conclusionem. Secundo inducit quoddam corollarium ex ea, ibi, si igitur impossibile. Dicit ergo primo, quod ex praedictis patet, quod inter omnes opiniones vel sententias ista est firmissima, qua dicitur oppositas dictiones sive propositiones sive contradictiones non simul esse veras. Et etiam dictum est quae inconvenientia accidunt dicentibus eas simul esse veras, et ex qua causa moti sunt ad illa dicendum. 114

|#12 Deinde cum dicit quoniam autem concludit corollarium, dicens, ex dictis, quod quia impossibile est simul contradictionem verificari de eodem, manifestum est, quod nec etiam contraria eidem inesse possunt; quia manifestum est quod non minus in contrariis alterum eorum est privatio, quam in aliis oppositis, licet utrumque contrariorum sit natura aliqua; quod non est in affirmatione et negatione, vel in privatione et habitu. Alterum enim eorum est imperfectum respectu alterius, sicut nigrum respectu albi, et amarum respectu dulcis. Et sic habet privationem quamdam adiunctam. Privatio autem est aliqua negatio substantiae, idest in aliquo subiecto determinato. Et est etiam ab aliquo genere determinato. Est enim negatio infra genus. Non enim omne non videns dicitur caecum, sed solum in genere videntium. Sic igitur patet quod contrarium includit privationem, et privatio est quaedam negatio. Si igitur impossibile est simul affirmare et negare, impossibile est contraria simul inesse eidem simpliciter, sed vel ambo insunt quo, idest secundum aliquid, sicut quando utrumque in potentia vel secundum partem, vel unum secundum quid et alterum simpliciter: sicut quando unum est in actu et alterum est in potentia; vel unum secundum plures et principaliores partes, alterum tantum secundum aliquam partem, sicut Aethiops est niger simpliciter et albus dente. |+16 Lectio 16 |#1 Postquam disputavit contra ponentes contradictoria simul esse vera, hic disputat contra ponentes esse medium inter contradictionem: hi enim dicunt non semper alteram partem contradictionis esse veram. Et circa hoc duo facit. Primo disputat contra ipsam positionem. Secundo contra quasdam alias quaestiones inopinabiles, hanc et superiorem positionem comitantes, ibi, his autem definitis. Circa primum duo facit. Primo ponit rationes contra dictam positionem. Secundo ostendit causam, quare aliqui moti sunt ad positionem illam ponendam, ibi, evenit autem quibusdam etc.. Circa primum ponit septem rationes: dicens primo, quod sicut contradictoria non possunt simul esse vera, ita nec potest esse medium inter contradictionem; sed de unoquoque necessarium est aut affirmare aut negare. |#2 Et hoc manifestum est primo ex definitione veri vel falsi: non enim aliud est magis falsum quam dicere non esse quod est, aut esse quod non est. Et nihil aliud est magis verum quam dicere esse quod est, aut non esse quod non est. Patet igitur, quod quicumque dicit aliquid esse, aut dicit verum, aut dicit falsum: si dicit verum, oportet ita esse, quia verum est esse quod est. Si dicit falsum, oportet illud non esse, quia falsum nihil aliud est quam non esse quod est. Et similiter si dicit hoc non esse, si dicit falsum, oportet esse; si verum, oportet non esse; ergo de necessitate aut affirmativa aut negativa est vera. Sed ille, qui ponit medium inter contradictionem, non dicit quod necesse sit dicere de ente esse vel non esse, neque quod necesse sit de non ente. Et ita nec affirmans nec negans, de necessitate dicit verum vel falsum. |#3 Deinde cum dicit amplius autem secundam rationem ponit; quae talis est. Medium inter duo aliqua accipi potest uno modo vel participatione utriusque extremi, quod est medium in eodem genere, sicut viride vel pallidum inter album et nigrum. Alio modo per abnegationem, quod etiam est diversum in genere, sicut inter hominem et equum, quod nec est homo, nec est equus, ut lapis. Si ergo inter contradictoria est medium, aut hoc erit primo modo, aut secundo: |#4 Si secundo modo, tunc nihil permutatur: quod sic patet. Omnis enim permutatio est ex non bono in bonum, aut ex bono in non bonum. Quare etiam cum est mutatio inter contraria, ut inter album et nigrum, est mutatio inter contradictorie opposita. Nam nigrum est non album, ut ex praedictis patet. Secundum autem praedicta non posset fieri mutatio ex non bono in bonum, vel e converso: ergo nulla esset mutatio: cum tamen semper hoc appareat vel videatur, quod ex non bono in bonum fiat mutatio, vel e converso. Quod autem omnis talis mutatio tollatur ex praedicta positione facta, sic patet. Non enim potest esse mutatio nisi inter contraria et media quae sunt unius generis: nec potest esse mutatio de uno extremo in alterum nisi per medium. Si igitur est medium inter contradictoria per abnegationem, idest alterius generis, nulla poterit esse mutatio de extremo in medium, et ita per consequens de extremo in extremum. |#5 Si autem primo modo, scilicet quod sit medium in contradictione quasi eiusdem generis, participatione utriusque, sicut pallidum inter album et nigrum, sequitur hoc inconveniens, quod sit aliqua generatio quae terminetur ad album, et non fiat ex non albo; quia ad unum extremum non tantum fit mutatio ex alio extremo, sed etiam ex medio. Hoc autem non videtur esse verum, scilicet quod sit aliqua generatio terminata ad album quae non fiat ex non albo. Et sic patet quod nullo modo potest esse medium in contradictione. |#6 Deinde cum dicit amplius omne tertiam rationem ponit, quae talis est.

115

Constat enim quod omne quod contingit affirmare. 116 . idest in sesquialtera proportione. |#9 Deinde cum dicit amplius in quintam rationem ponit. idest absque omni ratione. aut affirmat aliquid aut negat. Non solum autem hoc sequetur. dicentes nihil inter ea esse medium. Nec negat aliquid aliud quam illud quod ille interrogavit. Si in contradictione ponatur medium. Et ita patet quod semper oportet quod sit vera vel affirmatio vel negatio. quae talis est. quod negatio in quibusdam generibus inest loco contrariae differentiae. Item ista quatuor contingit negare. Nam generatio est transmutatio ad esse. scilicet affirmationem. Sicut in numero si esset aliquis numerus qui nec esset par nec impar. solum quia placet ei ita dicere. et ideo illa quae probari non possunt. planum est quod dicit affirmationem esse veram. et ita inter haec duo non est medium. et horum negatio erit verum. aut mentiatur: quia quando intellectus sic componit vel affirmando vel negando sicut est in re. ex negatione rationem habet. Et ita erit quaedam transmutatio praeter generationem et corruptionem. et sic in infinitum. Si quis interrogaret utrum homo vel aliquid aliud sit album. in primo aspectu apparet quod omnia erunt hemiolia. Si igitur inter affirmationem et negationem esset aliquod medium. oportet ut verum dicat. |#10 Deinde cum dicit amplius in sextam rationem ponit. et corruptio ad non esse. sicut et aliae opiniones inopinabilium. Primo enim ostendit quare quidam hanc opinionem posuerunt. sequitur quod aliquid sit praeter ens et non ens. sed negant. quae talis est. quae necesse est esse in eodem genere. ergo in nulla contradictione erit medium. constat quod negat. quod scilicet praeter omnes contradictiones sit aliquid verum quod est medium inter eas. vel necesse habet concedere affirmationem. Relinquitur igitur. iusto et iniusto. oportet quod respondens vel assentiat vel non assentiat: et si assentiat. principium autem ad hos omnes. Contingit autem affirmare haec tria esse. ibi. Vel secundum aliam literam negatio implet contrarium. |#8 Similiter. quia oportet quod aliqua opinio sit vera. Sed hoc non potest verum esse in omnibus. cum affirmationem et negationem manifeste sequantur. quia quando aliqui non possunt solvere orationes contentiosas. Ponentes aliquid medium inter affirmationem et negationem. Secundum igitur opinionem eorum qui ponunt inter affirmationem et negationem medium. et omnis opinio affirmatio est vel negatio: unde oportet quod semper affirmatio vel negatio sit vera: et sic non est medium in contradictione. sed etiam quod sint in infinitum plura. Impar vero quod non potest. Quod videtur inconveniens. Erunt igitur plura in infinitum quam modo ponantur. quod quidam volunt inquirere rationem probantem de omnibus. mentitur. si autem non assentiat respondendo non. Et sicut negatio est aliud ab affirmatione. quae talis est. contingit negare. quae ponunt omnes communiter. ita aliud erit quoddam quartum praeter tria praedicta. Tria autem ad duo se habent in hemiolia. quia verum et non verum sunt contradictoria quaedam. ex duplici causa: quarum prima est. |#11 Deinde cum dicit amplius quando septimam rationem ponit. et concedunt conclusionem. ponunt aliquod tertium praeter illa duo. Erit enim eius substantia et ratio alia a praedictis. sicut et negationis alia ab affirmatione. quod praedicta opinio evenit quibusdam. Relinquitur ergo quod inter affirmationem et negationem non potest esse medium. ergo contingit ista tria negare. ibi. videtur autem Heracliti. Nam par est quod potest dividi in aequalia. in omnibus istis contrariis esset aliquod medium. idest in sesquialtera proportione ad ea quae ponuntur. vel proferre negativam. dicens. |#7 Deinde cum dicit amplius autem quartam rationem ponit. |#12 Deinde cum dicit evenit autem ostendit causam quare quidam in hanc opinionem incidunt: et circa hoc tria facit. sed etiam media. Ex definitione autem veri et falsi apparet quod sive aliquis affirmet sive neget. negationem. quia non solum erunt affirmationes et negationes. nec non verum. Et ulterius ipsam nituntur confirmare aliquas alias rationes adinveniendo. quia negativa. idest rationes litigiosas sive sophisticas factas eis ab aliis vel a seipsis. Tertio ad quas opiniones Philosophorum praedictae opiniones sequuntur. dicentes verum esse quod syllogizatum est. quando autem non sic. nolunt concedere. cum ens et non ens sint contradictoria. |#13 Secunda est propter hoc.Intellectus in omni conceptione sua. consentiunt rationi probanti. sicut patet de pari et impari. et ipsa negatio est non esse. qua sentit et intelligit. Et ita sequeretur quod aliquis esset. qui nec verum diceret. dicit. Hoc autem patet esse impossibile ex definitione paris et imparis. nisi hoc dicat aliquis orationis causa. Secundo modum disputandi contra eos. quia alterum contrariorum. Cuius contrarium patuit ex definitione veri et falsi. Dicit ergo primo. et medium. oportet hoc in omnibus contradictionibus dicere. quod respondens ad quaestionem.

propter hoc quod quodlibet fit ex quolibet. vel non esse quod non est. quod qui hoc ponit. sicut verum et non verum. nondum est. Necesse est enim eis concedere definitiones rerum. Nam verum est cum dicitur esse quod est.Prima autem principia quae sunt omnium conceptiones communes probari non possunt. nec est bonum nec non bonum. manifestum est quod impossibile est quod quidam dixerunt quod univoce. |#16 Ad positionem vero Anaxagorae sequitur quod aliquid sit medium contradictionis. Verum autem et falsum pertinent proprie ad considerationem logici. quod est falsum. quia omnia principia firmantur super hoc principium. ut dicamus omnia similiter esse falsa vel similiter esse vera. sequitur error qui est circa moveri et quiescere. et per consequens esse et non esse. idest determinatis praedictis quae erant dicenda contra praedictas inopinabiles opiniones. per hoc quod natura definitur quod est principium motus et quietis. qui est circa esse vel non esse. et quod nihil prohibet quin dicamus omnia sic esse falsa. ibi. Illa autem sunt propriissima huius scientiae. et ideo eas negant. et quod nihil est medium inter ea. inquantum huiusmodi. ex quo sequitur omnia esse vera. idest uno modo sententiandum est de omnibus. sicut supra dictum est. sequitur quod omnia sunt vera. si ponunt quod nomina aliquid significent. nec album nec non album. Ipse enim dixit simul esse et non esse. qui destruunt principia physicae. Et hoc magis potest sciri ex dictis. |#4 Deinde cum dicit amplius autem ponit rationes contra praedictas opiniones. e converso. Ipse enim ponebat quod quodlibet miscetur cum quolibet. et dicit quod ex definitione veri vel falsi vel aliquorum aliorum nominum. Falsum autem. quod est huius philosophiae primum subiectum. Alii vero dixerunt quod omnia sunt vera.. Secundo reprobat eas. quod definitis. quod affirmatio et negatio non sunt simul vera. Constat quasdam esse contradictiones quas impossibile est simul esse veras nec simul falsas. sicut ex supra dictis rationibus patet. Dicit ergo. sed omnia esse falsa. ut in sexto huius habetur. quarum prima talis. quod ad istas orationes. Et sic est aliquid medium contradictionis. ens et non ens. quasi tacitae obiectioni respondens dicit. amplius autem palam etc. Similiter autem ex errore. Et quia id quod movetur habet non esse admixtum cum esse. est. Et primo contra quosdam. Nihil enim secundum communem opinionem ponimus nisi affirmationem et negationem. Secundo contra quosdam. Et ideo destructis erroribus circa esse et non esse. quae ad praedicta consequuntur. utrumque praedictorum ponit. sicut colores medii nec sunt albedo nec nigredo. De permixto autem neutrum extremorum potest dici. Motus autem et quies sunt proprie de consideratione naturalis. Quod autem quiescit. qui dicebat omnia moveri simul. palam autem quia neque qui omnia etc. Unde si duae primae opiniones sunt impossibiles. quae dicit quod omnia simul sunt vera et falsa. dicens. |#3 Et ne forte aliquis diceret quod praeter has opiniones est etiam tertia. Si igitur harum contradictionum necesse est alteram esse veram et alteram falsam. Et huiusmodi orationes consequuntur ad opinionem Heracliti. quemadmodum supra dictum 117 . |#2 Circa primum duo facit. sicut illa est falsa. Nam ratio quam nomen significat est definitio rei. diameter est commensurabilis lateri quadrati. non oportet quaerere. |+17 Lectio 17 |#1 Disputat contra quasdam positiones. quietem et motum. tunc non differunt a plantis. |#5 Deinde cum dicit sed ad omnes secundam rationem ponit. cum sequantur rationem entis. Unde si affirmatio et negatio sunt falsa. idest petere concedendum aliquid esse vel non esse in rebus.. sequitur omnia falsa esse. sicut dictum est. consequuntur enim ens in ratione de quo considerat logicus: nam verum et falsum sunt in mente. |#14 Deinde cum dicit principium autem ostendit ex quo principio debeat procedi contra tales opiniones. Nam quod movetur. qui destruunt principia logicae. Philosophus enim primus debet disputare contra negantes principia singularium scientiarum. illam tertiam oportet esse impossibilem. Primo ponit opiniones falsas circa verum et falsum. per hoc in positiones inopinabiles incidentes. ibi. idest positiones. Unde illud quod est mixtum. sequitur error circa verum et falsum: nam per esse et non esse verum et falsum definitur. |#15 Deinde cum dicit videtur autem ostendit ad quas opiniones praedictae positiones consequuntur: et dicit quod ad positionem Heracliti. Quidam enim dixerunt nihil esse verum. ex consequenti destruuntur errores circa verum et falsum. non omnia sunt vera nec omnia sunt falsa. ut supra habitum est. Ad errorem autem qui accidit circa esse et non esse. Et per consequens sequitur omnia esse falsa. Si autem non concedunt omnia significare aliquid.

Primo tangit falsitatem harum opinionum. qui dicit omnia esse falsa excipit suam opinionem: ideo hanc responsionem excludit. qui opinatur vel profert propositionem. quod falsum est esse. ulterius haec erit vera. idest positiones. |#7 Deinde cum dicit contingit autem quartam rationem ponit. et praecipue in proposito. |#10 Deinde cum dicit nam si quiescunt secundo ostendit has opiniones esse falsas. facit opinionem contrariam suae opinioni esse veram. Patet enim. Ad omnes praedictas orationes. quia omne quod permutatur. ut ostensum est. quia necesse erit vel affirmationem vel negationem esse veram. et ita non omnia moventur. accipiendo definitionem falsi. Sed hoc videtur inconveniens: transmutatur enim veritas et falsitas propositionis. et omne quod in aliquo permutatur. idest famosum ab omnibus dictum. ex definitione veri vel falsi. vera est. Et hoc est famatum. quod detur nomina aliquid significare. Et ideo patet. Ille enim. quod nec opinio dicens omnia moveri. accidit autem et id vulgare. quod necesse est de quolibet aut affirmare aut negare. inest ei quod permutatur. Omne quod permutatur. Hoc autem dato. et e converso: et similiter falsum non aliud est quam affirmare id quod negare est verum. dicere non esse quod est. contingit hoc inconveniens quod seipsas destruunt. semper erit verum. et e converso: sequitur quod impossibile sit omnia esse falsa. excipiat suam contrariam. quod verum nihil est aliud quam dicere esse quod est. socratem sedere esse verum est verum. sequetur infinitas esse falsas. nihilominus sequitur quod contingat eis quaerere. Si omnia moventur et nihil est quiescens. quae talis est. et ideo quicquid est verum. si vero omnia. quod verum est dicere illud esse. quam illud affirmare. Et falsum est dicere id esse. mutetur. Unde non oportet dicere quod quicquid est in re permutata. et ita destruit suam opinionem. quod falsum est non esse. cum nihil sit medium in contradictione. quia hoc videtur petere principium. et similiter. quae talis est. quod ex praedictis est manifestum. Quod sic probat. Sed hoc petendum est. idest repetere infinitas esse orationes veras contra ponentes omnia esse falsa. quod si ille qui dicit omnia esse vera. Nec hoc est mirum: quia homo. Et primo ostendit quod opinio sit falsa. quae talis est. nihil erit verum in rebus: quia quod est verum. Igitur impossibile est omnia falsa esse. semper est falsum. Quae talis est. Falsum autem. per hoc quod ostensum est. vel non esse quod non est. verus est. Et ita. in qua aliquando est. Et ratione eadem patet quod non omnia sunt vera. et dicit. et quicquid est falsum. quod verum est non esse. tunc nihil removetur a dispositione. Unde alius textus habet. quae ponit omnia quiescere: quia si omnia quiescunt. et iterum non erit. scilicet motum et quietem: et circa hoc tria facit. sed quod aliquid sit manens. et sic in infinitum. Si enim detur una opinio vera. ergo et haec erit vera: socratem sedere est verum. Si enim haec positio vel opinio est vera: socrates sedet. Semper enim qui dicit de oratione vera quod sit vera. dicens. postmodum fuit. quod falsum est negare. Constat ex praedictis. Et ideo ex definitionibus contra eos disputare oportet. |#11 Secundo ostendit esse falsam opinionem quae ponit omnia moveri. patet quod non sunt omnia falsa. qui dicit omnia esse vera. Et eadem ratione probatur quod impossibile est omnia esse vera. Et hoc potest procedere in infinitum. vel non esse quod verum est esse. falsus est. et infinitas falsas contra ponentes omnia vera esse. |#8 Et quia posset aliquis dicere quod dicens omnia vera excipit aut aufert ab universalitate suam contrariam. Et si detur una opinio falsa. ex aliquo in aliud permutatur. |#6 Deinde cum dicit amplius si tertiam rationem ponit. quo non dato. Quarum primam ponit ibi. |#12 Deinde cum dicit amplius autem secundam rationem ponit. sed contraria suae opinionis est quod sua opinio non sit vera: ergo qui dicit omnia esse vera. quod autem movetur nondum est: ergo oportet omnia esse falsa: quod est impossibile. |#9 Deinde cum dicit palam autem disputat contra opiniones destruentes principia naturae. sicut iam supra dictum est. necessario est ens. et dicens omnia esse falsa excipiat suam opinionem dicens quod ipsa sola non est falsa. sequetur infinitas esse veras. duabus rationibus. nec opinio dicens omnia quiescere. qui dicit omnia esse falsa. iam est. Et si illa est vera. aliquando non erat. Et similiter manifestum est quod ille. Si autem non est aliud verum. dicens solam eam esse non veram. vel esse quod non est. oportet ponere definitiones. dicit suam opinionem non esse veram. vel non esse. 118 . dicit etiam seipsum dicere falsum. Et qui dicit de oratione falsa quod sit vera.est. disputatio tollitur. quod non est simul affirmare et negare.

causa vero dicitur. et temporis. Ex parte vero opposita sive contraria. quia hoc nomen principium communius est quam causa: aliquid enim est principium. et secundum prius et posterius in motu est prius et posterius in tempore. quod significat quamdam causam in speciali. elementum. Primo ponit significationes huius nominis principium. Et hoc removens. sed secundum id. eo quod ille motus est sensui manifestior. quod semper est immobile. ibi. Sicut in longitudine et in via quacumque. sed ab ea parte unde est unicuique in promptu magis ut moveatur. nec dicuntur univoce.5 : LIBER 5 |+1 Lectio 1 |#1 In praecedenti libro determinavit Philosophus quid pertineat ad considerationem huius scientiae. et semper eodem modo se habet. Et hoc manifestat per simile. |#2 Prima dividitur in tres. Et iterum causa est in plus quam elementum. sunt omnibus communia. principia et causae. natura vero dicitur etc. super quam transit motus.|#13 Deinde cum dicit sed nec omnia tertiam rationem ponit. est ordo inventus in motu locali. scilicet primum. Vel secundum aliam literam. et ordo qui attenditur secundum prius et posterius in magnitudine. Secundo hoc nomen. quae posset occasionari ex praedictis. Secundo reducit omnes ad unum commune. idest finis vel terminus. quod primo est nobis notum. Tertio nominum quae significant passiones entis inquantum est ens. Primo distinguit nomina significantia causas generaliter. ex illa parte est principium. quod alio modo dicitur principium motus unde unumquodque fiet maxime optime. Primo determinat distinctiones nominum quae significant causas. ibi. necessarium dicitur sine quo non contingit. scilicet corpora super caelestia. ibi. |*MPH. principium. Secundo quoddam nomen significans quoddam quod consequitur ad causam. in disciplinis scilicet in quibus non semper incipit aliquis addiscere ab eo quod est principium simpliciter et 119 .. Et quia ea quae in hac scientia considerantur. ibi. dicit. in sexto libro. ut probatum est octavo physicorum. quas scientia ista considerat. Prima in duas. |#3 Sciendum est autem. idest ex qua parte rei aliquid incipit primo moveri. unde incipit motus. importat influxum quemdam ad esse causati. quod principium dicitur illud unde aliquis rem primo moveat. omnium igitur principiorum. ibi. et causas. et passiones. quae in huius scientiae consideratione cadunt. elementum vero dicitur. sicut principium motus dicitur terminus a quo. motus. ideo prius distinguit intentiones nominum. sed secundum prius et posterius de diversis. ibi. idest aliqua pars magnitudinis. Quia igitur principium dicitur quod in aliquo ordine. Prima dividitur in duas. quod ideo omnia quandoque moventur et quandoque quiescunt. |#4 Quia vero motus non semper incipit a principio magnitudinis. Nam causa est ad quam de necessitate sequitur aliud. qui incipit. quod non est causa. ibi. Primo distinguit hoc nomen. Primo distinguit nomina significantia causas. illorum nominum quae significant subiectum huius scientiae vel partes eius. est prius nobis notus. Secundo distinguit quoddam nomen. perfectum vero dicitur etc. scilicet magnitudinis. secundum autem quod res sunt nobis notae secundum hoc a nobis nominantur. quod principium et causa licet sint idem subiecto. et ideo hic quintus liber dividitur in tres partes. causa. ideo hoc nomen principium secundum propriam sui inquisitionem significat id quod est primum in magnitudine. Sola enim causa intrinseca potest dici elementum. quod ad hunc modum pertinet principium motus et principium temporis ratione iam dicta. Secundo incipit determinare de rebus. Sciendum est. a qua incipit motus localis. hoc vero nomen causa. dicens. scilicet necessarium. Ordo autem prioris et posterioris invenitur in diversis. unde aliquid rei primo movebitur. quia non omnia moventur nec omnia quiescunt. et est quoddam movens. Posset enim aliquis credere quod. Tertio hoc nomen. ut in quarto libro est habitum.. excludens quamdam falsam opinionem. quae sub consideratione huius scientiae cadunt. Cuiuslibet autem scientiae est considerare subiectum. hic incipit determinare de rebus. Circa primum duo facit. est diversum vel alterum. unum dicitur aliud secundum accidens. quod non est verum quod omnia quandoque quiescant et quandoque moveantur. Nam hoc nomen principium ordinem quemdam importat. secundo. Nam secundum prius et posterius in magnitudine est prius et posterius in motu. differunt tamen ratione. quae semper moventur. Sunt autem trium rerum ordines sese consequentes. ideo ponit secundum modum. ut habetur quarto physicorum. Procedit autem hoc ordine. Sunt enim quaedam mobilia. idest unusquisque incipit optime moveri. Et ideo dicit. scilicet hoc nomen natura. ibi.

discurrens de principiis in conclusiones.secundum naturam. Ex causa enim incipit motus ad esse rei. qui in motibus exterioribus consideratur. Et inter has maxime dicuntur principia architectonicae. vel non est inexistens. esse primam partem generatam in animali. licet non eadem ratione causa dicatur et principium. Tyrannides autem obtinent. Nam ex eorum voluntate fiunt et moventur omnia in civitatibus. ut dictum est. Secundum autem Philosophi sententiam. 120 . idest extrinsecum. sicut in his quae non per motum. quod tamen est extra rem. sed per solam fiunt mutationem. posuerunt membrum adaptatum illi operationi. ut patet in factione substantiarum. Sicut in motu primi mobilis principium est ab oriente. quae primo generatur. |#7 Dicitur ergo primo modo principium illa pars rei. et praecipue secundum quod intellectus noster quamdam similitudinem motus habet. et militaris equestri. quae quandoque posteriora sunt secundum naturam. etsi operationes sensus perficiantur in cerebro. |#11 Ad similitudinem autem ordinis. quae a principio nomen habent. ex cuius voluntate vel proposito moventur et mutantur alia. Qui autem consideraverunt animal solum ex parte sensus. |#9 Secundo etiam manifestat in rebus agibilibus sive moralibus aut politicis. sicut gubernator navis imperat navifactivae. quia ab arte incipit motus ad artificii constructionem. et hoc quidem manifestatur in tribus. unde est ei opportunum primo moveri. vel a quocumque termino. ut reges. |#12 His etiam modis et causae dicuntur quaedam principia. sicut iudices et huiusmodi. |#5 Differt autem hic modus a primo. unde incipit rei generatio. Vel unde incipit permutatio. ut hepar vel aliud huiusmodi. et secundum alios cerebrum. Animal enim distinguitur a non animali. qui in particularibus officiis in civitatibus praeponuntur. Quod quidem principium dupliciter se habet. et ideo sequuntur significationes principii. idest intrinsecum. quia a corde omnes virtutes animae per corpus diffunduntur. |#10 Tertium exemplum ponit in artificialibus. qui universaliter quibuscumque imperant. idest ab illis. sicut dicimus principia demonstrationum esse suppositiones. fit nobis etiam notus ordo in aliis motibus. accipitur aliquod principium a quo optime vel opportune movetur mobile secundum suam naturam. quae sunt magis nota quo ad nos. In motibus etiam nostris non semper incipit homo moveri a principio viae. Primo quidem in rebus naturalibus. unde res primo innotescit. quamvis etiam ipsius sensus primum principium sit in corde. Nam omnes causae sunt quaedam principia. Operationes autem sensus maxime manifestantur in cerebro. qui per violentiam et praeter iuris ordinem ad suam utilitatem civitates et regnum detinent. vel etiam tyrannides in ipsis. vel per aliquem alium motum huiusmodi. quae est quasi navis fundamentum. quod concitat animos hominum ad bellum. Hic autem ex principio motus designatur principium in magnitudine. sicut in navi fit primo sedile vel carina. Imperia autem illi. qui sunt super magnitudines circulares non habentes principium. Et ideo alio modo dicitur principium. Et ideo qui consideraverunt animal ex parte motus. Dicuntur enim artes architectonicae quae aliis artibus subservientibus imperant. Qui autem consideraverunt animal inquantum agit vel secundum aliquas eius operationes. super quod omnia ligna navis compaginantur. Dicuntur autem potestates habere homines. |#6 Ex ordine autem. idest dignitates et petitiones. et ex qua generatio rei incipit. quae sumuntur secundum principium in generatione vel fieri rerum. idest principales artes dictae. Aut enim est inexistens. sicut in his quae acquiruntur per alterationem. |#8 Alio autem modo dicitur principium. sicut puer est ex patre et matre qui sunt eius principium. attenditur etiam quidam ordo in rerum cognitione. sensu et motu. aut aliud tale membrum. In animali vero primo fit cor secundum quosdam. unde primum natus est motus incipere in his quae fiunt per motum. quia artes etiam simili modo principia esse dicuntur artificiatorum. Et ideo etiam in illis motibus. sed ab eo unde aliquid facilius sive opportunius valet addiscere. in quibus principium generationis dicitur. est fundamentum. Nam in primo modo ex principio magnitudinis designatur principium motus. et sic dicuntur principatus in civitatibus illi qui obtinent potestates et imperia. posuerunt cerebrum esse principium. sed quandoque a medio. in quibus dicitur principium id. posuerunt cor principium esse in generatione animalis. Principium autem motus apparet esse in corde. et bellum ex convitio. prima pars est cor. Similiter quod primo in domo fit. Sicut dicitur homo fieri magnus vel albus. qui consideratur in motu locali.

ut album ex nigro vel album ex non albo. Et. eius materia erit metallum. et dicit quod commune in omnibus dictis modis est. finis cuius causa fit aliquid. Primo enumerat diversas species causarum. est etiam materia. quia numerus est genus dualitatis. et permutans permutati. In naturalibus enim. In quibus duobus exemplis duo principia motus tetigit ex quibus omnia fiunt. Sicut enim animal gressibile bipes est forma hominis. ut scilicet dicamus quod diapason est secundum proportionem numeri ad numerum. |+2 Lectio 2 |#1 Hic Philosophus distinguit quot modis dicitur causa. ita animal. Et iterum quasi intrinsecum dicitur principium substantia rei. et sic de aliis. Et universaliter omne faciens est causa facti per hunc modum. et argentum phialae sunt causa per modum materiae.|#13 Deinde cum dicit omnium igitur reducit omnes praedictos modos ad aliquid commune. aut in rei cognitione. quaedam extrinseca. idest forma quae est principium in essendo. Dicit autem. et corpus. sicut forma consonantiae diapason. ut cum dicitur. tamen id quod est principale in definitione. ut dicatur principium illud. Secundo manifestat quaedam circa species praedictas. Et circa hoc duo facit. sed etiam partes definitionis. unde dualitas est forma eius. ut dictum est. Et horum genera. ibi. ita etiam genera formarum sunt formae rerum. et haec est causa movens. ideo forma est ratio ipsius quod quid erat esse. qui secundum consilium agit ad rei conservationem. Circa primum duo facit. et moralibus et artificialibus. modi vero causarum. materia est eius genus. Quod quidem dicitur ad differentiam privationis. non tollitur ratio aeris. Nam cum statua fit. oportet quod sit ex parte formae. Ex eadem enim causa ex qua movetur aliquid ad locum. et haec est causa formalis. Quando enim duo soni se habent adinvicem in dupla proportione. Primo assignat species causarum. Et ideo natura potest esse principium et elementum. natura autem generis vel speciei est id quod significat definitio. quod uno modo dicitur causa id ex quo fit aliquid. Per quem modum ponebat Plato ideas esse formas. Sicut consiliator est causa.. Nam ex contrario vel privatione dicitur aliquid fieri sicut ex non inexistente. Alio modo sicut extrinseca a re. et bipes. et est ei inexistens. sicut ex inexistente. sed in obliquo. Primo enumerat diversas species causarum. Secundo reducit eas ad quatuor. vel efficiens. et naturam in patre. et praevoluntas. et gressibile. quae scilicet ponuntur in definitione in recto. quod est primum. idest definitio per quam scitur quid est res. Statua autem fit ex aere. aut etiam quietis. et haec dicitur species. Nam proportio dupla ex dualitate rationem habet. quia quaedam sunt intrinseca. ibi. Et mens. id est exemplar. est proportio duorum ad unum. Dicit ergo primo. dicitur etiam esse principium. Bonum enim. Et ideo haec est ratio quare forma est causa. praecipue demonstrationes ex fine sumuntur. et phiala ex argento. quia cuiuscumque materia est species aliqua. in multis sunt principia cognitionis et motus. ibi. quae sunt intrinseca. Secundo modos causarum. ideo ut universaliter loquamur. ut ex praedictis patet. idest intellectus. exemplar rei dicitur forma. Et. nec si fit phiala. conveniant. quia perficit rationem quidditatis rei. et mixtum. quod habet rationem finis in prosequendo. Quamvis enim in definitione ponantur aliquae partes materiales. Et ideo aes statuae. omnes vero causae dictae. sicut prima pars rei dicitur principium. Et secundum etiam praedicta. ad cuius tamen similitudinem res fieri dicitur. idest intus existens. sicut in omnibus quae aguntur propter finem. Et similiter pater est causa filii. species et exemplum. |#3 Tertio modo dicitur causa unde primum est principium permutationis et quietis. Uno modo sicut forma intrinseca rei. dicuntur principia quasi extrinseca. tunc est inter eos consonantia diapason. Nam ex consiliatore incipit motus in eo. scilicet propositum in consiliatore. et malum in vitando. sicut si materia statuae est aes. sicut primum movens dicitur principium. et etiam contrarii. accidit autem multoties etc. quia motus naturalis et quies naturalis in eamdem causam reducuntur. tollitur ratio argenti. differunt tamen. Et sicut id quod est genus materiae. aut in esse rei. etiam numerus est forma diapason. idest propositum. Ponitur autem interdum materia in definitione. quia unumquodque consequitur naturam vel generis vel speciei per formam suam. motus. sicut illud a quo incipit motus: elementum autem sicut pars prima in generatione rei. Et non solum tota definitio comparatur ad definitum ut forma. et secundum hoc. cum secundum eam res sit in esse. et similiter quies violenta et motus violentus. 121 . quae comparatur dupliciter ad rem. quod anima est actus corporis organici physici potentia vitam habentis. aut in fieri rei. Circa primum duo facit. |#2 Alio autem modo dicitur causa. |#14 Sed quamvis omnia principia in hoc. dicens quid est res. Natura quidem. quiescit in loco.

et pharmacia. Sed in proposito diversis modis ista duo sunt causa statuae: aes quidem ut materia. sive sit naturale. propter hoc quod est ultimum in esse. et purgatio pharmaciae. Et ideo non solum dicit quod faciens sit causa facti. Huiusmodi etiam omnia sunt propter finem. Nam haec quaestio quare. In hoc tamen differt ab agente principali. per quam acquiritur attenuatio. sed non eodem modo. |#5 Disponens autem quod non inducit ultimam formam perfectivam. dicuntur finis respectu praecedentium. quae est propinquissima sanitati in his. idest quatuor modis. sicut homo generat hominem non causans intellectum. quia rei. ut aedificator domus. si inducat ultimam dispositionem ad quam sequitur de necessitate forma. vel artificialem in artificialibus. ideo specialiter probat de fine quod sit causa. Statuae enim causa per se et non per accidens est factor statuae. artifex vero ut efficiens. qui superabundant in humoribus. qui est ab extrinseco. et consilians. |#8 Ad hoc autem genus causae reducitur quicquid facit aliquid quocumque modo esse. licet possint esse plures causae hoc modo. scilicet perficiens. quod una sit proxima. convenienter respondentes dicimus. hoc fit manifestum ex hoc. et tamen unum eorum est finis alterius. |#10 Concludit ergo quod causae toties dicuntur. dicitur finis respectu praecedentium. quia principale agens agit ad finem proprium. sed tantummodo praeparat materiam ad formam. quod causae multipliciter dicuntur. quod contingit in omni motu. non solum secundum esse substantiale. et sunt tria: quorum primum est. et primus intellectus toti naturae. Quod enim secundum accidens multae sint causae unius rei. Et sic respondentes opinamur reddere causam. quod neutrum sit causa sufficiens. Perficiens autem dicitur causa efficiens. sed utrumque coniunctim. adiuvans. |#6 Adiuvans autem dicitur causa secundum quod operatur ad principalem effectum. qua omnia illius effectus possunt etiam causa per accidens dici: sed. ut sanetur. nam causa secunda operatur propter finem primae causae in omnibus agentibus per se ordinatis. vel propter quid quis ambulat. quia id. Nam attenuatio est finis purgationis. 122 . alia remota: vel ita. |#7 Consilians autem differt ab efficiente principali. quae est primum agens in hoc ordine. operatur ad finem regis. disponens. sicut architector navis navim operanti. sicut militaris propter finem civilis. Haec autem intermedia posita differunt adinvicem in hoc. sed etiam omnia intermedia quae sunt inter primum agens et ultimum finem. quae ultimam rei perfectionem causat. |#9 Quarto modo dicitur causa finis. quod ipse facit. sicut sanitas est causa ambulandi. sicut quod inducit formam substantialem in rebus naturalibus. non est domus nisi in potentiam. quaerit de causa: cum enim quaeritur quare. sicut qui adiuvat regem in bello. sicut patet in multis. et organa idest instrumenta quibus medicina vel pharmacia praeparatur et ministratur. unde etiam ab aliis prioribus philosophis haec causa est praetermissa. sed etiam mutans mutati. Et haec non proprie dicitur efficiens domus. sive actiones. Et addit fere propter modos causarum quos infra ponet. et purgatio. sed secundum accidentale. idest operationes. hoc difficile non videbatur. Vel etiam ideo. Nam primum agens intellectuale in omnibus dat finem et formam agendi secundo agenti. sive intellectuale.|#4 Sciendum est autem quod secundum Avicennam quatuor sunt modi causae efficientis. quia illae eaedem species non eadem ratione in omnibus inveniuntur. quaedam vero sunt opera. qui trahunt navem. Hoc enim est impossibile quod eiusdem secundum idem genus. quaedam eorum sunt organa. sed secundum se. propter quod efficiens operatur. quae consequuntur circa causas ex praedictis. inquantum dat finem et formam agendi. et ipsa medicina ministrata qua natura utitur ut instrumento. sicut instrumenta quibus medicina praeparatur et ministratur. idest medicina laxativa. dicitur domum facere. Et quia de fine videbatur minus quod esset causa. sicut ille. et ex qua purgatio causatur. adiuvans autem ad finem alienum. ut purgatio et attenuatio. Et haec est dispositio causae secundariae ad primam. |#11 Deinde cum dicit accidit autem ponit quaedam. hoc autem est cuius causa aliquid fit. Unde patet quod finis est causa. multa possunt accidere. quae est causa per se alicuius effectus. et eodem modo dicuntur causa unde principium motus respectu sequentium: sicut inter medicinam. sunt ista media: scilicet attenuatio. vel propter quid. contingit multas causas esse unius rei non secundum accidens. et sanitatem quae est ultimus finis. qui dolat ligna et lapides. Non solum autem ultimum. et aes. quod causae per se sint multae unius. sint multae causae per se eodem ordine. Et haec est habitudo primi agentis per intellectum ad omne agens secundum. quod quia causa multis modis dicitur. ut in primo libro praehabitum est. Magis tamen proprie erit efficiens.

|#12 Secundum ponit ibi. sicut homines in exercitu. Dicuntur enim elementa. et tunc forma est ipsa mixtio. dicuntur esse causa conclusionis. quia movendo perducit efficiens ad hoc. si similiter ad utrumque referatur. quo haec est causa huius. scilicet ex compositione et specie et toto: sicut patet si definiretur exercitus. amplius autem dicit. et sic pro forma respondet totum. quod aliqua duo adinvicem sibi sunt causae: quod impossibile est in eodem genere causae. quia efficiens est principium motus. domus et phiala. sed quantum ad terminos. Quandoque autem plures adinvicem adunatae sunt materia alicuius rei. vel secundum virtutem earum. Ex quolibet autem trium horum sumitur quod quid est rei. Et similiter materia et forma: nam forma dat esse. materia vero formae inquantum sustentat ipsam. Illud enim. ideo subiungit quod utrumque istorum reducitur ad idem genus causae. et adinvicem dicit. Et suppositiones. sicut argentum phialae. Est igitur efficiens causa finis. quod propositiones dicuntur esse materia conclusionis. sed quantum ad rationem causalitatis. et tunc forma correspondens tali materiae potest dici species. sed contactu et colligatione. Efficiens est causa finis quantum ad esse quidem. Sciendum est enim. non quidem secundum quod sub tali forma existunt. idest propositiones praemissae. Et in omnibus istis est una ratio causae. sicut partes et alia quae praedicta sunt. Sicut dolor ex incisione vulneris est causa sanitatis. ex quibus propositis syllogizatur. |#2 Sciendum est autem. secundum quam quidditas rei completur. quod etiam contingit. et materia artificialium dicitur esse causa factorum per artem. sed dissimiliter est causa utriusque. et compositio. secundum quod dicitur causa illud ex quo fit aliquid. et species. finis autem causa efficientis. Manifestum vero fit multipliciter dictis causis. Quod etiam difficile videbatur vel impossibile. |+3 Lectio 3 |#1 Hic Philosophus reducit omnes causas in quatuor modos causarum praedictos. Quandoque autem non solum adunantur ordine. idest literae. Eodem enim modo oppositum est causa oppositi. idest bonae dispositionis. ut efficiens sive principium motus: sanitas autem est causa illius doloris. (sic enim magis se habent in ratione causae efficientis). et tunc respondet pro forma compositio. quod cum sint quatuor causae superius positae. ex quibus componuntur. et ignis et terra et huiusmodi omnia simplicia corpora. ut finis. quod est ratio causae materialis. causae syllabarum. scilicet totum. quae pertinent ad rationem formae. sicut apparet in partibus domus. Nam efficiens et finis sibi correspondent invicem. sicut se habet corpus humanum ad animam rationalem. Materia etiam quandoque non sustentat formam secundum esse simpliciter. idest dicimus ipsum esse causam contrarii. alia vero se habent ut quod quid erat esse. Secundum enim idem genus causae aliquid esse causam et causatum est impossibile. et aliae duae similiter. Ne autem putetur quod hoc sit referendum ad diversa genera causarum sicut et priora duo. quando est absens causamur idest accusamus ipsum de contrario. quod designatur nomine exercitus vel civitatis. scilicet ex maiori et ex minori extremitate. Unde ex fine habet suam causalitatem efficiens. qui ad digestionem confert et superfluos humores consumit. Quod quidem contingit tripliciter. quae tamen est quaedam compositionis species. |#3 Inter ea autem ex quibus res integratur. quod contingit in mixtione. finis autem terminus. dicuntur esse causae corporum mixtorum. |#13 Sciendum est autem. Forma autem et materia sibiinvicem sunt causa quantum ad esse. dicimus eius absentiam esse causam perditionis. Finis autem est causa efficientis non quantum ad esse. |#14 Tertium ponit ibi. dicens. Sicut patet. aliquid se habet per modum subiecti. Nam efficiens est causa inquantum agit: non autem agit nisi causa finis. Et partes dicuntur esse causa totius. Nam forma substantialis dat esse materiae simpliciter. incidunt in praedictos quatuor modos. quod idem contrariorum contingit esse causam. prout etiam forma est. quae causatur ex labore moderato. habens esse in hoc. Dico autem utrumque horum sibi invicem esse causam essendi vel simpliciter vel secundum quid. quod quandoque una res simpliciter est alicuius materia. earum duae sibiinvicem correspondent. Nam ex terminis praemissarum componitur conclusio. materia autem recipit. scilicet ad causam moventem. Alia litera habet melius laborare causa est euexiae. Sic ergo habemus duos modos causae. quod per sui praesentiam est causa huius. Forma autem accidentalis secundum quid. quod omnia quae dicuntur causae. Forma quidem materiae inquantum dat ei esse actu. Quandoque autem super hoc additur alteratio componentium. quod sit finis. sed secundum quod est forma huius. quod gubernator per sui praesentiam est causa salutis navis. Quandoque enim adunantur secundum ordinem tantum. 123 . vel domus in civitate.

quarum una est prima et remota. Uno modo in causis diversis numero adinvicem ordinatis. Et similiter est de aliis modis oppositis. ex eo scilicet quod sunt principia motus et quietis. sicut in naturalibus. et formam inesse materiae. idest quodam compendio comprehenduntur. |#6 Sciendum autem est. Efficiens autem est causa causalitatis et materiae et formae. quod praedicta sunt causae. dicuntur causae priores. 124 . sicut per se et per accidens. Est autem distinctio causae per species et per modos.|#4 Secundum autem aliam rationem dicitur causa sperma et medicus et consiliator. particulare posterius. Nam universale naturaliter est prius. Unde est quasi per differentias accidentales non diversificantes speciem. scilicet priori et posteriori. Alio modo in una et eadem causa numero secundum ordinem rationis qui est inter universale et particulare. Artifex quidem ut universale. idest causam per accidens. numerum autem. et alia secunda et propinqua. et quod causae secundum tot species distinguuntur. agit per se loquendo propter bonum. ut speciale et posterius. in illis in quibus agitur aliquid propter finem. quia secundum eius sententiam sperma vim habet activam. sicut in causis efficientibus homo generat hominem ut causa propinqua et posterior. quae scilicet reducuntur ad unam speciem causae. sol autem ut causa prior et remota: et similiter potest considerari in aliis speciebus causarum. sed etiam ipsarum genera. quae sub se continent Polycletum. sed pauciores inveniuntur quando capitulatim. vel proportio numeri ad numerum vel ad unum. Unde iam hoc est aliud genus causae. quod in primo non convenit. sive speciale. non solum quantum ad diversas species causae. per accidens autem propter malum. inquantum accidit ei quod existimat bonum esse. in causalitate tamen est prior semper. sed etiam quantum ad causas conspeciales. Prius autem et posterius in causis invenitur dupliciter. et altera posterior. sicut homo et animal. quod multi sunt modi causarum. vel dualitas est causa formalis. statuae causa est per se. et accipit secundum. Quia vero posset aliquis obiicere quod non semper bonum est finis. Ponit autem sperma in hoc genere causae. secundum quod aliquid dicitur esse causa per se et per accidens. et prius. Et sicut Polycletus est causa statuae per accidens. Et ideo est in his quae habent eamdem rationem causandi. et ideo potissimae demonstrationes sumuntur a fine. scilicet universalia. ut universale et prius. et universaliter omne faciens. dicuntur per accidens causae. |#10 Praetermittit autem primum modum. Unde dicit. In secundo enim modo immediate effectus ab utraque causa existit. ideo respondet. |#7 Deinde cum dicit modi vero distinguit modos causarum. Illud enim cuius causa fit aliquid. Unde dicitur causa causarum. Et per consequens etiam finis est causa causalitatis et materiae et formae. quod sanitatis causa est medicus et artifex in genere causae efficientis. remotum et propinquum. cum quandoque aliqui inordinate agentes malum finem sibi constituant. |#5 Quarta vero ratio causandi est secundum quod aliqua dicuntur causae per modum finis et boni respectu aliorum. inquantum accidit ei factorem statuae esse. Nullus enim agit propter aliquid intendens malum. Similiter etiam in causis formalibus dupliciter est causa formalis: ut diapason duplum. qui est homo et animal. Polycletus autem per accidens est causa. Nam facit per suum motum materiam esse susceptivam formae. et posterius. menstruum autem mulieris cedit in materiam concepti. quod nihil ad propositum differt dicere quod simpliciter sit bonum vel apparens bonum. secundum quod est eadem consideratio de utroque. Divisio autem per modos est penes diversas habitudines causae ad causatum. Per se enim et per accidens sunt duo modi. quia est causa causalitatis in omnibus causis. |#9 Dicitur enim una prior. Qui enim agit. Ut statuae factor. ita etiam causa per accidens. Causae enim multis modis dicuntur. Concludit igitur. tamen reducuntur ad unum capitulum. medicus vero ut particulare. ut iam dictum est. in moralibus et artificialibus. Unde non solum ipsae causae accidentales dicuntur causae per accidens. vel proportio dupla. quod licet finis sit ultimus in esse in quibusdam. Sicut enim causa per se dividitur in universale et particulare. Est enim causa causalitatis efficientis. et ideo est quasi divisio per differentias essentiales species constituentes. sive in prius et posterius. est optimum inter alia et vult esse idest habet aptitudinem ut sit aliorum finis. hoc enim intendit. propter aliam rationem causandi. ita omnia universalia continentia accidens. Et ita semper ea quae continent singularia. |#8 Dicit ergo. Nam distinctio per species est penes diversas rationes causandi. |#11 Alia divisio est causarum.

sicut in his quorum esse est in fieri. 125 . sicut plures homines ad trahendum navem. aut imaginis. Nam statuae factor qui est causa statuae. |#14 Tertia distinctio est. possunt dividi causata in quibus vel quorum causae sunt causae. Et iterum per complexum et simplex. nam genus accidentis est causa per accidens. quia nullum illorum est causa. quia potentia et actus diversificant habitudinem causae ad effectum. dicens. Et similiter potest dici in accidentalibus. quaedam sunt causae in potentia. sicut domus et aedificator non simul corrumpuntur. nisi quia ambo praedicantur de subiecto. ut dicatur causa statuae Polycletus statuae factor. ut dictum est. Et similiter aliquid est causa formalis huius aeris. et ita efficiuntur duodecim. dicitur causa per accidens. Et hoc modo fortuna et casus dicuntur causae per accidens. Nam Polycletus est causa statuae magis propinqua quam album et musicum. Tertio. cum accidens praedicatur de accidente. scilicet Polycletus. Nam causae in actu particulares sunt simul et tolluntur cum suis effectibus. Hi enim modi sex sunt aut singulare. quaedam ut agentia. aut materiae. et hic aedificans cum hoc aedificato: non enim potest aliquid actu aedificari. ut scilicet aliquid dicatur causa per accidens alicuius. nisi forte secundum existimationem. sicut cholera prohibet frigiditatem. quod est posterius. sive illud accidens sit contrarium. et non sunt ab hoc agente causata. Unde removens prohibens dicitur movens per accidens. sicut musico quod est aedificatoris. sed pars causae. sicut si dicamus. ita et inter causas per accidens. sicut hic medicans cum hoc convalescente. Uno modo. sicut remotio impedimenti habet ordinem necessarium ad effectum. non tamen necessarium. quod statuae factor est causa huius statuae. scilicet choleram: sive etiam si non sit contrarium. quod est universalius et prius. secundum quod prae omnibus his vel praeter omnia haec. quia scilicet illud quod accidit causae. sicut si album dicatur causa domus. |#17 Est autem alius modus quo causae possunt dici compositae. Quod quidem potest esse tripliciter. quando nullum ordinem habent. Vel aedificans actu. et secundum accidens. Unde remota illuminatione solis ab aere. nisi sit actu aedificans. Unde magis remotum est ut attribuatur uni accidenti quod est alterius. Accidens enim non praedicatur de accidente. aut genus. Hoc enim sonat habitum vel officium. Uno modo ex parte causae. est etiam causa gravis vel albi vel rubei quae accidunt ex parte materiae. quia eo intrante domum accidit terraemotus. quae dicuntur esse secundum se sive per se. scilicet in effectibus per accidens. vel quorum causa non solum est effectui causa fiendi sed essendi. sicut columna impedit motum lapidis. quando accidens habet ordinem ad effectum. quaedam remotae. In quibusdam tamen contingit. |#13 Sciendum autem est. unde scamonaea dicitur infrigidare per accidens. quae est in simplex et in compositum. Composita autem secundum quod utrumque simul accipitur. sive per accidens tantum. quam cum accidens praedicatur de subiecto. quibus dividuntur causae. quod accidit ei quod est effectus per se. sicut si aliquis dicat se esse causam terraemotus. Sicut aedificationis causa est aedificator in potentia. Potest enim dividi causatum per prius et posterius sive particulare et universale. Alio modo ex parte effectus. Sed hoc praetermisit. ut simplex causa dicatur secundum quod accipitur causa statuae per se totum ut statuae factor. quod est adhuc universalius. vel plures lapides. aut statuae. idest in actu. |#15 Et eisdem modis. quod est adhuc universalius. aut aeris. colligit istorum modorum numerum. Magis enim remotus modus praedicationis per accidens est. quod remota actione efficientis tollitur substantia effectus. |#16 Ulterius ponit quartam distinctionem causae. non quia causet frigiditatem sed quia tollit impedimentum frigiditatis. unde removens columnam dicitur per accidens movere lapidem superpositum alio modo. quod aliquid potest dici causa per accidens alterius dupliciter. quod isti modi causarum sunt sex et variantur dupliciter. sicut Polycleto quod est aedificatoris. quod superius dixit prius et posterius. |#18 His autem modis positis. sicut inventio thesauri ad fossionem in terra.|#12 Et sicut causarum per se quaedam sunt propinquae. ut sint materia domus. ad quod etiam reducitur genus accidentis. quod est universalius. quia habet ordinem necessarium ad effectum. quod est ei contrarium. Sed causae secundum potentiam non semper removentur cum effectibus. nec ut in pluribus. Et secundum se et per accidens. sed ut in paucioribus. secundum quod plures causae concurrunt ad unius rei constitutionem. et sunt duodecim. Ideo autem oportet omnes istos modos per potentiam et actum dividi. tollitur lumen. quam quod attribuatur subiecto quod est accidentis. Hi autem sex modi ulterius dividuntur per potentiam et per actum.

et etiam ab omnibus materiis. in quibus utimur nomine elementi. non dividuntur in alia corpora specie differentia. quia actus singularium sunt. sicut corpora mixta resolvuntur in simplicia. quod fuit primae demonstrationis principium. quidam autem ignem. prout litera longa dicitur habere duo tempora. Nam ex his componuntur aliae demonstrationes. in quas sic dividuntur literae. quae existunt in tribus terminis tantum. Propter hoc dicit. non est intelligendum de partibus in quas aliquid dividitur divisione quantitatis: sic enim lignum esset elementum. quod quatuor sunt de ratione elementi. quod elementum est ex quo aliquid componitur. Et dicit. quod habeat aliquam speciem. |#6 Secundum exemplum ponit in corporibus naturalibus. et in ea resolvuntur. Illa enim dicuntur corporum esse elementa. quod homo musicus fit ex homine non musico. Secundo quomodo dicatur transumptive. sicut sanguis et huiusmodi. sed in partes consimiles. quod sit inexistens sive intrinsecum: per quod differt elementum ab omni eo ex quo fit aliquid sicut ex transeunte. sicut dicitur liber elementorum euclidis. quidam autem aerem. quantum ad secundum. sed universaliter in omnibus demonstrationibus. inter cuius terminos intelligitur medium. In quo manifestum est 126 . Ponit ergo primo. in quibus etiam utimur nomine elementi. ut sit causa sicut ex quo: per quod patet. et sic quaelibet demonstratio unum terminum addit. Et sic secunda demonstratio erit ex quatuor terminis. Et non solum hoc potest dici in geometria. vel musicum ex non musico. quod sit principium ex quo aliquid fiat primo. aut contrarium. sunt diversae secundum speciem vocis. |#5 Hanc autem definitionem manifestat in quatuor. ex qua colligi potest. quae non dividatur in diversas species: per quod differt elementum a materia prima. Elementa enim oportet manere in his quorum sunt elementa. Quod sic patet. quae sunt diagrammatum. Inexistente. particulae in quas fit divisio. quarta ex sex. quia quaelibet pars ligni est lignum: sed de divisione. Sed. quod cum in definitione elementi ponatur. et primo. |#4 Quartum est. Ipsa autem corpora. Cuprum enim est ex quo fit statua. oportet esse primum in compositione. quod modo simili et propinquo dictis dicuntur elementa. in quae ultimo resolvuntur omnia corpora mixta: et per consequens ea sunt.Dicit autem causas singulares. dixerunt unum esse elementum. Quod est enim ultimum in resolutione. Primo assignat diversos modos elementi. idest descriptionum geometralium elementa. |#7 Tertium exemplum ponit in demonstrationibus. scilicet in quod omnia resolvuntur. ex quibus syllaba componitur. Secunda enim demonstratio accipit pro principio conclusionem primae demonstrationis. sicut in ultima. Secundo ostendit quid in omnibus sit commune. quantum ad tertium. |#3 Tertium est. quia ex eis omnis vox componitur. dicuntur esse aliorum elementa. Primo. prima ex tribus tantum. omnium autem commune. |+4 Lectio 4 |#1 Hic distinguit hoc nomen elementum. quantum ad quartum. et ipsum non resolvitur in alia. Circa quod duo facit. Illae enim demonstrationes. quae est materia transiens. in quibus etiam quaedam dicimus elementa quorumdam. Dicimus enim ipsas literas esse elementa vocis. erunt conformes. tertia vero ex quinque. Dividitur autem litera secundum tempora prolationis. sicut quaelibet pars aquae est aqua. Quorum primum est. idest unius speciei. Ut cum dicimus. quae in diversas species resolvi possunt. Circa primum duo facit. qua nullam speciem habet. ex quibus primo componuntur huiusmodi corpora. ut in primo huius habitum est.. Primo ostendit quomodo elementum proprie dicatur. si aliquo modo dividantur. dixerunt etiam esse elementa plura. et transferentes elementum etc. quia habet aliquam aliam materiam ex qua fit. quem facit vocalis et consonans. quod elementum ponitur in genere causae materialis. sicut omnes particulae aquae sunt aqua. quod non dividitur in diversa secundum speciem. Indivisibili specie in aliam speciem. sive sit privatio. sive materia contrarietati et privationi subiecta. quia omnes voces in literas resolvuntur. brevis vero unum. |#2 Secundum est. Qui vero posuerunt plura talia corpora. Quidam vero aquam. quantum ad primum. Nec tamen partes. Sciendum est. quae elementa dicuntur. Literae autem non resolvuntur ulterius in alias voces specie diversas. Et quicumque posuerunt tale corpus esse unum. Non est autem ita de syllaba: nam eius partes sunt diversae secundum speciem: alius enim sonus est secundum speciem. ibi. quamdam elementi descriptionem. ibi. Quod ex hoc patet. non tamen est elementum. quae fit secundum alterationem.

et est in multis. Prima igitur demonstratio. ibi. ut elementum dicerent omne illud. quod ex elementis alia componuntur. quae ratio dici potest. Per eamdem vero rationem contingebat eis secundo. qui fiunt ex terminis tribus per unum medium. Secundo ponit duos alios adiunctos duobus ultimis. quod est parvum in quantitate. omne e est a: ut quasi videatur esse ad hanc ultimam conclusionem unus syllogismus ex pluribus syllogismis compositus plura media habens. quod sit simplex. Et ulterius ista in alia. quam oporteat componi ex genere et differentia. sicut in plantis. |#12 Et sicut genus est magis elementum quam species. licet ipsa simplex sit. quia natura secundum sui quamdam acceptionem de omni substantia dicitur. Circa primum duo facit. et est simplex. quia genera magis sunt universalia et indivisibilia. ex dictis igitur. ut dicatur sic. ita etiam magis quam differentia. ex quibus componuntur particularia. quia utrumque eorum est unum simplex et ad multa utile. Universale enim est unum secundum rationem.demonstrationes primas in postremis includi: ut si sit haec demonstratio prima: omne b est a: omne c est b: ergo omne c est a: hoc includetur in hac. est quaedam conceptio intellectus simplex. omne c est a: omne d est c: ergo omne d est a. ut patebit. |#9 Hac autem ratione elementi constituta. sed inquantum est species. patet solutio cuiusdam quaestionis in tertio libro disputatae. |#11 Hac autem transumptiva elementi ratione constituta. Genus autem non dividitur in diversa: et ideo dixerunt genera esse elementa magis quam species. sicut unum et ens. sicut dictum est. omne b est a: et omne c est b: et omne d est c: et omne e est d: ergo omne e est a. quod punctum et unitatem dicerent esse principia vel elementa. acceperunt quod sit unum. ut ea quae sunt maxime universalia. quibus natura dicitur. et indivisibile in diversa. dicens. esse primum in unoquoque. vel ut alia litera habet melius. Non enim omnia generata nascentia dici possunt. non enim linea ex punctis componitur. Non autem generatio rerum non viventium potest dici natura proprie loquendo secundum 127 . quod natura dicitur uno modo generatio generatorum. Circa hoc autem duo facit. Secundo reducit omnes ad unum primum. Ex eo vero quod est primum. sicut alia genera. et sic est ad multa utile. et utrum genus magis quam differentia. quod est unum. quia eius definitio non componitur ex diversis. sive sit in omnibus. Et per consequens cadit in consideratione Philosophi primi. sed omnes aliae resolvuntur in ipsam. sive in pluribus. per transumptionem contingebat eis ut duos modos elementorum adinvenirent. nascentium. et parvum. sed solum in viventibus. licet non videatur ad primum Philosophum. natura autem prima materia. quasi ex aliis non compositum. non definitur inquantum est genus. Ex hoc enim quod elementum est indivisibile in diversas species. quae habebat unum medium et solum tres terminos. Alia translatio habet una enim est eorum ratio idest indivisibilis. cum per se differentiae non transcendant genus: non tamen oportet quod ad omne id sequatur differentia cui convenit genus. dicerent elementa. quod omnibus praedictis modis elementi hoc est commune. sed magis ad naturalem pertinere. quia genera. Dicit ergo primo. |+5 Lectio 5 |#1 Hic distinguit hoc nomen natura: cuius quidem consideratio. ideo tamen hic hoc nomen natura distinguitur. et propter hoc non habent rationem elementi. scilicet quid sit magis elementum. |#10 Sed in hoc a vera ratione elementi defecerunt. |#13 Ultimo autem dicit. quorum primus est. Primo ponit quinque modos principales. sive in animalibus. quia universalia non sunt materia. sicut et substantia universalis. elementa dicuntur. ibi. sed definitiones proprie dantur de speciebus. |#8 Deinde cum dicit et transferentes ostendit quomodo elementum dicatur transumptive. Quod ex hoc patet: quia cuicumque inest differentia. acceperunt quod sit utile ad multa. Patet enim consequi quod genera magis sunt elementa. Primo distinguit diversos modos. quia est simplicius. Similiter et punctus non est materia linearum. Et ideo syllogismi primi. et ad multa utile. est simplex et non resolvitur in aliam demonstrationem. quae concludit. quod ex hac praemissa ratione et significatione elementi transtulerunt quidam hoc nomen elementum ad significandum aliquid. tamen id quod significatur per nomen generis. inest genus. et in partibus eorum. et simplex. Et si aliquod genus definitur. Non enim est ratio eorum et definitio. quia genus est universalius. Unde hanc rationem elementi constituerunt. utrum genus vel species. Ex eo vero. et ideo species dividitur in diversa. sed praedicant eorum substantiam. etsi non habeant definitionem.

et dentes gingivis. loco cuius haec litera improprie habet generari. quia additio quanti ad quantum facit augmentum. sed ab alio. sed inquantum infirmus: et sic principium motus non est in eo inquantum movetur. |#6 Sed appositio augmentum faciens potest intelligi dupliciter. idest loco tactus faciat ea simul apta esse idest coaptata vel ligata sive simul nasci. quod ea faciat unum. si pro generatione viventium accipiatur. idest quoddam augmentum cum generationis principio. existente inordinato idest absque forma. Posset tamen per hanc literam intelligi quod hoc nomen natura de generatione viventium dicatur secundum quamdam porrectionem idest extensionem. unde est principium motus in quolibet entium secundum naturam. qua moventur iam nata. idest quod aliquid adaptetur ad alterum iam praeexistens. quod nasci dicuntur quaecumque augmentum habent. Et haec est definitio naturae posita in secundo physicorum. Uno modo tangendo. habet primum ypsilon productum. quod habet augmentum per diversum sive per alterum: quasi dicat. quod ipsum nomen sonare videtur. principium autem motus rerum naturalium quibusdam videbatur esse materia. sed etiam per quamdam coaptationem sive connascentiam. ut patet in embryonibus. Ut si quis porrigens dicat naturam. quae quidem est principium rei. Ipsa etiam absque omni forma consideratur. ut ignis ab igne. scilicet ars medicinae. secutus est modus secundus. quod moveri non potest per suam 128 . quia materia essendi et fiendi est principium. quia ligamentum non alterat ligata a suis dispositionibus. sed solum generatio viventium. qui non solum tanguntur in matrice. Unde alia litera habet cum informe sit. |#7 Ostendit autem quid inter duo praedicta differat. In colligatis autem sive coaptatis sive connatis vel adnatis oportet esse quid unum in ambobus quod pro tactu. ut alia litera habet. Sicut in medico. |#10 Quod ideo dicit. non sicut in eius substantiam transiens. sed secundum omnes suas acceptiones dicit principium intrinsecum. |#3 Et per similitudinem nativitatis ad alios motus.communem usum vocabuli. In hac autem generatione viventium non solum fit appositio per tactum. Et. Nam in augmento aliquid augetur in seipso per hoc. In viventibus autem fit generatio per quamdam unionem ad generationis principium. Sanatur autem non inquantum est medicus. quod id quod additur transit in substantiam eius cui additur. et non secundum qualitatem. quia inanimatum generatur. quod nascitur apponitur ei ex quo nascitur. habet primum ypsilon breve. Alio modo per hoc quod est simul idest aliqua duo simul producuntur adinvicem coaptata. sed inquantum medicus. Et ideo dicit quod natura dicitur ex quo aliquod entium primo est aut fit. et non per accidens. sicut brachium et nervus et aliquid esse apte. differt a tactu. qui infirmatur. quae sic habet ut si quis producens dicat ypsilon. Et ideo dicit. |#9 Ex hac autem tertia ratione naturae sequitur quarta. sicut communiter utitur. ut habet alia litera. et quantum ad esse et quantum ad fieri. et aqua ab aqua. sive ex quo illud. non tamen inquantum est infirmus. Physis enim. Ex quo. |#8 Ex hoc autem apparet. ulterius processit huius nominis significatio. immutabili ex sua potestate. consequens fuit ut materia natura diceretur. Loco autem huius alia litera habet melius connasci et adnasci. |#4 Et. quod apud Graecos naturam significat. quia quod nascitur semper est coniunctum ei ex quo nascitur. facit esse unum secundum quantitatem et continuitatem. Litera ista corrupta est. Ideo natura numquam dicit principium extrinsecum. ut natura tertio modo dicatur id. idest. vel diversi. ideo in generatione viventium videtur esse quoddam augmentum. |#2 Ex hoc autem quod ipsa nativitas primo natura dicta est. dicens. Differt enim generatio in viventibus a generatione inanimatorum. sicut capilli capiti. Si enim principium motus rerum naturalium natura dicitur. sicut nutrimentum in substantiam nutriti: id autem. inest principium sanationis. |#5 Differt autem hoc augmentum a specie motus quae augmentum dicitur. Intelligendum est autem quod id. quia in tactu non est necessarium aliquid esse praeter tangentia. quod hoc augmentum fit per appositionem alicuius alterius. tamquam alterum et diversum. dicatur natura. quod facit ea unum. ostendit quid sit proprie nasci. si vero pro principio. sicut ex intrinseco principio. ut scilicet generationis principium. dico. quod conflatio. dummodo sit in eo inquantum huiusmodi. sicut in exercitu et civitate. dico. idest colligatio sive connascentia. In quibusdam enim ipse ordo habetur pro forma. nec a seipsa movetur. Quod ex alia translatione patet. sicut est cum ex arbore nascitur fructus. aut folium. ut dicatur natura ipsa nativitas vel ipsa nascentia. sed etiam alligantur in principio suae generationis. quia de nascentibus mentionem fecit. idest per solum contactum. Ex quo. ex quo aliquid generatur. quod nascitur generatur primo. Et ideo dicit. non ut coniunctum sive unitum generanti.

idest forma rerum existentium secundum naturam. quia nomina sunt intellectuum signa. naturae nomen accepit. quam nullus elementum naturalium posuit solam. Intelligimus autem quandoque priora ex posterioribus. Sicut operum artificialium quae fiunt ex aere. |#14 Deinde cum dicit natura autem ponit duos modos adiunctos duobus ultimis praecedentibus. sed solummodo commutatio seu relaxatio vel commixtio permixtorum. Sciendum est autem. nec aliquid potest dici habere naturam nisi quando habet formam. Quia enim formae et virtutes rerum ex actibus cognoscuntur. aut ex toto vel simpliciter prima. quod non est aliquid entium absolutum. naturalia corpora essent. una enim forma introducitur altera abiecta. omnis substantia similitudinem habet. sicut Parmenides. sed species ipsa est forma totius. Nomina enim imponuntur a nobis secundum quod nos intelligimus. quia natura quam diximus quae est generationis terminus. Sicut autem forma vel materia dicebatur natura. Uno modo secundum ordinem rerum. quod reductio aliorum modorum ad unum primum. Unde isto modo naturales dixerunt elementa esse materiam existentium secundum naturam. vel ignem aut terram. secundum aliam translationem.potestatem. natura apud homines dicitur. sicut empedocles. hac ratione inducebantur. Dispositiones autem formae non salvantur in generatione. quod natura est unumquodque informans specifica differentia. Prima vero simpliciter est aqua. et ultimo forma. quia quaecumque sunt et fiunt naturaliter non dicuntur habere naturam. ea salvata. Nam generatio terminatur ad speciem generati. sed humanitas et substantia quam significat definitio. Et hunc modum etiam ponit boetius. quia est finis generationis. Unumquodque enim eorum fit ex sua materia. sicut in rebus artificialibus. fieri potest dupliciter. existente materia ex qua nata sunt fieri vel esse. ideo supervenit quintus modus quo ipsa forma dicitur natura. et forma pro figura quae consequitur speciem. Nam materia non movet seipsam ad formam. quae complet substantiam rei et dat ei speciem. Et secundum hunc modum non solum forma partis dicitur natura. |#12 Quia vero motus rerum naturalium magis causatur ex forma quam ex materia. qui attenditur quantum ad nominis impositionem. vel aerem. prima materia secundum genus illud est aes. ita species et substantia dicitur natura. vel aquam. Alio modo secundum ordinem. per quam speciem consequantur. quia similiter existimabant formam et materiam in rebus naturalibus. substantia quaedam est. quae secundum primam nominis impositionem natura dicitur. et sola materia substantia et natura. Similiter est in omnibus aliis quae ex materia sunt vel fiunt. sicut caro et os et huiusmodi. et est signum speciei. idest secundum naturam. ut dicitur secundo physicorum. sicut naturam rerum dixerunt esse ipsam compositionem mixtorum. sed movetur a superiori exteriori agente. sicut empedocles dixit. |#17 Deinde dum dicit ex dictis reducit omnes modos praedictos ad unum. sed secundum potestatem sui superioris agentis. |#15 Secundus modus adiacet quinto modo praedicto quo forma dicebatur natura. Et sic alio modo natura dicitur ipsa substantia. Et propter hoc formae videbantur esse quibusdam accidentia. si huiusmodi vasa. |#16 Et ex hoc secundum quamdam metaphoram et nominis extensionem omnis substantia dicitur natura. |#11 Et hoc ideo. Nam specifica differentia est. quorum primus additur quarto modo quo materia dicebatur natura. ut in primo libro est habitum. et ligna ligneorum. ut animalia et partes eorum. Quidam autem posuerunt aliqua eorum esse elementa et naturam rerum. Et ita cum eo quod natura dicitur. 129 . naturam diversam habere. quod materia dicitur natura non quaecumque. illud ergo quod compositum est ex materia et forma dicitur esse natura. ut dicitur quarto meteororum. Unde aliquid per prius apud nos sortitur nomen. Ratione autem istius modi distinguitur hoc nomen natura inter nomina communia. sicut Heraclitus vaporem. per prius ipsa generatio vel nativitas. cui res nominis per posterius convenit: et sic est in proposito. et sola materia substantia. in quibus formae sunt accidentia. Sic enim commune est sicut et substantia. Secundum hoc enim boetius dicit. quia est principium generationis. Ut si dicamus quod hominis natura non solum est anima. Videtur autem nomen speciei poni pro forma substantiali. quae resultat ex unione formae et materiae. sed prima. nisi habeant speciem propriam et formam. |#13 Ad ponendum autem formam esse naturam. Sicut si diceremus aes materiam statuae et vasorum aereorum. sed aliqui non naturales. Dicuntur enim quae sunt permixtionis diversae. Et dicit. Quod potest intelligi dupliciter aut quantum ad id quod est genus. Quidam vero omnia quatuor. Nam omnia quae liquescunt calido et indurantur frigido sunt aquea magis. Si igitur forma est natura. Quidam vero aliquid aliud.

idest secundum impetum. idest propositum in prosecutione motus voluntarii iam incepti. sine quo animal vivere non potest. sed quandoque in potentia tantum: sicut quando impeditur motus naturalis ab aliquo exteriori prohibente. scilicet et impetum naturalis inclinationis. et in voluntariis. Unde dicitur. quia sine respiratione vivere non potest. quia. Secundo reducit omnes ad unum primum. Et generationes habent nomen naturae. nihil dicitur habere naturam. Alia litera habet et hoc est secundum ormin. formae prius competit ratio naturae. et impedit totalem consumptionem humidi radicalis. et prohibens etiam ne incipiat. ut dictum est. hic distinguit nomen quod significat aliquid pertinens ad orationem causae. et est impediens praevoluntatem. Et idipsum. Primus est. sed quia sine hoc non potest acquirere aliquod bonum. contingit impediri et prohiberi. scilicet forma est principium motus rerum existentium secundum naturam. sicut sophocles poeta dicit: violentia me facere coegit ea. de quibus etiam rationabiliter increpamur. nam violentia necessaria dicitur. Violentia enim est cum aliquid agit secundum impetum exterioris agentis. Ponit autem in prima parte quatuor modos necessarii. idest pecuniam. |+6 Lectio 6 |#1 Postquam Philosophus distinxit nomina. sine quo non est vita. quod omnis res necessaria sive violenta est tristis sive lamentabilis: necessitas enim est quaedam violentia. quod necessaria est talis navigatio. quod secundo modo dicuntur necessaria. dicens. et qui vim patitur dicitur de necessitate id facere ad quod cogitur. non quia sine hoc vivere animal non possit. Similiter navigare ad Aeginam. Igitur huiusmodi dicuntur necessaria. unde et ipsa naturalis inclinatio appetitus dicitur. sed ad expellendum. scilicet hoc malum quod est infirmitas. ibi. et etiam ipsa violentia necessarii nomen accepit. Dictum est enim. quod violentia est impediens voluntatem. scilicet ad illum locum. ut dictum est. dicimus esse necessarium. Et similiter est de cibo. manifestat in naturalibus. amplius enim dicit quod id quod infert violentiam. sine quibus non potest esse vel fieri bonum aliquod. quod est causa vitae. |#5 Secunda conclusio est. Primo distinguit modos necessarii. et iterum ad formas. Quod probat per cuiusdam poetae sive doctoris dictum. nisi secundum quod habet formam. ut aliquis pecuniam recipiat. scilicet necessarium. quod necessitas recte dicitur. |#19 Unde patet ex dictis. Materia enim dicitur esse natura. idest ut non infirmetur aliquis. idest medicinam laxativam. qua voluntati sunt contraria. in prosecutione motus iam incepti. quia sine eis impossibile est esse. Est enim hoc necessarium ut non laboret. idest forma rerum habentium in se principium motus inquantum huiusmodi. Quid autem sit faciens vim. quod licet non sit principalis causa rei. quia non inculpamur nisi de his quae voluntarie facimus. etsi non sit causa vitae. est necessarium. non quia sine hoc non possit homo esse. et ideo rationabilius dicitur. quod primo et proprie natura dicitur substantia. Tristitia enim est de his quae nobis nolentibus accidunt. contra voluntatem vim passi. 130 . vel expelli. aut in actu. est tamen concausa. Forma enim non semper facit motum in actu. Causa enim est ad quam de necessitate sequitur aliud. quia est formae susceptibilis. idest praeter inclinationem rei naturalis. vel etiam vitandum. |#3 Tertium modum ponit ibi. cui respondet voluntas in natura rationali. inquantum cooperatur ad contemperamentum caloris. Dicitur enim quod necessitas magis meretur veniam quam increpationem. ne etiam motus incipiat. In naturalibus quidem est impetus. et sine dicit. quia sunt motus procedentes a forma. contristant. vel vitari aliquod malum. |#4 Ex hac autem violenti definitione duas conclusiones inducit. sive inclinatio ad aliquem finem. idest necessitas. est tamen quaedam concausa. Impediri quidem. quod violenta non sunt culpabilia. quod est praeter impetum. quod omne violentum est triste sive flebile. quae significant causas. et propositum voluntatis. Sicut respirare est necessarium animali respiranti. Quarum prima est. Et hoc ideo. |#2 Secundum modum ponit ibi. et secundum hoc necessarium. secundum quod dicitur aliquid necessarium. sicut bibere pharmacum. Illud ergo dicitur esse violentum. Utrumque autem. Violentum autem est secundum impetum vim faciens. Necessitas autem violentiae est contraria voluntati et excogitationi.|#18 Sed secundum rerum ordinem. Ea autem. Ipsa enim respiratio. inquantum cooperatur ad restaurationem deperditi. Prohiberi autem. aut in potentia. quod est inculpabilis et irreprehensibilis. vel etiam quando impeditur actio naturalis ex materiae defectu. Et circa hoc duo facit. sine quo non potest aliquid vivere aut esse.

|#10 Deinde cum dicit et secundum reducit omnes modos ad unum: et circa hoc tria facit. necessitas dicitur. |#12 Deinde cum dicit amplius demonstratio ostendit quod secundum ultimum modum accipitur necessarium in demonstrativis. 131 . |#14 Secunda conclusio. et ex alia parte vivere et esse. sive aliquod bonum habere. sive materia. oportet etiam principia. Dicimus etiam animal necessario esse sensibile. quia consequitur eius formam: et animal necessario esse substantiam animatam sensibilem. vel ipsum esse absolutum. Nam violentia est quando aliquid movetur ab exteriori agente ad aliud ad quod ex propria natura aptitudinem non habet. ibi. qui dicebat quod necessariorum non sunt quaerendae causae. quod simpliciter demonstratur. quia est omnibus modis necessarium. et quantum ad principia. Sicut patet de motu caelestium orbium a substantiis separatis. quod secundum istum ultimum modum necessarii. sed naturalis. quod necessarium etiam dicimus sic se habere. Prima autem necessaria sunt secundum quid. Et hoc est contra democritum. et utraque sunt necessaria. Causa autem extrinseca est duplex. quia hoc consequitur eius materiam inquantum ex contrariis componitur. Tertio infert quoddam corollarium ex praemissis. Secundo ostendit. Necessariorum quidem esse dicitur. quod secundum ultimum modum accipitur necessarium in demonstrativis. quae sunt ad aliquem. et non simpliciter. Nam ex causa non necessaria non potest sequi effectus necessarius. |#8 Necessarium autem secundum quid et non absolute est. et ab hoc fine necessitas sumpta pertinet ad primum modum. Demonstratio enim dicitur esse necessariorum. cum oporteat esse unum primum necessarium. quod in quarto libro dixit demonstrare ad hominem arguentem. |#11 Et similiter ostendit hoc in primo et secundo modo. ex quibus est syllogismus. quia. sicut dicimus animal necesse esse corruptibile. pertinet ad tertium modum. in quibus necessitas sumitur ex causis vivendi vel essendi simpliciter. de necessitate dicitur aliquid facere vel pati. qui in rebus inveniuntur ad hunc ultimum modum pertinent. non contingit aliter se habere. sine quo non poterat esse ex una parte bonum. |#9 Necessitas autem quae est a movente exteriori. ut in secundo ostensum est. amplius demonstratio. quaedam vero quorum nulla sit causa necessitatis. quod etiam maxime proprie est necessarium. quod ipsum sit simplex. et quantum ad conclusiones. oportet hoc primum necessarium. ibi. quod non est nisi per causam. quod ex quo in demonstrationibus praemissae sunt causae conclusionis. quantum ad primum modum: vel ex causis boni. tunc motus non erit violentus. Sic enim in aliis modis necessarium dicebatur. quae est quaedam necessitas propter quam non contingit aliter se habere. cuius necessitas dependet ex causa extrinseca. quia illud. quia in causis non est procedere in infinitum. vel bonum habere. Dicit ergo primo. horum quidem itaque. quantum ad secundum modum. |#7 Differt autem necessarium absolute ab aliis necessariis: quia necessitas absoluta competit rei secundum id quod est intimum et proximum ei. Et sic illa causa. quia est eius essentia. Si enim secundum suam naturam ordinetur ad hoc quod recipiat motum ab exteriori agente. sequitur quod aliqua sunt necessaria dupliciter. Primo ostendit quod omnes modi necessitatis. sine qua non contingit vivere vel esse. quia impossibile est aliter se habere. et talia sunt necessaria propter seipsa. sive ipsa rei essentia. contingit etiam impossibile concludi ex aliquibus impossibilibus positis. Sed. Illud enim quod vim patitur. amplius quod dicit. quia causae conclusionis in demonstrationibus sunt praemissae. et dicitur esse ex necessariis. |#13 Deinde cum dicit horum quidem concludit ex praemissis tres conclusiones se invicem sequentes: quarum prima est. a quo alia necessitatem habent. Finis autem est. Quaedam quidem quorum altera sit causa necessitatis.|#6 Quartum modum ponit ibi. vel bene esse. Dicitur autem simpliciter demonstratum ad eius differentiam quod demonstratur in demonstratione quae est ad aliquem. et ab hoc fine sumitur necessitas secundi modi. sive sit forma. Quod primo ostendit in tertio modo. propter hoc quod non contingit secundum proprium impetum aliquid agere propter violentiam agentis. cum demonstratio simpliciter scire faciat. In talibus enim demonstrationibus. et de motu inferiorum corporum a superioribus. vel malo carere. quod non contingit aliter se habere: et hoc est necessarium absolute. omnes alii modi aliqualiter dicuntur. quasi ex hoc sit prima ratio necessarii. ut habetur in octavo physicorum. esse necessaria quae impossibile sint aliter se habere. scilicet finis et efficiens.

quod est compositum cum uno simplicium. scilicet musicum accidit alteri. licet quantum ad aliquid differant. altera pars termini complexi. Et ideo primo distinguit hoc nomen unum. |+7 Lectio 7 |#1 Postquam Philosophus distinxit nomina quae significant causas. quae sunt duo composita in secunda acceptione. Alio modo secundum quod unum accidens comparatur ad aliud. Circa primum duo facit. cum dicitur de substantiis immaterialibus. quia accidunt uni subiecto. scilicet Corisco. tertium est musicus iustus Coriscus. ut ostensum est. Si enim idem est musicus et musicus Coriscus. Unde oportet. Et similiter. |#4 Quia vero huiusmodi praedicata per accidens per prius praedicantur de singularibus. sic sunt ista tria: primum est Coriscus. quando comparatur accidens ad accidens. Et hoc dicit. Et ita oportet ipsum esse simplex. sicut cum dicitur. quia inter partes istas quae sunt in hac oratione. quia alterum eorum. vel sicut communiter in tota scientia considerandum. Et similiter quantum ad aliquid musicus Coriscus cum Corisco. sicut accipitur unum per accidens in praedictis. ibi. Secundo quot modis dicitur unum per se. quando accidens adiungitur nomini singulari. et per consequens nec pluribus modis. tria est accipere. dicuntur unum per accidens. et ita pluribus modis se possunt habere: quae autem pluribus modis habere se possunt.. et per posterius de universalibus. quae sunt composita.. quorum primum est musicum. scilicet. quod unum dicitur et per se et per accidens. quod est contra rationem necessarii. Secundo ea. Uno modo secundum quod accidens comparatur ad subiectum. Nam idem subiecto est Coriscus et musicus. sequitur. ens dicitur etc. si aliquod accidens dicatur cum aliquo nomine alicuius generis. ibi. Coriscus musicus. eadem dicuntur. quae significant partes subiecti. Et eadem ratione potest dici. Primo distinguit unum in per se et per accidens. secundum est iustum. nec per hoc intelligitur aliqua violentia in eis esse. sunt mutabilia. principia autem necessaria sunt simplicia et immobilia. quia ambae partes utriusque compositi accidunt uni. quod est impossibile aliter se habere. possunt se habere aliter et aliter. Unde tantum substant et nihil eis substat. tamen alia et alia ratione. vel cuiuscumque universalis. 132 . Secundo hoc nomen ens. quam musicum accidere Corisco. Et omnia praedicta dicuntur esse unum secundum accidens. scilicet Corisco. idest in hoc termino complexo. |#2 Dicit ergo. accidit alteri parti per se signatae. |#3 Iustum enim et musicum. |#5 Singulares enim substantiae nec sunt in subiecto. necessarium est ut si sunt aliqua sempiterna et immobilia sicut sunt substantiae separatae. dicuntur unum per accidens. quae significant subiectum huius scientiae. nec de subiecto praedicantur. Tertio hoc nomen substantia. ibi. cuicumque accidit musicum accidit musicus Coriscus. Et dividitur in duas partes. quod in illis non sit aliquid violentum nec praeter naturam. secundum est musicus. Unde. In utroque autem istorum tria est accipere. Si enim unum per accidens accipiatur secundum comparationem accidentis ad subiectum. scilicet Corisco. quod. ne deceptio accidat in nomine necessitatis. quod similiter accipitur unum per accidens. Et haec tria sunt unum per accidens. Substantiae quidem universales dicuntur de subiecto. quod homo et musicus homo sunt unum per accidens.. substantia dicitur etc. quae sunt duo simplicia in secunda acceptione. Per accidens autem unum docet considerare primo in terminis singularibus. |#15 Tertia conclusio est. hic distinguit nomina quae significant id quod est subiectum aliquo modo in ista scientia. Musicus vero et Coriscus. quod primum necessarium non aliter et aliter se habeat. scilicet unum compositum et duo simplicia. quae sunt duo simplicia in prima acceptione. tertium Coriscus musicus. ibi secundum se vero unum etc. ut substantia. Nam necessarium est. Et sic nihil differt dicere musicum Coriscum accidere iusto Corisco. et ostendit quot modis dicitur unum per accidens. si musicum accidit Corisco. sed non sunt in subiecto. Primo ponit sive distinguit nomina. scilicet musicus. in prima acceptione dicuntur unum per accidens. manifestat consequenter in terminis universalibus quod in singularibus ostenderat. et hoc dupliciter. Subiectum autem huius scientiae potest accipi. cuiusmodi est ens et unum: vel sicut id de quo est principalis intentio. et iustus et iustus Coriscus. cum tamen e converso sit de praedicatis per se.Ea enim. cum violentum sit quod movetur ab aliquo exteriori agente praeter naturam propriam. dicens. et quicquid accidit Corisco accidit Corisco iusto. quod musicus Coriscus est unum cum iusto Corisco. quod musicus Coriscus accidit iusto Corisco.

oportet quod sit indivisibilis: et hoc dico secundum tempus. vel qualecumque accidens. quae habet reflexionem. Dicit autem secundum se. sicut habitus. ut diversae partes diversis motibus moveantur. Quaedam enim sunt continua. Sed forsan hoc non eodem modo. ibi. per aliud. Secundo vero logice. sed ut habitus vel passio subiecti. per quod significatur substantia. quia ambo. sicut Corisco: sicut musicum dicebatur iustum. |#6 Sed. |#11 Et ad evidentiam huius. Secundo reducit eos omnes ad unum. quia ex ista definitione potest sumi diversus gradus unitatis in diversis continuis. Sed aliud. |#13 Ideo autem hic definit Philosophus continuum per motum et non per unitatem termini. amplius autem alia etc. Per hunc enim modum partes animalis dicuntur unum et continuum. Primo distinguit modos unius naturaliter. non potest esse alia ratio dicti. sed totum continuum movetur uno motu. ibi. in quibus vinculum.. |#7 Deinde cum dicit secundum se ponit modos unius per se. quia musicum accidit homini. Non enim possibile est in continuo. et eis aliquid substat. Primo ponit modos unius. quaedam secundum se. Circa primum duo facit. idest secundum conditiones in rebus inventas. non est extraneum a natura rei quae per ipsum continuatur. quae fit ex contactu duarum in una superficie. palam autem. Aut enim hoc dicitur. sicut hoc nomen homo. vel quod una quiescat et alia moveatur. est principium. quia quaedam accidentia sunt manentia in subiecto. movetur nihilominus motu navis per accidens. ut videlicet simul dum movetur una pars continui. Secundo vero ponit quamdam proprietatem consequentem ad unum. universaliter enim quaecumque. sicut si homo movetur in navi per se contra motum navis. possit esse vel fieri naturaliter et arte. Secundo quot modis dicuntur multa.Unde non substant accidentibus. et circa hoc duo facit. sicut passiones. habitum et passionem. quibus aliqua dicuntur unum per accidens. per quod fit continuatio. idest essendo continua: vel eo quod sunt continua. quia eidem singulari insunt. quandoque autem secundum lineam indirectam. non autem ex definitione ibi data. sicut in praedicamentis et in libro physicorum habetur. et angulum continet ad genu. quae est per aliud. illud unum. quod continua per aliud sunt. non est ut genus vel essentiale praedicatum. quaedam autem sunt accidentia pertranseuntia et non manentia. quod eorum quae secundum se dicuntur unum. quaedam dicuntur unum esse natura continuitatis. et eodem modo. dicitur una et continua. et similiter brachium. Circa primum duo facit. ut quia musicum inest Corisco cum dicitur Coriscus musicus. Quod etiam contingit dupliciter: quia quandoque continuatio alligatorum fit secundum lineam rectam. sicut dicit alia litera. et ex hoc competit sibi quod possit substare accidenti. idest secundum intentiones logicales. quia possibile est ut continuum moveatur uno modo per se. dicens. Sed continua dicuntur aliqua dupliciter. aut si non sit genus. qui sunt difficile mobiles. saltem est in substantia subiecti. Primo distinguit modos unius. dicens. potest esse duplex ratio dicti. quam quae sunt continua per artem: quia in his quae sunt continua per naturam. scilicet musicum. ad quem partes continui coniunguntur. definit continuum. prius accedunt ad ea quae sunt secundum se continua. Cum ergo accidens adiungitur particulari substantiae. uni vero esse. |#9 Prosequitur ergo primo continua secundum aliud. cum talis continuatio. sed universalis substantia inest singulari ut genus. vel aliquid tale est omnino extraneum a natura colligatorum. moveatur et alia. Primo ostendit quot modis dicitur unum. et quia multa. sicut accidit in his quae sunt unum per artificium. Ponit autem in prima parte quinque modos unius. magis unum sunt quae sunt continua per naturam. et non est possibile aliter. sicut est linea reflexa angulum continens. sicut onus lignorum continuum est ratione ligaminis vel vinculi: et hoc modo ligna adinvicem conviscata dicuntur unum per viscum. |#10 Sed. Non enim contingit in continuo quod una pars moveatur et alia quiescat. |#8 Quorum primus est. et uno alio vel pluribus per accidens. cum dicitur homo musicus. quod continuum dicitur id cuius est secundum se unus motus tantum. ut sic motus diversarum partium continui sint in diversis partibus temporis. Circa primum duo facit. idest ut substantiale praedicatum. scilicet per accidens. Patet igitur quod isti sunt modi. ibi. quae sunt maxime unum. quarum applicatio non est directa. sicut hoc nomen animal. Et ita ea quae sunt naturaliter colligata. Aut hoc ideo dicit. sicut postea patebit. |#12 Ad hoc autem quod sit unus motus. ibi. Sicut tibia. sicut dicit alia translatio. scilicet homo et musicus. Ponit autem haec duo. nisi quia accidens inest substantiae particulari. 133 . insunt alicui singulari. vel viscus.

hic autem genus subiectum est unum distinctum per diversas differentias quasi per diversas formas. tamen ratio generis sumitur ab eo quod est materiale in re. quia eorum genus. |#19 Subiectum autem dicitur esse indifferens secundum speciem. Potest enim intelligi linea reflexa tota moveri in unam partem: et iterum potest intelligi quod una parte quiescente. Uno modo subiectum primum. ut dictum est. quod aliqua dicuntur unum. quando eadem species sensibilis non dividitur. Sed illa quae sunt continua. Constat enim quod partes lineae curvae angulum non continentes. non autem si attendatur natura subiecti. Et ille modus habet aliquam similitudinem cum praecedenti. |#21 Et sic patet quod propinquissimo modo dicuntur aliqua esse unum genere. Cuius ratio est. oppositis differentiis divisum. Non enim anima rationalis est differentia hominis. quamvis habeant reflexionem. scilicet. idest quam id quod est compositum ex tibia et coxa. amplius alio dicit. quod signatur in magnitudine. non tantum ratione continuae quantitatis. Et similiter natura sensitiva non est genus hominis. |#15 Deinde cum dicit secundum se prosequitur de illis quae sunt secundum se continua. quod illa sunt secundum se continua quae non dicuntur unum per contactum. quod litera quae habet curvitatem loco reflexionis. cum de homine non praedicetur. Genus enim. quasi in uno genere. quorum genus est unum. in priori tempore transitur. est unum. distinguuntur per formas. Et sic patet quod alia est unitas continuorum. appropinquet per suum motum ad partem quiescentem. quae cum parte quiescente continet angulum. Ibi enim aliqua dicebantur esse unum. quod motus continui indivisibilis est secundum tempus. quod non accidit in reflexa. 134 . quia communicant in animali. ita quod sint diversae formae sensibiles in diversis partibus subiecti. quod significat hoc nomen rationale. licet non sit materia. Hoc autem subiectum indifferens potest accipi dupliciter. qui est punctus in loco ubi constituitur angulus. subiecto differentiis. quae hic dicitur femur. vel aliqua huiusmodi. nec unum corpus. Nam illa etiam quae dicuntur esse unum materia. quod est subiectum differentiis. Unde utrumque eorum. Duae enim lineae reflexae continuantur ad unum communem terminum. non dicuntur unum lignum. quae se tangunt. |#16 Sed tamen magis sunt unum quae per se sunt continua sine reflexione. Quod sic probat. quia genus subiectum est unum: hic etiam aliqua dicuntur esse unum. ad quod pervenitur in fine divisionis. et alia tangentium. quia non praedicaretur de specie. quia scilicet non ante incipit moveri una pars continui quam alia: ibi autem loquitur referendo ad aliquod signum. Omnes enim liquores sive humores dicuntur unum in uno ultimo. nec unum aliquid aliud quod pertineat ad genus continui. erit unum et secundum rationem quantitatis et secundum rationem naturae. alia pars. quia in illo modo subiectum erat unum non distinctum per formas. quod secundo modo dicitur unum. cum materia sit pars. Quae enim sunt se tangentia non habent unitatem continuitatis per seipsa. et alia nigra. Hic enim loquitur Philosophus quantum ad motum absolute. Linea vero reflexa potest habere unum motum. Et similiter est de aqua. et similiter sicut aliqua dicuntur esse unum materia. falsa est. Illa enim. ut duo ligna. sunt magis unum quam scelos. non est contrarium ei quod probatur in sexto physicorum. Illud enim signum. Alio modo subiectum finale sive ultimum. licet etiam in illa priori parte temporis aliae partes mobilis continui moveantur. sicut ratio differentiae ab eo quod est formale. quia linea recta non potest habere nisi unum motum in omnibus partibus suis. qui in omnibus est radix humiditatis. Et tunc talia duo erunt unum si attendatur sola quantitas. Nam oleum et vinum et omnia huiusmodi resolvuntur ultimo in aquam vel aerem. quod tempus motus dividitur secundum partes mobilis. |#17 Sciendum autem. sed ex eo quod subiectum totum est indifferens forma secundum speciem. scilicet tibia vel coxa.|#14 Sciendum est autem. Quaedam enim esse possunt continua quae tamen in subiecto sunt diversa secundum speciem. sicut partes lineae rectae. sicut homo et equus et canis dicuntur unum. sicut quando tibia vel crus applicatur ad coxam. quod hoc quod hic dicitur. Differt tamen hic modus a praedicto. sicut quandoque contingit quod unius corporis sensibilis una pars est alba. et duos motus. sed habens animam rationalem. Sicut patet quod totum vinum dicitur unum esse. oportet quod simul moveantur et simul quiescant. quod est prior pars magnitudinis. ut habetur in Graeco. |#18 Secundum modum ponit ibi. dicuntur autem dicit. per quam fit motus. sicut si continuetur aurum argento. dicens. dicuntur unum secundum se. |#20 Tertium modum ponit ibi. Si vero totum subiectum continuum sit unius formae secundum speciem. quia partes eius communicant in uno primo subiecto quod est indifferens secundum speciem. sed pars. sed per aliquod vinculum quod ea coniungit.

quia scilicet eorum unum est genus qualitercumque. Siquidem simpliciter. et huiusmodi. scilicet aequilaterum. quia talia habent intellectum indivisibilem in seipsis. Differunt autem per differentias quibus dividitur triangulus. aut quantum ad divisionem quae se tenet ex parte formae. Et triangulus etiam continet diversas species. sicut socrates et Plato. Et redit in eumdem sensum cum priore. Sed potest esse quod definitio unius sit indivisibilis a definitione alterius. Et similiter augmentum et diminutio conveniunt in una definitione generis. qui dicitur aequitibiarum vel isosceles. et secundum tempus. |#22 Sed sciendum est. Quandoque enim aliqua dicuntur ita unum in genere sicut dictum est. nisi in genere superiori. Sicut figura est unum genus supremum continens sub se multas species. quia hi duo trianguli non differunt per differentias quibus dividitur figura. vel quantum ad subiectum reale. sicut continua. est hominis genus. Similiter ergo et propinquus modus est quo aliqua sunt unum materia et unum genere. amplius autem dicit quod unum etiam dicuntur. ea autem quae sunt quocumque modo divisa. scilicet secundum se. Quandoque vero non dicuntur aliqua esse unum in genere. quae non dividuntur secundum substantiam. sed secundum quid. quae significat etiam quid est esse eius. possunt intelligi separatim. aut secundum quantitatem tantum. secundum hoc dicuntur unum. aut secundum naturam. |#2 Et ex hoc potest accipi etiam numerus et diversitas modorum unius suprapositorum. etsi ipsum in se non sit compositum. sic est ultimus modus. Et propter hoc sunt maxime unum. qui est principalis. amplius autem etc. et secundum rationem. sicut simplicia. quod unum ratione generis dicitur dupliciter. Et quae non dividuntur in magnitudine vel mensura. est tamen alteri compositum. praecipue illud quod est indivisibile in genere substantiae. quaecumque ita se habent quod definitio unius. |#23 Quartum modum ponit ibi. nec alteri componitur. quae in ea conveniunt. scilicet circulum. Si secundum quantitatem. triangulum. cuius pars non est: vel etiam per modum habitudinis ad composita. maxime dicuntur unum: quia ad hunc modum omnes alii modi reducuntur. in quarum una infinitae species conveniunt. Idem autem dicitur a quo aliquid non differt differentia. quia utraque est motus secundum quantitatem. quod cum adiunctione unitatis vel identitatis praedicatur de ultimis speciebus generis inferioris. Isti igitur duo trianguli dicuntur una figura. non dividitur a definitione alterius.Habens etiam naturam sensitivam. dicuntur unum in animali. neque secundum se composita est. sed non unus triangulus. |#24 Quintum modum ponit ibi. et secundum locum. quod omnino idest perfecte et maxime sunt unum. Et tunc est sensus. oportet quod sit divisibilis. Si quantum ad subiectum. et circa hoc duo facit. qui dicitur isopleurus. in quantum scilicet utrumque eorum est animal. dicuntur unum secundum magnitudinem. quae est ratio significans quid est esse. |+8 Lectio 8 |#1 Hic Philosophus reducit omnes modos ad unum primum. idest subiecto in quo est. aut indivisibile secundum quid. quorum definitio est una: sive illa communis definitio non totaliter comprehendat rationem duorum. quasi componens definitionem eorum ex diversis principiis. quadratum. quando duo habent unam definitionem. quando sunt aliquae aliae superiores species supremi generis. dicuntur unum in homine. non comprehendit ea. Vel ly substantia. et triangulum duorum aequalium laterum. Dicit ergo primo. cum constet ex genere et differentia. quod ex hoc patet. quod illa quae sunt penitus indivisibilia. sicut punctus est. potest esse ablativi casus. inquantum divisionem non habent. Cuius ratio est. quod est genus remotum. Sicut quae non dividuntur in eo quod est homo. Ipsa enim definitio. sicut bos et equus conveniunt in una definitione animalis. quia unum aut est indivisibile simpliciter. quod est genus proximum. sicut si dicatur quod unitas est principium numeri. Unde intellectus accipiens quidditatem eorum. sed magis per modum negationis. Similiter in omnibus superficiebus est una definitio huius speciei quae est superficies. Unde numquam sunt unum simpliciter. Et quae non dividuntur in ratione animalis. Primo ponit reductionem praedictam. Et. quod licet aliqua dicantur unum quia sunt indivisibilia secundum locum vel tempus vel rationem. quod nomine animalis significatur.. quia universaliter hoc est verum. Secundo super modos positos ponit alium modum unitatis. quod quaecumque non habent divisionem. Si autem est indivisibile secundum quid. Indivisibilis autem substantia. et sic est secundus modus. ibi. sicut tunica et indumentum: et tunc sunt simpliciter unum. sive illae definitiones significent totum hoc quod est in definito. tamen inter ea illa maxime dicuntur unum. sic est primus modus. quorum intellectus intelligens quidditatem eorum est omnino indivisibilis. aut quantum ad subiectum. ideo sequitur quod huiusmodi sunt inseparabilia. Si secundum naturam. quae non componuntur ex principiis materialibus et formalibus. omnino vero dicit. Nam quod est indivisibile in genere accidentis. 135 .

|#10 Sciendum est autem quod esse mensuram est propria ratio unius secundum quod est principium numeri. Plurima autem sunt. quod est minimum in consonantiis. sed magis ex ratione divisionis. de quibus supra dictum est in quinque modis suprapositis. quod est mensura. quod sit principium alicuius numeri. et sic est tertius modus. et dicit. Diesis enim est semitonium minus. quorum unus dicitur diesis. sicut linea recta. res autem cognoscuntur per sua propria principia. Una namque substantia est. primo dicuntur unum illa quae sunt unum secundum suam substantiam. quae est indivisibilitas rationis. quando videmus partes calceamenti qualitercumque compositas. aut consonans. facit quartum modum. Hoc autem non est idem cum uno quod convertitur cum ente. quia non solum habet continuitatem. sicut est motus diurnus. vel quia non habent speciem unam. Perfectum est enim et totum. sicut plures homines dicuntur unum. |#5 Deinde cum dicit amplius autem addit alium modum a supradictis. |#6 Et ex hoc patet. nisi forte secundum quod accipitur unum pro continuo. aut ratione continuitatis. Et hae descriptiones convertuntur. ut artificiatum. non est idem in omnibus generibus. |#3 Ex his autem modis ulterius aliqui alii modi derivantur. quia unum est prima mensura numeri. et magis vocalis quam consonans. vel quia non conveniunt in una ratione. In genere enim consonantiarum est unum. quia non sunt continua. sed etiam habet totalitatem et perfectionem. quod unum est principium noti vel cognoscibilis circa quodlibet. |#7 Deinde cum dicit uni vero ponit quamdam proprietatem consequentem unum. dicitur unitas. quod quidem contingit quando habet aliquam unam speciem. Si autem sit omnino indivisibile et secundum quantitatem et non habeat positionem. ut in quarto dictum est. quod est omnino indivisibile secundum quantitatem et tamen habet positionem. quae dicuntur unum. quia quilibet eorum albus est. qui non sumitur ex ratione indivisionis sicut praedicti. |#9 In omnibus tamen istis hoc est commune. ex hoc quod trahunt navem. et est in omnibus principium cognoscendi. In vocibus autem unum primum et minimum est litera vocalis. scilicet uncia. scilicet calceamenti. et sic de aliis. et etiam in tertio. nisi sit aliquod totum et perfectum. vel numerantur ut plura. ex eo quod unum patiuntur. ex eo quod faciunt unum. Et quod adhuc ex his modis aliqua dicantur unum. quandoque vero non. et dicit. Non enim potest sibi fieri additio. quae mensurat alios motus. non quidem sicut subiectum homogeneum dicitur unum specie quod pertinet ad secundum modum positum prius. idest definitionis. Ratio enim illius unius in sola indivisione consistit: huiusmodi autem unius in mensuratione. Et etiam dicuntur aliqua unum. sicut in quarto et in quinto modo. Et ex hoc patet. quod linea circularis est maxime una. prout unitas generis aliquid habet simile cum unitate speciei: aut etiam propter rationem. quod est diesis. Indivisibilitas autem formae. quod ratio unius est in hoc. Punctus vero est id. patet per oppositum. vel secundum speciem. sicut in secundo modo. sicut fit lineae rectae. quod est prima mensura. sicut multi possessores unius agri sunt unum in dominio eius. sicut multi homines sunt unus populus. sicut in primo modo: aut propter speciem subiecti. Et in gravitatibus sive ponderibus est aliquid minimum. |#4 Sed respectu omnium istorum modorum secundariorum. |#8 Hoc autem unum. scilicet secundum tres dimensiones. quod illud. Aliqua enim sunt numero plura. cui nihil deest: quod quidem contingit lineae circulari. vel aliquid aliud huiusmodi. Linea vero est quod est divisibile secundum unam dimensionem tantum: superficies vero secundum duas. Quaedam etiam dicuntur unum ex hoc quod sunt aliquid unum. quod non habet linea recta. quando sic sunt compositae. Quod igitur est in genere quantitatis unum et primum. Nam omne quod duabus dimensionibus dividitur. sicut patet quod non dicimus unum aliquid. sed tunc dicimus esse unum omnes partes calceamenti. 136 . Quaedam vero dicuntur unum ex eo quod habent aliquid unum. Quod ex hoc patet. quod sit calceamentum et habeat aliquam unam speciem. ut in decimo dicetur. quia per mensuram res mensuratae cognoscuntur. oportet quod sit indivisibile et secundum quantitatem. sicut multi homines albi dicuntur unum. scilicet motus simplicissimus et velocissimus. quo omnis numerus mensuratur: mensura autem habet rationem principii. Et in motibus est una prima mensura. ex eo quod ab uno rege reguntur. est superficies. est indivisibile secundum quantitatem. Dividitur enim tonus in duo semitonia inaequalia. quod est principium cognoscendi. quod quandoque aliqua dicuntur unum propter solam continuitatem.Vel quantum ad subiectum rationis. sed secundum quod species in quadam totalitate consistit requirens determinatum ordinem partium. Corpus autem est omnibus modis divisibile secundum quantitatem.

Et secundum hoc ratio mensurae invenitur in quolibet genere.Sed tamen haec ratio mensurae. |#12 Specie autem dicuntur unum. Ens igitur dividitur in substantiam et accidens. ens secundum se dividit in decem praedicamenta. secundum accidens quidem etc. Tranquillitas enim est quies maris et serenitas aeris. de medicina vero. licet primo conveniat uni quod est principium numeri. plures. quod non sunt continua. quorum materia est una. et quoddam secundum accidens. toties dicitur et reliquum. inquantum praedicantur non ut in subiecto existentes. quia ipse postmodum. Primo distinguit ens in ens per se et per accidens. tamen per quamdam similitudinem derivatur ad unum in aliis generibus. quia quoties dicitur unum oppositorum. Et si aliquod genus definitur. Unde aliqua dicuntur multa propter hoc. secundum se vero. nondum habet rationem pluralitatis nisi secundum quid et in potentia. Et hoc sumitur per oppositum ad quartum modum. vel in eo quod aliqua duo habent diversas habitudines ad unum.. quod multa dicuntur per oppositum ad unum. in quam ultimo fit resolutio. |#11 Deinde cum dicit amplius autem ponit aliam divisionem unius. sicut habitum est. |#16 Deinde cum dicit palam autem ex modis unius accipit modos multorum. Quod est per oppositum ad primum modum unius. ut in decimo huius Philosophus ostendet. Numero quidem sunt unum. quae est magis logica. homo est albus. Materia enim. quaedam analogia. quod quaedam sunt unum numero. est. |#13 Unum vero genere sunt. Et ideo quot modis dicitur unum. Et hoc quidem potest accipi duobus modis. |#15 In istis autem modis unius. |#17 Alia dicuntur multa propter hoc quod materiam habent divisam secundum speciem. secundum absolutam entis considerationem. et de eo quod est principium numeri. et quo praedicatur qualitas vel actio. sed secundum prius et posterius. Sciendum tamen est quod illa divisio entis non est eadem cum illa divisione qua dividitur ens in substantiam et accidens. idest proxima. et dicit. quod ens dicitur quoddam secundum se. cum dicitur. quorum novem sunt de genere accidentis. Et idem patet in aliis. Quod ex hoc patet. hoc est inquantum est species. Vel in eo quod est eadem proportio duorum ad diversa. sunt specie unum et non convertitur. oportet accipi per comparationem accidentis ad substantiam. quae conveniunt in figura praedicationis. |#14 Proportione vero vel analogia sunt unum quaecumque in hoc conveniunt. |#19 Quod autem opponitur quinto modo. Et ideo unum non omnino aequivoce dicitur de eo quod convertitur cum ente. quod hoc se habet ad illud sicut aliud ad aliud. scilicet pro genere quod habet similitudinem materiae. vinum et lapis. idest quae habent unum modum praedicandi. quorum una est ratio. sive intelligamus de materia prima. et homo substantia. quaedam specie. Alius enim est modus quo praedicatur substantia. sed omnes substantiae habent unum modum praedicandi. Nam nihil proprie definitur nisi species. quaedam genere. Quaecumque enim sunt unum numero. sicut tranquillitatis ad mare et serenitatis ad aerem. 137 . Et si materia accipiatur tam pro materia naturae quam pro materia rationis. Haec autem ratio mensurae consequitur rationem indivisionis. quod quid est esse dicentes. est principium individuationis formae. semper posterius sequitur ad praecedens et non convertitur. ibi. idest definitio. sicut sanativum de urina dictum habitudinem significat signi sanitatis. sicut ipsa albedo in se considerata dicitur accidens. aut de finali sive ultima. Non enim ex hoc quod aliquid est divisibile propter hoc est multa nisi in potentia. Et propter hoc ex materia habet singulare quod sit unum numero ab aliis divisum. ibi. Per divisionem quippe proximae materiae dicuntur multa vinum et oleum: per divisionem vero materiae remotae. cum omnis definitio ex genere et differentia constet. quia significat habitudinem causae respectu eiusdem. tot modis dicuntur multa. |+9 Lectio 9 |#1 Hic Philosophus distinguit quot modis dicitur ens. Quae quidem comparatio significatur hoc verbo. Et circa hoc tria facit. dicens. Secundo distinguit modos entis per accidens. Sed ens secundum accidens prout hic sumitur. secundum quod stat sub dimensionibus signatis. Tertio modos entis per se. |#18 Alia vero dicuntur multa quae habent rationes. hic modus multitudinis sumitur per oppositum ad secundum et tertium modum unius. Dicit ergo.

est extra essentiam generis. Et hoc praedicatum dicitur significare substantiam primam. quaedam quantum. In omnibus enim his. de qua omnia praedicantur. accidit musicum. ut cum dicitur. Et propter hoc. est ens per accidens. Divisio vero entis in substantiam et accidens attenditur secundum hoc quod aliquid in natura sua est vel substantia vel accidens. Nam differentia. quod per additionem ad ens aliquam speciem entis constituat: nam quod est extra ens. homo est musicus. aut quia illud. per decem praedicamenta. Nihil autem posset esse extra essentiam entis. idest quot modis aliquid praedicatur. scilicet subiectum et praedicatum. amplius autem et esse significat. vel e converso. quod ens contrahatur ad diversa genera secundum diversum modum praedicandi. dicuntur triplici ratione: aut eo quod ambo. scilicet praedicatum. genus esse non potest. quando dicimus hominem esse musicum. quod illa dicuntur esse secundum se. quia scilicet illud cui accidit esse musicum. scilicet subiectum. est illud cui inest accidens. ita accidens praedicatur de accidente. nihil aliud significat quam hoc accidere huic. 138 . nihil est. Tertio dividit ens per potentiam et actum: et ens sic divisum est communius quam ens perfectum. scilicet cum accidens praedicatur de subiecto. sicut cum accidens praedicatur de accidente. cum accidens praedicatur de subiecto. quod sicut assignantes causam per accidens dicimus quod musicus aedificat. Nam socrates est id quod est animal. quod est ens perfectum. Cum autem dicitur. dicitur esse. |#5 Deinde cum dicit secundum se distinguit modum entis per se: et circa hoc tria facit. Unde in tertio huius probavit Philosophus. Hoc quidem. significat quod ambo accidentia accidunt eidem subiecto: illud vero. et sic de aliis. oportet quod unicuique modo praedicandi. quia huic. similiter dicitur musicum esse album. cum non participet genus. Sed musicum esse hominem dicimus. quaedam quale.Unde hoc totum. quod ea. quando accidens praedicatur de accidente. ut musicum. quia superius iam manifestavit quomodo causa per accidens differt a causa per se. Quia igitur eorum quae praedicantur. quaedam significant quid. praedicando accidens de accidente. secundum quod est tantum in mente. cum subiectum praedicatur de accidente. quod ens. Sicut enim subiectum praedicatur de accidente ea ratione. idest substantiam. musicum est homo. praedicando subiectum de accidente: vel album esse musicum. quia enti idest subiecto accidit accidens. de quo accidente illud. ut cum dico. quia praedicatur de subiecto accidentis. scilicet praedicato. quia quoties ens dicitur. et dicit. nihil aliud significat quam accidere. scilicet subiectum. quaecumque significant figuras praedicationis. idest tot modis significatur aliquid esse. Et est quasi similis ratio praedicandi. Secundus. iustus est musicus. Primo distinguit ens. Tertius. vel e contra. ut cum dicitur musicus est homo. dicuntur esse praedicamenta. esse significet idem. Secundo ponit alium modum entis. |#4 Patet igitur. |#6 Unde oportet. |#2 Deinde cum dicit secundum accidens ostendit quot modis dicitur ens per accidens. qui consequitur diversum modum essendi. ibi. amplius esse significat et ens. esse. toties esse significatur. insunt eidem. Sciendum est enim quod ens non potest hoc modo contrahi ad aliquid determinatum. scilicet musicum esse album. et differentia esse non potest. sicut genus contrahitur ad species per differentias. Et propter hoc ea in quae dividitur ens primo. quod tribus: quorum unus est. accidens praedicando de subiecto: vel musicum esse hominem. |#7 Sciendum enim est quod praedicatum ad subiectum tripliciter se potest habere. aut quia illud. eo quod musicum accidit aedificatori. homo est albus. ut cum dicitur homo est animal. et accidens de accidente. quae dicuntur esse secundum accidens. Et. ut cum dicitur. attenditur secundum quod aliquid praedicatur de aliquo per se vel per accidens. quod dicitur esse musicum. quia distinguuntur secundum diversum modum praedicandi. et sic de aliis. sicut dicitur musicum est homo. |#3 Et dicit. significat qualitatem. est ens secundum quid tantum et imperfectum. cui accidit accidens in subiecto positum. inest enti. quod ponitur in subiecto. esse significat substantiam. Uno modo cum est id quod est subiectum. cum subiectum praedicatur de accidente. idest subiecto. socrates est animal. Dicit ergo primo. ibi. Nam ens in potentia. Et hoc est scilicet cum subiectum praedicatur de accidente. scilicet quando accidens de accidente praedicatur. quae est substantia particularis. praedicatur. ita est etiam in praedictis modis entis per accidens. quod est extra animam. idest musicum aedificare. ideo nunc consequenter per causam per accidens manifestat ens per accidens. homo est albus. scilicet subiectum in praedicato positum. ut cum dicimus. est album. constat enim quod hoc esse hoc. quia praedicatur subiectum de eo. Unde patet quod divisio entis secundum se et secundum accidens. et hoc est cum accidens praedicatur de subiecto.

solam qualitatem significat. In negando vero. Verbum enim quodlibet resolvitur in hoc verbum est. et aliquid in potentia. |#12 Sciendum est autem quod iste secundus modus comparatur ad primum. quae extra animam sunt. quia hoc verum est. homo ambulat. significamus propositionem esse veram. |#9 Quia vero quaedam praedicantur. sed etiam in substantiis. sic praedicatur ut agere. socrates est. Unde veritas propositionis potest dici veritas rei per causam. Si vero secundum terminum. |#13 Deinde cum dicit amplius esse ponit distinctionem entis per actum et potentiam. ut cum dicitur. quia hoc est verum. Si enim principaliter significaret subiectum. de quo praedicatur. quae significant decem praedicamenta. Alio modo ut id a quo sumitur praedicamentum. oratio vera vel falsa est. scilicet ipsum esse non album. quae sunt res rationis tantum. dicens. sed magis est privatio alicuius esse. socrates est calceatus vel vestitus. quam intellectus significat per hoc verbum est prout est verbalis copula. quae sunt in generibus accidentis. quod ens et esse significant aliquid dicibile vel effabile in potentia. sive in negando. Vel sicut alia translatio melius habet quod esse significat quia aliquod dictum est verum. praedicatur per modum habitus. et sic est quantitas: vel ut consequens formam. Tertio modo ut praedicatum sumatur ab eo quod est extra subiectum: et hoc dupliciter. quod est in se non ens. In affirmando quidem. sumitur praedicamentum vel ex parte temporis. Esse vero quod in sui natura unaquaeque res habet. sed sub ente secundum accidens. Etenim mercurium. Sed. sed e converso. ut consequens materiam. quo considerato erit situs. est de praedicato substantiali. dicitur aliquid in actu et aliquid in potentia. et quia utitur: similiter quiescens. non tamen per modum accidentis. est substantiale. Si autem accipiatur secundo modo. Nihil enim differt dicere. ex eo quod vera est propositio. cum dicitur. sic praedicabitur ut in pati. cum mensura extrinseca sit vel tempus vel locus. vel inest ei per se et absolute. si ille est primo modo accipiatur. Nam hoc totum. |#11 Deinde cum dicit amplius autem ponit alium modum entis. significamus non esse veram. secundum aliquid sit in subiecto. Unde dicit. quod unumquodque praedicamentum per actum et potentiam dividitur. Et sicut in rebus. et quia potest quiescere. In omnibus enim praedictis terminis. et homo convalescit. Unde nullo modo consignificat subiectum. ita in actibus animae et privationibus. et sic est ad aliquid. Et ex hoc accidit. est ens secundum accidens. sicut effectus ad causam. quod praedicata. Si autem sit mensura eius. inquantum significat albedinem per modum accidentis. dicens quod in omnibus huiusmodi praedicationibus significatur aliquid esse. homo convalescens est. idest imaginem mercurii dicimus esse in lapide in potentia. et medium lineae dicitur esse in linea in potentia. quod caecitas est secundo modo. Unde oportet. Nam actionis principium in subiecto est. ut cum dicitur. quod esse significat veritatem rei. Accidit autem unicuique rei quod aliquid de ipsa vere affirmetur intellectu vel voce. Albedo enim etsi significet accidens. ut socrates non est albus. quia hoc est falsum. ideo quandoque dicitur esse de aliquo hoc secundo modo. Nam ex eo quod res est vel non est. qua dicitur aliquid esse caecum. et hoc sive in affirmando. Et ideo. sicut hoc quod dico album et musicum. Nam passio in subiectum patiens terminatur. Nam accidentis esse est inesse. |#10 Nec est verum quod Avicenna dicit. quod est homo albus. non tamen dicitur quod sit primo modo vera. tunc praedicata accidentalia non ponerentur a Philosopho sub ente secundum se. aliquid dicitur in actu. quia iam inest ei quiescere. et sic erit quando: vel ex loco. intellectus considerat ut quoddam ens. Ex hoc enim quod aliquid in rerum natura est. secundum quod esse et est. et participium.|#8 Secundo modo ut praedicatum sumatur secundum quod inest subiecto: quod quidem praedicatum. Nam album ut in praedicamentis dicitur. sicut negationem et huiusmodi. Et cum dicimus non esse. tot modis ens dicitur. Cum enim dicimus aliquid esse. et non primo. Nam ens est superius ad unumquodque entium. Dicitur enim aliquis scire. ut dictum est. Dicitur enim. principaliter significant substantiam. et per posterius accidens. Nam caecitas non habet aliquod esse in rebus. est de praedicato accidentali. Et non solum hoc est in accidentibus. et sic de aliis. sed per modum substantiae. Et similiter dicimus. quia potest uti scientia. Nam res non refertur ad scientiam. sicut animal ad hominem. et sic est qualitas: vel inest ei non absolute. vel dicibile in actu. 139 . quam facit intellectus componens et dividens. et sic erit ubi. Hoc autem nomen album significat subiectum ex consequenti. quia aliquid. Et si quidem secundum principium. non considerato ordine partium in loco. ideo consequenter hoc removet. ne credatur quod illae praedicationes non pertineant ad praedicationem entis. quod ex consequenti includat in sui ratione subiectum. scilicet non esse ipsum non commensurabilem. sequitur veritas et falsitas in propositione. significant compositionem propositionis. Uno modo ut sit omnino extra subiectum: quod quidem si non sit mensura subiecti. in quibus manifeste non apponitur hoc verbum est. sed in respectu ad aliud. sicut dicimus quod socrates est albus. quod non est diameter incommensurabilis lateri quadrati. Unde patet quod quot modis praedicatio fit.

Quaelibet enim pars continui est potentialiter in toto. sed intrinseca eis. sed alia dicuntur de his. quod ex praedictis modis considerari potest. |#2 Secundum modum ponit ibi alio vero dicit quod alio modo dicitur substantia quae est causa essendi praedictis substantiis quae non dicuntur de subiecto. sed potest esse aliqua proprietas consequens rei substantiam vel principium substantiae. |#4 Iste autem modus non est verus. Sicut superficie destructa destruitur corpus. Et hoc est. secundum opinionem Platonicorum et Pythagoricorum. et unum quod est principium numeri. ut quidam dicunt. Et iterum animalia quae constant et huiusmodi corporibus sensibilibus. et sine quo res esse non potest. |+10 Lectio 10 |#1 Hic ostendit quot modis dicitur substantia: et circa hoc duo facit. Provenit etiam eis error specialiter quantum ad unum et numerum. |#3 Deinde cum dicit amplius quaecumque ponit tertium modum. et destructa linea destruitur superficies. Vel Daemonia dicit quaedam animalia rationabilia secundum Platonicos. accidit itaque. quia substantia particularis non praedicatur de aliquo inferiori. Linea vero inter substantias ponitur secundum opinionem ponentium mathematica esse substantias. ut manus et pedes et huiusmodi. Et universaliter omnia corpora. Circa primum ponit quatuor modos. Haec autem quidditas sive rei essentia. Secundo reducit omnes ad duos. quam nondum reprobaverat. differt a forma quam dixit esse substantiam in secundo modo. Patet etiam. quia substantia universalis est in multis. quod punctum sit substantia lineae. Primo ponit diversos modos substantiae. quod substantia duobus modis dicitur: quorum unus est secundum quod substantia dicitur id quod ultimo subiicitur in propositionibus. quia remoto numero nihil remanet in rebus: quod enim non est unum. et linea superficiei. et lineas ex punctis. sicut substantia prima. |#5 Quartum modum ponit ibi amplius quod dicit quod etiam quidditas rei. mente rationalia. Primo quidem. ut forma. Et ideo genus et species dicuntur esse substantia eorum. sed est ab omnibus separabilis et distincta. quia substantia universalis non subsistit nisi ratione singularis quae per se subsistit. dicens. Et quantum ad haec tria differt substantia particularis ab universali. et partes eorum. ut terra et ignis et aqua et huiusmodi. et significant hoc aliquid secundum opinionem eorum. quod superficies est terminus corporis. quorum primus est secundum quod substantiae particulares dicuntur substantiae. ut lapis. Sicut dicitur anima substantia animalis. et quando nondum est in potentia. et sic de aliis. et linea terminus superficiei. non autem singularis. hoc ultimo modo. 140 . quae in templis posita colebantur pro diis. et quod est separabile. eo quod omnia mensurantur per numerum. Et similiter quae non sunt plura. etiam si non sint simplicia. sanguis. linea est pars superficiei. quia non dicuntur de alio subiecto. eo quod non distinguebant inter unum quod convertitur cum ente. dicitur substantia uniuscuiusque. Numerus etiam invenitur terminare omnia. tempore aeterna. sicut differt humanitas ab anima. quia est ab omnibus distinctum et non communicabile multis. Haec enim omnia praedicta dicuntur substantia. Et secundum dictorum positionem. caro. Secundo. animo passiva. ita quod de alio non praedicetur. quasi per se subsistens. sed totam rei essentiam. Nam hoc quod communiter invenitur in omnibus. Quando vero aliquid sit in potentia. non sunt. non quidem extrinseca sicut efficiens. sicut mixta similium partium. Et haec est descriptio primae substantiae in praedicamentis. sicut simplicia corpora. Nam forma est pars essentiae vel quidditatis rei. et superficies pars corporis. Nam genus et species non significant tantum formam. Ipsa autem quidditas vel essentia rei includit omnia essentialia principia. Numerus autem secundum hanc positionem videtur esse substantia totaliter omnium rerum. scilicet in nono huius. dicitur esse in potentia. Tertio. idest idola. |#6 Deinde cum dicit accidit itaque reducit dictos modos substantiae ad duos. quae sunt termini earum. in quibus destructis destruitur totum. sicut quando est in herba. Unde sequebatur. ibi. quae Apuleius sic definit: Daemones sunt animalia corpore aerea. de quibus praedicantur. cuius definitio est ratio. dicuntur etiam substantiae. et huiusmodi. quod est hoc aliquid. sicut universalis. determinandum est in aliis. Frumentum etiam quando nondum est perfectum. et Daemonia. quod quaecumque particulae sunt in praedictis substantiis. Ponebant enim corpora componi ex superficiebus et superficies ex lineis. quam significat definitio. nihil est. non oportet quod sit substantia rei. dicens.

scilicet hoc quod dicitur homo musicus. Sed forma refertur ad materiam. potestas dicitur. mentionem hic non facit. Substantia enim quae etiam posita est subiectum huius scientiae. quae substantia dicitur. scilicet accidens esse idem utrique simul accepto. et eius opposito. quia accidit musicum homini. hoc ibi. Alius modus significatur quando compositum praedicatur de subiecto simplici. In quo includit et secundum et quartum modum. est principium esse. In prima distinguit nomina. quae significant. Quod enim praedicatur de aliquo. quae significant quasdam secundarias partes. scilicet multitudinis. ibi. Circa primum duo facit. in quibus idem per accidens praedicatur. |#2 Prima dividitur in duas. quam facit esse in actu. Et tunc significatur hoc. idest substantia. Tertio modo dicuntur idem per accidens. quae significant partes entis. Secundo modo. Partes autem unius sunt idem. Unde sub uno comprehenduntur forma et species. Secundo distinguit hoc nomen simile et dissimile oppositum eius. quando haec duo de illo uno praedicantur. nisi ex materia. quod est compositum. nomina. et subiectum cum compositione. quae dicuntur idem. homo est homo musicus. In secunda. De aequali autem. In prima distinguit nomina. quae significant subiectum huius scientiae. qui est universaliter praedicari. dissimile et inaequale. musicus est homo musicus. Essentia enim et forma in hoc conveniunt quod secundum utrumque dicitur esse illud quo aliquid est. priora et posteriora dicuntur. Primo distinguit hoc nomen idem. Uno modo sicut duo accidentia. significatur quod homo sit idem musico. quia substantia particularis non habet quod sit substantia et quod sit individua in rebus materialibus. praetermittit. ibi. Propter hoc enim modus praedicandi. quidditas autem refertur ad suppositum. quia falsus est. |#3 Dicit ergo quod aliqua dicuntur eadem per accidens tribus modis. Et similis ratio est. In secunda. differentia vero. Nam unum esse. Circa primum duo facit. opposita dicuntur.|#7 Sed etiam forma et species uniuscuiusque rei. non praedicatur aliquod nomen universaliter. quando praedicatum dicitur idem subiecto in quantum de eo praedicatur. scilicet prius et posterius. hic distinguit nomina. quod significatur ut habens talem essentiam. Primo ponit modos eiusdem per accidens. aliquod consequens ad rationem unius. |#4 Praeter hos autem modos eiusdem per accidens. alia vero secundum se. musicus est homo. quod in omnibus praedictis modis praedicandi. sunt alii modi in quibus accipitur accidens cum subiecto compositum. quae significant primas partes unius et eius oppositi. quae significant partes eorum. dicuntur idem per accidens et homo et musicum. In prima distinguit nomina. |#5 Ex hoc autem concludit ulterius conclusionem. Tunc enim illi. quae significant partes unius. Et hoc ibi. quia et homini musico. idest subiecto simplici. diversa vero dicuntur. idest sub essentia rei. ibi. quod est unum in substantia: et simile. ut cum dicitur. Primo distinguit hoc nomen idem. homo est musicus. Tertio hoc nomen differens. ut si dicamus. Circa primum tria facit. ut album et musicum dicuntur idem. ut supra dictum est. quod est universale. aut e converso. ut cum dicitur. quando accidens simpliciter praedicatur de composito ex accidente et subiecto. Secundo eiusdem per se. Quod sic patet. musicum. quia subiectum accidit praedicato. quod omnis homo sit idem musico. Includitur tamen in primo modo. quod est unum in qualitate: et aequale. si accidens accipitur ut simplex. quia non est substantia in actu. Et in hoc variantur duo modi: quorum unus significatur. vel quia reducibilis est ad formam. Secundo hoc nomen diversum. dicitur tale. in quibus sumitur accidens per se et subiectum per se. quae habet rationem termini. Et haec ratio identitatis est. |#8 Tertium autem modum praetermittit. ibi. significatur idem esse illi. idest praedicatum subiecto. quae significant partes unius. et ea quae ei opponuntur. sicut musico homini. Materiam vero. |+11 Lectio 11 |#1 Postquam Philosophus distinxit nomina. quia in eis multiplicitas non est ita manifesta. Ea enim sola de universalibus praedicantur universaliter. Prima dividitur in duas. et e converso. 141 . significatur esse idem horum utrumque simul acceptum. quae sunt subiecta huius scientiae: et dividitur in partes duas. In secunda distinguit nomina. nomina. est unum solum praedicamentum non divisum in multa praedicamenta. ibi. quando subiectum dicitur esse idem accidenti quasi de eo praedicatum: ut cum dicitur. Non enim est verum dicere. similia dicuntur. quae secundum se insunt eidem. quod est unum in quantitate. quia praedicatum per se de subiecto praedicatur. convenit cum conditione subiecti. Et e contrario partes multitudinis sunt diversum. quia accidunt eidem subiecto.

|#7 Ex hoc autem ulterius concludit. Et propter hoc. quod diversum dicitur oppositum totaliter ad idem. tot modis diversum. non possunt proprie dici differentia. Nam illa diversa. Socrates autem non est universale: nam non est in multis. Alio modo dicuntur unum. |#2 Et quia plures modi diversitatis accipi possunt. |+12 Lectio 12 |#1 Hic ostendit quot modis dicitur diversum. Tunc enim intellectus utitur eo quod est unum secundum rem. sicut socrates et hoc album. idest definitionem declarantem substantiam rei. et sic in infinitum. ideo subiungit. sunt plura secundum esse. |#3 Et tamen alii modi unius. quae habent diversum genus. Nam non potest intelligi relatio nisi inter duo extrema. Aut quia sunt unum secundum esse. Differens autem dicitur. quorum substantia est una: vel ratione continuitatis. sicut duo individua unius speciei. sicut quantitas et qualitas in ente. et dicit. Non est autem possibile in rebus in infinitum procedere. Contingit enim quaedam esse idem numero. sicut socrates et Plato in homine: sive in aliquo uno genere. pari ratione haberet aliam relationem. scilicet subiecti. sed seipsis. quibus aliqua unum per se dicuntur. quando aliqua duo dicuntur esse idem vel genere vel specie. sicut quod dicatur diversum genere et diversum propter continui divisionem. Quaedam vero dicuntur diversa numero. sed rationis tantum. quia de nullo potest praedicari aliquid universaliter quod non est universale. Quaedam vero dicuntur diversa secundum rationem substantiae. quae in nullo conveniunt. Secundus modus est prout differens communiter sumitur pro diverso. Si enim identitatis relatio esset res aliqua praeter illud quod dicitur idem. Assignat autem duos modos: quorum primus est. |#4 Deinde cum dicit differentia vero hic distinguit quot modis dicitur hoc nomen differens. sed intellectus utitur eo ut pluribus ad hoc quod relationem intelligat. et sic in infinitum. et in huiusmodi relationibus non sunt duo extrema secundum rem sed secundum intellectum solum. et sic differentia dicuntur etiam illa. Sicut cum dicitur aliquid esse idem sibiipsi. omnis socrates sicut omnis homo. Et ideo non praedicatur universaliter aliquid de socrate. secundum quod aliquid dicitur idem simpliciter. quod si relatio semper requirit duo extrema. Sed in his quae sunt secundum intellectum nihil prohibet. quod est idem. quia non differunt aliquo alio. non tamen praedicantur de singulari universaliter. Nam cum intellectus reflectatur super suum actum. Diversitas vero continuitatis in diversitate materiae. sive accipiamus materiam eamdem secundum speciem. |#6 Deinde cum dicit alia vero ponit modos eiusdem per se. Unde et his modis dicuntur aliqua esse idem. ut dictum est. ad quod pertinet secundus et tertius modus unius. quae relatio est. ut dicatur. quod differens omne est diversum. sed ratione singularium.Sed accidentia non praedicantur secundum se de universalibus. Omnes enim modi. quod identitas est unitas vel unio. intelligit se intelligere. quorum species sunt plures. et tamen dicuntur idem in quantum in aliquo uno conveniunt. ut duobus. sed non convertitur. quod pertinet ad quartum et quintum. 142 . Unde patet. Et hoc ipsum potest etiam intelligere. et dicit. quot modis dicitur idem. Secus autem est. Ex quo patet. quia differunt secundum materiam. cum sit idem sibi. Igitur quae diximus sic dicuntur eadem. quod aliquid proprie dicitur differens secundum quod aliqua duo quae sunt aliquid idem entia. quod pertinet ad primum modum: vel propter unitatem et indivisibilitatem rationis. aut ex eo quod illa quae dicuntur idem. quae sibi esset idem. vel eius quod est idem. Alias eiusdem ad seipsum relationem designare non posset. idest in aliquo uno convenientia. sunt diversa: sive conveniant in aliquo uno secundum numerum. sed diversa ratione. res etiam. scilicet per accidens. Sed de singularibus praedicantur simpliciter. sicut homo et asinus in animali: sive in aliquo uno secundum proportionem. sive secundum numerum. et in nullo communicant. Cuilibet enim modo eius. sicut socrates sedens a socrate non sedente: sive conveniant in aliquo uno specie. quia idem videtur esse subiecto socrates et socrates musicus. quod aliqua dicuntur eadem secundum se eisdem modis. Dicuntur enim aliqua diversa specie. eo quod partes quantitatis se habent per modum materiae ad totum. relatio identitatis non erit relatio realis. sicut asinus et bos. opponitur aliquis modus eius quod est diversum. possunt reduci ad istos hic tactos. quibus dicitur unum per se. Et ideo de universalibus non praedicantur universaliter. quod aliquo alio differt. quorum materia est una. quod diversa dicuntur aliqua tripliciter. reducuntur ad duos: quorum unus est secundum quod dicuntur unum illa. Diversitas enim generis includitur in diversitate speciei.

Et idem est inter duo quorum utrumque est simile alicui tertio secundum unam qualitatem tantum: illud quod est simile secundum qualitatem magis sibi propriam. illud. et sic est contrarium. secundum quos potest cognosci. Sicut allium. Primo ostendit quot modis dicitur simile. |#7 Sic igitur tripliciter aliqua sunt similia. dicuntur similes in patiendo. 143 . et sic sunt opposita relative. Aut ratione remotionis. Aer enim assimilatur igni in calore. terminus a quo. sive diversa: sicut duo homines. Secundo quomodo dicatur aliquid maxime simile. Quod quidem potest esse dupliciter. quae sunt partes primae: et circa hoc tria facit. ibi. differunt differentiis substantialibus: illa propriissime dicuntur differentia. Non sunt contrariae. quam saccharum. Omne autem genus dividitur in contrarias differentias. quia quatuor modis. Coloris enim species sunt contrariae. scilicet album. ibi. Secundo quot modis dicitur dissimile. opponitur termino ad quem. ibi. et sic est negatio. scilicet rationale et irrationale sed species animalis. quae comburuntur. sed habentia contrarietatem in substantia ratione contrarii differentiarum quae sunt de substantia specierum. privatio et habitus. Cum enim oporteat ea. ut patet in generationibus. dicitur magis proprie simile igni. sive patiuntur idem. quod aliqua sunt opposita: quorum primus est per comparationem ad motum. nigrum: et differentiae etiam. scilicet congregativum et disgregativum. magis proprie dicitur simile ei: sicut aer magis proprie similis est igni. opposita vero. dicitur magis proprie simile. Tertio modo dicuntur similia quorum una est qualitas. quae proprie dicuntur differentia. Nam contraria non sunt solum in eodem subiecto. Primo enim dicit quot modis dicuntur opposita. quae est qualitas sibi propria. et alter incarceratur. ea vero. Aliquid enim contraponitur alteri vel opponitur aut ratione dependentiae. secundum quas attenditur alteratio. contraria dicuntur. quae propriissime dicuntur differentia. eo quod praecipue passio in mutatione qualitatis. quae sunt eadem genere et diversa secundum speciem. qua dependet ab ipso. attenditur. Secundo quot modis dicuntur contraria. non autem omne genus dividitur in contrarias species. sicut duo ligna. Circa hoc autem duo facit. quod secundum plures illarum contrarietatum est alicui simile. quae conveniunt in specie. aut ex parte eius ad quod passio terminatur. quod patiuntur aliqua plura. magis quam siccitas in qua assimilatur sibi terra. quae scilicet continentur sub differenti et diverso. Alio modo ex hoc solo. et duo sidera in caelo habentia similem splendorem aut virtutem. Primo ostendit quot modis dicuntur opposita. Aut relinquit subiectum et genus. ut homo et equus etc. sunt opposita. Nam primo assignat quot modis dicitur simile. quam terra. Aut relinquit subiectum solum. quod est calidum et siccum. diversa vero specie. Aut enim totaliter removet nihil relinquens. et ad aliquid. et secundum quae alterari. ut socrates albus vel iustus. quia scilicet unum removet alterum. Circa primum duo facit. quorum unus fustigatur. et ignis ex non igne. similia dicuntur. et sic est privatio. |#6 Deinde cum dicit similia dicuntur ostendit quot modis dicitur simile. Plato niger vel musicus. Aut ex parte passionis. Et propter hoc similitudo non solum attenditur secundum convenientiam in qualitate. Nam generatio albi est ex non albo. in uno aliquo convenire. Et ideo ex quibus est motus. |#10 Deinde cum dicit opposita dicuntur hic distinguit secundarias partes pluralitatis. possunt dici similia. |#11 Secundo ibi et ex quibus ponit duos modos. ibi. Animalis autem differentiae quidem sunt contrariae. quae est alteratio. Illa igitur. Quando enim sunt plures contrarietates. quod dissimilia dicuntur per oppositum ad similia. quae vero conveniunt in genere et sunt diversa secundum speciem. quia patiuntur idem. Ponit autem tres modos similitudinis. |#9 Consequenter dicit. Circa primum duo facit.|#5 Deinde docet quibus conveniat esse differens secundum primum modum qui est proprius. Uno modo. non distinguuntur nisi per accidentales differentias. et in quae est motus. sunt quae vel sunt species contrariae. |#8 Deinde cum dicit et secundum ostendit unde aliquid maxime dicatur simile. sed etiam in eodem genere. Quod quidem contingit tripliciter. sicut album et nigrum: vel sunt species unius generis non contrariae. quod est calidum et humidum. sicut duo albi. sed secundum convenientiam in passione. scilicet contradictoria. Constat enim quod unum in qualitate facit simile. Unde et quaedam species qualitatis est passio et passibilis qualitas. Tertio quot modis dicuntur diversa specie. contraria. Passio autem est affinis qualitati. Nam in quolibet motu vel mutatione.

et dividuntur contra invicem per aliquam differentiam. sicut calefaciens et infrigidans. quae consequuntur unum et multa. sicut punctus orientis et occidentis. Et ideo notificat secundum ista tria. utpote quae dividuntur per differentias contrarias. Non enim potest idem corpus simul esse album et nigrum. quia habent in suis rationibus differentias oppositas. multipliciter dicantur. In eodem genere. oportet quod ea quae dicuntur secundum ea. Et iterum. et contrarium. quae non possunt inesse simul eidem susceptibili. vel etiam habitus aut privationes eorum. Conveniunt enim contraria in tribus: scilicet in eodem genere. 144 . quae plurimum differunt eorum quae sunt in eodem genere. sicut idem et diversum. Quorum primum est. |#14 Alium modum ponit proprium secundum quod contraria dicuntur in aliquo convenientia. quibus aliqua principaliter dicuntur contraria: inter quos ponit unum primum improprium: scilicet quod aliqua dicuntur contraria. propter hoc quod habent habitudinem ad ea quae principaliter sunt contraria. eidem susceptibili: quia quaedam non possunt alicui eidem subiecto simul inesse. Tertia quae est generationis et corruptionis. sicut accidentales differentiae contrariae per quae differunt individua eiusdem speciei. Vel quia sunt contrariorum agentia et patientia in actu. quia scilicet eorum differentia est maxima. quae sunt extrema diametri totius orbis. quae non possunt simul adesse eidem. |#13 Deinde cum dicit contraria dicuntur hic ostendit quot modis contraria dicuntur: et circa hoc tria facit. quia pallidum componitur ex nigro. sive acceptiones contrariorum. scilicet rationale et irrationale. sicut album et nigrum in genere coloris. quod sub diverso continetur. quod gravitas et motus circularis non sunt in eodem subiecto. quae dividuntur per congregativum et disgregativum. quando aliqua sunt in eodem genere. sicut scientia et albedo sub qualitate. scilicet quia vel habent contraria in actu. vel ipsa. vel in potentia. sicut sanativum et aegrotativum. Quia enim unum et ens dicuntur multipliciter. |#16 Secundum ponit ibi. sicut ens et unum. sicut sanum et aegrum in animali. sive ipsa sint contraria. quae sunt contraria. vel ea in quibus sunt. quod signanter dicit. vel in eadem specie. sicut congruum et incongruum in grammatica. sive non. vel simpliciter. calefactibile et infrigidabile. sive differentiae sint contrariae. secundum quam aliqua dicuntur contraria. sicut specificae differentiae. quod illa. subiecto et potestate. sive non. quae plurimum differunt in eadem potestate contenta. quia alterum est calidum et alterum frigidum. ut bipes et quadrupes. illa quae sunt vere contraria. sicut in motu locali extrema sunt maxime distantia. et in eodem subiecto. Alia quae est activi et passivi in actu et potentia. Vel quia sunt expulsiones. vel in eodem genere. sed quia subiectum non est susceptibile utriusque. quae etiam conveniunt in eodem genere. quae dividunt genus. Homo vero et asinus non possunt de eodem dici. vel secundum se. sicut ignis et aqua dicuntur contraria. ut calefactivum et infrigidativum. ut homo et asinus. Et ita oportet. dicuntur contraria. Et similiter pallidum et album. non tamen sunt plurimum differentia. quando sua subiecta habent contrarietatem. quod diversum dividatur secundum decem praedicamenta. et non sunt subalterna. |#17 Patet ergo quod tangit triplicem habitudinem circa contraria.|#12 Secundo modo per comparationem ad subiectum. |#20 Secundus est. quae dividuntur per rationale et irrationale. quod assignat modos. non propter oppositionem quam habeant adinvicem. calefactum et infrigidatum. vel quia sunt susceptibilia contrariorum in potentia. |#18 Tertium ponit ibi sed quoniam et ostendit qua de causa praedicta dicuntur multipliciter. Et iterum illa. et in eadem potestate. Nam privatio albi opposita est privationi nigri. dicens. In eadem specie. sicut habitus habitui. sicut albedo et musica non possunt simul inesse asino. Una quae est subiecti in actu. quae plurimum differunt in eodem susceptibili existentia. possunt autem simul inesse homini. quando sunt ea in eodem genere. sive abiectiones. Potestates enim rationabiles ad opposita sunt. oportet quod adinvicem opponantur. Vel quia sunt activa vel passiva contrariorum in potentia. Dicit autem plurimum ad differentiam mediorum inter contraria. vel quantum ad eorum terminos. licet differant secundum genus: proprie enim contraria sunt quae sunt unius generis: sicut si diceretur. Nam illa. Simpliciter quidem. |#19 Diversa vero hic ostendit quot modis dicantur aliqua diversa specie: et ponit quinque modos: quorum primus est. licet non contra se dividantur oppositis differentiis. |#21 Tertius modus est. qui sunt habitus et privatio. ut album et nigrum. alia vero et ostendit qualiter aliqua secundario modo dicuntur contraria. quod est oppositum albo. |#15 Unde subiungit universalem rationem. Et notandum.

vel perfectionem. sicut dicitur quod prius est menelaus Pyrrho. vel dignitatem. |#3 Et circa primum ponit tres modos. |#23 Quintus modus est. vel omnia. |#22 Quartus modus est. scilicet prius et posterius. quando aliqua accidentia sunt in eodem subiecto. Quaedam namque dicuntur priora. |#2 Deinde cum dicit ut hoc distinguit modos diversos. aut in fieri. Nam principium in unoquoque genere est id. sicut in lapidibus superpositis invicem in acervo. aer vero propinquior extremo. principium autem est. Et sicut id quod est propinquius principio. quod est secundum se posterius. ut dicitur in quarto physicorum. Per prius enim et posterius in magnitudine. aut in cognitione: ideo pars ista dividitur in partes tres. sequitur ordinem in quantitate. ut si dicamus ignem esse primum. Circa primum duo facit. quia sunt affiniora vel propinquiora ipsi nunc. quod alia dicuntur priora secundum tempus. Tertio. Aut enim aliquid est principium et primum simpliciter et secundum naturam. ibi. ut accidit in factis. ibi. idest secundum quod ordinantur aliqua in loco a casu. quam quae specie et genere. Prius autem dicitur. centrum mundi. Alio modo sicut evenit. Huiusmodi autem ordo principii. idest in praeteritis. Uno modo secundum ordinem naturalem: sicut aqua propinquior est medio naturaliter quam aer. quod est propinquius alicui loco determinato. idest secundum naturam. sive ille locus determinatus accipiatur ut medium in aliqua magnitudine. sive ut extremum. Et circa hoc duo facit. Videtur autem 145 . potest esse dupliciter. vel illa quae principaliter dicuntur esse contraria. |#5 Alia secundum tempus secundus modus attenditur secundum ordinem temporis. quando sunt diversae species ultimae.. vel a quacumque causa praeter naturam. sicut pater est principium filii. quia propinquius alicui nunc praesenti. quod est principio propinquum. quomodo in rebus discretis. Secundo distinguit diversos modos prioris et posterioris secundum communem rationem. supremus est prior uno ordine. alio vero modo. alia vero secundum naturam. Dicit ergo primo. alia secundum ordinem. dicens. Magis enim proprie dicuntur specie differre. |#4 Propinquitas autem ad principium in loco. Quaedam vero dicuntur priora. Potest enim in ordine locali accipi ut principium. In prima dicit quomodo dicitur aliquid esse prius secundum motum et quantitatem. quod significatio prioris dependet a significatione principii. aerem secundum. potest attendi multipliciter. eaedemque specialissimae in aliquo genere. Bella enim troiana dicuntur priora bellis medis et persicis. quomodo dicitur aliquid altero prius in essendo. Primo assignat rationem communem prioris et posterioris. ut homo et equus. aquam secundum etc. Vel etiam dicitur aliquid esse principium et prius quantum ad ubi. Secundo ostendit. quidquid sit illud. scilicet caelo. et alio est prior infimus. est prius et posterius in motu.Contraria enim oportet esse diversa specie. ibi. quibus dicitur aliquid prius et posterius. vel aliquo tali modo. est prius. ad quod feruntur gravia: ut sic ordinemus elementa. ita quod remotius a principio. Unum enim quemdam ordinem importat. sicut dicitur id. Et quia prius et posterius dicuntur in ordinem ad principium aliquod. ut supra dictum est. nam ordo in motu. Et potest etiam accipi ut principium etiam ipsum caelum. quod est primum in esse. quomodo aliquid dicitur prius altero in cognitione. et sic deinceps. Aut est principium ad aliquid. est posterius. Primus modus attenditur secundum ordinem in loco: sicut aliquid dicitur esse prius secundum locum in hoc. quod est propinquius alicui determinato principio. Eadem vero specie dicuntur per oppositum ad praedicta. hic distinguit nomina significantia ordinem. |+13 Lectio 13 |#1 Postquam distinxit nomina. et diversimode. esse prius quantum ad aliquid. eo quod uni esse est principium esse. ibi. quibus xerses rex Persarum et medorum Graeciam expugnavit. quod est primum in genere. quae significant partes unius. Primo ostendit quomodo aliquid sit prius et posterius secundum quantitatem in rebus continuis. et tamen differunt adinvicem. quem ponit. Aut etiam aliquibus aliis modis. et eius. ut supra dictum est. Secundo. vel quantum ad cognitionem. eo quod impossibile est plura accidentia unius speciei in eodem subiecto esse. quae solum specie differunt. dicentes terram esse primum. quia remotiora sunt a praesenti nunc. eo quod sunt remotiora a praesenti nunc. respectu cuius utrumque erat futurum. ut hoc quidem secundum locum. idest per ordinem ad aliquid extrinsecum.

cum tamen utrumque esset futurum. quod prius est Nemea pythion. In Graeco autem habetur. qui est summus inter alios vel vertex aliorum. Nam praevoluntas. scilicet generanti. Parastata est prius tritostata. accipitur principium id quod est verum initium et extremum. Unde sensus non cognoscit universalia nisi per accidens. Ille enim. et per consequens priores per quos propositum et imperium principis ad subditos defertur. qui stat tertius ab eo. Unde alia litera habet. Patet autem. 146 . inquantum cognoscit singularia. de quibus universalia praedicantur. ut ex utraque parte tempus in infinitum procedat. et sensus. Nam ex eius imperio moventur alii ad exequendum imperata. Cognoscit enim hominem inquantum cognoscit socratem. idest propositum. ut in praecedentibus accidebat. scilicet ille. quod etiam prius est simpliciter. quia est propinquior primo. ut parastata. Illud autem prius est cognitione. quod est eo posterius in movendo. qui stat iuxta aliquem. licet in cognitione sensitiva accidat e converso. eo vero non imperante. dicimus aliquid esse prius vel posterius. In chordis enim hypatae dicuntur quae sunt graves. quod alia dicuntur priora secundum ordinem. quod est musicum.haec litera falsa esse. idest quam compositum ex subiecto et accidente. tertio stante prius est. ita scilicet quod non movente illo potentiori vel priori. scilicet parastata et tritostata. |#6 Patet autem quod in hoc utimur ipso nunc. puta regem. mediocres autem vocantur mesae. quod aliqua dicuntur esse priora secundum ordinem in motu. Ratio enim est universalium. non moventur. quod hoc etiam prius dicitur propter propinquitatem ad aliquod principium. non qualitercumque. Illud enim. quod alia ratio distantiae est distare ut secundum. quia per propinquitatem vel remotionem respectu eius. dicens. quod est propinquius primo moventi. dicens. Parastata dicitur ille. sicut erat in loco: nam res per sua principia cognoscitur. Non enim potest accipi hac positione facta. quod est medium praeteriti et futuri. cui propinquiores dicuntur paranitae. qui est homo. quod secundum rationem prius est accidens quam totum. ut principio et primo in tempore. Et patet. |#9 Deinde cum dicit alia secundum ordinem ponit modum secundum ordinem in rebus discretis. quod hic dicitur etiam esse aliquid prius per propinquitatem ad aliquod principium. aliquod principium in tempore. Id enim. scilicet per ordinem quantitatis vel continuae vel discretae. tritostata. scilicet movens et generans. |#11 Secundo ibi alio vero ostendit quomodo aliquid dicitur prius altero in cognitione. et qui est potentior. quod quaedam priora dicuntur secundum potestatem. sed simpliciter et secundum naturam. quia potentius et potestate excedens est secundum cuius praevoluntatem. ut rex vel aliquis alius talis. Huiusmodi autem sunt. qui sunt in potestatibus constituti. et media chorda quae dicitur mesa. Sicut se habet princeps in civitate. aliter dicimus aliqua priora secundum rationem. et per hoc priores dicuntur nitis. quia utrumque erat praeteritum tempore Aristotelis quando haec sunt scripta. |#10 Patet etiam. quae quidem erant duae nundinae vel duo festa. dicens. Et hoc etiam prius dicitur per propinquitatem ad aliquod principium. Sed. |#13 Secundum modum ponit et secundum dicit. scilicet intellectus vel rationis. qui invenitur in aliquibus rebus tantummodo quodam ordine associatis sibi. quorum primus est secundum quod universalia sunt priora singularibus. sicut in loco accidebat. et movente moveatur. non moveatur posterius. |#8 Patet autem. Et hic est ordo dignitatis. hic accipitur ut principium. est prius. Sed in chordis accipitur ut principium. sicuti homines. quorum unum erat propinquius illi nunc quo haec scripta sunt. qui excedit potestate. medium. et musicus homo cognosci non potest sine ratione huius partis. Semper autem quod est per se est prius eo quod est per accidens. |#7 Alia secundum motum tertius modus est secundum ordinem in motu: et hoc primo ponit quantum ad naturalia. nisi ab aliquo nunc. Ibi enim singularia sunt priora. Sed differenter in utroque praedictorum exemplorum: quia in illis. cum cognitio sit duplex. necesse est sequi aliquid. sensus autem singularium. est principium quodammodo. non secundum quid. vel tertium. |#12 Ponit autem tres modos. non per continuitatem. cui propinquiores sunt. Et hoc necessarium est dicere secundum ponentes aeternitatem temporis. Paranitae autem dicuntur quae sunt iuxta nitas mesis propinquiores. Et similiter paranitae sunt priores nitis. quae distant ab aliquo uno determinato secundum aliquam rationem determinatam. E contrario autem intellectus cognoscit socratem inquantum cognoscit hominem. nitae vero acutae dicuntur. praestans. quod hic ordo etiam est secundum motum. Ista ergo dicuntur priora per hunc modum. Secundo ponit hunc ordinem motus etiam in rebus voluntariis. Tritostata autem ille. et aliter secundum sensum. secundum quos aliquid est prius ratione sive cognitione intellectiva. sicut puer est prius viro. dicitur esse prior. idest propositum imperantis.

sicut pars sine toto. Primo ponit tres modos. secundum naturam et substantiam. quod priora non dependent a posterioribus. quod est subiectum aliorum entium per se existens. respectu quorum sic dicuntur priora. cum in sensu sit e converso. Primo distinguit hoc nomen. et praecipue ad primum. Et hac divisione. Secundo modos possibilis. Primo ratione communitatis aut dependentiae: secundum quod priora dicuntur. et non univoce. Quaedam vero contingit esse sine aliis secundum corruptionem. In secunda reducit omnes ad unum primum. et lineae quam superficies. quod omnes significationes entis reducantur ad unam primam. Dicit ergo primo. incipiunt partes esse in actu.Eodem modo quaecumque alia simplicia sunt priora secundum rationem compositis. potentia. Resoluto enim toto in partes. et non e converso. quibus dicitur aliquid esse prius in essendo. Nam uno modo dicitur aliquid esse prius secundum potentiam et alio modo secundum actum: secundum potentiam quidem dimidium rei est prius re ipsa. hic incipit distinguere nomina significantia partes entis. Secundo. nisi prius natura formarum esset manifesta. Haec igitur dicuntur priora per hunc modum. Circa primum duo facit. |#14 Tertium modum ponit ibi amplius priora dicit. ibi. Constat enim. quod faciet in octavo et nono. Primo ponit modos potentiae. Secundo hoc nomen. passiones. quae possunt esse sine aliis et illa non possunt esse sine eis. quod priora dicuntur etiam secundum rationem. 147 . Quia enim ens multipliciter dicitur. partes non sunt in actu. Dividitur ergo pars ista in partes duas: in prima ostendit quot modis dicitur potentia. ibi. oportet. scilicet per ordinem cognoscendi. Haec enim omnia sic comparantur ad ea. Rectitudo enim est per se passio lineae. ibi. Unde statim in nono simul determinat de potentia et actu. Et hoc tripliciter. |#2 Ponit ergo in prima parte quatuor modos potentiae vel potestatis. Secundo reducit eos ad unum. ut dicitur in praedicamentis. prout prius dicitur quod potest esse sine aliis. dicta vero potestate. Secundum autem sensum prior est superficies linea. et non e converso. quae vero secundum potentiam. Et similiter etiam alii modi prioris et posterioris ad hunc modum reduci possunt. idest secundum naturalem ordinem in essendo. Et primo secundum quod ens dividitur per actum et potentiam. et quaelibet pars toto. Levitas autem superficiei. modo itaque quodam. quod omnes modi prioris et posterioris possunt reduci ad hos ultimos modos. idest isto modo prioris et posterioris contra alios diviso usus est Plato. ibi. quibus dicitur aliquid prius secundum ordinem in essendo: et circa hoc duo facit. Unde omnia priora aliquo modo possunt esse sine posterioribus. sicut e converso. per quem modum totum est prius partibus: quia. secundum quam dicitur ens. impotentia. Quaedam enim possunt esse sine aliis secundum generationem. |#18 Deinde cum dicit modo itaque concludit. et numerus quam omnia alia. et materia quam substantia. |#16 Secundus modus attenditur secundum ordinem substantiae ad accidens. prout dividitur ens in decem praedicamenta. Circa primum distinguit hoc nomen potentia vel potestas. sed in potentia. Et propter hoc primum subiectum dicitur esse prius: unde substantia prius est accidente. Nam praedicta non efficiuntur in actu nisi per dissolutionem. quod quaedam dicuntur esse priora. et superficies quam corpora. et passiones compositorum passionibus simplicium. quando iam totum generatum est. sicut rectitudo habetur prior levitate. idest quam forma. |#15 Deinde cum dicit alia vero ponit modos. Et hoc est prius a quo non convertitur essendi consequentia. quantum vero dicitur quod est divisibile. linea vero naturaliter est prior superficie. Voluit enim quod propter hoc universalia essent priora in essendo quam singularia. Nomen autem actus praetermittit. |+14 Lectio 14 |#1 Postquam distinxit nomina significantia partes unius. quando est iam totum corruptum et dissolutum in partes. ibi. Nam sensui primo composita offeruntur. Circa primum duo facit. impotentia autem. quia eius significationem sufficienter explicare non poterat. |#17 Tertius modus attenditur secundum divisionem entis in actum et potentiam. ut potentia ad actum: secundum actum vero dicuntur praedicta esse posteriora.

secundum quod est principium motus in eo in quo est. quia posse pati aliquem defectum quandoque attribuitur impotentiae. Dicitur enim aliquid posse pati illud quod bene potest pati. aut non secundum quod volunt. et in eo quod habent aliquo modo posse. inquantum accidit eidem esse medicum et sanatum. idest tarde vel modicum patiuntur. Illis vero. sive malum. dicimus ipsum esse possibile ad illud patiendum. Aliquando vero non dicitur aliquid potens ex eo quod potest pati aliquod malum. Est enim quoddam principium motus vel mutationis in eo quod mutatur. cui potentiam suam communicat. sed magis per impotentiam et defectum alicuius principii. non dicimus potentem. sed per accidens. Gravitas enim in terra non est principium ut moveat. dicuntur non posse loqui aut progredi. accidit eis propter potentiam. Et haec est potentia passiva. Sicut enim omne agens et movens. Quod quidem contingit ex debilitate propriae virtutis. non inquantum est sanatum. |#4 Posse autem pati ab alio dicitur dupliciter. |#5 Alia tamen litera habet. quamvis sit potentia activa.Quorum primus est. Quod quidem sic debet intelligi. vel immobilia. quia agit mediante altero. quod quodam alio modo dicitur potestas principium motus vel mutationis ab altero inquantum est aliud. inquantum est aliud. quod durum vel sanativum significat potentiam naturalem non patiendi a corrumpentibus. Et per hunc modum dicitur in praedicamentis. quae non possunt de facili comburi. ad quod consequitur motus. dicitur potentia passiva. contingit tamen quod sit in aliquo sanato. Sed huiusmodi principium non potest dici de potentia activa. quae est principium faciendi aliquid non quocumque modo. ita omne patiens. Proprie autem pati dicitur quod recipit aliquid cum sui transmutatione ab eo quod est ei naturale. Improprie enim dicitur pati. quod corrumpenti resistere non potest. potestas dicitur uno modo principium mutationis aut motus in alio. Molle autem et aegrotativum impotentiam. quicquid recipit aliquam perfectionem ab aliquo. ut probatur in octavo physicorum. |#8 Deinde cum dicit dicta vero ponit modos possibilis correspondentes praedictis modis potestatis. vel qualitercumque corrumpantur. quibus aliqua dicuntur vel redduntur omnino impassibilia. Sic igitur universaliter loquendo. Omne enim quod movetur ab alio movetur. Quando enim aliqui progrediuntur vel loquuntur. quod potentia dicitur principium motus et mutationis in alio inquantum est aliud. ab alio patitur: et omne motum. quicquid sit illud. sed utique in contrarium. quando aliquid patitur. Uno modo. ut non superentur a contrariis. sed magis ut moveatur. quia de facili comburuntur. 148 . alia diverso dicit. et incombustibilia. Unde. ab alio movetur. Quod enim in peius mutentur. per quod alicui competit ut moveatur vel patiatur ab alio. sicut quod frangantur. |#3 Secundum modum ponit ibi. Neque aliquid movet seipsum nisi per partes. aut vix aut paulatim. secundum quam patiens aliquid patitur. inquantum una pars eius movet aliam. sed magis sub passiva. quae non possunt tales defectus pati. magis dicitur perfici quam pati. Et hoc ideo. Secundum quod etiam aegritudines passiones dicuntur. aut non de facili mobilia in peius. idest secundum quod homo disponit. vel conterantur. proprie pati dicitur. sed ex hoc quod potest pati aliquod excellentius. attribuitur potentiae. sicut rex agit per ballivum. et in aliud a se agit. Ars autem medicinalis. ipsa scilicet materia: vel aliquod principium formale. ad quam pertinet motus ille. Alio modo. Quando vero aliquis recipit id quod est ei conveniens secundum suam naturam. sed si aliquis potest doceri vel adiuvari. Nunquam enim corrumpitur aliquid nisi propter victoriam corrumpentis supra ipsum. si aliquis potest vinci. non inest corporibus per aliquam potentiam. ut infra dicetur. idest cum quadam perfectione. quia per eam medicus curat. aliquando autem non secundum omnem passionem. vel curventur. sicut ad formam gravis vel levis sequitur motus sursum aut deorsum. Potentia igitur. sed magis in aedificante. et posse non pati idem. Primo autem modo potestatis respondent duo modi possibilis. sed non bene. Unde et talis passio dicitur esse abiiciens a substantia. sive sit bonum. |#7 Quartum modum ponit ibi amplius quicumque dicit. sicut intelligere dicitur quoddam pati. sed bene. quod aliquid potest pati. aliud a se movet. sicut aedificativa potestas non est in aedificato. Secundum potestatem enim activam aliquid dicitur potens agere dupliciter. aut secundum praevoluntatem. Sicut. |#6 Tertium modum ponit ibi amplius alia dicit. non comprehenditur sub potentia activa. Potentia igitur activa motus oportet quod sit in alio ab eo quod movetur. Sicut dicuntur aliqua ligna combustibilia. Illud enim principium. quod etiam potestates dicuntur omnes habitus sive formae vel dispositiones. quod alia potestas dicitur. dicimus eum potentem. quia ipse per seipsum agit immediate. Et similiter est in pati. secundum quod est contrarium suae naturae vel conditioni. Aliquando quidem. Hoc autem non potest fieri nisi per aliquod contrarium.

ut scilicet omnis remotio potentiae impotentia dicatur. est potentia. Quod autem privatio possit significari ut habitus. Id autem. alia non potest sonare. Et sic sequitur quod etiam negatio et privatio possunt significari ut habitus. quia potest bene et faciliter agere. Et ideo possumus universaliter dicere. Primo enim ostendit communem rationem huius nominis impotentia. vel quia potest agere simpliciter. quicquid sit illud. quod. quia bene sonat. et respondet quarto modo potentiae. et ut aliquid habitum. ut corrumpatur. |#14 Deinde cum dicit impotentia autem ostendit quot modis dicitur impotentia. Et secundum unum modum et privatio et negatio dicitur ens. quod secundum praedictos modos. Et haec duo oportet esse in quolibet potente pati. quod aliquid possibile sit pati propter hoc quod habet in se quemdam habitum et quoddam principium passionis. Dicit ergo. quae per passionem inducitur. cum etiam privari sit habere aliquid. sed aliud habet ab eo talem potestatem. qui pertinent ad agendum vel patiendum. qualis dicta est esse potentia. Alio vero modo. idest universaliter. qui respondet tertio modo potentiae. et illud principium vocatur potentia passiva. Secundum quod requiritur. quia potest corrumpi. sive non: aut dicitur remotio in eo quod est aptum natum habere quandocumque. secundum quod potentia dicebatur inesse alicui. inquantum non habet potestatem vel principium aliquod ad hoc quod corrumpatur. secundum quem dicebatur potentia ad bene agendum vel patiendum. aliquid dicitur corruptibile. dicens. quia secundum hoc aliquid dicitur potens et vigorosum. sicut homo est possibilis pati infirmitatem propter abundantiam alicuius inordinati humoris in ipso. quando ipse non immediate operatur.Dicit ergo. quod aliquid accidit fieri vel non fieri. Et sic sequetur. idest in lyra et musicis instrumentis. Et iste modus potestatis etiam invenitur in rebus inanimatis ut in organis. sive sit aptum natum habere. et circa hoc duo facit. nisi esset in eo subiectum. vel formae. Nunquam enim aliquid pateretur. Uno modo per hoc. quod est in peius mutari: vel non corruptibile. quod habet principium activum mutationis in seipso sicut stativum vel sistitivum. et quando est natum habere visum. quorum primum est remotio habitus oppositi. Alio vero modo est aliquid potens pati per hoc. quod privatur aliquo. quod est possibile ad aliquid patiendum. habere in se quamdam dispositionem. quod alio modo a praedicto dicitur possibile sive potens. si contingat privationem habere. quae sit causa et principium talis passionis. impossibilia vero. ut habitum est in principio quarti. |#9 Deinde cum dicit alio si secundo ponit secundum modum respondentem secundo modo potentiae. dicitur esse potens ad sistendum aliquid aliud diversum ab eo. Non enim caecum proprie dicitur nisi quod est aptum natum habere visum. et nisi esset debilitas virtutis in patiente ad resistendum actioni agentis. Dicit ergo. sive in melius. Secundo ostendit quot modis dicatur. |#11 Hi enim duo modi principii patiendi possunt reduci in unum. scilicet sive possit mutari in peius. Principium autem passionis potest inesse alicui passibili dupliciter. Non enim similiter 149 . quod esset receptivum dispositionis. quia de facili hoc pati potest. idest potentiae passivae. Sicut etiam dicitur potens agere. est quod privatio proprie dicta sit circa determinatum subiectum et determinatum tempus. quia potest non corrumpi. |#13 Deinde cum dicit amplius autem quartum modum ponit. quia potest privatio significari ut habitus. Primo distinguit hoc nomen impotentia. quod ab exteriori vinci non potest. possibile etiam et potens pluribus modis dicetur. |#15 Impotentia autem sic dicta dicit remotionem potentiae. amplius autem. Et similiter potens pati et corrumpi. quod opponitur impotentiae. Secundo hoc nomen impossibile. Et ita uterque modus erit in aliquid habendo. quod ens aequivoce dicitur. quod posset repugnare passioni. sicut si homo dicatur potens infirmari propter subtractionem fortitudinis et virtutis naturalis. quod potest mutari in aliquid. Et hoc dico ab alio inquantum est aliud. quod alio modo dicitur possibile vel potens. aut omnino. Dicitur enim quod aliqua lyra potest sonare. quod impotentia est privatio potentiae. si sit impossibile illud ipsum corrumpi. quod habet aliquid. Uno quidem modo. ibi. Ad rationem autem privationis duo requiruntur. |#12 Deinde cum dicit alio in tertium modum ponit hic. ut possit immediate agere. Unde. quod privari sit habere privationem. Circa primum duo facit. Et secundum hoc. aut solum tunc quando aptum natum est habere. Improprie autem sumitur absque determinatione subiecti et temporis. impotentia erit sublatio quaedam talis principii. idest id quod facit aliud stare. quod non potest corrumpi. cum potentia sit quoddam principium. Dicit ergo primo. ex hoc contingit. potest dici aliquid potens vel ex eo solum. ibi. quia non bene sonat. vel in peius mutari. cum potentia tot modis dicatur. |#10 Oportet autem illud. vel ex eo quod accidit etiam bene fieri.

quod est principium mutationis in alio inquantum est aliud. sed propter repugnantiam terminorum in propositionibus. Potentia enim lineae in geometria dicitur quadratum lineae per hanc similitudinem: quia sicut ex eo quod est in potentia fit illud quod est in actu. quod aliquid aliud habet potentiam activam in ipsum. cum dicimus puerum non posse generare. quae dicuntur secundum potentiam. ibi. Tertio modo dicitur possibile. reducuntur ad unam primam potentiam. Dicit ergo. sed non de necessitate. in geometria dicitur potentia secundum metaphoram. quod quidem est non commensurabilem esse. |#17 Deinde cum dicit impossibilia vero ostendit quot modis dicitur impossibile: et circa hoc duo facit. scilicet activa et passiva: et iterum utraque aut ad agendum et patiendum simpliciter. Et propter hoc esse commensurabilem est falsum de necessitate. quod est eius oppositum. cuius contrarium non est de necessitate falsum: sicut sedere hominem est possibile. non est de necessitate falsum. ponit alium modum. quae opponitur potentiae. |#20 Ex quo patet. ita secundum utramque potentiam est impotentia opposita. Sicut si diceremus. quia non possunt corrumpi ab exterioribus agentibus. aut ad bene agendum et patiendum. quod possibilia. Quaedam vero potentia in sic habendo. ita ex ductu alicuius lineae in seipsam. Unde impossibile dicitur. quia eius oppositum non est verum ex necessitate. et dicit. ut diametrum quadrati esse commensurabilem eius lateri.accipitur impotentia. Puer enim dicitur impotens generare. quia pro illo tempore esset quidem aptus. quia hoc tale est falsum. et cum virum et eunuchum simul. sicut et impotentia. quae est prima potentia activa. quia non potest nec etiam habet aptitudinem in subiecto existentem. quae est ad movendum simpliciter. vel secundum modum veri et falsi. Primo distinguit modos impossibilis. non tamen pro illo tempore. Primo dicit. Sicut enim potentia est duplex. |#16 Deinde cum dicit amplius autem dat intelligere impotentiae modos per oppositum ad modos potentiae. vel bene moveri. et hoc est impossibile. reducuntur ad unam primam 150 . quia eius oppositum non est falsum de necessitate. Cum enim posse dicatur in ordine ad esse. non dicuntur secundum aliquam potentiam. quia subiectum est aptum ad generandum. cuius contrarium est verum de necessitate. Mulus autem vel lapis dicitur impotens ad generandum. sed secundum compositionem propositionis. vel bene movendum: et potentiae passivae. sed non ex necessitate: sicut hominem sedere dum non sedet. Circa primum tria facit. est impossibile. contrarium vero manifestat quid sit possibile oppositum impossibili secundo modo dicto. omnia dicuntur per respectum ad unam primam potentiam. Secundo reducit illos modos ad unum. ut bene aut faciliter agant vel patiantur. Et huiusmodi modus in quatuor dividitur. ita omnia impossibilia. quod ternarius potest in novenarium. Nam ter tria sunt novem. non tamen potest. sicut socratem sedere dum sedet. quae vero secundum. sed secundum similitudinem. Vir autem eunuchus dicitur impotens ad generandum. quae dicuntur secundum aliquam potentiam. quod ille modus possibilis in tres modos dividitur. prout est in ea verum vel falsum. Nam omnia alia possibilia dicuntur per respectum ad istam potentiam. |#23 Et sicut omnia possibilia. sicut ens dicitur non solum quod est in rerum natura. Dicitur enim uno modo possibile quod falsum est. Et solum mobili et bene mobili idest potentiae activae. ita possibile et impossibile dicitur non solum propter potentiam vel impotentiam rei: sed propter veritatem et falsitatem compositionis vel divisionis in propositionibus. |#21 Deinde cum dicit secundum metaphoram ostendit quomodo potentia sumatur metaphorice. quod possibile contrarium huic secundo impossibili est. quia non sedere. Alio modo dicitur impossibile quod est verum. |#22 Deinde cum dicit quae vero reducit omnes modos possibilis et impossibilis ad unum primum: et dicit. quia caret principiis activis generationis. |#18 Ideo cum dicit alio modo. non propter privationem alicuius potentiae. quae dicuntur secundum aliquam impotentiam. quod uno modo dicuntur aliqua impossibilia secundum quod habent impotentiam praedictam. cuius contrarium non solum est verum. Impossibile enim opponitur possibili secundo modo dicto. Aliquid enim dicitur possibile per hoc. quia novenarius consurgit ex ductu ternarii in seipsum. Sicut autem impossibile secundo modo acceptum non dicitur secundum aliquam impotentiam. de qua supra dictum est. quae est ad moveri simpliciter. resultat quadratum ipsius. ita et modi possibilis ultimo positi. sicut dictum est. Unde hic magis salvatur ratio privationis. idest in hoc quod habent potentiam. secundum quod dicitur possibile secundum potentiam passivam. tamen contingit in proximo verum esse. sed etiam necessarium. quia licet non sit verum. |#19 Tertio ibi. quo dicuntur aliqua impossibilia. Quaedam vero dicuntur possibilia in non habendo aliquid aliud talem potentiam in ipsa: sicut quae dicuntur potentia.

impotentiam. Tertio distinguit modos ad aliquid. sed etiam in decem praedicamenta. ut passiones corporis: et similiter grave et leve. Unde non est ibi tantum divisio quantitatis. quae est substantialiter quantitas. quod quantitas inter alia accidentia propinquior est substantiae. numerari non potest. dicitur linea. Nam linea est quantitas continua secundum longitudinem divisibilis. non esset numerus. |#2 Secundo ibi. Patet igitur. dicitur numerus. Quaedam enim significantur per modum substantiae et subiecti. |#5 Quaedam vero per se pertinent ad genus quantitatis. Ulterius autem. Dicitur enim albedo magna et parva. et in id quod est quantum per accidens. quae significant passiones quantitatis per se. quod quidem duplex est. hoc est aliquid demonstratum. quod utrumque aut singulum. inquantum multitudo numerabilis est et magnitudo est mensurabilis. Nam. vel aliarum similium quantitatum: sicut multum et paucum significantur ut passiones numeri: et productum et breve. quod propria definitio potentiae primo modo dictae est principium permutationis in alio inquantum est aliud. et de ubi et quando. Et hoc dicit ad removendum divisionem in partes essentiales. dicens. quae est opposita primae potentiae. erit longitudo. Quod quidem dicitur ad differentiam divisionis mixtorum. Nam corpus mixtum resolvitur in elementa. ibi. quod eius extremitates sunt duo puncta. causam levitatis. Primo ponit rationem quantitatis. quia sunt determinata ad aliquod genus rerum naturalium. inter quas primae sunt duae. et magnitudo sive mensura. Quod quidem contingit tripliciter: et secundum hoc sunt tres species magnitudinis. Ista autem nomina. Si autem in tres. idest absolute. sicut magnum et parvum. sed virtute tantum. sive dicantur ad invicem. et per consequens nec 151 . secundum opinionem illorum. paucitatem vero eorumdem. Primo distinguit quantum in id quod est quantum per se. eorum vero distinguit quantum per se. quae non sunt actu in mixto. si sit divisibile secundum unam tantum dimensionem in partes continuas. Definitur autem multitudo sic. hic incipit distinguere nomina. Simile est de superficie et corpore. Et similiter est de aliis talibus. ut infra ponet. Circa primum tria facit. sive haec dicantur secundum se. ut patet praecipue de agere et pati. Albedo enim non potest dividi. Multitudo est. Unde quidam quantitates esse substantias putant. Linea enim est longitudo mensurabilis. et circa hoc tria facit. quale autem. vel superficies. si esset longitudo infinita. Et propter hoc in ratione lineae ponitur. amplius autem distinguit modos quantitatis. Nam neutrum eorum aptum natum est esse unum aliquid per se. sicut aliquid dicitur magnum et parvum respective. sicut in praedicamentis habetur. Si enim esset multitudo infinita. quando pluralitas vel multitudo est finita. ibi. Alia vero praedicamenta praetermittit. profunditas. per quam mixtum resolvitur in elementa. quia quod infinitum est. quae significant praedicamenta. Nam sola quantitas habet divisionem in partes proprias post substantiam. quod est divisibile secundum potentiam in partes non continuas. quod est ratio potentiae activae. Magnitudo autem quod est divisibile in partes continuas. quia in definitione cuiuslibet ponitur quantitas. ad aliquid dicuntur. scilicet lineae. maius et minus. |#6 Quaedam etiam sunt. Si autem in duas. Et primo nomen quantitatis. sed oportet quod adsit aliqua alteratio. Secundo nomen qualitatis. scilicet multitudo sive pluralitas. latitudo. ut passiones lineae: et latum et strictum. Et iterum addit. corpus. postquam Philosophus distinxit hoc nomen potentia. sicut linea. Quodlibet enim istorum substantialiter est quantum. transferuntur etiam ad alia quam ad quantitates. sicut linea. quae communiter cuiuslibet quantitatis continuae passiones sunt. finita: et similiter est de aliis. |#7 Sciendum autem est. Sed secundum veritatem grave et leve non pertinent ad quantitatem. multitudo ergo ponit species quantitatis. Similiter. scilicet lineam et numerum et superficiem et corpus. ut passiones superficiei: et profundum et humile sive altum. est natum esse unum aliquid. quod quantum dicitur quod est divisibile in ea quae insunt. qui dicebant multitudinem superficierum vel atomorum esse causam gravitatis in corporibus. sicut musicum. sed ad qualitatem. vel numerus. non esset linea. et significantur per modum habitus vel passionis talis substantiae. et alia huiusmodi. quae sunt materia et forma. |#3 Tertio ibi. Longitudo autem finita. Latitudo finita. Mensuratio enim propria pertinet ad quantitatem. |#4 Secundo ibi. Utrumque autem eorum habet rationem quanti. |+15 Lectio 15 |#1 Quoniam ens non solum dividitur in potentiam et actum.

Dicuntur autem numeri compositi. non ponit hic species quantitatis. et motus est quantus. sunt divisibilia. cum hic ponat ipsum quantitatem per accidens. quod est mensura extrinseca. inquantum sunt quadratae vel triangulares. quod alius modus qualitatis vel qualis est secundum quod immobilia et mathematica dicuntur qualia.intelligitur individuare nisi per subiectum. Et propter hoc dicitur. quos non mensurat alius numerus communis. vel diversorum numerorum in unum. ut 152 . propterea quod ea. sicut senarius numerus et novenarius mensurantur ternario. alio vero dicit. Aliam enim rationem mensurae habet tempus. quasi vero secunda dimensio. quae dicuntur quaedam quanta et continua. quia non continetur sub praedicamento qualitatis. Et inde est. in quo sunt. Et ideo nec hic nec ibi ponitur quantitatis species. vel etiam ter tria. ut cum dicitur bis tria. Nam designatur quasi una dimensio in hoc quod dicitur tria. idest corporis. quia habet aliam rationem mensurae. ut cum dicitur ter tria ter. vel bis tria quater. |+16 Lectio 16 |#1 Hic distinguit modos qualitatis: et circa hoc duo facit. hoc quod dicitur bis tria. Mathematica enim abstrahunt a motu. vel eiusdem numeri in seipsum. Aliquid vero per modum quantitatis. fere vero secundum duos modos. quae non habent esse quantitatis nisi ex alio. sed quantitates per accidens. Uno igitur modo ipsa differentia substantiae qualitas dicitur. Hic autem agit de significationibus huius nominis. de quo ibi agebat. quae intrat in definitionem substantiae. qui communicant in aliquo numero mensurante eos. Hic autem considerat species quantitatis quantum ad ipsum esse quantitatis. vel quicumque numerus qui in alium ducitur. quae est mensura intrinseca. Numeri autem incompositi. vel eumdem vel alium. Et ideo illa. Dicimus enim superficies esse quales. motus autem propter magnitudinem. vel primi in sua proportione dicuntur. et magnitudo. |#9 Alio modo dicuntur aliqua quanta per accidens non ratione subiecti. et ipsa dividuntur ad divisionem eorum. quod Philosophus in praedicamentis posuit tempus quantitatem per se. ac si ipsa differentia substantiae qualitas sit. ut in sexto huius dicetur. Ut si quaeratur. sed propter magnitudinem eius in quo aliquid movetur. sicut ipse ductus unius numeri in alterum. |#10 Sciendum est autem. sed magis per posterius. Unde haec non solum per accidens quantitates dici possunt. sicut hoc quod dico tria. |#8 Tertio ibi. Secundo reducit eos ad duos. quod unus modus qualitatis est secundum quod qualitas dicitur differentia substantiae. Motus autem non habet aliam rationem mensurae quam tempus et magnitudo. quale animal est homo? respondemus quod bipes: et quale animal equus? respondemus quod quadrupes: et qualis figura est circulus? respondemus quod agonion. vel in se ipsum. Sic enim considerantur in numero quasi tres dimensiones ad modum solidi. aliquid consideratur per modum substantiae. Tempus enim est divisibile et continuum propter motum. inquantum numerus ducitur in numerum. quod sunt accidentia alicuius quanti. |#4 Dicuntur etiam numeri quales ad similitudinem superficiei et solidi. |#5 Ad imitationem vero solidi. Secundum quidem imitationem superficiei. non hic. Et hoc est quod dicit quoties quot quanti. quod differentia praedicatur in quale quid. secundum accidens distinguit modos quantitatis per accidens: et ponit duos modos quantitatis per accidens: quorum unus est secundum quod aliqua dicuntur quanta per accidens ex hoc solo. qualitas. vel bis tria bis. quia ibi distinxit species quantitatis secundum diversas rationes mensurae. In hac autem numerorum ordinatione. ut motum et tempus. vel ter tria. sicut album et musicum per hoc quod sunt accidentia alicuius subiecti. Et ideo ponitur ibi ut alia species quantitatis. inquantum sunt compositi. sed non aliud esse quantitatis. Ex eo enim quod illa magnitudo est quanta. |#3 Secundum ponit ibi. sicut ad mensuram communem. Locus autem ponitur ibi species quantitatis. et magnitudines. alia ut passiones. quando est duplex ductus. inquantum quantitatis divisionem ab aliquo priori sortiuntur. Et propter hoc quod motus est quantus. quorum sunt. Et similiter numeri dicuntur quales. nisi sola unitas. Primo ponit quatuor modos qualitatis. sequitur tempus esse quantum. et in utrisque utimur nomine qualis. |#2 Hunc autem modum qualitatis Aristoteles in praedicamentis praetermisit. non quidem propter magnitudinem eius quod movetur. Et hoc est quod dicit quoties quanti. Dicit ergo primo. et non solum ad unitatem comparationem habent. quod in solo quantitatis genere aliqua significantur ut subiecta. quod est quantum. ibi. Mathematica enim sunt numeri. idest differentia. id est sine angulo. sed eo quod dividuntur secundum quantitatem ad divisionem alicuius quantitatis. sicut motus et tempus. per quam aliquid ab altero substantialiter differt.

qui eis naturalem inclinationem dedit. Ea vero. sed appetitus finis. Virtus enim et vitium ostendunt quasdam differentias motus et actus secundum bene et male. Sunt autem huiusmodi qualitates differentiae substantiarum aut non motarum. quae est numeri substantia. |#7 Tertio ponit ibi. Sicut substantia senarii est quod dicitur semel sex. per quam se aliquis habet bene ad agendum et patiendum. Res autem irrationales animatae cognoscunt quidem finem et appetunt ipsum appetitu animali. et eorum quae sunt propter finem. ut calidum. non tamquam cognoscentes finem. Id ergo. ternarius vero per modum substantiae.cum dico bis tria. Quae quidem dicuntur differentiae motuum. Et huic concordat litera sequens. ut ostendat quantum ad propositum non differre. sicut sagitta dirigitur in finem a sagittante. |#10 Deinde cum dicit fere vero reducit quatuor positos modos ad duos. quod etiam qualitates dicuntur passiones substantiarum mobilium. et etiam differentiae motuum dicantur qualitates. ut hoc quod significatur per hoc quod dicitur bis vel ter. sive sint in substantiis mobilibus secundum esse. |#9 Praetermittit autem inter hos modos secundam qualitatis speciem. cognoscunt finem. significat eum esse qualem. sed potius ab alio diriguntur. sicut per scientiam et ignorantiam. quia alterationes differunt secundum huiusmodi qualitates. vel qualitercumque per bonum et malum. Et haec est prima species qualitatis in praedicamentis posita. determinatur eis ex naturali inclinatione. |#6 Alia litera habet secundum quantitatem. sive corporalibus. agunt propter finem. quod existit in substantia numeri praeter ipsam quantitatem. quia per eum aliquid significatur informatum et qualificatum. Secundo autem. Huiusmodi enim qualitates sunt quasi quaedam differentiae substantiales mathematicorum. |#11 Et ad hunc modum reducitur qualitas. frigidum. dicens. sicut quaedam pars. Et hoc ideo. utrum mathematica sint quaedam substantiae per se existentes secundum esse. ut scientia. secundum quem differentia substantiae dicitur qualitas. quae dicit. Dicere enim numerum esse superficialem vel solidum sive quadratum. sed propter modum denominandi ponitur in praedicamentis inter species qualitatis. sed separatae secundum rationem. Nam virtus est. ut quod dico tria. et proportionem eorum. dicitur qualitas eius. Et ideo sicut 153 . |#14 Sed tamen bene et male maxime pertinet ad qualitatem in rebus animatis. vitium autem secundum quod male. inquantum alii duo de quatuor reducuntur ad alios duos. Hic enim modus est quasi quaedam pars illius. et tunc substantia numeri dicitur ipse numerus simpliciter prolatus. sicut et supra posuit. et movent seipsa localiter ad finem tamquam iudicium habentes de fine. Agere autem propter finem maxime competit rebus animatis. secundum quas corpora per alterationem mutantur. sive intellectualibus. |#13 Et ad hunc modum reducitur ille modus secundum quem vitium et virtus dicitur qualitas. quae agunt per electionem. Secundum autem modum essendi magis continetur sub potentia. cum non significetur nisi ut principium passioni resistens. sed non inquantum sunt mota. a motu separatae. aut non inquantum sunt motae: et hoc dicit. Et simile est de aliis habitibus. quod substantia cuiuslibet numeri est id quod semel dicitur. quia bonum habet rationem finis. dicitur ipsa multiplicatio numeri in numerum. quae est in numeris. amplius quaecumque dicit. Res enim inanimatae agunt vel moventur propter finem. quod quale dicitur aliquid fere secundum duos modos. sicut calefieri et infrigidari secundum calidum et frigidum. Nam ipsa significantur per modum substantiae potius quam alia accidentia. non quod dicitur bis tria. quia magis comprehenditur sub potentia. Quantitas autem secundum quam attenditur eius qualitas. ut passiones motorum inquantum mota. Et hic modus pertinet ad tertiam speciem qualitatis in praedicamentis positam. et in mathematicis aliis. Horum autem unus principalissimus est primus modus. motorum. sanitatem et aegritudinem. vel ter duo: sed hoc pertinet ad eius qualitatem. sive cubicum. ut sanitas. Primo enim modo essent qualitates non motorum. Rationalia vero in quibus solum est electio. et praecipue in habentibus prohaeresim idest electionem. amplius secundum dicit quod qualitas sive quale dicitur quarto modo secundum quod aliquid disponitur per virtutem et vitium. et huiusmodi. neque tamquam se agentes ad finem. Unde nec in eis est iudicium liberum. |#8 Quartum ponit ibi. binarius significatur per modum quantitatis mensurantis. ut in capitulo de quantitate dictum est. |#12 Secundus modus principalis est. Propter quod sunt magis acta quam agentia. quae sunt in finem ipsum. Hic autem modus qualitatis est quarta species in praedicamentis posita. et huiusmodi. ut dicebat Plato.

Dicit ergo. quod prima. quod primus modus relationum. Secundo prosequitur secundum. Alia vero genera magis consequuntur relationem. illa vero quia sua genera. scilicet numeros. et inaequalitatis. Et similiter est de sensibili et sensu. quod habet unam aliquam qualitatem. Veritas enim imaginis mensuratur ex re cuius est imago. sed solum mensurabile ad mensuram. Et propter hoc non mutuo dicuntur mensura ad mensurabile et e converso. et dimidium ad duplum). Vel secundum quod quantitas unius rei potest mensurari per aliam. quod pertinet ad actiones naturales. Cum enim relatio. quae sunt ad aliquid secundum se. 154 . Positio autem ordinem partium importat. et continens ad contentum. activa vero et passiva. Est enim hoc et adhuc amplius. Ordinatur autem una res ad aliam. Tertio tertium. inquantum huiusmodi. aut determinate. ibi. Ponit ergo tres modos eorum. ibi. Circa primum duo facit. prout est principium actionis vel passionis. |#7 Sciendum est autem. vel indeterminate. Aut ad unum. ibi. qui est secundum numerum. quod excedit secundum quantitatem. nisi secundum quod qualitas accipit rationem potentiae passivae vel activae. non respicit nisi subiectum in quo est. sicut calefactivum ad calefactibile. in quo utrumque ad utrumque dicitur: nam duplum dicitur ad dimidium. et primo prosequitur primum. Vel ratione quantitatis. vel secundum esse. et sectivum ad sectibile. et sic est primus modus. et amplius aequale. quae secundum se ad aliquid dicuntur. et universaliter omne activum ad passivum. Vel secundum virtutem activam et passivam. et tricubitum continet in se bicubitum. quae sunt ad aliquid ratione alterius. et sic est secundus modus. idest universaliter. et sic est tertius modus. Omne enim excedens secundum quantitatem continet in se illud quod exceditur. ergo secundum numerum. Secundo ponit relationes quae consequuntur unitatem absolute. Primo ponit relationes quae consequuntur numerum absolute. ibi. aliquo modo derivatur a numero. sicut in aliis modis. |#8 Sciendum est etiam. Accipitur autem continens pro eo. vel potentiam activam et passivam. Et secundum comparationem ad utrumque dupliciter: quia vel est secundum comparationem numeri indeterminate ad numerum. |#3 Tertius modus est secundum quod mensurabile dicitur ad mensuram. Primo ponit modos eorum. idest ad unitatem. sicut dicitur aliquid albius alio.seipsa movent ad finem. quam possint relationem causare. quod proportio numeralis dividitur primo in duas. quae dicuntur ad aliquid secundum numerum. Circa primum duo facit. sicut quinque continet in se quatuor. distinguitur hoc modo: quia vel est secundum comparationem numeri ad numerum. Et ideo relationes. aut dicuntur simpliciter. sicut duplum ad dimidium. quae ad aliquid dicuntur: quorum primus est secundum numerum et quantitatem. |+17 Lectio 17 |#1 Hic determinat Philosophus de ad aliquid: et circa hoc duo facit. Unde secundum ipsam una res non ordinatur ad aliam. vel alicuius ad quantitatem pertinentis. ad partem multiplicati. sed secundum mensurationem esse et veritatis. tamquam mensurabile ad mensuram. Et similiter etiam imago dicitur ad id cuius est imago. Et utrolibet modo ad eos. oratio scita vera vel falsa est. quot modis contingit unam rem ad aliam ordinari. Secundo prosequitur de eis. et non e converso. Ex eo enim quod res est vel non est. vel alteri confert aliquid. prout esse unius rei dependet ab alia. |#6 Deinde cum dicit dicuntur autem prosequitur tres modos enumeratos. Secundo eorum. quae est in quantitatibus continuis. dicuntur autem prima. quae sunt secundum quantitatem continuam. Primo enumerat modos eorum. quod omnis mensuratio. idest multiplex. quod pertinet ad actiones artificiales. vel numeri ad unum. et triplum ad tertiam partem. Et hoc est quod dicit. Accipitur autem hic mensura et mensurabile non secundum quantitatem (hoc enim ad primum modum pertinet. vel ea quae sunt propter finem. ita etiam ad appetendum finem. consistat in ordine quodam unius rei ad aliam. ex quo est in eis electio libera. secundum quod una res ab alia recipit. ibi. quae est in rebus. Habitus autem relationem habentis ad habitum. et multiplicatum. oportet tot modis huiusmodi relationes esse. Nam quando consistit in aliquali relatione ad tempus. idest ad submultiplex. Ubi vero. scilicet aequalitatis. Veritas enim scientiae mensuratur a scibili. |#2 Secundus modus est prout aliqua dicuntur ad aliquid secundum actionem et passionem. etiam attribuuntur numero. ad locum. aut ad unum determinate. vel sicut dicitur simile. |#5 Qualitas autem rei. |#4 Ratio autem istorum modorum haec est.

ita multiplex ad multiplicitatem. Et ideo dicit. Dicitur enim proportio dupla proportio duorum ad unum. et triplum ad tria. Si quater. sed plures partes. sicut duo ad unum vel quatuor ad duo. sesquiquartus. Et sic inde. Unitas autem partem habere non potest: et ideo nulla harum 155 . scilicet excedens et excessum. vel aliquoties. Si vero tres. sicut se habent septem ad tria: vel duplex sesquiquartus. |#17 Aliae autem proportiones non possunt attendi secundum numerum ad unitatem. et tunc dicitur multiplex superparticularis. ut dupla vel tripla. scilicet neque proportio superparticularis. Omnes enim hae proportionum species attenduntur secundum quod maior numerus continet minorem semel. et sic de aliis. et tunc dicitur multiplex superpartiens. subpartiens. dant speciem ipsi proportioni. submultiplex subpartiens. |#15 Sciendum autem quod prima species proportionis. dicitur supertripartiens. |#11 Quandoque numerus maior continet minorem totum semel. Si autem ter et mediam partem eius. dicitur duplum. neque multiplex superparticularis. esset una species multiplicitatis. vocabitur triplum sesquialterum. |#13 Quandoque etiam numerus maior habet minorem totum pluries. dicitur superbipartiens. Et si quidem contineat ipsum bis et mediam partem eius. |#9 Numerus enim maior quandoque respectu minoris est multiplex. Si autem tertiam. Sex enim se habet in dupla proportione ad tria. consistit in comparatione unius numeri ad unitatem. sic est superquadripartiens. Et si quidem contineat duas partes. |#14 Et totidem species sunt ex parte inaequalitatis eius qui exceditur. sicut octo ad tria. et secundum species superpartientis. Si autem quater et dimidiam partem eius. Quaelibet enim eius species invenitur primo in aliquo numero respectu unitatis. Vel etiam triplum superbipartiens. Nam numerus minor dicitur submultiplex. tamen hoc est secundum quod minor numerus accipit rationem unius. quia significat numerum indeterminatum. si dicatur duplum superbipartiens. Et similiter proportio tripli in ternario respectu unitatis. et in omnibus aliis speciebus multiplicitatis. Et propter hoc. scilicet multiplicitas. et sic se habet novem ad quinque. Inaequale autem excedens in quinque species dividitur. quando scilicet aliquoties continet ipsum. submultiplex subparticularis. et insuper unam vel plures partes eius. sicut undecim ad quatuor. Et si quidem contineat totum et medium. et insuper unam aliquam partem eius. sicut undecim ad tres. Possent etiam ex parte superparticularis huiusmodi proportionis species sumi. Et tunc dicitur superparticularis. Habet enim totum bis. quae sunt numeri determinati. Si enim determinatus numerus accipiatur ut binarius vel ternarius. sed numeri in universali. dicitur quadruplum sesquialterum. sicut sex continet duo ter. et tres partes eius. neque superpartiens. sesquitertius. Et sic inde. subparticularis. Vel etiam duplum supertripartiens. sicut quinque se habent ad tria. Unde in quibuscumque aliis terminis consequenter inveniatur. ut dicatur duplex sesquitertius. sicut quinque ad quatuor. Si ter. Si autem quatuor. sicut novem ad quatuor. Sicut proportio dupla primo invenitur inter duo et unum. Duplum primo invenitur in binario respectu unitatis. sicut se habent septem ad duo. scilicet duo. Et simile est in tripla proportione. est per hoc quod numerus determinatus. Et sic inde. Et sic dicitur superpartiens. et etiam plures partes eius. quando maior numerus habet minorem bis et tertiam partem eius. multiplex. et insuper aliquam partem eius. sicut tria ad duo.Inaequalitatis autem sunt duae species. Et similiter proportio potest dividi secundum species multiplicitatis. et insuper non solum unam partem. sicut novem ad duo. Si quartam. dicitur duplum sesquialterum. sicut quatuor ad tria. sicut quinque ad duo. triplum. si etiam unus numerus respectu alterius numeri sit duplus. refertur ad unum. |#10 Quandoque vero numerus maior continet totum numerum minorem semel. idest ad unitatem. et sic de aliis. Unde ex hoc proportio recipit rationem et nomen. inquantum tria se habent ad sex ut unum ad duo. |#16 Sed hoc quod dico. importat relationem numeri ad unitatem. vocatur sesquialterum. et maior rationem duorum. et magis et minus. quadruplum. quod ista relatio dupli. sed non alicuius determinati numeri. Primi autem termini in quibus invenitur aliqua proportio. sicut septem se habent ad quatuor. et sic de aliis. quando habet maior numerus totum minorem bis et duas partes eius. Et si quidem contineat ipsum bis. Sicut autem duplum se habet ad duo. |#12 Continet totum minorem pluries. invenitur in eis secundum rationem primorum terminorum. neque multiplex superpartiens.

et huiusmodi. aequale. vel secundum numerum indeterminatum. nec determinatum.proportionum potest attendi secundum comparationem numeri ad unitatem. Quantitas enim qualiscumque accipiatur. Cum autem unum sit principium numeri et mensura. scilicet unitas. Quae enim sunt secundum numerum. vel secundum numerum ad unum. Nam primae relationes erant secundum numerum ad numerum. Similia. |#22 Deinde cum dicit et amplius ponit relativa. quod haec est maior illa. Patet igitur quod omnia praedicta dicuntur ad aliquid secundum numerum. sesquialterum. quae accipiuntur secundum unitatem. quae aliquoties sumpta. et dicit quod alio modo a praedictis dicuntur relative. Uno modo secundum potentiam activam et passivam. scilicet trium ad duo. iste genitus est. sesquitertium. Et hoc est indeterminatum. sequitur quod sit inaequalis et continens. et ideo in eis esse non possunt huiusmodi actiones. sed secundum comparationem numeri ad numerum. idest sesquialterum. sic est hemiolum. 156 . Omnes enim numeri habent unam communem mensuram. Continens enim ad contentum dicitur. quod huiusmodi relativa sunt relativa dupliciter. non tamen est proportio numeralis. non solum haec ratio non attenditur secundum aliquam determinatam speciem numeri. idest secundum aliquid ad genus numeri pertinens. quemlibet numerum reddit. Unde quod dicitur hemiolum vel sesquialterum importat relationem determinati numeri ad determinatum numerum. sed non secundum aliquem numerum. Et hoc ideo. Haec enim dicuntur secundum unitatem. quod haec dicuntur ad aliquid secundum numerum. proportio. vel inaequalis. non eodem modo tamen haec ultima cum primis. Nam eadem sunt. idest supersesquialterum. ubi ostendit. ut etiam in aliis dictum est. scilicet ternario et binario. |#20 Contingit enim aliquas quantitates continuas habere proportionem adinvicem. refertur ad subparticulare. non sunt aliquae actiones nisi secundum similitudinem. et idem. patet etiam. sicut proportio numeri ad numerum. quod mathematica abstrahunt a motu. quae sunt commensuratio. aut subhemiolum. Species vero istorum accipiuntur secundum numeros determinatos. triplum. et secans ad id quod secatur. Quaedam vero secundum tempus futurum. et passum esse. et secundum passiones numerorum. |#21 Cum ergo dicitur in quantitatibus. hoc autem secundum unum absolute. Primae enim species inaequalitatis superius numeratae accipiuntur secundum indeterminatos numeros. utrum sit commensurabile. simile. quod potest calefieri. vel se habet ad illam ut continens ad contentum. Omnium enim quantitatum continuarum est aliqua proportio. quod est tantum. quae dicuntur secundum potentiam activam et passivam. attenditur diversitas secundum diversa tempora. |#24 Et differt iste modus relationum a praemissis. si non est aequalis. et secundo modo secundum actus harum potentiarum. vel non commensurabile. superparticulare. etiam si non sit commensurabilis. ut multiplex. quorum quantitas est una. Non autem quarumlibet quantitatum continuarum invenitur esse una mensura communis. nec indeterminatum. non secundum determinatos numeros. quia non est proportio eius ad latus. sed sunt quaedam quantitates continuae incommensurabiles: sicut diameter quadrati est incommensurabilis lateri. dividere et huiusmodi. ut duplum. sicut calefactivum dicitur ad calefactibile secundum potentiam activam et passivam. dicuntur relative secundum actus praedictarum potentiarum. sicut quod fecit. ad illud quod factum est. et non per comparationem numeri ad unum vel ad numerum. vel est aequalis. quia omnis numerus est alteri commensurabilis. superpartiens etc. |#18 Si autem secundum numerum determinatum. |#23 Deinde cum dicit activa vero prosequitur de secundo modo relationum. scilicet in secundo physicorum. quae differunt secundum fecisse. sicut etiam multiplex refertur ad unum. Proportio enim sesquialtera primo consistit in his terminis. quod potest calefacere. scilicet unitatem. vel numeri ad unum. quorum qualitas est una. Nam calefactum est. quia ille genuerit. calefactibile vero. quae secundum motum sunt. et adhuc amplius. Et sic est duplex. ut pater ad filium. sed secundum numerum indeterminatum. Unde. Calefaciens autem ad calefactum. et sic de aliis. quorum substantia est una.. Quorumlibet enim duorum numerorum est una mensura communis. |#25 Sciendum etiam est quod eorum relativorum. et sub ratione eorum in omnibus aliis invenitur. |#19 Quod vero dicitur superparticulare. Sed continens et contentum non dicuntur secundum aliquam commensurationem numeralem. sed nec etiam quod sit secundum numerum. Quaedam enim horum dicuntur relative secundum tempus praeteritum. qui sunt agere et pati. quae sunt in activis et passivis: et dicit. sicut multiplicare. Aequalia. vel secundum numerum determinatum. sicut facturus refertur ad faciendum.

et similiter invisibile. Quorum primus est. Relatio enim respicit aliquid extra. Refertur autem visus ad videntem. et denario. Nam ab eo quaelibet res mensuratur. Et ideo omnia huiusmodi quodammodo se habent ut mensurabile et mensura. quia homo est ei sinister. quo fit pretium emptionis. non inquantum est visus. Et propter hoc non ipsamet referuntur ad alia. Quod dicit propter ea. Si enim videre esset actio videntis perveniens ad rem visam. ita visibile referretur ad videntem. ex hoc quod intelligitur vel videtur. sequeretur quod idem haberet duplex esse. vel quantitas. manent in agentibus. quando subiectum dicitur ad aliquid. ratione accidentis. et dicit quod in hoc differt iste tertius modus a praemissis. Dicitur enim aliquid impossibile huic vel illi. |#29 Quamvis et hoc recte posset dici. propter hoc. |#27 Unde non dicitur relative propter aliquid quod sit ex eorum parte. pendet ex altero. vel passio. quae videntur in nocte non per proprium colorem. dicitur enim scientia scientis. et non transeunt in res passas. quae significant causas. et intellectus ad intelligentem et intelligibile. |+18 Lectio 18 |#1 Postquam Philosophus distinxit nomina. sed inquantum est accidens. scilicet quod visus sit videntis. columnae et alicui inanimato attribui non possunt. sicut in praemissis relationibus accidebat. et partes subiectorum huius scientiae. tamen intellectus secundum quod ad aliquid dicitur. sed hoc tertio modo aliquid dicitur relative ex eo solum. quod isti sunt modi. non autem subiectum nisi inquantum est accidens. non ad hoc cuius est sicut subiecti dicitur: sequeretur enim quod idem relativum bis diceretur. bis diceretur ad aliquid. Si autem diceretur ad intelligentem. sicut homo vel album dicitur ad aliquid. unumquodque dicitur relative ex hoc. sicut ad obiectum. quia concreta habentia illa abstracta ad aliud dicuntur. et e converso. sed solum propter actiones aliorum. Cum enim dextrum et sinistrum designent principia motuum in rebus animatis. Et isto modo refertur scientia per hoc quod est accidens. et scientia scibilis. In omnibus autem his tota ratio referendi in duobus extremis. falsum dicitur uno modo. quia alia referuntur ad illa. quod in praemissis. et hoc modo caput dicitur ad aliquid. quod sensibile et scibile vel intelligibile dicuntur relative. quibus aliqua dicuntur secundum se ad aliquid. In secunda distinguit nomina quae pertinent ad entis defectum. sicut dextrum et sinistrum in columna. vel potentia videntis. in quibus relative aliquid dicitur propter relationem alterius ad ipsum. quando aliqua dicuntur ad aliquid propter hoc quod sua genera sunt ad aliquid. quae tamen in ipsa non terminantur. Et simile est de imagine respectu exemplaris. Sed videre et intelligere et huiusmodi actiones. quia simile et aequale ad aliquid sunt. et cum esse relativi sit ad aliud quodammodo se habere. quibus aliqua dicuntur ad aliquid non secundum se. et e converso. sicut columna dicitur dextra. |#32 Tertius modus est. Et sic patet. |#26 Deinde cum dicit ergo secundum prosequitur de tertio modo relationum. |#31 Secundus modus est. In prima distinguit nomina ea quae pertinent ad perfectionem entis. Constat enim quoniam intellectus dicitur ad intelligibile. ut habetur in secundo de anima. a quo ipsa dependet. 157 . eo quod est pars. quod sit qualitas. et similiter pater ad filium. Aequalitas autem et similitudo secundum nomen non dicuntur ad aliquid. |#28 Sciendum est autem. sed alia ad ipsa. Et similiter de visu patet quod non dicitur ad videntem. quae dicuntur secundum privationem potentiae. sicut calefactio pervenit ad calefactibile. quod habetur scientia de ipso. Et similiter sensibile dicitur aliquid quod potest sentiri. quando aliqua abstracta dicuntur ad aliquid. sicut patet. quod quamvis scientia secundum nomen videatur referri ad scientem et ad scibile. et dividitur in duas partes. hic incipit distinguere nomina quae significant ea quae se habent per modum passionis. vel actio. nisi secundum quod animata aliquo modo se habeant ad ipsam. |#30 Deinde cum dicit illa vero ponit tres modos. sed secundum aliud. sed ad obiectum quod est color vel aliquid aliud tale. unde visibile et scibile non patitur aliquid. quia scientia est ad aliquid. Et simile est in omnibus aliis.Et ad hoc genus relationum reducuntur illae relationes. et subiectum. quia utrique accidit duplum esse. ut impossibile et invisibile. Dicitur enim. sicut medicina dicitur ad aliquid. quod medicina est scientia sani et aegri. sicut aequalitas et similitudo dicuntur ad aliquid. sicut calefactibile refertur ad calefaciens. Scibile enim dicitur aliquid. ut in nono huius dicetur. ibi. Duplum enim refertur ad dimidium. quod aliquid refertur ad ipsum. quod ipsum ad aliud refertur. non ex eo quod aliud referatur ad ipsum.

ideo per quamdam similitudinem transferimus nomen perfectum ad ea. Secunda ibi. quando suam perficiunt voluntatem. non sunt feliciores. |#7 Amplius quibus tertium modum ponit per respectum ad exterius. quod pertineat ad speciem propriae virtutis. secundum quam dicitur. Uterque autem modus perfectionis attenditur secundum interiorem perfectionem. Sed finis non solum habet quod sit ultimum. quando nulla deest ei pars. quod non habet hyperbolem. quae perveniunt ad ultimum. Equus enim habet quantitatem dimensivam determinatam secundum naturam cum aliqua latitudine. idest calumniatorem. idest superexcellentiam vel superabundantiam ad hoc quod aliquid bene fiat secundum genus illud. quibus aliqua dicuntur perfecta secundum se. Ita etiam ex utraque parte determinatur aliquibus terminis quantitas virtutis equi. secundum se dicta quidem igitur. et perfectum latronem. habet determinatam mensuram naturalis magnitudinis secundum quantitatem continuam. Dicimus enim bonum furem et bonum calumniatorem. ibi. Sicut autem quaelibet res naturalis. licet illud sit malum. |#4 Secundum autem hunc modum utimur translative nomine perfecti etiam in malis. Et per hanc metaphoram. ut dicitur in tertio physicorum. Primo distinguit hoc nomen perfectum. aut fere idem significant. quae competit ei secundum speciem propriae virtutis. sed miseriores. quando non est accipere extra aliquid quod sit temporis pars. quando iam consequitur beatitudinem. quam non transcendit in parvitate. |#2 Dicit ergo primo. si tamen ille finis fuerit studiosus. ita etiam quaelibet res habet determinatam quantitatem suae virtutis naturalis. ut dicitur in secundo de anima. sicut homo dicitur perfectus. aut sunt idem. quando non deficit ei aliquid. Secundo modos. quia est ultimum. deficit ei. Qui autem consequitur finem suum in malis. quibus aliqua dicuntur perfecta per respectum ad alia. quia nec indigent exteriori bonitate. sed etiam quod sit cuius causa fit aliquid. idest bonus: sicut homo. Et dicitur tempus perfectum. Secundo ostendit quomodo secundum hos modos aliqua diversimode perfecta dicuntur. Et similiter est aliqua quantitas. Circa primum duo facit. Est enim aliqua quantitas. In quo patet. quod nihil habet nec plus nec minus quam debet habere. nec aliquam habent hyperbolem. ibi. extra quod non est accipere aliquam eius particulam. qua nulla est minor. quando in nullo deficit ab eo quod competit eis inquantum sunt tales. Quia vero omnis finis est quoddam ultimum. utimur in eis nomine bonitatis per quamdam similitudinem. licet malis. idest quae iam consecuta sunt suum finem. |#6 Sicuti igitur primus modus perfecti accipiebatur ex hoc quod nihil rei deerat de quantitate dimensiva sibi naturaliter determinata. Secundo pertinentia ad totalitatem. quia a nullo videlicet penitus in bonitate exceduntur. Circa primum duo facit. ibi. provenit quia virtus est quaedam perfectio rei. Virtus enim cuiuslibet est quae bonum facit habentem. Nec est mirum si in istis quae magis sonant defectum. ex aliquo esse dicitur. quod perfectum uno modo dicitur. qua maior in nullo equo invenitur: et similiter est aliqua tam parva. Alia quidem universaliter perfecta. magis dicitur deficiens quam perfectus. quia nihil omnino deficit eis absolute. et ille bonus fistulator. et dicit. quae significant quasdam perfectiones perfecti. quod quaedam dicuntur secundum se perfecta: et hoc dupliciter. |#5 Et quod aliquid dicatur perfectum per comparationem ad virtutem propriam. Sicut dicitur aliquid perfecte perdi. quod illa dicuntur tertio modo perfecta quibus inest finis. Secundo distinguit quaedam nomina. nec aliquid extra accipiunt. utimur nomine perfectionis. ita hic secundus modus accipitur ex hoc quod nihil deest alicui de quantitate virtutis sibi debitae secundum naturam. Dicimus enim perfectum sycophantam. Quod non contingit morti vel corruptioni. Perfectum enim et totum. alia vero. idest excedentiam. Et haec 158 . terminus dicitur. Hoc enim dicimus bene se habere. Primo distinguit nomina significantia ea quae pertinent ad perfectionem entis. quia sic se habent in suis operationibus. quod mali. dicens. quia malum est privatio perfectionis debitae. Circa primum duo facit. quia etiam cum sint mala. et similiter nec defectum. sicut boni in bonis. vel corrumpi. quando nulla pars diei deest. |#3 Alio modo dicitur aliquid perfectum secundum virtutem. |#8 Deinde cum dicit secundum se ostendit quomodo aliqua diversimode se habeant ad praedictos modos perfectionis. ut dicitur in secundo ethicorum. et sic dicitur aliquid perfectum. Primo ponit modos. et opus eius bonum reddit. quod hic est bonus medicus. ultra quam nullus equus protenditur in magnitudine. Et sic dicitur perfectus medicus et perfectus fistulator. Primo ponit tres modos quibus aliquid secundum se dicitur perfectum. quando nihil deest de corruptione vel perditione rei.Circa primum duo facit. Nam aliqua est virtus equi. Unumquodque enim tunc est perfectum quando nulla pars magnitudinis naturalis. sicut dicitur dies perfectus. mors dicitur finis.

|#3 Secundus modus est similis primo. continentur intra ipsum. est principium et terminus. finis magnitudinis. et nullo modo principium est: illud vero a quo est motus. idest excedentiam. est extra ea. quod faciunt aliquid perfectum aliquo priorum modorum. et secundum quod dicitur. cuius causa fit aliquid. et non a quo: sicut terminus generationis est esse.est conditio primi principii. nec habent hyperbolem. quod alia dicuntur perfecta secundum ipsa. ut imago dicitur perfecta. est principium futuri. Aut ex eo. secundum quem aliqua dicuntur perfecta per respectum ad aliud: et dicit. |#6 Deinde cum dicit quare palam concludit comparationem termini ad principium. sicut medicina est perfecta. non dependens ab alio. quando iam adeptus est beatitudinem. prout dicimus. Et ideo primo ponit hoc nomen terminus. Vel ex eo. sicut terminus secundo modo dictus est ultimum motus vel operationis. quod habent aliquid perfectum. per quae scitur res. quae dicuntur per se perfecta primis modis. Sed mundus dicitur perfectus universaliter. Primo ponit rationem termini. quia facit sanitatem perfectam. ut ex praemissis patet. scilicet Dei. quia omne principium est terminus. dicens. quod omnis motus est inter duos terminos. sed non terminus omnis est principium. |#2 Et quaecumque secundo ponit quatuor modos. et superficies corporis. non autem non esse. Si autem est terminus cognitionis. terminus est. quae sibi secundum suum genus competunt. Vel dicitur terminus cognitionis definitio. toties dicitur terminus. in quo est perfectissima bonitas. sicut illa. iam non erit eadem definitio. ita quod nihil de primo terminato est extra ipsum terminum. Aut qualitercumque aliter referantur ad ea. Aut repraesentando tale perfectum. quorum primus est secundum quod in qualibet specie magnitudinis. sicut homo dicitur perfectus. quia omnino nihil extra ipsum est. |#5 Quartus modus est secundum quod substantia rei. scilicet a quo. quae habent similitudinem ad perfecta. et omnia quae sunt eius. |#10 Et sicut fit haec distinctio quantum ad secundum modum perfectionis supra positum. |#4 Tertius modus dicitur terminus. quibus non sunt plures. secundum quod unum extremum motus vel actionis dicitur terminus. dicens. habetur perfecta cognitio de re. Dicit autem primi quia contingit id. et non privatum. quamvis quandoque ambo extrema motus dicantur terminus largo modo. et in quod. quae significant conditiones perfecti. quod quoties dicitur principium. dicitur terminus. |+19 Lectio 19 |#1 Hic prosequitur de nominibus. Tertio hoc nomen habitus. dicitur terminus. quia cognitio fit per assimilationem cognoscentis ad rem cognitam. quae est essentia et definitio significans quod quid est res. quae repraesentat hominem perfecte. quia infra ipsam continentur ea. vel addatur. ex eo quod quantum ad illud genus pertinet. quibus dicitur terminus. quasi aliquid eis deficiat eorum. Est enim terminus cognitionis. Perfectum autem. ut tangitur in principio caeli et mundi. quae sunt secundum se perfecta. qui habet perfectam scientiam. quia habet tres dimensiones. sed habens ea. idest per comparationem ad perfecta. sicut homo dicitur perfectus. Secundo hoc quod dicitur per se. vel habentis magnitudinem. oportet quod sit rei terminus. quod terminus dicitur quod est ultimum cuiuslibet rei. quae illi generi debentur. ita potest fieri quantum ad primum. 159 . ibi. sicut nunc quod est ultimum praeteriti. quo cum perventum fuerit. Si autem mutetur una differentia. cui nihil deest de omnibus perfectionibus in singulis generibus inventis. vel etiam lapidis habentis quantitatem. ut ex praedictis patet. Circa primum tria facit. quasi eo careant. Nam quodlibet corpus particulare est quantitas perfecta secundum suum genus. esse principium secundi. habitus vero dicitur. Id enim ad quod motus est. quod est ultimum primi. quae ad perfectionem illius generis pertinent. hoc scilicet ad quod est motus. nec aliquid eorum. |#9 Alia dicuntur perfecta in aliquo genere. ibi. hoc enim est ultimum intentionis. Incipit enim cognitio rei ab aliquibus signis exterioribus quibus pervenitur ad cognoscendum rei definitionem. et adhuc amplius. est terminatum et absolutum. vel subtrahatur. |#11 Deinde cum dicit alia vero ponit modum. sicut punctus dicitur terminus lineae.

Et hi duo modi sub uno comprehenduntur. et ponit rationem communem huius nominis dispositio. et hic pertinet ad materiam. et cuius causa venit. idest forma. Et ad hunc modum reducitur quartus modus dicendi per se in posterioribus positus. idest idea boni. dispositio. quando aliquid ostenditur esse in aliquo. secundum quod aliquid bonum dicitur. in quibus non dicebatur secundum se inesse ex eo quod est soli inesse. qui ponitur in libro posteriorum. Nam eadem ratione. prout universaliter quaelibet causa dicitur secundum quod. homo est homo. et ille vadit secundum hunc. quatuor modos dicendi per se. Et ad hunc reducitur tertius modus in posterioribus positus. superius posito. Tertio. Primum enim subiectum coloris est superficies. Est enim hic primus modus per se. |#12 Secundus modus est. secundum quod aliquid esse dicitur. sed aliquo modo etiam quaecumque insunt in definitione dicente quid est. ponitur in definitione accidentis proprii. Unde. sicut dicitur. in quo primo aliquid natum est fieri. nihil est causa. idest iuxta hunc. et respondet primo modo eius quod dicitur secundum quod. idest iuxta hunc. Non autem solum tota definitio dicitur de definito secundum se. Quamvis etiam ibi aliquid soli inesset. quando effectus praedicatur de causa. Nam callias est quoddam animal. determinat de nomine dispositionis. prout subiectum. quare secundum se. prout species. Idem enim est quaerere secundum quod venit. Et hoc manifestius in Graeco idiomate apparet. sicut homo dicitur vivens secundum se. Subiectum enim primum et proprium. Nam hoc quod dico secundum se. definitio et pars definitionis per se de unoquoque praedicantur. sicut in primo subiecto. aut syllogizatum est. Et hic est secundus modus dicendi per se in posterioribus positus. tamen huius propositionis. quia uterque dictorum modorum secundum aliquem modum significat dispositionem. sicut callias est animal secundum se. qui positionem importabat. quod praedicatum insit subiecto. dicens. cuius non est aliqua alia causa. sicut dicitur homo secundum se esse. ita se habent quod unum inest secundum se alteri. Secundo concludit modos eius. per se bonum. quando definitio significans quid est esse uniuscuiusque. sicut callias et quod quid erat esse calliam. 160 . cum inest ei per se. et qua causa facti sunt syllogismi. quando solus est. Hic autem secundum se dicitur ratione solitudinis. quando scilicet subiectum ponitur in definitione praedicati. prout illa dicuntur secundum se inesse alicui. quae sunt causae formales eius. Quod dicit ad differentiam priorum modorum. significat aliquid separatum. vel infrigidatum infriguit vel refriguit propter refrigerium. |#8 Secundus modus est. iste stetit secundum hunc. ibi. |#11 Deinde cum dicit quare secundum concludit ex praedictis. |#10 Quartus modus est prout secundum quod significat positionem et locum.|#7 Deinde cum dicit et secundum hic determinat de per se: et circa hoc tria facit. cum sit immediata. Ponit autem modos quibus dicitur dispositio: qui sunt tres. |#14 Quartus modus est. quia aliqua pars eius est primum subiectum vitae. et ideo corpus dicitur coloratum ratione superficiei)p vel etiam aliqua pars eius. dicitur ei inesse secundum se. sicut color primo fit in superficie. sicut animal et bipes. similiter secundum quod paralogizatum. ibi. et quartus modus dicendi secundum quod. quorum primus est. sicut omnes propositiones immediatae. et substantia rei. quae ei soli inquantum soli insunt. |#13 Tertius modus est prout secundum se esse dicitur illud. scilicet anima. quod est communius quam secundum se. vel secundum se. et poneretur in eius definitione. praedicantur de definito secundum se. idest et essentia rei. quod dispositio nihil est aliud quam ordo partium in habente partes. quae omnia significant positionem et locum. quod corpus est coloratum secundum superficiem. Primo determinat de hoc. |+20 Lectio 20 |#1 Quia uno modo secundum quod positionem significat. quod dicitur secundum quod. sicut secundum Platonicos. est id. Hic autem modus differt a praedicto. idest essentia. ut definitio definito. quia praedictus pertinet ad formam. Circa primum ponit quatuor modos eius quod dicitur secundum quod. Quorum primus est. quae scilicet per aliquod medium non probantur. quod dicitur secundum se. et propter hoc homo est homo secundum se. et ideo dicitur. Animal enim inest in ratione calliae. licet homo habeat multas causas. dicitur secundum quod. Unde toties dicitur secundum quod quoties et causa. Quod quidem contingit dupliciter: quia vel primum subiectum accidentis est ipsum totum subiectum de quo praedicatur (sicut superficies dicitur colorata vel alba secundum seipsam. ideo consequenter Philosophus prosequitur de nomine dispositionis. ut cum dicitur interfectus interiit propter interfectionem. Nam medium in demonstrationibus propter quid est causa. si singularia definitionem habere possent. est illud. |#9 Tertius modus est.

et illud fit. significat tamen per modum actionis. ut calefieri et infrigidari et huiusmodi. et vestem habitam. Privatio autem oppositione directa. alia non habens. sicut sanitate aliquid disponitur bene. Et siquidem ulterius procedatur ab agente in patiens. Dicitur enim quod quantitas alia est habens positionem. scilicet passio. sicut homo faciens facit factum factione media. et sic dispositio ponitur in prima specie qualitatis. Habitui autem opponitur aliquid. sicut quando calefactio accipitur active. erit ut passio motus. et sic dispositio sive situs ponitur differentia in genere quantitatis. ut linea. Et ideo sanitas est habitus quidam. sicut paternitas neque ad patrem neque ad filium refertur aliqua alia relatione media: et si aliquae relationes mediae dicantur. quod ab habitu denominatur. aegritudine male. Secundo de privatione. superficies. sunt partes bonae habitudinis in toto animali. sed etiam dispositio partis. est medium factio activa. non referuntur ad subiectum aliqua alia relatione media. Habere enim. prout ordo partium attenditur secundum potentiam sive virtutem. idest vestem. |#4 Ostendit etiam quod hoc nomen dispositio. erit ut actio. idest rei habitae. secundum quam aliquid disponitur bene et male. passio dicitur. et non rei. Dicitur enim aliquid hoc modo esse dispositum. Si vero procedatur a facto in facientem. Et non solum habitus dicitur dispositio totius. sicut imperfectum perfecto. scilicet de habere. Sic enim procederetur in infinitum. prout significatur in hoc quod dicitur haberi. scilicet aut secundum se aut per respectum ad aliquid. nec etiam ad oppositum. quia est talis dispositio qualis dicta est. ibi. robustum autem quod est bene dispositum ad aliquid agendum. Uno modo dicitur qualitas. sunt quidam habitus. et quasi actio quaedam. quae est motus facti. corpus et locus. secundum quod huiusmodi actiones qualitatis et alterationis. quibus subiectum refertur ad aliud. ut numerus et tempus. quatuor modos. licet non sit actio. inquantum habet eam. habere multipliciter dicitur. sicut quando calefactio accipitur passive. quibus passio dicitur. aliquid disponitur bene vel male dupliciter. ordinem significet. sed ipsam mediam factionem non facit aliqua alia factione media. quae est actus facientis. sicut album et nigrum et huiusmodi. quia si consideretur procedendo ab homine ad vestem. prout significatur in hoc quod dicitur habere: si vero e converso. alio medio habitu. |#3 Tertius modus est. In Graeco habetur poiesis. Et sic dispositio sive situs est quoddam praedicamentum. Utroque autem. Homo enim habet rem habitam. quasi adhuc sit alius habitus medius inter habentem et ipsum medium habitum. |#6 Quamvis autem habitus intelligatur esse medius inter hominem et vestem.Quorum primus est secundum ordinem partium in loco. sive illud medium accipiatur ut actus. quae fiunt secundum eas. Sed illum habitum rei habitae non habet homo. et fortitudo irascibilis. Secundo quaedam nomina quae habent propinquam considerationem ad hoc nomen. quod factionem significat. |#2 Secundus modus est. et prudentia rationalis. ibi. et primo distinguit ipsum nomen habitus. prout ordo partium attenditur secundum speciem et figuram totius. sicut ipsa nominis impositio demonstrat: de ratione autem positionis est ordo. Secundo de eo quod se habet ad ipsum per modum effectus. est media factio. ex eo quod partes eius habent ordinem in virtute activa vel passiva. sicut temperantia concupiscibilis. et primo de his quae se habent ad ipsum per modum oppositionis. |#5 Habitus vero hic prosequitur de nomine habitus. |#9 Secundus modus est. et sic passio est unum praedicamentum. est medius habitus. tamen manifestum est. dicuntur passiones. scilicet aegritudine et sanitate. quibus hoc nomen dicitur. Quorum primus est aliquid medium inter habentem et habitum. |#8 Deinde cum dicit passio dicitur hic prosequitur de illis quae consequuntur ad habitum. Et virtutes etiam partium animae. Et haec est tertia species qualitatis. Significat enim positionem. quod in sola tertia specie qualitatis potest esse alteratio. |#7 Secundo modo dicitur habitus dispositio. Ponit ergo primo. ibi. Unde primo determinat de passione. Sicut sanum est quod est bene dispositum secundum se. Habitus autem sic acceptus est unum praedicamentum. sunt rationis tantum. Et ideo inter habentem et habitum intelligitur habitus esse medius. Ponit ergo primo duos modos. privatio dicitur. utputa secundum sanitatem vel aegritudinem. Ita etiam inter hominem habentem vestem. sicuti bonae dispositiones partium animalis. quae est pars dispositionis totius. si dicatur quod convenit habere habitum habiti. Et propter hoc etiam relationes. quod non contingit inter ipsum habitum et habentem esse aliud medium. Quando enim hoc facit. secundum quam fit alteratio. sicut calefactio intelligitur esse media inter calefactum et calefaciens. sive ut motus. sic est medium factio passiva. 161 . Probatum enim est in septimo physicorum.

quod quia haec tria. et ad quod. vel deficientis staturae si non est magnus respectu montis. In illis enim vel omnes vel plures modi ad genera praedicamenti. Et circa primum ponit quatuor modos. scilicet dispositio. ideo quarto modo dicuntur passiones. Sicut caecitas. sicut magnae calamitates et magnae tristitiae. In his vero. Tunc enim magis dicitur perfici. quod non habet colorem. ut habitum est supra. Violentum enim est contra impetum naturalem. non in cavernis. |#17 Deinde cum dicit et quoties distinguit modos privationis ex parte negationis. Graeci enim utuntur hac praepositione a in compositionibus ad designandas negationes et privationes. Dicitur enim inaequale uno modo. quibus dicitur privatio. dicitur privatio. ad quas lumen solis pervenire non potest. ut in loco. sed si non habet secundum illam partem. |#15 Tertius modus attenditur ex parte circumstantiarum. si aptum natum est habere. Primus modus est. scilicet in quo. et dum agitur in ipso contraria dispositio. Talpa autem dicitur privari visu. non quia ipsa secundum se sit nata habere visum. si non habet dentes in manu. |#14 Secundus modus attenditur secundum aptitudinem subiecti. vel ignorans. Hoc enim modo dicitur privari hoc solum quod natum est illud habere. non quaecumque nocivae alterationes. |#13 Privatio dicitur hic distinguit modos. quia oculi nati sunt haberi. Quia etiam excedens laetitia fit nociva. si non habet ipsum habitum cum natum sit habere. vel etiam cuicumque aliquod nocumentum accidit: et hoc rationabiliter. quod non habet aequalitatem. Et ideo magis proprie dicitur pati. quasi nulla reputantur. sicut planta dicitur privari oculis. quando ab aliquo non habetur id quod natum est haberi. Unde hoc modo dicitur aliquid privari aliquo. scilicet quantitate.|#10 Tertio modo dicuntur passiones. et sine pede. unde canis non dicitur caecus ante nonum diem. trahitur a sua dispositione naturali in dispositionem similem agenti. Et ita ablatio per violentiam est respectu eius quod quis natus est habere. et invisibile. et secundum quid. quod non habet pedes. et ad malum terminatae. sicut nos utimur hac praepositione in. et quia privatio includit in sua ratione negationem et aptitudinem subiecti. quem natus est habere secundum se. vel respectu cuiuscumque alterius rei. non potest dici aliquid privari. habitus. quae sunt modica. non ex parte subiecti. sicut homo non dicitur edentulus. quae a nullo nata sunt haberi. ita est et de aliis circumstantiis. sed quae habent magnitudinem nocumenti. significata per illa nomina. cum quandocumque propter excessum laetitiae aliqui mortui sint et infirmati. et quoties. qualitate et ad aliquid. si non intelligit sicut Deus. sicut homo non impeditur quin habeat alas ratione generis. sed ratione differentiae. aut secundum se. ibi. ad cuius comparationem non est natus habere magnitudinem: et sic homo non dicitur tardus esse motu. licet non a planta. secundum quam natus est habere. Secundo ex parte negationis. Multa enim sunt a quibus aliquid non impeditur ratione generis. |#16 Quartus modus est secundum quod ablatio cuiuslibet rei per violentiam. sed quae sunt nocivae. Cui concordat alia litera. sed quod infirmatur. cum subtrahitur aliquid de eo quod sibi congruebat. nisi secundum unum modum significationis. toties dicuntur etiam privationes. non significant genus praedicamenti. ideo primo distinguit modos privationis ex parte aptitudinis. sicut oculus visu penetrante per corpora opaca. sed quia genus eius. Dicit ergo quod quoties dicuntur negationes designatae ab hac praepositione a posita in principio dictionis per compositionem. sed solum si non habeat visum in illa aetate in qua natum est habere. |#12 Sciendum est autem. et passio. pertinebant. quam quando fit e contrario. sicut homo caecus dicitur privari visu. Et sicut est de hac circumstantia quando. quae dicit magnitudines dolorum et prosperorum. Patiens enim per actionem agentis sibi contrarii. secundum quod aptitudo consideratur ex parte rei privatae. licet hoc quod ipso caret non sit natum habere. si non currat ita velociter sicut lepus vel ventus. ut ex praehabitis patet. sicut nox dicitur privatio lucis in loco ubi nata est esse lux. sicut homo non dicitur parvus. sed ratione differentiae. aut secundum genus suum: secundum se. Dicitur enim hoc modo privatio. et similiter superabundantia prosperitatis in nocumentum vertitur his qui ea bene uti nesciunt: ideo alia litera habet magnitudines lamentationum et exultationum passiones dicuntur. et tamen animal non dicitur caecum secundum omnem aetatem. 162 . quae est quaedam privatio. |#11 Et quia illa. ideo non posuit ea cum aliis partibus entis. natum est habere visum. et quae sunt lamentabiles. sive tristes: non enim dicitur aliquid pati secundum hunc modum quod sanatur. non quaelibet alterationes. scilicet animal.

secundum quod continens dicitur habere contentum. et sic erat causa motus violenti. Et ad hunc modum reducitur etiam habere possessionem. et quodcumque accidens. Fingunt enim poetae quod Atlas est quidam gigas qui sustinet caelum ne cadat super terram. quia prohibent ea descendere deorsum secundum inclinationem. sed per hoc quod est prave vel turpiter habere. aut secundum suum impetum in rebus voluntariis. Differt autem hic modus a primo. |#24 Secundus modus est. ex eo. et contentum haberi a continente. et in contrarium habitum inducitur. Et secundum hunc modum etiam dicitur quod totum habet partes. sicut aes habet speciem statuae. In hoc enim differt locus a toto. sicut columnae dicuntur habere corpora ponderosa imposita super eas. quia habet malum colorem vel turpem. et navis nautas. prohibet habitum moveri motu naturali. secundum quod totum habet partes. Et hoc etiam modo poetae dixerunt quod Atlas habet caelum. quod prohibet ipsum operari vel moveri secundum suum impetum. est aliquid medium. |#25 Tertius modus est. quia habet parvos vel turpes. sicut et locus locatum. Totum enim continet partem. quae prohibet partes abinvicem separari. Hic autem habens. nisi continens prohiberet. quantitatem. ex eo quod est omnino non habere. sicut aliquid dicitur insecabile. Habuit autem poetica fictio ex veritate originem. secundum quod habere aliquid est ducere illud secundum suam naturam in rebus naturalibus. Modus autem secundum quod 163 . Et sub hoc modo comprehenditur habere scientiam. sicut stoici dicebant ponentes omnia peccata esse paria. ubi est modicum de igne: et hic modus quodammodo continetur sub secundo. ex quo fictio processit quod ipse caelum sustineret. sed ille qui in ambobus oculis caret visu. consequuntur ad tertium modum habendi. quia homo re possessa utitur secundum suam voluntatem. quia parum habere est quodammodo prave et turpiter habere. dicitur habere illud. Atlas quidem magnus astrologus. quia homo traducitur a naturali dispositione in dispositionem febrilem. qui posuit mundum infinities corrumpi et infinities generari. ut aquam vel vinum. et non habere pedes. Unde locatum est sicut pars divisa. idest non ignitum. vel non bene. quod est habere: quorum primus est. et modi essendi in aliquo consequuntur ad modos habendi. et alius modus secundum quod locatum est in loco. sed quando multum a virtute recedit. |#27 Dicit autem in fine. unde est causa quietis violentae. et locus locatum. idest humorem aliquem. quod esse in aliquo similiter dicitur sicut et habere. Non enim ex quocumque defectu bonitatis efficitur aliquis malus. prout illud. in quo existit aliquid ut in proprio susceptibili. Unde in secundo ethicorum dicitur: ex eo quod homo recedit parum a medio virtutis. sicut dicitur in Graeco apirenon. sed quia non facile. Octo autem modi essendi in aliquo in quarto physicorum positi sunt: quorum duo. |#23 Deinde cum dicit habere multipliciter hic ponit quatuor modos eius. Unde monoculus non dicitur caecus. qui ponebant quod caelum quandoque corrumpetur et resolutum cadet super terram. iustum et iniustum. sicut dicitur non habere colorem. scilicet secundum quod totum integrale est in partibus et e converso: duo etiam. subtiliter motus caelestium corporum perscrutatus est. vel quamcumque formam. |#19 Tertio modo significatur aliquid privative vel negative ex hoc. |#21 Quinto modo dicitur aliquid negative vel privative. Et hoc etiam modo induti dicuntur habere vestimentum. sicut dicimus quod lagena habet humidum. non autem totum a partibus. ut habetur in quarto physicorum. et quod civitas habet homines. Ad hunc autem modum reducitur tertius modus quo continens dicitur habere contenta. sicut patet in lagena continente aquam. quia secundum voluntatem et impetum tyrannorum res civitatum aguntur. Quod etiam quidam naturales dicunt. ea ratione quia aliter contenta suo proprio impetu singula separarentur abinvicem. quod est parum habere. non vituperatur. Et hoc modo febris dicitur habere hominem. ex eo quod non est facile. non solum quia non secatur. |#20 Quarto modo dicitur aliquid privative vel negative. aut non bene.|#18 Secundo modo dicuntur huiusmodi negationes non per hoc quod est omnino non habere. et corpus habet infirmitatem. |#22 Ex hoc inducit quoddam corollarium. Quod patet praecipue ex opinione empedoclis. scilicet quod inter bonum et malum. Et hoc modo habent tyranni civitates. quia locus est divisus a locato. habitum cogebat sequi secundum suum impetum. |#26 Quartus modus est secundum quod aliquid dicitur habere alterum. quia vestimentum coaptatur induto ut accipiat figuram eius. scilicet secundum quod totum universale est in partibus. Nam in primo habens. et e converso.

Unde et tales partes in definitione totius ponuntur. a quibus dependet perfectio speciei. est composita ex sensibili materia tamquam ex parte substantiae. quibus aliquid ex aliquo fieri dicitur proprie et primo. ideo circa primum duo facit. Et similiter dicitur quod lapides fiunt ex domo. quia aliter non praedicaretur de toto. sicut simplex. |#2 Secundo modo dicitur aliquid fieri ex alio ut ex primo principio movente. quia determinat principium materiale. Sic ergo patet quod sic quaedam dicuntur ex aliquo fieri primo et proprie. secundum quod aliquid dicitur esse ex aliquo. Quorum primus est. Ratio autem huius est. ut ex materia. Uno modo secundum quod accipitur materia primi generis. Partes quidem speciei dicuntur. Secundum rem vero. non tamen quidem ex toto. sicut anima et corpus in definitione animalis. Primo ponit modos. ibi. totum dicitur. ibi. aut secundum rem. ex composito ex materia et forma. scilicet sperma. quia significat principium formale. Toti enim homini competit habere duos pedes. utrobique competit: et in via compositionis. et sanitas ex medicina. Et hoc secundum quaecumque praedictorum modorum.aliquid dicitur esse in aliquo. 164 . Secundo quo modo fit aliquid ex aliquo. scilicet menstruum. quia est pars definitionis eius. Secundo de his. |#3 Tertio modo dicitur fieri ex aliquo. sicut totum in partes. |#5 Sunt enim partium. Et quia ex partibus constituitur totum. et quaedam pars matris est materia. et quaedam partes materiae. ut in efficiente vel movente. idest ex toto tractatu Homeri de troia. quod domus est ex aedificante. quia quaedam pars patris movet. quod perfectum est quod habet formam. Perfectum enim dicitur quod habet finem. Et hoc est in via resolutionis. sicut syllaba est ex elemento. sicut principio motivo. Secundum rationem. Et sic etiam dicitur. alia vero. et in via resolutionis. ibi. sicut puer dicitur fieri ex patre. vel ex quacumque materia. quamvis secundum rem non sit pars. quae est statua. sicut quae sunt regni in rege. Quando igitur ex toto perfecto fit resolutio partium. ut supra habitum est. Circa primum ponit quatuor modos. quia forma est finis in generatione. quando partes componuntur. quae pertinent ad totum. |#4 Quarto modo dicitur aliquod fieri ex aliquo sicut species ex parte speciei. Accidit etiam circulo quod dividatur in duos semicirculos: et angulo recto. dicitur fieri ex aere. sicut haec species. Nam ibi dicebatur aliquid esse ex parte materiae sicut statua ex aere. et litera in definitione syllabae. secundum quod forma est in materia. sicut e converso. Hic autem quartus modus differt a primo. vel etiam ad primum. quod est principium movens animum convitiati ad pugnandum. Modus autem essendi in. Sed haec species componitur ex parte speciei. Unde patet. sed non primo. et sine quibus esse non potest species. sicut aqua est materia omnium liquabilium. sicut pugna ex convitio. |+21 Lectio 21 |#1 Hic incipit prosequi de his quae pertinent ad rationem totius et partis. Alio modo secundum speciem ultimam. Et ideo haec praepositio ex quae principium designat. ibi. Unde huiusmodi partes non ponuntur in definitione totius speciei. consequitur primum modum habendi hic positum. Tertio quo modo fit aliquid ex aliquo non proprie. sicut dicimus quod partes fiunt ex toto. Quod quidem contingit dupliciter. idest specialissimam. quae omnia dicuntur esse ex aqua. pars dicitur uno quidem modo. et matre sicut ex materia. quia secundum finem moventur et quiescunt ea quae sunt ad finem. resolvitur enim ilias in versus. sed ex aliqua eius parte. est motus a materia in formam. Modus autem quo aliquid est in fine. sed potius e converso. scilicet communis. quod angulus acutus sit eius pars. Pars autem speciei potest accipi dupliciter: aut secundum rationem. et versus ex iliade. Circa primum tria facit. sed secundum partem. et angulus in definitione trianguli. idest ex litera sicut ex parte speciei. reducitur ad secundum modum habendi hic positum. est motus quasi a forma ad materiam. Primo ostendit quot modis dicitur aliquid esse ex aliquo. reducitur ad modum habendi quartum hic positum. sed quodammodo accidunt speciei. sicut bipes est pars hominis. Et primo de his quae pertinent ad partem. |#6 Aliqua vero dicuntur ex aliquo fieri non primo. alia vero si secundum partem. Et plantae fiunt ex terra. quaedam partes speciei. Partes vero materiae dicuntur ex quibus species non dependet. Secundo quot modis dicitur pars. ut in septimo huius erit manifestum. sicut accidit statuae quod fiat ex aere. Nam haec substantia quae est statua.

in quam quantitas maior dividitur. Quandoque enim inter ea. in quam dividitur aliquid secundum quantitatem: et hoc dupliciter. scilicet ipsum totum continens. hoc autem ponit duos modos totius. sicut dictum est. |#12 Quarto modo dicuntur partes. Nam tota quantitas non est in una suarum partium. aut ita quod unumquodque contentorum a toto continente. Secundo de eius opposito. sed pars habentis speciem. Primo in hoc quod perfectio totius integratur ex partibus. |#16 Tertio ibi. |#13 Ex quo patet. quae mensurat maiorem. Angulus autem est pars trianguli sicut speciei. |#11 Tertio modo dicuntur partes. quia bis duo sunt quatuor. dicitur quasi sit aliquod unum totum ex hoc quod praedicatur de unoquoque. dicitur eius pars. aut cubi aerei. idest post aequinoctium. colobon autem dicitur. sed ad diversos motus pertinent. Sunt enim. quorum unum erat prius et aliud posterius. quod genus quarto modo est pars speciei: aliter vero. et quaedam partes materiae. |#15 Secundo ibi. Et sic dicit quod totum continens est contenta. Est autem cubus corpus contentum ex superficiebus quadratis. quia habent transmutationem adinvicem. quae consistit in duobus. post quod fit. Hoc autem dicitur dupliciter. in quae dividitur aliquid sine quantitate: et per hunc modum species dicuntur esse partes generis. et non solum secundum tempus.|#7 Alio vero modo dicitur fieri aliquid ex aliquo non proprie. In secundo enim modo sumebatur pars pro parte subiectiva totius universalis. dicens quod universale et quod totaliter idest quod communiter praedicatur. sive sit pars speciei. idest post diem: et imber ex serenitate. cum dicit quod totum dicitur cui nulla suarum partium deest. ibi. genus dicitur. Haec enim duo extrema non sunt duo extrema unius motus. non sicut quantitas. quae ponuntur in definitione cuiuslibet rei. ut cum dicitur quod album fit ex nigro: vel consequuntur aliqua extrema motus. Semper enim id quod aufertur a quantitate. quibus aliquid dicitur esse pars. idest totum secundum suam naturam constituitur. in qua species est recepta. Primo modo pars dicitur. aut ex quibus componitur aliquod totum. ut in praedictis patet. Alio modo dicitur solum pars quantitas minor. Uno enim modo quantumcumque fuerit quantitas minor. sicut materia. Et similiter dicitur. Et haec est ratio totius integralis. sed sic duo sunt pars quatuor. |#9 Deinde cum dicit pars dicitur hic ponit quatuor modos. quod pars secundum tertium modum est pars rei. scilicet de genere. sive sit species. Unde in quibusdam dicitur hoc fieri post hoc. sit ipsum unum. sicut duo aliquo modo sunt partes trium. quod est in toto universali de qualibet suarum partium praedicato. dicens quod totum dicitur dupliciter. sive aliquid habens speciem. ex Dionysiis fiunt thargelia. quae sunt partes individui. Et sic duo non sunt pars trium. |#10 Secundo modo ea dicuntur partes. Dividitur enim in species. in aliis autem duobus pro parte substantiae. quod de nulla suarum partium integralium praedicatur. Primo ponit rationem communem totius. Secundum est quod partes uniuntur in toto. ita quod non quaelibet partium sit unum illud. scilicet individuum. scilicet ex hoc ipso quod importat solum ordinem. Haec autem sunt quaedam festa. Circa primum tria facit. universale quidem exponit praedictos modos totius. Quarto autem modo est pars rationis. in eo quod praedicatur de unoquoque. Et similiter hiems et aestas. Circa primum duo facit. Et omnia 165 . Genus autem est in qualibet specierum. ita tamen. Aes enim est pars sphaerae aereae. quae sunt partes rationis sicut animal et bipes sunt partes hominis. quia vel sunt duo extrema eiusdem motus. sicut supra dictum est. |#14 Deinde cum dicit totum dicitur hic prosequitur de his quae pertinent ad totum. Sed in primo pro parte quantitatis. et primo primum. sicut nox fit ex die. sive pars individui. attenditur ordo secundum motum. Primo prosequitur de ipso nomine totius. sicut universale. scilicet de colobon. Unde aes non est pars speciei. sicut nox et dies consequuntur diversa ubi solis. scilicet partes. quorum unum dicitur fieri ex altero. in quas dividitur. dicitur pars eius. ex quibus scilicet partibus dicitur totum natura. sicut dicitur quod ex aequinoctio fit navigatio. quasi multa continens ut partes. quaedam partes speciei. species est pars generis. scilicet secundo modo. Et significat hoc. Secundo de toto quodam. Et primo de toto in communi. quia fiunt post Dionysia. ibi. quae apud gentiles celebrabantur. ita quod illa contenta sunt aliquid unum in toto. Aut ex partibus constituatur unum. in aliis autem tribus pro parte integrali. |#8 Quandoque vero attenditur ordo secundum tempus tantum. et sic aliquid fieri dicitur ex aliquo. in partes quantitatis. idest post serenitatem.

|#23 Contingunt ambo. in unaquaque aqua sunt multae aquae. magis sunt talia. et in quolibet animali. Si autem non. vel in potentia propinqua: et quia ea sunt similium partium. quod est magis unum. Uno modo in potentia. Sicut animal continet hominem et equum et Deum. In his autem dicimus utrumque. Dicimus enim de uno solo animali loquentes. et non omne. Humida enim. vel omne vinum. continuum vero exponit modum secundum totius qui pertinet ad totum integrale. cum unum aliquod sit ex pluribus inhaerentibus. continuum. Et si non in potentia. et pro diis colebantur a gentibus. quando sunt actu. Cum enim ita sit quod in quantitate sit ordo partium.illa sunt unum in toto universali. et energia. fitque ibi multiplicatio totius. quod continuorum quaedam sunt continua per artem. sed non eadem forma sive figura. vel omnis numerus. idest tota. quaedam per naturam. Totum vero significat collectionem partium in aliquo uno: et 166 . cuius qualitercumque transponantur partes. sicut in uno numero sunt multae unitates in actu. non omne animal. sicut in homine. Sicut de uno dictum est supra. sic ut coniungantur ambae quasi una litera. quam quando sunt in potentia. alio modo in actu. et ista sunt in quibus facta transpositione partium manet eadem materia. ut solem vel lunam. Et ideo dicit quod oportet partes inesse toti. ac si totalitas sit aliqua unio: ex quo patet quod. Unde alia litera habet maxime quidem perfectione et actu. quam non continuum. Nam apud nos dicitur proprie. |#21 Deinde cum dicit amplius quanto secundam diversitatem ponit. Partes quidem sunt in potentia in toto continuo. quod aliquid dicitur continuum et finitum. Et hoc dicit ad removendum modum quo aliquid fit ex aliquo sicut ex contrario. actu vero in toto non continuo. magis sunt ipsae partes. et in his dicimus totum. quam quae sunt per artem. |#20 Secundo ibi. Sin autem. et per consequens magis totum. quae antiqui animata corpora esse dicebant et deos putabant. horum vero ostendit duas diversitates in isto secundo modo totius: quarum prima est. et in domo et huiusmodi. tamen si respiciamus ad partes. non autem totus. quae Platonici dicebant esse Daemones. in quo ratio positionis consistit. dicens. |#22 Quaedam vero sunt in quibus positio differentiam facit. Nam infinitum non habet rationem totius. quia positio quodammodo facit differentiam in eis. scilicet quod illa quae sunt continua per naturam. Dicitur enim energia. sed secundum determinatum ordinem partium: et similiter nec homo nec animal. actu sunt. etsi sunt similium partium. Nam si quaelibet pars aquae est aqua. sed partis. medium et ultimum. licet in potentia. |#24 Ratio autem huius diversitatis est. Qualitercumque enim transponantur partes aquae. |#19 Licet autem magis sit totum quando partes sunt in eo in potentia. Vel animalia quaedam aerea. maxime quidem in potentia sicut in toto continuo. nihil differunt: et similiter est de aliis humidis. dividuntur in partes consimiles toti. idest in actu. Non enim est domus qualitercumque partes ordinentur. sicut de oleo. ut patet in cera. nihilominus est cera. quia omne. ita quod unumquodque illorum est illud unum totum. ut dicitur in tertio physicorum. Deum autem hic dicit aliquod corpus caeleste. scilicet et omne et totum. oportet quod omnia tota ista continuam habeant positionem in suis partibus. sicut lapides actu sunt in acervo. distributivum est: et ideo requirit multitudinem in actu. omnis aqua. quam quando sunt actu. maxime quod potentia. non autem ipso nomine totius. et praecipue de toto quod dividitur in partes quantitativas. Primo ponit rationem communem huius totius. Et illa quae sunt continua per naturam. saltem energia. et errore factum est. Unde videtur quod translator duas invenit literas et utramque transtulit. quod est manifestius. interior actio. quia est ibi principium. et potestate. licet non eiusdem figurae: et similiter est de vestimento. nisi secundum metaphoram: et hoc forte est secundum proprietatem Graeci idiomatis. quia omnia sunt animalia. quando scilicet unum aliquod fit ex pluribus quae insunt toti. Sed ad positionem partium totum continuum tripliciter se invenitur habere. Et subiungit etiam quod prius dictum est et maxime potestate. Quaedam enim tota sunt in quibus diversa positio partium non facit diversitatem. idest perfectum et totum. vino et huiusmodi. totum animal. |#17 Secundo ibi. quia non terminantur terminis propriis. Dicimus enim. magis sunt unum. sed alienis: et ideo transpositio in eis nihil variat quod sit ex parte eorum. est magis totum. non tamen figuram possunt habere propriam. retinentium diversam figuram. |#18 Partes autem ex quibus constituitur totum dupliciter possunt esse in toto. Et hoc patet ex alia translatione quae non habet nisi alterum tantum. sicut patet in aqua. In his autem significatur totum per hoc quod dicitur omne. Sin autem. idest quia animal praedicatur de unoquoque. et circa hoc duo facit. Magis autem est unum. Sic enim dicit continuum autem et finitum est. et de omnibus quae sunt similium partium.

quod aliquod totum dici possit colobon. si sit talis pars. quia oportet quod habeat partes dissimiles. si amittat aliquid de carne. non possunt dici coloba. in quas aliquod totum resolvitur. quod est colobon. Et primo quid requiratur ex parte totius. sed si amittat aliquam eius extremitatem. Quaelibet enim unitas addita vel subtracta. Nam colobon non dicitur solum in animalibus. si tota auferatur. si auferatur aliqua partium. vel aliquam eius partem. quod in suae ratione substantiae habeant determinatam positionem. sicut homo vel domus. non dicitur de uno animali. Et similiter homo non dicitur colobus. demonstrato toto. aut si amittens splenem. ut non omni particula in extremitate existente ablata. sed semper oportet residuum esse maius. quod duo non sunt coloba. quia ratio totius salvatur in qualibet parte: unde. et licet partes eius habeant determinatam positionem: non enim qualitercumque voces graves et acutae ordinatae. |#26 Ad hoc autem. septem requiruntur. ut supra dictum est. Unde homo non potest dici colobus. ut pars subtracta non sit ubique. sicut caro vel nervus. sed de pluribus: et ideo in fine dicit. non potest dici colobus. secundo quid requiratur ex parte partis deficientis. quamvis quodammodo habeat dissimiles partes. capite abscisso. vel circa medium corporis. pro quo alia translatio habet diminutum membro. vel in brachio. sed. Unde boetius transtulit mancum. ut illud totum sit quantum habens partes in quas dividatur secundum quantitatem. Est ergo intentio Philosophi ostendere quid requiratur ad hoc quod aliquid dicatur colobon. ibi. Oportet enim coloba talia esse. quae est ad similitudinem auris. est aequale residuo. sed non usquequaque convenienter. Unde si perforatur calix circa medium aliqua parte eius ablata. omnis hic numerus et omnes hae unitates et omnis haec aqua. aut quaecumque alia extremitas. sicut si calix truncetur. sed. fit unum perfectum. cuius perfectio nulli partium competit. Oportet enim primo quod pars ablata non sit pars substantiae principalis. quod in illis totis in quibus dicitur omne. licet sit dissimilium partium: quia constituitur ex vocibus gravibus. colobon oportet manere ablata parte. adhuc autem neque quaelibet. id est defectivum. ut de uno referente ad totum. sed oportet quod sit partibile. quia. sicut duodenarius habet pro partibus dualitatem et trinitatem. |#34 Secundo. prout omnis numerus ex unitatibus constituitur. vel in tibia. |#32 Septimum est quod oportet esse continua coloba. |#25 Deinde cum dicit colobon vero hic determinat de eo. quod numerus nullus potest esse colobus quotcumque partes habeat. quae sunt similium partium. quae sunt dissimilium partium. et sine qua substantia esse non possit. ut in diversis referendo ad partes: sicut dicitur. possunt dici coloba: numerus enim non potest dici colobus. sed numerus non manet idem. idest quod aufertur a colobon. et acutis. idest particula. ita nec cuiuslibet particulae ablatione potest aliquid dici colobon. |#30 Quintum est. in quibus positio non facit differentiam. quia substantia colobi manet parte subtracta. |#33 Deinde cum dicit adhuc autem ostendit quae sunt conditiones colobi ex parte partis diminutae. |#35 Tertio vero. sed sit in extremitate. et ponit tres: dicens quod sicut non quaelibet tota possunt dici coloba. |#31 Sextum est quod nullum eorum potest dici colobon. sicut aqua aut ignis. Nec tamen omnia. |#27 Secundum est quod non quodlibet quantum potest dici colobon. ex omnibus partibus acceptis simul. idest distinctionem habens. variat numeri speciem. sicut manus. ablata quacumque parte. et totum. in quibus solis sunt membra. si accipiatur auris calicis. quae non regeneratur iterum. adhuc manet calix.ideo in illis proprie dicitur totum in quibus. ut dictum est. Aliquo tamen modo omnis numerus habet partes similes. aliquid dicatur colobum. talem constituunt harmoniam. vel aliquid habens duas partes. idest ex diversis partibus integratum. Capillus autem totus incisus iterum 167 . Et hoc ideo quia nunquam colobonium. non possunt dici colobae. Videtur autem esse colobon quod nos dicimus truncatum. demonstratis partibus. |#29 Quartum est. Harmonia enim musicalis non potest dici coloba voce vel chorda subtracta. potest dici omnia in plurali. Primum est. |#28 Tertium est. quod est oppositum toti. Non enim totum universale potest dici colobon si una species eius auferatur. et omnes hae aquae. Unde ultimae partes. si altera earum auferatur. quae scilicet rei substantiam constituit. aut pes. licet habeant quantitatem. Ea enim. altera pars non dicitur coloba. sicut domus et animal. Unde omne animal. ut manum aut pedem.

et differentiae sunt eius qualitates. diversa vero genere. qui est generans. |#5 Patet ergo quod tot modis dicitur genus. quae dat materiam in generatione: et tamen aliqui denominantur genere a matre. sicut subiectum ad qualitatem. quod habet rationalem naturam. sicut genus quod subiicitur contrariis. dicuntur aliquae pleiades. sicut genus in definitione speciei. quod est quaedam substantialis qualitas hominis. Solidum enim quodammodo resolvitur in superficies. et praedicatur in eo quod quid. quia proprium subiectum ponitur in definitione accidentis. si secundum suam essentiam considerentur. non dicitur colobus. licet in extremitate sint. idest corpus. sicut superficies est genus figurarum superficialium. |#2 Secundo modo dicitur genus illud a quo primo movente ad esse. Hoc autem. inquantum non habent materiam communem. Primo igitur modo dicuntur aliqua genere diversa. Et ideo patet quod genus praedicabile. Secundo quot modis dicuntur aliqua diversa. sapor et color sunt diversa genere. sicut dicuntur Hellenes genere. |#4 Quarto modo genus dicitur. Et similiter corpora caelestia et inferiora sunt diversa genere. Unde quantum ad genus subiectum. est talis superficies. Unaquaeque enim figurarum haec quidem. quod pertinet ad secundum. scilicet de genere. Unde figurae solidi. Unde subiectum proprium de accidente praedicatur ad similitudinem generis. Superficies enim est subiectum omnium figurarum superficialium. Primi enim duo modi non multum pertinent ad philosophicam considerationem. sicut cum dicitur animal rationale significatur tale animal. Et habet similitudinem cum genere. Hoc enim modo se habet genus ad differentiam. idest corporearum. quia descendunt a quodam Hellene nomine. quod genus dicitur quatuor modis. quod pertinet ad tertium et quartum modum. Genus autem hoc non est quod significat essentiam speciei. Sicut primum subiectum colorum est superficies. quorum unum non resolvatur in alterum. Sicut in definitione hominis primo ponitur animal. quod nihil est commune utrique. Uno modo secundum generationem continuam in eadem specie. significatur talis superficies. ita cum dicitur superficies quadrata. Dicit ergo primo. quod pertinet ad primum modum. et figurae superficiales non sunt diversorum generum. Et propter hoc. et solidum ad solidas. idest figura solida. quia descendunt a quodam ione. Alio modo secundum primum movens. sicut a primo generante. specie differentium accidentium. 168 . |#3 Tertio modo dicitur genus.regeneratur. quae se habet ad sensitivam sicut forma ad materiam. sicut animal est genus hominis. et aliqui dicuntur iones genere. primum autem subiectum saporum est humor. et solidum. sed quod est proprium subiectum. sicut differentia a forma. Licet enim genus praedicabile non sit materia. ac si figura sit differentia qualificans superficiem vel solidum. Et iste est secundus modus generis in Porphyrio positus. quia eorum primum subiectum est diversum. Et propter hoc calvi non dicuntur colobi. Nam differentia praedicatur in eo quod quale. sumitur tamen a materia. scilicet multitudo habentium relationem adinvicem et ad unum principium. sicut a quadam femina nomine pleia. |#6 Deinde cum dicit diversa vero hic ostendit quot modis dicuntur aliqua diversa genere. est tale solidum. Alio modo sicut materia. ibi. talia sint. Dicitur enim aliquid animal ex eo quod habet naturam sensitivam. Rationale vero ex eo. quod primo ponitur in definitione. quam a matre. |+22 Lectio 22 |#1 Hic determinat de quodam toto. dicitur esse genus figurarum solidarum. Et primo ostendit quot modis dicitur genus. Sicut dicitur dum erit genus hominum. Unde per eorum subtractionem. |#7 Oportet autem quod duo diversa subiecta. et bipes sive rationale. et ponit duos modos respondentes ultimis duobus modis generis. Et iterum oportet quod ambo non resolvantur in aliquod idem. Iste est primus modus positus in Porphyrio. idest superficialis. et utrumque se habet per modum materiae. Primo generatio continua aliquorum habentium eamdem speciem. Sicut species et materia sunt diversa genere. Magis autem denominantur aliqui a patre. quasi sub uno modo comprehenduntur. idest a generante procedunt aliqua. Superficies enim se habet ad figuras superficiales. et genus subiectum. idest dum durabit generatio continua hominum.

idest quorum habent apparentiam. Sicut corpora caelestia et elementaria. quod una pars definitionis non potest stare cum altera. licet non sit impossibile inesse. quod est in eius ratione. sicut est in falsis impossibilibus. scilicet contingens. ut simpliciter vel semper de uno subiecto dicatur unum praedicatum. Tertio quomodo sit falsum in hominibus. Volebat enim. sicut socrates et socrates musicus. est falsa de triangulo. per hoc quod oratio significans rem non congrue componitur. si de homine praedicatur animal. quod quia voces sunt signa rerum. sed penitus non entis. Umbrae enim quandoque videntur res. |#15 Patet autem ex hoc. tamen non sunt nisi rerum similitudines. alia aliis modis. quod falsum dicitur uno modo in rebus. |#12 Deinde cum dicit ratio vero ostendit quomodo est falsum in definitionibus: et dicit quod ratio. idest cum passione sumptum. sicut divisum est prius. est falsa definitio alterius. |#9 Patet autem ex dictis quod aliqua continentur sub uno praedicamento. est falsum semper. Nec resolvuntur in unum aliquid. aut quia ab eis est apparentia eius quod non est. Differt autem hic modus a primo: quia in primo dicebatur aliquod falsum. quarum sunt umbrae. dicitur ex eo. quod eorum sunt definitiones diversae. est falsum impossibile. quae dicuntur secundum diversam figuram categoriae. et colores. Aliquo enim modo ipsum subiectum per se sumptum. quod omnis definitio. quando non est id quod oratione significatur. quod non sit contradictio. Unde unum istorum. te stante. quodam modo est una tantum unius. non potest esse definitio alicuius rei. quae est vera definitio alicuius rei. Si autem dicatur te sedere. ubi tractavit de ente. Uno modo per hoc. Aut secundum se. sed non per se. et sic dicitur falsa inquantum non est eius. quod aliqua quidem sunt entia in se. idest praedicationis entis. Circa primum tria facit. quia impossibile est commensurabile componi diametro. |#10 Deinde cum dicit falsum dicitur hic distinguit nomina. Quod quidem contingit dupliciter. ita in propositione nihil posset praedicari de aliquo. Definitio autem falsa secundum se vel simpliciter. Nam oratio tunc esse falsa dicitur. quia praedicatum non inest subiecto. sed falsa est prout attribuitur alteri quam proprio definito. nulla propositio erit falsa. non est falsum semper. Aut est definitio vera in se. sed et homo falsus. et etiam a Philosopho. Et ex hoc sequitur. et sunt unum genere hoc modo secundo. ut definitio quae est vera de circulo. Et ex hac positione etiam sequitur. Patet ergo quod res dicuntur falsae. scilicet impossibile. si de nullo potest praedicari nisi propria definitio. Hic autem dicuntur aliqua falsa quae quidem in se sunt aliquid. et sic non est definitio alicuius. aut quia non sunt. Secundus autem modus consideratur a logico. quia. Secundo quomodo in definitionibus. est falsum contingens. Definitio autem cuiuslibet rei significans quod quid est. sed aliud. quod habet similitudinem auri veri. et ita non poterit formari negativa propositio. Si enim dicamus diametrum esse commensurabilem quadrati lateri. idest definitio. et tamen ambae sunt quodammodo eiusdem. quae tamen sunt diversa genere primo modo. sed non sunt illa quorum faciunt phantasiam. et quodam modo sunt multae unius. quia definitio dicitur falsa dupliciter. Unde. est idem. Et primo hoc nomen falsum. quae significant defectum entis. et ipsum passum. Alia namque entia significant quid est.|#8 Alio modo dicuntur diversa genere. |#13 Unde patet. quia est magis realis. Istae enim categoriae nec resolvuntur invicem. Alia enim est definitio socratis et socratis musici. quae videntur res verae. |#14 Sed illa definitio. sicut umbra hominis videtur homo. non poterit de ipso praedicari non animal. quae est falsa secundum se. quia non est unum aliquod genus commune ad omnia praedicamenta. alia quale. Et eadem ratio est de somniis. quia una non continetur sub alia. sicut si diceretur. sicut schiagraphia. ex eo quod non erat. quia est rationis. inquantum est falsa. nisi propria eius definitio. sed tamen sunt apta nata videri aut qualia non sunt. ratio vero falsa. et sapores. Alio modo per hoc quod est impossibile componi. Patet autem. Et similiter dicitur aurum falsum. Secundo hoc nomen accidens. Sic igitur falsa dicuntur. est non entium. Primus autem modus diversitatis secundum genus consideratur magis a naturali. sicut est in falsis contingentibus. quod sicut res non habet aliam essentiam nisi propriam. vel ens incompletum. quod non contingit aliquem mentiri: quia propria definitio rei vere praedicatur de re. Primo ostendit quomodo dicatur falsum in rebus. 169 . quod stulta fuit opinio antisthenis. |#11 Secundo modo dicitur falsum in rebus ex eo. Dicit autem inquantum est falsa. ibi. animal inanimatum. Aliquo modo non: est enim idem per accidens. quae omnino sunt non entia. idest umbrosa descriptio. ibi. quod aliquid componitur quod non debet componi. aut quae non sunt. Dicit ergo primo.

nec secundum magis idest ut in pluribus. quod est falsum. Haec enim opinio accipiebat illum hominem esse falsum qui potest mentiri. Similiter eadem oratio esset vera et falsa. nec fit ut in pluribus. ut haec. oratio quaedam. est falsa. scilicet falsis. sicut. puta ut furetur. Quod quando fit. non propter aliquod extrinsecum. quod ex quo falsus homo est electivus et factivus falsarum opinionum. |#21 Deinde cum dicit accidens est hic ultimo. sed tamen hoc non est ex necessitate. si non insit secundum quod huiusmodi. quod hic inconvenienter accipit. inveniat thesaurum. sed etiam alterius. sive ut in pluribus. inquantum est non entis. universaliter et omnino. si aliquis fodiens aliquam fossam ad plantandum aliquam plantam. ut hoc sit post hoc. quare in excludit ex praemissis duas falsas opiniones: de quarum prima concludit ex praemissis. qui est promptus vel gaudens in huiusmodi rationibus. hoc contingit. |#17 Deinde cum dicit sed homo ostendit quomodo falsum dicatur de homine: et circa hoc duo facit. sicut dies consequitur noctem. est quoddam accidens. idest in aliquo loco determinato. ut dictum est. Et ita dicit. ex qua ratione dicitur homo falsus. quod homo dicitur falsus. idest in aliquo tempore determinato. |#19 Secundo ibi. Haec ergo dicuntur falsa modo praedicto. Neque enim unum est causa alterius ex necessitate. in omnibus contingit inesse per accidens. magis est fur quam luxuriosus. sunt quodammodo duo. quod est fodientem fossam invenire thesaurum. et sic. ideo dicimus hoc per accidens. 170 . melior est eo qui facit nolens. quibus dicitur hoc nomen accidens: quorum primus est. quibus homo dicitur falsus: quorum primus est. sed propter se. Nam in primo exemplo sumebatur accidens quantum ad fieri. qui. dicens. quia contingit praedicari de unoquoque non solum suam definitionem. quia dividuntur in duo aequalia. et quod contingit vere affirmare.|#16 Est autem eius opinio falsa. quia etiam homo sciens et prudens potest mentiri. est tamen intelligentior eo qui credit se verum dicere. quae dicebat. magis est avarus quam falsus. quia non inest musico inquantum huiusmodi. Patet autem ex praemissis. ut scilicet sit eadem ratio de utroque. |#20 Deinde cum dicit amplius volentem secundam falsam opinionem excludit. quia non accidit in aestate inquantum est aestas. inveniat thesaurum. idem homo esset verus et falsus. Sicut ille qui dicit falsum voluntarie. quamvis unum non sit causa alterius. rationabiliter refutatur et reprobatur in hippia. |#22 Quia ergo sicut aliquid inest alicui subiecto determinate. Neque etiam secundum magis hoc contingit. ut hoc sit ex hoc necessario. hoc est per accidens. deterior est quantum ad morem. Ille enim qui claudicat voluntarie. hoc est per accidens. sicut octo dicuntur dupla. claudicat non voluntarie. Octo autem. Et simili modo musicus dicitur esse albus. quod homo. non enim est in tali loco secundum quod talis locus est. distinguit nomen accidentis: et ponit duos modos. Et tamen hoc falsum vult accipere per quamdam inductionem ex simili. in secundo vero quantum ad esse. non sedente. licet sit peior secundum morem. quasi consimili modo sicut supra dicebamus res esse falsas quae faciunt falsam phantasiam. Et similiter qui agit prava voluntarie. Et similiter si sit abundantia pluviae in aestate. eamdem rationem esse veram et falsam. sed ut in paucioribus. Sicut luxuriosus fornicatur propter delectationem coitus: si autem fornicetur propter aliquid aliud. Unicuique enim habenti habitum fit delectabilis et in promptu operatio. licet sit perfectior quantum ad virtutem gressivam. quod prava agere imitatur hoc quod est claudicare. Differt autem hoc exemplum a primo. Nam claudicans voluntarie deterior est quantum ad morem. Sicut si album dicitur de musico. eo sedente est vera. socrates sedet. Similiter et qui eligit falsum dicere. non tamen ex necessitate. et similiter si grave sit sursum. inquantum habent rationem dualitatis. Neque etiam de necessitate se comitantur. Constat autem. inquantum sunt duplum. quia ratio dupli est ut se habeat sicut duo ad unum. sed per aliquam causam extraneam. cum falsum dicat non voluntarie. quod falsum pertinet ad non ens. Nam quilibet vitiosus ex hoc definitur quod est promptus vel electivus malorum. melior et dignior est eo. licet forte non sit deterior quantum ad aliquam aliam potentiam. quia eadem oratio vera et falsa potest esse. Aliquo tamen modo potest esse vera praedicatio. ita et aliquid consideratur esse alicubi. quae est secundum habitum illum. et qui est electivus talium rationum non propter aliquod aliud. qui est liber quidam Platonis. Hoc ergo. |#18 Secundus modus est prout homo dicitur falsus. propter lucrum. est falsa praedicatio. hoc est per accidens. qui facit turpia et prava volens. et quandoque. qui facit aliis falsas rationes. quia non est factivus vel electivus falsarum rationum vel opinionum. ut ille qui plantat. Et hoc quodammodo verum est. quod accidens dicitur id quod inest alicui. et sic habens habitum operatur secundum habitum illum. Primo ponit duos modos. ex quo homo dicitur falsus per respectum ad rationes falsas: et ratio dicitur falsa. cum idem homo possit mentiri et verum dicere. non tamen est falsus. Dicebat haec opinio.

idest causa fortuita. cum intenderet ad alium locum navigare. quoniam vero physica. Cognitiones autem quae sunt sensitivae tantum. |#2 Primo ostendit quomodo haec scientia convenit cum aliis in consideratione principiorum. ut supra dictum est. Et haec de quinto. In secunda removet a consideratione huius scientiae ens aliquibus modis dictum. sicut est in scientiis moralibus. et quod omnia ista dicuntur multipliciter. quae sunt eius inquantum huiusmodi. ibi. quam quaerit medicus. et de aliis quae consequuntur ad ens. In prima ostendit per quem modum haec scientia debet determinare de ente. Et universaliter omnis scientia intellectualis qualitercumque participet intellectum: sive sit solum circa intelligibilia. sed contingens. sed tamen quod iste navigans ad hunc locum perveniat non est inquantum ipsum. et non est de substantia eius. Secundo. vel sensibilia in particulari. sicut in scientiis practicis: semper oportet quod talis scientia sit circa causas et principia. oportet quod in ista scientia inquirantur principia et causae entium. et etiam sensibilia prout de his est scientia. Accidentium vero secundum primum modum. vel quia forte.|#23 Et sciendum. aut aliquid aliud huiusmodi. ut figurae et numeri et aliarum huiusmodi quae perquirit mathematicus. quia sunt propinquiora sensibilibus. quae magis superficialiter exquiruntur. Nam primus erat prout secundum se dicitur de aliquo quod in eius definitione ponitur. aut simpliciora et priora secundum naturam. In secunda incipit de ente determinare. Semper enim triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis. aut latrones. Dividitur autem pars ista in duas. quod hoc est per accidens. Circa primum duo facit. quod ex quo ens est subiectum in huiusmodi scientia. sicut infra in sexto huius. quia sunt semper ut in paucioribus: et huius ratio habetur in aliis. Discurrere enim a causis in causata vel e contrario. |#24 Secundo modo dicitur accidens. ut animal de homine. sed quoniam ens simpliciter. sicut in mathematica et in naturali. Vel certiora principia dicit ea quae sunt magis nota et exquisita. In prima ostendit modum tractandi de entibus. qui competit huic scientiae per differentiam ad alias scientias. In prima parte ostendit differentiam huius scientiae ad alias. sed ab aliqua extranea causa illuc adductus est. et in secundo physicorum. sicut est in mathematicis. sicut scientia divina. idest ad Aeginam. Unde patet. et tamen non est de substantia eius. Et similiter etiam mathematicorum sunt principia et elementa et causae. quod considerat principia entis inquantum est ens. Prima autem pars dividitur in duas. non est aliqua causa determinata. sui subiecti. idest qualiscumque contingat. Nam sanitatis et convalescentiae est aliqua causa. sed solum intellectus. et quaelibet scientia debet inquirere principia et causas. sive sit circa ea quae sunt aliquo modo imaginabilia. in universali autem intelligibilia. ibi. idest si non propter hoc incepit moveri ut ad hunc terminum perveniret. quod haec scientia considerat de ente et de uno. Accidens vero secundo modo opponitur ad substantialiter. |#3 Quae quidem principia aut sunt certiora quo ad nos sicut in naturalibus. inquantum sunt entia. idest ad illam villam. dicens. per hoc. 171 . aut etiam captus est a latronibus. sicut quia impulsus est ab hieme concitante tempestatem in mari. et causari potest ex diversis causis. quod inest alicui secundum se. quae est causa indeterminata. Hiems enim est causa veniendi quo non navigabat. et in quinto huius eorum multiplicitatem distinxit. secundum quos modos ens non intenditur principaliter in hac scientia. non sunt per principia et causas. idest inquantum erat navigans. scilicet in principio septimi. quod accidentis hoc modo dicti. Ita etiam est et in aliis scientiis. quantum ad modum tractandi de huiusmodi principiis.6 : LIBER 6 |+1 Lectio 1 |#1 Postquam Philosophus in quarto huius ostendit. Et hic est secundus modus dicendi per se. Accidens ergo secundum primum modum opponitur ad secundum se. quia accidentia hoc secundo modo contingit esse sempiterna. sive etiam ex universalibus principiis ad particularia procedant. ut in quarto ostensum est. hic incipit de ente determinare. non est sensus. nullum contingit esse sempiternum. Sed triangulo inest per se duos rectos habere. sed per hoc quod ipsum sensibile obiicitur sensui. et de his quae consequuntur ad ens inquantum huiusmodi. |*MPH. Simplicia autem ea. si non propter hoc advenit ut illuc veniat. unde est accidens. Prima pars dividitur in duas. |#25 Differt autem hic modus a primo. sed hoc contingit inquantum alterum. in quibus est operatio. idest secundum aliquam aliam causam extraneam. ibi. quorum principia sumuntur ex his quae sunt ut in pluribus. ens dicitur multipliciter. Sicut accidit alicui quod veniat Aeginam. et illuc perductus praeter intentionem. quod nullo modo est accidens.

per suppositionem ab aliqua alia scientia. sed circa quoddam genus entis. utentes eo quasi demonstrato principio ad alia probanda. sed et omnes ostendit differentiam aliarum scientiarum ad istam quantum ad considerationem principiorum et causarum. quia quaedam demonstrant magis necessarie. Et est idem sensus. ideo etiam aliae scientiae particulares nullam mentionem. quae significat quid est res. et aliis modis. Modus autem demonstrationis est diversus. intelligere et huiusmodi: unde scientiae activae dicuntur scientiae morales. idest de essentia eius. quod demonstratio non est de substantia rei. idest non de necessitate. quia est. sicut scientia. Et utraque est consideratio Philosophi. Et quia ab antiquis scientia naturalis credebatur esse prima scientia. Facere autem est secundum operationem. in quo ostenditur modus proprius considerationis huius scientiae. et quae consideraret ens inquantum est ens. neque factiva. quo definitiones ostenduntur. est. sicut est eligere. Nam quod supponitur. et tertio aliqua potentia exequens. Et tractat unaquaeque circumscripte de suo genere subiecto. aut non est. quae est de animalibus. quod est in faciente. sicut geometria accipit quid est magnitudo a Philosopho primo. non in facto. quod scientia naturalis non est factiva. sicut secare. quia eiusdem est considerare de ente inquantum est ens. quantum ad modum considerandi principia entis inquantum est ens. ita etiam nulla earum dicit de genere subiecto. idest ita de isto genere. qui ponuntur in secundo posteriorum. est primo intellectus. Nam definitio est medium in demonstratione propter quid. quaedam vero infirmius. sicut mathematicae scientiae. et de definitione. Hoc autem principium rerum artificialium. aut aliquid huiusmodi. quae ipsam significat. Sed ex hoc. accipit quid est animal per id quod apparet sensui.|#4 Secundum ibi. et manifestare quid est. idest de quidditate rei. |#7 Alia translatio habet loco suppositionis. quae habet in se principium motus et quietis: et ex hoc apparet quod neque est activa. ut dicitur in primo posteriorum. oportet autem quod quid erat esse. quae transit exterius ad materiae transmutationem. Et ideo quaelibet scientia particularis supponit de subiecto suo. sicut potentia motiva. quia eiusdem scientiae est determinare quaestionem an est. quod scientia naturalis non est circa ens simpliciter. et hoc est signum. nec de aliquo ente inquantum est ens. sunt circa unum aliquod particulare genus entis. idest de quidditate rei. sed principium motus rerum naturalium est in ipsis rebus naturalibus. |#10 Quod autem scientia naturalis non sit factiva. De quolibet enim ente inquantum est ens. idest de ente in communi. quia principium scientiarum factivarum est in faciente. et de eo quod quid est. circa quod sunt. quae secundum se insunt generi subiecto. quasi a manifestiori incipiens. idest determinationem faciunt de eo quod quid est. urere. sed inquantum est numerus. quia unumquodque habet esse per suam quidditatem. ibi. in quibus multae demonstrationes sumuntur ex his quae non semper insunt. Et hoc rationabiliter accidit. dicens. idest ex ipso quod quid est ad alia procedunt. 172 . sed frequenter. patet. |#8 Et sicut nulla scientia particularis determinat quod quid est. scilicet divisione. qui considerat ens inquantum ens. qui primo artem adinvenit. Nulla enim earum determinat de ente simpliciter. conditionem. nec etiam de aliquo particulari ente inquantum est ens. demonstrant scientiae proprias passiones. et quid est. |#9 Deinde cum dicit quoniam vero ostendit differentiam huius scientiae ad alias. non tractat de magnitudine. sed est aliquis alius modus. et secundo ars. quod est artificiatum. de quibus nunc facta est mentio. Differunt enim agere et facere: nam agere est secundum operationem manentem in ipso agente. ideo ab ea. proprium est metaphysici considerare. Aliae vero scientiae accipiunt quod quid est sui subiecti. Secundo differentiam eius a scientiis speculativis. Oportet enim quod quid est accipere ut medium ad ostendendum an est. per quam artifex exequitur conceptionem artis. Et sic ex ipso quod quid est noto per sensum vel per suppositionem. sicut scientiae naturales. |#6 Ipsum autem quod quid est sui subiecti aliae scientiae faciunt esse manifestum per sensum. Unde patet. sicut circa numerum vel magnitudinem. Sicut arithmetica non determinat de numero inquantum est ens. circa quod versatur. primo ostendit differentiam scientiae naturalis a scientiis practicis. |#5 Et. nec de definitione. et huiusmodi: unde scientiae factivae dicuntur artes mechanicae. Dicit ergo primo. quae est habitus intellectus. idest per sensum et motum. quod omnes istae scientiae particulares. scilicet circa substantiam naturalem. quasi ex conditione accipitur: et quia principium demonstrationis est definitio. palam est ex tali inductione. quibus animal a non animali discernitur. quod nulla scientia particularis determinat de ente simpliciter. quod non de alio: sicut scientia quae tractat de numero.

|#18 Sed tamen hoc est manifestum. quod scientia mathematica speculatur quaedam inquantum sunt immobilia et inquantum sunt separata a materia sensibili. Constat enim. et etiam in toto animali. et rationem idest definitionem significantem ipsam. quia physica considerat ea quorum definitiones sunt cum materia sensibili. cuius quaestionis veritas nondum est ab eo perfecte determinata. ut ignis aut aqua. qui aliquo modo cadit sub consideratione naturalis philosophiae. quomodo est assignanda in unaquaque scientia. nihil facere est. Sic patet. Et ex hoc palam est quis est modus inquirendi quidditatem rerum naturalium. oportet quod ad diversum modum definiendi. aut theorica. sequatur diversitas in scientiis speculativis. et habet determinatum modum definiendi. Simum enim nihil aliud est quam nasus curvus vel concavus. sequitur quod naturalis scientia theorica sit. 173 . Primo ostendit modum proprium definiendi naturalis philosophiae. sint mobilia et separabilia a materia secundum suum esse. Manifestum est ergo ex praedictis quod physica est quaedam scientia theorica. Primo ostendit differentiam praedictam. |#14 Sciendum est autem. cum mathematica consideret ea quae sunt sine motu. quod naturalis scientia est circa determinatum subiectum. In hoc ergo differt mathematica a physica. quaedam speculatur naturalis. et tamen substantia eius est separabilis. quod eorum quae diffiniuntur. quod ad cognoscendum differentiam scientiarum speculativarum adinvicem. cuius medium exit ab extremis. quod anima est actus primus corporis physici organici potentia vitam habentis. et similiter in aliis. idest sine cognitione modi definiendi. Quidam enim posuerunt numeros et magnitudines et alia mathematica esse separata et media inter species et sensibilia. sive moribus. Ens enim mobile est subiectum naturalis philosophiae. si qua anima potest a corpore separari. quam similibus. et per consequens principium sciendi. quae secundum rationem non est separabilis a materia. |#16 Et propter hoc etiam de anima. Ita tamen est theorica. sed est et mathematica ostendit modum proprium mathematicae. Sic ergo patet. |#13 Deinde cum dicit oportet autem hic ostendit differentiam naturalis scientiae ad alias speculativas quantum ad modum definiendi: et circa hoc duo facit. ut in pluribus. et hoc dicit propter intellectum. ut sunt nasus. ibi quare. Nam principium activarum scientiarum est in agente. et similiter in tota planta. |#15 Omnia autem naturalia simili modo definiuntur sicut simum. ut in primo et tertio libro habitum est. Anima autem secundum quod non est actus talis corporis non pertinet ad considerationem naturalis. |#17 Secundo ibi. Ratio enim eorum est sine materia sensibili. quaecumque scilicet non definitur sine materia sensibili. Et est solum circa talem substantiam. adhuc non est manifestum. quaedam definiuntur sicut definitur simum. neque factiva. Secundo concludit numerum scientiarum theoricarum. idest speculativa circa determinatum genus entis. quia definitio simi est accepta cum materia sensibili. scilicet Platonici. Quaerere enim differentiam praedictam sine hoc. Nullius enim praedictorum definitio potest assignari sine motu: sed quodlibet eorum habet materiam sensibilem in sui definitione. quia scilicet cum materia sensibili. et definiendi in scientia naturali. licet secundum esse non sint immobilia vel separabilia. non in ipsis actionibus. aut factiva. scilicet cum materia. quod est ens mobile. Dicitur enim in secundo de anima.|#11 Et per eamdem rationem patet quod non est activa. et haec duo differunt. quod scilicet est possibile moveri. Circa primum tria facit. oportet non latere quidditatem rei. quod naturalis scientia non sit activa neque factiva. radix et cortex. Nam cuilibet materiae sensibili competit motus proprius. Non enim ponitur in definitione concavi vel curvi aliquod corpus sensibile. In definitione enim carnis et ossis. Idem enim est agibile et eligibile. oportet quod ponatur calidum et frigidum aliquo modo contemperatum. oculus et facies. sine quo actio et factio esse non possunt. sicut ratio concavi vel curvi. dicens. Cum enim definitio sit medium demonstrationis. idest electio. Sed concavitas definitur sine materia sensibili. ut sunt caro et os. quaedam sicut definitur concavum. idest quidditatem et essentiam rei. determinabitur autem infra. aut aliquod corpus huiusmodi. quod neque est activa. et quod habet determinatum modum definiendi. |#12 Si igitur omnis scientia est aut activa. Dicitur enim concavum. ut patet in partibus animalis tam dissimilibus. Sed utrum illa de quibus considerat mathematica scientia. Et similiter in partibus plantarum quae sunt folium. et per consequens motum. dicens quod etiam mathematica est quaedam scientia theorica. Hoc autem principium est prohaeresis.

|#23 Deinde cum dicit quare tres concludit numerum scientiarum theoricarum. Primo concludit ex praemissis. et maxime has. palam est. sunt circa aliquam naturam determinatam. quia manifestum est. |#27 Deinde cum dicit si igitur secundo solvit. prima est inter omnes. et mathematica quaedam circa immobilia. quae tamen non sunt separata a materia secundum esse. manifestum est. |#24 Deinde cum dicit non enim secundo assignat duas rationes quare haec scientia dicatur theologia. quod ista scientia est circa res divinas. Quarum prima est. erit philosophia prima. qui posuerunt Aristotelem sensisse. quod huiusmodi communia de quibus haec scientia perscrutatur. sicut geometriam et arithmeticam. quia sunt maxime entia. quasi sermo de divinis. quia mathematica non considerat separabilia secundum esse. in quo continentur res divinae: ergo. ista erit prior substantia naturali. |#20 Physica enim est circa inseparabilia et mobilia. Mathematica vero considerat ea. aut eius consideratio sit circa aliquod genus determinatum et naturam unam. Et hoc non videtur. quod Deus non sit causa substantiae caeli. sed secundum rationem. etsi sunt non separata ea quae considerat. dicens quod si non est aliqua alia substantia praeter eas quae consistunt secundum naturam. et per consequens causae aliorum. secundum vero esse sunt in materia sensibili. quod scientia quae huiusmodi entia pertractat. |#25 Deinde cum dicit et honorabilissimam secundam rationem ponit quae talis est. Et ideo. Et quia est prima. quorum definitiones sunt sine materia sensibili. tamen considerat ea inquantum sunt separata. et 174 . dicens. et ideo dicitur theologia. quia est honorabilior theoricis. dicens quod. Et tamen e converso videtur. non activae vel factivae. ut dictum est. de quibus est physica. si vero est ostendit modum proprium scientiae huius. et per consequens philosophia considerans huiusmodi substantiam. Dicit autem forsan.. Hae namque causae immateriales et immobiles sunt causae sensibilibus manifestis nobis. Nam physica considerat de quibusdam entibus. quia geometria et astrologia. |#26 Deinde cum dicit dubitabit autem tertio movetur quaedam quaestio circa praedeterminata: et primo movet eam. quae sunt mathematicae. ut in primo libro habitum est -. quod licet ad considerationem primae philosophiae pertineant ea quae sunt separata secundum esse et rationem a materia et motu. sicut mathematica. quae sunt omnino immobiles et immateriales. quod eius consideratio est theoricae scientiae. non quia semper sint sine materia. quod aliquis potest dubitare. ut in primo proposuit. et erit eius speculari de ente inquantum est ens. et per consequens sempiternum et separabile a materia secundum esse. quae est philosophia prima. quarum consideratio est circa aliquos motus. sed etiam de sensibilibus. quod tres sunt partes philosophiae theoricae. quia haec veritas nondum est determinata. ut Avicenna dicit. ut prius ostensum est. propter hoc quod est separabilium et immobilium. |#22 Advertendum est autem. inquantum sunt non separata. physica et theologia. |#19 Tertio ibi.Et ideo considerat non separata. physica erit prima scientia. ut dictum est. Dicit autem quasdam mathematicas esse circa immobilia. Honorabilissima scientia est circa honorabilissimum genus entium. quia quaedam scientiae mathematicae applicantur ad motum sicut astrologia. dicuntur separata secundum esse. quod si alicubi. Ex hoc autem apparet manifeste falsitas opinionis illorum. si est aliquid immobile secundum esse. non tamen solum ea. sed quia non de necessitate habent esse in materia. si est aliqua substantia immobilis.quae quidem sunt honorabiliores practicis. et circa hoc tria facit. et quae sunt omnino immobilia. Philosophus perscrutatur. quod sit alicuius determinatae naturae. sed philosophia prima est universaliter communis omnium. cum haec scientia sit honorabilissima inter omnes. scilicet entis immobilis et a materia separati. idest in aliquo genere rerum existit aliquod divinum. ideo erit universalis. Et tamen consideratio talis entis non est physica. scilicet physica et mathematica. Unde sunt causae entium secundum quod sunt entia. |#21 Necesse vero est communes causas esse sempiternas. quod existit in tali natura. Et similiter consideratio huius entis non est mathematica. scilicet de mobilibus. sed solum secundum rationem. Non enim est unus modus huius scientiae et mathematicarum. utrum prima philosophia sit universalis quasi considerans ens universaliter. ne generatio in infinitum procedat. Primas enim causas entium generativorum oportet esse ingenitas. et considerat communes causas omnium entium. Sed oportet quod consideratio huius entis sit alterius scientiae prioris ambabus praedictis. Et per hoc patet. Sed prima scientia est circa separabilia secundum esse. inquantum sunt entia. ut in secundo libro ostensum est. de quo considerat ista scientia. Nisi forte dicamus. sed solum motus eius. scilicet mathematica. quae inquiruntur in prima philosophia. Sed.

Dicit ergo primo. |#4 Et hoc manifestat primo in practicis scientiis. idest universaliter dictum.. quorum unum accidit alteri. Et primo de ente per accidens. Secundo determinat naturam entis secundum duos modos de quibus principaliter non intendit. sed solum illa quae accidunt figuris per se. Primo per auctoritatem Platonis. quoniam autem complexio. Sic enim unumquodque est ens inquantum unum est. palam autem etc. |+2 Lectio 2 |#1 Hic ostendit de quibus entibus principaliter haec scientia tractare intendit. non facit ea quae insunt domui factae. quoniam itaque multipliciter dicitur ens. Ex duobus autem. sed non speculatur. Nihil enim prohibet domum factam esse istis voluptuosam. si aliquid alterum. inquantum unum de alio praedicatur. dicens. Dicit ergo primo. Secunda ibi. signum esse huius quod de ente per accidens non possit esse speculatio. quia scientia speculatur de his quae sunt entia secundum rem. Uno modo dicitur aliquid ens secundum accidens. Primo ostendit quod de ente per accidens non potest esse aliqua scientia. Quarto modo praeter praedictos omnes. idest diligenter inquisitiva eorum quae ad ipsam pertinent. Et hoc probat dupliciter. |#3 Primo per signum. quod ens simpliciter. dicitur multipliciter. illis scilicet qui in ea prospere vivunt: aliis autem nocivam qui scilicet occasione domus aliquod detrimentum incurrunt. est trigonum. Dicit ergo. |#5 Et deinde ostendit idem in scientiis speculativis: quia simili modo nec geometria speculatur ea quae sunt accidentia figuris sic. si facit eam. Circa primum duo facit. idest delectabilem.. quod propter hoc quod ens per accidens quodammodo est ens solo nomine. |#6 Secundo ibi. Secundo per rationem. et circa hoc tria facit. neque scientia theorica. Secundo de ente quod est idem quod verum.. ideo Plato quodammodo non male fecit cum ordinando diversas scientias circa diversa substantia. ibi. et hoc probat idem per rationem. probat dupliciter. quia nulla scientia quantumcumque sit studiosa aut meditativa. |#7 Unde Plato quod autem ens per accidens sit quasi solo nomine ens. et eorum quae per se insunt domui. ut quod minus habet de ratione entis. idem quod verum propositionis. Hoc autem dicendum est de eo. ut supra dictum est. et de his quae sunt entis inquantum est ens: eadem enim est scientia primi entis et entis communis. quae per accidens insunt domui. non fit unum nisi secundum nomen. quod. primo dicendum est de ente per accidens. dicens. Nullius autem eorum.de eo quod quid est. Sed nec etiam practica quae dividitur per activam et factivam. et sic non possunt cadere sub arte. Speculatur enim hoc quod triangulus est habens duos rectos. Secundo determinat ea quae sunt consideranda circa ens per accidens. cum ens multipliciter dicatur. prout scilicet unum de altero praedicatur. Secundum enim fallaciam accidentis fiunt maxime latentes paralogismi. utputa lignum vel aliquid huiusmodi. quod autem ut verum etc. ibi. Primo repetit modos quibus aliquid dicitur ens. Tertio modo dicitur ens quod continet sub se figuras praedicamentorum. sed solum est factiva domus. ut in quinto est habitum. Rationes enim sophisticorum maxime sunt circa accidens. aut e converso. et etiam esse alteram et dissimilem omnibus entibus. quod nulla speculatio cuiuscumque scientiae potest esse circa ipsum. Tertio ostendit quod de his modis entis principaliter non intendit. ut quid. ut in principio quarti habitum est. quod dividitur per potentiam et actum. ut dictum est.. idest per accidens. quod aliqua res una constituatur ex albedine et musico. idem quod falsum. et non ens. ut alia translatio habet. attamen dicendum est etc. quale. Non autem ita. ordinavit scientiam sophisticam circa non ens. primo a consideratione huius scientiae excludatur. invenitur esse de ente per accidens. ens autem secundum accidens est ens quasi solo nomine. ibi. Et aliis utilem qui in domo aliquod emolumentum conquirunt. ut cum musicum dicitur esse album. Haec enim per accidens conveniunt triangulo. 175 . |#2 Deinde cum dicit quoniam itaque determinat de modis entis quos praetermittere intendit. nisi per accidens. idest tres angulos aequales duobus rectis. quod rationabiliter hoc accidit quod scientia non speculatur de ente per accidens. Alio modo dicitur ens. quantum etc. cum illa sint infinita. factiva est ars aedificativa. quia ille qui facit domum. ibi.

ad hoc quod agat. non potest esse aliquid per accidens. palam est. non cadant sub consideratione alicuius scientiae. quod est dicendum de ente per accidens inquantum contingit de ipso tractare. idest ut in pluribus. quibus utuntur sophistae. In rebus enim quae sunt semper. scilicet ens ut in pluribus. Hic etiam non distinguitur quod est per accidens ab eo quod est per se. Primo determinat ea. ergo musicum est alterum a se. sed musicus est grammaticus per accidens. Et primo quae sit causa entis per accidens. secundum quod est infinitum. sed sunt secundum magis. quia nulla generatio terminatur ad hoc quod est grammaticum esse musicum. alia ad hoc quod est musicum esse. est generatio et corruptio: sed entis per accidens non est neque generatio neque corruptio. 176 . Et hoc est defectus eius quod est in pluribus. Et similiter si dicatur: omne quod est et non fuit semper. non potest esse causa alicuius inquantum huiusmodi. Non tamen si tunc fuerit aestuatio. quaedam vero non sunt ex necessitate. et grammaticum alia. ut patet in istis paralogismis. Musicum enim una generatione fit. sed in secunda assumitur quod est ens per accidens. et ex his erit tertium manifestum. Ut fiat talis paralogismus. habet dispositionem materiae.. per se loquendo. quae sunt entia alio modo quam per accidens. tria. hoc dicimus esse per accidens. |#9 Palam autem secundo probat idem per rationem. Musicum enim est aliud a grammatico. et quae est eius causa. Quamvis enim ea. ut voluntas. quae sunt consideranda circa ens per accidens. quae est circa apparens et non existens. ut si fuerit hiems idest tempus pluviosum et frigus sub cane. Unde patet.|#8 Et ideo dicitur in primo elenchorum. per quam removetur ens per accidens. quod etiam ex his rationibus. |#11 Circa primum duo facit. per hoc quod movetur ab appetibili. quibus convenit esse per accidens. dicens. |#12 Deinde cum dicit quoniam igitur prosequitur tria praedicta. Unde non est mirum si sequitur inconveniens. quia eius defectus est ut in paucioribus. et sic sit causa ut in pluribus. |#14 Secundo ibi. Et ideo sophistica. |#10 Deinde cum dicit attamen dicendum determinat de ente per accidens secundum quod est possibilis de eo determinatio. sit ignotum. in quibus dubitatur utrum diversum an idem sit musicum et grammaticum. Patet etiam. est factum: sed musicus ens est grammaticus et non fuit semper: ergo sequitur quod musicus ens grammaticus sit factus. inclinetur magis ad unam partem. sicut animalis bipedis. quod autem sint principia et esse etc. sed una ad hoc quod est grammaticum esse. esse propinquum non enti. nec semper. quod ens per accidens est propinquum non enti. Nam eorum. quod solum in contingentibus potest esse ens per accidens. Videtur enim ens per accidens. Musicum est aliud a grammatico. tamen de infinito secundum quod infinitum aliqua scientia tractat. et grammaticus ens musicus. ut hominem esse animal). Et circa hoc duo facit. |#13 Contingens autem ad utrumlibet. ibi. quod in hac ratione. prima est vera de eo quod est per se. quod enim ostendit naturam entis per accidens. Hoc enim est semper vel ut in pluribus. Et hoc est ens per accidens. Et hoc. est praecipue circa ens per accidens. quod secundum accidens faciunt syllogismos contra sapientes. quae est in potentia ad duo opposita: nihil enim agit secundum quod est in potentia. per aliquam scientiam considerari potest. sed illud non. hoc dicimus esse per accidens. non distincto quod est per accidens ab eo quod est per se. idest siccitas et calor. quia solum quod est per se potest esse necessarium et sempiternum. est causa et principium quod aliquid sit per accidens. dicens. Primo dicit. quod causa entis per accidens sit contingens ut in pluribus. Sicut etiam licet id quod est infinitum. Et similiter est in omnibus talibus rationibus. vel sicut hominis risibilis. tamen ratio huius quod est esse per accidens. quod ens per accidens non vere dicitur ens. Unde relinquitur. dicens: ideo dico quod id quod est in pluribus est causa entis per accidens. Contingens autem ut in paucioribus est ens per accidens cuius causa quaeritur. sed prout necessitas dicitur secundum quam non contingit aliter se habere. ergo Coriscus est aliud a se. idest in diebus canicularibus. musicum autem est grammaticum. Quod quidem est falsum. Secundo excludit quamdam opinionem. Et similiter si sic dicatur: Coriscus est alterum a Corisco musico: sed Coriscus est Coriscus musicus. quae sunt secundum fallaciam accidentis. Unde oportet quod causa. quare eius non potest esse scientia. Secundum enim quod est ad utrumlibet. scilicet quae est eius natura. quia quod non est semper neque secundum magis. quae est ad utrumlibet. Unde relinquitur. ut etiam in quinto habitum est. quod quia in entibus quaedam sunt semper similiter se habentia ex necessitate (non quidem secundum quod necessitas ponitur pro violentia. Non est autem una generatio grammatici musici.

idest intendens facere voluptatem. est propter materiam. idest mixtum ex aqua et melle. tamen hoc fit per accidens salubre. sunt quandoque aliquae potentiae factivae determinatae. et ideo effectus per accidens habet causam per accidens. faciendo aliquem cibum bene saporatum. sequitur quod fit per accidens. ideo necesse est esse quod est secundum accidens. quod est falsum. sed aliquid est nec semper nec secundum magis. nec ut frequenter. utrum omnia possibilia. Et haec minor est rationis principalis superius positae. quid est ens per accidens. Hoc enim de quo est doctrina oportet esse definitum aut per hoc quod est semper. cum id quod est ut in pluribus. et similiter opsopios. non fit ab arte. scilicet accidentis ut in paucioribus: causa inquam non necessaria. tunc id quod est in pluribus nunquam deficeret. In secundo per concursum in eodem subiecto. Cocus quidem facit modo quodam salubre secundum quid. facit aliquid salubre. sicut aedificator et medicus. non per accidens. quod autem est semper nulli inest. aut in pluribus fit. et quod addit. Sed hoc non est secundum artem opsopoieticam. |+3 Lectio 3 177 . licet non semper nec ut in pluribus. considerandum est posterius in duodecimo. sed solus medicus. |#18 Sed utrum iterum id quod est ut in pluribus inest alicui. In tertio secundum concursum in eadem causa agente. quae non subditur perfecte virtuti agenti ut in pluribus. Per secundam vero. quod est praeter intentionem artis. vel ut in pluribus. sed esset semper et ex necessitate. Et similiter aedificator facit sanitatem per accidens. |#19 Deinde cum dicit quod autem ostendit tertium praemissorum. quod faciat salubre. utrum omnia sint per accidens. oportet esse et id quod est semper. quod omnis scientia est aut eius quod est semper. nec secundum magis. Quod quidem dicit esse palam ex hoc. et nihil sempiternum. utile est febricitantibus. Aliorum enim entium. sed contingens. Cibus enim bonus et delectabilis quandoque est utilis ad sanitatem. idest praeter id quod est semper et magis. et quae est causa eius. sit causa entis per accidens. |#16 Et quia supra dixerat quod ens ut in pluribus est causa entis per accidens. Quia quod determinatur fieri in tempore novilunii. |#15 Et notandum quod in primo exemplo fuit ens per accidens secundum concursum in eodem tempore.Et similiter dicimus hominem esse album per accidens. Quamvis autem cocus faciat pulmentum delectabile. utrum nihil sit nec semper. Hominem vero per se dicimus esse animal. aut per hoc quod est in pluribus. quia defectus eius quod est ut in pluribus. sed entium per accidens nulla ars neque potentia determinata est factiva. scilicet quod scientia non sit de ente per accidens. dicens. idest cocus coniectans. vel docere alium. et quod de eo non potest esse scientia. Sed hoc patet esse impossibile. quod neque est semper neque secundum magis. quod non omnia sunt necessaria. determinatum est ut in pluribus. Non enim potest aliquis doceri ab alio. ut hoc quod dico. Quia tamen aliquando fit. quia hoc non est semper nec in pluribus. sicut effectus per se causam per se. quia. oportet esse causam secundum accidens. albus est musicus. quod nec sic nec sic est. Sicut quod melicratum. In quarto secundum concursum in eodem effectu. quia ars operatur per intentionem. Aedificator autem facit sanitatem inquantum accidit eum esse medicum. Ulterius autem epilogando dicit quod dictum est. sed plurima sunt secundum magis. et non determinatam. consequenter cum dicit quare quoniam ostendit qualiter ex eo quod est in pluribus. quia hoc est semper. de eo non poterit esse scientia. non potest dici quando fiat. idest ut in pluribus. Unde subdit quod accidens sit praeter hoc. Eorum enim quae sunt aut fiunt secundum accidens. Unde quod est praeter intentionem artis. sicut in pulmento salubre et delectabile. Igitur quod est praeter utrumque dictorum. Vel potest esse hoc quod dicitur de nova luna aliud exemplum. aut etiam sunt aliqua sempiterna. nec sit in pluribus. Unde cum ens per accidens nec sit semper. quod. Primam sic probat. aut eius quod est in pluribus. idest delectationem in cibo. Et propter hoc dicimus hoc accidere. idest pulmentariam. sicut quod fiat in tempore novilunii. vel est semper. propter differentiam eius per accidens. |#20 Sed quod est praeter hoc. ubi ostendet quasdam substantias esse sempiternas. addit. scilicet praeter ens semper et ens ut magis. sed quod faciat delectabile. quia non omnia ex necessitate et semper existunt et fiunt. Si enim non fieret aliquando id quod est in paucioribus. ideo materia est causa accidentis aliter quam ut in pluribus. et ita omnia essent sempiterna et necessaria. |#17 Habito autem. sicut album cum homine. Sic igitur per primam quaestionem quaeritur. quia aedificator non est aptus natus facere sanitatem inquantum huiusmodi. de eo quod nec est semper. et id quod est ut in pluribus. non fit ab arte per se loquendo. Et ideo ens per accidens. Et. Effectus enim et causa proportionantur adinvicem. est ens per accidens. quae sunt per se. eius scilicet quod determinatur semper. sed simpliciter non facit. est ens secundum accidens. principium hoc oportet hic sumere.

ibi. est in praesenti. et appropinquemus magis ad praesens. Non enim oportet. Et ita sequitur quod procedendo ab effectu ad causam. si aliquid aliud erit quod est causa sitis: et ita sic procedens de effectu ad causam perveniet ad aliquod quod nunc est. Dicit ergo primo. Primo enim destruit praedictam opinionem. id autem quod est in potentia inquantum huiusmodi reducitur in actum per aliquod ens actu. vel per infirmitatem. |#4 Si enim non est verum hoc quod dictum est. oportet quod procedendo ab effectu ad causam auferamus aliquid de tempore futuro. quod ista causa erit futura.|#1 Postquam Philosophus determinavit de ente per accidens. Necesse est enim causa posita sequi effectum. idest sine hoc quod sequatur generatio et corruptio. necesse est sequi effectum eius. oportebit ergo quod aliquid aliud a causa faciat ibi sequi effectum in actu. et poni. si aliquod aliud quod est causa eius. sequitur omnia esse de necessitate. positis causis generationis vel corruptionis. quod nullus effectus sit possibilis in comparatione ad suam causam. Et ideo hanc opinionem Philosophus intendit destruere: et circa hoc tria facit. qua posita necesse est ipsum fieri. Nam sitis invenitur esse causa ut exeat domum ad hauriendum aquam. auferatur totum tempus futurum cum sit finitum.. si tamen cum hoc quod dictum est. sequetur quod res illa. Omne autem finitum consumitur aliquoties ablato quodam ab ipso. sed solum necessarius. quod non fiat. vel propter occursum contrarii agentis. ad quam de necessitate sequitur. sicut propter indispositionem materiae. Si enim omnis effectus habet aliquam causam per se. scilicet quod sitiat. idest in aliquod praesens. 178 . Cum autem generatio causae praecedat tempore generationem effectus. Et hoc videtur contra id. possibile est effectum non poni. vel violentiae. quae faciunt sitim: hoc autem. necesse sit esse aliquam causam per se et non per accidens. Sicut si dicamus quod sitis erit si comedit mordicantia vel salsa. ibi. quod si generatio alicuius rei vel corruptio est causa generationis aut corruptionis rei alterius. et iterum quod qualibet causa posita. scilicet quod comedat salsa vel non comedat. fiat. Si enim posita causa. Unde sequebatur quod per quamdam connexionem causarum omnia ex necessitate acciderent. quod Avicenna probat in sua metaphysica. vel per violentiam. quod dictum Avicennae intelligi debet. puta si exiens de domo ex aestu incurrit febrem et moritur. quod tempus quantumcumque futurum accipiatur. de qua quaeritur utrum sit futura. et sic deinceps. palam ergo quia usque ad aliquod etc. Causa igitur illa non erat sufficiens. et iterum ab illa causa ad eius causam. et ita perveniatur ad ipsum nunc. sive post mille. sive post centum annos. quod posita causa necesse est sequi effectum. quod palam erit ex sequentibus quod principia et causae generationis et corruptionis aliquorum sunt generabilia et corruptibilia. ponatur etiam alia positio. Et eodem modo hoc erit ex necessitate. |#7 Quod quidem patet in hoc exemplo. si sit hoc quod ponitur causa eius. Exitus enim a domo eius invenitur causa esse mortis eius. oportet quod iste de necessitate moriatur. vel propter aliquid huiusmodi. Ex his enim duabus propositionibus. quod non est necessarium generationem sequi vel corruptionem. |#3 Sed sciendum. quod posita generatione vel corruptione causae. |#5 Si enim quaeratur de aliquo. quod quandoque contingit esse per accidens. adhuc potest impediri effectus per accidens. hic excludit quamdam opinionem. idest contingit generari et corrumpi sine generatione et corruptione. sequetur. sed ad principium quale. incipiendo a praesenti nunc usque ad illum terminum. supposito quod nullum impedimentum causae adveniat. de necessitate sequatur generatio vel corruptio effectus: quia quaedam causae sunt agentes ut in pluribus: unde eis positis. quod quicquid fit in mundo habet aliquam causam per se. vel per infirmitatem. et nihil esset per accidens in rebus. quod Philosophus hic dicit. si exit domum suam. Et similiter oportet dicere. Tertio movet quamdam quaestionem quae ex praedictis occasionatur. Quod sic probat. et si illud non fuerit. utrum sit futurum vel non. |#6 Constat autem. Secundo infert quamdam conclusionem ex praedictis. scilicet quod cuiuslibet quod fit et corrumpitur. |#2 Sciendum tamen. puta si exiens domum invenitur a latronibus et occiditur. Et ideo Philosophus dicit. Quidam enim posuerunt. erit futurum. per quam tollitur totum ens per accidens. idest in aliquod praeteritorum. quod alterum sit de necessitate verum: quia si omne quod fit habet causam per se suae factionis. sequitur ex praedictis. nisi sit impedimentum. Similiter per eamdem rationem hoc erit de necessitate. scilicet quod exeat domum ad hauriendum aquam si sitit. est finitum. quod omnia erunt ex necessitate. vel in aliquod factorum.

quod non omnia quae fiunt. ut supra dictum est. in cuius antecedente est causa praeterita. Sed quod iste homo moriatur per infirmitatem vel violentiam. et illius causae casualis non erit aliqua alia causa. cuius non est ponere aliam causam. et causa respectu sequentium. Sicut corruptionis animalis. occidetur. |#12 Deinde cum dicit sed ad principium movet quamdam quaestionem occasionatam ex dictis. Dixit enim supra immediate. Hoc enim quod iste qui negotiatur. Et ita nunc est ponere verum esse antecedens conditionalis. Hoc autem dico inquantum est factum vel praeteritum. |#13 Attendendum est autem quod ea quae Philosophus hic tradit. est tamen in praeterito. ex quo praesens est. ex qua de necessitate sequantur: alias sequeretur. non habet generationem. reducantur in aliquam causam per se. dicunt. quod omnia futura ex necessitate eveniant. quia a latronibus invenitur. quae 179 . quia sequitur de necessitate ad aliquid quod iam factum est. quod omnia essent ex necessitate. idest ad praeterita. corrumpetur. sed ipsum erit cuius causa erit quodcumque evenit. |#10 Hoc autem est impossibile. idest causa casualis. Verbi gratia. ex necessitate erit. contingentia. dum currit. quae nunc est praesens. cuius antecedens est causa et consequens effectus. Antecedens autem ponitur. quod quidem principium non reducitur in aliquod principium adhuc per se. Unde eius non oportet ponere aliquam causam. quae secundum philosophiam ab aliquibus ponuntur. palam. quae sunt causae eorum quae fiunt per accidens. quod omnia futura ex necessitate eveniant. vadit usque ad aliquod principium. In generatione autem. quod fit. et nihil per accidens esset in rebus. reducuntur ad genus causae efficientis. quod causae entium per accidens reducuntur usque ad aliquod principium. Ibi enim ostensum est quod fortuna et casus. Posito ergo quod currat. et in consequente est causa futura. |#11 Deinde cum dicit palam ergo infert quamdam conclusionem ex praedictis. quod conditionalis sit vera cuius antecedens est praesens et eius consequens quandoque futurum. quandoque sint plurima media. qui ponunt fatum. Et sic sequetur. si comedit salsa. aut ad aliquam. |#9 Et similis ratio est si aliquis procedens ab effectibus ad causas. et hoc etiam habet causam per se. Ens enim per accidens. scilicet quod iste moriatur vel non moriatur. |#8 Cum enim quaelibet conditionalis vera sit necessaria. aut ad aliquam. effectus futuri reductio ad causam per se. sed hoc non habet nisi causam per accidens. sicut iam praedictum est. Haec enim conditionalis est vera: si aliquod corpus est compositum ex contrariis. ad quale principium et ad qualem causam debeat fieri. oportet quod ex quo antecedens est positum. ex quibus hoc sequebatur. ex qua de necessitate sequitur. quae sit causa sicut finis. movetur. Licet enim vita caesaris non sit nunc ut in praesenti. quod consequens ex necessitate ponatur. Sicut hic. quod iste occidatur a latronibus habet causam per se quia vulneratur. nondum habet aliquam causam positam ex qua de necessitate sequatur. iam sunt aliquae causae positae. supersiliat ad facta. scilicet duo contraria esse in eodem corpore per commixtionem. Quia ex hoc ipso sequeretur quod iam dictum est. quod praetermittendum est loqui de ente per accidens. Illi autem. necesse erit ipsum moveri. Praetermittit autem de causa formali. hoc est dicere si reducat effectus futuros in aliquam causam praeteritam non praesentem. dicens: ergo ex quo non quodlibet. ex quo determinatum est sufficienter secundum id quod de eo determinari potest. ut ex praedictis patet. et quod causa posita necesse sit effectum poni. scilicet quod quilibet effectus habeat causam per se. videntur removere quaedam. quod idem est. quia quaestio hic habetur de causa generationis rerum. Vult enim hic Philosophus. nisi per modum finis. Et ita omnia alia futura erunt necessaria. oportet quod sit illa conditionalis vera. forma non habet causalitatem. quorum causae proximae vel remotae. vel anagoge. est per accidens. si socrates currit. sunt praesentes. Verum enim est caesarem vixisse. scilicet fatum et providentiam. quod quorumlibet effectuum futurorum essent aliquae causae iam positae. habet causam per se. Ergo illa duo sunt impossibilia. quod in futuris contingentibus. Et licet inter causam. quod ens per accidens non habet causam neque generationem. et ita eius generationis causam per se quaerere non oportet. et effectum qui erit futurus. inter latrones incidat. quae sit causa sicut materia. cuius gratia aliquid fit.Et ita sequitur quod praedictum futurum. Sicut nos dicimus quod viventem fore moriturum est necessarium absolute. Ergo concludit ex praemissis. Sicut haec est vera. quae sit causa sicut movens. quae fiunt per accidens. quorum unumquodque est effectus respectu praecedentium. ad negotium vadens. quia hoc quod praeteritum est iam est secundum aliquem modum. idest ad quod genus causae vel principii: scilicet utrum ad aliquam causam primam. Hanc autem quaestionem hic motam non solvit: sed supponit eius solutionem ab eo quod est determinatum in secundo physicorum. tamen sequitur de primo ad ultimum. Finis enim et forma in generatione incidunt in idem numero. Si autem quilibet effectus habet causam per se. ergo de necessitate erit quod occidatur. cum omnes effectus futuros oporteat redigere in tales causas praesentes vel praeteritas. Et ideo hic inquirit de hac reductione.

scilicet mea et latronum)p tum etiam propter defectum agentis. Videtur ergo quod secundum intentionem Philosophi non sit ponere neque providentiam neque fatum. |#20 Si igitur ea quae hic sunt contingentia. quae est supra militarem. sed per accidens sibiipsis coincidunt. per cuius actionem ea quae secundum se considerata per accidens fieri videntur. sed mutabilis. invenitur hoc non esse per accidens. tanto eius causalitas ad plura se extendit. Et hoc ideo. Omnis enim causa per se habet determinatos effectus. est enim causa movens et mota. et quocumque modo est. si omnia quae hic aguntur. quia se extendit ad aliquod genus entium determinatum. Particularis quidem. Habet enim causa altior proprium causatum altius quod est communius et in pluribus inventum. eo quod providentia est immutabilis et aeterna. sub causalitate et ordinatione illius causae proprie continetur. quod hac herba florente illa floreat. cui accidit debilitas. quod hac herba florente illa floreat. quae hic Philosophus determinat: quorum primum est: in rebus nihil fit per accidens neque a fortuna neque a casu. sub hac tertio sunt causae corruptibiles et mutabiles. quae videntur per accidens. et quodammodo particularis. Quae enim secundum aliquem ordinem procedunt. quarum una sub altera non continetur. Si autem ad virtutem corporis caelestis. Secundum autem est. ea quae aguntur hic. quod omnia ex necessitate eveniant. quae simul movet utramque herbam ad floritionem. ex necessitate contingant. continentur tamen sub una causa communi caelesti. esse reducibilia in aliquam virtutem corporis caelestis. si referatur ad particularem virtutem. unde concursus earum potest habere aliquam unam causam caelestem determinatam. qui in ordine militari continentur. eorum autem quae sunt sub providentia vel fato causa ponitur in praesenti. Hae igitur causae in tertio gradu existentes sunt particulares. |#17 Invenitur autem in rebus triplex causarum gradus. sed alterius modi sicut accidit in monstruosis partibus animalium. scilicet corpus caeleste. et iam posita est in praeterito. |#18 Causa autem secundi gradus est quodammodo universalis. sicut cum aliquis cadit in via propter lassitudinem. ad totum statum communitatis se extendit. quia causa virtutis huius plantae extendit se ad floritionem huius. et non ad floritionem alterius: unde est quidem causa. motus etiam caeli est invariabilis: videtur sequi quod ea quae sunt sub providentia vel fato. Est enim primo causa incorruptibilis et immutabilis. quae alterantur et generantur et corrumpuntur: illud enim quod est primo motum. ut non possit pervenire ad finem intentum.hic fiunt. quia causae particulares etsi non continentur sub se invicem. sub hac secundo est causa incorruptibilis. |#16 Sicut floritio huius herbae vel illius. nullum ordinem habere videtur. Tum etiam propter indispositionem materiae. quod quanto aliqua causa est altior. ut ratio Philosophi procedit. |#21 Haec autem contingentia. reducamus in causas proximas particulares tantum. autem quae est in effectibus ex aliqua causa tantum se extendit quantum extendit se illius causae causalitas. tum propter concursum duarum causarum. non autem quod simul cum altera. Quia etiam virtus corporis caelestis et incorruptibilis est et impassibilis. Universalis autem. ordinati inveniuntur. fato et providentia subduntur. et planta plantam. et non per accidens coniuncti. oportet esse causam omnium consequenter mobilium. Sed quia agit movendo. sequitur quod omnia ex necessitate proveniant. Manifestum igitur est. dicunt esse ordinata secundum ordinem providentiae. sed ab una per se causa simul producti sunt. quae non recipit formam intentam ab agente. quos secundum aliquem ordinem producit. quae est causa communis. |#19 Sed causa primi gradus est simpliciter universalis: eius enim effectus proprius est esse: unde quicquid est. |#15 Ad horum autem evidentiam considerandum est. sicut cum praeter intentionem occurrunt mihi latrones. scilicet ad ea quae per motum in esse producuntur. sed esse ordinatum ab aliqua prima causa hoc ordinante. et omne tale agens 180 . cum quodam ordine producantur. non sunt per accidens. sed ad omnia. et homo generat hominem. |#14 Ex utraque igitur positione duo videntur sequi. quod effectus relati ad aliquam inferiorem causam nullum ordinem habere videntur. Si enim omnia ex necessitate eveniunt quorum causa vel ponitur in praesenti. et ad proprios effectus secundum singulas species determinatae: ignis enim generat ignem. si ulterius in causam caelestem reducantur. non potest exire aliquis effectus ordinem causalitatis eius propter defectum vel debilitatem ipsius virtutis. Ordinatio. inveniuntur multa fieri per accidens. quae est in hac planta vel in illa. Militaris autem solum ad eos. qui si referantur ad superiorem causam communem. multa horum invenientur non esse per accidens. scilicet divina.immo videtur esse accidens -. vel iam est posita in praeterito. referatur. quae sunt contraria his. Et ita. quia non ad unam tantum speciem mobilium se extendit causalitas eius. (hic enim concursus causatur ex duplici virtute motiva. Sicut in artificialibus patet quod ars politica.. Et similiter illi. quod haec planta floreat. Sunt enim vel semper vel in maiori parte. qui ponunt providentiam.

quae possunt per se agere absque impressione corporis caelestis. cum habeat liberum dominium super passiones. quae videntur esse per accidens reducendo ipsa ad causas particulares. et per accidens in viribus animae. quae in his inferioribus inveniuntur per accidens fieri reducendo ad has causas. vel propter indispositionem materiae. sed ex subiecto. quod huiusmodi effectus non ex necessitate. scilicet animas rationales. Sicut enim homo est a natura. inveniantur non esse per accidens reducendo ipsa ad causam communem universalem. Quando enim agens aliquod inducit effectum suum ut in pluribus. vel a quocumque. Providentia enim divina falli non potest. inveniuntur esse aliqua per accidens. et mentis disciplinae susceptibile. quae sunt ex impressione caelesti. Si igitur corpora caelestia effectos suos inducunt in inferiora corpora. quod deficiat in paucioribus. cum eius causalitas extendat se ad omnia inquantum sunt entia. ut eis dissentiat. Ex quo etiam patet. eius non erit constituere ea quae sunt per se accidentia hominis. quod eius effectum necesse sit sequi. Illa igitur. Et propter hoc secundum fidem catholicam dicitur. |#25 Sed si ulterius ista contingentia reducantur in causam altissimam divinam. licet per comparationem ad alias causas per accidens esse inveniantur. quod materia praesupponatur ad esse. ut in pluribus. non tamen facit eum mentis disciplinae susceptibilem. inveniuntur ordinata et non per accidens existere. inquantum scilicet ex impressione corporis caelestis fit aliqua immutatio in corpore. sequetur. et hoc per accidens est. quinimo est pars essentiae rei. quae hic fiunt. Iam enim est ostensum. quod adveniat qualitercumque ad esse rei. aut ex termino eius. Haec enim duo sunt incompossibilia. quae est ex impressione caelesti. quod aliquid sit provisum a Deo. et non fiat: et ita videtur. Si autem aliqua causa non faciat hominem simpliciter sed hominem talem. ut eius subiectum. |#26 Relinquitur igitur quod omnia. quod licet corpora caelestia et eorum motus et actiones quantum in ipsis est necessitatem habeant. vel non sequendi: et ita relinquitur. quod nihil fit temere sive fortuito in mundo. quod nulla causa agens potest esse in istis inferioribus. quod ex quo providentia iam ponitur. sicut per eius exemplum apparet. sed contingenter proveniant. |#24 Et sic patet. et non solum per modum moventis et alterantis. nihil inveniri poterit. ita et omnia eius per se accidentia. |#22 Quamvis igitur multa. quod ab ordine eius exeat. in ordine ad causas particulares. propter materiae indispositionem. et omnia quae sunt per se accidentia illius effectus. quod ipsum sit per accidens. et non semper. quod virtus caelestis effectum suum non consequatur. tamen effectus eorum in istis inferioribus potest deficere. prout non sequuntur inclinationem. ad quam de necessitate sequatur effectus. sicut superius est habitum a Philosopho. sequetur. facta reductione ad corpus caeleste: quia in istis inferioribus sunt aliquae causae agentes. |#23 Licet etiam ex hoc inveniantur aliqua per accidens. Non enim positio causae caelestis est positio causae talis. ex quibus anima rationalis inclinatur ad agendum. Non potest igitur sua causalitas impediri per indispositionem materiae. licet nulla necessitas inducatur. quod ex eadem causa dependet effectus. Non enim potest dici. Sicut igitur virtus alterantis et moventis non impeditur ex essentia motus. Aristoteles autem hic loquitur de contingentibus quae hic fiunt. sed solum uti eis. sed hac eius proprietate utitur ad hoc quod homo fiat civilis. ita virtus dantis esse non impeditur a materia. tamen etiam hac reductione facta. quasi omnia ex necessitate eveniant. scilicet virtutem caelestem. quae sunt actus quarumdam partium corporis. sicut ad compositionem ex contrariis sequitur mors animalis. 181 . |#29 Sed sciendum est. et non semper. quae eius ordini non subdatur. non invenientur per se fieri per reductionem ad virtutem corporis caelestis. et quod omnia subduntur divinae providentiae. |#27 Nunc autem restat videre quomodo positio fati et providentiae non tollit a rebus contingentiam. ad quas non pertingit virtus corporis caelestis (cum sint formae corporibus non subiectae). Politicus enim facit hominem civilem. prout ad primam causam divinam referuntur. nisi forte per accidens. non removet omnia ea quae sunt per accidens. potest contingere quod in rebus naturalibus virtus caelestis non consequatur suum effectum propter materiae indispositionem. Et de fato quidem manifestum est per ea quae dicta sunt. quia et ipsa materia. quae est quaedam dispositio inhaerens rebus inferioribus ex actione corporis caelestis. scilicet animae rationales. quod praesupponitur. et eius dispositiones non exeunt ab ordine illius agentis. et hoc erit per accidens. quod positio fati. vel propter animam rationalem quae habet liberam electionem sequendi inclinationes. |#28 Sed de providentia maiorem habet difficultatem. quod est agens per modum dantis esse. ut risibile. sicut praesupponitur ad moveri. ut in litera tangitur.requirit materiam determinatam et dispositam.

Ex quo contingit quod haec conditionalis est vera. ita quod altera pars est vera. scilicet verum et falsum. homo est animal. ut contingenter sit. habet causam ipsum Deum: unde sicut divinae providentiae subditur ipsum ens. non autem remotis. scilicet in divina providentia. non est. ibi. sed necessarium est effectus esse contingenter. significatur quod proposita oratio sit falsa. Unaquaeque enim contradictionum partiuntur sibi invicem verum et falsum. Et eodem modo non ens significat quasi falsum. et negationem in disiuncto. ut. Sed falsum pro sua parte habet contradictionem partitionis. quoniam autem complexio etc. Secundum enim quod unicuique dare voluit contingentiam vel necessitatem. sed solum illae quae sunt complexae per affirmationem vel negationem. Quod quidem est singulare in hac causa. |#31 Secundum autem quod effectus aliquis consideratur sub ordine causae proximae. non habent veritatem neque falsitatem. Hoc autem ens. propositionem praemissam esse veram. Ad divinam igitur providentiam pertinet non solum quod faciat hoc ens. ut. utramque contradictionem inter se condividunt verum et falsum. Cum enim contradictio ex affirmatione et negatione constituatur. Hae enim duae sunt verae. Negatio vero dicitur hic divisio. idest quod nihil aliud significat nisi veritatem. Aut enim sunt coniuncta in rerum natura. 182 . inter quae sunt necessarium et contingens. homo est animal et homo non est asinus. Dicitur autem hic affirmatio compositio.. similiter dicendum est de conceptionibus intellectus. non est dicendum solum. Invenitur igitur uniuscuiusque effectus secundum quod est sub ordine divinae providentiae necessitatem habere. quae est causa entis inquantum est ens.|#30 Sicut autem dictum est. ibi. idest contradictoria eorum. respondetur quod est. homo non est animal. ut homo et asinus. Voces enim incomplexae neque verum neque falsum significant. non est autem verum et falsum in rebus etc. quomodo autem quod simul etc. |#2 Et cum voces sint signa intellectuum. sicut homo et animal. Quae enim sunt simplices. consistit in compositione et divisione. ita quod verum pro parte sua habet affirmationem in composito. sed quidam necessarius et quidam contingens secundum analogiam suae causae. Cum enim respondetur. quod omnes effectus sint necessarii. alia ex terminis disiunctis. Secundo removet ipsum a principali consideratione huius scientiae. idest in terminis coniunctis. Primo ostendit qualiter huiusmodi ens dicatur. homo non est asinus. Dicit ergo quod ens quoddam dicitur quasi verum. |#32 Sic ergo patet. sed voces complexae. et non ens. si aliquid est a Deo provisum. praedicatum et subiectum dupliciter se possunt habere. sed quod det ei contingentiam vel necessitatem. sic non omnis effectus est necessarius. |+4 Lectio 4 |#1 Postquam determinavit Philosophus de ente per accidens. Effectus enim in suis naturis similantur causis proximis. vel ut necessario sit. et altera pars est falsa. sed hoc est provisum a Deo. quod cum de divina providentia loquimur. consistit circa compositionem et divisionem. Quod autem sit necessario vel contingenter.. quod ex quo divina providentia est posita. Reliquae enim causae non constituunt legem necessitatis vel contingentiae. ibi. hic determinat de ente.. praeparavit ei causas medias. per affirmationem aut negationem veritatem aut falsitatem habent. ita etiam omnia accidentia entis inquantum est ens. idest in terminis disiunctis. quae cedunt in partem veri. dependet ex causa altiori. homo est asinus. vel de necessitate. quod dicitur quasi falsum. Cum enim interrogamus si homo est animal. Circa primum tria facit. quia significat praedicatum inesse subiecto. hoc erit. |#3 Et quia praedictum ens et non ens. per quod significatur. Habet enim falsum pro sua parte negationem in coniuncto. ideo similiter consistit circa partitionem contradictionis. quia significat praedicatum a subiecto removeri. Primo determinat qualiter dicatur huiusmodi ens. quod significat veritatem propositionis: et circa hoc duo facit. ad quarum conditionem pertingere non possunt. aut sunt disiuncta. et affirmationem in disiuncto. sed constituta a superiori causa utuntur. et homo est asinus. a qua ordo necessitatis et contingentiae in rebus provenit. Secundo respondet cuidam quaestioni. homo non est animal. utraque autem harum ex praedicato sit et subiecto. Unde causalitati cuiuslibet alterius causae subditur solum quod eius effectus sit. vel contingenter. ex quibus de necessitate sequatur. hoc est provisum a Deo ut sit. |#4 Si ergo formantur duae contradictiones: una ex terminis coniunctis. Unde non sequitur secundum rationem Aristotelis hic inductam. quod dicitur quasi verum. ens inquantum ens est. Hae enim duae sunt falsae. Tertio manifestat quoddam quod dixerat.

quod verum et falsum non sunt in rebus. etsi sint in mente.|#5 Deinde cum dicit quomodo autem removet quamdam dubitationem. ita quod verum sit quoddam bonum. et in logicalibus. quae sunt in rebus: ita verum et falsum designant perfectiones cognitionum. Album enim et nigrum sunt extra animam. Verum enim quamdam perfectionem naturae significat. inquantum ex eis fit unum. nec in mente est. |#6 Et quia simul dupliciter dicitur. dicitur esse mala. Sicut ergo bonum et malum designant perfectiones. nec est in mente circa simplicia et quod quid est. Dixerat enim quod verum et falsum consistunt in compositione et divisione. Alia eius operatio est per quam componit et dividit. tamen sensus veritatem non cognoscit. et quod quid est rerum. Et hoc est quod dicit. quod deficit a tali similitudine. inquantum scilicet ex eis aliquod unum fit: sicut etiam partes cuiuslibet totius intelligit intellectus ut unum. Et eodem modo ex hoc quod cognoscens habet similitudinem rei cognitae. Eorum enim. quod sit circa compositionem et divisionem mentis primo et principaliter. non tamen rationem huius similitudinis cognoscere ad sensum pertinet. sicut perfectio rei cognitae consistit in hoc quod habet talem formam per quam est res talis. Et ulterius concludit. quae posset occasionari ex dictis. quod ex quo non est in rebus. intelligit ambo ut unum. licet sensus de sensibili possit esse verus. circa simplicia et quod quid est. Si enim intellectus intelligat hominem et animal unumquodque secundum se. Unde relinquitur per locum a divisione. quaedam sunt in rebus extra animam. intellectus autem primo et principaliter: omnis autem compositio vel divisio plurium est: et ideo potest esse dubium. qua quaesivit utrum simul aut separatim intelligat intellectus ea quae componuntur et dividuntur: dicens. Ex hoc autem. ita quod verum rationis sit quoddam bonum naturae. sicut dicimus simul esse secundum tempus quae sunt in uno et eodem instanti: quandoque vero significat coniunctionem et vicinitatem eorum quae consequenter se habent. intelligendo ipsum totum. quod verum et falsum sint etiam in rebus sicut bonum et malum. posterius perscrutandum est. idest in intellectu. quandoque enim significat unitatem. scilicet ad librum de anima. sed solum ad intellectum. quomodo ista quae componuntur et dividuntur. |#10 Intellectus autem habet duas operationes. Tota enim logica videtur esse de ente et non ente sic dicto. quarum una vocatur indivisibilium intelligentia. quorum loca sunt coniuncta et consequenter se habentia. scilicet in fine noni et etiam in libro de anima. Non enim intelligit domum intelligendo prius fundamentum et postea parietem et postea tectum. quod non intelligit simul secundum quod aliqua dicuntur esse simul. et ex hoc. Et ideo. Manifestat quoddam quod dixerat scilicet quod verum et falsum sint in compositione et divisione. falsum vero defectum. quae se tempore consequuntur: ideo exponit quaestionem motam. sicut dicimus duos homines esse simul secundum locum. Omnis autem perfectio in rebus existens. ad perfectionem et bonitatem naturae pertinet. sed solum intellectus: et propter hoc dicitur quod verum et falsum sunt in mente. dicens. qua intellectus format simplices conceptiones. et secundum tempus. non tamen sunt circa illam operationem mentis. quod hoc pertinet ad alium sermonem. dicitur falsam cognitionem habere. sed rationes horum sunt in anima tantum. scilicet affirmatio et negatio. defectus vero et privatio ad malitiam. sed secundum quod aliqua dicuntur esse simul in eo quod fit aliquid unum. et falsum sit quoddam malum. aut separatim. Similiter intelligit praedicatum et subiectum simul. quod res cognita habet formam sibi debitam. inquantum ex eis fit unum. quod habet similitudinem formae praedictae. intellectus intelligat: utrum scilicet simul. ita perfectio cognitionis consistit in hoc. |#7 Et in hoc innuitur solutio quaestionis. quaedam autem sunt in anima tantum. Quod quidem probat per modum cuiusdam divisionis. |#11 Verum autem et falsum. |#8 Deinde cum dicit non est autem. per quam intellectus format simplices conceptiones rerum intelligendo quod quid est uniuscuiusque rei. quae significat conceptionem mentis. Sed dicit. ut sunt duo quaedam. |#9 Sed ipse hoc negat. Posset autem aliquis credere. |#13 Licet autem in cognitione sensitiva possit esse similitudo rei cognitae. sed sunt tantum in mente. |#12 Sciendum est autem. intelligit ea consequenter duabus conceptionibus simplicibus. scilicet prout ens significat verum. ut consequenter se habent. quod verum et falsum. dicitur habere veram cognitionem: ex hoc vero. quod cum quaelibet cognitio perficiatur per hoc quod similitudo rei cognitae est in cognoscente. 183 . quod aliquem defectum habet. quae dicuntur voce. et non ens falsum. sed omnia ista intelligit simul. non formans ex eis affirmationem neque negationem. vocum quidem secundario. Cum autem ex eis format compositionem vel divisionem. dicitur esse bona. et falsum sit quoddam malum: hoc enim oporteret si verum et falsum essent in rebus. quod quaecumque oportet speculari circa ens et non ens sic dictum. et secundario vocis.

|#21 Et alia ratio est.7 : LIBER 7 184 . quod ens dicitur multipliciter. |#19 Deinde cum dicit quoniam autem excludit ens verum et ens per accidens a principali consideratione huius doctrinae. |#22 Unde si determinetur sufficienter illud genus entis quod continetur sub praedicamento. ita intellectus cognoscens. non in rebus. ut in fine quinti habitum est. quarum unaquaeque est aut quod quid est. Et definitio vera. et ens quod significat verum. In omnibus enim his modis patet quod falsum in rebus vel in definitionibus dicitur. non tamen propter hoc ipsam similitudinem diiudicat. quia utrumque. Illius vero. tamen et grammaticum et musicum est per se ens. aut quale. quod compositio et divisio. sunt in rebus. est in mente. est alterum ab his quae proprie sunt entia. Bonum vero et malum. Utitur enim intellectus quandoque uno ut duobus compositionem formans. causa est aliqua passio mentis. aut aliquod incomplexum. ita appetitus quicumque perficitur per ordinem appetentis ad res appetibiles. |#20 Et ideo utrumque est praetermittendum. Et similiter intellectus compositionem et divisionem facit circa res. sive illa duo sint idem secundum rem. sunt in mente. Sed illa compositio vel divisio. Cum enim intellectus concipit hoc quod est animal rationale mortale. quae vere competit ei cui assignatur. et non in rebus. secundum quod rationes incomplexorum concipit. vel etiam definitio. idest operatio intellectus componentis et dividentis. Item quod. et etiam in compositione et divisione. Nam res dicitur vera. Sed perscrutandae sunt causae et principia ipsius entis per se dicti. habet causam determinatam. Et ideo illud. manifestum erit et de ente per accidens. sed solum in mente. quae sunt res extra animam. quod veritas non est in rebus. ubi dictum est. scilicet ens verum et ens per accidens. sive diversa. sed non propter hoc cognoscit se hanc similitudinem habere. hoc erit in ordine ad affirmationem et ad negationem. et ideo non cadit sub arte. Et ideo pertinet ad scientiam de intellectu. quae ei ostenditur inesse. non in rebus. vel quia assignatur alteri quam ei cuius est. quod mens copulat vel dividit. Et similiter definitio dicitur falsa aut quia nullius. dicens. scilicet entis per accidens. Consistit enim in quadam duorum comparatione conceptorum. Ex his igitur patet. quorum unumquodque est per se. Dicitur enim res falsa. sicut cognitio perficitur per hoc quod res cognitae sunt in cognoscente. et de ente vero. quae sub praedicamentis continentur. quae sunt obiecta appetitus. quoties unumquodque talium nominum dicitur. in quibus est verum et falsum. sed solum cum componit vel dividit. |#15 Et si res dicatur aliquando falsa. sicut dicitur. Et propter hoc huiusmodi entia praetermittuntur. apud se similitudinem hominis habet. Invenitur siquidem et in rebus aliqua compositio. sed talis compositio efficit unam rem. Patet enim quod ens per accidens est ex concursu accidentaliter entium extra animam. scilicet entis veri. De quo palam est ex his quae determinavimus in quinto libro. Sicut grammaticum musicum licet sit per accidens. quam intellectus recipit ut unum simplici conceptione. sed est apta nata videri aliter quam sit. sua veritate. secundum quam non solum intellectus habet similitudinem rei intellectae. quia utrumque per se acceptum. quando habet propriam formam. quia huius. sicut infra in principio septimi sequetur. causa est indeterminata. |#16 Et similiter patet de vero. aut quia est quidem. est tantum in intellectu. sunt circa aliquod genus entis. |#18 Apparet etiam ex his quae hic dicuntur. homo est homo: ex quo patet quod talis compositio est solum in intellectu. sed etiam super ipsam similitudinem reflectitur.|#14 Intellectus autem habet apud se similitudinem rei intellectae. ratione falsae enunciationis de ipsis. quod verum et falsum. quae sunt obiecta cognitionis. non circa ens simpliciter per se quod est in rebus. quia non iudicat hominem esse animal rationale et mortale: et ideo in hac sola secunda operatione intellectus est veritas et falsitas. secundum quod intellectus cognoscens accipitur ut quaedam res. scilicet et ens per accidens. |*MPH. |#17 Patet etiam quod nihil prohibet verum esse quoddam bonum. ut ostensum est. inquantum est ens. cognoscendo et diiudicando ipsam. aut quae non est omnino. et non ostendunt aliquam aliam naturam entis existentem extra per se entia. quod est ita ens sicut verum in tali compositione consistens. qua intellectus coniungit vel dividit sua concepta. sicut diametrum commensurabilem. idest substantia. aut quantum. Sicut enim quaelibet alia res dicitur bona sua perfectione.

Et ideo quando dicimus quale est aliquid. In prima ergo parte determinatur de ente. quod significat quantitatem. et sub eadem consideratione cadunt. de sola substantia debet tractare per rationem. in duodecimo libro. nam quando probat propositum. hic incipit determinare de ente per se. Intendit ergo in prima parte talem rationem ponere. et de primis principiis entium. idest ens quod significat substantiam. Secundo ostendit quid de ea sit tractandum. ut in principio quarti est habitum. In secunda determinat de ente secundum quod dividitur per potentiam et actum. Et cum ens tot modis dicatur. unum quia multis dicitur. In secunda de uno et de his quae consequuntur ad unum. ut per quid. Quia vero ens et unum se consequuntur. non dicimus ipsum esse tricubitum neque hominem. non dicunt quid est illud de quo praedicatur absolute. quae aliud est a substantia et quantitate. non dicimus ipsum esse album. ibi. intelligatur essentia substantiae. et homo significat substantiam. Quod est per se et simpliciter in unoquoque genere. ideo prima pars dividitur in partes duas. Circa primum duo facit. prout in decem praedicamenta dividitur. |#6 Ex quo patet quod illa quae significant substantiam. Primo ostendit quod de substantia est determinandum. ibi. sed quale quid. Circa hoc autem duo facit. quia quando dicimus de aliquo quale quid sit. Primo ostendit quod intendens tractare de ente. est prius eo quod est per aliud et secundum quid.|+1 Lectio 1 |#1 Postquam Philosophus removit a principali consideratione huius scientiae ens per accidens. Primo ex ipso modo loquendi sive praedicandi. ibi.. dicitur autem substantia et si non multiplicius etc. dicens. et utitur tali ratione. Primo ostendit. nec calidum. Haec enim scientia et determinat de ente inquantum est ens. videtur autem substantia.. 185 . In prima ostendit quod ad determinandum de ente. quod est extra animam. Et simile est in quantitate. In prima determinat de ente secundum quod dividitur per decem praedicamenta. nec tricubitum. aut aliquid aliorum praedicamentorum. |#3 Primo proponit intentum quod ens dicitur multipliciter. idest substantiam. ut in sexto libro est habitum. ut in quinto libro est habitum. et aliis generibus. quae significant substantiam. Uno modo per decem praedicamenta. de quo est principalis consideratio huius scientiae. in quo diviserat quoties dicuntur huiusmodi nomina. oportet determinare de sola substantia. quae significant qualitatem. Secundo ostendit quomodo dicatur primum.. ibi. dicimus ipsum esse aut bonum aut malum.. ad quae duo omnes modi substantiae reducuntur. primum est quod quid est. de substantia quidem etc. dicunt quid est aliquid absolute. et quod olim. ibi. Circa primum duo facit. alio modo per potentiam et actum. quod ex hoc palam est quod substantia sit primum entium. ergo de primo ente etc. ergo sufficit ad cognoscendum naturam entis determinare de substantia. ut dictum est in quinto libro. in decimo libro. Haec enim significant qualitatem. Sed substantia est ens simpliciter et per seipsam: omnia autem alia genera a substantia sunt entia secundum quid et per substantiam: ergo substantia est prima inter alia entia. per hoc aliquid suppositum. ibi. Secundo per consuetudinem aliorum. palam est quod inter omnia entia. et ens secundum quod significat verum. In secunda de primis principiis entis. |#4 Secundo ibi. multipliciter quidem igitur dicitur primum etc. sufficienter demonstrat naturam entis: sed substantia est huiusmodi. ut in quinto est habitum. Illud quod est primum inter entia quasi ens simpliciter et non secundum quid. sed hominem aut Deum. quod est extra animam. Sed quando dicimus quid est de aliquo. Ens autem per se. quod substantia sit primum ens. ibi. dupliciter dividitur.. Dividitur ergo prima pars in duas. In secunda incipit de substantia determinare. Dividitur autem pars ista in duas partes. In prima determinat de ente. Quae autem praedicant qualitatem. |#2 Prima autem pars dividitur in duas. Tricubitum autem significat quantitatem. Illud vero significat qualitatem vel quantitatem. |#5 Minorem autem dupliciter manifestat. et nunc etc. Circa primum duo facit. quia quoddam ens significat quid est et hoc aliquid. in nono libro.

et non ens secundum aliquid. et dicit quod cum hoc quod dico primum dicatur multis modis. Ostendit quomodo substantia dicatur primum. Magis autem videtur aliquid entium esse vadens et sedens et sanans quia determinatur eis aliquod subiectum per ipsam nominis significationem. Et similiter est in aliis talibus. unde et probat idem per quoddam signum. inquantum significantur in concretione ad subiectum. Quia enim alia entia non sunt entia nisi secundum quod referuntur ad substantiam. 186 . ut dicitur in primo perihermenias. sanare et sedere et unumquodque istorum in abstracto significatorum sit ens aut non ens. et non est possibile aliquid eorum separari a substantia. non dicimus quod incipiat esse simpliciter. videtur quod sint non entia. Quod ex hoc patet. sed aliqua substantia invenitur sine accidente. ex hoc probatur. Licet modus significandi vocum non consequatur immediate modum essendi rerum. non quia ipsa habeant secundum se aliquam quidditatem. sola autem substantia est separabilis ab aliis: nullum enim accidens invenitur sine substantia. sed quia incipiat esse albus. cum non ita dicant absolute quid: sed eo quod sunt talis entis. sed solum ut insint. quia intellectus sunt similitudines rerum. ut in quinto est habitum. Alia vero dicuntur entia. Esse enim album non est simpliciter esse. |#15 Quod etiam sit prior ordine cognitionis. palam est quod singula aliorum entium sunt entia propter substantiam. idest eo quod habent aliquam habitudinem ad substantiam quae est per se ens. quae in abstracto significantur. quod substantia est primum ens. solam qualitatem significat). ita in definitione cuiuslibet accidentis ponitur proprium eius subiectum. et quaedam quantitates. Sicut enim in definitione simi ponitur nasus. quia definitio animalis ponitur in definitione hominis. inquantum scilicet quaedam sunt qualitates talis entis. quia nihil ipsorum est aptum natum secundum se esse. quae significant accidens in concreto. quod est magis notum et magis manifestat rem. |#11 Et quia ista in abstracto significata videntur non entia. si non inessent in re. |#10 Licet autem modus essendi accidentium non sit ut per se sint. sed inquantum huiusmodi nomina significant accidentia ut inhaerentia substantiae. et secundum definitionem et secundum tempus. licet non significent ea per modum inhaerentium. Unde patet quod esse hominem significat esse simpliciter. eadem ratione substantia est prior definitione accidentibus. apparet in tali categoria. ut albedo sive nigredo. idest secundum quid. idest sine substantia. immo cuiuslibet eorum esse est alteri inesse. sive significentur per modum actionis. Et sic patet. sicut est in accidentibus. voces autem intellectuum. et ideo quando significantur in abstracto quasi sint secundum se entia et a substantia separata. et aliae passiones. scilicet utrum vadere. sed mediante modo intelligendi. quia non significant quidditatem. Et ideo nomina abstracta accidentium significant entia quae quidem inhaerent. Essent autem significata per huiusmodi nomina non entia. sive non. dicitur simpliciter quod incipit esse. Bonum autem aut sedens non dicitur sine hoc. Illud enim est primum secundum cognitionem. Cum enim socrates incipit esse homo. magis videntur entia nomina accidentium concreta. |#8 Secundo ibi. quasi secundum se entia. ut praedicta. scilicet substantiae. quod nullum aliorum praedicamentorum est separabile a substantia. |#14 Et quod etiam sit prima secundum definitionem. quod significatur per alia genera. quando scitur eius substantia. Hoc autem subiectum est substantia. |#9 Pro tanto autem videntur accidentia in abstracto significata esse non entia. est accidens. quia in definitione cuiuslibet accidentium oportet ponere definitionem substantiae. ut in praedicamentis dicitur. intellectus tamen potest ea per se intelligere. patet. quod non quandocumque est substantia. tribus modis substantia est prima inter omnia entia: scilicet secundum cognitionem. quando non significant cum aliqua habitudine ad substantiam: utrum sint entia vel non entia. patet. idest videtur importare praedicamentum substantiae. et ens simpliciter. cum sit natus dividere ea quae secundum naturam coniuncta sunt. |#13 Deinde cum dicit multipliciter quidem. ideo potest esse dubitatio de aliis entibus in abstracto significatis. non ita quod praedicamentum substantiae sit pars significationis talium nominum (album enim.|#7 Et ex hoc patet quod ipsa substantia dicitur ens ratione suiipsius. sed solum prout significantur in concretione ad substantiam. vel aliquid aliud tale. Res autem unaquaeque magis noscitur. sed e contrario: et propter hoc substantia est prior tempore. Esse autem album significat esse secundum quid. |#12 Et quia accidentia non videntur entia prout secundum se significantur. sed secundum quid. quia cum incipit esse albus. Significat enim accidens concretum substantiae. Et ex hoc ulterius apparet. Et ideo unumquodque talium nominum. Et quod sit prima tempore aliis. quia absolute significantia substantiam significant quid est hoc. et ideo sicut animal est prius definitione quam homo.

aliud autem magnitudinum. scilicet species vel ideas. ut est dicere quia de substantia sola determinando. et quando scimus quid est ipsum quantum. |#19 Deinde cum dicit videtur autem ostendit quid determinandum sit de substantia: et circa hoc duo facit.quam quando scitur eius quantitas aut qualitas. Primo ponit opiniones aliorum de substantia. Circa primum duo facit. |#17 Hoc enim ens. Alii vero ponebant quaedam entia sempiterna a sensibilibus separata. et sol. Hoc autem significat cum dicit ut est dicere vel ut ita dicatur. Secundo dicit. et per consequens plures rerum substantias. idest de substantia quid ipsa sit. |#20 Sed utrum hae sensibiles substantiae sint solum substantiae secundum quod ponebant antiqui naturales. de his ergo etc. Et primo. quidam vero infinita.. sicut antiqui naturales ponentes unum tantum materiale principium rerum. Quare etiam de ipsis. quod cum sit quaesitum et semper dubitatum apud Philosophos et olim quantum ad praeteritum. scimus qualitatem. scilicet Pythagorici. dicens. quae sunt in praedicamentis accidentium. qui scilicet posuerunt plura principia materialia. et etiam alia naturalia corpora. Et haec opinio dividitur: quia quidam nihil talium terminorum opinabantur esse separata a sensibilibus. et nobis etiam speculandum est de sic ente. |#16 Deinde cum dicit et quod ostendit idem. quas ponebat esse secundas substantias. scilicet quod de substantia sola est agendum. vel ex aliquibus partibus elementorum. Et hoc inquam maxime. videntur quibusdam recitat opiniones Philosophorum de substantiis non manifestis. quos ponebat esse primas substantias post species. et demum ponebat substantiam animae. ut empedocles quatuor elementa. quid est ens: hoc nihil aliud est quaerere et dubitare. ut scilicet superficies. Tunc enim putamus nos maxime scire singula. |#22 Sed Leucippus. ut astra et luna. tunc scimus singula. perscrutandum est. Primo proponit quid sit manifestum circa substantias. vel mobile. et etiam corpora. Et sic patet. Sicut quando scimus quid est ipsum quale. et aquam et talium singula. vel etiam istae non sint substantiae. Et tertium ordinem posuit substantias corporum sensibilium. Sed aliud quidem unum ponebat esse principium numerorum. quando de unoquoque scimus quid est. quando noscitur quid est homo aut ignis. et quodam modo non solum. ut Anaxagoras infinitas partes consimiles. sicut ponebant Platonici. Unde animalia et plantas et partes eorum dicimus esse substantias. per unum ens intelligebant unam substantiam. et nunc quantum ad praesens. Sicut enim alia praedicamenta non habent esse nisi per hoc quod insunt substantiae. de omnibus aliis notitiam facit. quidam dixerunt esse unum vel immobile. quae sunt plura et magis entia quam sensibilia: magis inquam entia. sicut tota ipsa sphaera activorum et passivorum et sicut etiam caelum quod et quoddam corpus naturale praeter elementa dicimus esse substantiam. sicut particularia corpora mixta aut ex omnibus elementis. scimus quantitatem. et in unoquoque etiam inchoavit ab uno. quia de hac principaliter intendimus. quod ponebat esse principium in quolibet ordine substantiarum. ex consuetudine aliorum Philosophorum: dicens. Solam autem materiam putabant ens esse substantiam. quid de earum veritate est inquirendum. et ex sorore nepos. et partes eius. Et ita quodam modo solum de substantia determinat. quod quibusdam videtur. aut secundum aliquod aliud praedicamentum. ibi. plura vero. haec autem corruptibilia et mobilia. sicut aerem et vaporem secundum opinionem Heracliti. quia sensibilia sunt unius ordinis tantum. idest duos ordines substantiarum separatarum. aut ubi. Quorum quidam posuerunt ea finita. Et etiam omnes partes elementorum. idest talia elementaria corpora. et hoc modo protendebat ordinem substantiarum usque ad corruptibilia corpora. quia ista sunt incorruptibilia et immobilia. quod esse substantiam manifestissime inest corporibus. quia per eam alia cognoscuntur et solum. quod consuevimus dicere de his quae non usquequaque sunt vera. quae sunt composita ex elementis. ut ignem. et alia media secundum opinionem aliorum. 187 . Quidam vero posuerunt plura entia quam unum. sed solum sint aliae substantiae ab istis. dicens. quae est cognoscere quid est. |#21 Secundo ibi. vel etiam sint aliquae aliae substantiae ab istis. et mathematica. ita non habent cognosci nisi inquantum participant aliquid de modo cognitionis substantiae. idest totis. et democritus infinita indivisibilia corpora. magis quam quando cognoscimus quale est aut quantum. terram. quod termini corporis sint rerum substantiae. qui successor fuit Platonis. quam quid est substantia rerum. posuit plures ordines substantiarum. scilicet substantiam. sicut Parmenides et melissus. et linea et punctus et unitas sint magis substantiae quam corpus et solidum. separata vero duorum: sicut Plato posuit duas substantias separatas. |#18 Et ideo si alii Philosophi tractantes de entibus attendebant ad solas substantias. quod cum ponerent unum ens propter unum materiale principium.

quibus aliqui substantiam nominant. quia id. secundum divisiones et subdivisiones. Tertia vero incipit ibi. Sunt enim plures modi. socrates est. et quare et quomodo. substant solis accidentibus. quod in praedicamentis nominatur substantia prima. quia non distinguebant inter species. ut genera et species et differentiae. Homo enim est albus inquantum hic homo est albus. cui inest album. |#5 Unde concludit quod determinandum est de hoc. quae sunt universalia de singularibus praedicata. dicens. Nam per subiectum intelligitur hic substantia prima. aut nulla est substantia praeter sensibiles. Et per hunc modum unum et ens ponebant substantias esse omnium rerum. Per accidens enim nihil prohibet socratem de hoc albo praedicari. |#25 Hoc enim determinabit in duodecimo huius et infra. Huiusmodi enim secundum se omnibus aliis substant. in quibus substantia manifesta invenitur. sive natura rei dicitur eius substantia. ex hoc. |#2 Secundus modus est prout universale dicitur substantia esse. In secunda prosequitur tractatum substantiae. scilicet speciebus et generibus et accidentibus. |#4 Quartus modus est secundum quod subiectum. |#3 Tertius modus est secundum quod primum genus videtur esse substantia uniuscuiusque. ibi. aut homo. quia tale subiectum maxime videtur substantia esse. et dividitur haec pars in duas. oportet primo ponere et describere quid sit substantia in istis sensibilibus. et quae sunt substantiae. aut non. secundum opinionem ponentium ideas species. vel de animali. quod substantia ad minus dicitur quatuor modis. idest genera et species. Secunda incipit ibi. vel de homine. scilicet lineas et superficies usque ad primam caeli substantiam. vel essentia.|#23 Sed quidam differebant a Platone et Leucippo. tale vero modo quodam. et quae partium ipsius praetermittendae sunt. tanquam prima omnium genera. Et illae substantiae si sint praeter sensibiles. et omnia alia esse habita. quod dicendum est quid de praedictis dicitur bene aut non bene. idest substantia particularis dicitur esse substantia. cum illa quae ponitur in praedicamentis. 188 . quas ponit de substantia. De seipso autem praedicatur per se. Et si ista non sunt praeter sensibiles substantias. Substantiae vero secundae. et ibi de substantia prima. Sed tamen antequam haec determinentur. idest pluribus modis. |+2 Lectio 2 |#1 Postquam ostendit. idest quidditas. qui est numerorum. |#6 Unde patet quod fere eadem est divisio substantiae hic posita. vel sicut superiora de inferioribus. si non dicatur multiplicius. vel sicut accidens praedicatur de subiecto. cum dicitur. quod subiectum hic dicitur. In prima ostendit modum et ordinem tractandi de substantia. ipsum autem subiectum non praedicatur de alio. Dicitur autem subiectum de quo alia dicuntur. Ostendit quid circa praedicta dicendum sit. animal. Dicebant enim species et numeros habere eamdem naturam. idest de subiecto vel de substantia prima. quod principalis intentio huius scientiae est considerare de substantia. rationabile. ut patet de dicentibus terminos corporis esse substantias. confitentur autem etc. qui modus hic praetermittitur. et utrum praedicta mathematica et species sint aliquid praeter res sensibiles. Patet autem. quem modum essendi habeant. socrates est socrates. Modum autem et ordinem tractandi de substantia ostendit dividendo substantias in suas partes. Unde in praedicamentis dicitur quod talis substantia est quae proprie et principaliter et maxime dicitur. hic incipit de substantia determinare. quod eadem definitio datur de subiecto hic. Quorum quidem modorum primus est secundum quod quod quid erat esse. et docendo de qua partium eius primo et principalius est determinandum.. Dicit ergo primo. |#24 Deinde cum dicit de his igitur. Unde dividitur prima pars in partes tres. et quae prius vel posterius considerandae. quae sunt in ultimo ordine. utrum sit aliqua alia substantia separabilis. risibile et album. et primum ordinem mathematicorum. et sunt horum particularium substantiae. et primo dicemus quaedam de eo. Et hoc etiam non habent nisi ratione primarum. Quod est intelligendum per se. sicut de socrate praedicatur homo. aut animal. idest consequenter se habentia ad numeros. Quod quidem facit in hoc septimo et in octavo sequenti. et alia sensibilia. ut accidentia communia et propria.

attamen eam quae nunc ex ambobus etc. Non enim huiusmodi definitione tanguntur principia rei. Secundo ostendit. et ideo posterius inquiret quid horum per prius sit substantia. Quae quidem divisio non est generis in species. quod subiectum. alia quae planum est non esse substantiam. nihil remanet. Quae quidem exemplificatio non est accipienda secundum veritatem. Primo ponit rationem antiquorum per quam ponebant materiam maxime et solum esse substantiam. et etiam est magis ens quam ipsa. Unde oportet quod forma sit magis ens quam materia. quod eadem ratione forma sit prior composito ex utrisque. quod erat opinio quorumdam. ut calidum. Sed quia hoc modo se habet figura ad aes in artificialibus. quod materia sit maxime substantia. quod non dicitur de subiecto. idest generationes et corruptiones et motus. quod species. et compositum. Sunt etiam in eis potentiae. quia propter quod unumquodque et illud magis. de quibus etiam planum est quod non sunt substantiae. frigidum et huiusmodi. quandoque in actu. Unde patet. quod nunc dictum est quid sit substantia solum typo. quod videtur ad genus et species pertinere. ideo subiungit dicens. est manifestum. quibus dicitur substantia. continetur sub substantiis secundis. Neque enim est genus neque species neque individuum. scilicet de materia. statua compositum ex his. hoc scilicet quod dixerat subiectum: et circa hoc tria facit. prior est materia. Secundo comparat partes divisionis adinvicem. quod hoc sufficeret ad sciendum quid est substantia. quia non movetur potentia ad actum nisi per ens actu. potentia tempore praecedat actum. Primo ostendit quod forma sit magis substantia quam compositum. licet in uno et eodem quod quandoque est in potentia. Tertio ostendit quod tam forma quam compositum est magis substantia quam materia. quia hoc ipsum quod assignatur pro definitione tali. ut videtur. quod ex quo Philosophus ponit omnes modos. sed oportet non solum ita cognoscere substantiam et alias res. Primo namque ponit divisionem. Dicit ergo primo. in tria dividitur. quod non sunt substantiae. quae sunt principia praedictarum factionum et motuum. Et iterum patet. et compositum ex eis. ibi. idest forma.Quod autem dixit genus et universale.. ut demonstret ignotum per manifestum. Materia enim est ens in potentia. |#11 Et quia posset alicui videri. Sunt etiam in eis quaedam factiones. |#8 Exemplificat autem hic membra in artificialibus. et formam. pro tanto utitur hoc exemplo. scilicet per definitionem universalem et logicam: hoc enim non est sufficiens ad cognoscendum naturam rei. sed ibi praetermittitur. Materia autem non fit ens actu nisi per formam. sed secundum similitudinem proportionis. Secundo notificat quid sit materia. Actus autem naturaliter prior est potentia. et species est actus eius. sed impossibile etc. de quibus manifestum est. Tam enim compositum quam materia et forma particularis substantia dicitur. quod substantia est illud. sed et materia sit substantia secundum rationem praedictam.. quod forma est prior quam materia. quae omnes confitentur esse substantias. figura ut forma speciei. dico autem materiam quae secundum se. Figura enim et aliae formae artificiales non sunt substantiae. fugit a nobis quae sit alia substantia praeter materiam. Et simpliciter loquendo prior tempore. sed non eodem ordine. inquantum est in composito aliquid de materia. quaedam sunt sicut corporum passiones. nisi materia. quare si species etc. idest dans speciem. Hoc autem quod quid erat esse hic ponitur. |#10 Et ex hoc ulterius sequitur. Tertio ostendit quomodo de istis partibus divisionis sit agendum. 189 . Dicit ergo primo. quod est prima substantia particularis. Quia si removeantur a rebus sensibilibus in quibus manifeste est substantia. |#9 Deinde cum dicit quare si species comparat partes divisionis praemissae adinvicem: et circa hoc tria facit. scilicet in materiam. ex quibus cognitio rei dependet. Et ita. |#12 Deinde cum dicit et adhuc ostendit quod materia maxime sit substantia: et circa hoc duo facit. quia non cadit in praedicamentorum ordine nisi sicut principium. sed tangitur aliqua communis conditio rei per quam talis notificatio datur. Principia autem alicuius sunt eo priora. quod non solum forma est substantia. Et ita participat aliquid de eo quod est posterius secundum naturam.. sed de quo dicuntur alia. per prius et posterius praedicatur. quae sub eo continentur. erit prior composito. |#13 In istis enim corporibus sensibilibus. sed horum omnium formale principium. si forma est prior materia. sed accidentia quaedam. ibi. sed alicuius analogice praedicati. Si enim ipsa materia non sit substantia. |#7 Deinde cum dicit tale vero subdividit quartum modum praemissae divisionis. quod de eis. et adhuc materia substantia sit. idest dictum est solum in universali. quod materia et forma sunt principia compositi. ibi. sicut forma substantialis ad materiam in naturalibus. ibi. in quibus aes est ut materia. ibi. Dicit ergo primo.

nisi per motum. ita tamen quod sit diversum esse illi subiecto de quo praedicantur. ab utroque terminorum motus. ita haec est vera: hoc materiatum est homo. et ideo illas formas tantum consideraverunt. ut scirent ipsam a materia distinguere. ut intellectus eorum se elevaret ad aliquid quod est supra sensibilia. ut quantitates et qualitates. magnum et parvum. sed substantia composita quae est substantia in actu: omne enim accidens ex hoc est. quod nos ponimus ex materia et forma componi. quod id. idest diversa quidditas et essentia. Unde et Philosophus accipit hic de materia. |#15 Decepit autem antiquos Philosophos hanc rationem inducentes. quod oportet aliquid esse. idest secundum sui essentiam considerata. ut aerem. quae sunt quantitates quaedam. Non enim adhuc tantum profecerant. ut habitum est. Et ideo per huiusmodi considerationem videtur necessarium esse non solum quod materia sit substantia. quia non est aliud per essentiam animal et homo.scilicet potentiae. quod materia non est quid. sicut cum album praedicatur de homine. quae quidem probatio est per viam naturalis philosophiae. vel determinatur. aut aliquid huiusmodi. aut aquam. dicens: dico autem materiam esse quae secundum se. quae in physicis sunt investigata. Quantitas enim dimensiva videtur inesse materiae immediate. ut probatum est primo physicorum. et eius investigatio praecipue videtur ad naturalem pertinere. de quo omnia praedicta praedicentur. alia enim quidditas est albi et hominis. Formas autem dicebant esse. quod alia genera praedicantur hoc modo de substantia. Unde subiungit. per se loquendo. Dicit ergo. Quia ratio praedicta ostendens solam materiam esse substantiam. Ipsa ergo 190 . oportet. sive quae est per essentiam. sed quod ipsa sola sit substantia. scilicet longitudo. Unde. neque qualitas. vel: humanitas est albedo. idest neque substantia. Iam enim supra dixerat. substantia vero praedicatur de materia denominative. in quarum definitionibus ponuntur. ideo consequenter dicit. sed per viam praedicationis. sed oportet hoc intelligi de denominativa praedicatione. |#16 Deinde cum dicit dico autem. Sed intelligendum est de denominativa praedicatione. quod hic dicitur. quibus ens dividitur. ipsi dicebant esse primam materiam. vel: materia est humanitas. quae sunt sensibilia propria vel communia. quorum subiectum proprium non est materia prima. et non solum quod sit aliud a quantitate et qualitate et aliis accidentibus. qui sunt secundum qualitatem et quantitatem et alia accidentia. |#19 Sciendum autem est. nullatenus est neque quid. non potest intelligi de univoca praedicatione secundum quod genera praedicantur de speciebus. Haec autem est materia. ut dictum est. |#14 Et post omnia ista inveniuntur in corporibus sensibilibus dimensiones. ut primum subiectum earum. quod substantia actu existens (de qua hic loquimur) de materia praedicetur praedicatione univoca. Sed totum subiectum. per quem modum accidentia de substantia praedicantur. Quantitas enim manifestum est quod non est substantia. Huiusmodi autem manifestum est esse accidentia. Forma autem substantialis non est sensibilis nisi per accidens. ignorantia formae substantialis. prout declaratum in primo physicorum. videtur processisse ex ignorantia materiae. Sed remotis istis dimensionibus nihil videtur remanere nisi subiectum earum. quam in quarto huius dicit affinem esse huic scientiae. sed etiam mutationibus quae sunt secundum substantiam. scilicet denominative. neque aliquid aliorum. latitudo et profunditas. quae sunt in rebus ad agendum et patiendum: has etiam patet non esse substantias. et huiusmodi. sed illud cui praedictae dimensiones insunt. Sicut enim haec est vera: homo est albus. nisi per huiusmodi quantitatem. et ideo ad eius cognitionem non pervenerunt. neque aliquid aliorum generum. cum materia sit primum subiectum substans non solum motibus. et unicuique eorum quae de ipso praedicantur. quae sunt termini generationis et corruptionis. quod est determinatum et distinctum per huiusmodi dimensiones. |#17 Et hoc praecipue apparet motu. |#18 Attamen diversitatem materiae ab omnibus formis non probat Philosophus per viam motus. quod substantiae inest. quid sit materia est secundum rei veritatem. non autem haec: materia est homo. est substantia. quae est propria logicae. quae nos dicimus accidentia. quod materia sit alia secundum sui essentiam ab omnibus formis substantialibus et earum privationibus. ut album et nigrum. et non substantiae. Oportet enim subiectum mutationis et motus alterum esse. sed magis ponuntur sub genere qualitatis. cum materia non dividatur ad recipiendum diversas formas in diversis suis partibus. |#20 Non est ergo intelligendum. Materia enim in se non potest sufficienter cognosci. non autem haec: homo est albedo.

quoniam ostendit quid de substantiis sensibilibus sit determinandum: et dicit. Et ideo restat de tertia perscrutandum. Si enim per se inessent materiae. Hoc autem dicit Philosophus ad removendum opinionem Platonis. quod substantia est hoc aliquid demonstratum. ut lignum ad formam scamni. scilicet quam materia et quam forma. ostendendo scilicet quidditates substantiarum sensibilium. quod de substantiis sensibilibus prius est agendum.concretiva. Materia autem. tamen per ipsam compositum fit ens actu. sicut compositum est posterius simplicibus. ita per essentiam aliud est materia a formis substantialibus. Unde speculandum est de ista primo. Dicit autem aliqualiter quia secundum essentiam suam non habet unde cognoscatur. nunquam formae in materia possent recipi salvata materia. |#28 Deinde cum dicit confitentur autem ostendit modum et ordinem. scilicet ex materia et forma. scilicet de forma. |#25 Deinde cum dicit attamen eam ostendit quomodo sit procedendum circa partes huius divisionis substantiae. Cognoscitur autem per quamdam similitudinem proportionis. |#22 Deinde cum dicit sed impossibile ostendit contrarium huius conclusionis. et ita quodammodo se habent ad ipsam per accidens. tamen aliqualiter est manifesta. |#29 Primo ostendit. quia huiusmodi substantiae sensibiles sunt confessae apud omnes: omnes enim confitentur quasdam sensibiles esse substantias. Et circa hoc tria facit. idest substantia. quod impossibile est solam materiam esse substantiam. quia ista est maxime dubitabilis. quot modis dicatur substantia. idest manifesta. Concludit etiam finaliter quod considerantibus secundum praedictas rationes accidit solam materiam esse substantiam. idest quidditas et essentia rei. et quomodo procedendum sit circa partes tertiae divisionis substantiae. sive denominativa praedicatio ostendit. scilicet esse reparabile et esse hoc aliquid. sed substantia potest separari ab accidente. ut in primo physicorum habetur. Accidens enim non separatur a substantia. Unde esse hoc aliquid maxime competit composito. |#24 Et ideo patet quod species. secundum accidens insunt materiae. ut prius inducta ratio concludebat. quia ipsa est posterior secundum naturam utraque. quia huiusmodi substantia est aperta. cum de se sit in potentia tantum. quod sit separabilis. tamen ad praesens dimittenda est substantia quae ex ambobus composita. |#30 Secundo ibi. Alia enim genera non significant hoc aliquid. neque aliquid aliud quod sit in aliquo genere entium. |#23 Haec autem duo. idest forma. quod materia prima est scibilis secundum analogiam. vel ipsam etiam esse maxime substantiam. Aliud est. prout substantia scilicet dividitur in substantias sensibiles et insensibiles. Forma autem. ipsa etiam non est hoc aliquid nisi per formam per quam fit actu. Substantias autem non sensibiles. scilicet ex materia et forma. neque est quid. Duo enim sunt. et hoc aliquid. cum cognitionis principium sit forma. |#21 Neque ipsae negationes possunt per se praedicari de materia. Propter quod dicitur primo physicorum. ex quibus componitur. quod licet tam species quam compositum sit magis substantia quam materia. quia compositum et est separabile. Quare sequetur quod illud quod est ultimum subiectum per se loquendo. quod cum prius divisum sit. magis videtur esse substantia quam materia. ita et negationes formarum quae sunt ipsae privationes. dicens. dicitur substantia. et hoc aliquid. Et ideo circa eius cognitionem non oportet immorari. Unde prius quaerendum est de substantiis sensibilibus sicut de notioribus. quod sicut substantia est aliud per essentiam ab accidentibus. et est hoc aliquid. |#26 Una ratio est. prout scilicet dividitur in materiam et in formam et compositum: et dicit. quam prosecutus est. et compositum ex ambobus. Materia enim non potest per se existere sine forma per quam est ens actu. cum sensui subiaceat. quae maxime propria videntur esse substantiae: quorum unum est. Et ideo cognitio materiae et formae praecedit cognitionem substantiae compositae. licet non sit posterior sed quodammodo prior. qui non distinguebat inter privationem et materiam. non omnes confitentur. neque quantitas. non conveniunt materiae. ita prima materia se habet ad formas sensibiles. Nam sicut huiusmodi substantiae sensibiles se habent ad formas artificiales. Sicut enim formae sunt praeter essentiam materiae. inter istos modos unus modus est prout quod quid erat esse. 191 . |#27 Alia ratio est. Et hoc propter duas rationes. etsi non sit separabilis. ut sic possit esse separabile.

|#33 Nobis enim quorum cognitio a sensu incipit. procedendo ad ea quae sunt magis nota secundum naturam. In prima ostendit cuiusmodi sit substantia rerum sensibilium. idest necessarium est hoc facere sicut in actibus hoc est in actibus vel potentiis activis. procedentes ad ea cognoscenda per haec ipsa. in quibus ex bonis uniuscuiusque. utrum autem idem. quod est notius simpliciter et secundum naturam.|#31 Tertio ibi. ibi. quia eadem sunt notiora quo ad nos. |+3 Lectio 3 |#1 Postquam determinavit Philosophus ordinem procedendi circa substantias. In secunda ostendit. Formae autem substantiales per accidens. idest ante opus sicut praeparatorium et necessarium ad opus. ex his quae sunt notiora ipsi. In secunda ostendit universalia non esse substantias rerum sensibilium. Et similiter oportet in speculativis. 192 . quae est quoddam bonum commune ex singularibus victoriis huius et illius. Ita enim fit disciplina in omnibus rebus. cum per se cadant sub sensu quasi sensibilia propria vel communia. Prima autem pars dividitur in partes duas. et dicit. quae etiam fiunt ultimo ipsi addiscenti nota. Formae autem sensibiles sunt formae in materia. hic incipit determinare de substantiis sensibilibus. quod huiusmodi essentia habet rationem principii et causae. Et licet illa. |#2 Prima autem pars dividitur in duas. In secunda inquirit causam generationis earum. sint simpliciter magis nota. idest ad substantias intelligibiles. secundum hoc est cognoscibile. ibi. Sicut patet. transeamus ad illud. sint debiliter nota secundum naturam. Prima dividitur in duas. ibi. Et haec sunt quae sunt magis entia. sive omnibus hominibus. praeopere enim assignat rationem praemissi ordinis. quae sunt magis manifestae quo ad nos. In prima ostendit quid est quod quid erat esse. nobis autem minus nota. idest quo ad hunc et illum. quem oportet aliqua praecognoscere ad hoc ut addiscat. et prima in cognitione eorum. ibi. de quibus principaliter intendimus. Prima dividitur in duas. quod autem oportet. idest universaliter bona. quae sunt debiliter nota secundum se. |#32 Cum enim omnis disciplina fiat per ea quae sunt magis nota addiscenti. In secunda per principia substantiarum sensibilium in octavo libro. tamen ex huiusmodi male notis secundum naturam. tentandum est cognoscere illa quae sunt omnino. ut quidam dicebant. idest universaliter et perfecte cognoscibilia. quoniam vero de substantia perscrutatur. sicut ex partibus. quia illa quae sunt singulis nota. et tamen ista sunt magis nota quo ad nos quam substantiae rerum. et per consequens unicuique bona. quae tamen sunt magis cognoscibilia ipsi discenti. utrum scilicet ut idem. Secundum autem naturam sunt notiora. quia sunt viciniora sensui. In prima ostendit quid sit essentia rerum sensibilium. ad ea quae sunt notiora secundum naturam. scilicet addiscenti. ibi. In secunda qualiter se habeat ad ipsa sensibilia. sunt notiora quae sensui propinquiora. sicut in mathematicis. et magis actualia. pervenire oportet ad ea quae sunt naturae nota. ex his itaque dictis syllogizare oportet. Et ideo ibi semper proceditur a notioribus secundum naturam. Militaris enim pervenit ad victoriam totius exercitus. oportet disciplinam nostram procedere per ea quae sunt magis nota quo ad nos. quia hoc est praeopere. sicut praedixerat. Et hoc ideo. Et similiter aedificativa ex compositione horum lapidum et illorum. ut ex his substantiis sensibilibus. Secundum enim quod aliquid est ens. |#36 Dicit autem multoties quia quandoque eadem sunt magis nota et quo ad naturam et secundum nos. |#35 Hoc autem non est propter hoc. pervenit ad constitutionem totius domus. sicut iam dictum est. Quae quidem sunt remota a sensu. In prima determinat de essentia substantiarum sensibilium per rationes logicas et communes. et dividitur in duas partes. fiunt ea quae totaliter sunt. sunt multoties debiliter nota secundum naturam. quoniam vero definitio ratio est. eorum autem quae fiunt natura. per ea quae sunt minus nota secundum naturam. et hoc opus est. ibi. In prima inquirit cuiusmodi sensibilium sit essentia substantiarum. quae ex sui natura sunt magis cognoscibilia. In secunda ex quibus constituatur. In prima determinat de essentia substantiarum sensibilium. quod illa quae sunt magis nota huic vel illi. quod ideo prius dicendum est de essentiis substantiarum sensibilium. quod accidentia et motus et privationes parum aut nihil habent de entitate. Prima dividitur in duas. vel ut diversum. Secundo quorum est. |#34 Et ideo in disciplinis oportet procedere ex minus notis secundum naturam ad magis nota. quae sunt saepe minus nota secundum naturam. Prima pars dividitur in duas. quae abstrahunt a materia sensibili. quia parum vel nihil habent de entitate. quae magis sunt nota quo ad nos. In prima ostendit cuiusmodi sit essentia substantiarum sensibilium. idest ex his quae sunt bona isti et illi. quoniam vero sunt et secundum alias. ibi.

pertinet ad hoc quod quid erat esse eius. sicut superficiei inest album. quod est esse superficiem albam vel esse superficiei albae. Non tamen quod quid erat esse est. sicut passiones de subiectis. licet musicus de te praedicetur. sicut cum quaeritur quid est homo. quod in omnibus sequentibus per hoc quod dicit hoc esse. sibiinvicem sunt eadem. quod ita inest alicui secundum se. et ab eo convenienter incipit. |#7 Et non solum hoc quod est esse album non est quod quid est superficiei. idest quia de te praedicatur per se et non per accidens. non est quidditas vel essentia superficiei. non pertinent ad quod quid erat esse illius. Excludit ab eo quod est quod quid est. neque etiam hoc etc. haec scientia habet quandam affinitatem cum logica propter utriusque communitatem. Unde hoc totum quod est superficies alba. quia non superficiei esse est album esse. in qua ratione dicente ipsum. ibi. Praedicatur enim per se passio de proprio subiecto. quod oportet quod praedicetur secundum se. Alia enim est quidditas superficiei et albedinis. Sicut enim supra dictum est. Et ideo concludit dicens. Cum ergo ea quae praedicantur per accidens non pertineant ad quod quid est. idest describente praedicatum non inerit ipsum. sicut per se praedicatur propria passio. Illud ergo pertinet ad quod quid est tui. sed per accidens. Quae autem uni et eidem sunt eadem. non potest responderi. pari ratione et Levitas. sicut propriae passiones de subiecto. quod de substantiis sensibilibus primo dicendum est. |#4 Hoc autem primo sciendum est de eo quod quid erat esse. nec homo ponitur in definitione animalis. sensibile. sed nec ipsum compositum ex utrisque. Quaedam vero ita praedicantur per se. sicut de te praedicatur per se homo. Quidditas enim vel essentia superficiei albae. rationale. substantia. quod sit album vel sedens vel musicus. |#6 Deinde cum dicit neque etiam. Contingit enim de eodem subiecto plures passiones diversas per se praedicari. Secundo ea. in quorum definitionibus non ponuntur subiecta. Si enim quaeratur. animal. et ostendendum est in eis quod quid erat esse: ideo primum dicemus de eo quod est quod quid erat esse quaedam logice. Quare si superficiei album 193 . idest hoc ipsum quod quid est superficies. inquantum investigat quid sit quod quid erat esse ex modo praedicandi. quod subiecta in eorum definitionibus non ponuntur. tu quid sis. quod haec erit ratio in singulis. scilicet superficie et albedine. et numerus in definitione paris. intelligit id quod pertinet ad quod quid est homo. quod ea quae praedicantur per se de aliquo sicut propria passio de subiecto. Cum autem de aliquo quaerimus quid est. quod tu es secundum teipsum. non possumus convenienter respondere ea quae insunt ei per accidens. quia tu non secundum teipsum es musicus. sicut animal per se de homine. quae sunt passiones superficiei. Magis autem logice dicit se de eo quod quid est dicturum. Et ideo modus logicus huic scientiae proprius est. Et ideo sequitur quod musicum esse non est tibi esse.. non potest responderi quod tu sis musicus. non pertinet ad hoc quod quid es tu. Et hoc ideo. intelligit quod quid erat esse illius rei. Hoc enim intelligimus per quod quid erat esse alicuius. coloratum et asperum et leve. Hoc enim ad logicum proprie pertinet. non pertineant ad quod quid est. pertinent ad quod quid erat esse illius rei: non enim musicum esse. |#9 Probat autem deducendo ad inconveniens. idest quia musicum non praedicatur de te per se. dicens: neque etiam hoc omne quod praedicatur secundum se de aliquo. |#8 Praedicantur autem passiones de propriis subiectis ea ratione. dicitur aliquid quod adhaeret superficiei tamquam extrinsecum. |#3 Dicit ergo primo. vel huic esse. |#5 Sciendum autem est. quae praedicantur per se. Ergo si albedo pertinet ad quod quid est superficiei. Illa enim quae praedicantur de aliquo per accidens. et non tamquam intrans essentiam eius. Primo removet ab eo quod quid erat esse praedicata per accidens. nec illa quae praedicantur per se in quorum definitionibus ponuntur subiecta. non est de essentia superficiei. quia ea quae pertinent ad quidditatem musici. Et ideo nihil eorum. sicut in ratione animalis. quia cum dico superficiem albam. relinquitur quod illa pertineant ad quod quid est. sunt extra quidditatem tuam. idest subiectum. et alia huiusmodi. quae praedicantur per accidens de aliquo. sicut color de superficie. idest. non est quod quid est album. Quod est autem musicum esse. quod convenienter responderi potest ad quaestionem de eo factam per quid est. sicut homini esse vel hominem esse. Unde animal pertinet ad quod quid est homo. Et si quaeratur quare? responderi potest quia hoc adest ei. Eiusdem autem rationis est omnia huiusmodi praedicata ad quod quid est subiecti pertinere. quod quid erat esse. idest hoc ipsum quod quid est musicus. quod praedicatur secundum se. quia propria subiecta in earum definitionibus ponuntur. sicut nasus ponitur in definitione simi. est tibi esse. non inest homo. quae omnia pertinent ad quod quid est tui.Circa primum duo facit.

sicut qualitati et quantitati et quando et ubi et motui. ut dictum est. Dicit ergo primo. Tamen hoc ipsum quod est album esse hominem. et dividitur haec pars in duas partes secundum quod duas ponit solutiones. Secundo solvit eam. sicut hoc nomen homo significat aliquid compositum. Unde si hoc nomen vestis significat hominem album. oportet quod dicat rationem hominis albi. est unum per accidens. eo quod ipsum accidens additur illi subiecto. Hoc autem patet falsum esse. si homo proprium subiectum eius est. quae sunt compositae. est quoddam compositum ex subiecto et accidente. quod hoc ipsum quod dico albus homo. ut superius est habitum. ita et vestis significat aliquid compositum. ut possimus dicere quid est vestem esse? tunc enim. Sicut enim in substantiis sensibilibus compositis est materia. sed quia aliud apponitur ipsi in sua definitione. unum adiungitur alteri. Et ita sicut homo habet definitionem. Relinquitur ergo quod quod quid erat esse propriae passionis et subiecti non est idem et unum. vel nomen hominis. quae significat compositum hoc quod est albus homo. albus homo est albus. 194 . scilicet animal rationale. sicut positum est. idest si habent aliquam quidditatem sive aliquid quod potest responderi ad quid. |#11 Et ideo perscrutandum est. quae subiicitur formae substantiali. quae dicuntur non secundum se. aut et definitio sicut et quod quid. quod istorum duorum. in definitione vero albi necesse est quod ponatur homo. ita est quaedam compositio ex substantiis et accidentibus. vel aliquid aliud quod est eius proprium subiectum. Hoc autem adiungitur alteri per accidens. |#16 Itaque ex dictis patet quod album praedicatur de homine albo. |#10 Deinde cum dicit quoniam vero. Secunda pars incipit ibi. sub quo comprehenditur agere et pati. vel nomen eius. oportet quod ille. non quod ponatur in definitione hominis. Et sic erit quasi ratio hominis albi. non est aliquod eorum quae dicuntur secundum se. Hoc enim. Sic igitur patet quod non potest esse idem quod quid erat esse eius quod est album. non est quod quid erat esse albo. non quia ipsum apponatur in definitione alterius. sicut album adiungitur homini per accidens. sit idem et unum. idest si semper et universaliter hoc verum est quod quidditas propriae passionis sit idem cum quidditate proprii subiecti.esse est superficiei esse semper. Inquirit quorum sit quod quid erat esse. ideo subiungit. cum aliqua sit definitio substantiarum compositarum ex formis et materiis. Nam sicut in definitione vestis oportet quod ponatur et homo et album. Et hoc intelligendum est. Sicut si aliquis definiat album. scilicet de veste. habeat unum nomen quod causa exempli sit vestis. sive vestis. et non solum in substantia. In definitione enim hominis non est necessarium quod addatur definitio albi. idest quod quidditas albedinis et Levitas sit una et eadem. quod sunt quaedam composita in aliis praedicamentis. scilicet hominem album. non tamen est quod quid est esse eius. per hoc quod album etiam si praedicetur de albo homine. ibi. si homo sit proprium et per se subiectum albi. |#13 Deinde cum dicit at vero solvit praedictam quaestionem. |#14 Quod autem aliquid dicatur alteri esse unum per accidens. ut dictum est. sequitur quod albo esse et levi esse. Sicut hoc ipsum quod est albus homo. ita in definitione albi oportet quod ponatur utrumque. quidditatem inquirit. aliud vero non. vel eius definitio. eodem modo definiat vestem sicut definitur album. quod in accidentis definitione ponitur cum definitur. et non albi tantum. et non per se. qui definit vestem. quod hoc ipsum quod dico. sive vestis quae hoc ponitur significare. albus homo. Horum enim aliud quidem est ex additione. utrum habeat quod quid est. sed quia homo ponitur in definitione eius. Haec enim est vera. at vero secundum se dictorum. si etiam cuiuscumque istorum compositorum ex accidentibus et subiectis est ratio eius quod quid erat esse. quia oportet quod in definitione accidentis ponatur subiectum. Et tunc quaestio erit de isto uno. est dupliciter. idest si habent definitionem quae est ratio significans quod quid erat esse. Et iterum si est in eis hoc ipsum quod quid erat esse quod significat definitio. ut uno modo homo est albus. homo albus. ita etiam alia praedicamenta habent suum subiectum. et alio modo album est homo. quod est. et e contrario. Unde sicut quoddam compositum est ignis ex materia et forma substantiali. Sed neque vesti. sicut videtur. ita vestis poterit habere definitionem. immo est aliquid eorum quae dicuntur per accidens. quod substantiarum sensibilium. Et primo movet quaestionem. Quod quidem dicit propter hoc. utrum scilicet albo homini sit quod quid erat esse ei inquantum huiusmodi. Dicit ergo primo. Et tunc definitio complectitur hominem album. et eius quod est albus homo. |#12 Et quia forte aliquis posset dicere quod albus homo sunt duae res et non una. |#15 Et ideo ad hoc exponendum subiungit. Est enim aliquod subiectum unicuique eorum.

vel homo scribens: nec tamen propter haec sequitur quod illa sint definitiones: quia secundum hoc sequeretur. Unde videtur. significat idem cum armigero. |#22 Sic ergo patet quod quod quid erat esse non erit alicuius. sed solum est definitio si fuerit alicuius primi. idest poema factum de bello troiano esset una definitio. Homo enim est quod verum est animal. non solum aliquid animalis participans. et non quia aliud de alio dicitur. aut pro 195 . ut accidens de subiecto. sit definitio. idest solum speciebus. Primo namque ea de quibus genus praedicatur secundum participationem. sicut si ad exponendum hoc nomen Philosophus. scilicet quando ratio exponens nomen accipitur ab aliquo nomine notiori quod praedicatur de eo. |#20 Ratio autem alicuius definitiva non est solum. amator sapientiae. non habet aliam quam illam quae est albi hominis: quia cum in definitione accidentis ponatur subiectum. quod est homo ambulans. Quod quidem contingit dupliciter. sed quod sit quale. Species enim non se habent ad genus sicut propria generis passio. et tamen essentia nasi non est essentia simi. ex hoc patet: quod quidem quid erat esse. idest definitiones. Et ita patet. |#19 Sed. ut dictum est. |#18 Et quod id quod quid erat esse. Esse enim quid. ut homo. sicut nasus de simo. Animal vero praedicatur de homine per se. Patet igitur. quod sub genere continetur et differentiis constituitur est species. Et ideo hoc quod dico. sed solum hoc de quo dicitur. quae significat idem cum nomine. sive non totaliter. sed eorum solum. aut non: idest. quia sic sequeretur. quod album et similia non possunt habere quod quid erat esse. Et hoc est quod dicit: ergo est quod quid erat esse aliquid aut totaliter. non est hoc aliquid: sicut cum dico. homo est albus. ita inveniuntur aliquae rationes nominum significantium accidentia. Et hoc est quod dicit quod autem huic inest. definitio est hominis. Et hoc est quod dicit. sicut hoc quod dico. |#23 In quo removet tria quae videntur impedire quod aliquid non definiatur per aliquod genus. est quod aliquid erat esse. quia aliquis posset dicere. et ideo solius speciei est definitio. significat esse aliquid. Sed quando aliquid de aliquo dicitur. id est compositum. quia ferrum non est per essentiam suam ignis. sed praedicantur de seinvicem per accidens. sed sicut id quod est per essentiam idem generi. Album autem non significat aliquid. sed per essentiam. animal rationale. nec ut accidens. Est enim totum illud poema una ratio exponens bellum troianum. oportet quod hoc modo definiatur album. sed aliquale. non definitur per ignem. arma gerens. Et hoc sic patet: quia hoc quod est album non habet quod quid erat esse. non est nisi eius quod est aliquid. sicut per genus. nec essentia hominis est essentia albi. idest si significet aliquid per se dictum. ut homo albus. |#21 Talia vero. Species enim sola definitur. quorum ratio est definitio. quod non quaecumque ratio significans idem cum nomine est eius definitio. Potest etiam album praedicari de homine per accidens. Homo enim est animal essentialiter. quod sicut inveniuntur aliquae rationes nominum significantium substantiam. Genus autem non praedicatur de speciebus per participationem. ideo concludit. quod non sit de numero specierum alicuius generis. non significatur quod sit hoc aliquid. de quo ignis per participationem praedicatur. quod quod quid erat esse non est omnium quae habent qualemcumque rationem notificantem nomen. cum omnis definitio sit ex genere et differentiis. non possunt definiri per illud genus. quod omnes rationes essent termini. ergo ex praedictis sequitur quod quod quid erat esse. Solae enim species videntur dici non secundum participationem et passionem. quod sola ratio speciei quae ex genere et differentiis constituitur. sive illud aliquid sit totaliter. |#25 Alio modo quando accipitur ad expositionem nominis simplicis aliqua oratio notior. Illud autem. quod etiam ilias. non habent quod quid erat esse. sed participat aliquid eius. scilicet prima. si sit talis ratio. Potest enim poni cuilibet rationi nomen. sicut albus homo. Uno modo sicut quando nomen minus notum manifestatur per magis notum quod de eo praedicatur: ut si hoc nomen philosophia notificetur per hoc nomen sapientia. scilicet homo vel homo albus. et similiter rationale de animali. accipitur haec oratio. quasi sit idem quod album et quod homo.|#17 Item patet. non sit nisi eius quod est aliquid. Sicut ferrum ignitum. Esse enim hoc aliquid convenit solis substantiis. sicut album praedicatur de homine non per se. |#24 Sed in aliis quidem si est eis nomen positum. sed solum his. Hoc enim est primum in praedicationibus quod per se praedicatur. nisi sit de essentia illius definiti. potest esse ratio declarans quid significat nomen. quod si album habet quod quid erat esse et definitionem. Item subiecta praedicantur de propriis passionibus. sicut potest poni huic rationi. sicut essentia generis est essentia speciei. sunt quaecumque praedicantur per se. Unde illa quae non significant aliquid.

uno modo significat substantiam et hoc aliquid. ut ens dicitur de substantia et accidente. Manifestum est enim quod oportet definitionem et quod quid est vel aequivoce praedicari in substantia et accidentibus. quod dicendum est. |#7 Non enim est rectum quod quod quid est et definitio dicatur de substantia et de accidentibus. ibi. |#6 Quapropter id quod dictum est de definitione et quod quid est in substantia et accidentibus. Et hoc quid. Alio modo significat singula aliorum praedicamentorum. sic et de non ente hoc dicere possumus. |#3 Non tamen simpliciter in qualitate est quid est. vel addentes et auferentes secundum magis et minus. Primo ponit solutionem. idest per posterius. non ens est. aliis autem alio modo. Interrogamus enim de quali sive qualitate quid est. non tamen absolute significat quid. nec id quod per eam significatur. ex hoc patet. sicut qualitatem et quantitatem et alia huiusmodi talia. Sicut aliqui dicunt logice de non ente loquentes. quod quod quid est et definitio non sit accidentium. sed etiam absolute significat quid. in quibus est quod quid est. neque aequivoce.. et ita dicimus qualitatem habere quid non simpliciter. Unde patet. sed substantiarum: aut oportet secundum alium modum solvendi dicere. sed primum de substantia. licet significet quid est albedo. sive secundum prius et posterius. non tamen significat unum et idem de omnibus de quibus dicitur. magis est substantiale quam substantia.sermone simplici quasi ad expositionem huius simplicis dictionis. ideo modus entitatis substantiae. color. ita color albedinis. Et sicut dicimus. erit quod quid erat esse. quod sicut animal est quid hominis. oportet quidem igitur intendere. sicut quid est albedo. et respondetur. idest praedicare definitionem circa singula. oportet igitur intendere ad considerandum quomodo oportet dicere. quod non scibile est scibile secundum quid. ut videlicet. quia non est. sed quid est qualitatis. quod qualitas est de numero eorum. |+4 Lectio 4 |#1 Hic ponit secundam solutionem propositae quaestionis: et circa hoc tria facit. neque simpliciter et eodem modo. quia de non scibili hoc scire possumus quod non scitur. cum in aequivocis non habeatur respectus ad aliquod unum. idest univoce. et respondemus quod est color. Primo ostendit quomodo definitio et quod quid est invenitur in substantia et accidentibus. ut clystere. quae possent ex praedictis oriri. quia est in genere substantiae. Secundo probat eam. et numerus dualitatis. ibi. Dicitur enim corpus medicabile. idest secundum quid. Tertio removet quasdam dubitationes. sicut in praedicta solutione est dictum. est manifestum: scilicet quod quod quid erat esse primo et simpliciter inest substantiae. Invenitur enim in qualitate quid huiusmodi. ut dicamus. non autem similiter. quod in singulis praedicamentis respondetur aliquid ad quaestionem factam per quid. habet autem dubitationem. quod definitio dicitur multipliciter sicut et quod quid est. Tamen talis ratio non erit definitio. ut purgatio et vas medicinale. Nec iterum univoce dicitur secundum unam rationem. et dicit. |#4 Propter hoc enim quod omnia alia praedicamenta habent rationem entis a substantia. quia est subiectum medicinae. Secundo quomodo de utrisque praedicetur. animal. ut cum dicimus quod color est quid albedinis. participatur secundum quamdam similitudinem proportionis in omnibus aliis praedicamentis. non quia non ens sit simpliciter. scilicet esse quid. idest secundum quid aliis conveniat quid est. quod ex quo definitio et quod quid est invenitur aliquo modo in accidentibus et in substantia. non solum dicit quid est homo. simpliciter convenit substantiae. 196 . et consequenter aliis: non quidem ita quod in aliis sit simpliciter quod quid erat esse. |#2 Quod enim aliquo modo. non ea dicamus univoce praedicari quorum non est una ratio in essendo. sed huius. illud autem palam. quia eo utitur medicina. sed quia non ens est non ens. Sed cum quaeritur quid est albedo. Et simpliciter qualitas non habet quid simpliciter. et opus medicabile. et respondetur. scilicet quantitati vel qualitati. sed secundum quid. non tamen magis quam quomodo se habent. id est substantiam. |#5 Deinde cum dicit oportet igitur. ita et quod quid est. sed quale. ly animal. Ipsum enim quod quid est. etc. quia exercetur a medicina. nec etiam dicitur aequivoce. sed quid qualitatis. Ostendit quomodo quod quid est et definitio praedicetur de eo quod invenitur in substantiis et accidentibus. Et ideo qualitas non habet quid simpliciter. Dicit ergo primo. ibi. Cum enim quaero quid est homo. certior oratio accipitur. Circa primum duo facit. sed quod quid erat esse huic vel illi. Et sic patet quod non dicitur omnino aequivoce medicinale de his tribus. Sed sicut medicabile dicitur de diversis particularibus per respectum ad unum et idem. et per posterius de aliis praedicamentis. Sicut autem ens praedicatur de omnibus praedicamentis.

Quod tamen dicitur in prima solutione quod non habent definitionem accidentia. Sed simum est passio nasi secundum se. sicut haec ratio non esset definitio domus. quorum quoties unum per se dicitur. et sic de aliis. quia in definitione aquilini ponitur nasus. illi scilicet quae significat unum. |#10 Non tamen sufficit quod sit unum in continuitate illud quod per rationem significatur. sine quo definiri non possunt. inquantum significat hoc in hoc. |#13 Secundum est. Sed dicitur analogice per respectum ad unum. sequitur quod erit ratio albi hominis definitio. aliud qualitatem. si aliquis velit dicere quod ratio. idest nasus. Sed tunc ratio significans unum erit definitio. et huiusmodi sunt in quibus. quia de omnibus est eadem ratio. sive dicatur quod accidentia non habent definitionem. Praenotanda autem sunt duo ad evidentiam primae particulae. si significet unum aliquod illorum modorum. scilicet ad medicinam. |#12 Deinde cum dicit habet autem removet quasdam dubitationes circa praedeterminata. Copulata autem dicuntur. si dicerem. sicut album inest calliae et homini per accidens. quia albus homo est quodammodo unum. cum non sit nasus de intellectu concavi. ratio albi per posterius. inquantum callias est albus. Et videbantur pro se habere hoc. quae habent determinatum subiectum. illud palam esse quod definitio et quod quid erat esse. |#9 Deinde cum dicit illud autem probat secundo positam solutionem dicens. Et ita simitas erit quoddam dictum ex duobus. et dividitur in duas. Et hoc sic patet. |#8 Et quia posuerat duas solutiones. ibi. quod domus est lapides et cementum et ligna. idest poema de bello troiano esset definitio. et omnia alia quaecumque secundum se dicuntur existere in aliquo. subiungit quod nihil differt qualitercumque aliquis velit dicere de praemissa quaestione. Videtur enim. et quaedam copulata. nisi forte per accidens. quod sit extra essentiam definiti. secundum duas dubitationes quas removet. Non enim omnis ratio. quod quidam dicebant nullam definitionem esse ex additione. et concavitas. quod definitio significat essentiam rei. quia illud bellum in quadam continuitate temporis est peractum. ad hoc quod sit definitio. et quod facit medicinam. quae est ex additione. quod in eorum definitione ponatur. quod si illa definiuntur. Semper enim in definitionibus potest poni ratio loco nominis: sicut si dicimus quod homo est animal rationale mortale. Et est planior sensus. Simitas autem est accidens compositum. de substantia et accidente. Alia autem translatio loco eius quod est concavum. quod quaedam accidentia sunt simplicia. Aut etiam non sufficit quod sit unum per colligationem. ista ratio non significat unum. Unum enim dicitur multipliciter sicut et ens. primo et simpliciter est substantiarum. sed copulatorum erit definitio. quod nullius eorum possit esse definitio. ut dictum est. intelligitur per prius et simpliciter. necesse est eorum definitionem ex additione facere. |#14 Est ergo dubitatio. sed alicui determinatae rationi competit quod sit definitio. Sic enim ilias. Sed alio modo erit definitio ratio albi. idest determinatum accidens in determinato subiecto. sicut in definitione simi. est autem et alia dubitatio. Ens autem hoc quidem significat hoc aliquid. idest quod in nulla definitione ponitur aliquid. et ratio substantiae. Unde illud quod est extra essentiam rei. Ergo simpliciter unum per prius erit in substantia. non tamen solum et substantiarum. Palam est ergo. quia ratio substantiae erit definitio per prius. sed per posterius secundum quid. qua nomen per rationem exponitur. sed multa. Secunda. nec nomen expositum per quamcumque rationem. et simitas: concavitas est simpliciter accidens. Dicitur enim de accidente in respectu ad substantiam. cum sine propriis subiectis definiri non possint. semper est definitum. |#11 Si igitur ad rationem definitionis pertinet quod significet unum. idest in quorum rationibus existit nomen eius cuius est passio. habet aquilinum. et ideo talis ratio non est definitio. idest substantia. praecipue in comparatione ad nasum. Et similiter quod quid est et definitio. Quorum primum est. cum etiam accidentia aliquo modo habeant definitionem et quod quid erat esse. et aequale quantitati. ut videtur.Non enim est eadem ratio secundum quam dicitur medicinale id quo utitur medicina. non dicitur nec aequivoce nec univoce. Simplicia dicuntur. cui accidit hominem esse. potest 197 . aliud quantitatem. Sicut si accipiamus haec tria. aut etiam ratio eius. sicut curvum et concavum et alia mathematica. idem est quod definitio. non tamen primum. non debet poni in eius definitione. sive quod habent. quae non habent subiectum determinatum. et tamen per prius substantiam et consequenter alia. sed per respectum ad unum. sicut unum per prius et posterius de utroque dicitur. Sed sicut masculinum per se competit animali. Naso enim inquantum huiusmodi competit esse simum. et nec concavitas nec simitas est passio nasi secundum accidens. cum sit nasus de intellectu eius. Si enim dicam quod socrates est albus et musicus et Crispus. et per posterius in aliis. non est definitio illorum accidentium quae sunt simplicia.

idest secundum quid et posterius. et loco simi iterum nasus concavus. idest sine naso. Propter quod. Primo movet dubitationem. Si enim esset aliorum praedicamentorum. Unde cum dicitur nasus simus. est sine animali. sed latet etc. idest rationes aliquas. erit bis idem dictum. Quare patet. Accidentia vero non habent esse nisi per hoc quod insunt subiecto: et ideo eorum quidditas est dependens a subiecto: et propter hoc oportet quod subiectum in accidentis definitione ponatur. vel non possit dici nasus simus. quod in eis non sit quod quid erat esse. ita quod oporteat exteriorem essentiam in eius definitione poni. ut supra dictum est. quod hoc. quod significat quamdam qualitatem animalis. propter hoc quod simum non potest intelligi sine re cuius est per se passio. aliter erit definitio eorum quam substantiarum. aut non. nihil aliud est quam dicere. Similiter si dicam quod masculus est animal potens generare in alio. sequetur quod idem sit simum et concavum: quod patet esse falsum. Secundo ponit solutionem. verum est de definitione prout invenitur in substantiis. |#16 Aut si est aliqua definitio eorum. quod est alia dubitatio de praedictis. Quod enim dicebatur. |#19 Quod si hoc non est verum. quod est inconveniens. dicatur multipliciter. licet subiectum non sit de essentia accidentis. non dicuntur certe. 198 .poni loco nominis animalis definitio. quod non contingit separatim ostendere. |#21 Deinde cum dicit sed latet solvit praemissam quaestionem. dicens. poterit removeri nomen simi. Si ergo definitio aliquorum est ex additione. loco concavi potest accipi simum. sicut contingit in definitionibus substantiarum. inconveniens videtur dicere quod in talibus accidentibus sit quod quid erat esse. quod non est alicuius praedictorum accidentium copulatorum quod quid erat esse et definitio vera. idest certitudinaliter. cum non possint nisi ex additione definiri. sequetur quod bis accidat idem dicere. sicut contingit notificare album sine hoc quod in eius definitione sive ratione ponatur homo. |#22 Quare sic quidem. Sic autem. Semper enim loco nominis potest poni definitio illius nominis. Et sic in hac conclusione innuit solutionem dubitationis praemissae. quod nasus simus est nasus nasus concavus. Si autem praedicta accidentia copulata habent terminos. sicut creatura dependet a creatore et tamen creator non est de essentia creaturae. quia oportet quod animal ponatur in definitione feminini sicut et in definitione masculini. ut videtur. nullius erit definitio nisi substantiae. quandoque quidem in recto. quae est nasus concavus. nec etiam quod quid erat esse. Substantia enim quae habet quidditatem absolutam. Sed non contingit ita notificare femininum sine animali. non dependet in sua quidditate ex alio. |#18 Si autem non est idem dicere nasum simum et nasum concavum. Sic ergo videtur dicere. quandoque vero in obliquo. concavum vero potest dici sine naso. si verum est quod hoc inconveniens sequatur. sequitur quod accidentia copulata non habent definitionem. si nulla definitio est ex additione. quemadmodum diximus in solutione secunda. ut dicamus. si hoc quod dico simum plus habet quam concavum. Aut enim est idem dicere nasus simus et nasus concavus. possum etiam dicere quod masculus est substantia animata sensibilis potens generare in aliquo alio. Dicit ergo primo. vel si dicatur. quod rationes. sed alio modo per posterius. Sic autem praedicta accidentia non habent definitionem. nasum nasum concavum. Si idem. semper posita nominis definitione pro nomine. quod cum dico. nec definitio feminini. quod solius substantiae est definitio. ut dicatur quod homo est substantia animata sensibilis rationalis mortalis. quod nasum simum. Constat enim. |#15 Et sic patet. cum alia sit definitio utriusque. oportet quod alio modo sint illi termini quam definitiones: aut quod definitio et quod quid erat esse. cum simum sit concavitas in naso. sicut in praemissis est ostensum. scilicet quod est nasus. sicut definitio aequalitatis et definitio imparis oporteret quod sumeretur ex definitione suorum subiectorum. Unde. et addi naso definitio simi.. |#20 Palam est itaque. Accidens autem dependet a subiecto. quia concavitas in naso non est nisi simitas. erit etiam aliorum. nasus concavus. oporteret quod esset ex additione subiecti. et sic in infinitum. in infinitum fiet repetitio eiusdem nominis. idest notificare aliquod praedictorum accidentium quae diximus copulata. idest simpliciter per prius. |#17 Deinde cum dicit est autem ponit secundam dubitationem: circa quam duo facit. sequetur. quod significatur per definitionem. quod nulla definitio est ex additione. quasi ea quae dicuntur univoce. sed dicuntur secundum prius et posterius. ibi. Non enim definitio imparis est sine numero. quod moventem praedictam quaestionem latet.

Alterum enim est id quod est esse albo homini. Hoc enim inquirere et manifestare. idest quod quid erat esse albi hominis. hoc videtur esse dicendum. nisi ratione substantiae. quia non esset contra rationem albi. Intendit enim inquirere inferius. et pro tanto id quod erit esse albo homini. Primo enim ostendit quid prima facie circa quaestionem propositam verum esse videatur. et ad hoc valet ista perscrutatio. et non dicunt substantiam subiecti. Et circa hoc tria facit. Si ergo quod quid erat esse albi hominis. et similiter de aliis. et utrum partes definitorum intrent in definitionem eorum. quod quod quid erat esse pro tanto videtur esse non aliud ab eo cuius est. ut in secunda solutione dicebatur. patet. est substantia eius cuius est quod quid erat esse. Secundo probat eam. et unumquodque cuius est quod quid erat esse. ratione albi. dicens. nasus concavus. Tertio ostendit contrarium solutionis praedictae esse absurdum et impossibile. est aliquid praeopere. ibi. Quod enim praedicatur de homine albo. ibi. utrum universalia sint substantiae rerum. simitas est concavitas nasi. quia non est necesse. consequenter inquirit quomodo se habeat quod quid erat esse ad id cuius est. et per posterius et secundum quid accidentium. quod statim. quia cum dicitur. sed quasi additum essentiae. ut differentia. ad designandum quod accidentia non habent subsistentiam. sicut prima solutio habebat. non oportet loco simi accipere nasum concavum. sicut dicitur. et homo albus. ibi. idem enim est homo. in primo aspectu. nisi ex subiecto. sit idem aut diversum. Primo movet quaestionem. ergo quod quid erat esse albi hominis non est idem albo homini. inquantum illa duo accidentia non uniuntur nisi unitate subiecti. |#3 Deinde cum dicit in dictis quidem. erit etiam idem homini: sed non est idem homini. sed solum concavus. Secundo solvit eam. Accidens enim non est subiectum. quae praedicantur de ipso. |#24 Patet igitur quod cum dico. Tertio ostendit quod ex solutione praedicta. Sed simum addit supra concavum. habitudinem ad determinatum subiectum: et sic determinato subiecto quod est nasus. |#2 Deinde cum dicit singulum enim solvit propositam quaestionem. nasum simum. |#4 Quod sic videtur. quando accidens significatur ut accidens in concretione ad subiectum: ut cum dico. Unde secundum quod in albo intelligitur homo. in dictis vero secundum se. quasi sit de essentia eius. Circa primum duo facit.|#23 In recto quidem. |#5 Quod autem quod quid erat esse albi hominis non sit idem homini. Quando vero accidens significatur per modum substantiae in abstracto. absurdum vero apparebit. Vel est primo et simpliciter earum. Primo ponit quaestionis solutionem. erit etiam esse homini. sicut album et musicum unitate hominis de quo praedicantur: est ergo homo ut 199 . homo et homo albus sunt idem. videtur esse diversum quod quid erat esse praedicati a subiecto. Hoc autem quod est quod quid erat esse. et ipsum quod quid erat esse. Si enim albus haberet esse aliud a subiecto. |+5 Lectio 5 |#1 Postquam determinavit Philosophus quid est quod quid erat esse. Tunc enim nasus ponitur in definitione simi quasi genus. quae praedicantur secundum accidens. Unde simum et concavum per essentiam idem sunt. quam nunc proponit. quia est eius substantia: itaque in illis. ibi. sicut utrum quod quid erat esse homini et homo sit idem aut diversum. simus est nasus concavus. Ostendit in quibus quod praemissum est non sit verum. tunc subiectum ponitur in definitione eius in obliquo. Secundo ostendit in quo eius contrarium accidat. quod quaecumque dicuntur secundum accidens de aliquo subiecto. quia nasus non ponitur in definitione simi. |#25 Ultimo concludit ex praedictis. in dictis quidem itaque. quod perscrutandum est utrum quod quid erat esse cuiuscumque. sit idem albo homini. et quorum. possunt solvi sophisticae rationes. nec oportet aliquid loco simi ponere nisi concavum: et sic non erit dicere loco eius. Dicit ergo primo. quod sint eadem illi: subiectum enim est quodammodo medium inter duo accidentia. Et circa hoc tria facit. quae circa haec fiunt. quam intendimus facere in sequentibus. ibi. aliquid praedicaretur de composito. Dicit ergo primo. et non alterum ab unoquoque cuius est. nihil differt simus a concavo. ut dicunt. homo albus. non praedicatur de eo nisi quia praedicatur de homine. ab eo quod est albus homo. quod in omnibus rebus singulum non sit aliud a sui substantia. quod definitio quae est ratio eius quod quid erat esse. quod palam est. singulum enim non aliud. solum est substantiarum. supponitur homo. quod quid erat esse alicuius non erit idem cum eo cuius est quod quid erat esse. utrum scilicet ut idem. Unde videtur per hanc rationem in primo aspectu quod quod quid erat esse sit idem. Et sic in his quae sunt secundum accidens. vel posset praedicari. vel ut diversum. sophistici vero elenchi. idest praenecessarium ad perscrutationem de substantia.

idest si quod quid erat esse et id cuius est. quod in illis. quod est esse albo. nulla res poterit sciri: quod fuit primum inconveniens. substantiae est. Secundum inconveniens est. nec etiam ei quod est esse enti. Circa primum duo facit. sequetur quod sicut istae substantiae ideales ponuntur praeter substantias sensibiles. secundum accidens vero dictum. et ita in omnibus aliis ideis. |#6 Sed ex hoc posset aliquis opinari. idest ideae boni. Secundo quantum ad ea quae dicuntur per accidens. non inest bonum. Sed hoc non videtur esse verum. et ita ista duo extrema album et musicum essent per essentiam idem. aut nullum eorum sunt eadem cum suis quidditatibus. ut dictum est. Unde quod quid est esse albi. ita erunt aliae substantiae. Ostendit quod hoc. etiam sibiinvicem sunt eadem. inest ens. et quod est animali esse. Quod patet si ponantur aliquae substantiae abstractae ab istis sensibilibus. |#10 Et quod praedicta inconvenientia sequantur hac positione facta. ita etiam hoc. et quod est enti esse. necesse igitur est unum esse. competit esse bonum. idest quod quid est esse boni. quod si huic quod est esse bono. et ipsum ens. quia similiter aut omnia. quae dicuntur per se. Primo manifestat eam quantum ad ea quae dicuntur per se. |#9 Et exponit quod dixerat absolute. nec hoc quod quid est musici. et quod quid est esse musici. Quare etiam nec quod est esse enti erit idem cum ente. et similiter ipsum animal. oportebit hoc esse verum in omnibus in quibus est quod quid erat esse. quod dicitur per participationem ideae. et aliae naturae et ideae praeter ideas dictas a Platonicis. non sunt idem per accidens. sed etiam sunt abinvicem separata. ergo nec e contrario esse bonum inerit bono. nec aliquod aliorum habebit in se unum quod quid est. Et hoc dico sequetur si quod quid erat esse. et si quidem sint absolute abinvicem. et quod est bono esse. sequuntur duo inconvenientia: quorum primum est. Vel aliter. idest quidditati boni. Primo ostendit. et e converso. Et ita etiam quod quid erat esse substantiae idealis erit aliud ab ea. idest quidditas boni: quasi dicat absolutionem praedictam esse intelligendam secundum separationem quidditatis boni ab idea boni. et a particulari bono. ibi. quod sint eaedem per accidens. pari ratione et musicum. Huiusmodi enim substantias Platonici dicunt esse ideas abstractas. idest nec hoc. Si enim quod quid erat esse est aliud ab eo cuius est. Album enim et musicum sunt idem per accidens ex hoc. Si autem album esset idem homini per essentiam. quod utrumque est idem per accidens homini. Primo manifestat propositam quaestionem quantum ad ea quae dicuntur per se. et ita si ipsum bonum. Et circa hoc duo facit. quod haec eadem erunt non entia. nec similiter ei quod est uni. cuiuslibet autem substantiae est quod quid erat esse. inest esse bonum. |#8 Deinde cum dicit et si quidem. et id cuius est. ut videlicet nec ipsi bono. scilicet quod quid erat esse. quod est esse bonum. Secundo quod non est separatum. semper necesse est idem esse quod quid erat esse et id cuius est. Nec iterum scilicet huic bono. non solum sunt diversa. Nec huic esse bonum. est prius ea. idest quidditati entis. quod harum rerum non sit scientia quarum quod quid est ab eis separatur. 200 . sed solum album et musicum. quae dicuntur per se. |#7 Deinde cum dicit in dictis vero manifestat solutionem propositam. et quod est esse musico. Si autem bonum propter separationem praedictam non inest ei. Hoc autem certum est quod album et musicum sunt idem per accidens. Et ita si unumquodque scitur per quod quid est. quod istae extremitates sint eaedem per essentiam: sed forsan hoc videtur esse verum. ibi. Circa primum duo facit. sunt idem cum eo quod est quod quid est esse hominis. album autem et musicum sunt extremitates. quod sicut album et musicum sunt idem per accidens. quae ponitur secundum Platonicos insit hoc quod est esse bono. Non autem quod quid est esse albi. dicens. inest unum. est alterum. idest si idea boni. Secundo concludit conclusionem intentam. quae erunt quod quid erat esse illarum idearum. non est aliud quod quid erat esse. quod sciatur quod quid erat esse illi: et hoc similiter se habet et in bono et in omnibus aliis. quod est quod quid erat esse non est separatum ab eo cuius est. a quo substantia rei dependet. patet: quia scientia uniuscuiusque in hoc consistit. quia quaecumque uni et eidem sunt eadem. erit ergo aliquid aliud a qualibet substantia quod quid erat esse eius. ut scilicet quod quid erat esse boni sit separatum a bono. ibi. Hoc autem est falsum. Dicit ergo primo. Vel si hoc quod quid erat esse pertinet ad substantiam rei: illud enim. et siquidem absolute. idest si quaelibet substantia habet quod quid erat esse.medium. quibus non sunt aliquae aliae substantiae abstractae nec aliquae naturae priores eis. quod in his. idest quod quid est utriusque sit idem per accidens. Quare sequitur. et etiam illae aliae substantiae sunt priores ideis. idest quod quid erat esse huius ideae.

|#17 Deinde cum dicit secundum accidens manifestat solutionem positam quantum ad ea. A ergo. Ad hoc enim quod res sint scitae. et quod sint entes. apparebit absurdum si quis unicuique eorum quod quid erat esse imposuerit nomen. scilicet quod quod quid erat rei sit idem cum re si extiterit. necesse est ambo. et vocetur a. nec entes. Quare secundum expositionem prout unum esse dicuntur quae sunt unum in essendo et in sciendo. Quare patet. ne intelligatur esse idem cum subiecto. |#18 Deinde cum dicit absurdum vero ostendit quod contrarium dictae solutionis est absurdum. quae dicuntur secundum accidens. scilicet quod haec res sensibilis non sit substantia. idest quod quid est boni. nec bonum. idest quod nihil erit ens. Et hoc propter duplex significare. quod quodammodo est idem quod quid est albi hominis cum homine albo. Et hoc est quod dicit. nec aliquid huiusmodi. Non enim est idem homini. idest si fuerit verum. Verbi gratia. quod ex quo per diversitatem et separationem eius quod quid erat esse a rebus. oportet quod sint secundum participationem illarum specierum. |#14 Ex hoc autem Philosophus dat intelligere destructiones specierum. scilicet quod non sunt species. nec animal. et non esse de aliquo subiecto. quod in his quae dicuntur secundum accidens non est verum dicere. et ipsum. et quodammodo non idem. quia species sunt separatae a rebus. et ita huic. probans ex parte eius quod quid erat esse. sequetur quod id. unumquodque et quod quid erat esse eius. nisi ut per eas possit haberi scientia de istis sensibilibus. quod dicere aliud esse quod quid erat esse rei. |#15 Similiter ad idem ostendendum. et accidens. esse unum aliquid. necesse est igitur esse unum benignum. |#13 Licet non propter aliud ponerent Platonici species. duo possunt significari: scilicet quod sit idem homini. idest albo. |#16 Ex his itaque rationibus manifestum est. quas postmodum destruxerat. quod quod quid est esse rei sit idem cum re quam ipsae species. Si ergo diceremus. et ita illae species erunt de subiecto. et scire quid est eius. nec etiam albo homini respectu subiecti. et quod quid erat esse erit aliud quod quid erat esse. palam est. quae dicuntur per se et primo. bonum autem ad ipsam ideam boni. ut per earum participationem essent. quod superius probavit solutionem positam esse veram suppositis speciebus. quod est subiectum. habeat haec res quoddam nomen. etiam si verum sit quod sint species. Et similiter est de omnibus aliis. sicut equus. Et circa hoc ponit duas rationes. Equus est quaedam res habens quod quid erat esse equo. non sunt bona. cum sit quaedam res. Idem enim est quod quid erat albo et album. quod unum est et idem non secundum accidens. habebit quod quid erat esse. Ponebant enim Platonici. quod quod quid est albi hominis sit idem homini albo. ut benignum pertineat ad bona particularia. |#19 Circa quarum primam dicit. Proprium enim est substantiae in subiecto non esse. et quod quid erat entis ab ente. idest quod quid est boni. quae Platonici dicebant bona per participationem. Si enim species non ponuntur nisi propter scientiam rerum. quam per id quod est ab eo separatum. quod est equo esse. Procedit autem 201 . Sed forsan magis est sufficiens ad praedictam positionem. erit aliud quod quid erat esse: quod patet esse absurdum. Licet non possit dici quod sit idem cum homine albo. Unde necessarium fuit. Et similiter in sciendo.|#11 Iterum patet quod sequitur secundum. Magis autem aliquid cognoscitur et habet esse per id quod est sibi coniunctum et idem. idem est scire unumquodque. Et ponit haec duo. Sed si ista subiecta. vel quod sit idem albo. quia non poterit bonum esse illud. Etenim potest significare subiectum cui accidit album. quas Platonici ponebant. quae dicuntur bona et entia. etiam hoc non posito et eo posito magis quam hoc. Quod quidem necessarium fuit propter hoc. quamvis non sint species ideales. quod necesse est ideas esse substantias. sequitur quod vanum sit ponere species. quia si sunt ideae quales Platonici eas esse dicebant. ut dictum est. quod sit idem quod quid erat esse. dicens. Cum enim dicitur homo albus. quod est bono esse. quod est inconveniens. si ista sensibilia sint substantiae. nec entia: quod fuit secundum inconveniens. Quod quidem si sit alia res ab equo. sequetur quod ista. et esse earum. ut reiteraret probationem. sed tamen est idem ipsi passioni. quod supra probaverat ex parte specierum. ex parte subiecti potest aliquid attribui ei ratione subiecti. sequitur quod res nec sunt scitae. Tunc enim eadem ratione. scilicet rem et quod quid erat esse eius. idest. alterum a se. hoc est sufficiens. et rem ipsam. et ad hoc sufficit alia positio. vel accidentis ratione. et hoc quod est benigno esse. Si igitur quod quid est boni est separatum a bono. |#12 Deinde cum dicit necesse igitur concludit Philosophus conclusionem principaliter intentam. et bonum et bono esse. quia in illis est alia ratio. et non per aliud sive per accidens. et ipsum cuius est quod quid erat esse. dicens. cui non inest hoc. idest quod quid est benigni.

humanitas significat ut pars. quod non. et non per accidens. et ideo homo significat ut totum.. |#21 Secundam rationem ponit ibi. et idem ei. et ita sunt secundum rationem unum. nec ex quibus interrogabit aliquis. est quod habet principia essentialia. quae dicta sunt. hoc procederet in infinitum. in qua non sit aliquod accidens. |#23 Sciendum est etiam ad evidentiam eorum. unumquodque et id quod est unicuique esse. sed est unum per se. oportet quod quid est esse de definito praedicari. quod per eas scientia de istis rebus sensibilibus haberetur. Oportet enim dicere quod sint duae res. Et si aliquis dicat quod quod quid est esse quidditatis equi. Et hic erit unus modorum. quid prohibet statim a principio dicere. et ad hoc. quod quod quid est esse est id quod definitio significat. cum ad hoc sufficiat quod quid est rei sensibilis in re sensibili existens. est ipsa substantia. Si aliud est quod quid erat esse rei et res. quo homo sit homo. et ostendunt. quod quaedam sunt suum quod quid erat esse? quasi dicat. quod nihil differat abstractum a concreto. non in his quae sunt per accidens. et non genus. Sed tamen humanitas accipitur ut principium formale eius. non tamen homo significat aliquid separatum ab accidentibus. Unde. hic intendit ostendere. cum definitio praedicetur de definito. nec quibus quaestionibus adaptet aliquis solutionem. sequetur quod idem sit album et socrati esse etc. |#20 Sed sciendum. quod non solum res et quod quid erat esse eius sunt unum quocumque modo. et quando non. et ad hoc. sed animal rationale et mortale. et quorum est. sed a formis quae sunt in materia. 202 . |+6 Lectio 6 |#1 Postquam Philosophus ostendit quid est quod quid erat esse. quod species separatae non sunt necessariae ad scientiam rerum sensibilium. sicut prima ratio processerat circa ideas. ibi necesse est. Non enim est unum secundum accidens unum et quod quid erat esse uni. nec ad esse earum. Unde. idem esse. nec ex quibus fuerit solvens. Et eadem ratione erit tertia res quae est quod quid erat esse ei. |#24 Humanitas autem pro tanto non est omnino idem cum homine. ad ostendendum scilicet quod non idem sunt quod quid erat esse rei et res. quod quidditates et formae existentes in istis sensibilibus non generantur ab aliquibus formis extra materiam existentibus. Est enim humanitas. quia si idem est socrates et socrati esse. Non igitur est quod quid est esse hominis humanitas quae de homine non praedicatur. et exclusionem omnium accidentium. sed animal rationale mortale.haec ratio eodem modo circa quod quid est. qui faciunt ad hanc positionem. sed etiam sunt unum secundum rationem. nihil. quarum altera sit unum. quia importat tantum principia essentialia hominis. et non ut differentia. idest non differt ex quibus procedat aliquis argumentando. palam est quod unum et idem est in his. qua homo est homo: nullum autem accidentium hominis est. licet in significatione hominis non includantur accidentia eius. quod ostendit in hoc capitulo. Ostendit autem iam in praecedenti capitulo. quae dicuntur primo et per se. quod est quod quid erat esse. Est enim idem in his quae sunt per se. Solutio patet ex praecedentibus. quod est quod quid esse unius. amplius si quae talis est. Hoc autem ipsum quod est homo. Cum ergo non sit procedere in infinitum. quas ponebat esse necessarias ad hoc. rationalitas ut principium differentiae. quae est quidditas equi. Unde restat ostendere. dummodo sit eadem radix solutionis. Patet igitur ex dictis. Quod maxime patet in Deo. et cui possunt accidentia inesse. solvuntur sophistici elenchi. quando quod quid erat esse uniuscuiusque est idem cum unoquoque. et quod non est aliud ab eo cuius est. Ut cum quaerunt sophistae. |#25 Si autem est aliqua res. unde omnia accidentia hominis excluduntur a significatione humanitatis. quo destruitur positio Platonis ponentis species separatas. |#22 Deinde cum dicit sophistici autem dicit palam esse quod eadem solutione qua soluta est prima quaestio. socrates autem est albus. sicut animalitas sumitur ut principium generis. quod species separatae non sunt necessariae ad generationem sensibilium. ut ex dictis potest esse manifestum. quod earum participatione res sensibiles existerent. Humanitas enim non respondetur quaerenti quid est homo. et altera quod quid erat esse uni. si est idem socrates et socrati esse. Sic enim non differt. quod essent principia generationis rerum sensibilium. et sic in infinitum.

Primo proponit quasdam divisiones circa rerum generationem. Cum enim generatio sit de non esse in esse mutatio. In secunda ostendit propositum. Secundo inducit conclusionem principaliter intentam. et ex aliquo. In prima praemittit quaedam. quae maxime dicimus esse substantias. sed etiam in artificiali (de aliis enim duobus est manifestum): dicens. |#5 Deinde cum dicit et generationes manifestat quod haec tria inveniantur in tribus modis generationis. non solum in naturali. sicut cum generatur ignis. quod dicitur materia. Hoc vero est aliquid. Materia autem et forma. potentia vero pertinet ad materiam. ibi. cum accidit aliquid praeter id quod intendebatur ab aliqua causa per se determinata. ex quo fit quod generatur. et iterum fiunt aliquid quod est terminus generationis. nisi inquantum sunt principia substantiae compositae. |#6 Deinde cum dicit hoc autem exemplificat in generationibus naturalibus tria praemissa. quia in omni generatione fit aliquid actu. quaedam fiunt a natura. inquantum causam determinatam habet. ut per aliquid intelligatur quodlibet praedicamentum. Fortuna quidem in his quae aguntur ab intellectu. idest substantias particulares compositas. quod est agens. ex qua aliquid generatur. non autem ars. Dicit ergo primo. |#7 Inter autem haec tria. aut animal ex virtute naturali rebus indita. idest substantiam. et vanum. |#2 Si vero est causa per accidens. vel aliquod aliud praedicamentum. quarum principium est natura. Utrumque vero sub automato. ibi. Casus autem etiam in aliis. Et circa hoc duo facit. est materia. Secundo et in generatione quae fit secundum artem. et sic est ars. ibi. aut quale. Unde et per se dicitur. |#4 Et huius divisionis ratio est. oportet id quod generatur quandoque quidem esse. Circa primum duo facit. quod omnia quae fiunt vel secundum naturam vel secundum artem. ideo hic docet generalius esse sumendum. quia supra dixerat quod hoc aliquid proprie est in substantiis. |#3 Deinde cum dicit omnia vero ponit secundam divisionem. duo se habent ut generationis principia. scilicet materia et agens. ut homo aut planta. aut est causa per se. Cuius divisionis ratio est. Ponit autem duas divisiones: quarum prima accipitur penes ea quae generantur. idest per se vano. Tertio in generationibus quae fiunt a casu. quare sicut dicitur. Circa primum quatuor facit. hoc quidem est. aut aliquis intellectus. scilicet quod generatur. quae est principium actionis in agente. Omne enim quod generatur vel per artem vel per naturam. a quo fit generatio. Nihil autem potest dici de potentia in actum procedere. inquantum praeter intentionem accidit. Omnia enim quae fiunt. Primo manifestat propositum. dicens. Compositum autem generatum. quia vanum est quod est ordinatum ad finem. et quaedam a casu sive automato. vel significat hoc. idest compositum quod generatur. et generationes autem naturales. ibi. inveniatur in omni generatione. Et quia natura est generationis principium. si vero a casu. Ars vero non est in artificiato quod fit per artem. |#8 Deinde cum dicit omnia vero probat quod unum trium. quoniam vero ab aliquo fit quod fit. omnia vero quae fiunt. ibi. habent materiam ex qua fiunt. et non attingit ad illum. fiunt ab aliquo agente. quae sunt necessaria ad propositum ostendendum. Si enim est causa per se: vel est principium motus in quo est. quod in generatione naturali. aut quando. Hoc enim quod dixit aliquid. sed in alio. Primo ostendit hoc in generatione naturali. de quibus magis est manifestum quod sint substantiae. Circa primum tria facit. tertium autem se habet ut generationis terminus. quod eorum quae fiunt. aut quantum. generationes vero aliae. Hoc autem a quo generatur aliquid eorum quae sunt secundum naturam. quae sumitur penes ea. Primo manifestat quae generationes sint naturales. actus vero ad id quod generatur. tam materia. ut supra habitum est. est possibile esse et non esse. non sunt substantiae. Et. quaedam ab arte. quod dicitur agens. sic est casus et fortuna. quod prius erat in potentia.Dividitur ergo in partes duas. sicut ex materia. dicitur natura. quae est principium generationis in agente. Natura enim est principium motus. idest sub per se vano comprehenditur. in eo in quo est. quia causa generationis. ut patet secundo physicorum. scilicet principium ex quo. in quo potest esse generatio simpliciter vel secundum quid. quae ad generationem requiruntur. vel est extra ipsum. Et tam casus quam fortuna invenitur in his quae fiunt propter aliquid. quam forma. aut est causa per accidens. dicitur esse a natura vel secundum naturam. et modum generationis. aut aliquid talium. Hoc autem quod est in unoquoque in potentia ad esse et non esse. dicens. et sic est natura. quandoque non esse: quod non esset nisi esset possibile esse et non esse. 203 . aut planta. per se vel per accidens. Secunda penes ea quae ad generationem requiruntur: et hanc ponit ibi. nisi per aliquod ens actu. Secundo manifestat eas. quod istae generationes sunt naturales.

duplicem habent dubitationem. quae generantur per naturam. Sicut autem contingit effectum qui fit per artem etiam praeter intentionem artis aut intellectus fieri. Quae quidem cum fiunt ex spermate. quae non natura fiunt. sed tamen est in alio secundum numerum. sed non in idem numero. scilicet materia. nec tamen genitum et generans sunt idem numero. ut possit sic vel aliter facere: quod in rebus naturalibus non contingit. quaedam fiunt a casu et a fortuna: quando scilicet aliquod agens per intellectum intendit finem aliquem per suam actionem. assimilatur arti. possimus uti in rebus naturalibus. quae sunt aliae a naturalibus. |#12 Et propter hoc dicitur in secundo physicorum quod forma et finis generationis incidunt in idem numero. sicut cum dicimus quod calidum et ens actu.Est enim in potentia ad formas per quas res habent esse. et per putrefactionem. ita et virtus formativa. quia natura est principium intrinsecum. ab arte vero fiunt. sed semper habent aliquam conformitatem. |#18 Et hoc similiter contingit in artificialibus. immo agunt ad aliquem effectum. |#14 Deinde cum dicit generationes vero determinat de his quae generantur per artem: et circa hoc duo facit. scilicet in rebus naturalibus. 204 . Quamvis enim nomine factionis. determinato modo ab aliquo superiori praestito eis. ut ex supra habitis patet. dicitur esse natura. |#11 Et iterum principium. ut idiotae. sicut in factis a natura. Sicut enim aliquis argumentatur per artem. cum autem sine spermate. Quaedam enim in his. fiunt a natura. habitu artis nondum perfecto. Generatio enim naturalis est. vel a mente. Homo enim generat hominem. quia videlicet non semper generans et genitum sunt eiusdem speciei. aliquis sine arte facere potest in huiusmodi per artem factibilibus. quae est ad naturam. aut animal. quod illa. sicut dealbatio quae est ad albedinem. facit actu esse tale: magis tamen proprie utimur in his quae fiunt per intellectum. Agens autem incidit cum eis in idem specie. sed specie tantum. sicut ab agente. vel a potestate. Et propter hoc generationes simplicium corporum dicuntur naturales. quae sunt secundum naturam. |#10 Et iterum illud secundum quod fit generatio. vel aliquis ordinatus processus intellectus. constituuntur ex sola virtute agentis. quae in Graeco dicitur praxis. et ex hoc sequitur sanitas. dicitur natura. licet principium activum generationis eorum sit extrinsecum. Sicut enim ars per determinata media pervenit ad formam quam intendit. quae est in spermate. quod generationes. quandoque vero per solum intellectum. sicut cum equus generat mulum. vel mente. vel proiiciendis. |#17 Harum autem generationum quae fiunt vel arte vel potestate. quod in omni generatione oportet esse materiam. Et ultimo concludit. quae scilicet est eiusdem speciei cum natura generati. Et de his perscrutandum est posterius in hoc eodem capitulo. et tunc dicitur a casu accidere: ita etiam et in illis. |#16 Cum autem ordo intellectus ad effectum requiritur. quae est in spermate. Primo distinguit generationem quae est secundum artem ab aliis generationibus. et provenit aliquis finis praeter intentionem agentis. Huiusmodi autem factiones vel fiunt ab arte. Relinquitur ergo. dicuntur factiones. ut postea dicetur. Nam principium ex quo est generatio naturalis. a quo fit generatio. quod universaliter quodlibet praedictorum trium quodammodo est natura. eadem fiunt et ex spermate et sine spermate. aliquis vero sine arte. Secundo ostendit quomodo fiat generatio ab arte. dicens. est natura dicta secundum speciem. Virtus enim. ibi. non videntur esse eadem quae generantur ex spermate. sic generantur sicut expositum est. ita etiam aliquod opus artis aliquis per artem. in qua est naturalis aptitudo ad talem formam. in quibus intellectus agentis habet dominium super illud quod facit. aut expellendis. Sicut cum aliquis intendit se confricare. et ad privationes per quas habent non esse. fiunt a casu. |#15 Potestas autem hic videtur pro violentia sumi. Dicit ergo primo. |#19 Haec autem verba hic posita. |#9 Deinde cum dicit universaliter vero ostendit quomodo praedicta tria se habent ad naturam. ut infra dicetur. Prima. quod maxime contingit in corporibus trahendis. sicut planta. et ab hoc principio tales generationes dicuntur naturales. scilicet forma generati. aut conformis. in quibus non multum requiritur ars aliqua. neque in idem numero. quia cum cuiuslibet rei naturalis sit determinatus modus generationis. |#13 Alia litera habet quod principium a quo. est secundum speciem dicta natura. Materia vero neque in idem specie. quandoque quidem hoc contingit per artem. quod videtur esse contra rationem naturae.

Avicenna autem e contrario sentit. Per speciem autem exponit quod quid erat esse cuiuslibet rei factae per artem. quae est in semine: et hoc etiam vult Commentator in nono huius. Secundo ostendit quomodo ab hoc principio generatio procedat. quae tamen est per accidens et casualis. |#24 Deinde cum dicit ab arte vero ostendit modum generationis. fit itaque sanitas. quae est in anima. generationum vero et motuum. sicut virtus. Nam contrariorum formae in materia sunt diversae et contrariae. tanto plura ad eius completionem requiruntur. scilicet vel regularitas vel adaequatio calidi. Et hoc ideo. sufficit ad agendum sola virtus caelestis. invenitur esse per accidens et casualis. quae est ex semine. |#23 Sed sciendum est quod nihil prohibet aliquam generationem esse per se. quod non potest esse idem animal in specie quod generatur ex spermate. cum refertur in aliam causam. in anima autem est quodammodo una species contrariorum. et consistit in scientia. si referatur ad causas particulares. ita fit sanitas in materia aliquo intelligente quod sanitas est hoc. et tamen plantae sic productae producunt semina. Circa hoc autem duo facit. hic inferius agentes. Si vero referatur ad intellectum confricantis. per quam cognoscitur sanitas et infirmitas. Animalia enim perfecta videntur non posse generari nisi ex semine. sed per se intenta. Unde dicitur in secundo physicorum quod homo generat hominem et sol. sit principium sanitatis quae fit per artem. Et circa hoc duo facit. humidi et 205 . quae ex putrefactione sequitur. ut domus. De principio enim materiali iam supra dixerat cum locutus fuerat de generatione naturali. Sicut in ipso exemplo Philosophi patet. Quia quanto aliquid perfectius est. quod scilicet aliqua possunt et sine semine generari. quia formae in materia sunt propter esse rerum formatarum: formae autem in anima sunt secundum modum cognoscibilem et intelligibilem. qui causat putredinem. |#20 Sententia Aristotelis videtur esse media inter has duas opiniones. erit per accidens et casualis. quae est ab arte. quorum species factiva est in anima. Et hoc ideo. Primo ostendit quid sit principium activum in generatione quae est per artem. ipsa quidem sanatio. intendit naturali appetitu generationem huius vel illius animalis. Dicit ergo quod. Unde formae oppositorum in anima non sunt oppositae. quando fit domus. |#25 Haec autem forma quae est in anima. est eadem cum substantia oppositi. Sanitas autem. idest primam formam. |#26 Deinde cum dicit fit itaque ostendit quomodo ab hoc principio procedatur ad sanitatem. idest quod quid erat esse privationis. intendit productionem talis speciei. cum sanitas quae est in anima. scilicet ex virtute caelesti. Secundo quomodo diversimode accipitur principium in actione artis. Per absentiam enim sanitatis cognoscitur infirmitas. ibi. ut quod quid erat esse domus. si referatur ad naturam. frigidi. non fieri a casu. quae est universalis regitiva virtus generationum et corruptionum in istis inferioribus. vel per aliquem modum commixtionis terrenae materiae. et ex semine. in naturalibus autem e contrario. sed quaedam fiunt per artem tantum. In animalibus vero perfectis requiritur cum virtute caelesti etiam virtus seminis. sit principium sanationis. est quaedam ratio. Et sic recte assimilavit hic Aristoteles ea quae fiunt ab arte. eadem specie possunt generari sine semine per putrefactionem. Non enim calor. ibi. ut infra dicet. differt a forma. sicut eadem est ratio in anima sanitatis et infirmitatis. idest in cognitione utriusque. videntur posse generari et ex semine et sine semine. Cum enim sanitas ex confricatione sequitur praeter intentionem confricantis. sed per se intenta. quod illa fiunt ab arte. quia a forma quae est in anima nostra. et praecipue quantum ad principium effectivum. Sed si referatur ad virtutem caelestem. |#21 Et hoc rationabiliter accidit. Quinimmo substantia. non tamen omnia. sed ex determinato agente. |#22 Secunda dubitatio est. Sicut plantae producuntur aliquando sine semine per actionem solis in terra ad hoc bene disposita. Sicut nec in artificialibus omnia possunt fieri per artem et sine arte. quae est in materia. quia videntur animalia generata sine semine ex putrefactione. cum refertur ad unam causam. quod omnia quae generantur ex semine. Esse autem unius contrarii tollitur per esse alterius. animalia vero imperfecta quae sunt vicina plantis. non est per accidens. sed magis iuvatur. Dicit ergo primo.Quod Averroes in octavo physicorum sentire videtur. et quod generatur ex putrefactione. Primo ostendit quomodo sanitas quae est in anima. procedit forma quae est in materia in artificialibus. non est per accidens. ex quibus plantae similes in specie generantur. Et propter hoc ad plantas et ad animalia imperfecta. quae est corporis regitiva. dicens. Similiter etiam generatio animalis ex putrefactione generati. quia de eius intentione est ut educantur in actu omnes formae quae sunt in potentia materiae. his quae fiunt a natura. quae in generatione eorum supplet vicem virtutis generativae. sed cognitio unius oppositi non tollitur per cognitionem alterius. Et hoc etiam nominat primam substantiam.

quod quando sanatio fit a casu. vel ipsius sanitatis. quod hoc existat. ex quo vero ut materia fit. et est iam in ipso. oportet quod sit calor. Hoc igitur ipsum quod est adaequari. et primum in exequendo. Et ideo illa actio quae incipit ab ultimo. nominatur factio ordinata ad sanandum. Et quod est ita. Et ista species sive substantia sine materia. Quod ex hoc probari potest: quia materia est in generato. |#31 Deinde cum dicit si vero manifestat quomodo fiunt generationes casuales: et dicit. quae incipit ab hoc principio. nihil est aliud quam species sanitatis. est unum de intermediis. vocatur factio. Et haec operatio protenditur. incipiebat considerando quid est sanitas: ita. idest in potestate eius. quorum dissolutio est iam constituens sanitatem. |#29 Et sicut diximus de actione artis respectu formae. similiter est de omnibus aliis intermediis. Sed hoc est intelligendum de principio factionis. Nam partes domus sunt lapides. quae est motus iam in exteriorem materiam. sicut cum per calorem fit sanitas per hoc quod calor dissolvit aliquos humores compactos. vel aliorum intermediorum. sicut cum ipsa alteratio calefactionis ad sanitatem sufficit. Et hinc etiam incipit sanatio. scilicet quod est proximum sanitatis factivum est aliqua pars sanitatis. ut talem medicinam det. Ars enim medicinalis. oportet quod adaequentur humores. quod ex nihilo nihil fit. tunc principium sanitatis fit ab hoc. quod ex quo omne quod generatur. et primum in opere. quod id quod praeexistit. et iterum generatur a suo simili. Secundo removet quamdam dubitationem. est species. ad quod intelligentia terminatur. illa quae habet materiam. Aut etiam hoc potest esse per plura media. aut est pars sanitatis. Dicit ergo primo. |#28 Deinde cum dicit generationum vero ostendit quomodo diversimode accipitur principium in actionibus artis. quae est in anima. |#27 Patet ergo. Et si regularitas vel aequalitas debeat esse. quae est species rei fiendae per artem. unde incipit motus ad sanandum. Communis enim Philosophorum naturalium sententia erat. idest intrans in constitutionem sanitatis. non erit principium sanitatis species quae est in anima. quibus consumptis fit debitus motus spirituum ad aliquas determinatas partes corporis: et hoc ultimum est iam faciens sanitatem. scilicet ex ea quae est sine materia in anima existens. aut sequitur ad calorem aliquid quod est pars sanitatis. nisi aliquid praeexistat. Palam est autem. scilicet regularitas vel aequalitas humorum. quod principium faciens sanitatem. scilicet dare medicinam calidam. et demum motus incipiens ab illo quod statim potest facere. quae est ultimus finis generationis artificialis. oportet quod sciat quid est adaequatio. quod est principium faciendi sanitatem apud eum qui facit sanitatem secundum artem. sicut dicitur communiter. quod est ultimum in intelligendo. generatur ex materia.sicci. quae est principium sanationis. scilicet debita proportio humorum in respectu ad naturam humanam. si sanitas debet contingere. |#30 Sic igitur patet. et ipsa fit generatum dum 206 . existit statim in potestate medici. ad hoc quod faceret sanitatem. Et sicut medicus. Constat enim. quod ipse statim posset facere. scilicet calefieri: sicut si dicatur quod calefieri est immutari a medicina calida. |#32 Deinde cum dicit quare sicut concludit conclusionem principaliter intentam: et circa hoc duo facit. ut supra dictum est. intelliget illud quod est factivum caloris. Primo includit conclusionem intentam. ad hoc quod faciat adaequationem. Hoc autem erit si corpus fuerit calefactum. Et similiter est in aliis artificialibus. quod est propinquissimum sanitati. sicut hoc quod est dare talem potionem. donec reducatur ad aliquod ultimum. Calor itaque in corpore excitatus per fricationem vel medicationem. ibi. quando scilicet quis infirmatur propter defectum caloris. quando aliquis a casu sanatur. quod materia quae praeexistit est pars generati. et quod est factivum illius. ita in artificialibus accidit quodammodo ex sanitate fieri sanitatem. per quae acquiritur sanitas. quasi intrans substantiam sanitatis. et ex domo domum. Sicut ad hoc quod convalescat. hoc enim est proprium in operationibus artis. Sicut in medicando principium sanitatis aliquando forsan fit a calefactione. et dicit quod in generationibus et motibus artificialibus est aliqua actio quae vocatur intelligentia et aliqua quae vocatur factio. quorum compositio iam est aliquid domus. Et iterum oportet quod sciat quod quid est hoc. Et hoc. Et hoc dico. sicut cum calor consumit humores superfluos impedientes aliquos meatus in corpore. quod sicut in naturalibus ex homine generatur homo. per quem humores reducantur ad aequalitatem. impossibile est aliquid esse factum. est quam dixit supra quod quid erat esse rei artificiatae. quae est in anima. Si autem fiat alio modo. si sanatio fiat ab arte. et ita semper procedendo a posteriori ad prius. oportet quod sit pars rei generatae. Ipsa enim excogitatio artificis vocatur intelligentia. Et ideo necesse est. videlicet quod adaequatio est hoc. usque ad illud quod est ultimum in intentione. et ars aedificativa est species domus in anima. quia calorem aliquis excitat confricatione praeter intentionem confricantis.

sed lateritia. |#2 Ex istis suppositis debet esse manifestum. Circa primum duo facit. utrum igitur est ne quaedam. quod causa generationis non est species separata. et quod laborans fit sanus. sed aerea. Dictum est enim superius. et dicentes speciem. nec lapis. ita hic dicimus quod statua fit ex aere. Et hoc est vel sphaera. sed magis dicitur homo. Quia si quis diligenter inspiciat. Et ideo utimur materia. Sed hoc fieri hoc. sicut illic dicimus. secundum aliam literam. sed praedicatur abstractum in concreto. non habet nomen. et ex subiecto quod dicitur materia: sicut dicitur quod homo fit sanus. |#35 Huiusmodi autem causa est. nec etiam privatio domus in lateribus et in lignis. quae est aes. Magis enim dicimus proprie quod homo fit sanus. et aliter ex privatione. Et propter hoc. quasi necessaria ad suum propositum ostendendum. nec aes. sed per aliquam permutationem. In prima ostendit quid sit illud quod generatur. Sic ergo id quod fit. ibi. et dicentes materiam quae est aes. quia non dicimus quod sanus sit laborans. idest talis fit praedicatio. praedicatur de subiecto. et e converso homo dicitur sanus.in actum educitur. est genus. |+7 Lectio 7 |#1 Praemisit superius Philosophus quaedam de generationibus rerum. nec domus ex lateribus simpliciter loquendo. Secundo ostendit quod compositum generatur. scilicet ad ostendendum. sed lignea. est sphaera. quae est talis figura. In secunda ostendit. non praedicatur de subiecto. non dicitur laborans. Aes enim infiguratum non manet dum fit statua. non privatio. sed illiusmodi. scilicet forma. a quo est principium generationis. sed materia. Et haec. sicut magis dicitur aliquis fieri sanus ex laborante. Sed homo convalescens non dicitur illud ex quo. Nunc autem intendit ostendere propositum ex his quae supra investigata sunt. generatur a suo simili. Et propter hoc in praedictis ita dicitur. Sicut statua non dicitur lapis. quod aliter fit aliquid ex materia. Quod autem species geniti praeexistat. in quod primo collocatur circulus aereus. quandoque praedicatur non in abstracto. sunt partes generati. sicut ex privatione. Et similiter domus non est lateres. ibi. pro materia et privatione simul. sed lapidea. Et dividitur in partes tres. nec fit statua ex ligno. vel quodcumque aliorum. quod ea quae sunt ostensa supra vera sunt. sicut ex dictis patet. ita etiam non facit formam. supra ostensum est in naturalibus et in artificialibus generationibus. ibi. quam quod laborans. non autem de privatione. ideo per accidens facit sphaeram. et hoc est agens vel generans. quam ex homine. nisi forte per accidens. |#36 Sed in quibusdam privatio est non manifesta et innominata. quod causae generationis rerum non sunt ponendae species separatae. Haec enim duo. quod circulus aereus in sua definitione habet materiam. fit ab aliquo. generatur ex aliquo. Et quia aerea sphaera. idest materia. scilicet materia et forma. quod sanus fit ex laborante. Et aliud est. Dicit ergo primo. 207 . et quod unumquodque quod generatur. ita nec hic dicimus quod statua sit lignum. aeream vero sphaeram. scilicet figura. Et ita patet ex dictis. vel circulus. Fit enim convalescens ex infirmo. Quaedam enim dicuntur non esse illud. sed lapidea. etiam praeexistit pars quae est in ratione. Nec solum pars quae est materia praeexistit. |#34 Deinde cum dicit ex quo vero removet quamdam dubitationem. idest particulares et distincti. ut intelligatur id ex quo est generatio. Et recte dicit multos circulos particulares. Nam circulus secundum speciem et formam est unus tantum. idest non recipit praedicationem eius ex quo fieri dicitur. scilicet hoc ipsum quod est sphaera. dubitabit autem aliquis. sicut privatio cuiuscumque figurae in aere. quia dupliciter dicitur aliquid fieri ex aliquo: scilicet ex privatione. Fiunt enim ista ex istis sicut ex aliquo permutato. dicendo quod non est lignum. sed. Multiplicatur autem et individuatur per materiam. quod omne quod generatur. sed denominative. Facit enim aeream sphaeram quod est compositum. Quorum unum est. quod omne quod fit. Et ideo ille qui est sanus. sicut ibi id ex quo fit aliquid. Illud enim ex quo aliquid fit ut ex materia. Nec dicitur quod convalescens sit infirmus. Ex quibus duo sunt iam manifestata per praemissa: scilicet quod omnis generatio est ex aliqua materia. et domus ex lapidibus et lignis. Dicitur autem magis aliquid fieri ex privatione quam ex subiecto. Primo ostendit quod forma non generatur nisi per accidens. nec lateres incompositi dum fit domus. vel subiectum generationis. et non sicut ex permanente. magis dicimus in subiecto quam in privatione. Et tertium est quod in omni generatione oportet esse aliquid quod fit. In tertia determinat quaedam quae possent esse dubia circa praedeterminata. quod sicut agens generando non facit materiam. |#33 Utroque enim modo possumus assignare quid sint circuli aerei vel circuli multi. Et propter hoc etiam. idest formam.

scilicet forma. maxime in artificialibus. |#6 Dicit autem quod quid erat esse non fieri. sed compositi. Sed de formis poterat esse dubium. sic et forma sphaerae aereae erit composita ex materia et forma: et redibit eadem quaestio de forma formae. sed magis sunt quibus aliqua habent esse. Sed forma et quod quid erat esse. vel ab arte. et ex sphaera. vel potestate. quae per formas esse habent. quae per accidens sunt speciei. quamvis sit idem rei factae. idest totum quod factum est. singularibus generatis. Nec iterum quod quid erat esse rei generatae generatur. quia facit hoc quod est sphaera aerea. scilicet aerea sphaera. scilicet figura sphaerae est esse sphaerae. dicens. quae scilicet est figura ex medio aequalis. ex hoc quod est aes. scilicet ex aliqua materia. idest a quocumque agente per violentiam. idest quod sit quaedam figura solida a cuius medio ad extremitates omnes lineae ductae sint aequales. Hoc enim superius subiiciebatur. sit in quo erat id quod facit generans. Eius autem quod est esse sphaerae. Si igitur etiam ipsam formam faciat. Sed tamen quod quid erat esse est quod per se pertinet ad speciem. quod forma fit in materia. |#10 Palam igitur est ex dictis. non est facere hoc ipsum quod est rotundum. palam erit quod faciet eam similiter. scilicet in materia: quod est facere compositum. quia formae non proprie habent esse. licet forma non sit. non est omnino generatio. oportet quod huius. idest alia pars sit hoc. scilicet quod una pars eius sit materia. idest in materia. Forma enim proprie non fit. aut quod est ut substantia. et hoc sit omne. propter probationem superius inductam. est facere hoc ex aliquo subiecto. idest compositum quod dicitur et 208 . inquantum materia quae est in potentia ad formam fit actu sub forma. Et hoc exponit. quod composita fiant. quod est facere compositum. oporteret quod esset ex aliquo sicut ex materia. |#8 Deinde cum dicit aeream vero ostendit. ut dicamus compositum generari ex materia in talem formam. non qualitercumque. et hoc sit in illo. Et ideo oportuit eum probare quod forma non fieret nisi per accidens. Si igitur quid est sphaerae quantum ad ipsam formam est quod sit figura aequalis ex medio. |#9 Sed hoc. est quod fit in alio. idest in hac materia. Sicut agens dicitur facere sphaeram aeream. oportet quod faciat ex aliquo alio sicut ex materia. |#5 Et quia generatio est eius quod fit. Sicut enim dicitur forma esse in materia. quod id quod est ut species. non per se. sed compositum. Unde si fieri est via in esse. eo quod forma non invenitur nisi in termino actionis. Et ita sicut sphaera aerea erit composita ex materia et forma. quia omne generatum habet materiam et formam. sed compositum per formam: ita etiam proprius modus loquendi est. Facit enim hanc speciem. quod est totaliter. idest universaliter verum in omni generatione. Formae enim proprie non fiunt. et hoc sit hoc. Species autem et alia universalia non generantur nisi per accidens. quod generans facit esse sphaeram aeream. scilicet forma. Et hoc ideo est. quod si omne quod fit oportet esse divisibile. Formae autem incipiunt esse. Si enim agens facit aliquid. idest figuram sphaerae in hoc. nec aliquid aliud quodcumque fit. quia si esset eius generatio. palam est quod nec generatio est formae.