You are on page 1of 64

SADRAJ

1.

Italijanski jezik jezik muzike

1.1. Uenje italijanskog jezika u muzikim kolama 1.2. Istorijska uloga italijanskih muzikih stvaralaca 1.3. Nastanak i razvoj opere 1.4. Operska umetnost XVIII veka 1.5. Operska umetnost XIX veka 2. Analiza jezika izabranih muzikih tekstova 2.1. Izbor tekstova - arije starih majstora u XVII i XVIII veku i libreta opera u XIX i XX veku 2.2. Arhaizmi 2.3. Pojam i primeri apokope 2.4. Provansalski uticaj 2.5. Narodne rei 2.6. Glagoli 2.6.1. Prosti perfekat 2.6.2. Oblici konjunktiva 2.6.3. Glagolska rekcija 2.7. Zamenice 2.8. Veznici 2.9. Uzvici 2.10. Komentari prevoda pojedinih odlomaka i predlozi izmena 3. ZAKLJUAK TREBA I ZAKLJUAK...

1. Italijanski jezik jezik muzike 1.1. Uenje italijanskog jezika u muzikim kolama

Prema podacima Ministarstva za prosvetu u Srbiji postoji 65 muzikih kola, osnovnih i srednjih. Osim 11 kola u Beogradu, muziko obrazovanje moe se sticati i u mnogim gradovima irom Srbije: Novom Sadu, Zrenjaninu, Vrcu, Vrbasu, apcu, Subotici, Somboru, Loznici, Valjevu, Uicu, upriji, Smederevu, Poarevcu, Parainu, Panevu, Mladenovcu, Kragujevcu, Kraljevu, Kruevcu, aku, Niu, Negotinu, Zajearu i drugim. Neke od ovih kola pruaju kako nie tako i srednje muziko obrazovanje. U okviru srednjeg muzikog obrazovanja muzike kole organizuju i tzv. muziku gimnaziju kako uenici muzikih kola ne bi morali istovremeno da pohaaju i neku drugu gimnaziju i kako bi u okviru svog srednjokolskog obrazovanja mogli da steknu i osnovna znanja iz optih predmeta, iz srpskog jezika, istorije, biologije, fizike, psihologije, sociologije, filozofije ali i iz stranih jezika. U Beogradu je 7 kola sa takvim statusom. Meu stranim jezicima koji se ue u srednjim muzikim kolama (engleski, nemaki, francuski, ruski, italijanski) privilegovan poloaj imaju engleski (koji je veini uenika prvi strani jezik) i italijanski. Jedan od ciljeva ovog rada jeste da opravda i istakne povlaeni poloaj italijanskog jezika meu ostalim svetskim jezicima u sferi muzike umetnosti. Italijanski jezik se u muzikim kolama ui ve dugi niz godina 1. Naime, italijanski jezik ima status drugog stranog jezika za uenike koji su u toku osnovnog obrazovanja uili samo jedan strani jezik ali i status obaveznog, strunog predmeta za sve uenike srednje kole solo-pevakog odseka. Program Ministarstva prosvete za uenje italijanskog kao drugog stranog jezika u muzikim kolama predvia obradu strune tematike kojoj se poklanja 10%, 15%, 20% i 25% (redom u I, II, III i IV razredu) od ukupnog godinjeg fonda asova. Upravo u tome jeste specifinost nastave italijanskog jezika u muzikim kolama. Kod uenika, u velikoj meri
1

Odluka o uvoenju italijanskog jezika u srednje muzike kole doneta je na XXXVI sednici Prosvetnog saveta Srbije 22. juna 1971. godine

opredeljenih za dalje bavljenje muzikom, javlja se i razvija interesovanje za uenjem italijanskog jezika koji je u uskoj vezi sa njihovim ivotnim opredeljenjem. Njihovo prethodno, esto vrlo turo ili nikakvo poznavanje muzike terminologije, proiruje se i obogauje daljim upoznavanjem muzikih izraza i simbola, oznaka dinamike i tempa, obradom tekstova vezanih za znaajne linosti iz sveta muzike. Mnogi pojmovi koji su im ranije bili predstavljeni bez posebnog objanjenja kao takvi, tek sada im postaju zaista razumljivi to sasvim sigurno poboljava kvalitet njihovog doivljaja i interpretiranja muzike. Poseban segment jesu asovi namenjeni prevoenju i analizi tekstova koje uenici solo-pevakih odseka obrauju na asovima pevanja, ponekad i itavim mesecima, ali ija im se prava dimenzija otkriva tek na asovima italijanskog jezika. S obzirom na navedene injenice, privilegovan poloaj koji pripada italijanskom jeziku u okviru srednjeg muzikog obrazovanja svakako je zasluen i opravdan. Kao zakljuak ovog dela rada moglo bi da poslui razmiljanje muzikog teoretiara Ota Karoljija koji kae:Ljubitelj koji uiva sluajui muziku a nerazumevajui njen jezik jeste poput turiste koji provodi odmor u inostranstvu i zadovoljava se gledanjem pejzaa, gestova domaeg stanovnitva, zvukom njihovih glasova a da pri tom ne razume ni jednu jedinu re od onoga to oni govore. On uje ali nije u stanju da razume.2 preveli....) KO JE PREVEO NA SRPSKI (PREVOD NA, ukoliko ste vi

Otto Karolyi, La grammatica della musica, Piccola biblioteca Einaudi, 1969, 7. izdanje (str. 15), prevod na italijanski oro Pesteli. Naslov originala Introducing music, Penguin Books Ltd, 1965.

1.2. Istorijska uloga italijanskih muzikih stvaralaca Italijanski jezik je jezik na kome su, tokom vie vekova, stvarali veliki umetnici, knjievnici, naunici. To je jezik velikih pisaca poput Dantea, Bokaa, Petrarke, Manconija LEOPARDI, jezik uvenih svetskih reisera kao to su Felini, Bertolui, Pazolini, jezik slavnih umetnika, naunika poput Volte, Fermija i Markonija. Meutim, nezanemarujui slavu, popularnost niti granice do kojih se vinuo svako od njih, treba istai da su veliki trag ostavili, pre svih, italijanski umetnici. Osim slavnih arhitekata, vajara, slikara ija su dela ostala zauvek utisnuta meu tekovinama ljudske civilizacije, doprinos od neprocenjive vrednosti ostavili su italijanski stvaraoci na polju muzike. Jezik muzike se, kao i svaki drugi jezik, veoma dugo negovao i prenosio usmenim putem, sa generacije na generaciju, pre nego to je izmiljen sistematian nain zapisivanja muzike. U IX veku, sa pojavom prvih oblika polifone muzike, javila se potreba da se note zapiu. Bilo je nemogue komponovati dela za vie glasova i prenositi ih brojnim izvoaima bez preciznog notnog zapisa. Upravo ta potreba da se note zapiu podstakla je iznalaenje reenja tj. javili su se prvi notni zapisi u dananjem smislu rei. Do X veka bili su poznati nain notnog zapisivanja koji su koristili jo stari Grci, a koji se zasnivao na alfabetu, i nain zapisivanja koji se koristio u istonoj Evropi, a bio je zasnovan na brojevima. Meu nekolicinom srednjovekovnih monaha koji su pisali traktate javljaju se razne ideje za reenje ovog problema. Neki od njih su koristili skraenice, neki druge, posebne znake, a sve u cilju preciznijeg beleenja kretanja i trajanja nota. Svojom idejom istakao se Gvido Monako (transkripcija GVIDO!), poznat i kao Gvido dAreco (995-1050) koji je u svom delu Regulae ritmicae, uveo upotrebu etiri linije (odatle naziv tetragram) obeleene slovima za zapisivanje etiri osnovne note. On se nije zadovoljio ovim otkriem jer je eleo da olaka pevaima uenje i pamenje melodija. Naime, u raspravi Micrologus de disciplina artis musicae posluio se himnom Sv. Ivana i po poetnim slogovima svakog stiha dao imena za prvih est tonova:

A DA SE PREVEDU STIHOVI I NAZIVI DELA NA LATINSKOM? Ut queant laxis Re-sonare fibris Mi-ra gestorum Fa-muli tuorum Sol-ve polluti La-bii reatum Sancte Iohannes Naziv za VII stepen nastao je u XVI veku spajanjem inicijala S(ancte) I(ohannes). U XVII veku poetno Ut zamenjeno je nazivom Do. Predlog za promenu naziva za prvi stepen dao je muzikolog ovani Batista Doni. Zvanino, slog Ut bio je teak za izgovor pa je zamenjen prvim slogom rei Dominus (Gospod), mada verovatno ne gree ni oni koji smatraju da je prezime muzikologa odigralo vanu ulogu u ovoj promeni3. Ostale skraenice su ostale u upotrebi do dan-danas. Izuzetno vano ime u muzici XVI veka jeste svakako ovani Pjerluii da Palestrina (1525-1594). iveo je u Rimu u vreme Protivreformacije. Nastojanja crkve bila su usmerena ka ienju duhovne muzike od svetovnih elemenata i borbi protiv polifonog stila koji je stavljao tekst u drugi plan, tako da publika nije mogla da prati njegov smisao. Postoji legenda 4 koja se pojavila poetkom XVII veka prema kojoj je upravo Palestrina spasio crkvenu muziku jer je u svojim delima pokazao da se i u okviru polifonog naina pisanja moe obezbediti razumevanje teksta. Njegova uvena misa Messa di Papa Marcello prevod dela, jedna od 93 koje je napisao, predstavljena je komisiji crkvenih velikodostojnika i uspela je da prevazie svu uzdranost koju je strogi duh crkve gajio prema novoj muzici. Palestrina je u svojim delima potovao slog i razumevanje teksta, to nije bio sluaj u drugim polifonim delima. 1.3. Nastanak i razvoj opere Jedan od kljunih momenata u istoriji muzike jesu pojava i razvoj opere. Opera je nastala u Italiji gde je doivela i prvo razdoblje svoga razvoja. Meutim, sam
3 4

http://www.it.wikipedia.org/wiki/Nota_musicale http://www.it.wikipedia.org/wiki/Palestrina_(opera)

nastanak opere ne moe se, kako tvrdi Andreis, vezati za jedan odreeni trenutak. On kae: Postupno razvijanje spiralnog tipa, koje ukljuuje neprekidno usavravanje, jasno se zamjeuje i u razvoju opere.5 Jo u XIV veku u Italiji su postojale Sacre rappresentazioni, PREVOD, IMA U FERONIJU verske dramske predstave koje su bile prekidane muzikim intermecima ili igrama. Kasnije su se na osnovu tih predstava razvile madrigalske komedije, a od njih potom pastorale. Tasovo delo Aminta (1573) povezuje sve elemente pastorale mada se muzika javljala samo u odreenim delovima sa zadatkom da naglasi odreena scenska ili koreografska kretanja. Naime, u itavom tom periodu muzika se javljala samo u pauzama izmeu inova ali, uprkos tome izazivala je vee interesovanje publike od same komedije u toj meri da su se komediografi na to alili.6 POTO NE CITIRATE DIREKTNO IZ KNJIGE, NEGO PREVODITE, TREBA DA SIGNALIZIRATE DA JE PREVOD NA. ILI JE AUTOR PISAO NA SRPSKOM? Zapravo, u itavom muzikom stvaralatvu XVI veka, u jeku polifonije, javljala se potreba za to veim potovanjem teksta. Neprestano preplitanje vie glasova onemoguavalo je razumevanje istog. Grupa italijanskih umetnika, filozofa i knjievnika koja se krajem XVI veka okupljala u kuama firentinskih aristokrata teila je upravo takvoj ravnotei izmeu pesme i muzike a glavni zahtev predstave bila je recitacija teksta. Ova grupa ljudi je u istoriju ula pod nazivom Firentinska kamerata (Camerata di Firenze). Kako navodi Andreis7, zanimljivo je da takva okupljanja ljudi razliitih profesija radi rasprava o razliitim oblastima nauke i umetnosti nisu bila nita drugo do akademije kojih je u Italiji, u doba humanizma i renesanse, bilo veoma puno. O ulogama akademija u razvoju humanistikog miljenja dosta govori Feroni koji kae da se akademije raaju u Italiji XV veka kao mesta i prilike za susret, za okupljanje humanista, za njihovo suoavanje i raspravu: re je o slobodnim i otvorenim strukturama koje ele da promoviu kulturu nezavisnu od institucija srednjovekovne tradicije. Meutim, dvadesetih i tridesetih godina XVI veka akademije dobijaju izgled institucija koje intelektualcima garantuju neku vrstu
5 6

Andreis, Josip, 1975. Povijest glazbe 1, Zagreb, Liber Mladost. (str. 332) Ciocia, Giuseppe, 1958. Lineamenti di una storia della musica, Torino, Editrice S.A.I.E. (str.58) 7 Andreis, Josip, 1975. Povijest glazbe 1, Zagreb, Liber Mladost. (str.334)

sigurnosti a pre svega predstavljaju priliku za okupljanje ljudi koji se bave kulturom. U XVI i XVII veku u Italiji niu brojne knjievne akademije i ima se utsak da njihovi projekti i sukobi odreuju kompletnu istoriju kulture tog vremena. 8. FERONI JE U DVA TOMA: KOJI TOM CITIRATE? Jedina razlika izmeu akademija i Kamerata je bila ta to Kamerate, a bilo ih je dve, nisu bile formalno organizovane niti registrovane. U tenji da obnove grku tragediju vraajui se jednostavnoj monodiji, tj. jednoglasnom pevanju uz instrumentalnu pratnju, dolaze do jednog novog muzikog oblika a to je opera. Kako navodi ulhov9 to je ustvari bila samo odskona daska i dobra prilika da se umesto kontrapunktskog horskog pevanja uvede solo pesma s instrumentalnom pratnjom, da se recitacijama d muziki akcenat. Cilj je bio da se muzika i tekst isprepletu, da tekst bude jasan i razumljiv i da se ne gui u zbrci kao u kontrapunktskoj muzici gde se u efektu istovremeno pevanih raznih tekstova i melodija gubi jasnoa i jednoga i drugoga. Preteom prve opere smatra se opera Dafne koju je komponovao Jakopo Peri (15611633) na tekst Rinuinija. Opera je prvi put izvedena 1597. i pobudila je toliko veliko interesovanje da je nakon toga godinama izvoena uz dodatna usvravanja i doterivanja. Jakopo Peri i ulio Kaini (takoe lan firentinske Kamerate) zajedno su komponovali operu Euridika (Euridice, 1600) opet na Rinuinijev tekst. Strogo potovanje samih reitativnih okvira nije ostavilo prostora ukrasima i suvino je ostala neiskoriena melodinost tonskih pokreta. U tom smislu veliku promenu u operu uneo je Klaudio Monteverdi (1567-1643) koji se moe smatrati njenim pravim tvorcem. Za razliku od religioznih dela koja je komponovao na temeljima polifonije, u operama se dosledno pridravao monodijske koncepcije i dramske ekspresivnosti, to samo potvruje mnogostranost njegove stvaralake linosti. Meu sauvanim operama su: Orfej (LOrfeo, 1607) , Odisejev povratak (Il ritorno dUlisse, 1641) i Krunisanje Popeje (Lincoronazione di Poppea, 1642). Kroz Monteverdijeve opere moe se pratiti sam razvoj ovog anra u tom periodu. Za razliku od prvih opera gde su pokretai radnje mitoloki motivi, u kasnijim delima
8

Feroni, ulio, Istorija italijanske knjievnosti, CID Podgorica, 2005 (str.352). Naslov originala: Giulio Ferroni, Profilo storico della letteratura italiana, Einaudi scuola, Milano, 1992 9 ulhov, Joef, 1954. Knjiga o operama, Novi Sad, Izdavako preduzee Bratstvo i jedinstvo. (str.13)

Monteverdi se koristio istorijskim dogaajima i likovima. Kakav god da je bio izbor teme, u svim operama Monteverdi je teio jednom istom cilju, a to je da upotrebi muziku za iznoenje raznih ljudskih oseanja poput besa, mrnje, ljutnje. Da bi to postigao, Monteverdi se svakako nije mogao zadrati na isto reitativnom okviru firentinske koncepcije koji je ton podreivao reima. On je nastojao da produbi ulogu muzike, da je obogati i, kako kae Andreis10, dao je melodiji pravo da postane tuma duevnih zbivanja. Nastojao je da pri izraavanju dramskih elemenata uestvuju ne samo glasovi, ve je izvesnu vanost vratio instrumentima. Pomenuti elementi mogu se uoiti ve u njegovoj prvoj operi Orfej u kojoj mranost Hada Monteverdi prikazuje tamnim tonovima limenih duvakih instrumenata, a priguene gudae koristi za zaaranu uspavanku. U Veneciji, jednom od vanijih centara opere, smernice njenom daljem razvoju dala su dva faktora. Sa jedne strane je ekonomski faktor jer nakon feudalaca, u dodir sa operom doao je i graanski sloj koji je isto tako oduevljeno prihvatio. Veliko zanimanje publike prouzrokovalo je otvaranje novih pozorita, publika je traila stalno nova dela, a pozorita, kako bi udovoljila zahtevima publike i zadrala njenu panju, krenula su u pravcu dekoracije scene. Ti izdaci za opremu, tehniki veoma usavrenu, doveli su do redukovanja trokova orkestra iji se sastav bitno promenio. Hor je u potpunosti ukinut a pevai solisti time su postali vie angaovani. Sa druge strane, mentalitet nove publike odigrao je veliku ulogu i u promeni sadraja samih opera. Ta nova publika nije pokazivala sklonost za simboliku grke mitologije. Libretisti, koji su to na vreme uoili, sve vie su se okretali najpre istorijskim, a zatim i fantastinim motivima. Meutim, upravo taj pravac razvoja opere vodio je operu dekadenciji jer je ona postala sredstvo iste zabave i razonode. Ostalo je prisutno samo uivanje u udesnim dekoracijama scene i u virtuoznosti solo-pevaa koje je bilo potpuno odvojeno od dramske radnje iz koje je nastalo. Andreis daje lepu definiciju uzroka poetka dekadencije opere kada kae da sredina nije bila dorasla zadai koju je na nju postavljala potreba za ouvanjem opere kao umjetnikog dela u

10

Andreis, Josip, 1975. Povijest glazbe 1, Zagreb, Liber Mladost. (str.344)

kojemu sintetiko djelovanje razliitih umjetnosti postaje izvorom novih emocija u oplemenjivanju duha.11 Jedan od najvanijih kompozitora napuljske operske kole bio je Alesandro Skarlati (1660-1725). Njegove najvrednije i najpoznatije opere su Statira ( La Statira, 1690), Pir i Dimitrije NE ZNAM DA LI BI DEMETRIO POSTAO DIMITRIJE... BOLJE DEMETRIO. NIJE RATKO UVEK GUERRINO... (Pirro e Demetrio, 1694), Mitridat (Mitridate Eupatore, 1707), Tigran (Tigrane, 1715), Grizelda (Griselda, 1721) i Pobeda asti (Il trionfo dell'onore, 1718). U njima je Skarlati stvorio jedan napredan orkestar koji e ostati nepromenjen sve do Mocartovog vremena. Upravo u vreme razvoja napuljske kole i njenog uticaja na celu Evropu dolo je i do razvoja libreta. To je bio format mletakih operskih knjiica a odgovarao bi dananjem depnom formatu. Sama opera stvorena je radi jasnijeg i razumljivijeg izgovaranja teksta pa je dobar libreto, tj. njegova dramska struktura bila od sutinskog znaaja za kompozitora. Naime, pisac libreta se i sam morao razumeti u muziku, nije bilo dovoljno da poznaje samo pozornicu i njene efekte, ve je u svakom trenutku morao da vodi rauna i o muzikim mogunostima. Na ovako udarenim vrstim temeljima opera je nastavila da se razvija irom Evrope, u Francuskoj, Nemakoj, Engleskoj.

1.4. Operska umetnost XVIII veka Tokom XVII veka opera je prela dug put od svog nastanka pa do prvih znakova dekadencije. To skretanje sa pravog puta, kao to je ve pomenuto, bilo je izazvano kako navikama publike tako i tenjama pevaa da pokau svu svoju vetinu. Meu mnogim otrim kritikama koje su tadanji umetnici pisali o operi izdvaja se satira Benedeta Marela, Il teatro alla moda (1720) gde je on dao mnotvo saveta muziarima koji su pisali opere. On kae da opera treba (ZATO NAVODNICI?) da bude samo niz arija u kojima pevai pokazuju svoju umenost, niz prizora koji nisu meusobno nuno povezani, treba ukloniti sve horske deonice a na kraju svake
11

Andreis, Josip, 1975. Povijest glazbe 1, Zagreb, Liber Mladost. (str.355)

arije svi instrumenti treba da utihnu kako bi opet peva izbio u prvi plan. Opera se kritikuje jer njome vlada peva a njegovim hirovima svi su morali da se povinuju. Pevai su se uplitali i u sam sadraj opera i esto, ukoliko im se nije dopadao sam zavretak dela, insistirali su i uspevali u nastojanju da ga libretisti promene. Do kojih granica je iao egocentrizam pevaa pokazuje i primer koji navodi Andreis: Kad bi pjeva zavrio svoju poznatu ariju i oduevio sluatelje, on bi nerijetko ostajao na pozornici jedui narane i pijui ampanjac, ne obazirui se na ono ta su radili njegovi suigrai12. Ponaanje publike je u manjoj ili veoj meri bili neprimereno jer je njih interesovalo samo uivanje u bravuri solista, njihovih glasovnih kvaliteta, kao i u spoljnim efektima, a sve manje uivljavanje u dramsku radnju. Osim pevaa i publike zbog kojih je opera u velikoj meri gubila na svojoj umetnikoj vrednosti, libretisti su odigrali vanu ulogu u razvoju ozbiljne opere. Najpoznatiji pisac libreta ozbiljne opere u XVIII veku bio je Pjetro Metastazio (1698-1782). Bio je izuzetno traen libretista i napisao ih je veliki broj (57 libreta na koje je komponovano 1200 opera). U pogledu tematike libreta, Metastazio se drao uglavnom istorijskih, legendarnih i mitolokih motiva. Rasplet dramske radnje obino se zasnivao na nekom herojskom delu, inu rtvovanja nekog od protagonista. to se strukture libreta tie, Metastazio je jo jae naglasio jaz koji je ve postojao izmeu osnovnih konstruktivnih elemenata, reitativa i arije. Vrlo retko su se javljali horovi pa se opera svodila na smenu monologa ili dijaloga na reitativnoj podlozi, a zatim je sledila arija kroz koju su se izraavala raznovrsna duevna stanja u vezi sa trenutnom situacijom dramske radnje pa je arija na neki nain bila komentar dramskih zbivanja. Na reitativ se obraalo jako malo panje o emu govori i podatak da su se pri prepisivanju opera reitativi prosto izostavljali. Sa druge strane, okolnosti u kojima se razvijala komina opera bile su sasvim drugaije. Gotovo istovremeno u Napulju i u Veneciji, poetkom XVIII veka, izmeu pojedinih inova ozbiljne opere pojavljuju se tzv. intermeci ili krai dramski elementi raznovrsnog sadraja. Ti intermeci bili su sastavljeni na lokalnom dijalektu, napuljskom ili venecijanskom, a sadrajno su bili vezani za tzv. komediju dellarte. Komediju dellarte karakterie pojava stalnih likova (ismejane krtice, lukave sluge),
12

Andreis, Josip, 1975. Povijest glazbe 1, Zagreb, Liber Mladost. (str.519)

10

a vrlo esto je govorila o lokalnim zbivanjima ali satirinim tonom. Intermeci se vremenom odvajaju i poinju samostalan ivot. U prvim decenijama XVIII veka komina opera ve sadri neke elemente koji e se u rukama velikih umetnika dodatno razviti i naglasiti svoju suprotnost ozbiljnoj operi. Suprotnosti izmeu ove dve vrste opera ogledale su se u mnogim elementima. U pogledu tematike komina opera se okrenula prizorima svakodnevnog ivota graanskog stalea i na taj nain ona je postala instrument socijalne kritike i obeleavanja nezdravih drutvenih pojava. U njoj je postojala hitrost i zanimljivost kominog zapleta, ona je teila uvrivanju ustaljenih likova. Velika prepreka irenju popularnosti komine opere bila je upotreba dijalekata. Tu prepreku komina opera uspela je da prevazie sredinom XVIII veka kada se u njoj ustalio knjievni jezik. Istaknuto mesto u operskom stvaralatvu u Italiji u XVIII veku zauzima ovani Batista Pergolezi (1710-1736). Ostavio je iza sebe mnogo opera kako ozbiljnih tako i kominih ali se njegovim remek-delom smatra komina opera Sluavka gospodarica (La serva padrona, 1733) u kojoj se razvija tema o sluavki koja eli da se uda za svog gospodara i na kraju, zahvaljujui svom lukavstvu, i uspeva. Slini koketni i bistri enski likovi javili su se u mnogim kominim operama narednih decenija, npr. u Rosinijevom Seviljskom berberinu (Il barbiere di Siviglia), u Donicetijevom Don Paskvaleu (Don Paskvale). Priu o italijasnkoj kominoj operi XVIII veka nemogue je zavriti a ne pomenuti operu Tajni brak (Il matrimonio segreto, 1792) Domenika imaroze. Iako, poput veine italijanskih muziara toga vremena, nije imao izotren knjievni ukus pa je prihvatao i libreta koja nisu imala nikakvu vrednost, u ovom delu imaroza je iskoristio vrlo zanimljivu priu da bi iskazao svo svoje kompozitorko umee. Ovo nije komina opera u pravom smislu te rei, kako i sam imaroza navodi u podnaslovu dela, to je aljiva melodrama (melodramma giocoso) u kojoj ima mesta i za lirske nenosti, za neusiljenu vedrinu muzike jo od samog poetka, za uspenu karakterizaciju kominih situacija i kontrasta. 1.5. Operska umetnost XIX veka

11

U prvoj polovini XIX veka na knjievno-umetniko stvaranje u velikoj meri je uticala politika situacija u Italiji. U sreditu interesovanja muziara i dalje je bila opera jer je bila prikladna za izraavanje rodoljubivih oseanja. Celokupnu situaciju u Italiji i u njenoj muzici tog perioda u nekoliko rei je opisao Heine: Jadnoj, porobljenoj Italiji zabranjeno je govoriti i ona moe samo muzikom iskazati oseaje svoga srca. Sve svoje negodovanje protiv tuinske vladavine, svoje oduevljenje slobodom, svoj bes pred spoznajom sopstvene nemoi, svoju tugu pri pomisli na prolu veliinu i, uporedo s tim, svoje slabe nade, svoja oekivanja i stranu e za pomoi, sve to ona pretvara u melodiju.13 U tom periodu italijanska opera, a pre svega ozbiljna opera, jo uvek je bila pod loim uticajima iz prolog veka i trebalo se to pre osloboditi tih nedostataka. Trebalo je ukloniti pogubne vokalne virtuoznosti i probuditi interesovanje publike za dramsku radnju. Nova etapa u istoriji italijanske opere poinje pojavom oakina Rosinija (17921868) i njegovih opera. Poznate Rosinijeve opere su Brana menica ( La cambiale di matrimonio,1810), Tankredi (Tancredi, 1813), Italijanka u Aliru (Litaliana in Algeri, 1813), Pepeljuga (La Cenerentola, 1817), Otelo (Otello, 1816), Semiramida (Semiramide, 1823), Viljem Tel (Guglielmo Tell, 1829) a kao njegovo remek-delo svakako se izdvaja komina opera Seviljski berberin (Il barbiere di Siviglia, 1816). Ova opera donela je na scenu vedru i ivahnu dramsku radnju sa jakim kontrastom meu protagonistima. Ti kontrasti se ogledaju kako u njihovim razliitim karakterima tako i u njihovom razliitom socijalnom poloaju. Bitna novina je ta da je sada u sreditu radnje bio lik iz naroda, Figaro, a ne kao u Pajiselovom istoimenom delu grof Almaviva. Otrom satirom Rosini je uspeo da izvrne ruglu i kritici ljudski egoizam i licemerje, pa je u tom smislu ispunio jedan od najveih zadataka umetnosti. U pogledu muzike, dramski izraz je bio vedar i ivahan, ne samo u solistikim nastupima ve i u horskim deonicama (kraj prvog ina) a veoma je znaajna bila i uloga orkestra. On je vrlo rano uvideo prednosti praenog reitativa (recitativo accompagnato), za razliku od dotada preovlaujuih suvih reitativa (recitativo
13

Andreis, Josip, 1975. Povijest glazbe 2, Zagreb, Liber Mladost. (str.308)

12

secco), tako da je njegove reitative esto pratio i ceo orkestar. U oblasti ozbiljne opere izdvaja se Rosinijev Viljem Tel, a tema mu je bila da istakne znaaj oslobodilakih ustanaka i potrebe za unitenjem tiranije. Opera je proeta brojnim romantiarskim crtama ali je u biti istorijsko-herojskog tipa, to je svakako izuzetno odgovaralo istorijskom trenutku u kome se Italija nalazila. Veliki uticaj Rosini je izvrio na svoja dva savremenika, Belinija i Donicetija. Po prirodi veoma oseajan i nean, Belini i u svoja dela uneo tu crtu. Iako je orkestar ve stekao vanu ulogu, Belini u poetku toga nije bio svestan i tretirao ga je u duhu ranije napuljske kole pa je to bila jedna od veih mana njegovih opera. Sa druge strane, Doniceti je bio mnogo svestraniji umetnik i uspeo je da zapazi i iskoristi osobine raznih operskih vrsta ali je, ipak, ozbiljna opera ostala potpuno van njegove sfere interesovanja iako su drutvene prilike potpuno drugaije nalagale. Znaajne su tri njegove opere: Luija od Lamermura (Lucia di Lammermoor, 1835), Ljubavni napitak (Elisir damore, 1832) i Don Paskvale (Don Pasquale, 1843). Dok je prva opera vrsta romantine tragedije, puna lirskih elemenata koji oslikavaju ivot i emotivna stanja glavne junakinje, u druge dve, komine opere, Doniceti nastavlja Rosinijev pravac jakog kontrastiranja likova i satirinog ismevanja njihovih mana. Za razliku od prve polovine XIX veka u kojoj se razvoj italijanske opere u velikoj meri preplitao sa razvojnim putem francuske opere, zahvaljujui estim boravcima italijanskih umetnika u francuskoj prestonici, u drugoj polovini veka italijanska opera nastavila je svoj sopstveni put razvoja. Upravo u ovoj etapi, italijanska opera je dala svoja najbolja i najpoznatija dela i to zahvaljujui izuzetnoj linosti uzepea Verdija (1813-1901). Ve u samom izboru libreta Verdi se udaljio od svojih prethodnika jer je on birao libreta koja potiu od velikih dela svetske knjievnosti. Verdi je nastojao da u operi istakne dramski momenat, dramsku istinu, stvarnost radnje i karaktera. Prvo njegovo delo koje doivljava zapaeniji uspeh jeste Nabuko (Nabucco, 1842). Ve u ovoj operi on je dao horu pravo mesto koristei njegovu simboliku za izraavanje snage i borbenosti irokih narodnih masa. Vrhunac Verdijevog stvaralatva je bio izmeu 1851. i 1853. godine i u to vreme nastala su tri njegova remek-dela: Rigoleto (Rigoletto, 1851), Trubadur (Il Trovatore, 1853) i Travijata (La

13

Traviata, 1853)14. Skoro dvadeset godina kasnije napisao je Aidu (Aida, 1871) koja se takoe moe smatrati remek-delom. U Aidi se javlja i balet koji je Verdi dugo izbegavao, ali ovog puta mu je bio potreban kao logika karika celine dramske radnje. Za poslednju fazu Verdijevog stvaralatva od izuzetne vanosti je bio susret sa Arigom Boitom koji je napisao libreta za njegova dva poslednja dela, a to su Otelo (Otello, 1887) i Falstaf (Falstaff, 1893). Falstaf je jedina Verdijeva komina opera, kako kae Andreis, vedri pozdrav ivotu s ruba groba.15 Veliki Verdijev doprinos razvoju opere ne lei samo i iskljuivo u njegovim operskim delima, ve i u njegovoj revolucionarnoj linosti. vrst i snaan karakter, svestan veliine i snage umetnikog poziva, nije dozvolio da na njega deluju razni monici, upravnici pozorita niti publika. Imao je zadatak da odri dugu tradiciju opere ali je to uinio kritikim pogledom na tadanje stanje u operi. Osetio je da treba uvesti dramu u operu, poveati ulogu orkestra ali i ouvati presto pevaima, spreavajui da njihova raspevanost i virtuoznost ostane sama sebi svrha. Nakon Verdija javlja se tzv.veristiki pravac. Trai se radnja koja moe da pokae jak sukob strasti i nagona, neki dogaaj iz ivota, iz narodnih slojeva, a iji je glavni pokreta ljubav koja potom izaziva ljubomoru, osvetu i ubistvo. U ovom veristikom duhu nastale su dve poznate opere, Maskanjijevo Seosko vitetvo16 (Cavalleria rusticana, 1890) i Leonkavalovi Pajaci (I Pagliacci, 1892). U obe opere tema je ista, klasina veristika; ljubav i ljubomora koje vode ubistvu, samo je ambijent neto drugaiji; kod Maskanjija, radnja opere se deava u seoskoj sredini, dok je kod Leonkavalija ona smetena u okvire jedne putujue glumake druine. Potpuno drugaija umetnika linost bio je akomo Puini (1858-1924). Bio je veoma umean u graenju nenih, enskih likova, a veliku slavu su mu donele opere Boemi (La Boheme, 1896), Turandot (Turandot), Madam Baterflaj (Madame Butterfly, 1904) i Toska (Tosca, 1900), jedina koja se pribliila veristikoj tradiciji.
14

Sam naziv Travijata ima oblik prolog participa glagola traviare zavoditi; iskvariti. Postoji i arhaina imenica la traviata sa znaenjem posrnula ena. Ova sintagma moe biti adekvatna zamena opte prihvaenog naziva Travijata. 15 Andreis, Josip, 1975. Povijest glazbe 2, Zagreb, Liber Mladost. (str.523) 16 Tekst ove opere nastao je po noveli ovanija Verge. Preuzet je i sam naslov koji se obino ne prevodi i u istorijama muzike delo se nalazi pod nazivom Kavalerija rustikana. Sintagma u ponuenom prevodu naslova (Seosko vitetvo) doarava nam samu radnju koja se zbiva u malom selu na Siciliji a zavrava se dvobojem koji je jedini mogui izlaz iz ljubavnog trougla.

14

2. Analiza jezika izabranih muzikih tekstova 2.1. Izbor tekstova - arije starih majstora u XVII i XVIII veku i libreta opera u XIX i XX veku Predmet istraivanja ovog rada jeste ISTORIJSKA IZBACIO BIH OVU RE JE UPUUJE NA DIJAHORNIJSKU ANALIZU analiza jezika muzikih tekstova. Tekstovi koji e biti analizirani u ovom radu predstavljaju izbor koji je napravila profesorka Draga Ziherl u svojoj knjizi Pevani stihovi italijanskih majstora.17 Naime, na osnovu viegodinjeg iskustva steenog u radu sa uenicima solo-pevakog odseka, autorka je izabrala najee obraivane tekstove sa kojima se susreu uenici solo pevanja tokom svog nieg, srednjeg i visokog obrazovanja. Prvi deo analiziranih tekstova jesu tekstovi nastali u periodu od 1600. do 1800. godine. Obraena su 122 teksta a meu njima su pesme brojnih italijanskih autora i tekstovi starih arija. Tematika analiziranih tekstova je gotovo u potpunosti ljubavna, re je samo o razliitim aspektima ljubavi tj. o razliitim duevnim stanjima kroz koje prolazi osoba koja voli. Ljubavna oseanja velikog naboja posebno interesantna i inspirativna kako za knjievne tako i za muzike stvaraoce, jesu oseanja ljubavne patnje i bola. Uzroci takvog stanja su brojni i njih najee prepoznajemo ve po naslovu same pesme. U mnogim pesmama udaljenost od voljenog bia je ta koja uzrokuje veliku patnju (npr. Daleko je ljubav od mene - Lungi, lungi amor da me, IJI JE PREVOD? SIGNLIZIRATI Kad bude doao moj dragi - Il mio ben quando verr, Daleko od voljene osobe - Lungi dal caro bene...), ponekad su to vernost i, nasuprot njoj, izdaja (npr. Ako je Florindo veran - Se Florindo fedele...), okrutnost i bezoseajnost voljenog bia (npr. Iako, okrutnie - Sebben, crudele, Prestanite da me ranjavate - O cessate di piagarmi, Lepa usta - Bella bocca...), kratkotrajnost i prolaznost ljubavi (Ljubavna slast - Piacer damor, Ko eli da se zaljubi - Chi vuole innamorarsi...), sam rastanak (npr. Ostavljajui te, o voljeni prine - Nel lasciarti, o prence amato...), pomirenost sa sudbinom (npr. Ne mogu da gubim nadu - Non posso
17

Ziherl, Draga, 2003. Pevani stihovi italijanskih majstora, Beograd, Akademija lepih umetnosti i Centar za savremenu urnalistiku

15

disperare) i, najzad, elja za smru kao jedinim reenjem ljubavnih muka (npr. Pustite me da umrem - Lasciatemi morir, Oduzmite mi ivot - Toglietemi la vita, Nije mi teko umreti - Non m grave morire, Ne mogu da ivim - Non posso vivere...). Neretko autori pribegavaju opisima prirode, koja postaje skrovite onih koji pate od ljubavi (npr. ume prijateljice - Selve, amiche), pevaju o ciklinim promenama u prirodi kao simbolu kratkotrajnosti i prolaznosti svega postojeeg (npr. Zelene livade - Verdi prati) ili, pak, metaforiki pevaju o ptici u kavezu kao zarobljenoj, zaljubljenoj dui (npr. Ljupka i raspevana ptiice - Augelin vago e canoro). Za analizu jezika pomenutih tekstova neophodno je vratiti se samim poecima knjievnosti na italijanskom jeziku. U XII veku nastaje prva pesnika kola na italijanskom jeziku a to je sicilijanska kola. Pesnici ove kole bili su pod velikim uticajem provansalske poezije a kako je namera tadanjih pesnika bila iskljuivo da pokau svoju pripadnost nekom aristokratskom krugu a ne i svoju pesniku originalnost18, znaaj ove kole je pre svega istorijski a njen rezultat je uzvieni sicilijanski (siciliano illustre). To je bila prva umetnika upotreba narodnog jezika. Kao model uzima se, sa jedne strane, latinski a sa druge strane, kao to je ve pomenuto, provansalski jezik. U okviru ove kole stvoreni su brojni leksemi koji e predstavljati osnov pesnikog jezika tokom narednih nekoliko vekova. Zapravo, tek u XIX veku, Manconi, reen da knjievni jezik priblii narodnom, govornom jeziku Firence, svojom reformom zadaje konaan udarac istroenoj leksici, ali i retorici, do ega dolazi ne samo u leksikim, morfolokim ve i u sintaksikim osavremenjivanjem19. U oblasti leksike, on je pesniki jezik oslobodio arhaizama koji su se vievekovnom upotrebom veoma udaljili od govornog, ivog jezika koji se kontinuirano menjao i koji se menja. Ipak, ovaj leksiki fond, izuzetno bogat i vrsto utemeljen u knjievnosti jo sa prvim pesnikim kolama, imao je veliki uticaj i na umetnike u oblasti muzike koji su stvarali u XVII i XVIII veku.

18

Pesnici ove kole zapravo i nisu bili pesnici po zanimanju; to su bili pravnici, belenici, sudije. XXXX TA JE OVO? 19 Teri, Gordana, 1995. Istorija italijanskog jezika, Beograd, Filoloki fakultet

16

Leksiki fond muzikih tekstova koji su predmet ove analize, iako je veim delom nastao preuzimanjem latinskih rei, uz manje ili vee prilagoavanje, i uprkos fonetskim zakonitostima prema kojima su ta prilagoavanja izvrena, predstavlja veliki problem za razumevanje uenicima koji se na asovima pevanja bave tehnikom pevanja a na asovima italijanskog jezika imaju sasvim drugaiji pristup uenju jezika, pristup u kome komunikativne funkcije i primenljivost nauenog imaju apsolutno prvenstvo. Najpre emo se pozabaviti najfrekventnijim arhainim leksemama analiziranih muzikih tekstova. 2.2. Arhaizmi - abituro; arhaian knjievni oblik imenice abitazione sa pejorativnom nijansom u znaenju - koliba, straara. - Presso un picciolo abituro/ seco lei mi trasse un giorno. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: KOD? U malu kolibu/ povede me sa sobom jednog dana. - accento; poetski oblik koji ima znaenje voce, parola - glas, re. - Parlo damor vegliando, parlo damor sognando, allacqua, allombre.... ai venti che il suon de vani accenti portano via con s... (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Govorim o ljubavi dok bdim, govorim o ljubavi dok sanjam, vodi, senkama... vetru koji zvuk beskorisnih UZALUDNIH rei nosi sa sobom. - acerbo; knjievni oblik sa znaenjem doloroso, amaro bolan, gorak. - Deh, rallentate, o barbari,/ le acerbe mie ritorte... (Verdi, Trubadur). Prevod: Oh, OLABAVITE ublaite, varvari, moje bolne okove... - affiggeva; knjievni oblik, uglavnom u sintagmi affiggere lo sguardo, sa znaenjem fissare uperiti pogled, netremice gledati. - e sul fanciullo, con viso arcigno,/ locchio affiggeva torvo sanguigno! (Verdi, Trubadur). Prevod: a na dete, sa mrkog lica/ pretei, krvav pogled upirala je. - aggelarsi (si aggela); knjievni oblik sa znaenjem divenire gelato zalediti se.

17

- Ah, mi si aggela il core! (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Ah, meni se ledi srce! - aita; poetski oblik imenice aiuto sa znaenjem pomo, od lat. aitare. - Aita!... Mi lasciate.... Oh, furibondi... (Verdi, Trubadur). Prevod: Upomo!... Pustite me... O, nasilnici... - albore; knjievni oblik sa znaenjem biancore, chiarore belina, od lat. lbus. - palpitate, aure marine, nel lunare albor. (Puini, Toska). Prevod: treperite, morski povetarci, u svetlosti meseca. - aligero; poetski oblik prideva alato, che ha le ali u znaenju krilat, od lat. prideva aligru(m). - Che fiero costume/ daligero nume... (. Legrenci, Kakva okrutna narav). Prevod: Kakva okrutna narav/ krilatog boanstva... - allato; knjievni oblik priloga accanto (postoji i varijanta a lato) u znaenju pored, blizu, uz bok. - Che gran danno, che peccato/ che non abbia un uomo allato! (L. Vini, Mlada udovica oaloena i sama). Prevod: Kakva velika nesrea, kakav greh/ to nema oveka kraj sebe! - all hor; arhaian oblik priloga allora sa znaenjem tada, onda; dakle, od lat. ad lla (h)ra. - Non merito il tuo amore,/ ma pur se mamerai,/ all hor vedrai... (L. Mancia, Sirota sam devojka). Prevod: Ne zasluujem tvoju ljubav,/ ali ako me ipak bude voleo,/ videe... U prevodu je neopravdano izostavljen prilog tada, pa bi prevod poslednjeg stiha trebalo da glasi: tada e videti. - alma; poetski oblik imenice anima u znaenju dua, od lat. anma(m). - Gelo , e poi sento/ lalma avvampar,/ e in un momento/ torno a gelar. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Ledim se, a onda oseam/ kako dua plamti,/ a u sledeem trenutku/ ponovo se ledim. - altiero; arhaian olik prideva altero gord, ponosit; ohol. - O canti! O memorie/ dincanti e di glorie,/ guidate a ruina/ quellanimo altier! (Boito, Mefistofel). Prevod: O pesme! O seanja na opijenost i na slavu/ vodite u propast/ tu oholu duu.

18

- ammanto; knjievni oblik imenice manto sa znaenjem ogrta. - Datemi tosto/ il mio candido ammanto. (Doniceti, Ana Bolen). Prevod: Dajte mi odmah/ moj beli ogrta. - anelante; knjievni oblik sa osnovnim znaenjem affannoso, ansante i figurativnim znaenjem ardentemente desideroso, tj. zadihan ali moe znaiti i enjiv. - Quante notti ho vegliato anelante! (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Koliko sam noi probdeo u velikoj udnji! - angela (angiola); knjievni oblik sa znaenjem donna angelicata (angiola je toskanska varijanta). - E dove ora sar quel angiol caro? (Verdi, Rigoleto). Prevod: A gde je sada taj dragi aneo? - angue; knjievni oblik sa znaenjem zmija od lat. imenice ange(m) DA LI STAVITI IPAK NOMINATIVO?, umesto dananje imenice serpente. - quand angue insidioso,/ chera fra lerbe ascose,/ le punse un pi... (K. Monteverdi, U jednoj cvetnoj livadi). Prevod: kad je opasna zmija,/ koja je bila skrivena u travi,/ ujede za nogu... - aprico; poetski oblik sa znaenjem esposto allaria e al sole; luminoso, limpido. sunan, osunan, od lat. aprcu(m). - Di bei fiori sammanter/ la spiaggia aprica. (Paizelo, Nina o sia: La pazza per amore). Prevod: Lepim cveem e se ZAODENUTI ukrasiti/ sunana plaa. - ascendere; knjievni oblik sa znaenjem salire popeti se, od lat. ascendre. - Tu ascendere il sacro monte or devi... (Puini, Boemi). Prevod: Na svetu planinu ti se sada mora popeti. - ascondete; knjievni oblik gl. nascondere koji potie od lat.oblika abscondre; isto tako i ascoso, oblik participa prolog. - Trecce ombrose, ove sasconde,/ per ferir, lalato arciero (A. Falkonijeri, O prelepa koso). Prevod: Pletenice senovite, gde se skriva,/ da bi ranio, krilati strelac. - ch era fra lerbe ascoso (K. Monteverdi, U jednoj cvetnoj livadi). Prevod: koja je bila skrivena u travi.

19

- attoscata; particip proli knjievnog oblika sa znaenjem avvelenare, intossicare otrovati. - In letargico sopore/ mia madre addormentata,/ e per colmo dellorrore/ dicon chio labbia attoscata. (Boito, Mefistofel). Prevod: U duboki san/ utonula je moja majka/ a kao vrhunac uasa/ kau da sam je ja otrovala. - avventa; knjievni oblik sa znaenjem scagliare, gettare con violenza baciti, hitnuti, izveden od imenice vento. - Gelosia le fiere/ serpi gli avventa in petto! (Verdi, Trubadur). Prevod: Ljubomora mu okrutne/ zmije baca pravo na grudi! - avvincere (avvinte); knjievni oblik sa znaenjem legare, stringere vezati, stegnuti, od lat. vincre; istog znaenja je i oblik participa prolog u funkciji prideva (avvinte). - Mi consenti almeno/ lunico figlio mio/ avvincere al mio seno. (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Dozvoli mi barem/ da moje jedino dete/ stegnem na grudima mojim. - Azucena cone le mani avvinte... (Verdi, Trubadur, uvod u 4. scenu treeg dela). Prevod: Acukena, vezanih ruku... - aura, auretta; knjievni oblik imenice venticello, brezza sa znaenjem povetarac, od lat. ura(m). - spirate pur, spirate/ aure soavi e grate;... baciatelo per me cortesi aurette. (M. A. esti, Oko mog idola). Prevod: duvajte, samo duvajte/ blagi i prijatni povetarci; ... poljubite ga umesto mene ljubazni povetarci. - belt; knjievni oblik imenice bellezza. Postoje i brojne arhaine varijante: bilt, beltade, beltate. Poreklo ovih imenica je od provansalskog beltat i od lat. imenice bellitte(m). Osim znaenja lepota moe da znai i lepotica (u dole navedenom primeru) i lepa stvar. - Da belt veduta appena/ vi lasciate il cor dividere...(F. Kavali, Zaista, zasmejavate me). Prevod: Zbog tek viene lepotice/ dozvoljavate da se raspara vae srce. - bontade; arhaini oblik imenice bont (postoji i varijanta bontate), od lat. bonitte(m) u znaenju dobrota.

20

- o madre di bontade, o madre pia... (F. Durante, Bogorodice puna ljubavi). Prevod: o majko dobrote, o majko milostiva... - bramosia; knjievni oblik imenice brama udnja, enja. - Ed assaporo allor la bramosia sottil... (Puini, Boemi). Prevod: I tada uivam u blagoj udnji... - brando; poetski oblik sa znaenjem spada ma. - Mille volte il brando presi/ per salvar il vostro onor. (Mocart, Tako ine sve). Prevod: Hiljadu puta ma uzeh/ da bih spasio vau ast. - cagione; knjievni oblik imenice causa, motivo determinante sa znaenjem uzrok, razlog, od lat. occasine(m). - Vedi pur come il canto/ cagion di tue doglie! (. B. Fazolo, Promeni svoje elje). Prevod: Vidi takoe da je i pevanje/ uzrok tvojih muka! - cangia; knjievni oblik gl. cambiare menjati, promeniti. - Cangia, cangia, tue voglie. (. B. Fazolo, Promeni svoje elje). Prevod: Promeni, promeni svoje elje. - cape; re je o glagolu capere, arhaini glagol sa znaenjem contenere, accogliere in s stati (u neto), sadrati se (u emu). - Non cape in petto il cor. (Doniceti, Don Paskvale). Prevod: Nema srca u grudima. - carme; knjievni oblik sa znaenjem pesma od lat. imenice crmen. - Allor noi tutte sbigottite e meste/ le fummo intorno richiamar tentando/ gli spirti in lei smarriti con londa/ fresca e copossenti carmi. (K. Monteverdi, U jednoj cvetnoj livadi). Prevod: Tada sve mi prestraene i tune/ stasmo oko nje pokuavajui da povratimo/ izgubljenu duu u njoj/ sveom vodom i monim pesmama. - chimera; knjievni oblik sa znaenjem sogno irrealizzabile, fantasticheria fantazija, neostvarljiv san, himera. - Seguon anchessi un sogno, una chimera. (Leonkavalo, Pajaci). Prevod: I oni slede neki san, neku fantaziju. - ciglio; knjievni oblik imenice sa znaenjem occhio, sguardo - oi, pogled.

21

- Quel ciglio un popi basso... Le mani sotto il petto... (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Taj pogled pomalo sputen... / Ruke ispod grudi... - col; knjievni oblik priloga l, in quel luogo tamo, na tom mestu. - Col, dimentico/ decorsi affanni... (Doniceti, Ana Bolen). Prevod: Tamo, zaboravljam/ prole muke... - conquide (p.p. conquiso); knjievni oblik gl. conquistare, vincere osvojiti, pobediti. - sguardo che i cor conquide. (Doniceti, Don Paskvale). Prevod: pogled koji srca osvaja. - E tanto era in quel guardo/ sapor di paradiso,/ che il cavalier Riccardo,/ tutto damor conquiso,/ al pi le cadde, e a lei/ eterno amor giur. (Doniceti, Don Paskvale). Prevod: A toliko je taj pogled/ podseao na raj,/ da je vitez Rikardo,/ sav obuzet ljubavlju,/ pred noge joj pao/ i na venu ljubav zakleo. - consorte; knjievni oblik sa znaenjem coniuge suprunik; supruga. - Amor,/ che ti fe mia consorte,/ a te mi stringer sino alla morte. (Rosini, Seviljski berberin). Prevod: Amor, koji te mojom enom naini, za tebe e me vezati sve do smrti. - contento; knjievni oblik imenice contentezza zadovoljstvo, ima isti oblik kao pridev istog znaenja. - Ah, no! Lasciarti in pace/ non vo questo contento! (Mocart, Figarova enidba). Prevod: A, ne! Da te ostavim na miru/ ne elim to zadovoljstvo! - contezza; knjievni oblik sa znaenjem cognizione, conoscenza znanje, saznanje. - E di lei non sebbe/ contezza mai? (Verdi, Trubadur). Prevod: A sa njom se nikada nije upoznao? - cor; pesnika varijanta italijanske rei cuore (potie od lat. rei crum; i ovde dolazi do diftongacije u otvorenom, naglaenom slogu ali je sauvan i finalni konsonant a dodat je epitetiki vokal e. corum core cuore. - Sospiri profondi/ tramando dal cor... (. B. Basani, Da li spava lepotice?). Prevod: Duboki uzdasi/ izlaze iz srca....

22

- cordoglio cor + dolium; latinska sloenica sa znaenjem dubok bol, alost, ucveljenost. - piangete al mio cordoglio! (. Kaini, ujte vi koji se volite). Prevod: Plaite nad mojim dubokim bolom! - corriero; arhaian oblik imenice corriere sa znaenjem glasnik, vesnik, od gl. correre. - Voi ministro, io corriero, e la Susanna/ segreta ambasciatrice... (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Vi upravitelj, ja glasnik, a Suzana/ tajna poslanica... - coverto; arhaian oblik prideva coperto pokriven. - Coverto di pallor, languido, affranto/ ei tremava la sera... (Verdi, Trubadur). Prevod: Sav ubledeo, slab, slomljen/ on je uvee drhtao... - crine; knjievni oblik imenice capelli u znaenju kosa, od lat. imenice crne(m). - Da che and, come sai tu/ a legarsi ad un bel crine... (A. Del Leuto, Reci mi, Amore). Prevod: Od kada ode, kao to zna ti,/ vezavi se za jednu lepu kosu... - cruenta; knjievni oblik sa znaenjem insanguinare krvariti. - La rendete... o, se pur disarmata,/ questa man per voi fora cruenta. (Verdi, Rigoleto). Prevod: Vratite je... ili e, iako je bespomona,/ ova ruka zbog vas biti krvava. - cuna; knjievni oblik sa znaenjem culla kolevka, od lat. rei cna(m). - Fida nutrice del secondo nato/ dormia presso la cuna. (Verdi, Trubadur). Prevod: Odana hraniteljka drugog deteta/ kraj kolevke je spavala. - delubro; knjievni oblik sa zbaenjem tempio, santuario pagano hram, pagansko svetilite, od latinsk erei delbru(m). - dal druidico delubro/ la mia voce tuoner. (Belini, Norma). Prevod: iz svetilita keltskih svetenika/ moj glas e odjeknuti. - deserta; arhaian oblik sa znaenjem lasciata sola- naputena, sama. - Io, deserta, vado errando... (Verdi, Trubadur). Prevod: Ja, ostavljena, idem lutajui...

23

- desio; knjievni oblik imenice desiderio (kao i oblik disio) u znaenju elja, od. lat. imenice desida. - non credi, o del mio cor dolce desio... (. Kaini, Amarili). Prevod: zar ne veruje, o moga srca slatka eljo... - detto; knjievni oblik sa znaenjem parola, frase re, reenica. - Solo un detto ancora a te! (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Samo jo jednu re da ti kaem. - d; knjievni oblik, veoma est i u birokratskom jeziku za beleenje datuma, u znaenju dan, od lat. de(m). - Piacer damor pi che un sol d non dura. (. P. Martini, Ljubavna slast). Prevod: Ljubavna slast ne traje due od jednog dana. - dilacera; knjievni oblik sa znaenjem lacerare con forza rastrzati i figurativnim znaenjem tormentare - muiti. - Il rimorso dilacera e rode. (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Savest mui i grize. - dileguati; re je prolom participu gl. dileguare koji ovde ima funkciju prideva; to je knjievni oblik sa znaenjem disperdere raspriti. - i miei sogni usati/ tosto son dileguati. (Puini, Boemi). Prevod: a moji uobiajeni snovi/ odmah su raspreni. - discacciar; knjievni oblik sa znaenjem scacciare, mandare via oterati. - Dalle gravi/ palpebre il sonno a discacciar... (Verdi, Trubadur). Prevod: Sa tekih/ kapaka san da otera... - dischiude; knjievni oblik sa znaenjem aprire, schiudere. - Sul romper dellaurora un bel mattino/ ella dischiude i rai. (Verdi, Trubadur). Prevod: U osvit zore jednog lepog jutra/ ona otvara oi. - disfidano; knjievni oblik glagola sfidare izazvati. - Disfidano le nubi e l sol cocente... (Leonkavalo, Pajaci). Prevod: Izazivaju oblake i vrelo sunce... - dispregiano; knjievni oblik gl. disprezzare sa znaenjem prezirati. Postoji i oblik sprezzare, takoe kao knjievna varijanta istog glagola. - Poi ci dispregiano. (Mocart, Tako ine sve). Prevod: Potom nas preziru.

24

- Una tenera occhiatina,/ un sorriso, una carezza,/ vincer pu chi pi sostina,/ ammolir chi pi ci sprezza. (Doniceti, Ljubavni napitak). Prevod: Jedan blagi, kratak pogled,/ jedan osmeh, jedna nenost,/ pobediti mogu onog ko se najvie opire/ razneiti onog ko nas najvie prezire. - Diva; poetski oblik imenice dea boginja. - Casta Diva che inargenti/ queste sacre antiche piante.... (Belini, Norma). Prevod: Neporona Boginjo koja obasjava/ ova sveta, stara stabla... - doglia; knjievni oblik imenice dolore sa znaenjem bol, od lat. dolum. - Vedi pur come il canto/ cagion di tue doglie! (. B. Fazolo, Promeni svoje elje). Prevod: Vidi takoe da je i pevanje/ uzrok tvojih muka! - donde; knjievni oblik priloga sa znaenjem da quale luogo sa kog mesta, odakle. - Donde tal pianto? (Doniceti, Ana Bolen). Prevod: Odakle taj pla? - dovizia; knjievni oblik sa znaenjem grande abbondanza, ricchezza velika rasko, bogatstvo. - agi per me lasci, dovizie, amori... (Verdi, Travijata). Prevod: zbog mene ostavi blagodeti, bogatstva, ljubavi... - duol(o); arhaini, poetski oblik imenice dolore bol, potie od lat. imenice dlu(m). - Un vero duol lintenerisce e molce; (. B. Basani, Nastavlja da plae): Prevod: Pravi bol je raznei i omeka. - effigi; knjievni oblik sa znaenjem rappresentare, raffigurare in effigie predstaviti, doarati slikama. - Questi effigi dolcissimo/ signor dellavvenire... (Verdi, Travijata). Prevod: Ona (elja) mi prikaza/ milog gospodina sudbine... - etade; arhaian knjievni oblik imenice et doba; godine starosti. - Di, traesti/ lunga etade fra quei monti? (Verdi, Trubadur). Prevod: Reci, da li si dugo vremena/ provela meu tim planinama? - face; knjievni oblik imenice fiaccola, torcia sa znaenjem baklja; svetlost, lu, od lat. imenice fce(m).

25

- Splende una face che lalma accende... (A. Skarlati, Oseam u srcu). Prevod: Blista svetlost koja duu rasplamsava... - fato; knjievni oblik sa znaenjem destino, sorte sudbina. - Mi condanna il crudo fato/ non intesa a sospirar. (Doniceti, Ana Bolen). Prevod: Osuuje me surova sudba/ nemam nameru da eznem. - favellare, knjievni oblik sa znaenjem parlare; iz lat. jezika: fabula favella (dim.) favola (basna; bajka, pria). - Bei lumi rubelli,/ chi mai, vapriva?/ e tu non favelli/ ahi barbaro amor. (. B. Basani, Da li spava lepotice?). Prevod: Lepe nepokorne oi,/ da li vas je ikada ko otvarao?/ a ti ne odgovara/ ajoj, svirepa ljubavi. - feral; knjievni oblik sa znaenje funesto, di morte smrtni. - il cielo attristando dun urlo feral! (Verdi, Trubadur). Prevod: nebo rastuujui samrtnikim poklikom! - ferve; re je o 3.l. jednine gl. fervere; knjievni oblik sa znaenjem essere caldo, rovente biti vreo, gorui. - Mi ferve soltanto lamore. (Boito, Mefistofel). Prevod: U meni plamti samo ljubav. - fido; knjievni oblik prideva fedele, fidato - veran, od lat. prideva fdu(m). - fido albergo del mio core... (A. Kaldara, ume prijateljice). Prevod: verno utoite mog srca.... Imenica albergo, u navedenom primeru, nije upotrebljena u svom osnovnom znaenju ve predstavlja knjievni oblik imenica rifugio, ricovero sa znaenjem utoite, svratite. - fiera; knjievni oblik imenice sa znaenjem animale feroce, belva zver, divlja ivotinja, od lat. imenice fra(m). - Finisce il turbine,/ n fo due passi,/ che fiera orribile/ dinanzi a me fassi. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Nestaje guva,/ malo u da proetam/ dok se strana zver/ preda mnom ne pojavi. - fiero; arhaian oblik u znaenju estok, surov, straan, od lat. prideva fru(m). - Che fiero costume... (. Legrenci, Kakva okrutna narav). Prevod: Kakva okrutna narav...

26

- flutto; knjievni oblik imenice onda, ondata sa znaenjem talas, val, od lat. rei flctu(m). - sovra placidi flutti si riposa... (A. Kaldara, Kao sunev zrak). Prevod: na mirnim talasima odmara se.. - foco; pesnika varijanta italijanske rei fuoco; potie od lat. rei fcu(m) u kojoj je dolo do diftongacije u otvorenom, naglaenom slogu. fcum focu fuoco. - Chi non piange damor non si dia vanto:/ foco amor e lo sostiene il pianto. (. . Karisimi, Plaite, jao meni, plaite). Prevod: Ko zbog ljubavi ne plae,/ nek se ne hvali:/ Ljubav je vatra i pla je odrava. - fola; knjievni oblik imenice fiaba, favola ali sa rasprostranjenim znaenjem bugia, frottola la, izmiljotina. - Son questi sogni paurosi e fole! (Leonkavalo, Pajaci). Prevod: To su sve strani snovi i izmiljotine! - franto; proli particip gl. frangere, knjievni oblik sa znaenjem rompere lomiti, razbiti. - dallimo dei franti sepolcreti... (Puini, Toska). Prevod: iz najvee dubine razruenih groblja... - gaudio; knjievni oblik sa znaenjem vivo piacere - radost, veselje, od lat. imenice gaudu(m). - ... o istante di gaudio e timor! (N. Piini, Noi, Boginjo tajne). Prevod: o trenutku radovanja i straha! - germano; knjievni oblik sa znaenjem fratello brat, od lat. imenice germnu(m). - la vera storia ci narra di Garzia/ germano al nostro Conte. (Verdi, Trubadur). Prevod: Pravu istinu ispriaj nam o ermanu/ bratu naeg Grofa. - giammai; arhaian oblik priloga mai nikad, sloenica priloga gi i mai. - Io, lasciarti? No, giammai,/ non possio, ch marde in petto/ sovrumena di te laffetto. (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Ja, da te ostavim? Ne, nikada/ ne mogu jer mi u grudima plamti/ nadoveanska ljubav prema tebi! - gire; arhaian oblik glagola ii umesto dananjeg andare, od lat. glagola re.

27

- Gite volando nel seno al mio amore. (R. Rontani, Topli uzdasi). Prevod: Odletite u grudi moje drage. - gittar; arhaian oblik gl. gettare baciti. - Laltra notte in fondo al mare/ il mio bimbo hanno gittato (Boito, Mefistofel). Prevod: Pre neku no na dno mora/ moje dete su bacili. - giubbilar; arhaian oblik gl. giubilare sa znaenjem provare, manifestare gioia veseliti se, slaviti. - Di fortuna fosti il gioco:/ incomincia a giubbilar. (Rosini, Pepeljuga). Prevod: Bio si igraka sudbine:/ poni da slavi. - guardo; poetski oblik imenice sguardo u znaenju pogled. Primer u gore navedenom stihu. -Ovunque il guardo io giro... (K. V. Gluk, O moga slatkog ara). Prevod: Kud god da bacim pogled... - imene; poetski izraz za imenicu nozze u znaenju brak, od lat. hymne(m). - Se dun segreto imen/ io tradisco il mistero... (L. Kerubini, Ah da moda mojim danima). Prevod: Ako jednog skrivenog braka / ja izneverim tajnu. - immantinente; arhaian knjievni oblik priloga subito, senza indugio - odmah, smesta. - Ed ecco immantinente/ scolorisi il bel viso... (K. Monteverdi, U jednoj cvetnoj livadi). Prevod: I eto smesta/ poblede lepo lice... - immoto; knjievni oblik prideva immobile sa znaenjem nepokretan; prisutan je prefiks negacije in- koji ispred rei koje poinju suglasnicima p, b, m prelazi u im-. - Come scoglio immoto resta/ contro i venti... (Mocart, Tako ine sve). Prevod: Kako stena nepomina ostaje/ pred vetrovima.... - imo; knjievni oblik sa znaenjem la parte pi bassa, pi profonda di qualcosa najnii deo neega. - dallimo dei franti sepolcreti... (Puini, Toska). Prevod: iz najvee dubine razruenih groblja... - implorai; knjievni oblik sa znaenjem chiedere con preghiere e suppliche moliti, preklinjati.

28

- Quante volte dal cielo implorai... (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Koliko puta sam nebo prekljinjao.. - inargenti; knjievni oblik sa znaenjem rendere argenteo posrebriti. Primer u dole navedenim stihovima je isti primer koji za ovaj glagol navodi i autor jednojezinog renika Garzanti. - Casta Diva che inargenti/ queste sacre antiche piante.... (Belini, Norma). Prevod: Neporona Boginjo koja obasjava/ ova sveta, stara stabla... - incendere; knjievni oblik gl. incendiare u znaenju paliti, zapaliti, uzbuditi, od lat.gl. incendre. - Occhietti amati che mincendete... (A. Falkonijeri, Voljene okice). Prevod: Voljene okice koje me uzbuujete... - incenso; re je o prolom participu lat. gl. incendre; ovaj knjievni oblik ima figurativno znaenje lode, adulazione laskanje, ulagivanje. - Queste chiamate Dee/ dagli ingannati sensi,/ a cui tributa incensi/ la debole ragion/ son streghe che... (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Ove takozvane Boginje/ varljivih ula, / kojima ukazuje poasti/ slab um/ to su vetice... - incresce; knjievni oblik sa znaenjem rincrescere, dispiacere biti neugodno, biti ao (kome). - Quel che a lei piace/ vita mi rende,/ quel che le incresce/ morte mi d. (Mocart, Don ovani). Prevod: Ono to se njoj svia/ ivot mi daje,/ ono to joj smeta/ smrtne udarce mi zadaje. - indarno; knjievni oblik priloga inutilmente, invano u znaenju uzalud. - chi non sospira, indarno spera. (. . Karisimi, Plaite, jao meni, plaite). Prevod: ko ne uzdie, uzalud se nada. - indi; knjievni oblik (postoji i arhaina varijanta inde) priloga poi, quindi, in seguito u znaenju onda, potom, zatim, od lat. priloga nde. - Gi sullindi che maremme/ non ti chiamo a scior le vele. (A. F. Tenalja, Lepe oi, milost!). Prevod: U beskrajnim movarama/ ne pozivam te da razvije jedra. - indomita; knjievni oblik prideva u enskom rodu sa znaenjem non domata, fiera, ribelle neukroena; divlja.

29

- la folla indomita/ corre a quel fuoco lieta in sembianza. (Verdi, Trubadur). Prevod: neukroena gomila/ tri ka vatri veselog lica. - innebri; re je o arhainom obliku povratnog gl. inebriarsi napiti se. - sinnebri a volutt. (Verdi, Travijata). Prevod: neka se opije po elji. - innante; arhaian oblik priloga innanzi pred, ispred, od lat. priloga n nte. - Mi balenaste innante... (Verdi, Travijata). Prevod: Preda mnom se ukazaste... - innonda; arhaian oblik gl. inondare sa znaenjem allagare poplaviti, preplaviti. - Dai campi, dai prati, che innonda/ la notte... (Boito, Mefistofel). Prevod: Sa polja, sa livada/ koje no prekriva... - insana; knjievni oblik sa znaenjem pazza, demente lud, bezuman. - Giusto quei petti sdegno commosse;/ linsana vecchia lo provoc. (Verdi, Trubadur). Prevod: Pravian bes te grudi obuze;/ bezumna starica ga je izazvala. - intiero; knjievni oblik prideva intero ceo, itav, potpun, od lat. intgru(m). - e contro il mondo intiero/ difesa a te sar. (Belini, Norma). Prevod: i od celoga sveta/ ja u biti tvoj zatitnik. - investe; arhaian oblik glagola sa znaenjem rivestire, ricoprire prekriti, obloiti. - Del par m'investe odio ed orror! (Verdi, Trubadur). Prevod: Podjednako me obuzima mrnja i strah! - invidi; re je o prostom perfektu gl. invidiare koji ima knjievno znaenje togliere, impedire spreiti, zabraniti. - ei che le sfere agli angeli/ per te non invidi. (Verdi, Rigoleto). Prevod: onaj koji zbog tebe/ nebesa anelima nije oduzeo. - invola (involato) ; knjievni oblik sa znaenjem sottrarre rapidamente, nascondere ukrasti, oteti; sakriti) i oblik prolog participa istog glagola. - E se Arlecchin tinvola Colombina,/ ridi, pagliaccio, e ognun applaudir! (Leonkavalo, Pajaci). Prevod: A ako ti Arlekin otme Kolombinu,/ smej se, Pajacu, i svi e apaudirati.

30

- Rammenteresti/ un fanciul, prole di conti,/ involato al suo castel. (Verdi, Trubadur). Prevod: Setio bi se/ deaka, potomka grofova/ skrivenog u svom zamku. - Lamagna; ovaj toponim potie od francuskog naziva Allemagna, u savremenom italijanskom jeziku koristi se toponim Germania. - in Lamagna duecento e trenta... (Mocart, Don ovani). Prevod: u Nemakoj dvestotinetrideset... - latebra; arhaian knjievni oblik sa znaenjem luogo oscuro e nascosto skrovite, kutak. - Parte son duna latebra/ del gran Tutto: Oscurit. (Boito, Mefistofel). Prevod: Deo sam skrovita/ delikog Svega: Tama. - liba; re je o glagolu libare, knjievnom obliku sa znaenjem assaporare con lestremit delle labbra okusiti pie, srknuti; piti. - Pur mai non sentesi/ felice appieno/ chi su quel seno non liba amor! (Verdi, Rigoleto). Prevod: Ipak, neka se nikad ne oseti/ u potpunosti srean/ onaj ko na tim grudima ne okusi ljubav! - loco; re je o lat. imenici lcu(m) koja je pretrpela iste promene kao i imenica foco (v.foco); u savremenom italijanskom jeziku postoji imenica luogo. - le frode, gli affanni/ non hanno pi loco... (. . Karisimi, Pobedilo si, srce moje!). Prevod: obmane, jadi/ ne postoje vie. - lumi; poetski oblik, uvek u mnoini, sa znaenjem occhi oi. - Bei lumi rubelli,/ chi mai, chi vapriva? (. B. Basani, Da li spava lepotice?). Prevod: Lepe nepokorne oi,/ da li vas je ikada ko otvarao? - lungi, lunge; knjievni i arhaini oblik priloga lungo u znaenju daleko, od lat. oblika lngu(m). - Lungi, lungi amor da me... (. B. Fazolo, Daleko je ljubav od mene). Prevod: Daleko je ljubav od mene. - Lunge da lei per me non vha diletto! (Verdi, Travijata). Prevod: Daleko od nje za mene nema uivanja. - lusinghiero; knjievni oblik sa znaenjem che lusinga, alletta koji laska, laskav.

31

- Chiedi allaura lusinghiera... (Doniceti, Ljubavni napitak). Prevod: Pitaj laskavi povetarac... - lustro; knjievni oblik sa znaenjem cinquennio period od pet godina. - son tre lustri... (Verdi, Trubadur). Prevod: ve je petnaest godina... - magione; arhaian knjievni oblik sa znaenjem abitazione, dimora kua, dom; boravite. - La magion deserta! (Verdi, Rigoleto). Prevod: Kua prazna. - martiro; arhaian poeski oblik imenice martirio u znaenju muenitvo; muka, teka patnja. - O speme, o crudele martiro! (N. Piini, Noi, Boginjo tajne). Prevod: O nado, o okrutna muko! - (im)memore; rammemori; knjievni oblik sa znaenjem chi (non) conserva il ricordo di unesperienza, di un fatto koji (ne) pamti, koji se (ne) sea. Oblik rammemori je 2.l.jednine gl. rammemorare, re je o knjievnoj varijanti gl. rammentare, ricordare seati se. - dellamor nostro memore,/ il suo Gualtier chiam. (Verdi, Rigoleto). Prevod: seanje na nau ljubav/ njen Gualtijeri je prizvao. - Delluniverso immemore/ mi credo quasi in ciel. (Verdi, Travijata). Prevod: zaboravljajui na ceo svet/ verujem da sam ve na nebu. - Ah, crudele, a mel rammemori,/ lo ripeti innanzi a me! (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Ah, okrutnice, podseti me na to,/ ponovi to preda mnom! - menare; knjievni oblik sa znaenjem condurre, portare voditi. - Se trovi in piazza/ qualche ragazza,/ teco ancor quella/ cerca menar. (Mocart, Don ovani). Prevod: Ako na trgu nae/ jo neku devojku,/ sa sobom i nju/ pokuaj da povede. - meschino; knjievni oblik prideva koji ima znaenje infelice, sventurato nesrean, kukavan, bedan. - Lho perduta... me meschina! (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Izgubila sam je... jadna ja! - mirate; knjievni oblik koji ima znaenje osservare con attenzione paljivo posmatrati.

32

- Mirate il bricconcello,/ mirate quanto bello. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Pogledajte mangupia,/ pogledajte kako je lep. - molce; 3.l.sg. gl. molcere knjievni oblik koji potie od lat. glagola mulcere u znaenju dilettare, allietare ublaiti, omekati; stiati. - Un vero duol lintenerisce e molce; (. B. Basani, Nastavlja da plae). Prevod: Pravi bol je raznei i omeka. - morbo; knjievni oblik imenice malattia bolest, od lat. imenice mrbu(m). - Ah, con tal morbo ogni speranza morta! (Verdi, Travijata). Prevod: Ah, uz takvu bolest svaka nada umire. - murmure; poetski oblik imenice mormorio ubor; um, od lat. imenice murmre(m). - del rio nel murmure/ carezze e baci senti. (Doniceti, Don Paskvale). Prevod: u uboru potoka/ milovanja i poljupce osea. - musico; arhaian oblik imenice musicista muziar, npr. musico di corte (dvorski muziar). Tu titulu nosi lik iz Donicetijeve opere Ana Bolen, pa Smeton. - nemmanco; arhaian oblik priloga nemmeno, neanche ni, ak ni. - Ne ho veduti tanti e tanti/ presi, cotti, spasimanti,/ che nemmanco Nemorino/ non potr da me fuggir. (Doniceti, Ljubavni napitak). Prevod: Videla sam ih jako puno/ izgubljenih, zaljubljenih, enjivih/ ak ni Nemorino/ nee moi da mi pobegne. - novella; arhaian knjievni oblik sa znaenjem fatto nuovo, insolito, strano novost, vest. - Ne udivi mai novella? (Verdi, Trubadur). Prevod: Da li si ikada o njemu ula novosti? - novellamete; arhaian oblik priloga sa znaenjem di nuovo ponovo. - Hai bramato, gioito/ e poi bramato novellamente. (Boito, Mefistofel). Prevod: eznuo si, radovao se/ i onda opet eznuo. - novo; poetski oblik prideva nuovo nov, od lat. prideva nvu(m). - Col novo aprile/ una rosa germoglia/ sul davanzal. (Puini, Boemi). Prevod: Sa sledeim aprilom/ jedna rua procvetae/ na prozoru.

33

- nudrire; arhaian oblik glagola nutrire sa znaenjem hraniti; gajiti, od lat. gl. nutrre. - Io pi fiato in sen non ho,/ da nudrir vostro desire. (A. F. Tenalja, A kada odlazite). Prevod: Ja vie nemam daha u grudima,/ kojim bih hranio vau udnju. - nume; knjievni oblik imenice divinit sa znaenjem boanstvo. - Che fiero costume/ daligero nume... (. Legrenci, Kakva okrutna narav). Prevod: Kakva okrutna narav/ krilatog boanstva... - obliare; knjievni oblik gl. dimenticare sa znaenjem zaboraviti, u sledeem primeru je poimenien. - Lobliar lonte, gli oltraggi, bassezza, ognor vilt . (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Zaboraviti sramotu, uvrede, nisko je, uvek je podlo. - ognora; knjievni oblik priloga sempre (postojali su i oblilci ognora, ogniora i ogni ora) sa znaenjem uvek. - Io resto sempre a piangere/ dove mi guida ognor/ duno in un altro orror/ la cruda sorte. (T. Traeta, Senko draga, ljubljena). Prevod: Ja ostajem ovde da plaem/ kuda me uvek vodi/ iz jedne strahote u drugu/ okrutna sudbina. - olezzo, olezzava; knjievni oblik sa znaenjem odore gradevole, profumo ugodan miris, i sa znaenjem gl. emanare un odore gradevole (prijatno) mirisati. - ne aspiro a foglia a foglia lolezzo. (Puini, Boemi). Prevod: Udiem njen miris, od lista do lista. - E lucevan le stelle... e olezzava la terra. (Puini, Toska). Prevod. I sijale su zvezde... i mirisala je zemlja. - onda; arhaian poetski izraz sa znaenjem voda. - le fummo intorno richiamar tentando/ gli spirti in lei smarriti con londa/ fresca... (K. Monteverdi, U jednoj cvetnoj livadi). Prevod: stasmo oko nje pokuavajui da povratimo/ izgubljenu duu u njoj/ sveom vodom... - opra; arhaian knjirevni oblik imenice opera u znaenju posao, delo, od lat. imenice opra. - S bella mercede/ allopra minvita. (L. Vini, Tako lepa nagrada). Prevod: Tako lepa nagrada/ na delo me mami.

34

- ossame; knjievni oblik zbirne imenice izveden od imenice osso kost sa znaenjem mucchio di ossa gomila kostiju. - ... e dun bambino... ohim!... lossame/ bruciato a mezzo, fumante ancor! (Verdi, Trubadur). Prevod: a kosti jednog deteta! ... avaj!...napola spaljene, jo uvek su se puile. - ove; knjievni oblik priloga dove u znaenju gde. - Trecce ombrose, ove sasconde,/ per ferir, lalato arciero (A. Falkonijeri, O prelepa koso). Prevod: Pletenice senovite, gde se skriva,/ da bi ranio, krilati strelac. - ovunque; knjievni oblik veznika dovunque, u znaenju gde god, kud god; svuda -Ovunque il guardo io giro... (K. V. Gluk, O moga slatkog ara). Prevod: Kud god da bacim pogled... - pallente; knjievni oblik sa znaenjem pallido, sbiancato, sbiadito bled, pobledeo. - Le rose del volto gi sono pallenti. (Verdi, Travijata). Prevod: Crvenilo lica ve je ubledelo. - pargoletto; deminutivni oblik imenice i prideva pargolo sa znaenjem dete; deji, od lat. oblika parvlu(m). - Spesso vibra per suo gioco/ il bendato pargoletto.... (A. Skarlati, Amorove igre). Prevod: esto baca u igri/ dete sa pokrivenim oima... - paventare; knjievni oblik gl. temere u znaenju plaiti se, od lat. gl. pavre. - Non paventar, cor mio. (L. Vini, Da, s tobom idem ja). Prevod: Nemoj da se boji, srce moje. - periglio; knjievni oblik imenice pericolo sa znaenjem opasnost. - Da miei tormenti impara/ a creder a quel cor,/ e nasca il tuo timor/ dal mio periglio. (Mocart, Don ovani). Prevod: Iz mojih muka naui/ da veruje tom srcu/ i neka ti se javi strah/ zbog moje opasnosti. - picciolo; knjievni oblik prideva piccolo mali. - Presso un picciolo abituro/ seco lei mi trasse un giorno. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: U mali kuerak/ povede me sa sobom jednog dana.

35

- pietate; arhaian oblik imenice piet (kao i pietade) - samilost, od lat. imenice piette(m). - ... e soccorso e pietate/ sospirando, piangendo/ altrui chiedete. (. . Karisimi, Plaite, jao meni, plaite). Prevod: ... a pomo i samilost/ uzdiui, plaui/ od nekog drugog traite. - ... ed io rimasi piena il cor/ di pietade e di spavento. (K. Monteverdi, U jednoj cvetnoj livadi). Prevod: ...a ja ostah srca punog/ zbunjenosti i straha. U prevodu bi trebalo izbei imenicu zbunjenost i zameniti je imenicom samilost. - pingere; arhaian knjievni oblik gl. dipingere slikati, od lat. glagola pingre. - Ah, forse lui che lanima/ solinga ne tumulti,/ godea sovente pingere. (Verdi, Travijata). Prevod: Ah, moda je zbog njega/ usamljena dua u nemiru/ esto uivala da slika. - piova; knjievni oblik imenice pioggia kia; ovaj oblik potie od glagola piovere. - mista alla grandine/ scroscia la piova. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Pomeana sa gradom/ pljuti kia. - pira; knjievni oblik sa znaenjem rogo lomaa. - Infame pira sorgere,/ empia, vedrai tra poco... (Verdi, Trubadur). Prevod: Sramnu, nemilosrdnu lomau koja se uzdie,/ videe uskoro... - posa, posate; knjievni oblici imenice i glagola riposo, riposare odmor, odmoriti se. - Perch vola senza posa? (Doniceti, Ljubavni napitak). Prevod: Zato leti bez odmora? - Dormite, posate,/ pupille adorate; (. B. Basani, Odmarajte se, spavajte). Prevod: Spavajte, odmarajte se,/ oboavane oi. - poscia; knjievni oblik priloga poi, dopo, in seguito onda, potom, zatim, od lat. priloga posta. - Vedrem poscia il passo/ quando sarete in pi. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Posle emo videti korak,/ kada budete ustali.

36

- prego (priego); poetski oblici imenice preghiera sa znaenjem molitva, od glagola pregare. - Preghi, pianti, querele/ io non ascolter. (A. Skarlati, Ako je Florindo veran). Prevod: Molbe, pla, jadanja/ ja neu sluati. - E se alla moglie nieghi/ questultimo favor,/ non rifiutarlo ai prieghi/ del mio materno cor. (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: I ako eni uskrauje/ ovu poslednju uslugu,/ uslii barem molbe/ moga majinskog srca. - prence; arhaian poetski oblik imenice principe u znaenju princ, vladar, od lat. rei princpe(m). - o prence amato... (D. imaroza, Lepa Boginjo koju oboavam). Prevod: o voljeni prine... - primiero; poetski oblik prideva primo prvi, od lat. prideva primaru(m). - Son calde ancor le ceneri/ del mio primiero amor! (Doniceti, Ana Bolen). Prevod: Jo uvek je vru pepeo/ moje prve ljubavi. - querela; knjievni oblik sa znaenjem tuba, alba, jadanje umesto imenice lamento, potie od lat. imenice querla. - Preghi, pianti, querele/ io non ascolter. (A. Skarlati, Ako je Florindo veran). Prevod: Molbe, pla, jadanja/ ja neu sluati. - ratto; knjievni oblik prideva rapido, veloce u znaenju brz, od lat. prideva rapdu(m). - muoviti ratto in volo... (. Kaani, Ti koji ima krila, Amore). Prevod: odleti brzo... - recondito; knjievni oblik sa znaenjem lontano, nascosto dalek, skriven. - Recondita armonia di bellezze diverse. (Puini, Toska). Prevod: Skrivena harmonija razliitih lepota. - ricetto; knjievni oblik sa znaenjem casa, abitazione sklonite, utoite, od lat. imenice recptu(m) i glagola recipre (ital. ricevere primiti). - Da Biscaglia, ove finora/ le sterili montagne ebbi ricetto! (Verdi, Trubadur). Prevod: Iz Biskalje, gde do sada/ u netaknutim planinama bee mi kua. - rimuneri; knjievni oblik sa znaenjem ripagare, ricompensare nadoknaditi.

37

- Perch, perch Signore,/ perch me ne rimuneri cos? (Puini, Toska). Prevod: Zato, zato Gospode, zato me tako nagrauje? - rinselvarsi; knjievni oblik sa znaenjem rifugiarsi in una selva sakriti se u umi, - Ma il fiuto ignobile/ del mio vestito/ tolse alla belva/ s lappetito,/ che, disprezzando/ si rinselv. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Ali sramni miris/ mog odela/ otera apetit zveri/ koja se, prezirui me/ vrati u umu. - rio; poetski oblik sa znaenjem malvagio, avverso - zao, opak, od lat. prideva ru(m). - Pianger la sorte mia,/ s crudele e tanto ria... (G. F. Hendl, Oplakivau svoju sudbinu). Prevod: Oplakivau svoju sudbinu,/ tako okrutnu i zlu... - rist; knjievni oblik gl. stare sa znaenjem fermarsi, cessare di muoversi stati, zaustaviti se. - Non tradirmi, dal pianto rist. (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Nemoj me izdati, prestani plakati. - ristaura; arhaian oblik gl. restaurare sa znaenjem obnoviti, od lat. glagola restaurre. - ... che col dolce sussurro il cor ristaura. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: ... koji slatkim apatom srce obnavlja. - ritorta; arhaian oblik sa znaenjem legaccio, cordicella - okov, spona. - Le dure ritorte che rigida sorte/ mi d... (A. Skarlati, Draga i slatka). Prevod: Teke okove koje mi surova sudbina/ daje... - romore; arhaian knjievni oblik imenice rumore um; buka, galama, od lat. imenice rumre(m). - Sino i romor de passi miei... (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: ak i um mojih koraka... - rosa; poetski oblik sa znaenjem colore rosato crvenilo, od lat. imenice rsa(m). - Le rose del volto gi sono pallenti. (Verdi, Travijata). Prevod: Crvenilo lica ve je ubledelo.

38

- rota; knjievni oblik imenice ruota u znaenju toak; krug, od lat. imenice rta(m). - ... e su rote di zaffiro... (R. Rontani, Ako lep potok). Prevod: ... i na tokovima od safira... - rubello; arhaian oblik imenice i prideva ribelle buntovnik; buntovni. - Bei lumi rubelli,/ chi mai, chi vapriva? (. B. Basani, Spava li lepotice?). Prevod: Lepe nepokorne oi,/ da li vas je ikada ko otvarao? - ruina; arhaian knjievni oblik imenice rovina u znaenju ruenje, ruevina, od lat. runa(m). - questo cor, pieno di ruine... (A. Del Leuto, Reci mi, Amore). Prevod: ovo srce, puno razoarenja... - sanza; arhaian oblik predloga senza sa znaenjem bez, od lat. rei absenta. - ... ma lasciar quel che sadora/ si pu mai sanza dolor? (L. Kerubini, Ah da moda mojim danima). Prevod: ... ali ostaviti onoga koga oboavamo/ da li je mogue bez bola? - scempio; knjievni oblik sa znaenjem strazio, massacro pokolj; ima i preneseno znaenje distruzione unitavanje. - Tuoni; e alcun del popolo empio/ non isfugga al giusto scempio. (Belini, Norma). Prevod: Grmljavina; i neka niko od tog grenog naroda/ ne umakne pravednoj kazni. - schermendo; oblik gerundija arhainog glagola schermare sa znaenjem proteggere, riparare zatititi, zakloniti. - Larte schermendo,/ larte adoprando,/ di qua pungendo,/ di l scherzando... (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Umetnost branei/ umetnost koristei/ odavde bockajui,/ odande alei se... - schiuso; knjievni oblik prideva aperto, dischiuso otvoren. - Schiuso era luscio! (Verdi, Rigoleto). Prevod: Otvoren je bio ulaz! - sciorre (le vele); poetski oblik gl. sciogliere u znaenju razvezati, razreiti (u ovoj sintagmi ima znaenje razviti jedra), od lat. gl. exsolvre.

39

- Gi sullindi che maremme/ non ti chiamo a scior le vele. (A. F. Tenalja, Lepe oi, milost). Prevod: U beskrajnim movarama/ ne pozivam te da razvije jedra. - secoda; knjievni oblik gl. assecondare sa znaenjem podstai, podrati, pomoi. - Come la notte i furti miei seconda! (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Kako no spletke moje pomae! - sepolcreto; knjievni oblik sa znaenjem cimitero groblje. - dallimo dei franti sepolcreti... (Puini, Toska). Prevod: iz najvee dubine razruenih groblja... - serto; knjievni oblik sa znaenjem corona, ghirlanda venac, od lat. imenice srtu(m). - Pocanzi, il sai,/ fra la cenere immonda/ ed or sul trono... e un serto mi circonda. (Rosini, Pepeljuga). Prevod: Ne tako davno, zna,/ u pepelu prljava/ a sada na prestolu... sa vencem na glavi. - sito; knjievni oblik sa znaenjem luogo, localit mesto. - Sparve il fanciullo e si rinvenne/ mal spenta brace nel sito istesso/ ovarsa un giorno la strega venne! (Verdi, Trubadur). Prevod: Nestade dete i otkri se/ neugaeni ar na istom mestu/ gde je jednog dana bila spaljena vetica! - soglio; arhaian knjievni oblik u znaenju trono, seggio - tron, presto, od lat. imenice solu(m). - Dal tuo soglio luminoso... (L. Leo, Sa svog svetlog prestola). Prevod: Sa svog svetlog prestola... - solingo; arhaian oblik prideva solitario, deserto usamljen, naputen, izveden od prideva solo. - Ah, forse lui che lanima/ solinga ne tumulti,/ godea sovente pingere. (Verdi, Travijata). Prevod: Ah, moda je zbog njega/ usamljena dua u nemiru/ esto uivala da slika. - sovente; knjievni oblik priloga spesso, di frequente esto. - Ah, forse lui che lanima/ solinga ne tumulti,/ godea sovente pingere. (Verdi, Travijata). Prevod: Ah, moda je zbog njega/ usamljena dua u nemiru/ esto uivala da slika.

40

- spasmo; arhaian oblik imenice spasimo sa znaenjem dolore fisico molto forte bol, patnja. - Tramuta in lazzi lo spasmo ed il pianto. (Leonkavalo, Pajaci). Prevod: Pretvara u ale bol i pla. - speme; poetski oblik imenice speranza nada, od lat. imenice sp(m). - Senza speme di diletto/ vano affetto sospirare. (. Bononini, U ast moje ljubavi). Prevod: Bez nade u uivanje/ uzaludna ljubav je- uzdisanje. - speziale; arhaian oblik sa znaenjem venditore di spezie; farmacista apotekar. - naturale,/ non d disgusto,/ e lo speziale/ non lo sa far. (Mocart, Don ovani). Prevod: Prirodno je,/ nije neprijatno,/ a apotekar/ ne zna da ga pripremi. - spiro; arhaian poetski oblik sa znaenjem respirare, vivere disati, iveti. - Odo laria che spiro, odo me stessa. (Mocart, Tako ine sve). Prevod: ujem vazduh koji diem, ujem sebe samu. - spira; knjievni oblik sa znaenjem emanare, esalare iriti se. - sempre dalla piet clemenza spira. (. B. Basani, Nastavite da plaete). Prevod: neprestano iz saaljenja blagost se iri. - spirto; poetski oblik imenice spirito sa znaenjem duh; dah, dua, od lat. rei spirtu(m). - le fummo intorno richiamar tentando/ gli spirti in lei smarriti con londa/ fresca... (K. Monteverdi, U jednoj cvetnoj livadi). Prevod: stasmo oko nje pokuavajui da povratimo/ izgubljenu duu u njoj/ sveom vodom... - sprezzare; knjievni oblik gl. disprezzare u znaenju prezirati, omalovaavati, od lat. glagola dispretire - O vita, al mio cor troppo cara/ sprezzar i tuoi lacci dovr. (L. Kerubini, Ah da moda mojim danima). Prevod: O ivote, mom srcu isuvie dragi/ morau da prezrem tvoje zamke. - stilla; knjievni oblik imenice goccia kapljica, od lat. imenice stlla(m). - Gi il sole dal Gange/ pi chiaro sfavilla/ e terge ogni stilla/ dellalba, che piange. (A. Skarlati, Ve sunce sa Ganga). Prevod: Ve sunce sa Ganga/ sjajnije sija/ i brie svaku kapljicu/ zore koja plae.

41

- strale; poetski oblik imenice freccia, saetta - strela, od longobardske rei strl. - Da luci ridenti/ non esce pi strale. (. . Karisimi, Plaite, jao meni, plaite). Prevod: Iz nasmejanih oiju/ ne izlazi vie strela. - svellere; knjievni oblik sa znaenjem togliere, sradicare - iupati, istrgnuti, od lat. glagola evellre. - Ah chio mi sento/ svellere il cor! (N. Piini, Kad me nebo razdvaja). Prevod: Ah oseam/ da mi je iupano srce! - tacita; knjievni oblik sa znaenjem che tace, non dice parola tih, utljiv. - nellalta quiete di tacita stanza! (Verdi, Trubadur). Prevod: u potpunom miru tihe sobe! - tema; knjievni oblik imenice timore strah; imenica je izvedena od glagola temere. - Gli occhi abbassai per tema chei leggesse/ il mio pensier segreto. (Maskanji, Kavalerija rustikana). Prevod: Spustih pogled iz straha da on ne proita/ moju skrivenu misao. - tergete; knjievni oblik sa znaenjem pulire asciugando istiti; uglaati. - No, no, tergete il ciglio. (Rosini, Pepeljuga). Prevod: Ne, ne, obriite oi. - tosto; knjievni oblik priloga sa znaenjem subito, immediatamente odmah, brzo. - Datemi tosto/ il mio candido ammanto. (Doniceti, Ana Bolen). Prevod: Dajte mi odmah/ moj beli ogrta. - tremuoto; arhaini oblik imenice tremoto koja predstavlja narodnu toskansku varijantu standardizovane imenice terremoto zemljotres. - Un tremuoto, un temporale,/ che fa laria rimbombar. (Rosini, Seviljski berberin). Prevod: Zemljotres, nevreme,/ od koga i vazduh odzvanja. - trepido; knjievni oblik sa znaenjem pieno di ansia e di timore drhtav, uzdrhtao; brian, zaplaen. - un candido e trepido desire... (Verdi, Travijata). Prevod: iskrena i brina elja...

42

- tristo; arhaian oblik prideva koji ima znaenje cattivo, maligno zao. U sledeem primeru imamo frazeoloki izraz fare trista (brutta) figura obrukati se. - Per carit, ragazze,/ non mi fate pi far trista figura! (Mocart, Tako ine sve). Prevod: Molim vas, devojke, ne terajte me vie da se brukam! - tuono; arhaian oblik imenice tono u znaenju ton, zvuk, od lat. imenice tnu(m). - ma io per non so, s il tuono vi piaccia,/ o s, o no? (K. Buzati, Recite da pevam). Prevod: ali ja ipak ne znam, da li vam se ovaj zvuk svia/, da, ili ne? - usato; knjievni oblik koji znai solito, abituale obian, uobiajen. - Ella di me, sollecita/ pi dellusato, ha chiesto. (Doniceti, Ana Bolen). Prevod: Zainteresovana vie nego obino/ ona je za mene pitala.. - uopo; knjievni oblik sa znaenjem bisogno, necessit potreba - eppur... duopo.... sforzati! (Leonkavalo, Pajaci). Prevod: Pa ipak... potrebno je... potrudi se! - vago; knjievni oblik sa znaenjem leggiadro, grazioso ljubak, draestan. - ed egli talor, presso i veroni della sua vaga, intere passa le notti. (Verdi, Trubadur). Prevod: a on ponekad, kraj balkona svoje drage, itave noi provodi. - venere; knjievni oblik sa znaenjem bellezze ljupkost, privlanost. - Un d, quando le veneri/NIJE LJUBAVNE STRASTI? il tempo avr fugato.. (Verdi, Travijata). Prevod: Jednog dana, kada ljupkost/ vreme bude unitilo... - ver; poetski oblik priloga verso prema, ka. - Ver te chiamando,/ e sospirando aspetta il poverin! (Leonkavalo, Pajaci). Prevod: Ka tebi uzdiui/ i zovui te, eka jadniak! - verone; poetski oblik sa znaenjem balcone, loggia balkon, terasa. - ed egli talor, presso i veroni della sua vaga, intere passa le notti. (Verdi, Trubadur). Prevod: a on ponekad, kraj balkona svoje drage, itave noi provodi.

43

- villani, villane; arhaian knjievni oblik sa znaenjem contadino, abitante della campagna seljak, seljanin. Pod tim imenom se javljaju likovi u Paizelovoj operi La pazza per amore. - viscere; knjievni oblik sa znaenjem utero, grembo materica, utroba i figurativnim znaenjem cuore srce. - Morr, ma queste viscere/ consolino i suoi baci. (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Umirem ali ovo srce/ neka utee njegovi poljupci. - volutt; arhaian knjievni oblik sa zaenjem piacere, diletto zadovoljstvo, uivanje. - sinnebri a volutt. (Verdi, Travijata). Prevod: neka se opije u slast. 2.3. Apokopa20 Da bi ostvarili rimu ili doli do eljenog stiha, kako pesnici tako i muziki stvaraoci esto su pribegavali skraivanju rei. Apokopa je prisutna i u savremenom italijanskom jeziku, i to prvenstveno vokalska a vrlo retko i silabika 18. Meutim, u staroitalijanskom jeziku, posebno u pesnikom jeziku, este su bile upravo silabike apokope koje u velikoj meri unose zabunu i doprinose nerazumevanju pojedinih leksema u tekstovima koje uenici obrauju. Pi non amo, non bramo ahim/ damar donna ch senza f. (. B. Fazolo, Daleko je ljubav od mene); re je o ital. rei fede koja je skraena da bi se postigla, u ovom sluaju, parna rima (rima baciata). Tu cui stanca ormai gi f/ il mio pianto, eco pietosa,/ ei ritorna e dolce a te/ chiede la sposa. (. Paizelo, Kad bude doao moj dragi); isto skraivanje radi postizanja ukrtene rime (rima alternata). La cagion tu sai perch/ da te lungi il pi rivolsi,/ donna rea, senza merc... (. B. Fazolo, Daleko je ljubav od mene); jo dva primera skraivanja rei u istom tekstu, skraene su rei piede i mercede.

20

Apokopa je ispadanje finalnih vokala (vokalska apokopa) ili finalnih slogova (silabika apokopa). Naziv silabika potie od italijanske rei sillaba to znai slog.

44

Il tuo fedel/ sospira ognor./ Cessa crudel/ tanto rigor. (. ordani, Dragi moj); apokopirana re ognor ima knjievno znaenje sempre.

2.4. Provansalski uticaj Krajem XI i poetkom XII veka u Provansi se razvila poezija koja e biti u osnovi itave evropske poezije na narodnom jeziku. Naime, kada je poelo unitavanje Provanse, jedan broj provansalskih pesnika (trubadura) uspeo je da pobegne iz Provanse i upravo zahvaljujui tim pesnicima provansalska poezija se rairila itavom Evropom. Iako je najjai uticaj provansalski jezik (langue doc) izvrio na italijanski jezik kroz sicilijansku pesniku kolu na dvoru Fridriha II, taj uticaj se, mada tek u izvesnoj meri, osea i u muzikim tekstovima XVII i XVIII veka. U analiziranim pesmama javljaju se sledei primeri: ch di possanza ogni altro avanza (. Kaini, Amore, ta eka?); umesto ital. rei potere (u znaenju sila, snaga mo). donn e donzelle (. Kaini, Udite amanti); - Son povera donzella (L. Mancia, Sirota sam devojka); umesto ital. rei ragazze. Tu mancavi a tormentarmi/ crudelissima speranza,/ e con dolce rimembranza... (M. A. esti, Samo si ti nedostajala); u italijanskom je zadrana re speranza upravo u tom obliku a re rimembranza je zamenjena reju ricordo. Augellin vago e canoro.... Io tintendo, canoro augelletto... (F. Gasparini, Ljupka i raspevana ptiice); umesto ital. rei uccello i uccellino. Ovunque il guardo io giro/ le tue vaghe sembianze/ amor in me dipinge... (C.W. Gluck, O moga slatkog ara); u znaenju aspetto, espressione del volto. E pur nellardore/ il dio traditore/ un vago sembiante mi fe idolatrar. (. Legrenci, kakva okrutna narav); u istom znaenju kao i sembianza, aspetto, espressione del volto. E nel desio che cos mempie il petto/ cerco te... chiamo te... spero... sospiro. (C. W. Gluk, O moga slatkog ara); umesto ital. rei desiderio. Io pi fiato in sen non ho,/ da nudrir vostro desire. (A. F. Tenalja, A kada odlazite). Prevod: Ja vie nemam daha u grudima,/ kojim bih hranio vau

45

udnju; arhaian poetski oblik imenice desiderio (kao i oblici desiro, disire, disiro) u znaenju elja, od arhainog provansalskog oblika dezire. Il capro e la capretta/ son sempre in amist; (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Jarac i koza/ uvek su neprijatelji; - amist; postoje i varijante amistate, amistade a sve su arhaini oblici imenice amicizia, nastali pod uticajem provansalskog oblika amistat; u prevodu navedenog primera upotrebili smo, umesto apstraktne imenice, imenicu istog korena kojom oznaavamo vrioca radnje. 2.5. Narodne rei: - sacco; u sledeem primeru ima znaenje stomaco, ventre stomak. - Gran mustacchi, stretto sacco... ((Mocart, Figarova enidba). Prevod: dugi brci, mali stomak... - sollione; narodni oblik imenice solleone sa znaenjem letnja ega. - Per montagne, per valloni,/ con la neve e i sollioni... (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Po planinama, po dolinama,/ po snegu i po letnjoj egi... - fora; narodni oblik priloga fuori napolju, van. - La rendete... o, se pur disarmata,/ questa man per voi fora GLAGOL ESSERE kondicional, ARHAIAN...cruenta. (Verdi, Rigoleto). Prevod: Vratite je... ili e, iako je bespomona,/ ova ruka zbog vas biti krvava. 2.6. Glagoli PRIMERI NISU UVEK KOMPLETNO PREVEDENI PREBACITE OVDE PRIMER S FORA PA PREVEDITE IH - chieggio (umesto: chiedo) 1.l.sg. prezent, gl. chiedere - Vendetta ti chieggio... (Mocart, Don ovani). Prevod: Osvetu ti traim...OD TEBE - deggio (umesto: devo) 1.l.sg. prezent, gl. dovere - abbandonar deggio/ lo sposo mio (L. Kerubini, Ahi che forse ai miei d) - Ah dirlo ancora pur deggio (J. A. Hase, Tvoja vrlina mi kae)

46

- veggio (umesto: vedo) 1.l.sg. prezent, gl. vedere - se ancor veggio presente il mio bel nume? (N. Piini, Kad me nebo razdvaja) - Quando sar quel d/ chio mi veggia da te/ favorito dun s? (A. F. Tenalja, Kad li e doi taj dan?). U ovom sluaju upotrebljen je konjunktiv povratnog gl. vedersi. - ponno (umesto: possono) 3.l.pl. prezent, gl. potere - un dolce estremo sonno/ se lei mirar non ponno,/ mi chiuda i lumi ancor. (. Sarti, Daleko od voljene osobe) - vo (umesto: voglio) 1.l.sg. prezent, gl. volere (oblik je pretrpeo silabiku apokopu18) - v penar, cor mio,/ v penar, per ben amar. (A. Falkonijeri, Sledi, sledi bolno srce) - v (umesto vado) 1.l.sg. prezent, gl. andare - se vo a bagnarmi al fonte,/ si bagna amor con me. (P. D. Paradiz, Uhvatila me je u svoju mreu). U prevodu je napravljena greka upravo zbog slinosti dva upravo navedena oblika (v i vo) i prevod koji glasi: Ako hou da se okupam na izvoru,/ kupa se ljubav sa mnom; trebalo bi da glasi: Ako idem da se okupam... - fo (umesto: faccio) 1.l.sg. prezent, gl. fare - A vecchi innamorati/ scaldar fo le cervella. (. Paizelo, Ciganicu ko trai) - si niega (umesto: si nega) 3.l.sg. prezent, gl. negare; re je o arhainom obliku u kome je dolo do gubitka diftonga u korist drugog lana, e je opstalo a i se izgubilo. - di morirti almeno a lato/ perch a me si niega ancor? (D. imaroza, Ostavljajui te, o voljeni prine) - move (umesto: muove) 3.l.sg. prezent, gl. m(u)overe; re je o knjievnom obliku glagola muovere: movo, movi, move... - e su rote di zaffiro/ move in giro... (R. Rontani, Ako lep potok) - puote; arhaian poetski oblik 3. l. jednine gl. potere u prezentu (umesto dananjeg oblika pu).

47

- Ah, no, no puote/ tardar lira del cielo... (Mocart, Don ovani). Prevod: A ne, ne moe/ zakasniti gnev sa neba.... - dei, di; arhaian poetski oblik 2. i 3.l. jednine gl. dovere u prezentu (umesto dananjeg devi, deve). - Una donna a quindici anni/ de sapere ogni gran moda... (Mocart, Tako ine sve). Prevod: ena od petnaest godina/ mora znati sve obiaje... - Le delizie dellamor/ mi dei sempre rammentar! (Verdi, Rigoleto). Prevod: Na ljubavne radosti/ mora uvek da me podsea. - moro (umesto: muoio) 1.l.sg. prezent, gl. morire - mirate chio moro. (Anonimo, O draesne oi lepe); - che per lui io moro. (P. Benini, Toliko u uzdisati). - fia, fiano; arhaian poetski oblik 3.l. jednine i mnoine futura gl. essere (umesto dananjih oblika sar, saranno). - A battaglia finita/ fia la cena per noi pi saporita. (Mocart, Tako ine sve). Prevod: Kad se bitka zavri/ veera e nam biti jo ukusnija. - Le vampe dellinferno/ a te fian rogo eterno... (Verdi, Trubadur). Prevod: Pakleni plamen/ tebi e biti vena lomaa... - saria (umesto: sarebbe) 3.l.sg.kondicional, gl. essere. Iako je isti oblik i za 1.l.sg. kondicionala, iz konteksta se vidi da je ovde re o 3.l.sg. - Ch non saria bastante/ a soffrirti svegliata un cor amante. (. B. Basani, Odmarajte se, spavajte) - vorria (umesto: vorrebbe) 3.l.sg.kondicional, gl. volere. - ei che vorria collanima/ farti quaggi beata. (Verdi, Rigoleto) - soffriria (umesto: soffrirebbe) 3.l.sg.kondicional, gl. soffire - Ogni pena pi spietata/ soffriria questalma afflitta... (. B. Pergolezi, Svaku najokrutniju patnju) - daria (umesto: darebbe) 3.l.sg.kondicional, gl. dare - Io son di lui, che daria vita a te. (Verdi, Bal pod maskama) - resteria (umesto: resterebbe) 3.l.sg.kondicional, gl. restare. U dole navedenom sluaju ovaj kondicional uz konjunktiv imperfekta ini potencijalni hipotetiki period.

48

- Non sai tu che di te resteria,/ se cessasse di battere il cor! (Verdi, Bal pod maskama) - fea (umesto: faceva) 3.l.sg.imperfekat, gl. fare; knjievni oblici koji su postojali za 3.l. sg. i pl. i glasili su: fea, feano. - onde ella al sol... fea scorno. (K. Monteverdi, U jednoj cvetnoj livadi). Prevod: kojim je ona i sunce... postidela. - vivea (umesto: vivevo) 1.l.sg.imperfekat, gl. vivere;21 - Ahi, sola quand io vivea... (L. Kerubini, Ah da moda mojim danima) - volea (umesto: voleva) 3.l.sg. imperfekat, gl. volere22 - Volea Tisi pi dire... (. B. Basani, Nastavite da plaete). Isto je i kod: - rendea (umesto: rendeva) 3.l.sg. imperfekat, gl. rendere20 - che rendea s vago il viso. (A Falkonijeri, Umiljate i drage zenice) - potea (umesto: poteva) 3.l.sg. imperfekat, gl. potere20 - Ned ei potea soccorrerti,/ cara fanciulla amata... (Verdi, Rigoleto) - dormia (umesto: dormiva) 3.l.sg. imperfekat, gl. dormire20 - Fida nutrice del secondo nato/ dormia presso la cuna. (Verdi, Trubadur) - struggea (umesto: struggeva) 3.l.sg. imperfekat, gl. struggere20 - Lenta febbre del meschino/ la salute struggea. - disciogliea (umesto: discioglieva) 3.l.sg. imperfekat, gl. disciogliere20, knjievni oblik glagola sciogliere. - Oh! Dolci baci, o languide carezze,/ mentrio fremente/ le belle forme disciogliea dai veli. (Puini, Toska) - vanne (umesto vattene) 2.l.sg. imperativa, gl. andare + reca ne iji je poetni suglasnik n udvojen zbog spajanja sa oblikom imperativa va. Danas se taj oblik vie ne koristi, postoji povratni gl. andarsene koji u 2.l.sg.imperativa glasi vattene. - Vanne pur, superba, va... (. B. Fazolo, Daleko je ljubav od mene). Prevod: Hajde idi samo, ohola, idi...

21 22

Oblici sa nastavcima ava, -eva, -iva za 1.l.sg. uvali su se sve do XIX veka, pogotovo u poeziji. Stari italijanski knjievni jezik, pored nastavaka eva, -iva, poznaje i dublete (-ea, -ia), koji su se esto upotrebljavali u poeziji ali su nestali iz savremenog knjievnog jezika. (Teri, 1995, str. 238)

49

- ti calma; netipino odvajanje povratne zamenice ti od oblika 2.l. jednine imperativa; umesto calmati imamo ti calma. - Ti calma! Di che temi? (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Smiri se! ega se plai? - vientene; analogno glagolu andarsene koji je mnogo frekventniji, postoji i povratni gl. venirsene sa znaenjem andare, recarsi in un luogo; allontanarsi da un luogo, andarsene. U navedenom primeru upotrebljen je oblik imperativa 2.l. jednine pa su zamenice spojene sa oblikom glagola. - Vientene meco a casa. (Mocart, Don ovani). Prevod: Poi kui sa mnom. - vhan, vi ha; gl. avere upotrebljen u 3.l.jednine ili mnoine uz rece ci i vi predstavlja arhaian oblik koji ima znaenje glagola esserci. - vhan contesse, baronesse... e vhan donne dogni grado... (Mozart, Don ovani). Prevod: ima tu knjeginja, baronica... ima tu ena svih slojeva... - Non vi ha cosa ad essa ignota. (Doniceti, Ljubavni napitak). Prevod: Nema stvari njoj nepoznate. - parmi; za savremeni italijanski jezik neuobiajeno spajanje line zamenice io u funkciji complemento di termine (mi) sa apokopiranim oblikom 3.l. jednine prezenta gl. parere. U savremenom jeziku nema nikada spajanja zamenica sa oblicima prezenta. Dakle, umesto dananjeg mi pare imamo parmi. - Sentir gi parmi/ la fatale saetta... (Mocart, Don ovani). Prevod: Ve mi se ini da oseam/ sudbonosnu strelu... - neganci; vrlo neuobiajeno spajanje line zamenice 1.l. mnoine noi u funkciji complemento di termine (ci) sa 3.l. mnoine prezenta gl. negare (umesto dananjeg ci negano). - Poi ci dispregiano,/ neganci affetto. (Mocart, Tako ine sve). Prevod: Potom nas preziru,/ uskrauju nam ljubav. - aprivasi; povratna zamenica si koja je u ovom sluaju spojena sa oblikom 3.l. jednine imperfekta gl. aprire. - Part... il mio core aprivasi/ a speme pi gradita. (Verdi, Rigoleto). Prevod: Otila je... moje srce se otvaralo/ za najprijatniju nadu.

50

- levasi; kao u prethodnom primeru, u sledeem primeru neobino je spajanje povratne zamenice si sa 3.l. prezenta gl. levare. - Grido feroce di morte levasi; (Verdi, Trubadur). Prevod: strani krik smrti se die. - fassi; povratni gl. farsi sa znaenjem diventare, trasformarsi; neobino je spajanje povratne zamenice si sa oblikom 3.l. jednine prezenta a nakon toga i udvajanje poetnog suglasnika glagola, kao u oblicima pravog imperativa (umesto si fa). - Finisce il turbine,/ n fo due passi,/ che fiera orribile/ dinanzi a me fassi. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Nestaje guva,/ malo u da proetam/ dok se strana zver/ preda mnom ne pojavi. 2.6.1. Prosti perfekat (Passato remoto) Pored imperfekta, jedino prolo vreme koje se javlja u analiziranim muzikim tekstovima jeste prosti perfekat (passato remoto). Forme prostog perfekta, kako pravilne tako i nepravilne, brojne su i uglavnom su upravo ti oblici i danas u upotrebi. Vrlo retko se moe nai neki arhaini oblik. Upravo zbog veoma frekventne upotrebe ovog prolog vremena u muzikim tekstovima, u nastavi italijanskog jezika u muzikim kolama ovoj nastavnoj jedinici poklanja se posebna panja. Nastavnik, pri tome, mora biti veoma oprezan i pokuati da nae pravu meru tj. da uenje prostog perfekta svede iskljuivo na nivo prepoznavanja njegovih oblika a nikako na aktivno korienje tog glagolskog vremena karakteristinog za pisani jezik. Primeri standardnih oblika: Volse (volgere), tremai (tremare), provaste (provare), and (andare), mand (mandare), torn (tornare), fui, fosti, fummo, foste (essere), rivolsi (rivolgere), disciolsi (disciogliere), legasti (legare), accumul (accumulare), matur (maturare), raccolse (raccogliere), dicesti, disse (dire), apr (aprire), trad (tradire), scordai (scordare), punse (pungere), valse (valere), ud (udire).

51

Posebni/ arhaini oblici: - volse; arhaian oblik 3.l.jednine glagola volere, umesto dananjeg volle. Poklapa se sa oblikom istog lica i vremena gl. volgere. Samo po kontekstu moemo videti da je re o gl. volere. - Or sai chi lonore/ rapir a me volse. (Mocart, Don ovani). Prevod: Sad zna ko je ast/ hteo da mi oduzme. Primeri apokopiranih oblika: - fe (umesto: fece) 3.l.sg. gl. fare (oblik je pretrpeo silabiku apokopu18) - E pur nellardore/ il dio traditore/ un vago sembiante mi fe idolatrar. - Ma questo tiranno/ con barbaro inganno/ entrando per gli occhi, mi fe sospirar. (. Legrenci, Kakva okrutna narav) - di (umesto: diede) 3.l.sg. gl. dare (oblik je pretrpeo silabiku apokopu18) - Siete vaghe, siete amabili,/ pi tesori il ciel vi di. (Mocart, Tako ine sve). Prevod: Vi ste lepe, vi ste voljene,/ vie blaga nebo vam je dalo. - andaro, passaro, volaron; apokopirani oblici prostog perfekta 3.l. mnoine gl. andare, passare, volare. - Dove andaro i giuramenti/ di quel labbro menzogner? (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Gde nestadoe zakletve/ tih laljivih usana? - Passaro i tempi/ da spacciar queste favole ai bambini! (Mocart, Tako ine sve). Prevod: Prola su vremena/ da se deci priaju ove bajke! - Volaron gi tre lune/ dacch la mia Violetta... (Verdi, Travijata). Prevod: Prooe ve tri dana/ od kada moja Violeta... 2.6.2. Oblici konjunktiva - konjunktiv u relativnoj reenici kojim sa iskazuje eljena osobina. - E, se non ho chi moda,/ parlo damor con me. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: A, ako nemam nikoga ko bi me sluao, govorim o ljubavi sa samim sobom.

52

- Da luci radenti/ non esce pi strale,/ che piaga mortale/ nel petto mavventi. (. . Karisimi, Pobedilo si, srce moje!). Prevod: Iz nasmejanih oiju/ ne izlazi vie strela,/ koja bi mi smrtonosnu ranu/ u grudi zadala. - konjunktiv je upotrebljen u subjekatskoj reenici iza bezlinog gl. parere. - La ferita ancora aperta/ par mavverta nuove penne. (M. A. esti, Samo si ti nedostajala). Prevod: Rana jo otvorena/ kao da mi nagovetava nove jade. - konjunktiv je upotrebljen u finalnoj reenici iza veznika che (u znaenju affinch). - Nel chiaro fra le sponde far/ che vadi al mar, ah... (J. A. Hase, Vratie se uskoro). Prevod: obasjau obale/ da ide ka moru, ah... Ovaj oblik konjunktiva (dananji oblik glasi vada) ima nastavak i u skladu sa oblicima pravilnih glagola I konjugacije, pr. cantare (io/ tu/ lui canti). - konjunktiv je upotrebljen u objekatskoj reenici iza glagola miljenja pensare. - Ma se pensi che soletto/ io ti debba riamar... (. B. Pergolezi, Ako me ti voli). Prevod: Ako misli da jedino/ tebe treba da volim... - konjunktivni oblik je upotrebljen u funkciji indirektnog imperativa 3.l.pl. gl. esssere - Sien gli accenti i nostri baci. (A Falkonijeri, lepa vrata od rubina). Prevod: Neka nai poljupci budu rei. Oblik sieno je knjievni (u ovom sluaju je pretrpeo vokalsku apokopu18). - konjunktiv je upotrebljen u kondicionalnoj reenici koja sa svojom upravnom reenicom gradi potencijalni hipotetiki period - Ch sarebbe mia prospera sorte/ soffrire la morte,/ suno sguardo mi dasse in mercede. (B. Marelo, Nije mi teko umreti zbog ljubavi). Prevod: Jer, bila bi moja prava srea/ da umrem,/ kad bi mi dala jedan pogled za naknadu. Re je o arhainom obliku konjunktiva imperfekta 3.l.sg. gl. dare (dananji oblik je desse). - konjunktiv je upotrebljen u hipotetinoj modalnoj reenici. - Conto lore ad una ad una/ come fosser anni interi. (T. Tenalja, Kad li e doi taj dan?). Prevod: Brojim sate jedan po jedan/ kao da su itave godine. Re je o vezniku come se (u ovom primeru samo come).

53

2.6.3. Glagolska rekcija - e soccorso e pietate/ sospirando, piangendo/ altrui chiedete. (. . Karisimi, Plaite, jao meni, plaite); izostao je predlog a / ad altrui.. - Seguita a piangere/ povero cor/ e spera frangere/ il tuo rigor. (. B. Basani, Nastavlja da plae); izostao je predlog di iza glagola sperare za uvoenje objekatske reenice. 2.7. Zamenice - ella; subjekatska zamenica potisnuta iz upotrebe zamenicom lei ali jo uvek prisutna u knjievnom jeziku i u formalnim registrima. - ella or mi scorda e ad altro amor saffida. (. P. Martini, Ljubavna slast). Prevod: ona me sada zaboravlja i drugoj se ljubavi predaje. - ei; arhaian knjievni oblik subjekatske zamenice egli on. - Ei toglie e d la pace,/ come gli piace, ai cor. (Mocart, Tako ine sve). Prevod: On, po svojoj elji, u srca unosi nemir,/ pa opet vraa mir. - E un ben che invan desio/ ei posseder dovr? (Mocart, Figarova enidba). Prevod: A ljubav koju uzalud traim/ moda on poseduje? - dessa; arhaian knjievni oblik zamenice essa ona. - dessa, che il bambino arse! (Verdi, Trubadur). Prevod: To je ona, koja je dete izgorela! - nol; zamenica lo, lina zamenica lui u funkciji complemento oggetto, u savremenom jeziku se ne spaja sa negacijom non, umesto non lo imamo oblik nol. - Ah chio pi nol vedr! (N. Piini, Kad me nebo razdvaja). Prevod: Ah, neu ga videti vie! - teco, meco; arhaian knjievni oblici zamenica con te, con me u znaenju sa tobom, sa mnom, od lat. oblika tcu(m), mcu(m). - Teco, s, vengo anchio/ e meco viene Amor. (L. Vini, Da, s tobom idem ja). Prevod: Da, s tobom, idem i ja/ a sa mnom dolazi Amor.

54

- tel, mel; kombinacija linih zamenica za 2.l. jendine tu u funkciji complemento di termine i za 3. l. jednine lo, u funkciji complemento oggetto. Neobino je to su ovi spojevi pisani zajedno jer u savremenom italijanskom jeziku ova kombinacija se pie iskljuivo odvojeno: te lo. Postoji i primer sa mel, tj. sa linom zamenicom io u funkciji complemento di termine. - un certo balsamo/ che porto addosso:/ dare tel posso,/ se il vuoi provar. (Mocart, Don ovani). Prevod: To je neki miris/ koji imam na sebi:/ mogu ti ga dati,/ ako eli da ga proba. - Ah, crudele, a mel rammemori,/ lo ripeti innanzi a me! (Verdi, Bal pod maskama). Prevod: Ah, okrutnice, podseti me na to,/ ponovi to preda mnom! - il; dananji odreeni lan imenica mukog roda u jednini koristio se u funkciji pokazne zamenice lo. Postoji i varijanta l. - Non sar, non sar, Figaro il dice. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Nee biti, nee biti, Figaro to kae. - Ricerco un bene/ fuori di me,/ non so chi l tiene,/ non so cos. (Mocart, Figarova enidba). Prevod: Traim ljubav/ van mene/ ne znam ko je uva/ ne znam ta je to. - cotesto, codesto; arhaini oblici pokaznog prideva questo sa znaenjem taj. - Vo saper cotesto imbroglio. (Rosini, Seviljski berberin). Prevod: elim da ujem o toj prevari. - E che dir vuole/ codesto gioco di strane parole? (Boito, Mefistofel). Prevod: A ta znai/ ta igra neobinih rei? - istesso; arhaian oblik pokazne zamenice stesso sa znaenjem isti, od lat. stu(m). - Sempre listesso/ sar il mio foco/ e sar sempre/ listesso anchio. (S. Roza, Idem veoma esto). Prevod: Uvek isti/ e biti moj ar/ i uvek u biti/ i ja sam isti. - onde; knjievni oblik relativne zamenice koja ima vrednost dananjih relativnih zamenica di cui, da cui, con cui, per cui. - ... e co begli occhi,/ onde fa scorno a Delo... (J. Peri, Radujte se mom pevanju). Prevod: ...i lepim oima,/ kojima i Delu nanosi sramotu...

55

2.8. Veznici - dacch; ovaj veznik ima vremensku vrednost i prevodi se od kada; meutim, u navedenom primeru, u starom jeziku, ovaj veznik je imao i kauzalnu vrednost i imao znaenje poto, budui da. - Credio che mi intendete/ dacch mi conoscete/ son molti e molti d. (. B. Pergolezi, Gnevni, moj gnevni). Prevod: Verujem da me razumete / poto me poznajete/ ve odavno. - acci; arh. oblik veznika acciocch sa istim znaenjem da bi, kako bi. - Svegliate mia Ninetta,/ acci non dorma pi. (. B. Pergolezi, Nina). Prevod: Probudite moju Ninetu,/ da ne spava vie. - et; arh. oblik veznika e koji ispred vokala danas glasi ed a nekada je bilo et; lat. veznik glasi et bez obzira kojoj rei prethodi. Ovaj veznik, osim sastavnog, moe imati i suprotno znaenje kao to vidimo u sledeem primeru. - et io pur vivo e spiro. (. Kaini, ujte vi koji se volite). Prevod: ali ja ipak jo ivim. - siccome; knj. oblik veznika come u znaenju kao. - Fugga, fugga siccome il vento/ questa vaga del mio tormento. (A. Falkonijeri, Sledi, sledi bolno srce). Prevod: neka ova lepotica bei kao vetar/ dalje od moje patnje. - pria che; poetski oblik veznika prima che koji uvodi vremenske reenice i ima znaenje pre nego to, pre nego da. Uvodi konjunktiv. - Io vo parlarti/ pria che tu parta. (Mozart, Figarova enidba). Prevod: elim da razgovaram sa tobom/ pre nego to ode.

2.9. Uzvici Sama ljubavna tematika ovih tekstova, motivi due koja vapi, tuguje, priziva smrt, ali za neuzvraenom ljubavlju, implicira upotrebu brojnih uzvika. Ova, inae

56

oskudna morfoloka kategorija, u ovim tekstovima pokazuje svo svoje bogatstvo i raznovrsnost. - Deh; arhaian oblik kojim se izraava molba, elja; - deh, miratemi un poco... (Anoniman autor, O draesne oi lepe); u prevodu je: hajde, pogledajte me malo - deh, disse, taci... (. Basani, Nastavlja da plae); u prevodu je: ree: ah, uti... - deh, muoviti ratto in volo... (. Kaini, Ti koji ima krila, Amore); u prevodu je: ah, odleti brzo... - Dal tuo soglio luminoso/ deh rimira il nostro pianto... (L. Leo, Sa svog svetlog prestola); u prevodu je izostavljeno: Sa svog svetlog prestola/ gledaj na pla... - Ah; uzvik kojim se, zavisno od tona kojim se iskazuje, izraava bol, uenje, bes, iznenaenje, olakanje; - Ah, risplende al marmo accanto... (L. Leo, Sa svog svetlog prestola); u prevodu je: ah, blista pored mermernog groba... - Ahi; ovim uzvikom se iskazuje fizika i duevna bol; koristi se i uz poetski pridev lasso sa znaenjem jadan. - e tu non favelli/ ahi barbaro amor. (. B. Basani, Da li spava lepotice?); u prevodu je: a ti ne odgovara/ ajoj, svirepa ljubavi. - Ahi! Che forse ai miei d/ lultima aurora splende! (L. Kerubini, Ah da moda mojim danima); u prevodu je: Ah, da moda mojim danima/ poslednja zora ne svie! - Ma, nulla valse ahi lassa... (K. Monteverdi, U jednoj cvetnoj livadi); u prevodu je: Ali, nita nije vredelo, jao meni... - Ahim; ovim uzvikom se iskazuje bol, aljenje, kajanje; - Pi non amo, non bramo ahim/ damar donna ch senza f. ( . B. Fazolo, Daleko je ljubav od mene); u prevodu je: Vie ne volim, ne eznem, avaj,/ da volim enu nevernu. Srodan njemu je veznik ohim koji iskazuje ista oseanja.

57

- Piangete, ohim, piangete... (. . Karisimi, Plaite, jao meni, plaite); u prevodu je: Plaite, jao meni, plaite... - Aff; ovaj uzvik je nastao spajanjem predloga a i imenice fede i prevodi se sa vala, zaista. - Aff, mi fate ridere... (F. Kavali, Zaista, zasmejavate me); u prevodu je: Zaista, zasmejavate me... - mi dice che aff/ quel d veduto ancor/ non ha il suo amante, oh, oh . (A. Sartorio, Neobina narav); u prevodu je: kae mi da zaista/ tog dana nije jo videla/ svog dragana, oh, oh. - Poffarbacco; arh. uzvik sa znaenjem gle uda!, zaboga, je li mogue!. - Tra guerrieri, poffarbacco! (Mozart, Figarova enidba). Prevod: Meu ratnike, gle uda! 2.10. Komentari prevoda pojedinih odlomaka i predlozi izmena - O leggiadri occhi belli,/ occhi miei cari,/ vivi raggi del ciel/ sereni e chiari,/ poich tanto bramate...; prevod: O draesne oi lepe,/ oi moje drage,/ jasni zraci neba/ vedre i bistre,/ poto arko elite... (Anoniman autor, O draesne oi lepe) Komentar: iako su zraci neba metafora za drage i le pe oi, postavlja se pitanje da li se pridevi sereni e chiari odnose na imenicu occhi ili na imenicu raggi. U prevodu na srpski dolazi do izraaja generika distinkcija ove dve imenice koje u italijanskom nema i koja u prevod unosi zabunu. Poto nema nikakvog interpunkcijskog znaka izmeu 3. i 4. stiha a ovi pridevi se semantiki lako mogu vezati za zrake neba, moda bi bolje reenje bilo: jasni zraci neba/ vedri i bistri... - Quando che mostra Donna di amarci,/ allora pensa pi dingannarci,/ leffetto chiaro ce lo dimostra; prevod: Kad nam ena najvie svoju ljubav pokazuje,/ tad misli da nas najvie prevari,/ iskustvo nam to jasno pokazuje. (K. Buzati, recite da pevam)

58

Komentar: imenica effetto nikako ne znai iskustvo, re je o jasnoj posledici, ishodu, rezultatu te enske, prekomerne ljubavi. Takoe, vezivanje oblika priloga za koliinu mnogo (previe) za glagol prevari umesto za glagol misli stvara pogrean utisak da ena stalno vara a kad najvie voli tad najvie vara; smisao je, zapravo, da kada ena najvie voli, tada najvie misli da prevari. - Dallalto cielo fulmina Giove,/ larcier di Delo saette piove; prevod: Sa visokog neba grmi Jupiter,/ strelac sa Dela strele rasipa. (. Kaini, Amore, ta eka?) Komentar: glagol fulminare znai sevati, pogoditi (munjom) a nikako ne oznaava zvuni efekat sevanja a to je grmljavina. Prevod bi trebalo da glasi: Sa visokog neba seva Jupiter... - Tu chhai le penne Amore/ e sai spiegarle a volo,/ deh muoviti ratto in volo/ fin l dov il mio core. E se non sai la via/ coi miei sospiri tinvia; prevod: Ti koji ima krila, Amore/ i zna da ih rairi u letu,/ ah, odleti brzo/ tamo gde je moje srce./ A ako ne zna put/ moji uzdasi e te voditi. (. Kaini, Ti koji ima krila, Amore) Komentar: nema potrebe beati od preciznijeg prevoda jer se po glagolu u 3.l.sg. vidi da je vrilac radnje il mio core koje uzdasima pokazuje put Amoru. Prevod bi glasio: A ako ne zna put/ moje srce te uzdasima zove. - Bel Nume che adoro,/tu versi di speme/ un dolce ristoro/ in questo mio sen ; prevod: lepa Boginjo koju oboavam,/ ti uliva nadu/ slatku utehu/ u ove moje grudi. (D. imaroza, Lepa Boginjo koju oboavam) - Komentar: un dolce ristoro je compl. oggetto, di speme je compl. di abbondanza a in questo mio sen je compl. di luogo (stato in luogo). Shodno ovoj analizi prevod bi trebalo da glasi: Lepa Boginjo koju oboavam,/ ti ispunjava nadom/ slatku utehu/ u ovim mojim grudima. - che nei risi peregrini; prevod: koja u neobaveznim osmesima. (A. Falconijeri, Lepa vrata od rubina)

59

Komentar: pridev peregrino znai neobian, redak; prevod bi trebalo da glasi: koja u retkim osmesima. - Trecce omborse, ove sasconde,/ per ferir, lalato arciero,/ cedan pi le chiome bionde; prevod: Pletenice senovite, gde se skriva,/ da bi ranio, krilati strelac,/ povlae se plave vlasi. (A. Falconieri, O prelepa koso) Komentar: U pitanju je glagol cedere koji ima znaenje uzmai se, povui se. Oblik cedan je 3.l.pl.konj. prezenta koji treba prevesti kao indirektni imperativ: neka se povuku plave vlasi. - Occhietti amati che mincendete/ perch spietati omai pi siete?... Bocca vermiglia chhai per confini,/ oh meraviglia, perle e rubini, quando ridente, quando clemente/ dirai: ben mio io ardo anchio? Prevod: Voljene okice koje me uzbuujete/ zato ste sada nelimosrdne?... Rumena usta koja su omeena,/ ah uda, biserima i rubinima, kad e nasmejana i blaga kazati: dragi moj i ja plamtim? (A. Falkonijeri, Voljene okice) Komentar: U prvoj strofi imamo direktno obraanje voljenim oima a u drugoj strofi je izostalo isto tako direktno obraanje rumenim ustima, iako iza slede glagoli u 2.l.sg. (na itl. bocca je imenica enskog roda u jednini ali emo prema broju imenice u srpskom u prevodu imati 2. l. mnoine). Prevod bi trebalo da glasi: Rumena usta koja ste omeena,/ ah uda, biserima i rubinima, kad ete nasmejana i blaga kazati: dragi moj i ja plamtim. - Cessa crudel/ tanto rigor! Prevod: Prekini okrutnie (okrutnice)/ toliki hir! (. ordani, Dragi moj) Komentar: imenica rigore znai strogost, otrina, rigoroznost a nikako ne moe biti hir. Prevod bi trebalo da glasi: Prekini okrutnie (okrutnice)/ toliku strogost! - Che fiero costume/ daligero nume/ che a forza di pene si faccia adorar! Prevod: Kakva okrutna narav/ krilatog boanstva/ koje pomou patnji primorava da ga oboavaju! (. Legrenci, Kakva okrutna narav)

60

Komentar: imenica costume, kao to je i navedeno u malom reniku ispod ovog teksta, znai obiaj, navika, tradicija. U prevodu ne bi trebalo beati od tih rei i prevod bi mogao da glasi: Kakva okrutna navika/ krilatog boanstva... - Lasciatemi morire!/ E che volete/ che mi conforte/ in cos dura sorte,/ in cos gran martire? Prevod: Pustite me da umrem!/ A ta hoete/ da me teite/ zbog tako okrutne sudbine,/ zbog tako velike patnje? (K.Monteverdi, Pustite me da umrem) Komentar: glagol conforte je u 3.l.sg. i nikako se ne odnosi na voi ve na che iz prethodnog stiha. Prevod bi trebalo da glasi: A ta hoete/ da me tei/ zbog tako okrutne sudbine... - Sio dormo amor mi desta,/ pur mi fa sognar; chegli s messo in testa/ di farmi innamorar. Prevod: Ako ja spavam, ljubav me budi/ ili me tera da sanjam,/ ako je ona uvrtela u glavu/ da me natera da se zaljubim. (P. D. Paradiz, Uhvatila me je u svoju mreu) Komentar: veznik che moe imati kondicionalnu vrednost i biti preveden ako ali u tom sluaju zahteva upotrebu konjunktiva. U navedenim stihovima veznik che bolje je prevesti uzronim jer, kako zbog smisla tako i zbog indikativa upotrebljenog iza ovog veznika. Prevod bi trebalo da glasi: ...ljubav me budi/ ili me tera da sanjam,/ jer je ona uvrtela u glavu... - Se il ciel mi divide/ dal caro mio sposo,/ perch non muccide/ pietoso il martir? Prevod: Kad me nebo razdvaja/ od dragog supruga,/ zato me ne ubije/ i prekine moje muke? (N. Piini, Kad me nebo razdvaja) Komentar: Sintagma pietoso il martir nije objekat nove reenice u kojoj je izostavljen predikat ve je subjekat uzrone reenice iz prethodnog stiha. Prevod bi trebalo da glasi: ...zato me ne ubije/ milosrdna muka?

61

- Non ha ragione, ingrato,/ un cor abbandonato/ da chi giur gli f?! Prevod: Zar nije u pravu, nezahvalnie,/ naputeno srce/ od onoga koji se zakle na vernost?! (D. Sari, Zar nije u pravu?) Komentar: Pasivna konstrukcija abandonato da chi... trebalo bi da se prevede aktivnom: Zar nije u pravu, nezahvalnie/ srce koje je napustio/ onaj koji mu se zakleo na vernost?! - Un dolce estremo sonno/ se lei mirar non ponno,/ mi chiuda i lumi ancor. Prevod: Nek mi sladak konaan san/ ukoliko nju posmatrati ne mogu,/ zauvek zatvori oi. (. Sarti, Daleko od voljene osobe) Komentar: Pridev estremo bi bilo bolje presvesti kao poslednji, a prilog ancora bolje je prevesti ve. Prevod bi glasio: Nek mi sladak poslednji san/ ukoliko nju posmatrati ne mogu/ zatvori ve oi. - Oh, oh, o che umore stravagante/ ch colei, che servo ognor. Prevod: Oh, oh, kakve udne naravi je ona koju uvek sluim. (A. Sartorio, Neobina narav) Komentar: U italijanskom jeziku glagol servire trai dopunu u vidu direktnog objekta a u srpskom jeziku postoje oblici sluiti nekoga (dopuna u akuzativu) i sluiti nekome (dopuna u dativu). Njihovo znaenje je razliito a u ovom kontekstu je bolje prevesti dativom tj: ona kojoj uvek sluim. - Cara e dolce, dolcissima libert,/ quanto ti piange il core,/ fra i lacci dun crin doro./ Prova dun ciglio arcier la crudelt/ cara e dolce, dolcissima libert. Le dure ritorte che rigida sorte mi d,/ per merc mi stringono il pi/ e al mio lungo penar negan piet. Prevod: Draga i slatka, najslaa slobodo,/ koliko jadikuje tvoje srce/ zarobljeno u zamkama zlatne kose./ Pokuaj da ispolji surovost/ draga i slatka, najslaa slobodo./ Teke okove koje mi surova sudbina daje,/ da me sputavaju i mojim beskrajnim/ patnjama odriu milost. (A. Skarlati, Draga i slatka) Komentar: Oblik apsolutnog superlativa dolcissima nikako ne bi trebalo prevesti relatvnim superativom najslaa ve preslatka, jer oblik apsolutnog superlativa

62

pokazuje da je neka osobina prisutna u velikoj meri ali ne poredi prisustvo te osobine u odnosu na ostale pojmove da bismo mogli rei naj.... Prevod bi glasio: Draga i slatka, preslatka slobodo... - Amore un certo foco che, se/ saccende un poco, eterno suol durar. Prevod: ljubav je vatra koja plane tiho, / ali veno gori. (A. Skarlati, Ko eli da se zaljubi) Komentar: U prevodu poslednjeg stiha bezrazlono je zanemaren glagol s(u)olere koji nije ponuen ni u spisku nepoznatih rei ispod teksta pa bi mogao da deluje zauujue glagol durare u infinitivu bez drugog glagola u linom glagolskom obliku. Glagol s(u)olere znai imati obiaj, obiavati pa bi prevod trebalo da glasi: ali obino veno gori. - Qual mia colpa, o sventura/ mha rapito il mio ben lidol mio? Prevod: ta sam ja kriva, to mi je zla srea/ otela dragog idola mog? (A. Skarlati, Ako je zloin oboavati te) Komentar: U originalnom tekstu u prvom stihu ne postoje dve reenice ve su dve imenice vezane rastavnim veznikom ili. Prevod bi trebalo da glasi: Koja mi je moja krivica ili nesrea/ otela dragog idola mog? - Comesser mai pu/ chio serva a Semira,/ che scopo dellira/ di chi mi infiamm? Prevod: Kako je mogue/ da ja robujem Semiri,/ emu gnev/ prema onoj koja me uzbudi? (A. Skarlati, hajde, doite da me posavetujete) Komentar: U poslednjem stihu imamo relativnu reenicu koja se javlja i u prevodu ali je zanemarena vrednost dvostuke zamenice chi quello/ quella che i genitivna vrednost predloga di. Prevod bi trebalo da glasi: ...emu gnev/ one koja me uzbudi? - Se nel ben sempre incostante/ fortuna vagante, di farsi stabile,/ uso non ha;/ anco mutabile nel mal sar. Prevod: I u dobru, uvek prevrtljivoj sudbini/ ne treba verovati;/ ali tako nepostojana/ bie i u nevolji. (A. Stradela, Bilo u dobru)

63

Komentar: U originalnom tekstu na poetku imamo kondicionalnu reenicu pa veznik se treba prevesti ako; potom, imamo objekatsku reenicu u inverziji: di farsi stabile, uso non ha; i na kraju, prilog anco moe imati znaenje anche ali moe znaiti i ancora. U elji da ispotujemo sve navedeno, prevod bi trebalo da glasi: Ako u dobru, uvek promenljiva,/ prevrtljiva sudbina nema obiaj/ da bude postojana/, jo promenljivija bie u nevolji.

3. ZAKLJUAK

64