BIOCHEMIA HARPERA

a LANGE medical book

Harper's

Biochemistry
Twenty-second Edition
Robert K. Murray, MD, PhD Professor of Biochemistry Universtty of Toronto Daryl K. Granner, MD Professor and Chairman Department of Moiecuiar Physiology and Biophysics Professor of Medicine Vanderbitt University Nashville, Tennessee Peter A. Mayes, PhD, DSc Reader in Biochemistry Royał Veterinary College University of London Victor W. Rodwell, PhD Professor of Biochemistry Purdue University West Lafayette, Indiana

Prentice-Hall International Inc.

Robert K. Murray, Daryl K. Granner, Peter A. Mayes, Victor W. Rodwell

BIOCHEMIA HARPERA
Wydanie III Redaktor naukowy tłumaczenia Franciszek Kokot

IHhl. Medyczna CM ID

1816004318

Warszawa 1995 Wydawnictwo Lekarskie PZWL
50LAT

Copyright for the Polish Edition by ydawnictwo Lekarskie PZWL J994, 1995

Z oryginału angielskiego Harper's Biochemistry ed. 22
Copyright © 1990 by Appleton Lange Ali Rights Reserved i rozdz. 60, 64 z oryginału angielskiego Harper's Btochemistry ed. 23 Copyright © 1993 by Appleton Lange Alt Rights Reserved

pod red. prof. dra hab. FRANCISZKA KOKOTA Tłumaczyli
Doc. med. ZENON ALEKSANDROWICZ (rozdz. 12— 19) Prof. dr hab. MIECZYSŁAW CHORĄŻY (rozdz. 35—42) Prof. dr hab. MARIAN DRÓŻDŻ (rozdz. 57, 58) Prof. dr hab. ZOFIA KILAŃSKA (rozdz. 2— 5) Prof. dr hab. LEOKADIA KŁYSZEJKO -STEFANOWICZ (rozdz. 1, 6, 32, 33) Prof. dr hab. FRANCISZEK KOKOT (rozdz. 44— 56, 60, 62 i przedmowa) Prof. dr hab, WANDA MAŁGORZATA KRAJEWSKĄ (rozdz. 7, 10, l i , 34) Prof. dr hab. EUGENIUSZ KUCHARZ (rozdz. 63) Prof, dr hab. BOHDAN LEWARTOWSKI (rozdz. 59) Prof. dr hab. ANNA LIPIŃSKA (rozdz. 8, 9, 30, 31) Prof. dr hab. JERZY VETULANI (rozdz. 64) Prof. dr hab. TADEUSZ WILCZOK (rozdz. 43, 61) Prof. dr hab. MARIUSZ ZYDOWO (rozdz. 20— 29) Projekt okładki i strony tytułowej Anna Dluiewaka Redaktorzy Krystyna Chąjęcka, Renata Piotrowska -Siemdzka Redaktor techniczny Joanna Głodowska Korektorzy Zespół

1SBN 83-200-1798-X
Wydawnictwo Uliatskie PZW L W arszawa ]»5 Wydanie Iii Cieszyńska Drukarnia Wydawnicza ul. Pokoju I, 43-400 Cieszyn Zam. nr 2543/K-94

PRZEDMOWA / 5

Przedmowa do wydania polskiego
Do rąk Czytelnika oddajemy tłumaczenie 22. wydania „Biochemii Harpera". W trakcie tłumaczenia ukazało się wydanie 23. tej książki, wzbogacone o kitka nowych rozdziałów w stosunku do wydania 22. Dlatego też, chcąc dostarczyć Czytelnikom możliwie aktualnej wiedzy, postanowiono włączyć do wydania 22. dwa nowe rozdziały z wydania 23. („Erytrocyty i leukocyty" oraz „Podłoże biochemiczne niektórych chorób neuropsychiatrycznych"), uwzględniając stan wiedzy z końca 1992 r. Jako redaktor naukowy, odpowiedzialny za obecne polskie wydanie książki, kieruję wyrazy głębokiego szacunku i podziękowania do wszystkich Współtłumaczy za trud włożony w tłumaczenie poszczególnych rozdziałów. Pragnę podkreślić, że tłumaczenie książki natrafiało na duże trudności w zakresie mianownictwa biochemicznego, często nie ustabilizowanego nie tylko w skali naszego kraju, lecz także międzynarodowej. Toteż sądzę, że wartość merytoryczna, a nie nomenklaturowa, będzie głównym kryterium oceny książki przez Czytelników. Pragnę wyrazić nadzieję, że i obecne wydanie „Biochemii Harpera" nie tylko spełni wymagania „starych" Czytelników tej książki, lecz także przysporzy jej wielu nowych Czytelników i przyjaciół.

Prof. dr hub. med. Franciszek Kokot

PRZEDMOWA / 7

Przedmowa
„Biochemia Harpera" dostarcza zwięzłej, choć dostatecznie szerokiej, wiedzy dotyczącej podstaw biochemii i biologii molekularnej. Zawiera ona liczne przykłady na to, że wiedza biochemiczna jest niezbędna do zrozumienia mechanizmów podtrzymujących zdrowie oraz przyczyn i racjonalnego leczenia licznych chorób, jakimi są szczególnie zainteresowani lekarze i inni pracownicy opieki zdrowotnej. Zmiany dokonane w wydaniu 22. Dwa cele przyświecały autorom przygotowującym obecne wydanie: 1) przedstawienie możliwie najnowszej wiedzy biochemicznej, potrzebnej przy studiowaniu medycyny oraz 2) dostarczenie studentom medycyny i innych nauk dotyczących zdrowia książki interesującej i lubianej przez użytkownika. Odzwierciedleniem tego jest układ i treść nowego wydania. • Wszystkie rozdziały zostały przeredagowane z uwzględnieniem ważnych postępów wiedzy biochemicznej. • We wstępie większości rozdziałów zasygnali zowano główne problemy będące ich treścią. • Zredukowano szczegółowe omawianie dru gorzędowych szlaków metabolicznych. • Liczne ryciny zmodyfikowano w celu po prawienia ich czytelności. • Włączono nowe rozdziały dotyczące „Wody i pH", „Witamin rozpusz czalnych w wo dzie", „Witamin rozpuszczalnych w tłusz czach", „Utleniania kwasów tłuszczowych i ketogenezy", „Żywienia" i „Przemiany ksenobiotyków". • W ostatnim rozdziale, który jest również nowy, znajduje się zwięzłe omówienie bio chemicznych aspektów przyczyn i mechaniz mów chorób. Na podstawie historii choroby 8 chorych zilustrowano użyteczność wiedzy biochemicznej dla medycyny. Przedstawione przypadki dotyczą głównych klas przyczyn chorobowych. Rozdział ten, wraz z suple mentem omawiającym testy laboratoryjne, stanowią pomost wypełniający dotychczaso wą lukę dzielącą biochemię od kliniki. Układ książki Tekst składa się z 3 rozdziałów wprowadzających i 6 głównych działów. Dział 1 jest poświęcony białkom i enzymom, będącym końmi roboczymi organizmu. Ponieważ większość reakcji zachodzących w komórkach ludzkich ma charakter enzymatyczny, jest istotne zapoznanie się z właściwościami enzymów przed omawianiem innych problemów. W dziale II przedstawiono a) różne reakcje komórkowe, w których zachodzi utylizacja lub wytwarzanie nośników energetycznych oraz b) szlaki syntezy i rozkładu węglowodanów i lipidów. Ponadto przedstawiono funkcję po szczególnych związków należących do wymienionych klas cząsteczek. W dziale III omówiono poszczególne aminokwasy i ich losy oraz przemiany tych związków przebiegające ze zużytkowaniem lub wytwarzaniem energii. W dziale IV przedstawiono strukturę i funkcję kwasów nukleinowych oraz szlak DNA-tRNA->białka. W tej części opisano również zasady technologii rekombinacji DNA, tj. zagadnienie o niezwykłych implikacjach w dyscyplinach biomedycznych. Treścią działu V są hormony i ich kluczowa rola w komunikacji międzykomórkowej i regulacji poszczególnych szlaków metabolicznych. Po to, aby hormony mogły zadziałać na komórkę, muszą mieć kontakt z błonami komórkowymi. Nic więc dziwnego, że początek tego działu jest poświęcony strukturze i funkcjom błon. Dział VI składa się z 7 specjalnych roz działów, w tym nowego rozdziału omawiającego przemianę ksenobiotyków i biochemiczne aspekty niektórych chorób. W suplemencie podano zwięzłą interpretację wyników badań laboratoryjnych i główne ich implikacje diagnostyczne.

8 / PRZEDMOWA

Podziękowanie Autorzy pragną wyrazić podziękowanie Panu Aleksandrowi Kugushewowi; wiele zmian dokonanych w tym wydaniu nie mogłoby być zrealizowanych bez Jego stałego zainteresowania, rady, „popychania sprawy" i zachęcania. Nasza wdzięczność należy się również na szym zawodowym Kolegom i Przyjaciołom z całego świata za przekazane sugestie, mające na celu poprawienie książki. Zachęcamy ich, aby w dalszym ciągu wykazali zainteresowanie książką i nie szczędzili wysiłku w jej ulepszaniu. Za szczególnie cenne uważamy opinie wyrażone przez studentów.

Autorzy czują się szczególnie usatysfakcjonoszeroką akceptacją i poparciem książki w ca ^ m świecie. Przedruki licznych wydań opublikowanych w języku angielskim ukazały sie w Japonii, Libanie, na Tajwanie, Filipinach oraz w Korei. Ponadto książkę przetłumaczono na jązy^ włoski, hiszpański, francuski, portu galski, japoński, polski, niemiecki, serbsko-chorwacki i grecki,
wam

, ■

_ RKM _ DKG _ PAM _ VWR

SPIS TREŚCI / 9

Spis treści
1. Biochemia i medycyna — Robert K. Murray ........................................................... 2. Biomolekuły i metody biochemiczne — Robert K. Murray .................................... 3. Woda i pH — Victor W. Rodwell .............................................................................. Cz ę ś ć I. B ud o w a or az fu nk cj e bi ał e k i enz y m ó w 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 11 16 26

...................................

35 35 49 59 70 82 94 110 118

Aminokw asy — Victor W. Rodwell ........................................................................... Peptydy — Victor W. Rodwell ................................................................................. Białka: struktura i właściwości — Victor W. Rodwell ............................................ Białka; mioglobina i hem oglobina — Vtctor W. Rodwell ...................................... Enzym y: właściwości ogólne — Victor W. Rodwell ............................................... Enzym y: kinetyka — Victor W. Rodwell ................................................................... Enzymy: mechanizmy działania — Victor W. Rodwell ............................................ Enzym y: regulacja aktyw acji — Victor W. Rodwell ...............................................

C zę ś ć I I. Bi o en erg e ty k a i m e t abol iz m w ęglo wo d anó w o ra z li p i d ó w 12. Bioenergetyka — Peter A. Mayes ........................................................................... 13. Utlenianie biologiczne — Peter A. Mayes ................................................................ 14._ Fosforylacja oksydacyjna i mitochondrialne systemy transportujące — Peter A. Mayes ............................................................................ 15. Węglowodany o znaczeniu fizjologicznym — Peter A. Mayes .............................. 16. Lipidy o znaczeniu fizjologicznym — Peter A. Mayes ............................................ 17. Zarys przemian pośrednich — Peter A. Mayes ........................................................ 18. Cykl kwasu cytrynowego. Katabolizm acetylo-CoA — Peter A. Mayes ............... y 19. Glikoliza i utlenianie pirogronianu — Peter A. Mayes ........................................... 20. Metabolizm glikogenu — Peter A. Mayes ................................................................ v 21. Glukoneogeneza i kontrola stężenia glukozy we krwi — Peter A. Mayes ............ 22. Szlak pentozofosforanowy oraz inne szlaki przemiany heksoz — Peter A. Mayes 23. Biosynteza kwasów tłuszczowych — Peter A. Mayes ............................................. 24. Utlenianie kwasów tłuszczowych: ketogeneza — Peter A. Mayes ........................ 25. Metabolizm nienasyconych kwasów tłuszczow ych i eikozanoidów — Peter A. Mayes ............................................................................................................................. 26. Metabolizm acylogliceroli i sfingolipidów — Peter A. Mayes ............................. 27. Transport i magazynowanie lipidów — Peter A. Mayes ......................................... 28. Synteza, transport i wydalanie cholesterolu — Peter A. Mayes ........................... 29. Integracja metabolizmu i dostarczanie substratów energetycznych do tkanek — Peter A. Mayes .................................................................................................. C z ę ś ć III . M e t a b oli z m bi ał e k i a m i no k w a s ó w .........................................

131 131 139 147 161 173 188 198 207 217 226 239 251 260 274 284 294 314 329 337 337 344 357

30. Biosynteza aminokwasów, które nie muszą być dostarczane w pożywieniu — Victor W. Rodwell ......................................................................... 31. Katabolizm białek i azotu aminokw asów — Victor W. Rodwell ........................... 32. Katabolizm szkieletów węglow ych aminokwasów — Victor W. Rodwell .............

10 / SPIS TREŚCI 33. Przemiana aminokwasów w wyspecjalizowane produkty — Victor W. Rodwell . 34. Porfiryny i barwniki żółciow e — Robert K. Murray ............................................... Część IV. Budowa, czynność i replikacja makrocząsteczek informacyjnych ................................................................... 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. Nukleotydy — Victor W. Rodweil ............................................................................ Metabolizm nukleotydów purynowych i pi rym idy nowych — Victor W. RoJwell . Struktura i funkcja kwasów nukleinow ych — Dary! K. Granner .......................... Organizacja i replika DNA — Dary/ K. Granner ........................................................ Synteza, przekształcenie i metabolizm RNA — Dary/ K. Granner ........................ Synteza białek i kod genetyczny — Dary/ K. Granner ............................................ Regulacja ekspresji genu — Dary/ K. Granner ........................................................ Technologia rekombinacji DNA — Dary/ K. Granner ............................................ 385 398

415 415 425 443 456 476 491 508 529

C zę ś ć V. Bi o c h e mi a ze wn ą t rz k o m ó r k o we j i we wnątrzko mó rk o wej ko mu nikacji ........................................................... 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. Błony: struktura, organizacja i funkcja — Dary/ K. Granner .................................... Charakterystyka układów hormonalnych — Dary I K. Granner ............................. Działanie hormonów — Dary! K. Granner ................................................................ Przysadka mózgowa i hormony podw zgórza — Dary/ K. Granner ......................... Hormony tarczycy — Dary/ K. Granner .................................................................. Hormony regulujące przemianę wapniową — Dary/ K. Granner ........................... Hormony kory nadnerczy — Dary/ K. Granner ........................................................ Hormony rdzenia nadnerczy — Dary! K. Granner .................................................. Hormony gonadalne — Dary I K. Granner ................................................................ Hormony trzustki i żołą dkowo-jelitowe — Dary/ K. Granner .................................

549 549 573 584 599 612 619 629 645 652 671

C z ę ś ć V I . Z a g a d n i e n i a w y b r a n e ............................................................................ Struktura i funkcja witamin rozpuszczalnych w wodzie — Peter A. Mayes . . . Struktura i funkcja witamin rozpuszczalnych w tłuszczach — Peter A. Mayes . . Żywienie — Peter A. Mayes ...................................................................................... Trawienie i wchłanianie — Peter A. Mayes ............................................................. Glikoproteiny i proteoglikany — Robert K. Murray ............................................... Białka osocza, immunoglobitliny i czynniki krzepnięcia — Elizabeth J. Harfenist Robert K. Murray ............................................................. 59. Białka kurczliwe i strukturalne — Victor W. Rodwell, Robert K. Murray, Frederick W. Keetey ................................................................... 60. Metabolizm ksenobiotyków — Robert K. Murray ................................................. 61. Rak, onkogeny i czynniki wzrostowe — Robert K. Murray .................................... 62. Biochemia a choroby — Robert K. Murray ............................................................. 63. Erytrocyty i leukocyty — Robert K. Murray .............................................................. 64. Podłoże biochemiczne niektórych schorzeń neuropsychiatrycznych — Robert K. Murray ................................................................................................... Dodatek ................................................................................................................................ Skró ty spotykane w biochemii ......................................................................................... Skorowidz ......................................................................................................................... '. 53. 54. 55. 56. 57. 58.

693 693 710 721 734 749 770 794 817 824 842 865 887 910 930 935

Biochemia i medycyna
Robert K. Murray, MD, PhD

WPROWADZENIE Biochemia jest to nauka zajmująca się różnorodnymi molekułami i związanymi z nimi reakcjami chemicznymi, które zachodzą w żywych komórkach i organizmach. Każda informacja wykraczająca poza skrajnie powierzchowną wiedzę o życiu — we wszystkich jego zróżnicowanych przejawach — wymaga poznania biochemii. Co więcej, studenci medycyny, zdobywając solidną porcję wiedzy z zakresu biochemii, będą w stanie skonfrontować zarówno w praktyce, jak i w pracy badawczej 2 podstawowe problemy wszystkich nauk medycznych: 1) zrozumienie, jak zachować zdrowie oraz 2) zrozumienie istoty chorób i ich skuteczne leczenie. Biochemia to chemia życia Biochemię można, bardziej konwencjonalnie, zdefiniować jako naukę dotyczącą chemicznych podstaw życia (gr. bios — życie). Komórka jest strukturalną jednostką organizmu żywego. Rozważenie tej koncepcji prowadzi do funkcjonalnej definicji biochemii, jako nauki zajmującej się chemicznymi składnikami żywych komórek oraz reakcjami i procesami, którym one ulegają. Zgodnie z nią biochemia obejmuje przepastne obszary biologii komórki i całość biologii molekularnej. Zadaniem biochemii jest opisanie i wyjaśnienie na poziomie molekularnym wszystkich procesów chemicznych zachodzących w żywych komórkach Głównym celem biochemii jest dogłębne poznanie na poziomie molekularnym wszystkich procesów chemicznych związanych z życiem komórki. Aby wypełnić to zadanie, biochemicy

usiłują wyizolować liczne molekuły znajdujące się w komórkach, określić ich strukturę i zanalizować, jak funkcjonują. Przykładem takich działań są próby zrozumienia molekularnych podstaw skurczu — procesu związanego przede wszystkim, ale nie wyłącznie, z komórkami mięśniowymi, co wymaga oczyszczenia wielu cząsteczek zarówno prostych, jak i złożonych, a następnie poddania ich szczegółowym badaniom strukturalno-funkcjonalnym. Dzięki tym wysiłkom ustalono niektóre cechy molekularnych podstaw skurczu mięśni. Kolejnym zadaniem biochemii jest usiłowanie docieczenia, jak powstało życie. Wiedza na ten fascynujący temat pozostaje nadal w powi jakach. Zasięg biochemii jest tak niezmierzony, jak samo życie. Gdziekolwiek to życie się pojawia, tam zachodzą procesy chemiczne. Biochemicy badają je w mikroorganizmach, roślinach, owadach, rybach, ptakach, u niższych i wyższych ssaków oraz u ludzi. Studenci nauk biomedycznych będą zainteresowani zwłaszcza biochemią 2 ostatnich grup. Należy jednak docenić również biochemię mniej skomplikowanych form życia, często bezpośrednio związaną z biochemią człowieka. Ma przykład współczesne teorie regulacji aktywności genów i enzymów u ludzi emanują z pionierskich badań dotyczących drożdży piekarskich i bakterii. Dziedzina rekombinacji DNA wyłoniła się z doświadczeń na bakteriach i ich wirusach. Szybkość namnażania się (multyplikacji) i łatwość wyekstrahowania ich materiału genetycznego czynią je odpowiednimi dla genetycznych analiz i manipulacji. Wiedza zdobyta z badania genów wirusów od powiedzialnych za niektóre typy raka u zwierząt (wirusowych onkogenów) zapewniła gruntowny wgląd, w jaki sposób komórki ludzkie stają się nowotworów ymi.

12 / ROZDZIAŁ 1

Znajomość biochemii jest istotna dla wszystkich nauk przyrodniczych, z medycyną włącznie Biochemia kwasów nukleinowych leży w sercu genetyki; z kolei zastosowanie metod genetycznych staio się kluczowe do wyjaśnienia wielu dziedzin biochemii. Fizjologia, badająca funkcjonowanie organizmu, niemal kompletnie pokrywa się z biochemią. Immunologia posługuje się licznymi technikami biochemicznymi, a wiele podejść immunologicznych znalazło S2erokie zastosowanie w biochemii. Farmakologia i farmacja opierają się na rzetelnej znajomości biochemii i fizjologii, zwłaszcza że większość leków jest metabolizowana w reakcjach katalizowanych enzymatycznie, a skomplikowane interakcje pomiędzy lekami najlepiej zrozumieć za pomocą biochemii. Trucizny oddziałują na reakcje i procesy biochemiczne i to jest domeną toksykologii. Biochemiczne podejście znajduje coraz więcej zastosowania w badaniu podsta wowych aspektów patologii (nauki o chorobach), np. stany zapalne, uszkodzenia komórek 1 nowotwory. Wiehi przedstawicieli mikrobiolo gii, zoologii i botaniki posługuje się niemal wyłącznie metodami biochemicznymi. Te po wiązania nie są zaskoczeniem, ponieważ życie, jak wiadomo, polega na reakcjach i procesach biochemicznych. Istotnie, dawne bariery mię dzy naukami przyrodniczymi padają, a bio chemia coraz bardziej staje się ich wspólnym językiem. Wzajemne oddziaływanie między biochemią a medycyną pobudza stały postęp w obu tych dziedzinach Jak wspomniano na początku tego rozdziału, 2 główne problemy pracowników nauk medycz nych, a zwłaszcza lekarzy, to: 1) zrozumienie, jak zachować zdrowie oraz 2) zrozumienie istoty chorób i ich skuteczne leczenie. Biochemia zapisała się na trwałe w obu tych fundamentalnych zagadnieniach medycyny. Faktycznie wzajemne oddziaływanie biochemii i medycyny to tak, jak szeroka dwukierunkowa ulica. Analizy biochemiczne wyjaśniły wiele aspektów z dziedziny zdrowia oraz choroby i odwrotnie, badanie różnych przejawów zdro wia i choroby otwiera coraz to nowe obszary przed biochemią. Wzajemna współpraca medycyny i biochemii ma ważne implikacje filozoficzne dla tej pierwszej. Jak długo postępowanie lekarskie będzie mocno zakorzenione w gruntownej znajomości

biochemii oraz innych pokrewnych nauk podstawowych (np. fizjologii, mikrobiologii, żywienia), tak długo medycyna praktyczna będzie miała racjonalną podstawę do zastosowania coraz to nowych osiągnięć wiedzy. Kontrastuje to jaskrawo z kultem niekonwencjonalnej medycyny, która często opiera się na niczym więcej niż na micie, pobożnych życzeniach i braku bazy intelektualnej. PRAWIDŁOWE PROCESY BIOCHEMICZNE SĄ PODSTAWĄ ZDROWIA Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) definiuje zdrowie jako stan w pełni dobrego samopoczucia fizycznego, umysłowego i socjalnego, a nie tylko jako brak choroby lub zniedołęż-nienia. Z czysto biochemicznego punktu widzenia zdrowie może być rozważane jako sytuacja, » której wszystkie z wielu tysięcy reakcji wewnątrz- i zewnątrz komórkowych, zachodzących w organizmie, przebiegają z szybkością adekwatną do jego maksymalnego przetrwania w stanie fizjologicznym. Badania biochemików znajdują oddźwięk w odżywianiu i medycynie prewencyjnej Głó wnym warunkiem zachowania zdrowia jest pobieranie w pożywieniu optymalnej ilości związków chemicznych; głównymi z nich są witaminy, niektóre aminokwasy, pewne kwasy tłuszczowe, różne substancje mineralne i woda. Wiele zagadnień z biochemii oraz żywienia dotyczy badania różnych aspektów tych właśnie związków chemicznych, wobec czego współdziałanie obu wymienionych dyscyplin jest bardzo ścisłe. Ponadto, ze względu na dążenie do obniżenia rosnących kosztów opieki lekarskiej, najprawdopodobniej większy nacisk zostanie położony na systematyczne działania w celu zachowania zdrowia i zapobiegania chorobom, tj. na medycynę prewencyjną. Zatem podejście żywieniowe do przeciwdziałania np. miażdżycy tętnic i nowotworom prawdopodobnie uzyska rosnące poparcie. Zrozumienie znaczenia odżywiania zależy jednak w rozległym zakresie od znajomości biochemii.

BIOCHE MIA i M E DYCYNA / 13

Każda choroba ma biochemiczne uzasadnienie Wszystkie choroby są manifestacją zaburzeń w cząsteczkach, reakcjach chemicznych i procesach. Główne czynniki odpowiedzialne za powstawanie chorób u ludzi i zwierząt są wymienione w tab. l-l. Wszystkie one mogą wpłynąć na jedną lub więcej zmian chorobotwórczych w reakcjach chemicznych lub molekułach organizmu.

Tabela 1 -1 . Główne przyczyny chorób, wpływają ce na różnorodne mechanizmy biochemiczne w ko mórce lub organizmie* 1. Czynniki fizyczne: urazy mechaniczne, eks tremalne temperatury, nagle zmiany ciśnienia atmosferycznego, promieniowanie, szok elekt ryczny 2. Czynn iki che m iczn a i leki: pe wne związki toksyczne, środki terapeutyczne itp. 3. Czynniki biologiczne: wirusy, riketsje, bak terie, grzyby, wyższe formy pasożytów 4. Brak tlenu: niedokrwienie, zmniejszenie poje mno ści tleno wej krwi, zatrucie enzymów o k sydacyjnych 5. Genetyczna: wrodzo ne, mo lekularne 6. Reakcje im munologiczne: anafilaksja. cho roba autoimmuno logiczna 7. Zaburzania w odżyw ianiu: niedo bory i nad miary 8. Zachwiania równowagi wewnątrzwy dzielniczej: niedobory i nadmiary hormo nów * Zaadaptowano za zgodą z: Robbins SL, Cot-ram RS, KumarV: The Pathologic Bas/s of D/sease, wyd. 3, Saunders, 1984.

Badania biochemiczne pomagają w diagnozie, prognozie i leczeniu Istnieje bogata dokumentacja potwierdzają ca zastosowanie biochemii w zapobieganiu chorobom, diagnozie i leczeniu chorób. Wiele dowodów na to można znaleźć w kolejnych rozdziałach tej książki. Jednakże na tym etapie, w celu zilustrowania ogromu przedmiotu i zainteresowania nim Czytelnika, wydaje się niezbędne podanie 7 krótkich przykładów. 1. Człowiek musi pobrać pewną liczbę złożonych cząsteczek organicznych, zwanych witaminami, aby utrzymać zdrowie. Witaminy są,

ogólnie rzecz biorąc, zamieniane w organizmie na bardziej kompleksowe cząsteczki (koenzymy), które odgrywają kluczową rolę w wielu reakcjach komórkowych. Brak którejś z witamin w pożywieniu znajduje oddźwięk w spowodowanej tym faktem chorobie, takiej jak gnilec lub krzywica (wynikłej odpowiednio z niedoboru witaminy C lub D). Wyjaśnienie kluczowej roli witamin, lub też ich aktywnych biologicznie pochodnych w komórkach zwierzęcych i ludzkich jest głównym wspólnym problemem biochemików i dietetyków od przełomu naszego stulecia. Gdy tylko ustalono, że dana choroba jest wywoływana brakiem jakiejś witaminy, wówczas stało się racjonalne jej leczenie podawaniem brakującej witaminy. 2. Fakt, iż wiele roślin - afrykańskich jest pozbawionych jednego lub kilku istotnych, czyli niezbędnych, aminokwasów, które muszą być dostarczone z zewnątrz w celu utrzymania zdro wia, pomógł wytłumaczyć wyniszczające nie dożywienie białkowo-energetyczne (kwashiorkor), będące chorobą tych, dta których owe rośliny stanowią główne źródło białka. Leczenie niedoboru istotnych aminokwasów jest tu roz sądną konsekwencją, ale, niestety, nie zawsze możliwą do przeprowadzenia. Polega ono na zapewnieniu wyważonej diety, zawierającej od powiednie ilości wszystkich niezbędnych ami nokwasów. 3. Grenlandzcy Eskimosi (ang. Inuit) spoży wają duże ilości oleju rybnego bogatego w nie które wiełoRienasycone kwasy tłuszczowe (ang. polyunsaturated fatty acids; skrót — PUFA). Badania wykazały, że odznaczają się oni małym stężeniem cholesterolu w osoczu i rzadką za chorowalnością na miażdżycę tętnic. Te obser wacje wywołały żywe zainteresowanie możliwo ścią stosowania PUFA w celu zmniejszenia stężenia cholesterolu. Zarówno choroby wywołane brakiem wita min, jak i te spowodowane niedoborem istotnych aminokwasów, to przykłady zaburzeń odżywiania (p. tab. 1-1). Miażdżyca tętnic może być uważana za przykład zaburzenia spowo dowanego nieprawidłowym odżywianiem, ale wiążą się z nią także inne, np. genetyczne, czynniki. 4. Stan znany jako fenyloketonuria (ang. phenylketonuria; skrót — PKU) nie leczony prowadzi do ciężkich zaburzeń umysłowych już w dzieciństwie. Podstawa biochemiczna PKU jest znana od ponad 30. lat. Jest to zaburzenie uwarunkowane genetycznie (tab. 1-1), spowo-

14 / ROZDZIALI dowane brakiem lub małą aktywnością enzymu, który przekształca fenyloalaninę w tyrozynę. W konsekwencji niedoboru enzymu, fenylo-alanina i niektóre jej metabolity, takie jak fenyloketony, gromadzą się w tkankach i niszczą rozwijający się ośrodkowy układ nerwowy. Odkąd udowodniono naturę biochemicznego zaburzenia w PKU, kolejnym logicznym kro kiem stało się leczenie dzieci z fenyloketonu-rią dietą o małej zawartości fenyloalaniny. Gdy tylko masowe testy biochemiczne na rozpoznanie PKU zaraz po urodzeniu okazały się możliwe do przeprowadzenia, wówczas stało się realne skuteczne leczenie tej wady metabolicznej. 5. Mukowiscydoza (łac. fibrosis cystica) jest to znana choroba gruczołów wydzielania ze wnętrznego i gruczołów potowych, uwarunko wana genetycznie (p. tab. 1-1), Charakteryzuje ją nienaturalnie lepka wydzielina, która zatyka przewody wydzielnicze trzustki i oskrzeliki. Chorzy na mukowiscydozę mają także zwięk szone ilości chlorków w pocie. Ofiary tej choro by często umierają w młodym wieku na zakaże nie płuc. Bardzo niedawno (1989 r.) wyizolowa no i zsekwencjonowano gen związany z tą chorobą. Prawidłowy gen koduje łańcuch 1480 aminokwasów białka transbłonowego, które wydaje się być kanałem dla chlorków lub, prawdopodobnie, jakimś regulatorem takiego kanału. Nieprawidłowością u prawie 70% cho rych na mukowiscydozę wydaje się być delecja 3 nukleotydów w DNA, co powoduje brak w tym transmembranowym białku aminokwasu w pozycji 508, tj. reszty fenyloalaniny. W ja ki sposób ta delecja uszkadza czynność owego transbłonowego białka i powoduje gęs ty śluz, czeka Jeszcze na opracowanie. To ważne zadanie powinno Ułatwić odnalezie nie nośników genu fibrosis cystica i spowo dować racj onalniej sze leczenie niż obecne. Prawdopodobnie możliwe byłoby przygoto wanie leku, który korygowałby zaburzenie w białku transbłonowym, a także nie jest wy kluczone, że można by wprowadzać prawid łowy gen do komórek płuc w wyniku leczenia genetycznego. 6. Analiza mechanizmu działania toksyny bakteryjnej, powodującej cholerę, dostarczyła ważnego czynnika do zrozumienia przyczyny klinicznych objawó w tej choroby (obfita bie gunka, utrata elektrolitów i wody z organizmu). 7. Odkrycie, iż komary przenoszące zarodźce (plazmodia) powodujące zimnicę są w stanie wytworzyć w sobie barierę ochronną o podłożu biochemicznym na działanie środków owado bójczych, ma ważne implikacje w próbach wyeliminowania tej choroby. Ten przykład i po przednie reprezentują choroby powodowane przez czynniki biologiczne (p, tab. 1-1), Wiele analiz biochemicznych naświetla mechanizmy chorób, które z kolei inspirują badania w określonych działach biochemii Wstępne obserwacje, poczynione w początkach naszego stulecia przez angielskiego lekarza Archibalda Garroda na małej grupie wrodzonych wad metabolicznych, wzbudziły poszukiwanie biochemicznych przyczyn tego stanu. Badania dotyczące genezy przyczyn choroby uwarunkowanej genetycznie, znanej jako hiper-cholesterolemia rodzinna, będącej przyczyną zaawansowanej miażdżycy tętnic w młodym wieku, umożliwiły radykalny postęp w dziedzinie receptorów komórkowych i mechanizmów przyswajania cholesterolu przez komórki. Prace z zakresu onkogenów w komórkach rakowych zwróciły uwagę na mechanizmy molekularne związane z kontrolowaniem prawidłowego wzrostu komórkowego. Te i wiele innych przykładów ilustruje, jak obserwacje poczynione w klinice mogą otworzyć szerokie obszary funkcjonowania komórek dla badań biochemicz nych. TA KSIĄŻKA POMOŻE POWIĄZAĆ WIEDZĘ Z ZAKRESU BIOCHEMII Z PROBLEM AMI KLINICZNYMI Końcowy rozdział podsumowuje wiele koncepcji, pojawiających się w tekście, dotyczących powiązania biochemii z patologią. Przykładami są tutaj także mechanizmy biochemiczne działające w poszczególnych chorobach, które powoduje każda z 8 przyczyn wymienionych w tab. 1-1. W suplemencie omówiono również podstawowe rozważania stosowane podczas interpretacji wyników biochemicznych testów laboratoryjnych wykonywanych rutynowo w praktyce klinicznej. Głównym celem tych starań jest pomoc i zachęta dla Czytelnika, aby umiał przetransponować wiedzę z zakresu biochemii w swoją działalność kliniczną. Wykorzystanie badań biochemicznych w odniesieniu do chorób można podsumować w 5 punktach.

BIOCHEMIA I MEDYCYNA / 16

Takie badania mogą: 1) odkryć przyczyny choroby, 2) zaproponować racjonalne i skuteczne jej leczenie, 3) umożliwić masowe testy do wczesnej diag nozy, 4) ułatwić monitorowanie postępów choroby, 5) ułatwić ocenę skutku leczniczego.

Suplement do tej książki opisuje najważniej sze rutynowe biochemiczne testy diagnostyczne, używane do wykrywania chorób (tzn. do celów określonych w pkt. 3, 4 i 5). Posłuży on za pożyteczne źródło informacji przy omawianiu biochemicznej diagnostyki chorób (np. zawału serca, ostrego zapalenia trzustki).

2

Biomolekuły i metody biochemiczne
Robert K. Murray, MD, PhD

WPROWADZENIE
Celem niniejszego rozdziału jest przedstawienie 5 zagadnień istotnych dla zrozumienia biochemii oraz wskazania głównych kierunków pomagających w przyswojeniu wiedzy niniejszego podręcznika. Omówiono więc zwięźle kolejno: 1. Skład chemiczny organizmu i podstawowe klasy cząsteczek w nim występujących. 2. Budowę struktur komórkowych i sposobu ich wydzielania. 3. Wagę rozwiązań doświadczalnych i właś ciwego dobom metod stosowanych w biochemii. 4. Główne osiągnięcia w biochemii oraz 5. Słabo rozwinięte działy biochemii dotyczą ce m.in. rozwoju, różnicowania, funkcji mózgu, nowotworów i innych chorób człowieka. Wobec powyższego być może staną się one dla niektórych Czytelników motorem przyszłego ich udziału w badaniach nad tymi pro blemami.

rolę w licznych procesach biologicznych i znajduje się w centrum wielu aktualnie prowadzonych badań. Pierwiastki wyszczególnione w kolumnie 3. tab. 2-1 pełnią różnorakie funkcje. Większość z nich spotyka się w codziennej praktyce lekarskiej u chorych z zaburzeniami równowagi elektrolitowej (K.+ , Na + , Cl" i Mga+), niedokrwist ością spowodowaną niedoborem żelaza (Fe2+) lub chorobami tarczycy (I").
Tabela 2-1. Przybliżony skład chemiczny organizmu ludzkiego (w przeliczeniu na suchą masę)* Pierwiastek Procent Pierwiastek Procent Węgiel Tlen Wodór Azot Wapń Fosfor
50 20 10 8,5 4 2,5

Potas Siarka Sód Chlor Magnez Żelazo Mangan
Jod

1

0,8 0,4
0,4 0,1

ORGANIZM LUDZKI SKŁADA SIĘ Z KILKU PIERWIASTKÓW, KTÓRE TWORZĄ RÓŻNE CZĄSTECZKI Główne pierwiastki to: węgiel (C), wodór <H), tten (O) i azot (N)

0,01 0.001 0,00006

* Cytowane za zgodą z: West ES, Todd WR: Textbook of Biochemistry, 3 wyd., Macmillan, 1961.

Skład chemiczny organizmu ludzkiego został poznany, a podstawowe jego składniki przedstawiono w tab. 2-1. Węgiel, tlen, wodór i azot stanowią główne składniki większości biomole-kuł. Fosfor jest składnikiem kwasów nukleinowych i innych związków, a w fprmie zjonizowa-nej jest również szeroko rozprzestrzeniony w organizmie człowieka. Wapń odgrywa kluczową

Główne biopołinrtery to DNA, RNA, białka, polisacharydy i złożone lipidy

Jak przedstawiono w tab. 2-2, główne zespoły biocząsteczek w komórkach i tkankach wyższych zwierząt (włączając człowieka) to: DNA, RNA, białka, polisacharydy i lipidy. Te złożone cząsteczki są zbudowane z prostych cząsteczek, które także wymieniono w tab. 2 -2. Cegiełki

BIOMOLEKUŁY I METODY BIOCHEMICZNE / 17

budulcowe DNA i RNA (ogólnie znane jako kwasy nukleinowe) to odpowiednio deoksyry-bonukleotydy i rybonukleotydy, natomiast bu dujące białka to aminokwasy. Polisacharydy są zbudowane z prostych węglowodanów: w przypadku gfikogenu (głównego polisacharydu występującego w tkankach ludzkich) cegiełką bu dulcową jest glukoza. Kwasy tłuszczowe mogą być uważane za jednostki budulcowe lipidów, chociaż lipidy nie są polimerami kwasów tłuszczowych. DNA, RNA, białka i polisacharydy zalicza się do hiopolimerów, ponieważ składają się z powtarzających się cegiełek budulcowych (monomerów). Te złożone cząsteczki stanowią istotne „tworzywo życia". Większość przedstawionego tekstu będzie wiec związana z opisem różnych biochemicznych właściwości tych biopolimerów i monomerów. Takie same złożone cząsteczki znaleziono również wśród niższych organizmów, chociaż cegiełki budulcowe w niektórych przypadkach mogą się różnić od tych przedstawionych w tab. 2-2, np. bakterie nie mają glikogenu i triacylogliceroli, ale mają one inne poiisacharydy i lipidy.
Tabela 2-2. Główne złożone biomolekuły organi czne komórek i tkanek. Kwasy nukleinowe, białka i polisacharydy są biopolimerami zbudowanymi z poniżej przedstawionych jednostek budulco wych. Lipidów ogólnie nie zalicza się do bio polimerów i nie wszystkie lipidy zawierają kwasy tłuszczowe jako jednostki budulcowe Blomolekula Jednostka budulcowa
DNA RNA Deoksyry bonu kleotyd Rybonukleotyd Aminokwasy

Białka, tłuszcze, węglowodany, woda i składniki mineralne stanowią głó wne komponenty organizmu ludzkiego Skład chemiczny organizmu ludzkiego przedstawiono w tab. 2-3. Główne jego komponenty to: białka, tłuszcze, węglowodany, woda i składniki mineralne. Woda stanowi główny składnik, choć jej ilość waha się w szerokim zakres ie wśród różnych tkanek. Polarny charakter i zdolność tworzenia wiązań wodorowych czynią wodę idealnym rozpuszczalnikiem w organizmie. Szczegółowe znaczenie właściwości wody zostanie przedstawione w rozdz. 3.
Tabela 2-3. Prawidłowy skład chemiczny człowieka o masie ciała 65 kg* Kilogramy Białka
Tłuszcze 11

Procent 17,0 13,8
1,5

9
1 40 4

Węglowodany Woda** Składniki mineralne

61,6
6,1

* Cytowane za zgodą z: Davidson SD, Pas-smore R, Brock JF: Human Nutrition and Dietetics, wyd. 5, Churchill Livingstone, 1973. ** Zawartość wody może różnić się między różnymi tkankami, występując w małej ilości (22,5%) w kościach bezszpikowych, Zawartość procentowa wody wykazuje tendencje zmniejszania, gdy zwiększa się odsetek lipidów w organizmie.

Podstawowe funkcje Materiał genetyczny Matryca w biosyntezie białek Różnorodność pełnionych funkcji w komórkach (np, enzymy, elementy kurczliwe) Krótkotrwałe magazynowanie energii w postaci glukozy Różnorodne, np. składniki błon komórkowych, długotrwałe magazynowanie energii w postaci triacylogliceroli

KOMÓRKA PODSTAWOWĄ JEDNOSTKĄ ŻYCIA W XIX w. w badaniach Schleidena i Schwan-na oraz innych pionierów, takich jak Virchow uznano komórkę za podstawową jednostkę aktywności biologicznej. Jednakże dopiero bezpośrednio po II wojnie światowej 3 wydarzenia zapoczątkowały okres nierównomiernego roz woju w biochemii i biologii komórki. Były to: 1) zwiększająca się dostępność mikroskopu elektronowego, 2)
wprowadzenie metod pozwalających rozbijać komórki, w warunkach względnie łagodnych, ultra wirówki z chłodzeniem, zapewniającej wy-

Białko

Polisacharydy (glikogen) Lipidy

Glukoza

Kwasy tłuszczowe

zapewniających ich funkcje, oraz 3) zwiększająca się dostępność wysokoobrotowej tworzenie siły odśrodkowej wystarczającej do

2

Biochemia

18 / ROZDZIAŁ 2

rozdzielenia rozbitych komórek, bez ich przegrzewania. Zastosowanie mikroskopu elektronowego ujawniło wiele nie znanych wcześniej lub słabo widocznych składników komórkowych, których rozbicie i ultrawirowanie pozwoliło na ich wydzielenie i analizę in vitro, Hepatocyt szczura — modelowa komórka eukariotyczna Schemat strukturalny komórki wątroby {he-patocytu) szczura przedstawiono na ryc. 2-1. Hepatocyt jest prawdopodobnie najczęściej badaną komórką ze wszystkich komÓTek pod względem biochemicznym, częściowo z powodu łatwej jej dostępności w stosunkowo dużych ilościach odpowiednich do frakcjonowania i badania różnorodności jej funkcji. Hepatocyt zawiera główne organelle występujące w komórkach eukariotycznych (tab. 2-4). Są to: jądro komórkowe, mitochondria, siateczka śródplaz-matyczna, wolne rybosomy, aparat Golgiego, lizosomy, peroksysomy, błona komórkowa i niektóre elementy cyt o szkieletu. Do rozbicia komórek i wydzielania organelli i wewnątrzkomórkowych cząsteczek stosuje się techniki fizyczne W celu zbadania funkcji dowolnej organelli należy, w pierwszej kolejności, wydzielić ją we względnie czystej formie, wolnej od większych zanieczyszczeń innymi elementami struktural nymi komórki. Utarty sposób, który pozwala to osiągnąć, nazywa się frakcjonowaniem subko-mórkowym i ogólnie wymaga 3 operacji, tj. ekstrakcji, homogenizacji i wirowania. Większość pionierskich badań w tym zakresie wyko nano wykorzystując wątrobę szczura. Ekstrakcja. Pierwszy etap w kierunku izolowania określonej organelli (czy cząsteczek) stanowi jej ekstrakcja z komórek, w których się znajduje. W większości organelle i biomolekuły są nietrwałe i tracą biologiczną aktywność; muszą więc być ekslrahowane w warunkach łagodnych (np. stosowanie roztworów wodnych i pozbawionych ekstremalnych wartości pH, ciśnienia osmotycznego i wysokich temperatur). Rzeczywiście, większość metod izolowania organelli wykorzystuje temp. 0 — 4°C (tj. w chłodni lub utrzymywanie badanego materiału w pojemnikach z lodem). Znaczna utrata aktywności może mieć miejsce w temperaturze pokojowej, częściowo wskutek działania różnych enzymów trawiennych (proteaz, mikleaz, itd.), uwolnionych podczas rozbijania komó -

3 i steczka Srńdplazmatyczna

Cytozol
Rybosom

Aparat Golgiego

Błona
cytoplazmatyczna Lizosom

Ryc. 2-1. Schemat komórki wątroby szczura z jej głównymi organellami.

rek. Ogólnie stosowany roztwór do ekstrakcji organelli komórkowych zawiera 0,25 mol/l sacharozy (izotonicznej), doprowadzonej do pH 7,4 za pomocą 0,05 mol/l buforu Tris (trishyd-roksymetyloaminometan) — kwas solny i jony K+ i Mg2+ o stężeniu zbliżonym do wartości fizjologicznych; ten roztwór jest nazywany umownie STKM. Nie wszystkie roztwory stosowane do ekstrakcji są tak łagodne jak STKM; np. rozpuszczalniki organiczne wykorzystywane do ekstrakcji lipidów i kwasów nukleinowych. Homogenizacja. Aby wyekstr ahować or ganelle (lub biocząsteczkę) z komórek, najpierw należy rozbić komórki w łagodnych warun kach. Narządy (np. wątroba, nerka, mózg) i zawarte w nich komórki mogą być rozbite w sposób standardowy przez homogenizację, podczas której napędzany ręcznie lub mechani-

BIOMOLEK UŁY I METODY BIOCHEMICZNE / 19 Tabeła 2 -4. Główne organelle wewnątrzko mórko we i ich czynnością W zestawieniu podano tylko podstawowe funkcje związane z każdą z tych struktur. W wielu przypadkach w organellach może przebiegać kilka szlaków metabolicznych, procesów czy reakcji Organella lub frakcja* Jądro komórko we Mitocho ndrium Rybosom* Siateczka śród -piazmatyczn a Uzosom Błona cytoplaz-matyczn a Aparat Golgiego

Znacznik (Marker)
DNA Dehydrogenaza bursztynianowa Duża zawartość RNA GI u kozo - 6 - fosfataza

Główne czynności
Miejsce chromosomów Miejsce syntezy RNA zależnej od DNA (transkrypcja) Cykl kwasu cytrynowego, oksydacyjna fosforyiacja Miejsce biosyntezy białek (translacja mRNA w biatka) Rybosomy związane z bło nami są głó wnym miejscem biosyntezy białek Biosynteza różnych lipidów Utlenianie wielu ksenobiotyków (cytochrom P -450) Miejsce licznych hydrolaz (enzymów katalizujących rea kcje degradacyjne) Transport cząsteczek do i z komórek Wewnątrzkomórkowa adhezja i wymiana Wewnątrzkomórkowy rozdział białek Reakcje glikozylacji Reakcje powstawania siarczanów Degradacja niektórych kwasów tłuszczowych Wytwarzanie i degradacja nadtlenku wodoru Mikrof i lamenty, mikrotubule; filamenty pośrednie Enzymy glikoltzy, syntezy kwasów tł uszczowych

Fosfataza kwaśna Na+/K + -ATPaza, 5'-nukleotydaza Galaktozylo-tr ansferaza Katalaza Oksydaza moczanowa Brak swoistych znaczników** Dehydrogenaza mlecza nowa

Peroksysom Cytoszkielet* Cytozol*

* Orga nel la sta nowi wewnątrzkomórkową substrukturę otoczoną btoną i wydzieloną pr zez wirowanie przy dużej sile odśrodkowej. W związku z powyższym rybosomy, cytoszkielet i cytozol nie są organellami. Zamieszczo no je w tabeli ze wzglę du na ich izolo wanie przez wiro wanie różnicowe. Mo gą być rozpatrywane jako struktury wewnątrzkomórkowe lub frakcje. Organeile izolowane w toku pojedynczego cyklu wirowania różnicowego nie są czyste. W celu uzyskania czystych frakcji jest wymagane wielokrotne powtórzenie cyklu oczyszczania, ** Frakcje cytokszkieletowe mogą być ocenione za pomocą mikroskopii elektronowej lub przez analizę elektroforetyczną charakterystycznych dla nich białek.

cznie ttok obraca się w szklanej probówces odpowiednich rozmiarów, zawierającej pocięte kawałki narządu we właściwym środowisku, takim jak STKM. Kontrolowane obroty tłoka powodują cięcie i rozbijanie komórek, uwalniając ich składniki do roztworu sacharozy. Otrzymana zawiesina, zawierająca wiele nie naruszonych organelli, nazywa się homogena-łem. Wirowanie. Frakcjonowanie składników homogenatu przez wirowanie różnicowe jest techniką o kluczowym znaczeniu w biochemii, W klasycznej metodzie stosuje się serię 3 od-wirowań przy stopniowo zwiększających się szybkościach (ryc. 2-2), z których każde dostar-

cza osadu i supernatantu. Supernatant na każ dym etapie poddaje się odwirowaniu. Takie postępowanie pozwala otrzymać 3 -krotnie osad, nazywany odpowiednio frakcją jądrową, mitochondrialną i mikrosomalną. Żadna z tak uzyskanych frakcji nie reprezentuje w pełni czystych organelli. Jednakże, na podstawie badań w mikroskopie elektronowym oraz analizy aktywności odpowiednich enzymów — znaczników (ang, markerów) i składników chemicznych (np. DNA i RNA), stwierdzono, że głównymi elementami opisywanych 3 frakcji są odpowiednio: jądra komórkowe, mitochondria i mikrosomy. Znacznikowy enzym lub składnik chemiczny jest jednym z parametrów prawie

czyli sokowi komórkowemu. fosfataza kwaśna — w lizosomach. Informacje o funkcjach poszczególnych organelli. 2-2. Supernatant (1) dekantujesię i poddaje wirowaniu przy średniej sile odśrodkowej. Schemat rozdziału frakcji wewnątrzkomórkowych za pomocą wirowania różnicowego. powyżej: Wirowanie). przedstawionych w tab. Frakcj a ml kro BO ma tna Ryc. funkcji i metabolizmu biomolekuł (tj. Izolowanie biomolekuł Wyjaśnienie funkcji biomolekuł. np. 2-4. W tabeli 2-5 przedstawiono główne metody . przedstawione w tej tabeli. stanowią główne osiągnięcia badań biochemicznych (patrz niżej). Supernatant ten poddaje się dekantacji oraz wirowaniu przy dużej sile odśrodkowej. ciągły lub skokowy gradient stężenia sacharozy) pozwala wydzielić lepiej lub gorzej oczyszczone postacie wszystkich organelli komórkowych przedsta wionych na ryc. która dostarcza frakcji jądrowej {zawierającej jądra komórkowe i nienaruszone komórki) oraz supernatantu (1). .20 / ROZDZIAŁ 2 . wyłącznego występowania w określonej orga nelli. w ogólnym zarysie. Stanowi ono jedno z ważniejszych rozwiązań doświadczalnych (patrz niżej) i głównie dzięki jego wykorzystaniu wyjaśniono funkcje organelli. klarowny płyn — supernatant {3). wątrobę) początkowo poddaje się wirowaniu przy małej sile odśrodkowej. Nie należy przeceniać znaczenia badań frakcjonowania struktur komórkowych w rozwoju biochemii i biologii komórki. p Frakcja Jądrowa Frakcja mllochondfialna . lizosomy i peroksysomy) i supernatantu (2).000 g x 60 min . Osad z tego wirowania stanowi frakcję mikrosomainą (zawierającą mieszaninę wolnych rybosomów oraz gładką i szorstką siateczkę śród plaż maty czną) i końcowy. 2 -4). do większości narządów i komórek. w których on występuje. 2-4. podobnie jak w przypadku organelli. Zawartość ostatniego supernatantu odpowiada rozpuszczalnej frakcji cytopiazmy (cy-tozoł). Modyfikacja tej podstawowej metody wirowania różnicowego przez stosowanie od miennych środowisk do homogenizacji tkanek. Supernatant (1) Supernatan t ( 2) Supernatant (31 600 g • :-:-: \i■ -i 15. Frakcja mikrosomalna (mikrosomy) zawiera głównie mieszaninę gładkiej i szorstkiej (siateczka śród-plazmatyczna z połączonymi z nią rybosomami) siateczki śródplazmatycznej oraz wolnych rybosomów. Różne modyfikacje tego podstawowego schematu wirowania różnicowego umożliwiają izolację każdej organelli komórkowej we względnie czystym stanie. Rozwiązanie doświadczalne obejmuje 3 etapy Rozwiązanie doświadczalne stosowane w biochemii obejmuje 3 główne etapy: 1) izolowanie biomolekul i organelli (p. syntezy i degradacji). Opisany powyżej schemat frakcjonowania może znaleźć zastosowanie. 2-1 i wymienionych w tab. Zhomogenizowaną tkankę (np. DNA — w jądrze komórkowym (tab. Jednak frakc jonowanie komórek tym sposrobem musi być ocenione przez analizę w mikroskopie elektronowym w celu standaryzacji metody. różnych technik wirowania (np.000 g x 5 min x 10 min. które prowadzi do otrzymania frakcji mitochondrialnej {zawierającej mitochondria. W ten sposób znacznik może stanowić wskaźnik obecności lub braku w poszczególnej frakcji organelli. 2) określenie struktury biomolekuł oraz 3) analizy.Homogenat 105. Ten ostatni odpowiada cytozolowi. z wykorzystaniem różnych preparatów. wymaga przede wszystkim wydzielenia ich w czystej postaci.

Rozwój metod sek-wencjonowama i klonowania DNA dokonał przewrotu w badaniach kwasów nukleinowych i biologii w ogóle. wtedy należy określić ich strukturę. W tym podrozdziale nie podano szczegółów metodycznych. Pozwoli to na szczegółowe znalezienie zależności między ich budową a Funkcją. Wprowadzenie detergentu — siarczanu dodecylu sodu (SDS) — pozwala „rozpuścić" wiele białek do analizy elektroforetycznej. nukleazy. Główne metody stosowane do rozdziału i oczyszczania biomolekuł. 2-6. Najbardziej wnikliwej informacji o budowie biomolekui dostarcza dyfrakcja promieniami X i krystalografia. Są one znane Czytelnikowi. które przedtem uchodziły raczej za nierozpuszczalne. które stały się metodami z wyboru do oznaczania budowy. spektroskopia jądrowego rezonansu magnetycznego Zastosowanie kwasowej lub zasadowej hydrolizy do degradacji btomolekufy w badaniu jej podstawowych składników Zastosowanie enzymów swoiście degradujących biomolekuły (np. kwasów nukleinowych) Krystalografia rentgenowska Tabela 2-5. Zastosowanie ich było przełomem w wyjaśnieniu szczegółów budowy różnych białek i enzymów oraz natury podwójnego heliksuDNA. aż do chwili wprowadzenia elektroforezy w żelu poliakryloamidowym zawierającym SDS (SDS-PAGE). Główne metody stosowane w okreś leniu struktur biomolekuł Analiza elementarna Spektrofotometria w świetle nadfioletowym i wi dzialnym Spektroskopia w podczerwieni. Połączenie kilku metod jest prawie zawsze nieodzowne w oczyszczaniu biomolekuł do stanu jednorodności (wolnych od zanieczyszczeń innymi biomolekułami). że postępy biochemii są uwarunkowane rozwojem nowych metod analizy. który ma pewien zakres wiedzy z chemii organicznej. takich jak gliko-proteiny. Na przykład bio chemię lipidów zrewolucjonizowało wprowadzenie chromatografii ciecz owo-gazowej i chromatografii cienkowarstwowej. w wyniku wprowadzenia spektrometrii masowej i spektroskopii jądrowego rezonansu magnetycznego (NMR). Udoskonalenia w ich rozdzielaniu dokonano dzięki postępowi teoretycznemu i technologicznemu. niektóre z nich zostaną krótko opisane w różnych miejscach tego podręcznika. Należy podkreślić. Tabela 2-6. oczyszczania i badania struktury. glikozydazy) Spektrometria masowa L Metody swoistego sekwencjonowania {np. Analiza błon biologicznych i wielu białek przysparzała ogromnych trudności. Połączenie kilku technik pozwala oczyścić większość biomolekuł. obecnie często może być wyjaśniona dzięki spektroskopii wysokorozdzielczej NMR. Większość z nich jest użyteczna do analizy składników obecnych w ekstraktach komórkowych i innym materiale biologicznym. wykorzystywane w analizie budowy biomolekuł. Na przykład budowa bardzo złożonych łańcuchów węglowodanowych. wytrącanie siarczanem amonu) Chromatografia Bibułowa Jonowymienna (wymieniacze anionowe i kationowe) Powinowactwa Cienkowarstwowa Cieczowo-gazowa Cieczowa wysokociśnieniowa Filtracja żelowa E le k t roto r e za Bibułowa Wysokonapięciowa Na agarozie Na octanie celulozy W żelu skrobiowym W żelu poliakryloamidowym W żelu poliakryloamidowym zawierającym SDS U Itra w i rowan i e . Główne metody. proteazy. Zaleca się Czytelnikowi podręczniki przedstawiające szczegółowe opracowania metod wykorzystywanych w badaniach biochemicznych Frakcjonowanie za pomocą soli (np. Znana swoistość niektórych en zymów czyni je bardzo użytecznymi narzędziami w wyjaśnieniu właściwości strukturalnych pewnych biomolekuł.BIOMOLEKUŁY I METODY BIOCHEMICZNE / 21 wykorzystywane do rozdziału i oczyszczania biomolekuł. wykryta w niektórych biomolekulach. białek. Określanie struktury biomolekuł Kiedy biocząsteczki zostaną oczyszczone. przedstawiono w tab.

Możliwość frakcjonowania przez wirowanie indywidualnych orga nelli komórkowych Szeroko stosowane w badaniach czynności mitochondriów. w badaniach czynności podstruktur mitochondriów Istotna część analizy reakcji chemicznych lub szlaków metabolicznych Izolowanie sklonowanych genów jest istotne dla badań ich budowy i regulacji. które usuwały wiele komplikacji powstających w doświadczeniach na całym organizmie. Przykładem były badania oddychania i śledzenie losu trawionych związków. Skrawki narządu. ale ich interpretacja może być utrudniona przez wpływ na narządy układu krążenia i układu nerwowego Szczególnie użyteczne narządy: wątroba. cukrzyca) 6) stosowanie wyrafinowanych technik. tetrachlorek węgla) 5) wykorzystanie zwierząt z określoną chorobą {np. Stosowanie komórek w kulturach tkankowych jest niezbędne w wielu dziedzinach biologii 1. dostępne obecnie w badaniach procesów biochemicznych. głodzenie) 3) podawanie leków (np. Rozpoczęto zatem rozwijać prostsze postępowania in vitro. Wykaz metod przedstawiono w zmniejszającym się porządku stopnia ich złożoności. Zastosowanie perfuzji zapewnia. jak i inne metody postępowania mają swoje ograniczenia. większość danych przedstawionych w tym podręczniku otrzymano przez ich zastosowanie. przez dializę) i analiza ich wpływu 3. Takie podejście pozwala badać narząd poza wpływem innych narządów lub układu nerwowego. Zarówno wykorzystanie badań na poziomie całego organizmu. fenobarbital) 4) podawanie toksyn (np. że cały organizm jest zbyt złożonym obiektem. z powodu niedo statecznego odżywienia 1. częściowo. Szeroko wykorzystywane. serce i nerka. odizolowane od innych wpływów. preparaty takie wykazują jednakże tendencję do degradacji w ciągu niewielu godzin. Możliwość dodawania lub usuwania określonych składników (np. W tabeli 2-7 podsumowano różne typy postępowania preparatywnego. Szczególnie przydatne dla komórek krwi. rybosomów. Kolejność postępowania w badaniu procesów biochemicznych Poziom badań (metoda) Organizm zwierzęcy Uwagi Badania mogą obejmować: 1) usunięcie narządu (np. Zapewnia preparatykę w układach bezkomórkowych 2. że czynności narządu są podtrzymywane przez kilka godzin Często używa się skrawków wątroby. perfundowany narząd Skrawki tkankowe Komórki Homogenat Wydzielone organelte komórkowe Pod Struktury organelli komórkowych Izolowanie i charakterystyka metabolitów i enzymów Klonowanie genów kodujących enzymy i białka . hepatektomia) 2) zmiany w diecie (np. jak spektroskopia NMR i to mografia emisji pozytronowej Badania na tym poziomie są często fizjologiczne. Przy- Tabela 2-7. itp. Wkrótce stało się jasne.22 / ROZDZIAŁ 2 Analiza czynności i metabolizmu biomolekuł Początkowe badania biochemiczne człowieka i zwierząt wykonywano na poziomie „całego organizmu". aby można było uzyskać ostateczne odpowiedzi na wiek postawionych pytań. np. może stanowić podstawę w określaniu sekwencji amino-kwasowych kodowanych przez nie enzymów lub białek Wyizolowany. siateczki śródplazmatycznej. które można stosunkowo łatwo oczyścić 2.

takich jak rozkład glukozy w celu uzyskania energii (proces znany jako gjikoli/a). biosyntezy białka. . które mogą częściowo trawić składniki komórkowe. Wyszczególnione etapy nie muszą być stosowane dokładnie w wymienionej kolejności.) na Jego przebieg ł Umiejscowienie procesu w Jednym (lub więcej) narząd z ie(ach) Umiejscowienie procesu w Jednej (lub więcej) organem czy frakcji komórkowej Przedstawienie reakcji zaangażowanych w jego przebieg t Oczyszczanie uczestniczących w nim Indywidualnych substratOw. zasługuje na dyskusję. wrodzone bloki metaboliczne. które są nieodzowne w celu zrozumie nia procesów biochemicznych. Szlak metaboliczny stanowi serie reakcji odpowiedzialnych za biosyntezę bardziej złożonego związku. obserwując człowieka można stwierdzić. O istnieniu złożonego procesu biochemicznego można wnioskować na podstawie obserwacji poczynionych na poziomie całego organizmu. zbudowanego z jednego lub wielu prostych związków. czy za degradację związku do jego końcowych produktów. 2. Na rycinie 2-3 przedstawiono schematycznie różne typy obserwacji i analiz. nowotwór itp. należy przeprowadzić analizy na różnych poziomach. produktów.BIOM OLEK UŁY I MET ODY BIOCHEMICZNE / 23 czyną fałszywych wyników (artefaktów) doświadczeń in ntro może być np.3. Wnioskowania o obecności procesu biochemicznego lub szlaku metabolicznego na poziomie całego organizmu zwierzęcego Badanie mechanizmów jago kontroli in vtvo Badanie wpływu swoistych chorób (np. chociaż nie zawsze punkt wyszczególniony na rycinie będzie z nim związany. a zatem można wnioskować. uwalniająca enzymy. że musi ona być degradowana (metaboiizowana) w organizmie w celu uzyskania energii. Wiemy. Schemat ogólnego postępowania w analizie procesu biochemicznego lub szlaku metaboliczne go. Jednakże. aby zrozumieć w pełni przebieg tego procesu w komórkach ludzkich. łącznie ze szlakami metabolicznymi. STRATEGIE W BADANIU REAKCJI BIOCHEMICZNYCH SA ZŁOŻONE I WIELOPOZIOMOWE Niniejsza książka w większości będzie dotyczyła złożonych procesów biochemicznych (np. koenzymów I innych składników Badanie mechanizmów Jego kontroli In vttro Ustalenie mechanizmów reakcji zaangażowanych w Jego przebieg Ftekonstytucja przebiegu procesu (szlaku) t t ł Badanie procesu na poziomie genu za pomocą rekombinacji DNA Ryc. enzymów. skurczu mięśnia). glikoliza. że glukoza służy jako źródło energii dla ludzi i innych organizmów zwierzęcych. Schemat ten znajduje zastosowanie we wszystkich głównych szlakach metabolicznych przedstawionych w następnych rozdziałach niniejszej książki. że mięśnie szkieletowe się kurczą. a wiedza nasza o tym jest wciąż niekompletna. przedstawionych w tabeli 2-7 i na ryc. Schemat ten stosuje się do podstawowego poziomu wszystkich głównych procesów biochemicznych omawianych w niniejszej książce i przedstawienia ogólnej strategii w ich wyjaśnianiu. Wiele ważnych punktów. Powinien on się przypominać wtedy. kiedy każdy z opisywanych głównych procesów biochemicznych (np. homogenizacja komórek. 2-3. np. Wykorzystani e ich prowadzi zwykle do wyjaśnienia szczegółów procesu biochemicznego lub szlaku metabolicznego. utlenianie kwasów tłuszczowych) będzie rozpatrywany.

4. nieodzowne jest wyizolowanie i identyfikacja każdego z jego składników w czystej postaci. spektroskopia NMR i tomografia emisji pozytrono-wej. zdaniem Schoenheimera. cukrzyca. 5. Główne izotopy stosowane w badaniach biochemicznych Izotopy trwale 2 Izotopy promieni ot wó rcze "C M Ca 1 3 1 1 D"N Późniejsze wprowadzenie izotopów radioaktywnych oraz przyrządów umożliwiających pomiar ich aktywności było także niezmiernie ważne. aby śledzić ich los metaboliczny (np. l5N). że został poczyniony rzeczywisty postęp w zrozumieniu procesu biochemicznego. . 2. znalazły zastosowanie w rozwiązywaniu wielu problemów biochemicznych. zwłaszcza Schoenheimera i wsp. Pionierskie doświadczenia. przemianę w inne biomolekuły). jak i radioaktywnych jest fundamentalne dla rozwoju każdego działu biochemii. pomimo możliwości pojawienia się artefaktów. węglowodanów i lipidów. wprowadzające niektóre izotopy trwałe (np. Te odkrycia. to ma się prawo wnioskować. że staje się możliwe wykonywanie wyrafinowanych analiz wielu procesów biochemicznych na poziomie in vivo. Ostatnie zdobycze technologiczne (np. podaje się zwierzętom lub in vitro w toku preparatyki. opiera się na wykorzystaniu izotopów. Z tych doświadczeń wynika jasno. 6. Takie rozwiązania wskazują. Zastosowanie zarówno izotopów trwałych. zatem ich zastosowania zasługują na specjalną wzmiankę. Przed ich użyciem bardzo trudno było „naznaczyć" biomole-kuły. Liczne przykłady tego będą spotykane później.. to ich przyczyny muszą być badane aż do uzyskania racjonalnego wyjaśnienia. okres połowicznego rozpadu. Tabela 2-8. Jeśli pojawią się duże rozbieżności przy zastosowaniu różnych rozwiązań doświadczal nych. Badania za ich pomocą złożonych i prostych biomolekuł zarówno in vivo. poczyniony ostatnio w sekwencjonowaniu kwasów nukleinowych. Jeżeli wyniki badań uzyskiwanych na różnych poziomach pokrywają się. naszego wieku stanowiło punkt zwrotny. ang. Większość przedstawionych metod i rozwiązań można wykorzystać w badaniach prawidłowych i zmienionych chorobowo komórek lub tkanek człowieka. Istotna jest także możliwość rekonstytucji procesu w warunkach in vitro przez systematyczną jego odbudowe z indywidualnych składników. że pewien krytyczny składnik został utracony i nie został wprowadzony do układu. Na przykład pewne zsyntetyzowane aminokwasy. Ogromny postęp. Jednakże należy uwzględnić warunki (czas) pobierania takiego materiału i szczególnie brać pod uwagę względy etyczne prowadzenia doświadczeń z materiałem ludzkim. cukry i kwasy tłuszczowe. jak i in vitro budzą zaufanie. że metabolizm jest bardzo aktywnym procesem. zawierające odpowiednie trwałe izotopy. Jeżeli po rekonstytucji z jego składników proces nie przebiega. aby można było łatwo śledzić ich los „metaboliczny". 3. zrozumieć proces biochemiczny na poziomie molekularnym. a większość związków w komórce jest stale syntetyzowana i degradowana. choć z odmienną szybkością.24 / ROZDZIAŁ 2 1. rak). Aby. Związki znakowane trwałymi izotopami wykorzystano do poznania wielu aspektów metabolizmu białek. 2D. oznacza to. Zastosowanie radioaktywnych i ciężkich izotopów przyczyniło się do wyjaśnienia procesów biochemicznych Wprowadzenie izotopów do badań w biochemii w latach 30. Przed stawione sposoby preparatywne i poziomy analiz mogą być wykorzystane w badaniu różnic biochemicznych u zwierząt ze zmienionym stanem metabolicznym {np. W tabeli 2 -8 przedstawiono główne trwałe i radioaktywne izotopy wykorzystywane w układach biologicznych. głodzenie. PET scanning) pozwalają wykrywać pewne biomolckuły na poziomie narządu i rejestrować zmiany ich ilości w czasie. połączone z ich detekcją na drodze spektrometrii masowej. a także w oznaczaniu substancji występujących w-układach biologicznych w niezwykle małych ilościach stosując metody radio-immunologiczne. karmienie) lub swoistymi chorobami (np. zwróciły uwagę na „dynamiczny charakter metabolizmu".

Historical Essays on the Interplay of Ckemistry and Biology. • Stwierdzenie. Sci Am (Oct) 1985. w szerokim zakresie. • Wydzielenie głównych organelli komórek zwierzęcych i ustalenie ich podstawowych funkcji. Wiadomości uzyskane przez tak ogromny wysiłek będą potężnym wyzwaniem dla biologii człowieka 1 medycyny. czyli mRNA). prawie nic nie wiadomo o mechanizmach. Wiedza o podziale komórkowym i wzroście komórek prawidłowych i nowotworowych oraz o ich regulacji jest bardzo skąpa. przynajmniej na ogólnym poziomie. o funkcjach wielu pro stych. Fruton JS: Mołecuks and Life. PRZEZ LICZNE ODKRYCIA. że prawie wszystkie reakcje przebiegające w komórkach katalizują en zymy.] . molekularne pod stawy większości głównych chorób genetycznych nie są wyjaśnione. Pomimo pewnego postępu. Chociaż obecnie dobrze poznano naturę chemiczną materiału genetycznego. zwłaszcza w odniesieniu do biochemii człowieka. należy ocenić. POZOSTAŁO WIELE DO ZBADANIA Zdając-sobie sprawę. Wiley-Interscience. a także głównych złożonych biomolekuł (opisanych w dalszych rozdziałach książ ki). Szlak syntezy danego związ ku w zasadzie różni się od szlaku jego de gradacji. • Przedstawienie szlaków metabolicznych syn tezy i degradacji głównych prostych i złożo nych biomolekuł. z którego infor macja jest przenoszona na 1 z typów RNA (informacyjny RNA. Rzeczywiście nic nie wiadomo na temat biochemicznych podstaw złożonych zjawisk ncuronalnych. • Wyjaśnienie licznych aspektów regulacji me tabolizmu. jak różnicują się komórki i jak zmieniają się w komórki nowotworowe. PIŚMIENNICTWO Freifelder D: Physicał Biochemistry: Appiicalions to Biochemistry and Molecułar Biology. ale wiele nadziei niesie tech nologia rekombinacji DNA.BIOMOLEKUŁY I METODY BIOCHEMICZNE / 25 BIOCHEMIA. • Dostarczenie informacji. w ogólnym zarysie. WSPIERA BIOLOGIĘ KOMÓRKI I MEDYCYNĘ Poniżej dokonano podsumowania głównych osiągnięć w dziedzinie biochemii. W centrum zainteresowania pozostaje DNA. jak wiele zgromadzono wiadomości biochemicznych. Obejmują one: • Ustalenie pełnego składu chemicznego komó rek. Ludzki genom może być zsekwencjonowany w następnym stuleciu lub wcześniej. [Entire issue is of interest. Weinberg RA: The molecules of life. 1972. które włączają i wyłączają geny w czasie rozwoju. jak niewiele jeszcze wiadomo w wielu działach tej nauki. Dwa istotne problemy. 1982. • Przedstawienie. • Wyjaśnienie wielu aspektów budowy i funkcji różnych błon występujących w komórkach. • Przedstawienie. dotyczą ustalenia biochemicznych podstaw rozwoju i różnicowania oraz funkcji mózgu. Zrozumienie regulacji genów stanowi klucz do poznania. 253: 48. w jaki sposób komórki zachowują i wykorzystują energię. Bardzo ograniczona jest również nasza wiedza 0 mechanizmach wydzielania komórkowego. oczyszczono i zbadano wiele enzymów oraz przedstawiono obszernie właściwości i mechanizmy ich działania. zwiastując zauwa żalny rozwój w tej dziedzinie w ciągu kilku najbliższych lat. materiał genetyczny. tkanek i organizmu oraz wydzielenie i określenie budowy podstawowych związ ków w nich występujących. sposobu działania głównych hormonów • Wykrycie biochemicznych podstaw wielu chorób. Fceeman. Przepływ informacji z DNA może być zapisany następująco: DNA-> RNA-+ białko. wymagające wyjaśnienia. który z kolei dyktuje kolejność (sekwencje) amino kwasów w białkach. takich jak świadomość i pamięć. których głównymi składnikami są białka i li pidy.

przy nadmiernym podawaniu płynów dożylnie) bądź 2) zmniejszone jej wydalanie (np. w ostrej biegunce u dzieci. Kiedy pH osiąga wartość poniżej 7. oznaczając pH krwi tętni czej.35—7. stężenie HCOf. Dane dla kobiet są mniej sze. Stany niedoboru wody i nadmiaru wody ustrojowej są powszechne. Rodwelł. Wymaga to zatem poznania tych właściwości wody. a wiele ich właściwości biologicznych i fizycznych zależy od tej dyso-cjacji. podczas śpiączki) lub 2) nad mierne jej wydalanie (np. znając poprzednio wymienione wartości.) biomolekuł dysocjują przy określonej wartości pH. Grupy funkcyjne (aminowe. Dwie trzecie wody organizmu stanowi płyn wewnątrzkomórkowy stałość środowiska wewnętrznego organizmu. średnio o ok. W wielu przypadkach towarzyszy im niedobór lub nadmiar jonów sodowych. a także utrzymywania pH i stężenia różnych elektrolitów. Zaburze nia równowagi kwasowo-zasadowej można zwykle rozpoznać (ang. Na+. rolującego pragnienie. w ostrej niewydolności nerek). Woda i pH Vicłor W. np. 10%. PhD Regulacja równowagi wodnej jest złożona i za-ieży przede wszystkim od podwzgórza. w przebiegu chslery). Około 25% ECF występuje' w osoczu.35.) i zasadowicy (wymioty kwaśną treścią żołądkową. Woda jest czynnym składnikiem w wielu reakcjach biochemicznych i jest ważnym czynnikiem determinującym właściwości makrocząsteczek.). Mg2+ i fosforanów w organizmie. Przyczynami niedoboru wody mogą być: 1) zmniejszone jej pobieranie (np. U osób zdrowych pH płynu pozakomórko-wego utrzymuje się w granicach 7. pCO 2 oraz ogólną zawartość COj we krwi żylnej. jeżeli zaś pH przekroczy wartość 7. skrót — ECF). kont - ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Wiadomo. . utrata z moczem w cukrzycy. że w komórkach żywych większość reakcji chemicznych przebiega w środowisku wodnym. Termin pH stosuje się do określenia stężenia jonów wodorowych w komórkach oraz płynach ustrojowych i stanowi kluczowe pojęcie w biochemii i medycynie.45. hormonu antydiuretycz-nego (ADH) i czynności nerek. Często jednak się zapomina. Bufor wodorowęglanowy (HCOf/H2CO3) od grywa szczególnie ważną rolę w tym względzie. kar-boksylowe itd. intraceliular fluid. przy silnych potach przez skórę. które umożliwiają jej odegranie kluczowej roli w biochemii. zaś pozostałą część reprezentuje płyn pozakomór-kowy (ang. Nadmiar wody ustrojowej powodują: 1) zwiększone pobieranie (np. kwasica mleczanowa itp.45 występuje zas ado wica. Istnieją liczne przyczyny kwasicy (ketoacydoza cukrzycowa.3 WPROWADZENIE Biochemia dotyczy w większości właściwości i reakcji chemicznych związków organicznych. extracellular fluid. Ogólna zawartość wody w organizmie mężczyzny waha się w granicach 55—65% masy ciała. Znajo mość patogenezy zaburzeń równowagi wodnej i równowagi kwasowo-zasadowej jest podstawą właściwej diagnozy i ich leczenia. działanie niektórych leków moczopędnych itp. Woda dysocjuje do jonów OH~ i H+. K+. skrót — ICF). Dotyczy to ogólnego rozmieszczenia wody. Ca2+. mniejsza wartość odnosi się do osób otyłych. że dla zdrowia nieodzowna jest utrzymywana we względnie wąskich granicach. takich jak białka. wtedy dochodzi do stanu określanego ja ko kwasica.

3-2). z wyjątkiem przemijającej natury wewnątrzcząsteczkowych interakcji. która jest ściśle równoległa do rozkładu geometrycznego cząsteczek wody w lodzie. STRUKTURA TETRAEDRYCZNA I DIPOLARNY CHARAKTER WODY UŁATWIAJĄ REAKCJE W stanie ciekłym woda jest stabilizowana przez wewnątrzcząsteczkowe wiązania wodorowe. co przyczynia się do utworzenia nieznacznie skośnego czworościanu. 1 as). Zdolność cząsteczek wody do łączenia się ze sobą zarówno w stanie ciekłym. Tetraedryczna struktura amoniaku. jak w cząsteczce wody. 3-1). W stanie ciekłym liczba asocjują-cych cząsteczek jest nieco mniejsza (ok. Wiele związków organicznych budujących komórki jest dipolami. Pozostaje ona w stanie ciekłym z powodu przemijającego charakteru jej kompleksów wielkocząsteczkowych (okresu półtrwania asocjacji — dysocjacji cząsteczek wody — ok. które tworzą strukturę wielkocząsteczkową przypominającą strukturę lodu Cząsteczki wody. . jest tetraedryczną cząsteczką dipolową W cząsteczce amoniaku kąty między wiązaniami atomów wodoru (107°) są zbliżone do kąta tetraedrycznego nawet bardziej niż w wodzie {ryc. Kąt pomiędzy 2 atomami wodoru a tlenem (105°) jest nieco mniejszy niż kąt tetraed-ryczny (109. W stanie stałym każda cząsteczka wody asocjuje z 4 innymi cząsteczkami wody.5c). Tetraedryczna struktura wody Nierównomierne rozmieszczenie ładunku w cząsteczce wody przyczynia się do utworzenia dipolu (cząsteczki biegunowej) Lekko pochyla struktura czworościanu wody jest przyczyną nierównomiernego rozmieszczenia w niej ładunku. podczas gdy 2 pozostałe rogi są zajęte przez niesparowane elektrony na zhybrydyzowanych orbitalach 2sp3. nie ogranicza się do lodu. zawierająca względnie odsłonięte jądra wodoru. w której ładunek elektryczny (elektrony) jest rozmieszczony nierównomiernie. 3. wynikającym z wewnętrznej geometrii cząsteczki wody (ryc. Jednakże uporządkowanie takie. tworzą uporządkowane układy (przypominające płatki śniegu). przypomina lód w znacznie większym stopniu niż można było początkowo przypuszczać. Przeciwległa do 2 atomów wodoru strona tlenu jest stosunkowo bogata w elektrony. jak woda. Pojęcie „dipol" oznacza taką cząsteczkę. aminokwasy i kwasy nukleinowe.WODA I pH / 27 Cząsteczka wody wykazuje budowę tetraedryczną Cząsteczka wody ma postać nieregularnego czworościanu (tetraedr) z atomem tlenu w jego środku (ryc. Amoniak. Dipolarny charakter cząsteczek wody sprzyja ich wzajemnemu łączeniu się w uporządkowa nym. natomiast druga strona. Ryc. tworzy obszar o ładunku miejscowo dodatnim. fos-folipidy. Ryc. Woda w stanie ciekłym wykazuje strukturę wielkocząsteczkową. np. z powodu dwubiegunowego charakteru. 3-1. alkohole. podobnie jak woda. precyzyjnym szyku. 3-2. 3-3). Dwa wiązania z wodorem są skierowane w 2 rogi czworościanu.5) i w tym stanie woda swoją budową wielkocząsteczkową. jak i stałym wynika z dipolar-ncgo charakteru wody.

Ponieważ jony są w ciągłym ruchu. 1. Problem ten będzie rozpatrywany w dalszej części książki w związku z omawianiem trójwymiarowej struktury białek oraz reguł łączenia się (parowania) zasad azotowych w DNA. 0. Struktura ta jest H . 3-4.8 kJ/mol (4. 4% energii wymaganej do rozerwania wiązania O— H w wodzie (461 kJ/mol=llO kcal/mol). 1. tj.. że atom wodoru ma 1 szansę na 100 bycia jonem. Rozerwanie wiązania wodorowego w wodzie (w stanie ciekłym) wymaga ok. odgrywają istotną rolę w biochemii. włączając stabilizacje struktury białek i kwasów nukleinowych CH3 — CHj— CHj — CH Ryc. Wiedząc. ale fizjologicznie ważną. Tworzenie wiązań wodorowych między przedstawicielami cząsteczek ważnych fizjologicznie związków przedstawia ryc. jonizację wody można opisać statystycznie.8 x 10~9. Powstawanie wiązań wodorowych między cząsteczkami etanolu i wody. mogą uczestniczyć także w wiązaniach wodorowych. W danym momencie może być jonem. wiązania wodorowe są raczej słabe. Liczne wiązania Słabe wiązania wodorowe odgrywają istotną rolę w biochemii. tj. 3-4. Zatem jest on prawie w całości częścią cząsteczki wody.0000000018. 18. Powstawanie ich nie ogranicza się do cząsteczek wody. 3-3. Należy znać prawdopodobieństwo występowania wodoru w formie jonu lub części cząsteczki wody. Strona Iswa: Asocjacja 2 dipoiarnych cząsteczek wody. W porównaniu do wiązań kowalencyjnych. Cząsteczki wody wykazują niewielką. między 2 cząsteczkami etanolu oraz między tlenem grupy kar-bonylowej peptydu i wodorem grupy aminowej sąsiadującego peptydu. Wynika z tego. lecz mogą powstawać w dużych ilościach. lecz także innym cząsteczkom dipolowym. tworzenia małych ilości jonów OH. V wodorowe narzucają uporządkowanie struktury nie tylko wodzie. Oddziaływanie elektrostatyczne między jądrem wodoru jednej cząsteczki wody a wolną parą elektronów drugiej nazywa się wiązaniem wodorowym. tak odmiennym od wody.46 x 1022 cząsteczek. typowa dla lodu i w mniejszym stopniu dla wody w stanie ciekłym. czy jako część cząsteczki wody. Tendencję wody do dysocjacji wyraża się następująco: [H2O] . DNA i białka. ze w czystej wodzie na każdy jon wodorowy i hydroksylowy przypada 1. W przypadku gdy prawdopodobieństwo występowania wodoru w formie jonu wynosi 0.8 mld cząsteczek wody. Atomy wodoru. a w następnym częścią cząsteczki. że 1 g wody zawiera 3. które są słabe. Jony wodorowe i hydroksylowe mają jednak znaczny wpływ na właściwości wody.01 oznacza to. tj.8 x 109. jak alkohole. połączone z atomami azotu. Jonów oraz cząsteczek wody nie rozpatruje się pojedynczo. a 99 szans na sto — istnienia w cząsteczce wody. tendencję do dysocjacji. czy pojedynczy atom wodoru Jub tlenu występuje jako jon. trudno określić. twcTrząc cząsteczki wody i dysocjując.28 / ROZDZIAŁ 3 V ł Ryc. ok. Linia kropkowana przedstawia wiązanie wodorowe Strona prawa: Asocjacja cząsteczki wody (środkowej) z 4 innymi cząsteczkami wody za pomocą wiązań wodorowych.i H Cząsteczki wody wykazują ograniczoną tendencję do dysocjacji (jonizowania) na jony H + i OH": H2 O ~ H+ + OH" Wiązania wodorowe. Faktyczne prawdopodobieństwo znalezienia atomu wodoru w postaci jonu w czystej wodzie wynosi ok. tj.5 kca!/mol).

że 1 mol ma masę 18 g. hydroksylowych i nie-zdysocjowanych cząsteczek wody*. Ponieważ prawdopodobieństwo występowania wodoru w formie jonowej wynosi 1.8 x = 0.00 x 10" (mol/l) 1 Stałą K wyraża się w molach na litr.8 x 10~9. NaOH) i słabe zasady (np. HC1. nawet dla tych. Na przykład w przypadku czystej wody w temp. Tylko mocne zasady dysocjują przy małych wartościach pH. że iloczyn jonowy Kw jest liczbowo równy iloczynowi stężeń molowych jonów H + i OH ~: Kw = [H+] [ O H ] W temperaturze 25°C Kw = (10~7)2 m 10~14 (mol/f)2. W temperaturze ciała ludz- Małe wartości pH odpowiadają dużym stężeniom jonów H+. W dalszej części rozdziału stalą ta będzie wykorzystywana do obliczenia wartości pH roztworów kwaśnych i zasadowych. 55. zwana iloczynem jonowym wody. jako nowa stała Kw. natęży przypomnieć. pH JEST UJEMNYM LOGARYTMEM STĘŻENIA JONÓW WODOROWYCH. Ca(OH)2>. wyrażenia w nawiasacn reprczen. Podobnie można wyróżnić mocne zasady (np. wartość Kw = 10~1'1 (mol/1)2 dla wszystkich roztworów wodnych. KOH. Stosunek między Kw a K przedstawiono poniżej: 16 K [OH 1.56. 3) pH jest ujemną wartością znalezioną w punkcie (2). Aby obliczyć stalą dysocjacji dla wody. Większość związków organicznych w komórkach to słabe kwasy. jest na ogół wystarczająca do celów biochemicznych. Stąd wygodnie jest rozpatrywać wodę jako zasadniczo niezdysocjowaną (stalą).018 x 10 1O" 1S mol/l Duże stężenie molowe wody (55.56 mol. Wyróżnia się mocne kwasy (np. Z nazwy wynika. nawet w mocnych roztworach kwaśnych (niskie pH). 25°C: + [HZO] [55. częściowo tylko dysocjujące w roztworach kwaśnych. które zawierają Ściśle mówiąc. mnożąc prawdopodobieństwo 1. Stała ta może być włączona w stałą dysocjacji K. A ŚCIŚLEJ AKTYWNOŚCI JONÓW WODOROWYCH Termin pH wprowadził w 1909 r. a zasady biorcami protonów.56) prawie nie ulega zmianom przez dysocjację.0 x 10"7 mol/l. zaś powyżej 25°C mniejsza niż 10~14.0 K w = (K) [H t O] = [H+] [ O H ] = . 2) obliczyć logarytm dziesiętny (H+).56] 14 = 1. a duże — małym stężeniom H+ Kwasy określa się dawcami protonów.---------------------------------------------------------------------------------tują raczej aktywność molową niż stężenie molowe. Natomiast w temperaturach poniżej 25°C wartość Kw jest większa. Sórensen.56 mol. oraz słabe kwasy. aczkolwiek niezbyt ścisła*.8 x 10[HZO] 16 mol/l pH = -log[H*] = -logiO -[-7]= 7. tj. H2SO4) całkowicie zdysocjo-wane.* scisie mówiąc.8 x 10~* przez stężenie molowe wody. Jeden litr (1) (1000 g) wody zawiera zatem 1000:18 = 55. a K nazwano stalą dysocjacji. definiując pH jako ujemny logarytm stężenia jonów wodorowych: pH = -log[H ] Definicja ta.8x 10 mol/l) (55. które zawierają kwasy lub zasady. Stężenie molowe czystej wody wynosi więc 55. Wyjątek stanowią ufos-forylowane związki pośrednie.WODA I pH / 29 W nawiasach przedstawiono stężenia molowe jonów wodorowych.1 . stężenie molowe jonu H+ (lub jonów OH~) w wodzie oblicza się. Aby obliczyć pH roztworu należy: 1) oznaczyć stężenie jonów wodorowych (H+). W ramach ustalonych granic wpływu temperatury. * pH= — log (aktywności H + ) .56 mol/l) = 14 = 1. wyrażenia w nawiasach reprezen . Teraz można wyliczyć wartość K dla wody: K [H+] [ O H ] [10 ] [10 ] 7 7 kiego (37°C) stężenie H+ w wodzie jest nieco większe niż 10~7 mol/l. zaś Kw — w mol2 na litr2. co daje wynik= 1.

Poniższe przykłady ilustrują sposób obliczania pH roztworów kwaśnych i zasadowych: Przykład.4 = 10.0 x 10"4 mol/l? Aby rozwiązać to zadanie. (b) 2.0 = 3. w któ rym st ężeni e jonu wodo ro wego wynosi 3. Założenie to jest słuszne dla względnie rozcieńczonych roztworów mocnych zasad i kwasów lecz nie dotyczy słabych zasad i kwasów. W pierwszym przypadku udział wody w całkowitej puli [OH~] jest nieistotny. które jest równe —log [OH~].60 + 4.p O H = 14 . że mocna zasada KOH jest w pełni zdysocjowana.2 xlO"4 mol/l? Stężenie (mol/1) (a) (b) Molowość KOH 2. że te słabe elektrolity tylko w niewielkim stopniu dysocjują w roztworach. pH można wyliczyć jak powyżej. należy określić ilościowo wartość pOH. większości koenzymów oraz metabolitów pośrednich.6 Przykład. w którym s tężen ie jo nu h yd rok s yl o wego wyn osi 4. 0 xic r 2 2. ami nowe lub utworzone w wyniku drugorzędowej dysocjacji fosforanowej estrów fosforanowych — występują we wszystkich białkach i kwasach nukleinowych. typowe dla słabych kwasów lub zasad.4 i teraz pH = 14 .0x10" 6 2. Ze względu na fakt. Jedna lub więcej grup funkcyjnych — głównie grupy karboksylowe.3. Aby zrozumieć wpływ wewnątrzkomórkowego pH na budowę i ak tywność biochemiczną tych związków. W przedstawionych przykładach przyjęto za łożenie.0x10" 2 Całość [0H -] 2. 5 +4 = 3.30 / R OZDZIAŁ 3 silnie kwasową grupę pierwszorzędowego kwasu fosforowego. 2 x1 0" *) 4 = -log (3. które zachowują się jak słabe kwasy Wiele związków organicznych żywych komórek ma grupy funkcyjne.0xl0"! mol/l KOH. Jakie jest pH roztworu. Tabela 3-1. 2) -log C IO" ) =-0 . Biomolekuły zawierają grupy funkcyjne czynne o istotnym znaczeniu fizjologicznym. należy przed obliczeniem całkowitego [H+] (lub całkowitego [OH~]) oraz obliczeniem pH. .0x10" e 2. Przykłady słabych kwasów i sprzężonych z nimi zasad Kwas CH3COOH CH3NH3 OH Sprzężona zasada CH3COOCH3NH2 O" H+N NH N NH . czego nie można powiedzieć w drugim przypadku.0x10~ 7 1.0 x 1 0 * pOH = -log [ O H ] = -log (4.0 x 10 1og(10" ) = 4 4 ) = -log (4. Ponieważ pH określa całkowite stężenie jonów [H+ ] (pOH — całkowite [OH ]) należy obydwa źródła brać pod uwagę. Jakie jest pH roztworu (a) 2.0 2 [0H-] 2 KOH xl O" 7 [OH-j z wody 1.5 Przykład. wartość tę można wyprowadzić z definicji K: [OH-] = 10"14 zatem log [H ] + log [ O H ] = log 10" lub pH + pOH = 14 + W momencie podjęcia decyzji o znaczeniu udziału wody. Jakie jest pH roztworu.00001 x10~ 2.1 x10" 6 = -l og ( 3. wykorzystując stałą dysocjacji. obliczyć stężenie H+ (lub stężenia OH~) z danego stężenia molowego kwasu (lub zasady). należy poznać sposób dysocjacji (równowagi protono- A następnie: [ O H ] = 4.0 x 10"* mol/l KOH? W roztworach tych jony OH~ pochodzą z 2 źródeł: KOH i wody.0) - -0. a stężenie molowe jonów OH~ równa się stężeniu molowemu KOH.

jak pH do stężenia H + .41 3.) dla 2 przedstawicieli słabych kwasów: i R— NH+ R— COOH ++ R — COO + IR-C O O R-N H *+ R — NH 2 K = [R —MH2] [H [R-NHj] ] [H ] H + Z powyższych równań.) K 1. Poniżej podano wyrażenia stałe j dysocjacji (K. wygodniej jest wyrażać K jako pK. jak przedstawiono powyżej dla słabo kwaśnej wody. że pK odnosi się do K tak.). w przystęp* Według układu SI pojęcie równoważnika chemicznego nie jest używane. że grupy mocniejszych kwasów mają mniejsze wartości pK. Względną moc słabych kwasów i zasad wyraża sie ilościowo przez ich stale dysocjacji. które są roztworami słabych kwasów i ich soli opisuje równanie Hendersona--Hasselbalcha Wartość pH roztworu zawierającego słaby kwas jest zależna od stałej dysocjacji tego kwasu. nauk.) (3-rz. Charakter słabych kwasów i buforów. Stałe dysocjacji i wartości pK dla przedstawicieli kwasów karboksylowych Kwas Octowy Gluta rowy Cytrynowy (1-rz.WODA I pH / 31 wej) grup funkcyjnych słabo kwaśnych i słabo zasadowych.00x10" 6 Należy odnotować. HA lub RNH+) (lac.89x10" 6 4 5 5 stężenia postaci protonowej i niepro tonowej są pK 4.i trikarboksylowego.40x10" 3.40 równe. W tabeli 3-2 przedstawiono wartoś ci K i pK dla kwasu mono-. w którym Tabela 3-2. które obrazują ich tendencje do jonizacji. jednak w tym tłumaczeniu określenie to świadomie utrzymujemy {przyp.5 równoważnika* zasady na równoważnik kwasu. [R — COOH] Jeśli obliczy się logarytmy powyższego równania i obie strony pomnoży się przez — I. zaś — log [H+] jako pH.) (2-rz.74 5. zaś nieprotonowa (A~ lub RNH2} — do sprzężonej z nim zasady (tab.) (1-rz. pK grupy kwasowej jest takim pH. di.08 4. wówczas przeważające stężenie jonów wodorowych [H+ ] jest równe liczbowo stałej dysocjacji K. Zależność tę opisuje. Powstałe w ten sposób końcowe pH będzie odpowiadać pK kwasu. W związku z tym można ostatnie równanie zapisać pK = pH tj. to K [H+] -log[H Ponieważ wartości liczbowe K dla słabych kwasów są ujemnymi liczbami wykładniczymi. Wartość pK kwasu można oznaczyć doświadczalnie przez dodanie 0.75 4.80x10" E 4.) (2-rz. .58 x10" 8. Protonowa forma kwasu (HA lub RNH+) odnosi się do kwasu. 3-1). A~ lub RNH2) i sprzężony z nią kwas (np.76x10 4. Należy podkreślić. że gdy IR — COO] = R — COOH lub gdy [R— NH Z] = [R— NHj] to wtedy K = [H +] Można to wyrazić słowami: gdy rodzaj jonów zasocjowanych (protonowych) i zdysocjowanych (sprzężone zasady) występuje w równych stęże niach. wynika. W laboratoriach badawczych i klinicznych rozdział i identyfikacja tych związków opiera się na znajomości przebiegu dysocjacji ich grup funkcyjnych. conitmgere — połączyć razem). odnoszących K do [H+ ] i do stężenia niezdysocjowanego kwasu i sprzężonej z nim zasady. red.34 5. gdzie: p K = -l o g K logK Z definicji —log K opisuje się jako pK. tłum. 1. Podobnie można opisać zasadę (np.

log— =pK + 0 Roztwory słabych kwasów i ich soli buforują pH w przypadku dodania lub usuwania protonów Roztwory słabych kwasów i sprzężonyct z nimi zasad (lub słabych zasad i sprzężonycl z nimi kwasów) wykazują zjawisko buforowa nia. równanie Hendersona-Hasselbal-cha. 2. Słaby kwas HA dysocjuje w następujący sposób: HA~ H + +A" Stała dysocjacji dla tej reakcji dysocjacji wynosi: " [HA] Po pomnożeniu na krzyż: [H+] [ A ] = K[HA] Zatem w przypadku zobojętnienia w połowie pH = pK. zdolności utrzymywania pH.8 Po zlogarytmowaniu obu stron: ■o o ■og[H+] [HA] I% l i 1*08 [A ] log K + log Po pomnożeniu przez — 1 .log [A] łtyc. opisywana jako równanie Hendersona-Hasselbalcha.32 / ROZDZIAŁ 3 nej formie. Wartość pt roztworu buforowego po dodaniu mocnego kwasi lub mocnej zasady nie zmienia się bardziej niż p< dodaniu takiej samej objętości wody.0 - Po podzieleniu obu stron przez [A~] i 1 0 0. odwracając ostatni człon równania: pH = pK 4 log [HA] Jeśli równanie zastosuje się dla różnych stos u n kó w [A -]/ [ HA] w zak res i e 1 0 M 0 " 3 i przedstawi na wykresie wyliczone wartości pH. Ta ostatnia forma równania. to otrzymany wynik opisuje krzywą miareczkowania słabego kwasu (ryc. Kiedystosunek(. A~ =[HA]. W tych warunkach pH = pK + tog [ A ] [HA] pK +.l o gK . Z kolei usuwa się znak minus. 3 -5). 3-5.: 1. tj. tj.f c » g [ H+ ] = . służy do wyliczania równowagi protonowej.l o g [HA ] [A] i ojpK -2 pK -1 pK 0 pK +1 pK pK pK -3 +2 +3 Po podstawieniu zamiast —log H+ i —log K odpowiednio pH i pK otrzymuje się [HA] pH = pK . np. wyprowadzone poniżej.A-]/[HA]wynosi 100:1 pH = pK + log 100/1 = pK + 2 3. Kiedy kwas jest zobojętniony dokładnie w połowie. Typowa krzywa miareczkowania wykreślona na podstawie wyników obliczeń z rów nania Hendersona-Hasselbalcha. Kiedy stosunek [A~]/[HA] wynosi 1:10 pH = pK + ■ lo g - pK + (-1) 1. Zjawisk* .

1 0.50 1.88 2 3 4 5 6 7 8 Ryc.60 0. Na rycinie 3-6 przedstawiono ładunek eJekt-ryczny 1 cząsteczki kwasu jako funkcję pH.176 5.98 0.1 mmol/1 K.83 0. W przedstawionym przykładzie.0. Początkowe pH 5.2 0.23 9.00 5. Ładunek ułamkowy —0. Krzywa miareczkowania kwasu typu HA.69 6.00 0. zbuforowany roztwór (mieszanina słabego kwasu i sprzężonej z nim zasady. PIŚMIENNICTWO Segel IM: 1968. wywołana przez dodanie 1 mmol jonów OH~ różni się znacznie w zależności od pH.80 0. że pojedyncza cząsteczka jest obdarzona ładunkiem ułamkowym.5. które wystąpi.35 49. Przyjęcie ładunku elektrycznego makrocząsteczek jako funkcji pH stwarza podstawę dla wielu użytecznych technik rozdziału. stanowią podstawowe bufory. 3 — Biochemia . włączając eiektroforetyczny rozdział aminokwasów. Wiley.0 1.18 Zmiana pH. można wykorzystać słaby kwas lub zasadę. oprócz białczanowych.86 0.02 4.37 0.30 2.80 5. białek osocza i nieprawidłowych hemogJobin.90 0. których pH nie różni się od pH X więcej niż o 2 jednostki pH.1 mmol KOH powoduje 0. Oznacza to.60 0.40 [A f/[HA]końcowe 0 Kortcowe pH 0 1. Można obliczyć przesuniecie pH.60 0. roztwory buforowe utrzymują skuteczniej pH. lecz wyraża statystyczne prawdopodobieństwo.WODA I pH / 33 buforowania można najlepiej zilustrować poprzez miareczkowanie słabego kwasu lub zasady wykorzystując pH-metr.0) wykazuje początkowo w jednej z 4 wartości pH. ipH 0.50 0. pK = 5.20 4.95 5. 3-6. Biochemical Calcuiations. co określa się ich efektem buforującym.0 jednostki pH. Punkt {) wskazuje pK o wartości 5.33 f 1.602 5.0- 5.70 0.00 0.OH na każdy milirównoważnik kwasu w roztworze (o stężeniu 1 mmol).50 0. że aby zbuforować roztwór w pH X.00 [" ] początkowe 0. Roztwory słabych kwasów i sprzężonych z nimi zasad są najskuteczniejszymi układami buforo wymi w zakresie pH równym pK + 2. które ma miejsce w przypadku dodania kwasu lub zasady do zbuforowanego roztworu. Przy wartościach pH zbliżonych do wartości pK.18 0. W komórkach żywych bufory fosforanowy i wodorowęglanowy.69 0.00 Dodanie 0.95 0. W innym rozwiąza niu mo żna obliczyć przesunięcie pH.5 nie oznacza.12 7.33 0. że ma ona ładunek —0. jeśli zostanie dodany 0.

.

W tabeli 4-4 i 4-5 przedstawiono niektóre biologicznie ważne substancje. cukrowce. czego przykładem są glicyna i kwas Ryc. \a R-C-NHj I COOH OH Dwie formy przedstawienia j. które służą jako składniki strukturalne. hem. w jakiej łączą się ze sobą w łańcuchu polipeptydowym oraz ich przestrzenne ułożenie. tłuszcze). glutaminowy. Te makrocząsteczki są biopolime-rami. a w białkach — L-a-amino-kwasy.CZĘŚĆ I Budowa oraz funkcje białek i enzymów Aminokwasy Victor W. które wywodzą się z aminokwasów. 4-1. Metabolizm aminokwasów przyczynia się do powstania wielu biomedycznie ważnych związków. Rodweli. hormony. katalizatory. utworzonymi z jednostek monomerycz-nych lub cegiełek budulcowych. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Niektóre aminokwasy wydają się być zaan gażowane w przenoszeniu impulsów w układzie nerwowym.-amino- . Chociaż białka mogą także zawierać poza aminokwasami. dodatkowe substancje (np. tj. Na przykład dekarboksyla-cja pewnych aminokwasó w prowadzi do powstania amin. ich trójwymiarową strukturę i właściwości biologiczne warunkuje w głównej mierze rodzaj aminokwasów. Jednostkami monomerycznymi w kwasach nukleinowych są nukleotydy. aminową i karboksylową. histamina i kwas 7-a-minomasłowy [GABA]). W a -aminokwasach obie te grupy połączone są z tym samym (a) H WPROWADZENIE Żywe komórki wytwarzają makrocząsteczki (białka. polisacharydy). Aminokwasy podstawowe (egzo. Liczne choroby są spowodowane nieprawidłowościami transportu aminokwasów do komórek. względem siebie. receptory lub magazyny informacji genetycznej. kolejność. WSZYSTKIE AMINOKWASY ZAWIERAJĄ PRZYNAJMNIEJ 2 GRUPY FUNKCYJNE Aminokwasy zawierają 2 grupy funkcyjne. PhD 4 genne) muszą być dostarczane w pożywieniu. Aminokwasy pełnią dodatkowe funkcje w komórkach. kwasy nukleinowe. w złożonych polisacharydach — pochodne cukrowe. W pewnych warunkach może dojść do pojawienia się w moczu znacznej ilości jednego lub wielu aminokwasów — takie stany określa się jako aminoacydurie. ponieważ nasz organizm nie może ich syntetyzować w ilościach niezbędnych do podtrzymania wzrostu (dzieci) i utrzymania zdrowia (dorośli).kwasu. wśród których cześć pełni ważne funkcje biologiczne (np..

przy omawianiu chemii aminokwasów. NH. w pH 7. (zdolnośćTjio_ _skręcania . Przy tych wartościach pH większość grup aminowych występuje w fo r mi e z as o cj o wan ej (p ro t o n o wej ) — R—NH3. rozdz. 4-3). utworzone po ich włączeniu w cząsteczkę białka (p. 6-4). wszystkie 4 podstawniki związane z atomem węgla et-aminokwasów są różne. R—COOH jest znacznie silniejszym kwasem niż R— NH r W pH osocza krwi czy przestrzeni śródkomór-kowej (pH odpowiednio 7. Chociaż w przyrodzie występuje ok. jak na ryc. Przybliżone wartości pKa dla grup a-karboksylowej i oc-aminowej wynoszą odpowiednio 2 i 10 (tab. zwierząt. poza równaniami równowagi protonowej. Tetrąędryczne.4 i 7. 4-2) nie może istnieć w żadnym pH. należy przedstawić ich budowę tak. Postać B (niezjonizowana) nie występuje w żadnym pH. ułożenie 4 różnych podstawników wokół atomu węgla a (tzw. w którym cofa się jonizacja grupy karboksylowej.36 / ROZDZIAŁ 4 atomem węgla (ryc. acyla- jedna naładowana. Z wyjątkiem glicyny. np. Jeżeli pH stopniowo wzrasta. znacznie słabsza kwaśna grupa aminowa będzie występować także w formie protonowej. Przyczyną tego jest uniwersalność kodu genetycznego. 4-2. a niektóre lewoskrętne. to proton z grupy karboksylowej odłącza się znacznie wcześniej niż z grupy R—NH 3 • W każdym wystarczająco wysokim pH do utworzenia przewagi grupy aminowej R—NH2 musi być również obecny jon karboksylowy (R—COO~). ale jest często' używana. . sł ab o k waś n e grup y: — COOH i — NHt. Ryc. Przy pH wynoszącym 2 jednostki poniżej wartości pKa. lab. Jednakże w wielu reakcjach. 4-1).tyczna. co stanie się oczywiste dla Czytelnika w toku omawiania tego zagadnienia później (p. Cał kowita hydroliza* biatek dostarcza 20 L-a-ami-nokwasów. tworzenie soli. dla wygody. że struktura B (ryc.0 wszystkie mają bezwzględną konfigurację porównywalną z konfiguracją aldehydu L-glicery-nowego. + RÓWNOWAGI PROTONOWE AMINOKWASÓW W zależności od pH otaczającego środowiska aminokwas może mieć ładunek dodatni. tylko 20 z nich występuje w białkach (tab. drobnoustrojów — zawierają te same 20 aminokwasów. Należy pamiętać. Chociaż pewne aminokwasy występujące w białkach są prawo-skrętne. 4-1). występują w równowadze protonowej: R —COOH « R—COO" + H+ H + W równowadze tej R—COOH i R—NH^ reprezentują związki protonowe lub kwaśne. że białka wszystkich form życia — roślin. Poprawna struktura ^jonizowanego aminokwasu w pH fizjologicznym lub blisko pH fizjologicznego (A). stosuje się wzory aminokwasów w formie B. ujemny lub nie mieć żadnego ładunku Aminokwasy zawierają co najmniej 2 zjoni-zo wan c. dla której R (R — łańcuch boczny aminokwasu) stanowi atom wodoru (ryc. estryfikację. W skład niektórych białek wchodzą pochodne aminokwasów. kwas w ok. węgiel asymetryczny) nadaje aminokwasom właściwość op-. Przy dostatecznie niskim pH. są słabymi kwasami. 30). 0NHj II O 8 * Hydroliza = rozerwanie wiązania kowalencyjnego przy udziale cząsteczki wody.W roztworze obie formy tych grup. płaszczyzny światła spolaryzowanego). 4-1). natomiast R—COO~ i R—NH2 — zasady sprzężone (protonobiorców) z odpowiednimi kwasami . Ogólne reakcje chemiczne aminokwasów można przewidzieć znając właściwości grup funkcyjnych Grupy funkcyjne aminokwasów — karbok-sylowa i aminowa — wykazują typowe dla nich reakcje. C h o c i a ż z a r ó wn o R — C O O H j a k i R NH. Należy podkreślić. a druga obojętna. 4-2A. stąd opisuje się je jako L-a-amino-kwasy. Ze względu na przeważającą postać zjonizowaną aminokwasów we krwi i większości tkanek. 99% ma formę protonową.1) grupy kar-boksylowe istnieją prawie całkowicie jako jony karboksyjowe — R—COO~. 300 aminokwasów.

8 ±1. nie wędruje w polu elektrycznym. niejasności w wyliczeniu pl. Możliwość zmiany ładunku aminokwasów i ich pochodnych.5 4. W tabeli 4-1 przedstawiono wartości pK dla grup funkcyjnych 20 aminokwasów spotykanych w białkach. w przypadku aminokwasu z tylko dwiema lecz opuszczony później w przypisach dotyczących grupami zjonizowanymi (np. Struktura postaci zjonizowanej lub jonu obojnaczego alaniny. alanina) nie ma symboli.1 Guanidynowa (arginina) H NH2 R—N—C—NH2 1 11+ H NH j II R — N —C — NH 2 12. przez umiejętne sterowanie pH.0 10. 4-3.R Przybliżona wartość pK 2. ♦ Dla wygody zapis Ka lub pKtt będzie stosowany. Ponieważ wartość .AMINOKWASY / 37 Tabela 4-1.5 10.3 Imidazolowa (histydyna) ^-Aminowa s-Aminowa (lizyna) Fenolowa OH (tyrozyna) R. przy którym nie jest on obdarzony żadnym ładunkiem i nie porusza się w polu elektrycznym Strukturę aminokwasu alifatycznego. Całkowity ładunek (algebraiczna suma wszystkich dodatnio i ujemnie naładowanych grup) aminokwasu zależy od pH lub stężenia protonów otaczającego środowiska. Chociaż jon obojnaczy alani ny ma grupy obdarzone ładunkiem elektrycznym. NrV Ryc.0 + 0. w pH odpowiadającym punktowi izoelektrycznemu przedstawia ryc. Słabo kwaśne grupy aminokwasów występujących w białkac h Sprzężony kwas a-Karboksylowa Nie a-kar boksy Iowa (aspara-ginian.N H + R-NH^ R—NH2 R—NHa r v 6.5 ■ Sulf hydry Iowa (cystein3) R—SH R-S- 8.3 Względną moc słabych kwasów wyrażają wartości pK. takiego jak alanina. Względną moc słabych kwasów wyraża się przez ich stale dysocjacji Ka lub przez ich pK — ujemny logarytm ze stałej dysocjacji: Punkt izoelektryczny aminokwasu (pl) jest to takie pH. glutaminian) R—COOH R—COOH Sprzężona zasada R— COO" R— COO" f 1 --------. ułatwia fizyczny rozdział aminokwasów.1 ±0. peptydów i białek.0 9. 4-3.

7. gdyż pozwala przewidzieć ruchliwość elektro-foretyczną związków w polu elektrycznym i dobrać właściwe bufory do ich rozdziału. 4. Po napisaniu wszystkich możliwych form elektrycznie naładowanych aminokwasów zasadowych — lizyny i argininy — należy zapisać. Określenie wartości pK po każdej stronie jonu obojnaczego przez sprawdzenie form naładowanych. poprzez obojętne do zasadowych (porównaj przykład kwasu asparaginowego na ryc.98 Wartość pl dla lizyny wynosi 9. Wysoka temperatura topnienia (punkty topnienia powyżej 200DC) odzwierciedla ilość energii potrzebnej do pokonania sił jonowych stabilizujących strukturę sieci kryształów. Można ją stosować do obliczania ładunku cząsteczki z każdą liczbą grup dysocjujących. Rozpuszczalność i temperatura topnienia aminokwasów odzwierciedlają ich charakter jonowy Obecność elektrycznie naładowanych grup większości aminokwasów przyczynia się do ich rozpuszczalności. W omawianym przykładzie: 2. Równo wagi protono we kwasu asparagino wego.0. pK. to punkt izoelektryczny (pl) alaniny wynosi: 2. Punkt izoelektryczny (pl) jest to pH w środku pomiędzy wartościami pK po obydwu stronach form izojonowych. jak i ujemnie naładowanych polimerów (np.35+9. 4-4B).69 Pl = 6. heksan i eter. Na rycinie 4-4 przedstawiono różne formy jonowe kwasu asparaginowego. że: pK 2 + pK 3 P ' = ---------. w której pojawiają się w roztworach — od silnie kwaśnych.02 Wyliczenie wartości pl dla aminokwasu z dodatkowymi grupami zjonizowanymi. DEAE -celuloza. 4-4). jon oboj-naezy lub obojętny (jak na ryc. Na przykład. jest bardziej skomplikowane.35 nato miast p K 2 (R—NH*) = 9. Jakie będzie zatem pH odpowiadające punktowi izo-elektrycznemu dla tego aminokwasu? W poszukiwaniu pl dla kwasu asparaginowego trzeba napisać wszystkie możliwe formy jonowe tego związku w kolejności. (R — COOH) = 2.0 będzie mieć większy całkowity ujemny ładunek przy pH 7.ft całkowity ładunek = -1 D W mocno) zasadzie (pH powyżej 11).0. ponieważ cząsteczka z pI = 6.8. jak: benzen. w buforze o pH 7. żywica Dowex 1). poza tymi związanymi z węglem ot.69. np. dodatkowymi grupami dysocjującymi.0 i 8.4. całkowity ładunek = -2 Ryc.« -------- . W formie jonowej rozpuszczają się one łatwo w rozpuszczalnikach polarnych. Takie rozwiązanie jest również stosowane do obliczania wartości pl aminokwasów z innymi.0 niż cząsteczka z pI = 8. nie ogranicza się do aminokwasów.0 można rozdzielić 2 typy cząsteczek: z pl 6. Następnie należy rozpoznać formę izojonową. Podobne rozważania stosują się do rozdziałów na złożach jonowych zarówno dodatnio. dla argininy 10. Czytelnik powinien umieć określić pl dla histydyny. ale nie rozpuszczają się w rozpuszczalnikach niepolarnych.09+ 3.38 / ROZDZIA Ł 4 W mocnym kwasie (pH ponlżeji). całkowity ladunek= + l O B pH ok. takich jak woda i etanol.86 Pl = 2. Możliwość wykonywania takich obliczeń okazuje się bardzo przydatna w laboratorium klinicznym. 3. lizy-ny lub histydyny. 6 . całkowity ładunek = o pH ok.

podczas gdy w grupie polarnej różnica ta jest względnie duża Aminokwasy niepolarne PODZIAŁ AMINOKWASÓW WYSTĘPUJĄCYCH W BIAŁKACH NA PODSTAWIE WZGLĘDNEJ POLARNOŚCI ICH GRUP R Aminokwasy występujące w białkach można podzielić na 2 duże grupy na podstawie poiar-ności grup R. cytrulina i kwas argininobursztynowy uczestniczą w biosyntezie mocznika. 4-3). praktykuje się stosowanie jednolitero wych symboli aminokwasów (tab.C X Izoleucyna Ile [1] 7> CH—CB —CGO" .CH— CH— COO" t Leucyna Leu [L] H. katanie naturalnym wystę puje ponad 20 D-aminokwasów. Aminokwasy w stanie wolnym lub związanym (nie będące składnikami białek) odgrywają ważną rolę w procesach przemiany materii (tab. alifatycznymi łańcuchami bocznymi H—CH™COCT Glicyna Gly [G] Alanina Ala [A] CH3 Walina Vaf [V] .aminokwasy występujące w białkach* Nazwa Symbol Wzór strukturalny Aminokwasy z. Aminokwasy polarne Arginina Asparagina Kwas asparaginowy Cysteina Kwas glutaminowy Glutamina Glicyna Histydyna Lizy na Sery na Treonina Tyrozyna Alanina Izoleucyna Leucyna Metionina Fenyloa Janina Prolina Tryptolan Walina Tabela 4-3. przyłączonych do atomu węgla a. W grupie niepolarnej jest mała bądź nie ma wcale różnicy w ładunku elektrycznym między regionami.AMINOKWASY / 33 Tabela 4-2. 4-4 i 4-5). L-s. Na przykład ornityna. Należą do nich D-alanina i kwas D-glutami nowy ścian komórkowych niektórych bakterii oraz różne D-ami-nokwasy wchodzące w skład antybiotyków. Podział L-at-aminokwasów występu jących w białkach na podstawie względnej polar-ności ich grup R. W celu ułatwienia przedstawiania niezwykle długich sekwencji amin o kwasowych niektórych białek.

40 / ROZDZSAŁ 4 cd.-CH —OH —COCT OH *NHj Tyrozyna Tyr [Y] patrz niżej Aminokwasy z łańcuchem bocznym zawierającym atomy siarki Cysterna* Cys [C] SH fl^ CH .CH .C . Asparagina Asn [N] H j N . .— C H. —GH—COO* Lys [K] His | h| .---.Li ^łJLJf- Treonina Thr[T] CH. 4-3 Nazwa Symbol Wzór strukturalny Aminokwasy z łańcuchem bocznym zawierającym grupy hydroksylowe (OH) Sery na Ser [S] CH^CH^rC&O. — CH?— CH— COO" bocznym zawierającym grupy zasadowe I Arginina N H. Arg r + NH5 Lizy na Hs -C H.N—C—CH 2—C H 2 ~CH —COO- Aminokwasy z łańcuchem H— N— CH2 —CH.C H — C O O " 0 ^H. —CH 3-CH —COO" CH SH . Kwas glutamino wy Glu ! El "OOC—C H 2—C H3 —CH—COO" Glutamina Gin [Q] H.C Metionina Met [M] H 3 H COO rw ij -^ O^~ C n 3 Aminokwasy z łańcuchem bocznym zaw ierającym grupy kwaśne lub ich amidy • "OOC—C Hs —CH—COO" Kwas asparaginowy Asp[D] t 1L 1 M flfTJ . — C H [R] S -C M — C O O" + H3 Histydyna j ________________________________________________________________________ I N C H.$. tab.

Z wyjątkiem hydroksyl i zyny (Hyl) thydroksyproliny (Hyp). swoiste tRNA istnieją dla wszystkich aminokwasów przedstawionych w tej t3be/i.AMINOKWASY / 41 cd. ** Cystyna składa się z 2 reszt cystetn połączonych wiązaniem disiarczkowym: I "OOC — CH —CH Z— S —S — CH 2 — CH — COO" NH + Tabela 4-4. Ich włączanie w białka pozostaje pod bezpośrednią kontrolą genetyczną.1 *.—CH—cocr Immokwasy Ptoiina Pro [P] i -----------. ale spełniających istotną rolę w metabolizmie ssaków Nazwa po tuczna i systematyczna Homocysteina (kwas 2-amino--4-merkaptoma słowy) Kwas cysteinosulfinowy {kwas 2-amtno-3-sulfi-nopropi onowy) Homoseryna (kwas 2-amino-4-hydroksymasłowy) Wzór strukturalny w pH obojętnym C H 2 — C H ? — C H — C O Cf SH ł Znaczenie Związek pośredni w biosyntezie metiortiny Związek pośredni w kata-botizmie cysteiny Związek pośredni w metabolizmie treoniny. a następnie hydroksylowane. które są włączane w wiązania peptydowe jako lizyna i proiina. Przykłady oc-aminokwasów nie występujących w białkach. aspara-ginianu i metioniny NH 3 H2—CH—COO" CH2—C so t^ CHS—CHS OH . tab. 4-3 Nazwa Symbol Wzór strukturalny Aminokwasy zawierające pierścień aromatyczny -Histydyna Fenyioaianina His [H] Phe {F] patrz wyżej \ — / >—CHj—CH^COO" Tyrozyna Tyr[Yl Tryptofan Trp[W] H pCH.

jw.5'-tetra-jodotyronin a. 3.42 / ROZDZIA Ł 4 cd. — 3-Mo nojodotyrozyna I Prekursor hormonów tar czycy 3.3'-Trijodotyronina (T3 ) .5. . 4-4 Nazwa potoczna i systematyczna Ornityna (kwas 2. tab.3'. T4} HO CH.4-dihydroksyfe-nyloalan ina) 3 —T V—CH. jw.5 . Prekursor meianiny HO HO CH. H N — C — N H"COO—CH2—C —COO* Dopa {3.5-diaminoamylo wy) Wzór strukturalny w pH obojętnym C H2—CH2—CH2—bi—COO" Znaczenie Cytrulina (kwas2-amtno-5-ureidoamylo wy) I NH. Związek pośredni w bio syntezie mocznika Kwas argininobursztyno-wy ■NH CH2~™CHj11 "CHj JW.D i j od oty r ozy n a HO -CH.5. Tyroksyna (3.

1 -. Pierwszorzędowa grupa alkoholowa seryny i pierwszo rzędowa grupa tioalkoholowa (—SH) cysteiny są doskonałymi czynnikami nukleofi-lowymi.aminuizumasłowy H 3 N+ — CH 2 — CH — COO" Wzór strukturalny CH2 — CH 2 —COO" [ + NH3 CH2 —CH2 —SO3" 11 Znaczenie Składnik koenzymu A i witaminy pantoteiny Występuje w żółci w połączeniu z kwasami żółciowymi Neuroprzekażnik powstający z glutaminianu w tkance mózgowej On2 — v*r1 2 —^rl2 — UUU (kwas 2-metylo-3-aminopropionowy) ĆH3 Końcowy produkt katabolizmu pirymidyny. Ponadto aminokwasy z dodatnio lub ujemnie naładowanymi grupami R uczestniczą w układach „przekazywania ładunku" (ang. występujący w moczu niektórych osób WŁAŚCIWOŚCI POSZCZEGÓLNYCH AMINOKWASÓW ZALEZĄ ÓD ICH GRUP R PRZY ATOMIE WĘGLA a Glicyna. Przerwanie i odtworzenie wiązań typu soli towarzyszy utlenowaniu i od-tlenowaniu hemoglobiny {p. gdyż wartość pK jej formy protonowej układu imidazolowego dopuszcza w pH 7. „charge relay"). Alifatyczne grupy R jłaniny. poza katalityczną rolą gru py — OH w przypadku seryny i tyrozyny. rozdz. Przykłady nie a-aminokwasów ważnych dla metabolizmu ssaków Nazwa potoczna i systematyczna B-alanina (kwas 3-aminoproprionowy) Tauryna {kwas 2-amtnoerytosu)fonowy) Kwas y-aminomasłowy (GA8A) (kwas 4-aminomasłowy) Kwas fi. leucyny jjzoleucyny oraz aromatyczne grupy R fenylo-ajaniny.AMINOKWASY / 43 Tabela 4-5. 7). " L I |3H 1- 5 6-1 Tryptofan <H u I <3 Fenyioalanlna " r -1 ^1 -------------------------. w bezpośrednim sąsiedztwie tych grup. których funkcja jest ważna dla katalizy. może „dopasować się" łatwo w obszary trójwymiarowej struktury białek. niedostępne dla innych aminokwasów i występuje w obszarach. odgrywa ona rolę w regulacji aktywności niektórych enzymów. które przesyłają ładunki na znaczne odległości podczas katalizy enzymatycznej. Te aminokwasy są charakterystyczne przede wszystkim dla wnętrza łańcuchów białek cytozolowych. Widma absorpcyjne tryptofanu. najmniejszy aminokwas.r 240 260 DłusjoSć fali [nm| 280 Ryc. ___ . których aktywność katalityczna zależy od stanu ufosforylowania reszt serylowych lub tyrozylowych. Z kolei drugorzędowa grupa alkoholowa treoniny jest dobrym czynnikiem nukleofiio-wym. Naładowane grupy R aminokwasów zasadowych odgrywają kluczową rolę w utrzymywa niu swoistej konformacji białka przez tworzenie wiązań typu soli. aczkolwiek nie jest znany jej udział w katalizie. Histydyna ponadto pełni wyjątkową i ważną funkcję w katalizie enzymatycznej. waliny. Dodatkowo. w których łańcuchy peptydowe ulegają silnemu zwinięciu. tyrozyny i fenyloalaniny. tyrozyny i tryptofanu są hydrofobowe i ta właściwość ma ważne znaczenie w uporządkowaniu cząsteczek wody w białkach.0 działanie jej jako katalizatora zasadowego lub kwasowego. 4-5.

4-6). nie absorbują światła nadfioletowego o długości powyżej 240 nm. Tabela 4-6. za pomocą którego można wykryć nano-gramowe ilości aminokwasó w. 4-7). z wyjątkiem aminokwasów aromatycznych: tryptofanu. filtracja żelowa Chromatografia jonowymienna Chromatografia podziałowa między cienką warstwą ciekłego złoża i prze pływającym gazem Faza stacjonarna Ciekła Stała Ciekła Faza ruchoma Ciekła Ciekła Gazowa pomocą której można wykryć mikrogramowe ilości aminokwasów. Fluorescamina (ryc. Jak przedstawiono na ryc. Fluorescamma. ich zastosowanie nie ogranicza się tylko do tych cząsteczek. lecz znacznie wolniej niż a-aminokwasy. Zredukowana ninhydryna reaguje wtedy z uwolnionym amoniakiem. NH 3 i atdehyd uboższy o jeden atom węgla w porównaniu z macierzys tym aminokwasem. inne niż a-amino-kwasy. Jest czulszym związkiem. w określonym punkcie. w odległości 5 cm od jego końca. tworząc niebieski kompleks. Ryc. ale bez tworzenia CO2. REAKCJA Z NINHYDRYNĄ LUB FLUORESCAMINĄ SŁUŻY DO WYKRYWANIA AMINOKWASÓW Ninhydryna (ryc. fenyloalaniny i histydyny. Aminy. Podobnie jak ninhydryna. za RÓŻNORODNOŚĆ TECHNIK ROZDZIAŁU AMINOKWASÓW Chromatografia We wszystkich rodzajach chromatografii czą- steczki rozdzielają się między fazę stacjonarną a ruchomą (tab. Ninhydryna. Relacje zachodzące między fazami w chromatografii T YP chromatografii Chromatografia podziałowa na stałych sorbentach. pochłania zawarty w nim tryptofan. Pro lina i 4-hydroksyprolina tworzą z ninhydryna kompleks o barwie żółtej. 4-5 większość światła nadfioletowego o długości fali powyżej 240 nm. tyrozyny. Chromatografia bibułowa. wciąż znajduje zastosowanie w rozdziałach aminokwasów. 4-6. Chromatografia bibułowa . tworząc barwny niebieski kompleks. 4-8). Ryc. 4-6). Próbki aminokwasów nanosi się na pasek bibuły. Następnie pasek zawiesza się w szczelnym naczyniu (komorze) zawierającym rozpuszczalnik (ryc. absorbowanego przez białko. fluorescamina tworzy kompleks z aminami innymi niż a-aminokwasy.44 / ROZDZIAŁ 4 Aminokwasy nie absorbują światła widzialnego (tj. pomimo wypierania jej przez bardziej wyrafinowane metody. także reagują z ninhydryna. są one bezbarwne) i. Chociaż przedstawione techniki rozdziału dotyczą głównie aminokwasów. który absorbuje światło o długości 570 nm. Natężenie barwy niebieskiej powstałego kompleksu stanowi podstawę ilościowej metody oznaczania aminokwasów. Peptydy i NH$ reagują także z ninhydryna. 4-7. Rozdział zależy od względnej tendencji cząsteczek mieszaniny do ich silniejszego wiązania się z jedną z tych faz. Powoduje oksydacyjną dekarboksylację aminokwasów. w wyniku czego powstają CO Z . Powstawanie CO? wskazuje zatem na obecność a-aminokwasów.

zaś mniej polarne składniki — fazę ruchomą. Met. Arg. identyfikacja aminokwasów występują cych w białkach. Chociaż możliwa jest próbna identyfikacja aminokwasu za pomocą samej wartości Rf. Ile. Lys. tj. przedstawione jako względne wobec standardowych. His. Wobec tego ruchliwość może być porównana do ruchliwości wzorców (np. Tyr) wędrują dalej niż te z krótszymi niepolarnymi łańcuchami bocznymi (Pro. Rozpuszczalniki stosowane do rozdzielania aminokwasów są mieszaninami wody. Gly) lub z polarnymi łańcuchami bocznymi (Thr. kwasów lub zasad. Ser. Phe. ryc. chromatografię wstępującą i zstępującą.A M INOK WA S Y / 45 TnT Kierunek wędrówki Pasek rozpuszczalnika iblbutyj 1 Naczynia 2 rozpuszczalnikiem Ryc. Zawartość aminokwasów można oznaczyć ilościowo.5% roztworem ninhydryny w acetonie. 4-9. Leu) zwiększeniu długości niepolarnego łańcucha bocznego to warzyszy zwiększenie ruchliwości tych cząsteczek. suszy i przeprowadza reakcję identyfikacji badanych związków (w przypadku aminokwasów przeprowadza się reakcję z 0. takich jak niektóre aminokwasy.8. _______________________________ pierwotne zanurzenie bibuły w roztworze silikonu). od stosowanego rozpuszczalnika. mierzonych od miejsca naniesienia mieszaniny aminokwasów. Wartości Rf dla danego aminokwasu zmieniają się w zależności od warunków doświadczalnych. Kiedy rozpuszczalnik zbliży się prawie do końca bibuły. Tak jest w klasycznej chromatografii podziałowej. Ala. przez Kierunek wędrówki rozpuszczalnika Lys Asp • * ■ _ Start Cys Glv Thr 1 1 His Arg Ser Glu Ala' Pro Val i i # Tvr Met Trp Phe Leu Ryc. opisuje się jako wartość Rf tego aminokwasu (względną ruchliwość). różnią się mniej niż wartości Rf z kolejnych doświadczeń. Bardziej polarne składniki rozpuszczalnika wiążą się z celulozą i stanowią fazę stacjonarną. Val. Chro mato grafia bibuło wa zstępująca (przekrój komory). wycinając każdą plamę i eluując odpowiednim rozpuszczalnikiem. alkoholi. bardziej wskazane jest rozdzielenie chromatograficzne nieznanej mieszaniny aminokwasów równocześnie ze znanymi aminokwasami wzorcowymi. Wyróżnia się 2 typy technik stosowanych do rozwijania chro-mato gram u. Aminokwasy z dużymi niepolarnymi łańcuchami bocznymi (Leu. W chromatografii podziałowej w odwróconej fazie polarności fazy ruchomej i stacjonarnej są odwrócone (np.butanol -kwas octowy-woda plamy aminokwasów wywołano za pomocą ninhydryny. Po rozdziale mieszaniny amino kwasów techniką chromatografii bibułowej zstępu jącej w układzie n. 4-9). jako RAia raczej niż jako Rf). odpowiednio gdy rozpuszczalnik wędruje przez bibułę z naniesioną próbą w górę lub w dół. niepolarnych związków. zaś cząsteczek niepolarnych w rozpuszczal nikach organicznych. Glu. Ala. Val. Stosunek odległości przebytej przez aminokwas do odległości przebytej przez czoło rozpuszczalnika. Cys) (p. Chromatografię podziałową w odwró conej fazie stosuje się do rozdziału niepolarnych peptydów lub lipidów. po czym ogrzewa przez kilka minut w temp. W grupie cząsteczek niepolarnych (Gly. Asp. Trp. Ruchliwości. wtedy wyjmuje się ją. a następnie przeprowadzając analizę kolorymetryczną (z ninhydryną). np. 90—110°C. W innym rozwiązaniu bibułę . Odzwierciedla to większą względną rozpuszczalność cząsteczek polarnych w hydrofilowej fazie stacjonarnej. 4.

Chromatografia cienkowarstwowa Wyróżnia się 2 odrębne klasy chromatografii cienkowarstwowej (ang. nieznacznie zmodyfi kowano z: Levy A. Krótką kolumnę eluuje się jednym buforem. thin-layer chromato-graphy. Dwuwymiarowa chromatografia aminokwasów (przerysowano. Możliwy jest również wariant PTLC w odwróconej fazie. takim jak prażony żel krzemionkowy. Z kolei druga klasa — adsorpcyjna TLC (adsorption thin-layer chromatography. — ATLC).46 / ROZDZIAŁ 4 spryskuje się ninhydryną. Ryc. Pełen rozdział. Metoda ATLC znajduje zastosowanie do rozdziału związków niepolarnych. próbkę nanosi się w jednym rogu kwadratowego arkusza bibuły i rozdziela w odpowiednio dobranej mieszaninie rozpuszczalników. W metodzie PTLC wykorzystuje się te same układy rozpuszczalników i sposoby identyfikacji badanych związków. a odczyty natężenia barwy przeprowadza się w kolorymetrze przepływowym. W metodzie Moore'a i Steina stosuje się kolumny (krótką i długą) zawierające formę Na+ sulfonowanej żywicy polistyrenowej. 4-10. 4-10). co w chromatografii bibułowej. skrót 570 nm Ryc. W tej technice rozpuszczalnik (który nie musi być dwuskładnikowy lub bardziej złożony) eluuje składniki próby z zaadsorbowanych miejsc na aktywowanym sorbencie. skrót — TLC). W eluatach z kolumn wywołuje się reakcję z odczynnikiem ninhydrynowym. takich jak lipidy. i stąd nie jest przydatna dla części aminokwasów i większości peptydów. w pełni przypomina chromatografię bibułową podziałową. Kiedy kwaśny hydrolizat w pH 2. Dane są rejestrowane na katodowej lampie obrazowej ze sprzężonym komputerowym odczytem integracji powierzchni pól rozdzielonych aminokwasów (ryc. aminokwasy wiążą się z jonem Na+ wymieniacza kationowego. Copyright ©1953 by American Chemical Society. W innej technice — chromatografii bibułowej dwuwymiarowej. a natężenie barwy wyeluowanych plam mierzy się w fotometrze z zapisem natężenia światła przepuszczanego lub odbitego. 1953. Pierwsza — chromato grafia cienkowarstwowa podziałowa (ang. Po wysuszeniu i usunięciu rozpuszczalnika arkusz obraca się o 90°C i rozdziela w innej mieszaninie rozpuszczalników (ryc. i Chung D.0 zostanie naniesiony na kolumny. J. nie przypomina chromatografii bibułowej i opiera się na innych zasadach. identyfikacja i oznaczenie ilościowe hydrolizatu białkowego nie trwa dłużej niż 3 h. Aria!. nej. 4-11). zamieszczono za zgodą). Natomiast bibułę zastępuje płytka pokryta cienką warstwą sproszkowanej celulozy lub innego względnie obojętnego złoża. zaś długą — dwoma.: Two-dimensional chi-omatographyof aminoacidsonbuffered papers. Chem. Następnie kolumny eluuje się cytrynianem sodu w zaprogramowanych warunkach pH i temperatury. 4-11A . Chromatografia jonowymienna Całkowita analiza reszt aminokwasowych po hydrolizie łańcucha peptydowego wymaga na ogół automatycznej chromatografii jonowymien- Butanol-kwas octowy-woda (4:1:5). par-tition thin-layer chro mato graph y: sk rót — PTLC).

Po podłączeniu prądu cząsteczki obdarzone ładunkiem dodatnim wędrują w roztworze o wybranym pH w kierunku katody.5—2 h. Rozdział amfolitów. stosując elucje najpierw buforem o pH 3. W analizie oligo-merów nukleotydowych wykorzystuje się głównie 2 złoża — agarozę i żel poliakryloamidowy. a pomiar ich gęstości optycznej jest dokonywany przy długości fal światła 570 nm i 440 nm. 4-11. W przypadku cząsteczek obdarzonych jednakowym ładunkiem elektrycznym. skrót — HVE) rozdzielająca aminokwasy. których ładunek całkowity zależy od pH otaczającego środowiska) w polu prądu stałego ma wiele zastosowań w biochemii. nukleotydów i fosfocukrów.25.0x0. Eluowane próbki reagują z odczynnikiem ninhydrynowym. Wybór pH „narzucają" wartości pK grup zjonizo-wanych cząsteczek w mieszaninie. wzorzec wewnętrzny). A. W celu zidentyfikowania rozdzielonej próby elektroforegram wybarwia się odczynnikiem ninhydrynowym (aminokwasy. high--voltage electrophoresis. Próbki nanosi się na nośnik zwilżony buforem o odpowiednim pH i łączy się ten nośnik ze zbiornikami buforu za pomocą bibułowych łączników.28. 55°C). umieszczonych w polu elektrycznym o napięciu 2000—5000 V w ciągu 0. peptydy).9 cm). Norleucynę użyto jako substancję wzorcową {tzw. Do rozdziału aminokwasów zasadowych użyto krótkiej kolumny (5. bromkiem etydyny i ogląda w świetle lampy UV (oligomery nukleotydowe) itd. W rozdziałach wielkocząsteczkowych polipeptydów i białek używa się usieciowanego żelu poliakryloamidowego.25-pH 4. Elektroforeza HVE znajduje zastosowanie w analizie aminokwasów.25. Aminokwasy zasadowe pozostają związane na kolumnie.25C. NAJWAŻNIEJSZĄ REAKCJĄ AMINOKWASÓW JEST TWORZENIE WIĄZANIA PEPTYDOWEGO W zasadzie tworzeniu wiązania peptydowego towarzyszy odłączenie 1 mola wody. a cząsteczki z ładunkiem ujemnym — w kierunku anody.AMINOKWASY / 47 55 °C 570 nm -pH 3. a potem buforem o pH 4. W analizie aminokwasów najczęściej używanymi nośnikami są arkusze bibuły albo cienkowarstwowe płytki powleczone sproszkowaną celulozą. Ładunek elektryczny jest jednak ważniejszym czynnikiem w określeniu stopnia osiągniętego rozdziału. potrzebny czas = 60 min. potrzebny czas =180 min. Elektroforeza wysokonapięciowa (ang. ET. stosując elucję roztworem o pH 5. małocząsteczkowych polipeptydów. Oś rzędnych — gęstość optyczna w skali logarytmicznej: oś odciętych — czas w min (reprodukowano za zgodą: Prof. a cały układ z bibułą można przykryć płytą szklaną lub zanurzyć w chłodziwie węglowodorowym. zależy od ich ładunku elektrycznego i masy cząsteczkowej.9 cm). Automatyczna analiza kwaśnego hydrolizatu białkowego na kolumnach Dowex 50 Moore'a iSteina (w temp. B: Do rozdziału aminokwasów obojętnych i kwaśnych użyto dłuższej kolumny (55 x 0. Elektroforeza wysokonapięciowa niektórych białek. polipeptydy i inne am-folity (cząsteczki. Mert. Przy 440 nm wykrywa się jedynie prolinę i hydroksyprolinę. szybciej będą wędrować cząsteczki o mniejszej masie. Pardue University). powstającego z grupy a-aminowej jednego aminokwasu .

A mino kwasy po łączo ne wiązaniem peptydowym (obszar zaciemnio ny). 3 vols. 4-12). Academic Press.48 / ROZDZIAŁ 4 — NH Alanina OH + H O Walina hydrolizy wiązania peptydowego. Chapman & Hali. alanyiowaltna (Ala-Val) Ryc. 1981. 1985. 1987. i grupy oc-karboksylowej drugiego aminokwasu (ryc. 2vols. and Proteins. rozdz. Reakcja ta nie przebiega jednak tak. Kenneth CT: Amino Acid Analysis by Gas Chromatography. Peptides. Rattenbury JM: Amino Acid Analysis. HSO PIŚMIENNICTWO Barrett GC: Chemistry and Biochemistry ofthe Amino Acids. W przyrodzie. Davies JS: Amino Acids and Peptides. CRC Press. Chemicznie grupę karboksylowa można przekształcić w chlorek kwasowy. 4-12. Chapman & Hal]. CHpeptyd. najpierw musi ulec aktywacji grupa karboksylowa. Kuo KCT. CRC Press. Halstead Press. 30). jak przedstawiono na tej rycinie. gdyż stała równowagi reakcji jest przesunięta w kierunku . Hugli TE: Techniaues in Protein Chemistry. Zumwalt RW. 1989. Aby przeprowadzić biosyntezę wiązania peptydowego między dwoma aminokwasami. Gehrke CW. aktywację zapoczątkowuje kondensacja z ATP (p. 1985. 1984. Hancock WS: Handbook ofHPLCfor the Separation of Amino Acids.

dostępne z naturalnych źródeł w niezwykle małych ilościach (np. Peptydy zawierające więcej niż 10 reszt amino-kwasowych nazywa się polipeptydarni.Peptydy Victor W. że tripeptyd składa się z 3 reszt aminokwasów ych. Ta sama technolo gia pozwala syntetyzować inne peptydy. Wiele z nich występuje w organizmie w stosunkowo małych stężeniach. składowe ami no kwasowe określa się resztami aminokwasowymi. Wiele hormonów jest peptydami i mogą być podawane chorym w celu korygowania ich niedoborów (np. szczególnie w endokrynologii. co utrud nia możliwość ich wydzielenia w ilościach wystarczających do leczenia. N-formyloamina lub amid grupy karboksylo-wej) i w ten sposób nie są wolne. Wzór strukturalny tripeptydu {wiązania peptydowe zaciemniono).K . Prosta metoda przedstawiania wzorów strukturalnych peptydów Aby w prosty sposóbzapisać wzór struktural ny peptydu. Peptyd składa się z dwóch lufo więcej reszt aminokwaso-wych połączonych wiązaniami peptydowymi. wykorzystywane do produkcji szczepionek.aminową oraz 1 wolną grupę a-karboksylową. Należy odnotować. Pewne antybiotyki są peptydami (np. wstrzyknięcia insuliny chorym na cukrzycę). a nieliczne z nich substancjami przeciwnowotworowymi (np. Alanyb- cysteinylo- walina Ryc. cys-teiny i waliny. Umownie strukturę peptydu zapisuje się rozpoczynając od lewej strony N-końcową resztą aminokwasów ą (z wolną grupą a-aminową).AMINOKWASÓW POŁĄCZONYCH WIĄZANIAMI PEPT YDOWYMI Na rycinie 5-1 przedstawiono tripeptyd utworzony z reszt aminokwasowych alaniny. Rodweli. Przedstawiony pep tyd ma jedną wolną grupę a . PhD 5 PEPTYDY TWORZĄ SIĘ Z L. a kończąc po prawej stronie C-końcową resztą aminokwasową (z wolną grupą a-karboksylową). 5-1. niektóre peptydy i białka wirusowe). WPROWADZENIE Po połączeniu grup aminowych i karbo-ksylowych aminokwasów z utworzeniem wiązań peptydowych. w pierwszej kolejności rysuje się jego „szkielet" z połączonych grup oc-NHU 4 — Biochemia . Jednakże w niektórych pepiydach końcowe grupy a minowe lub karboksylowe mogą być podstawione (np. walinomycyna i gramicydyna A). ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Peptydy są związkami budzącymi szerokie zainteresowanie. Szybka synteza chemiczna i technologia rekombinacji DNA ułatwiły produkcję znacznych ilości hormonów peptydowych. bleomycyna). ale nie zawiera 3 wiązań peptydowych.

Narysować szkielet (zyg-zag) i dodać N-końcową grupę aminokwasową: G!u-A!a-Lys-Gly-Tyr-Ala E A K G Y A Ryc. CH. Wiele dziedzicznych wad metabolicznych wynika ze zmiany pojedynczego aminokwasu w określonym białku. niedokrwistość sierpo-wata). 5-3.50 / ROZDZIAŁ 5 i a-COOH oraz atomów węgla a. . Należy więc: 1.i jednoliterowych używa się w zapisie aminokwasów w peptydach Ponieważ polipeptydy (białka) mogą zawierać 100 i więcej reszt aminokwasowych. Przykład zapisu jednoliterowymi i trój-I(terowymi symbolami reszt aminokwasowych przedstawiający pierwszorzędową strukturę heksa-peptydu. Zmiana w pierwszorzędowej strukturze peptydu może zmieniać jego aktywność biologiczną Podstawienie pojedynczego aminokwasu przez inny. kwas glutaminowy (Glu. Dopisać atomy węgla a. W przypadku niepewności w ustaleniu kolejności fragmentu polipep-tydowego. Przykład heptapeptydu. Dopisać właściwe grupy R i atomy wodoru a do atomów węgla a: SH 0 H H CH. Peptydy są potielektrolitami. 5-2) stosuje się symbole albo trój . E) oraz jako C-końcowy — alaninę {Ala. kolumna 2). w liniowej sekwencji polipeptydu o 100 lub więcej resztach aminokwasowych. wątpliwą sekwencję reszt aminokwasowych umieszcza się w nawiasie i oddziela przecinkami (ryc. zawierającego. połączonych kreskami reprezentującymi wiązania peptydowe. Kreski zwykle pomija się w zapisie sekwencji peptydów przy użyciu symboli jednoliterowych. jest zrozumiały i jednoznaczny. 2. Zapis struktury pierwszorzędowej za pomocą trójliterowych symboli.Gly. grupy a-karbok-sylowe i a-aminowe: COO+ Glu-Lys-(A!a. 5-3). może zmniejszyć lub znieść jego aktywność biologiczną oraz powodować potencjalnie poważne następstwa (np. 4-3. 5-2. H3N 3. zawierającego fragment o niepewnej strukturze pierwszorzędowej (w nawiasie). Wprowadzenie nowych metod badania struktury białek i DNA przyczyniło się do poszerzenia wiedzy o biochemicznych podstawach wielu dziedzicznych chorób metabolicznych. 00 II V H \ H O H CH.Tyr)-His-Ala Ryc. Następnie wpisuje się w odpowiednie miejsca łańcucha atomy węgla a (patrz niżej). których ładunek zależy od pH otaczającego środowiska Wiązanie peptydowe (amidowe) nie ma ładunku w żadnym ważnym fizjologicznie pH.albo jednoliterowe (tab. jako N-końcowy aminokwas. A). w celu przedstawienia ich struktury pierwszorzędowej (ryc. budowa chemiczna i kolejność (sekwen - Symboli trój. Powstawaniu peptydów z aminokwasów w pH Kolejność aminokwasów określa strukturę pierwszorzędową peptydu Pierwszorzędową strukturę peptydu określa liczba.

Długi polipeptyd jest prekursorem krótszych polipeptydów. 5-5). WIELE MAŁO CZĄSTECZKOWYCH PEPTYDÓW WYKAZUJE AKTYWNOŚĆ FIZJOLOGICZNĄ Komórki zwierząt. Jednakże w polipep-tydach mogą również występować dodatkowe. Jest związkiem niezbędnym do działania niektórych enzymów. W strukturze pierwszorzędowej pMipo-tropiny występują fragmenty łańcucha wspólne dla innych hormonów peptydowych o odrębnych właściwościach fizjologicznych (ryc. (3-lipo-tropina. utworzone między grupami a -aminowymi i 7-karboksylowymi.. łącznie z większością polipeptydowych hormonów ssaków. Antybiotyki jolipeptydowe.PEPTYDY / 51 7.e. że wymienione polipeptydy nie są syntetyzowane na ry boso mach. Piroglutamylohistydyloprolinoamid Glutation (ryc. do fizjologicznej aktywności polipeptydów jest nieodzowna specyficzna konformacja. Glutation i en- W niektórych przypadkach polipeptydy ssaków w swojej cząsteczce mogą zawierać więcej niż 1 fizjologicznie czynny peptyd. 6).inięśni^ła<ikicfe — uwalnia się ze swoistych białek osocza przez proteoliżę. Niektóre z nich.. 20 L-a-arninokwasów występujących w białkach. cykliczne polipeptydy zawierające D-fenyłoalaninę oraz niebiał-kowy aminokwas — ornitynę. np. Liczba możliwych konformacji peptydu jest wymuszona siłami niekowalencyjnymi Polipeptydy mogą wykazywać różną konformację (ułożenie przestrzenne). Zalicza się do nich np.ulega. Należy podkreślić.gOjjiatomiast N-końcowa grupa karboksylowa jjroliny występuje jako amid (ryc. Konformację pepty-dów utrwalają takie czynniki. zawierają tylko wiązania peptydowe. jak zawada przestrzenna. Ten hormon przysadki pobudza uwal nianie kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej..LLcaminokwasy.jak . . 6). rozdz. W tym wariancie peptydowym N-końcowy kwas glutaminowy. Tak jak w przypadku białek. tyrocydynę i gramicydynę S. 5-6). Są wytwarzane przez grzyby i zawierają zarówno D. Hormon tyreotropowy (TRH). lub też pochodne aminokwasów budujących białka. a także aminokwasy nie występujące w białkach. roślin i bakterii zawierają różnorodne małocząs tę cz k owe polipeptydy (3—100 reszt aminokwasowych) o istotnej aktywności fizjologicznej.jłapica. . (TRH). jednak w roztworze przeważa tendencja do niewielkich zmian konformacyjnych. cyklizacji do kwasu piro glutamino we-. w którym N-końcowy kwas glutamino wy wiąże się z cysteiną wiązaniem nie-ot-pep-tydylowym. Jest nietypowym tripep-tydem. rozdz. Ryc. 5-5.niebiałkowe" aminokwasy. wiązania wodorowe i hydrofobowe (p. Arg-Pro-Pro-Giy-Phe-Ser Pro-Phe Arg Bradykinirta 0 N I H SH CH2 CHj I CHj H-C-NHS coo- cooRyc. 5-4. Jednakże peptydy są cząsteczkami obdarzonymi ładunkiem elektrycznym w pH fizjologicznym dzięki ładunkom ich grup C. czy.anik zj32ui£^szaJ3«y. tab. zym — reduktaza glutationowa — uczestniczą w powstawaniu prawidłowych wiązań disiarcz-kowych w wielu białkach i hormonach polipeptydowych (p. Giutation (y-glutamylocysteinyloglicy-na). Krótki polipeptyd — bradykinina. 5-4).4 towarzyszy utrata jednego ładunku dodat niego i ujemnego przy utworzeniu jednego wiązania peptydowego. 4-1).i N-końcowych oraz grup funkcyjnych występujących w polarnych resztach ami-nokwasowych przyłączonych do atomów węgla a (p. oddziaływania kulombowskie.

z wykorzystaniem polarnych rozpuszczalników. Połączenie Tabela 5-1. ale czynniki te ograniczają stosowanie technik chromatografii jonowymiennej w ich oczyszczaniu. Reszty 61 —91 zawierają sekwencje odpo wiadające wskazany m endorfinom. Okazuje się.58 reprezentują hormo n pobudzający melanocyty (p-MSH). Pierwszorzędo wa struktura fMipotropiny. że grupa karboksylowa peptydu jest słabszym kwasem).91 Gly Gly-Gly Gly-Gty-Gly . C-końcowej grupy karboksylowej polipeptydu jest większa niż grupy a-karboksylowej odpowiedniego aminokwasu (oznacza to. 5. Reszty 41 . Odwrotnie..6. używając roztworów kwasu mró wkowego lub octowego w dużych stężeniach (1—4 mol/1). jak i aminokwasów (p.17 7. alkoholach. Jednakże wiek wielkocząsteczkowych polipeptydów może być nierozpuszczalnych. high performance liquid chromatography. ZŁOŻONĄ MIESZANINĘ PEPTYDÓW MOŻNA ROZDZIELIĆ PODCZAS ELEKTROFOREZY LUB CHROMAT OGRAFII Chromatografia i elektroforeza wysokonapięciowa (HVE) Techniki. od którego on pochodzi (tab. Wysokociśnieniowa chromatografia cieczowa w fazie odwróconej Skuteczną techniką tv oczyszczaniu wielkocząsteczkowych.- 0-Endorflna y-Endorfina a-Endorflna Enkefallna metloninowa Byc. z powodu odsłonięcia w procesie dcnaturacji uprzednio niedostępnych reszt hydrofobowych.60 8. rozdz. że filtrację żelową dużych hydrofobowych peptydów można przeprowadzić. Filtracja żelowa W metodzie automatycznego sekwencjono-wania wykorzystuje się niewielką liczbę peptydów o długości 30—100 reszt aminokwaso-wych. Na rycinie 5-7 przedstawiono 'rozdział bromocyjanowych fragmentów ludzkiej globi-ny płodowej za pomocą tej techniki. Wartości pK glicyny i peptydów glicynowych 9. niepolarnych peptydów jest wysokociśnieniowa chromatografia cieczowa (ang. które jako podstawę rozdziału wykorzystują ładunek elektryczny. znajdują zastosowanie zarówno w badaniach polipepty-dów. 5-1). 4). Nierozpuszczalnośc polipeptydów można pokonać przez ich rozpuszczenie w moczniku. Wartość pK. N-końcowa grupa ami nowa polipeptydu jest silniejszym kwasem (ma mniejszą wartość pK) niż grupa aminowa aminokwasu.52 / ROZDZIAŁ 5 GL T S O R L R N G D S P N A G A N O G E G P N A L E H S L ! _■ » « D L V » A E K K OrETSXPlTrftYMl €Y HTFYRYW G / S YPYP YKYDl K R . skrót — HPLC) na niepolamych nośnikach. kwasach organicznych lub zasadach.

ułatwia ich rozdział. polyacrylamide gel electrophoresis. Metoda SDS-PAGE jest szeroko stosowana do określania masy cząsteczkowej białek przez porównanie ich ruchliwości elekt-roforetycznej z ruchliwością białek wzorcowych o znanej masie cząsteczkowej. L SO3") pokrywa białka w stosunku 1 cząsteczka SDS na 2 wiązania pcptydowe. Ponieważ wiązania te są trwałe w roztworach o obojętnym pH. uzyskanej metodą HPLC w odwróconej fazie. Odzysk seryny i treoniny jest niepełny. Iłe-Val) ulegają rozbiciu tylko w ok. ekstrapolując potem zawartość seryny i treoni ny do czasu zerowego. 72 i 96 h.CH2 lub podobne związki sieciujące. PIERWSZY ETAP W OKREŚLANIU STRUKTURY PIERWSZORZĘDOWEJ PEPTYDU TO POZNANIE JEGO SKŁADU AMIN0KWASOWEG0 W analizie struktury peptydów najpierw przeprowadza się hydrolizę wiązań peptydo-wych łączących aminokwasy. 50% po 20 h hydrolizy. uformowany w postaci płytki lub w ru-■rkach. Czynnikiem sieciującym złoże poliak-ryloamidu może być 2—10% roztwór metyłe-no-tó -akryloamidu (CH2 = CONH)? . Glutamina i asparagina ulegają deamidacji do kwasów: glutaminowego i asparaginowego. a ilość tych aminokwasów zmniejsza się w miarę przedłużania czasu hydrolizy. poddaje się gotowaniu w odpowiednim buforze. Podczas elektroforezy w żelu poliakryloamido-wym (ang. Identyfikację poiipeptydów po rozdziale elektro foretycznym przeprowadza się za pomocą barwienia żeli błękitem brylantowym Coomas- Wysokonapięciowa elektroforeza (HVE) na sitach molekularnych . Ujemny ładunek cząsteczek \ CH1 . W obecności jonów metali dochodzi do częściowej utraty metioniny i tyrozyny. Kataliza enzymatyczna jest stosunkowo mało przydatna do przeprowadzenia pełnej hydrolizy wiązań peptydowych. doko nuje się pod wpływem prądu elektrycznego. Ryc. ["o „obładowanie" białek ładunkami czyni je silnie ujemnymi (anionami).D. 48. Metodą z wyboru jest hydroliza w zatopionych. Popularną odmianą elektroforezy jest PAGE w warunkach denaturujących. Zawartość waliny i izo-ieucyny oznacza się po 96 h hydrolizy. otrzymanych w wyniku częściowego trawienia białek. najczęściej używanym nośnikiem jest usiedowa-ny polimer akryloamidu (CH2 = CHCONH. odpowietrzonych probówkach w 6 mol/l roztworze HC1 w temp. Profil elucyjny rozdziału bromocyjano-wych fragmentów ludzkiej globiny pfodowej. Amino- filtracji żelowej i HPLC w odwróconej fazie stosuje się do oczyszczania złożonych mieszanin peptydów. Późniejszy rozdział białek jest oparty na wielkości ich masy cząsteczkowej. Ile-Ile.).PEPTYDY / 53 o sie lub solami srebra. Niektóre wiązania między resztami aminokwasów obojętnych (Val-Val. w odpowiednim buforze. przeprowadza się hydrolizę kwaśną lub zasadową. w odpowiednim buforze. a następnie rozdziela w obecności czynników denaturujących — mocznika lub siarczanu do-decylu sodu (SDS). Sączenie molekularne. Pearson i wsp. Białka przed elektroforeza. Podczas takiej hydrolizy wszystkie reszty tryptofanu i cysteiny oraz większość reszt cystynowych ulegają zniszczeniu.). natomiast polinukleo-lydów — bromkiem etydyny.. HO^C. Oprócz skrobi i agarozy. Przedstawiono oznaczenia dowolnie numerowanych fragmentów OL i 7 łańcuchów (reprodukowano dzięki uprzejmości: J.r Deparrment of Biochemistry. 5-7. Rozdział naniesionych prób.(CH. Każdy typ hydrolizy białek przebiega z utratą pewnych reszt aminokwasowych. w połączeniu z roz działem związków i wykorzystujące ładunek. Val-Ile. skrót — PAGE) roztwór białka nanosi się na spolimeryzowany akryloamid. Zwykle przeprowadza się hydrolizę próbek (w powtórzeniach) przez 24. Pardue Ur>iversity).

fluorod(nitrobenzen reaguje także 'z grupami. to metoda automatycznego usuwania i identyfikowania N-końcowych reszt aminokwa-sowych peptydów. ryc. Odczynnik ilościowo aryluje wszystkie wolne grupy aminowe. arginina i cysteina. . który zastnsowal go w celu oznaczenia pierwszo-rzędowej struktury insuliny. 2 inne techniki zrewolucjonizowały oznaczanie struktury pierwszorzędowej polipeptydów (białek). kwas cysternowy) przed hydrolizą. e-aminową lizyny. Metody sekwencjonowania DNA i degradacji Edmana należy traktować jako uzupełniające się.4-dinitrofenyloa-minokwasy. Ponieważ grupa dinitrofenylowa nie jesi usuwana podczas kwaśnej hydrolizy. pierwszy etap stanowi dysocjacja i rozdzielenie indywidualnych łańcuchów poiipeptydowych. 5-8. Najpoważniejsze trudności w sekwencjonowaniu genów eukariotycznych są związane z obecnością w ich obrębie in-tronów — sekwencji nukleotydowych nie ulegających ekspresji w dojrzałym białku.. z N-końcowymi resztami aminokwasowymi peptydów. Pochodne te łatwo się oznacza ilościowo za pomocą spektrototometru. Następnie zastosowano związek — i-fluoro-2. Pierwsza z nich. a wszystkie aminokwasy ulegają racemizacji. Czynniki denaturujące (mocznik. połączonych wiązaniami niekowalencyjnymi lub przez mostki disiarczkowe. główna przewaga tej metody polega na stosunkowo łatwej detekcji i sekwencjonowaniu regionów prekursorowych cząsteczek. wprowadzona w 1967 r. po czym poddano swoistemu trawieniu enzymatycznemu do krótkich peptydów. tworzący pochodne tylko -N-CH -CO OH CH-COOH Ryc. za pomocą odczynnika mającego od tej pory jego nazwisko Minęło już ponad 30 lat od określenia przez Sangera pełnej sekwencji aminokwasowej hormonu polipeptydowego — insuliny. jednoznacznych wyników dotyczących pierwszorzędowej struktury białek. Reakcja aminokwasu z 1 -fluoro-2. Pomimo że metoda Sangera jest wciąż stosowana. Pomimo to. napotyka trudności i dostarcza wolniej wyników niż metoda sekwencjonowa-nia DNA. choć szybsza w analizie sekwencji peptydów od metod Sangera. 4-11) lub HPLC. zawierających od cinki sekwencji zachodzących. które mogą „umknąć" wykryciu w technice degradacji Edmana (wskutek dojrzewania przed jego wydzieleniem). Porównanie sekwencji zachodzących pozwoliło Sartgerowi jednoznacznie wyde-dukować sekwencje obydwu łańcuchów insuliny. Odczynniki nazwano od nazwiska laureata nagrody Nobla (1958). które po hydrolizie usuwano i identyfikowano. chlorowodorek guani-dyny) rozbijają wiązania wodorowe i dysoc-jują niekowalencyjnie połączone polipeptydy. jest stosowana do oznaczania tryptofanu. Oprócz reszt N-końcowych. Technika sekwencjo no wania DNA nie dostarcza jednak nieomylnych.4--dinitrobenzenem (odczynnikiem Sangera). stosuje sieją do analizy N-końcowego aminokwasu polipeptydów. Sekwencjonowanie pierwszego białka przeprowadził Fred Sanger. w czasie której ulegają zniszczeniu seryna. W metodzie Sangera najpierw rozdzielono insulinę na 2 łańcuchy polipeptydowe A i B. Obecnie optymalną strategią jest stosowanie obydwu równocześnie. Zrewolucjonizowały one i daleko posunęły naszą wiedzę o pierwszorzędowej strukturze białek. Cysteina i cystyna przechodzą w trwałą w środowisku kwaśnym pochodną (np. imidazolową his-tydyny. Oznaczanie pierwszorzędowej struktury polipeptydów za pomocą techniki automatycznej degradacji Edmana Ze względu na fakt. 5-8). Hydroliza zasadowa. Technika automatycznej degradacji Edmana. hydroksyl ową tyrozyny i grupą SH cysteiny. Po hydrolizie prób ich skład aminokwasowy może być oznaczony podczas automatycznej chromatografii jonowymiennej (p. jako ich pochodnych fenylotio-hydantoinowych (degradacja Edmana). Druga — wprowadzona niezależnie przez Sangera oraz Maxama i Gilberta — polega na szybkim sekwencjonowaniu DNA genów kodujących poszukiwane białko. że wiele białek składa się z więcej niż jednego łańcucha polipeptydowego. dając intensywnie żółto zabarwione 2.5* / ROZDZIAŁ 5 kwasy dikarboksylowe i ich amidy oznacza się razem i przedstawia łącznie jako „Glx" i „Asx". treo-nina.4-dinitroben-zen (ryc. biochemika Fryderyka Sangera.

Zmierza się więc do uzyskania niewielkiej liczby dłuższych fragmentów (o długości 30—100 reszt aminokwaso-wych). musi być rozdzielona do homogennych peptydów przed ich sek we ncjo no wan i em Oczyszczanie fragmentów peptydowych przeprowadza się głównie przez ich filtrację . Reszty cysteiny są najpierw modyfikowane przez kwas jodooctowy. Wykorzystanie pochodnych reszt argininowych jest mało użyteczne z powodu stosunkowo dużego „nad miaru" reszt hzynowych w białkach. Następnie pep-tydy rozdziela się metodami chromatograficznymi. przy resztach Met. otrzymana z rozszczepienia polipeptydu. CNBr rozcina Ryc. dysponując zaledwie kilkoma jego mikromolami. w celu zmiany ładunku reszt hzynowych z dodatniego na ujemny. zazwyczaj pozwalają określić pełną sekwencję polipeptydu. Ponieważ metionina występuje rzadko w polipeptydach. o. W toku O = poiipepty-dowych połączonych wiązaniami disiarczkowymi (pole zaciemnione) za pomocą czynników utleniających (kwas nadmrówkowy. Proteaza V8. Związek len rozszczepia swoiście i ilościowo miejsca względnie rzadko występujących reszt: Trp-X.PEPTYDY / 55 a czynniki utleniające i redukujące rozrywają mostki disiarczkowe (ryc. Wielkocząsteczkowe polipeptydy muszą ulec rozszczepieniu do peptydów o długości nadającej się do automatycznego sekwencjonowania Aparaty służące do automatycznego sekwencjonowania (sekwentatory) analizują skutecznie polipeptydy o długości 20—60 reszt amino-kwasowych. Jednakże jest przydatne do kolejnego rozszczepiania CNBr fragmentów.Jodozobenzen. z wyraźną wybiórczością w stosunku do reszty X o charakterze hydrofobowym. Nie wymaga wcześniejszej osłony innych reszt aminokwasowych. Arg i Asn-Gly. Trypsyna. to trypsyna rozszczepia tylko reszty argininowe. 2 lub 3 procesy trawienia pierwotnego polipeptydu. takiej hydrolizy ulega rozerwaniu rzadko spotykane wiązanie Asp-Pro. Korzystne jest zatem bardzo swoiste i pełne rozszczepienie łańcucha polipeptydowe-go w określonych miejscach. Enzym ze Staphylococcus aureus rozcina peptyd przy resztach Glu-X. Hydroksyloamina rozrywa względnie rzadko wiązania: Asn-Gly. Jeśli reszty lizyny najpierw przeprowadzi się w pochodne za pomocą bezwodnika kwasu cytrakonowego (reakcja odwracal na). Ten fakt wpływa na wybór techniki rozcinania polipeptydów oraz oczyszczania otrzymanych fragmentów. strona lewa) bądź redukujących (2-merkaptoetanol. Trypsyna nacina łańcuchy poh-peptydowe po karboksylowej stronie reszt lizy-ny i argininy. Takie wymagania spełnia rozszczepienie za pomocą bromocyjanu (CNBr). połączone z odpowiednio nadtrawionymi powstałymi fragmentami. Ta reakcja jest wykorzystywana do kolejnej degradacji CNBr fragmentów. chociaż nie w sposób ilościowy. Oprócz wyjątkowych trudności w oczyszczaniu fragmentów peptydo-wych. strona prawa) prowadzące do utworzenia 2 peptydów — odpowiednio z resztą kwasu cysteinowego lub resztą cysteiny Iową. Rozszczepienie łańcuchów =O wówczas łańcuch polipeptydowy (w większości ilościowo) tylko w miejscach występowania reszt metioninowych. trypsyny lub o-jodozobenzenu. oznaczenie pierwszorzędowej struktury polipeptydu można wykonać. CNBr. 5-9). Mieszanina peptydów. Wiązanie Glu--Lys nie ulega rozszczepieniu przez tę proteazę. takie rozszczepienie powoduje powstawanie fragmentów peptyd owych o właściwej długości. Hydroksyloamina. 5-9. Łagodna kwaśna hydroliza. Trp. po ich stronie karbok-sylowej.

Metoda tzw. Te NH3 R' Fsnylolzotlocyjanlan (odczynnik Edrnana) I peptyd Fenylotiohydantnina I peptyd krótszą o jedną resztę aminokwasową Ryc. które rozrywają białko w miejscach innych niż reszta metioninowa (np. Reakcję tę wykorzystuje się głównie w celu identyfikacji N-końcowych reszt peptydu w metodzie automatycznego sekwencjonowania polipep-tydów. które po dodaniu kwasu. itd. . W pełni zautomatyzowanym aparacie można zsekwencjono-wać do 30—40 reszt aminokwasowych w 1 ciągu operacyjnym (w wyjątkowych przypadkach do 60 lub nawet 80 reszt). Po usunięciu pierwszego N-końcowe-go aminokwasu. 5-10). Wnioskowanie o pełnej strukturze pier wszo rzędowej po I i peptydu wymaga sekwencjonowania nakładających się peptydów W przypadku oznaczenia sekwencji reszt aminokwasowych wszystkich uzyskanych CNBr peptydów wciąż nie znana jest informacja. Fenyloizotiocy-janian reaguje z grupami aminowymi aminokwasów i peptydów. (ryc. 5-10). w rozpuszczalnikach niehydroksytowych. wydzieleniu i identyfikacji powstaje następna w kolejności N-końcowa pochodna Edmana. 5-10. w wyniku których usuwana jest N-końcowa grupa aminowa pep-tydu. dotycząca kolejności ułożenia tych peptydów w łańcuchu białkowym. Główną część reaktora stanowi obracające się naczynie szklane. To ułatwia ekstrakcję i kolejne usuwanie rozpuszczalników. cyklizują do pochodnych fenylotiohydantoinowych. degradacji Edmana polega na kolejnym odłączaniu reszt am i no kwasowych od aminowego końca peptydu. co prowadzi do powstania kwasów fenylotiohydantoinowych. Fenyloizotiocyjanian przeprowadza R' O resztę aminokwasową (lub N-końcową resztę H. przez trawienie chymo-trypsyną). albo w toku chromatografii jonowymiennej na fosfocelulozie lub na złożu sulfofenyło-Sephadex w roztworach kwasu ortofosforowego. jako pochodna fenylotiohydantoinowa (reakcja Edmana. Sekwencjonowanie z zastosowaniem odczynnika i reakcji Edmana Automatyczna analiza sekwencji aminokwasów wykorzystuje fenyloizotiocyjanian (odczynnik Edmana) i reakcje. Aparat jest zaprogramowany do wykonywania kolejnych degradacji reszt aminokwasowych od N-końca poli-peptydu. 5-7). zapewniające przebieg reakcji na ścianie naczynia w postaci cienkiej warstwy. Jednoznaczne określenie struktury pierwszo rzędowej. należy otrzymać i zsek-wencjonować dodatkowe CNBr peptydy. przez porównanie sekwencji poli-peptydu) do fenylotiohydantoiny. W celu uzyskania jednoznacznych danych o pierwszorzędowej strukturze białka.56 / ROZDZIAŁ 5 żelową w kwasie octowym lub mrówkowym. których N-i i C-końcowe reszty nakładają się. wykorzystując technikę HPLC w odwróconej fazie (ryc. nitrometan + Kwas fenylotlohydanloinowy dodatkowe peptydy otrzymuje się technikami. Pochodne fenylotiohydantoinowe rozdziela się techniką HPLC i identyfikuje na podstawie ich kolejności i miejsca elucji. ryc.

na które działano wymienionymi powyżej czynnikami. połączone wiązaniem estrowym z fe- co prowadzi do utworzenia pochodnych /-BOC-aminokwas A i /-BOC-aminokwas B. 5-12. można wyznaczyć w nich położenie wiązań disiarczkowych. 5-11. stałofa-zowej techniki Merrifielda. 1 nowy peptyd. N C SYNTEZA PEPTYDOW METODAMI AUTOMATYCZNYMI Rycina 5-12 ilustruje procedurę syntezy dipeptydu A -B za pomocą automatycznej. Zablokowanie N-końcowego aminokwa su A (otwarty prostokąt) i aminokwasu B (zaciemniony prostokąt) za pomocą grupy /-buty-looksykarbonylowej (t-BOC) (■ ): O II (CH3)—C—O—C— Ryc. Mając informację dotyczącą sekwencji tych peptydow. 2. Te etapy syntezy obejmują: 1. Reakcje grupy karboksylowej aminokwa su A (który staje się C-końcową resztą peptydu) z zaktywowaną. z kontrolnych oraz zredukowanych lub utlenionych białek. FjC —COOH). W celu umiejscowienia wiązań disiarczkowych peptydy. rozdziela się metodą dwuwymiarowej chromatografii lub elektroforezy i chromatografii (tzw. Uwaga. Usunięcie grup blokujących z połączeń f-BOC-aminokwas A. 4. Identyfikacja za pomocą ninhydryny ujawnia w produkcie trawienia białka kontrolnego 2 mniejsze peptydy. W praktyce etapy 3 i 4 można pominąć. a nie Y-»Z. Schematyczne przedstawienie syntezy powstającego dipeptydu za pomocą techniki wprowadznnej przez IWerrifielda. Wyjaśnienie symboli znajdzie Czytelnik w towarzyszącym tekście. Aktywację (-BOC--aminokwas grupy karboksylowej B za pomocą dicykloheksylokar-boimid N u(DCC) (A): C = N-C6H( 3. Nakładające się sekwencje peptydu Z stosuje się w celu stwierdzenia. gdyż żywica z danym ż-BOC-amino-kwasem. finger-printing). za pomocą kwasu tri fluorooctowego w temperaturze pokojowej (TFA. Paptyd X Paptyd Z Peptyd Y 1 C —końcowy fragment peptydu X N —końcowy fragmenl peptyd u Y Ryc. nierozpuszczalny żywicą poli styrenową ($).PEPTYDY / 57 peptydowych. że peptydy X i Y występują w pierwotnym białku w kolejności X-*Y. 5-11). przypomina sposób analogiczny do budowy układanki (ryc. . zaś w białku. podsumowującej wszystkie reakcje wymagane do zsyntetyzowa-nia peptydu o dowolnej długości.

48. Bhwon AS: Protein/Peptide Sequence Analysis: Current Methodologies. 140: 553. 103: 1. North Holland. Dayhoff M {editor): Atlas of Protein Seąuence and Structure. do produkcji szczepionek i hormonów polipeptydowych i być może także w leczeniu wybranych wrodzonych wad metabolicznych. Vols. PearsonWR: Similar amino acid seąuen ces: chance or common ancestry?/Mo/Bw/19Sl. Vol 5. Hood LE. Methods Enzymol. są dostępne w sprzedaży. 91 (published continuously). Regnier FE. 1988. Mahoney WC. 232: 341. Meriifield RB: Solid phase synthesis. Science 1983. LipmanDJ. Uwolnienie dipeptydu A—B od cząste czek żywicy przez działanie fluorowodoru (HF) w dichlorometanie w temp. lecz także w immunologii.M: High performance liquid chromatography of proteins. Freeman. 1 h i znacznie zwiększyły wydajność. . 20: 443. 1980. — 2°C. Cantor CR. Kolejne jej udoskonalenia skróciły czas syntezy wiązania peptydowego do ok. Hunkapiiler MW. J Biol Chem 1981. Pierwsze osiągnięcia techniki Merrifielda dotyczyły syntezy łańcucha A (21 reszt) i łańcucha B (30 reszt) insuliny w ciągu 11 dni oraz enzymu — rybonukkazy trzustkowej z wydajnością 18%. Hunkapiiler MW. Science 1986. Schimmel PR: Biophyskal Chemistry. Usunięcie blokującej grupy f-BOC za po mocą TFA (p. Wilson KJ: Ulility of the gasphase sequencer for both liąuid . 16:9. 219: 650. Hewick RM. 1987. Biochemistry 1981. Pearson JD et al: Reversed-phase supports fó"r thc resolution of iarge denatured protein fragments. 7. etap 4). Washington. 5. Univer-sity Science Books. / Chromatogr 1981. Hermodson MA: Frag-mentation of proteins with o-iodosobenzoic acid: Chemical mechanism and identification of o-iodo-sobenzoic acid as a reactive contaminant that modifies tyrosyl residues. Smith PK. Technika Merrifielda otworzyła nowe nadzieje nie tylko w badaniach de novo syntezy białek o określonej strukturze pierwszorzędowej. Dryer WJ: A gasliquid solid phase peplide and protein seque-nator. Hunkapiller MW. Anal Biochem 1984. Anal Biochem 1980.58 / ROZDZIAŁ 5 nyloacetamidometylowym (PAM) „łączni kiem" zakotwiczonym w żywicy polistyrenowej. DC. Part I: The Conformation of Macromolecules. Strickler JE. 207: 325. 256: 7990. 6. Gooding K.and solid-*phase degradation of proteins and peptides at Iow picomole levels. 49. Kondensacje zaktywowanej grupy karboksylowej połączenia t -BOC-aminokwas B z wolną grupą aminową unieruchomionego ami nokwasu A. 1981. National Biomedicai Research Foundation. CRC Press. Doolittle RF: Ol" uris and orfs: a Primer on How to Analyze Derived Amino Acid Seąuences. 47. PIŚMIENNICTWO Allen G: Sequencing of Proteins and Peptides. Hood LE: Protein sequence analysis: automated microseąuencing.

pochodne witamin. takie jak hern. Analiza lipoprotein oraz immunoglobulin osocza. mają łańcuchy polipeptydowe ściśle pofałdowane i zwinięte. a więc stwierdzenie znaczącej proteinurii stanowi zazwyczaj ważny sygnał chorób nerek. Dobrym przykładem jest oznaczenie elektroforetyczne stosunku zawartości albumin do globulin osocza. ich kształcie. opartych na rozpuszczalności białek. a także właściwości białek prostych o szczególnie odrębnej strukturze. jest powszechnie stosowana w diagnostyce odpowiednio swoistych typów hiperlipoproteinemii i zaburzeń odporności. Wyraźne rozróżnienie. takich jak kolagen i białka kurczliwe. za pomocą elektroforezy oraz innych metod. Poniżej zostaną przedstawione podstawowe cechy systemów klasyfikacji. W celach diagnostycznych szeroko stosuje się analizę niektórych białek i enzymów krwi. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Białka odgrywają wiodącą rolę w czynności i budowie komórki. zwłaszcza w biochemii klinicznej (tab. lipidy lub węglowodany. Utrzymywanie się w użyciu tych klasyfikacji i terminów — zwłaszcza w laboratoriach klinicznych — zmusza do krótkiej refleksji. Prawidłowy ludzki mocz zwykle jest wolny od białek.Białka: struktura i właściwości Victor W. nie może być przeprowadzone jedynie na podstawie ich rozpuszczalności w wodzie lub roztworach soli. jak hemowe. Białka globularnc. funkcji. Białka proste są zbudowane tylko z aminokwasów. Rozgraniczenia między klasami nie są przekonywające. glikoproteiny i lipoproteiny. Ten rozdział dotyczy białek prostych. PhD 6 BIAŁKA SĄ K LASYFIKOWANE W RÓŻNE SPOSOBY W CELU ZILUSTROWANIA RÓŻNORODNYCH WŁAŚCIWOŚCI ICH FUNKCJI STRUKTURALNYCH Ze względu na brak uniwersalnego. właściwościach fizycznych oraz trójwymiarowej strukturze. . np. Klasyfikacja na podstawie kształtu Dwie obszerne klasy białek mogą być wyodrębnione za pomocą ich stosunku osiowego (długości do szerokości). takich jak różne postacie ich stanów zapalnych. Wszystkie one mają raczej ograniczoną wartość jako pomoc w zrozumieniu wielu kluczowych właściwości białek. miedzy albuminami i globulinami. wszech stronnie zadowalającego systemu klasyfikacji białek. Rodweli. Klasyfikacja na podstawie rozpuszczalności System klasyfikacji białek oparty na ich rozpuszczalności i rozwinięty w latach 1907—1908 jest nadal stosowany w zawężonym stopniu. 6-1). dla których wartość tego stosunku jest mniejsza od 10 i na ogół nie przekracza 3—4. Granica oddzielająca duże polipeptydy od małych białek przebiega zazwyczaj między masami cząsteczkowymi 8000 — 10 000. powszechnie stosuje się kilka wzajemnie przeciwstawnych sposobów ich podziału. Białka złożo-ee^awierąją dodatkowe związki nieamino-kwasowe. WPROWADZENIE Białka to wielkocząsteczkowe polipeptydy. W innych rozdziałach zostaną omówione typowe białka złożone. które stanowi integralną część rozpracowania diagnostycznego w chorobach wątroby.

Lipoprotei-ny są także klasyfikowane pod względem ich zachowania się podczas sedymentacji jako: chy-lomikrony. Ponadto podobieńst wa w strukturze. LDL. zawierają odcinki łańcuchów polipeptydowych zwiniętych śrubowo lub w heliks i połączone krzyżowo wiązaniami kowalencyjnymi lub wodorowymi. Klasyfikacja na podstawie czynności Rozpuszczalne w 70 80% etanolu. Wzbogacone w Skleroprotetny Gly. Główne funkcje biafek Funkcja Katalityczna Strukturalna Ochronna Regulatorowa Białka (przykłady) Enzymy Kolagen. E lub F. albuminy i globuliny osocza oraz wiele enzymów. którą katalizują. interferon Kalmoduiina Białka mogą być zróżnicowane na podstawie występującej w nich struktury czwartorzędowej lub jej braku (patrz niżej). Klasyfikacja na podstawie właściwości fizycznych Klasyfikacja na podstawie struktury trój wy m ia ro wej Tabela 6-2. które z kolei różnicuje się za pomocą kryteriów immunologicznych. kwasy tłuszczowe itp. dostarczają cennej podstawy do klasyfikacji białek. ot2-.60 / ROZDZIAŁ 6 Tabela 6-1. Przykładami białek włókienkowych są: kerą.). elastynar keratyny Włóknik. Białka katalityczne (enzymy). białka represorowe Regulacja Insulina hormonalna Skurcz Transport Aktyna. to jednak najbardziej p rzekonywającym dowodem nie- . katalityczne lub transportowe (tab. a 3. Żadnych szczególnych aminokwasów Słabo rozpuszczalne w wodzie. dla których wartości stosunków osiowych są większe niż 10. Aia. białka mogą być sklasyfikowane np.tyna. Ponadto 6 obszernych klas lipoprotein osocza może być rozpoznanych w zależności od występowania w nich apoprotein A. wykryte głównie przez krys talografię promieniami X. transferyna (żelazo) PIERWSZORZĘDOWA STRUKTURA BIAŁEK WYWODZI SIĘ Z KOWALENCYJNEGO POŁĄCZENIA L-a-AMINOKWASÓW WIĄZANIAMI PEPTYDOWYMI Wprawdzie wiodącą rolę wiązań peptydo-wych w białkach wydedukowano dawno temu. wyspecjalizowane systemy klasyfikacji pozwalają rozróżnić ściśle spokrewnione białka. C. ale dobrze w roztworach soli. Należą do nich m. W powszechnym użyciu są np. Pierwszy z nich wyodrębnia ot]-. jest rozważany. Białka włó-kienkowe. Prolaminy ale nierozpuszczalne w wodzie i etanolu absolutnym. P. HDL i VHDL. Wzbogacone w arginine Rozpuszczalne w roztworach soli (i Histony kwasów nieorganicznych*) Nierozpuszczalne w wodzie ani w roztworach soli. stanowiące większość tych związków. mio-zyna. są ujmowane w klasy według typu reakcji. Regulacja genowa Histony. jako strukturalne. Pro * Przyp. miozyna Albumina (bilirubina. immunogiobuliny. 2 układy nazewnictwa lipoprotein osocza.6.i Y-lipo-proteiny na podstawie ich ruchliwości elektro-foretycznej w środowisku o pH 8. Dla białek budzących zainteresowanie medyczne. na podstawie wielorakich faktów. VLDL. insulina. tłum. Żadnych szczególnych aminokwasów Globuliny Zgodnie z ich funkcjami biologicznymi. Na przykład białka łączące się z nukleotydami mają w strukturze trzeciorzędowej wspólną „domenę wiążącą nukleotyd" i mogą być ewolucyjnie spokrewnione. kolagen i włóknik.in. W miarę rozszyfrowywania dalszych struktur krystalicznych możliwe będzie rozpoznanie i ustalenie dodatkowych wspólnych domen. hemoglobi na (tlen)Jipoproieiny (różne lipidy). D. Klasyfikacja białek oparta na ich rozpuszczalności Albuminy Rozpuszczalne w wodzie i roztworach soli. 6-2). B.

6-2. łączy 2 części łańcucha polipeptydowego za pomocą reszty cystyny. R. NIEKOWALENCYJNE WIĄZANIA RÓWNIEŻ STABILIZUJĄ CZĄSTECZKĘ BIAŁKA C H H Ryc. Wiązanie łączące atomy węgla grupy karbonyiowej i azotu w wiązaniu peptydowym ma częściowo charakter wiązania podwójnego Chociaż peptydy zapisuje się z pojedynczym wiązaniem łączącym atomy a -karboksylu i a-a-zotu.BIAŁKA: STRUKTURA I WŁAŚCIWOŚCI / 61 zbędności jedynie tych wiązań stalą się pełna synteza chemiczna insuliny i rybonukleazy. które tworzą „szkielet" łańcucha polipeptydowego. L. Rozciągnięty łańcuch poiipeptydowy stanowi więc strukturę pół 23 sztywną. 6-!). Wymiary calkowiciewyciągniętegotań-cucha polipeptydowego.36 nm. Podano również odległości międzyatomowe i kąty pomiędzy wiązaniami. a wszystkie 4 atomy' przedstawione na ryc. Te koncepcje są przedstawione na ryc. są koplanarne). wyłącznie w wyniku połączenia aminokwasów za pomocą wiązań amidowych. 6-1. Acad. rozległa swobodna rotacja zachodzi wokół pozostałych wiązań szkieletu polipep-tydowego. USA 1951:37:205). . Odległość pomiędzy sąsiednimi atomami węgla (/wynosi 0. utworzone między 2 resztami cysteiny. Branson: Proc. W uzupełnieniu do wiązań peptydowych. Nie ma tu żadnego swobodnego O O H obrotu wokół wiązania łączącego atomy C i N. Trzy główne typy wiązań niekowalencyjnych szczególnie się przyczyniają do utrwalenia struktur białkowych. P. Nałl. Sci. Ta półsztywność ma ważne konsekwencje w uporządkowaniu struktury białek powyżej poziomu pierwszego rzędu. Swobodna rotacja zachodzi wokół wiązań łączących węgiel a z azotem a i węglem cc-karbonylowym (białe strzałki). H. w której / atomów jego szkieletu jest utrzymywanych w stałych wzajemnych powiązaniach płaszczyznowych. atom wodoru a i grupa a-R danego aminokwasu. wiązanie węgiel—azot w rzeczywistości ma częściowo charakter wiązania podwójnego (ryc. 6-1. 6-2. Stabilizacja rezonansowa wiązania pe-ptydowego nadaje mu częściowo charakter wiązania podwójnego i stąd sztywność połączenia C-N. 5-9). Mostki disiarczkowe uformowane przez reszty cysterny tworzą kowalencyjne wiązania w obrębie oraz pomiędzy polipeptydatni niektórych białek Wiązanie disiarczkowe. dodatkowe wiązania kowalencyjne i niekowa-lencyjne przyczyniają się do stabilności polipep-tydów. Przeciwnie. a współ-płaszczyznowe (koplanarne) atomy znajdują się w obszarach zacienionych. Wiązanie cystynowe jest oporne na warunki powodujące denaturację białka. odgrywają ważną rolę w utrzymaniu struktury białek powyżej pierwszego rzędu (p. Wielokrotne wiązania wodorowe stabilizują ogólną strukturę białek Wiązania wodorowe. gdzie wiązania obdarzone swobodnym obrotem są okółkowane strzałkami. (Przerysowano i reprodukowano za zgodą z: L Pauiing. Ryc. które nie są równoważne. utworzone pomiędzy: resztami w łańcuchach bocznych peptydowo związanych aminokwusówj -iłtomami wodoru i tlenu w samych wiązaniach peptydowych oraz między resztami polarnymi na powierzchni białek i cząsteczkami wody. Kwas nad-mrówkowy (utleniający wiązanie S-S) lub fS-mer-kaptoetanol (redukujący mostki S-S z utworzeniem 2 reszt cysteiny) rozdziela łańcuchy poli-peptydowe połączone wiązaniami disiarczko-wymi bez wpływu na ich strukturę pierwszo-rzędową (ryc. niżej: heliks a i struktura P). leżą w tej samej płaszczyźnie (tj. Niezacienionymi są: atom węgla a. 4 atomy w zacienionych obszarach są wspó! płaszczyzn owe (kop la na me) i tworzą wiązanie peptydowe. Corey.

stało się głównym postępem pojęciowym. jednak było ono najpierw zaproponowane w wyniku rozważań teoretycznych. czyli elektrostatyczne. 6-3). al bo po mi ęd zy res zt ami N -i C. Na przykład w pH fizjologicznym s-aminowa grupa lizyny dźwiga ładunek netto + 1. że te oddziaływania odgrywają znaczącą rolę w utrzymaniu struktury białek. . z wyjątkiem wiązań kowalencyjnych: peptydowych lub disiarczko-wych. 6-2). Elektrostatyczne oddziaływania wiążą reszty powierzchniowe w białkach Wiązania typu soli. Dane rentgenograficzne wykazały obecność powtarzających się jednostek o długości 0. W strukturze tej grupy R wystają na zewnątrz od centrum heliksu (ryc. Przedstawienie helikalnej konfiguracji głównego łańcucha polipeptydowego wokół osi a-heiiksu. Na jedenjJsok śruby (zwój a-heliksu) przyj>adajL&-reszt aminokwasowych.5—0. zaś nie-a-karboksyl aspara-ginianu i glutamianu — czysty ładunek — 1.55 nm wzdłuż długiej osi a-keratyn włosa i wełny. wobec tego nie istnieje prawdziwe wiązanie. hydrofobowe i elektrostatyczne. utrzymywanymi przez wiązania wodorowe. tworzą się albo między przeciwstawnie naładowanymi grupami w łańcuchach bocznych ami n o k wasó w.54 nm (3. że łańcuchy polipeptydowe chara kteryzują się bardzo uporządkowanymi konformacjami. którzy zaproponowali ukształtowanie łańcucha polipep-tydowego a-keratyny w formie a-heliksu (ryc.końcowymi a innymi ugrupowaniami o przeciwnym ładunku. Związki denaturujące białka rozrywają w nich wiązania niekowafencyjne. 6 -4).5—0. Tyra niemniej ich duża liczba powoduje. a odległość "przebyta przez jeden skręt (inaczej: odległość między Skok 0. umiarkowane stężenie jonów H4 lub OH~ rozrywa wiązania wodorowe.55 nm (ryc. powodując utratę aktywności biologicznej Denaturacja białka za pomocą takich od czynników. Niestety. Powiązanie nie jest stechiometryczne. Wprawdzie istnienie tych bardzo uporządkowanych struktur zostało potwierdzone przez krystalografię rentgenowską. Mogą więc one nawzajem oddziaływać elektro-statycznie. stabilizując cząsteczki białka. żaden wymiar rozciągniętego łańcucha poiipeptydowego nie wynosił 0.6 reszt) Ryc. siarczan dodecylu sodu (SDS). Tę oczywistą anomalię rozstrzygnęli Pauling i Corey. HELIKS a JEST JEDNYM Z MOTYWÓW STRUKTURALNYCH UTRZYMUJĄCYCH UPORZĄDKOWANE KONFORMACJE W BIAŁKACH Odkrycie.62 / ROZDZIAŁ 6 Interakcje hydrofobowe przyczyniają się do stabilizacji wnętrza cząsteczek białkowych Niepolarne łańcuchy boczne aminokwasów obojętnych w białkach dążą do zasocjowania. 6-3. jak: mocznik.

* Przyp. Wszystkie atomy azotu peptydowego i tle nu karbonylowego reszt aminokwas owych w łańcuchu głównym są zaangażowane w wiąza nia wodorowe. H. Wpływ różnycfi reszt aminokwaso-wych na formowanie heiiksu a Heliks a stabilizują (utrwalają) Ala Asn Cys Gin His Leu Met Phe Trp Tyr Val destabilizują Arg Asp Glu Gly Lys Ile Ser Thr kończą (przerywają) Pro Hyp . Każde z nich jest utworzone przez atom H połączony z azotem jednego ugrupowania peptydowego (NH) i znajdujący się między silnie elektroujemnymi atomami (ukł adami*).BiAŁKA: STRUKTURA i WŁAŚCIWOŚCI / 63 0. cy na Jedną resztę aminokwasem A wzdłuż osi Ryc. Freeman and Co). 2. ponie waż — przy najmniejszym zużyciu energii — stanowi najbardziej stabilną konformację łańcucha polipeptydowego. 4. Copyright© 1981 by W. co za pewnia maksymalną stabilność. tłum. 6-4. H. Łańcuchy boczne (R) wystają na zewnątrz heiiksu. Witey. 3.2. 1964). 6-5. Wiązania wodorowe (kropki} uformo wane między atomami H i O stabilizują polipeptyd w konformacji a-heltkalnej.15 nm. (Nieznacznie zmodyfikowano i reprodukowano za zgodą z: Stryer L. Przekrój poprzeczny heltksu a. Tabela 6-3. Strukturę cc-heliksu stabilizują miedzyaminokwasowe wiązania wodorowe. co znacznie zmniejsza hulrofilowy (zwiększając hydrofobowy) charakter regionu a-helikalnego.5 r Ryc. wymienionym azotem peptydowym oraz tlenem grupy karbonylowej (ĆO) 4. Właściwości a-helik-su są następujące: 1. tntroduetion to Motecular Biology. Freeman. Odstęp przypadająct-heliksu wynosi 0. tj. i wsp. Haggis G. zwojami*) wynosi 0. z kolei reszty aminokwasowej w strukturze pierwszorzędowej.54 nm. Promienie van der Waalsa są większe niż wykazano na rycinie. (Przedrukowano za zgodą z. Biochemistry. wyd. Heliks ot formuje się spontanicznie. 1981. stąd wewnątrz heiiksu prawie nie ma wol nej przestrzeni. Każde wiązanie peptydowe uczestniczy w wytworzeniu wiązania wodorowego.

Ryc. strukturze p (inaczej: fałdowej. p — ponieważ to była druga struktura po opisanym najpierw a-heliksie). natomiast w_. które elektrostatycznie lub fizycznie przeszkadzają w uformowaniu heliksu (tab. Łańcuchy boczne (R) aminokwasów znajdują się powyżej i poniżej płaszczyzny kartk i. 6 -6). W heliksie J. 1981. wyd. Często w zakrętach p występują prolina i gli-cyna. O atomy wodoru. tłum. O atomy węgla. gdy resztami są L-aminokwasy.). pofałdowanego lub „spli-sowanego" arkusza*) (ang. Resztami destabilizującymi heliks są: pro. Przyp. luedy łańcuchy podążają w tym samym kierunku jest ona nazywana równoległą (nie wykazano). co uniemożliwia rotację wokół wią zania N C) oraz aminokwasy z naładowanymi elektrycznie lub masywnymi grupami R. Copyright © 1981 by W. H. 6-3). oddzielonymi od siebie 4 resztami w sensie struktury pierwszorzędowej. . tj^jtruk-tury p. 6-7). ZAKRĘTY p UMOŻLIWIAJĄ POLIPEPTYDOM PRZYJMOWANIE KSZTAŁTÓW GLOBULARNYCH Polipeptydy z reguły formują zbite masy globularne. f3-pleated sheet. gdy sąsiadujące łańcuchy polipeptydowe biegną w przeciwnych kierunkach (N-koniec jednego łańcucha do C-końca drugiego) (ryc. Struktura P noslnazwę przeciwrównoległej. W wielu białkach występują współbieżne i przeciwbieżne regiony struktury p. 6-6). © atomy azotu. łańcuch polipeptydowy jest zwarty. podczas gdy struktu rę fS utrwalają wiązania wodorowe między segmentami peptydowymi oddalonymi od siebie w sensie struktury pierwszorzędowej (ryc. Freeman. w której 3 odcinki łańcucha polipeptydowego tworzą strukturę p. „harmonijkowej" lub „dywanowej"*) pozostaje on niemal całkowicie rozciągnięty (ryc. Freeman and Co.64 / ROZDZIAŁ 6 5.liną_(w której atom N jest częścią sztywnego pierścienia. (Zmodyfikowano i reprodukowano za zgodą z: Siryer L: Biochemistry. Jednym z nich jest utworzenie ciasnej pętli zakrętu P (inaczej: skrętu p. Może ją formować 2—5 przylegających łańcuchów poli-peptydowych. która bardziej niż inne aminokwasy podlega konfor- * Przyp. Część struktury przestrzennej (geometrii) zakrętu p jest ukształtowana w prolinie. 6. RÓWNOLEGŁE I PRZE CiW RÓWNO LEGŁE POFAŁDOWANE ŁAŃCUCHY STANOWIĄ DRUGI TYP ROZPOZNAWALNIE UPORZĄDKOWANEJ STRUKTURY Pauling i Corey zaproponowali również drugie uporządkowanie struktury białka. zwrotu p1 lub zwrotu typu spinki do włosów*). tłum. Wiązania wodorowe między grupami NH i CO sąsiednich łańcuchów stabilizują tę strukturę. 6-6. w której tlen grupy karbonylowej jednej reszty łączy sie wiązaniem wodorowym z wodorem amidowym aminokwasu oddalonego o 3 reszty do przodu. Prawozwojowy heliks występujący w biał kach jest znacznie bardziej trwały niż lewoskrętny. Na rycinie 6-7 przedstawiono region rybonukleazy. 2. czyli pofałdowanej kartki (inaczej: pofałdowanego łańcucha. W przeciwrównoległej fałdowej strukturze p sąsiednie łańcuchy polipeptydowe biegną w przeciwnych kierunkach. muszą więc istnieć możliwości zmiany kierunku łańcucha polipeptydowego. Heliks a jest stabilizowany mostkami wodorowymi między wiązaniami peptydowymi.

. Dla funkcji biologicznej regiony przypadkowego zwoju są równie ważne. zaczerpnięty z: Morawiecki A. kolejność aminokwasów w łańcuchu lub łańcuchach polipeptydo-wych oraz umiejscowienie wiązań disiarczkowych. jak heliks a lub konformacja p. niepeptydowymi lub disiar-czkowymi*). Przykładami białek bez struktury czwartorzędowej są: rybonukleaza (1 łańcuch) i chy-motrypsyna (3 łańcuchy). Region a -heliksu ujęto w kropkowany owal. Termin „przypadkowy" jest niefortunny. struktura trzeciorzędowa wyraża wzajemne przestrzenne usytuowanie reszt aminokwasowych. . STRUKTURY p LUB ZAKRĘTY % WYSTĘPUJĄ WTZW. pozwala glicynie działać jako giętki „zawias" między regionami polipeptydu. które — generalnie — są daleko od siebie w. jak w przypadku peptydów. Centrum aktywne enzymu znajduje się w miejscu związania jonu fosforanowego (PO^~). 113.BIAŁKA: STRUKTURA I WŁAŚCIWOŚCI / 65 ASPEKTY STRUKTURY BIAŁEK ROZWAŻA SIĘ POD KĄTEM 4 POZIOMÓW UPORZĄDKOWANIA Struktura pierwszorzędowa Strukturę pierwszego rzę du stanowi. (red. Wprawdzie rozgraniczenie pomiędzy strukturą drugo. a region struktury fałdowej zacienione Pozostałe części cząsteczki występują giównie w postaci przypadkowego zwoju. kłębek statystyczny) (ryc. KTÓRE NIE SĄ UFORMOWANE W HELIKSY. REGIONY BIAŁEK. Przyp. heliks a.sensie budowy pierwszego rzędu.: Tertiary structure of nbonuclease. KONFORMACJI „PRZYPADKOWEGO" (NIEPLANOWANEGO) ZWOJU Znaczne części cząsteczki białkowej mogą występować w konformacji przypadkowego (nieplanowanego) zwoju (ang. Struktura czwartorzędowa Białka wykazują strukturę czwartego rzędu. random-coil. Struktura trzeciorzędowa Ogólne rozmieszczenie i wzajemne powiązanie rożnych regionów lub domen oraz poszczególnych reszt amin o kwas owych w pojedynczym łańcuchu polipeptydowym stanowi trzeciorzę dową strukturę białka. 213:862) Białko zo-stato w całości z syntetyzowane chemicznie. mogą być regularne (np. Cząsteczka rybonukleazy trzustki wołu jest zbudowana z pojedynczego łańcucha 124 reszt połączonego poprzecznie w 4 miejscach za pomocą wiązań disiarczkowych. Naturę 1967. Bello J. s. 6-7. tłum. Dla kontrastu mała grupa R.): Nowe polskie słownictwo biochemiczne.i trzeciorzędową nie jest wyraźne. PWN. a pojedyncze łańcuchy polipeptydowe je * Cząsteczka białka nie dająca się. Takie białka noszą nazwę oltgome-rów. macyjnym ograniczeniom. 1983. ponieważ może bardziej implikować mniejsze biologiczne znaczenie niż regionów o dużej powtarzalności. struktura f>) lub przejawiać niewiele tej regularności (np. Siłami stabilizującymi te agregaty są wiązania wodorowe i elektrostatyczne (typu soli) utworzone miedzy resztami aminokwaso-wymi na powierzchniach łańcuchów polipeptydowych. przypadkowy zwój). (Zaadoptowano z: Kartha G. czyli przestrzenne współzależności między aminokwasami zwartymi w pierwszorzędowym strukturalnym zakresie. 6-7). rozdzielić na podjednostki (związane wiązaniami mekowalencyjnymi) nie ma struktury czwartorzędowej. jeżeli składają się z 2 lub więcej łańcuchów polipeptydowych połączonych wiązaniami innymi Ryc. przynajm niej potencjalnie. 5 — Biochemia niż kowalencyjne (tj. jeżeli one w tych łańcuchach występują. Struktura drugorzędowa Struktury drugiego rzędu.r Harker D. którego ugrupowania R sprzyjałyby inaczej bardziej rozciągniętej konformacji.

w celu rekonstrukcji wiązań S—S. niżej) inaktywuje ją tak. wydaje się być ta. Niektóre białka tworzą kompleksy wielkocząsteczk owe Asocjację różnorodnych białek czynnościowych. Hg) lub rozpuszczalniki organiczne. kwasu moczowego. jak na ryc. konformacją białka. w wielofunkcjonalne makromolekularne kompleksy spotyka się w transporcie elektronów. Zadziałanie na rybonukleazę łagodnym związkiem redukującym (P-merkaptoetanolem) i czynnikiem denaturującym (mocznikiem lub guanidyną. czemu towarzyszą zmiany wich konformacji. fo sforo wolframowego lub fosforomolindenowcgo w celu strącenia białek.66 / ROZDZIAŁ 6 tworzące określa się jako protomery. 6-8. związki chaotropowe (mocznik. trzeciorzędową oraz (kiedy jest obecna) czwartorzędową strukturę (tj. Znajduje to zastosowanie w laboratorium klinicznym. Dla protomeru proces ten może być przedstawiony tak. 6-8. Fizycznie denaturacja może być rozpatrywana jako zaburzenia konformacji łańcucha polipeptydowego. Dowodzi tego klasyczne doświadczenie. Nie jest więc niezbędne postulowanie niezależnej genetycznej kontroli uporządkowania struktury białka powyżej poziomu pierwszego. . z których każde ma 4 poziomy struktury. Biologiczną aktywność niszczą mocne kwasy lub zasady. p. DRUGORZĘDOWĄ I TR ZECIORZĘDOWĄ STRUKTURĘ BIAŁEK WYZNACZA SEKWENCJA AMINOKWASÓW W ŁAŃCUCHU POLIPEPTYDOWYM Skoro tylko utworzy się łańcuch polipep-tydowy. generalnie najpierw dodaje się kwasu trichlorooctowego.i czwartorzędowej struktury białek ulegają łatwo rozerwaniu. Stosunkowo słabe oddziaływania odpowiedzialne za utrzymanie drugo-. w której oznacza się zawartość małych cząsteczek (np. Struktura białka może być modyfikowana podczas po trans! acyjnego dojrzewania. nosząc odpowiednio nazwy di-merów lub tetramerów. takiego jak konwersja prcproenzyirm w postać katalitycznie aktywną lub usunięcie peptydowego „lidera" (peptydu sygnałowego). biosyntezie kwasów tłuszczowych i metabolizmie pirogronianu. detergenty jonowe (amfipatyczne). np. glukozy. w hydrofilowym w przeciwieństwie do hydrofobowego. Wiele białek oligomerycznych zawiera 2 lub 4 protomery. Powolne usunięcie czynnika denaturującego i łagodne ponowne utlenienie. prowadzi do niemal kompletnego odtworzenia aktywności enzymatycznej. wysoka temperatura. konformację) cząsteczki białkowej. który przeprowadza poprzez błonę białka przeznaczone „na eksport'7. leków). monomery lub podjednostki. co powoduje zmiany we właściwoś ciach oligomeru. Zobrazowanie denaturacji protomeru. grupy R aminokwasów kierują swoistym zwijaniem się poszczególnych jego regionów (struktura drugo rzędowa). Oligomery zbudowane z więcej niż 4 protomerów są również rozpowszechnione. że przyjmuje konformację przypadkowego zwoju. Do krwi lub suro wicy. Enzym aktywny (natywny) Dsnaturacja Enzym nieaktywny (z denaturowany) Ryc. Białka oligomeryczne odgrywają szczególną role w regulacji wewnątrzkomórkowej. takiego jak rybonukleaza. Dla białka oligomerycznego denaturacja może obejmować rozdysocjowanie protomerów. Zdenatu-rowane białka są na ogół gorzej rozpuszczalne i ulegają wytrąceniu. trzecio. powodując utratę ich aktywności biologicznej Naruszenie rodzimej struktury nosi nazwę denaturacji. Rodzimą która jest term o dynamicznie najbardziej stabilna w danym otoczeniu. nie wpływające aa jego strukturę pierwszorzędowa. jak również zasocjowaniem tych regionów (struktura trzeciorzędowa). zwłaszcza wśród enzymów regulatorowych (przykładem — karbamoilotransfera-za asparaginianowa). Pb. guanidyną). ponieważ protomery mogą przyjmować względem siebie różne ułożenia przestrzenne. ponieważ budowa pierwszorzędowa wyznacza drugorzędo-wą. ciężkie metale (Ag.

ujawniła szcze- Drugorzędowa i trzeciorzędowa struktura białek jest analizowana za pomocą krystalografii rentgenowskiej . Arg Lys PIERWSZORZĘDOWE STRUKTURY BIAŁEK SĄ OZNACZANE METODAMI STOSOWANYMI DO SEKWENCJONOWANIA PEPTYDOW Z białek złożonych usuwa się najpierw grupy prostetyczne (np. stwierdzającego czy daną Tabela6-5. Wold: Posttranslational co-valent modification of proteins. przez wirowanie. hem). sekwencjonowania tych polipeptydów przedstawiono w rozdz. kwasy oraz proteazy. że nowa konformacja może być trwalsza lub mniej trwała niż poprzednia. w modyfikacji autora rozdziału za zezwoleniem autorów cyto wanej pracy. zapewne zawiera jakiś enzym w charakterze katalizatora. Copyright © 1977 American Association for the Advancement of Science. które po ułożeniu jednej na drugiej pozwalają krystalografo wi skonstruować wiarogodny model dane go białka. wymiana protonów trytu) zostały wyparte przez rentgenowską analizę krystalograficzną. mapy rozkładu gęstości elektronowej. 4-3. chociaż czasochłonna. Jakkolwiek omówienie metod używanych do zidentyfikowania owych pochodnych amino-kwasowych nie wchodzi w zakres tego rozdziału. Wprawdzie większość białek 2awiera tylko aminokwasy wymienione w tab. Asp Glu Gly His Met Phe Pro Ala Asp Gly Met Ser Thr Tyr Ser Thr Val Val * Według R. Ekstrakt komórek. Techniki stosowane do Tabela 6-4. 6-4 i 6-5). który traci tę właściwość w wyniku zagotowania. Science 1977. Uy. 5. 198:890. Zmodyfikowane nie-a-funkcyjne grupy w białkach* Grupy mod yfi kowane — OH PO3H2 Ser Thr Tyr N. obdarzony aktywnością enzymatyczną. zawierającą dodatkowo jon ciężkiego metalu. F.BIAŁKA: STRUKTURA I WŁAŚCIWOŚCI / 67 Po usunięciu ich. Wrażliwość większości enzymów na ogrzewanie. w modyfikacji autora rozdziału za zezwoleniem autorów tej pracy. 198:890. 5 -9). analizuje się wolny od białek supernatant. Uy. uzyskane na błonie fotograficznej (po jej wywołaniu). są tłumaczone na tzw. stanowi podstawę wstępnego badania. pochodne tych reszt również występują w niektórych białkach (tab. kosztowna i wymagająca specjalistycznego przeszkolenia. Promienie ulegają rozproszeniu w sposób zależny od gęstości elektronów w różnych częściach cząsteczki białkowej. ryc. Copyright © 1977 by the American Association for the Advancement of Science. Często na denaturację jakiegoś enzymu wpływa obecność jego substratu. Krystalografia rentgen o graficzna. Science 1977. F. zakwaszenia i ponownego zobojętnienia lub zadziałania proteazą. Pojawienie się zmiany konfor-macyjnej podczas związania substratu dowodzi. Modyfikacja grup a-COOH i a-NH2 w białkach* Grupy modyfikowane a-COOH Amidowa N-formylowa N-ace tyłowa Ala Asp Gly Met Gly Met N -metylowa * Według R. jednak ich obecność może komplikować określenie struktury pierwszorzedowej. Obrazy zbioru plamek dyfrakcyj nych. a wiązanie disiarczkowe utlenia się w celu uzyskania liniowych polipep-tydów (p.metylowa Arg His Lys Mto-et-N N dimetylowa N-trimetylowa Lys reakcję katalizuje enzym. pozwalające wnioskować o występowaniu w białkach struktur helikalnych (np. Techniki poprzednio stosowane. Promienie X są kierowane na kryształ białka oraz na jedną z jego pochodnych. optyczna dyspersja rotacyjna. Wold: Posttranslational co-valent modification of proteins.

3956. z których zostały wyprodukowane molekularne sita. że oJigomery nie ulegają denatu-racji podczas procedury stosowanej do oznaczenia masy cząsteczkowej. 85).68 / ROZDZIAŁ 6 gólowe i precyzyjne obrazy z usytuowaniem wszystkich aminokwasów w wielu biał kach. 20°C. magnetic resonance imaging. zaczerpnięty z: Skar-żytiski B. wiele metod może dostarczyć o niej danych. filtracja żelowa i elektroforeza w żelu pozwalają oznaczyć masę cząsteczkową białek oi izomerycznych Rozwinięta przez Svedberga technika ultra-wirowania mierzy szybkość sedymentacji* w polu siły odśrodkowej ok. wyrażona w jednostkach układu cgs. KOMPLEKSY BIAŁKOWE MOGĄ BYĆ UWIDOCZNIONE PRZEZ ELEKTRONOWĄ MIKROFOTOGRAFIĘ Uzyskane w mikroskopie elektronowym powiększenia rozmiarów średnicy nawef 100000 razy pozwalają uwidocznić białka o bardzo dużej masie cząsteczkowej.510~ 13 — 2010~". W pokrewnej technice. Poszukiwaną masę cząsteczkową nieznanego białka oblicza się z porównania jego objętości elucyjnej z objętościami elucyj-nymi białek wzorcowych. Technika MRI wydaje się mieć szansę zastosowania do większych białek. Nie można nie docenić jej ogromnego wkładu do naszego dzisiejszego pojmowania struktury białek. ultrawirowaniu w gradiencie gęstości sacharozy. stosując białka o znanej masie cząsteczkowej. Zakładając. dla cząsteczki białka o kształcie kulistym jednostka stałej sedymentacji (1I0""13) odpowiada masie cząsteczkowej ok. srebrem. Można popełnić duże błędy. Wyłoniona technika zobrazowania magnetycznego rezonansu (ang. Najbardziej powszechne zastosowanie tej techniki. przez zagotowanie w roztworze detergentu w obecności p-merkaptoetanolu) i rozdzielenie w żelach zawierających detergent jonowy — siarczan dodecylu sodu (SDS). ich położenia względem siebie oraz łączących je oddziaływań. (Przyp. PWRiL. PAGE-SDS. skrót — MRI) została ostatnio wykorzystana do zanalizowania trójwymiarowej struktury małego białka. t. W ostatnich latach istnieje tendencja. Masę cząsteczkową białka globu larnego można określić z jego ruchliwości w sicie molekularnym Kolumny z żelu Sephadex lub podobne mat ryce. . i masę cząsteczkową oznacza względem ruchliwości elektroibretycz-nej wzorców. szybkość opadania warstwy roztworu białka pod działaniem jednostki siły od środkowej. Metody fizyczne stosowane do zbadania czwartorzędowej struktury białek Badanie czwartorzędowej struktury białka oligomerycznego obejmuje określenie liczby i rodzaju obecnych w nich protomerów.: Chemia fizjologiczna. s. Ultrawirowanie. 105 x g. wybarwia się je na obecność białek. tj. Po ultrawirowaniu przy 10 5 x g przez kilkanaście godzin (np. pozwala oznaczyć masę cząsteczkową protomeru w wyniku wcześniejszego zdenaturowania oligomeru (np. Te same techniki mogą być wykorzystane do określenia masy cząsteczkowej protomeru po wcześniejszym zdenaturowaniu oligomeru. 16 000. nawarstwia się białka wzorcowe i badane na gradient stężeń roztworów sacharozy (5—20%). aby zastąpić ją mniej złożonymi metodami. Elektroforeza w żelu poliakrylamidowym (PAGE) to jeszcze jedna metoda oznaczania masy cząsteczkowej Białka wzorcowe rozdziela się elektroforety-cznie w 5—15% żela ch poliakrylamidowych o zmiennej porowatości. takie jak cząstki * Matematycznym wyrazem tej szybkości jest tzw. tłum. mające „pory" o wiadomym rozmiarze kalibruje się. przygotowany w probówce plastikowej. w ciągu nocy) przekłuwa się mały otworek w dnie probówki. zbiera jej zawartość w postaci kropel w serii kolejnych małych probówek i oblicza ruchliwości na podstawie względnego położenia białek w gradiencie. stała sedymentacji S20. jeżeli cząsteczka białka jest bardzo asymetryczna albo oddziałuje silnie ze związkami. Dla większości białek wartości liczbowe stałej sedymentacji wahają się w granicach l. tj. I. sprowadzona do gęstości i lepkości wody w temp. generalnie błękitem Coomas-sie lub tzw.

Studies by l H NMR and distanoe geometry of the solution conformation of the a-amylase inhibitor tendamistat. Chothia C. Schlessinger DH: Macromolecular Seąuencing and Analysis: Selected Methods and Applications. Zehfus MH. wątroby lub mięśni wołu ATPaza mitocriondrrów serca wołu Syntetaza glutaminowa Escherichia coli Karboksylaza acetylo-CoA wątroby kury Liczba protomerów 22 2" 2** 44 4** 10 12 2** 10** Masa cząsteczkowa protomeru 50 000 230 000 29 000 37 000 33 000 175 000 35 000 26 0O0 48 500 4 100 000 409 000 * Zaadaptowano z: Klotz I. Solnikow J. wirusów. Methoiłs and Applications. kompleksy enzymatyczne i białka oligomeryczne. Geselowitz AR.. Annu Rev Biochem 1970. Braun W. Plenum Press. 53:537. Lesser GJ. Marcel Dekker. Langerman N. Dunn MJ: Gel Electrophoresis of Proteins. Wuthrich K. 1984. 1986. Science 1985. Lennarz WJ (editor): The Biochemistry of Glycoproteins and Proteoglycarrs. 1987. M. L'Italien JJ: Proteins: Structure and Function. Darnall D. 1984. Wright. [Annual publicalion. W. Template Chromatography of Nucleic Acids and Proteins.BIAŁKA: STRUKTURA I WŁAŚCIWOŚCI / 69 Tabela 6-6. ** Niezidentyfikowane podjednostek. 1988. Wright.: Cłuaternary structure of enzymes. Wittmann-Liebold B. AR Liss. Rosę CD. 1986 One AD. Schott H: Affinity Chrotnatography. 229:834. Erdmann VA: Advancetl Methods in Protein Microseąuence Analysis. W tabeli 6-6 podano przykłady liczby oraz mas cząsteczkowych protomerów stanowiących czwartorzędowe struktury wybranych enzymów. 1944 to datę. 1980. Plenum Press. PIŚMIENNICTWO Advances in Protein Chemistry. Hydrophobiciiy of amino acid residues in globular proteins. 39:25. Principles that determine the structure of proteins. Academic Press.] Celis JE. Franks F: Characterization of Proteins. Academic Press. .. 189:377. Springer Verlag. Annu Rev Biochem 1984. Czwartorzędowe struktury wybranych enzymów* Enzym (oligomer) Aminotransferaza asparaginianowa serca kury Syn ta za kwasów tłuszczowych wątroby goiębia Fruktozobisfosfataza wątroby królika Aminotransferaza ornitynowa wątroby szczura Karboksylaza propionylo-CoA serca świni LDH serca. / Mol Biol 1986. Lee RM. 1986. R. Bravo R: Two-dimensional Gel Electrophoresis of Proteins.

hemu. 2. 7-1. Badania mioglobiny i hemoglobiny ujawniły istnienie cech struktury wspól nych dla wielu białek. M (ryc. W tetrapirolu 4 pierścienie pirolowe są połączone mostkami tt-metinowytni. że cyjanek i tlenek węgla stanowią śmiertelne zagrożenie. katalaza. PhD ZDOLNOŚĆ MIOGLOBINY I HEMOGLOBINY DO MAGAZYNOWANIA I TRANSPORTU TLENU WIĄŻE SIĘ Z OBECNOŚCIĄ PROSTETYCZNEJ GRUPY HEMOWEJ I JONU ŻELAZAWEGO Grupą proste ty czną mioglobiny i hemoglobiny jest hem. V. Pirol. transporcie elektronów oraz fotosyntezie. takich jak niedo-krwistośc sierpowata (wynik zmienionych właściwości powierzchniowych podjednostki p hemoglobiny) i taJasemie (przewlekłe dziedziczne choroby hemolityczne. cykliczny tetrapirol nadający tym białkom zabarwienie czerwone. Funkcja biologiczna cyto- . W hemie w pozycjach p znajdują się grupy metylowe (M). Ryc. a stabilizacja struktury czwartorzędowefnieutJenowanej hemoglobiny przez 2.7 WPROWADZENIE W rozdziale tym omówiono zależność struktury i funkcji na przykładzie mioglobiny i hemoglobiny. charakteryzujące się upośledzeniem syntezy hemoglobiny). jak również istnienie zależności między strukturą a funkcją. ponieważ uniemożliwiają fizjologiczną funkcję odpowiednio oksydazjŁ cytocJLrpmowei-J^hemoglobiny. W centrum tego układu znajduje się atom żelaza w formie jonu żelazawego (Fe2+ ). M. 7-2). w których grupą prostetyczną jest tetrapirol zasocjowany z jonem metalu są cytochromy (Fe2+ i Fei+). tworząc płaski układ cykliczny (ryc. Podstawniki w pozycjach P pierścieni ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Białka hemowe biorą udział w transporcie i magazynowaniu tlenu. P. P. V. winylowe (V) i pfbpionianpwe (P) ułożone w następującej kolejności: M. Białka: mioglobina i hemoglobina Victor W. Badania wykazały. w jaki sposób struktura białek decyduje o ich funkcji biologicznej. np.3-bisfosfoglicerynian (BPG) stanowi podstawę mechanizmów choroby górskiej i adaptacji do dużych wysokości. białek nie tylko bardzo istotnych fizjologicznie.3-dioksygenaza tryptofanowa oraz chlorofil (Mg2+ ). Węgle a fączą się za pomocą mostków metinowych tworrac cykliczny tetrapirol. lecz także obrazujących. Rodwell. n pirolowych określają rodzaj pochodnej tetrapirolu. M. Przy węglach p występują podstawniki charakterystyczne dta swoistych tetrapiroli. Ponadto umożliwiły one poznanie molekularnych podstaw chorób genetycznych. 7-1). Innymi białkami.

w przybliżeniu kulistą cząsteczką o wymiarach 4. Niemniej jednak jej koordynacyjne Fe 2+ są usytuowane prostopadle. Trp i Tyr). Poszczególne aminokwasy określa się za pomocą litery oznaczającej hełiks. 1964). pierwsze białko. Poza 2 resztami his-tydynowymi. E. Reszty aminokwasowe. W warunkach niedoboru tlenu (np. W modelu zaznaczono wyłącznie węgle s. wewnątrz cząsteczki mioglobiny znajdują się wyłącznie aminokwasy niepolarne (np. węgle most 4 + ków metinowych i atom żelaza Fe' leżą praktycz nie w jednej płaszczyźnie. którego strukturę rozszyfrowano rentgenograficznie. w różnych heliksach) ze względu na ułożenie przestrzenne łańcucha polipeptydowego mogą znajdować się blisko . Model mioglobiny opracowany na podstawie analizy rentgenograficznej. Piąte i szóste wiązanie nu. Utlenowana mioglobina mięśni stanowi rezerwę tlenu Fnnk^pt iT iinplrthiTiy jftst ma^Tynnwfinie t1f»- nu w mięśniach. t.r w: The Proteins. jest bogata w ot-heliks Mioglobina jest silnie upakowaną. Odległe w rozumieniu struktury pierwszorzędowej reszty aminokwasowe (np. W przeciwieństwie. reszcie w heli ksie F zidentyfikowanej jako histydyna. w przypadku mioglobiny i hemoglobiny utlenienie Fe2+ wiąże się z utrat -A przez te białka ich aktywności biologicz-nej. Phe i Met). a niepolarne wewnątrz cząsteczki mioglobiny Mioglobina jest to pojedynczy łańcuch poli-pęptydowy o masie cząsteczkowej 17 000 zbudowany zejj_5J)reszt aminokwasowych rozmieszczonych w "cKaraktery styczny dla białek globularnych sposób.5 x2. 7-3).5x3. które one łączą. [red]. Pierścienie pirolowe. biorącymi udział w wiązaniu tle- Ryc. 2. Thr. Neurath H. Poza dwoma wyjątkami reszty polarne znajdują się na zewnątrz. 7-3. wyd. Academic Press. Licząc od N-końca odcinki helikalne oznacza się kolejnymi literami od A do H. Na uwagę zasługuje rodzaj podstawników przy węg lach P pierścieni piroiowych. Leu. 7-2. natomiast fragmenty między helikalne literami 2 odcinków helikalnych. 2. w przypadku intensywnych ćwiczeń fizycznych) tlen utlenowanej miogiobiny jest wykorzystywany w mitochondriach mięśni do syntezy ATP na drodze fosfcrylacji oksydacyjnej. Zewnętrzna cześć cząsteczki białka jest polarna. znajdując się nad i pod płaszczyzną hemu. struktura jest nieregularna i wykazuje brak symetrii. w którym dana reszta występuje. które są zwróco ne na zewnątrz cząsteczki mioglobi ny. chromów wynika z utlenienia i redukcji atomu żelaza. Na przykład „His F8" odpowiada 8. centralnie położony atom zela2a oraz polarne łańcuchy boczne. Okojo 75% ^"^nyfia wy^t^ry^\yfgarnie R prąwnslfi -^tiiyrh a-heiiksów o długości 7—20 aminokwasów. oraz liczby wskazującej jej pozycję od końca N w tym heliksie. są skierowane swoją niepolarną częścią do wnętrza częsteczki. a wnętrze — niepolarne.5 nm(ryc.BIAŁKA: MJOGLOBtNA f HEMOGLOBINA / 71 Ryc. zawierające zarówno grupę polarną. jak i niepolarną (np. Mioglobina. Hem. (Reprodukcja za zgodą z: Dickerson R. Val.

W przy- His dystalna (B7) Ryc.. His praksymalna (F8) Pierwszorzędowa struktura a po mioglobiny zapewnia prawidłowe upakowanie białka w obecności hetnu Przekształceniu mioglobiny w pozbawioną hemu apomioglobine. 7-4). z wyjątkiem His_F_8 j. A. że struktura pierwszorzędowa białka determinuje jego strukturę drugo.His Ę7. 7-4).01 nm(0. Drugorzędowa i trzeciorzędowa struktura mioglobiny w roztworze ściśle odpowiada strukturze mioglobiny krystalicznej.l A). (Reprodukcja za zgodą z: Harper H. określaną mianem histydyny dystalnej. 7-3). Atom żelaza umiejscowiony nieco poza płaszczyzną hemu przesuwa się w jej kierunku po związaniu tlenu W mioglobinie pozbawionej tlenu atom żelaza jest wysunięty o ok. Drugi atom tlenUj w stosunku do płaszczyzny hemu. Polarne. 0. Usunięcie mocznika poprzez dializę i dodanie hemu przywraca całkowicie strukturę helikalną. Physiologische Chemie. i wsp. Skutkiem tego zjawiska jest zmiana konformacji części białka.5. ________________________________ padku utlenowanej mioglobiny. Wykazują one identyczne widma absorpcji. a zawartość cc-heliksów w strukturze mioglobiny w roztworze (oznaczona za pomocą dyspersji skręcalności optycznej i dichroizmu kołowego) jest porównywalna z zawartością ujawniony przez analizę rentgenograficzną. towarzyszy zmniejszenie zawartości struktury a-helikalnej. Po drugiej stronie płaszczyzny hemu w stosunku do His F8 znajduje się His E7. Histydyny F8 i E7 odgrywają unikatową rolę w wiązaniu tlenu przez mioglobinę W mioglobinie grupa hemowa znajduje się w zagłębieniu między heliksem E i F (ryc. W reakcji tej istotną rolę odgrywają pierścienie imidazolowe 2 reszt histydynowych globiny. w stronę płaszczyzny grupy pro-stetycznej.3 A) poza płaszczyznę hemu w kierunku His F8. która jednak nie zajmuje szóstej pozycji koordynacyjnej żelaza (ryc. jest przyłączony natomiast pod kątem 121 stopni z dala od histydyny dystalnej (ryc. otaczają go reszty niępolarne. jak na przykład histydyna F8 (proksyma-lna) i histydyna E7 (dystalna) {ryc. propionianowe łańcuchy boczne hemu są skierowane na zewnątrz cząsteczki mioglobiny. 7-4. a w obecności Fe2+ aktywność biologiczną (wiązanie tlenu). Atom żel aza piąj^mwiąza niemkoordvnacvjnvm wiąż esie z pierścieniem imidazoTowym His F8 określanej mianem histydyny proksymalnej (ryc. łączące się z żelazem he mow ym. pozycje koordynacyjną. 7-5). 7-3). 0. że informacja zawarta w strukturze pierwszo-rzędowej apomioglobiny jest odpowiedzialna za swoiste upakowanie białka w obecności hemu.03 nm (0. gdzie. Stwierdzenie. zajmuje szósta. 1975).i trzeciorzędową okazało się być uniwersalne. żelazo jeśT~ wy sunięte poza płaszczyznę hemu tylko ook. Około 25 000 razy silniej niż tlen do wyizolowanego hemu wiąże się tlenek węgla (CO). a jego pozostała część znajduje się we wnętrzu białka. obie wiążą tlen. Utlenowaniu mioglobiny towarzyszy więc ruch atomu żelaza. wskutek obniżenia pH do 3. Apomioglobina zmniejsza powinowactwo żelaza hemowego do tlenku węgla W utlenowanej mioglobinie wiązanie między atomem tlenu i Fei+ jest prostopadłe~db płaszczyzny nemu. w którejjjm. Wiązanie tlenu z żelazem hemowym podczas reakcji utlenowania. a w obecności mocznika całkowity jej zanik. Springer-Verlarg. Chociaż CO znajduje się w atmosferze w ii oś- . a w konsekwencji His F8 i reszt kowalencyjnie połączonych z His F8.72 / ROZDZIAŁ 7 siebie. Wskazuje to.

7-5). (ryc. warunkach izotermicznych ma kształt hiperboli Ryc. że O2. Pomimo tego w warunkach fizjologicznych niewieika część mioglobiny (ok.BIAŁKA: MLOGLOBINA I HEMOGLOBINA / 73 O III O c I I KRZYWE DYSOCJACJI TLENOWEJ MIOGLOBINY I HEMOGLOBINY OBRAZUJĄ ICH ODMIENNE FUNKCJE FIZJOLOGICZNE Mioglobina jest białkiem magazynującym. Na uwagę zasługuje zależność stopnia utlenowanra i ciśnienia cząstkowego tlenu w płucach (100 mm Hg). Krzywa dysocjacji tlenowej mioglobi ny. Ryc. Preferowane ułożenie CO przyłączonego do żelaza hemowego jest dla wszystkich 3 atomów (Fe. 7-7. 7-6). _____________ Ryc. Dopiero w warunkach niedoboru tlenu. W naczyniach włosowatych płuc. w których pOj wynosi 100 mm Hg. mioglobina uwalnia związany tlen. tkankach (20 mm Hg) i pracujących mięśniach (5 mm Hg). Kąty wiązania tlenu i tlenku węgla do atomu żelaza hemu w mioglobinie. Preferowane kąty wiązania tlenu i tlenku węgla do atomu żelaza w hemie. nasuwa się pytanie. że CO wiąże się w mniej korzystriejTcbnfiguracji. towarzyszącego dużej aktywności fizycznej. 7-6. mioglobina mogłaby skutecznie wiązać tlen. kiedy pO. Zależność międzypbi i ilością związanego tlenu obrazują graficznie krzywe dysocjacji tlenowej. co zmniejsza siłę wiązania hem-CO o ponad 2 rzędy wielkości. 1%) występuje w formie karboksymioglobiny. Ponieważ jednak wartość pO2 w żyłach i mięśniach wynosi odpowiednio 40 i 20 mrn_Hgj a mioglobina nie oddaje znacznej części związanego tlenu nawet przy ciśnieniu 20 mm Hg nie może ona służyć jako przenośnik tlenu z płuc do tkanek. a nie CO zajmuje szóste miejsce koordynacyjne w żelazie hemu mioglobiny. Powoduje to. do wartości ok. czyli stężenie cząstkowe tlenu) w nąjbliższyjn_gtoczeniu żelaza hemowe^o. Podczas gdy taka orientacja jest możliwa w^przypadku wyizolowanego hemu. który w mitochondriach mięśni jest wykorzystywany do biosyntezy ATP w wyniku fosforylacji oksydacyjnej. . O) prostopadłe w stosunku do płaszczyzny hemu (ryc. 7-7). ciach śladowych. C. w mio-globinie histydy na dystalna stanowi przestrzenną zawadę dla wiązania CO pod tym kątem (ryc. a podczas prawidłowego kata-bótizmu hemu powstają jedynie niewielkie jego ilości. jak to się dzieje. Histydyna dystalna E7 stanowi przestrzenną zawadę dla wiązania CO pod preferowanym w stosunku do płaszczyzny hemu kalem (180°). a nie"transportującym"tlen. w mięśniach spada do 5 mm Hg.llość_przyłączonego do mioglobiny tlenu (wyrażona w „proc entach nasycenia") zakżv od jego stężenia (wyrażonego jako pO2 . 200 razy przewyższającej wiązanie hem-O2. jaką stanowi otoczenie "Fiemu w mioglobinie. 7-5. Dla mioglobiny krzywa dysocjacji tlenowej w. Przyczyną jest przestrzenna zawada.

W przeciwieństwie do mioglobiny. czyli podjednostek (określanych jako a.). przy czym jest ona zawsze większa od wartości pO2 w tkankach badanych organiz* Przyp. spełnia dwie główne funkcje biologiczne.i trzeciorzędowej). jak i p HbA charak teryzuje obecność hydrofobowych reszt aminokwasowych wewnątrz cząsteczki (z wyjątkiem 2 reszt His w każdej podjednostce). To ścisłe podobieństwo. przedmiotem dalszych rozważań są hemoglobiny ludzkie. dodatkowe w stosunku do mioglobiny. przy którym występuje 50% nasycenia O a Wartość P. 7.8. Podobnie jak w przypadku mioglobiny.74 / ROZDZIAŁ 7 HEMOGLOBINA TRANSPORTUJE TLEN. Podobne pod względem długości polipeptydy a (14l) reszt aminokwas owych) i P (146 jeszt aminokwasowych) hemoglobiny A (HftA) są kodowane przez różne geny i mają odmienną strukturę pierwszorzedową. y i 5 hemoglobin ludzkich charakteryzuje duża konserwatyw-ność ich sekwencji. 7-8).5%* Hb całkowitej) = Mioglobina i podjednostki P hemoglobiny mają praktycznie identyczną strukturę drugorzędową 1 trzeciorzędową Pomimo różnic w rodzaju i liczbie aminokwasów. steros — przestrzeń) hemoglobiny stanowią ponadto model do zrozumienia innych białek allosterycznych. Najczęściej występujące hemoglobiny mają następujący skład tetrame-ru: HbA j (podstawowa hemoglobina prawid łowa u ludzi dorosłych) = ąj^. .o jest różna dla różnych orga nizmów. To kooperatywne wiązanie tlenu z hemoglobiną jest właściwością pozwalającą na wiązanie maksymalnej ilości O2 w płucach i uwalnianie maksymalnej ilości O3 w tkankach (ryc. W przeciwieństwie. Czwartorzędowa struktura he moglobiny jest odpowiedzialna za nowe. jest tetramerem składającym się z 2 par identycznych łańcuchów polipeptydo-wych. hemogtobina jest tetramerem Hemoglobina w odróżnieniu od jednołańcu-chowej mioglobiny nie mającej struktury czwartorzędowej. Mimo że biochemia porównawcza hemoglobin kręgowców jest bardzo interesująca. tłum. HBS ^hemoglobina sierpowatych krwinek czerwonych) = <x2S2. a hydro filowych na zewnątrz cząsteczki. odpowiadająca ciśnieniu cząstkowemu tlenu. p. właściwości. 2. Nawet występowanie 7 a nie 8 odcinków helikalnych w łańcuchu P nie zmienia zasadniczego podobieństwa strukturalnego tych polipepty-dów. DWUTLENEK WĘGLA I PROT ONY MIĘDZY PŁUCAMI I TKANKAMI Hemoglobina. ^^(hemo globina płodowa) = a2Y2. KONSEKWENCJĄ CZWARTORZĘDOWEJ STRUKTURY HEMOGLOBINY SĄ JEJ WŁAŚCIWOŚCI ALLOSTERYCZNE Właściwości poszczególnych hemoglobin są prawidłowością wynikającą z ich struktury czwartorzędowej (jak również drugo . zarówno podjednostki ot. a jej krzywa dysocjacji tlenowej ma kształt sigmoidalny (ryc. mioglobina i łańcuchy polipeptydowe P HbA wykazują praktycznie identyczną strukturę drugorzędową i trzeciorzędową. zawarta w erytrocytach kręgowców. 1) przenosi O2 z płuc do tkanek i 2) przenosi CO2 i protony z tkanek do phic w celu wydalenia. Przyłączenie O2 przez jeden z hemów ułatwia wiązanie kolejnych O2 przez pozostałe grupy hemowe. Właściwości allosteryczne (gr. jest przynaj mniej w części wynikiem substytucji aminokwasów o podobnych właściwościach i równoznacznych pozycjach w strukturze pierwszo-rzędowej mioglobiny i podjednostki P HbA. Uttenowaniu hemoglobiny towarzyszy wsunięcie żelaza w płaszczyznę hemu oraz zmiana konformacji sprzężonej apoproteiny wywołana przemieszczeniem histydyny proksymalnej Tetramcryczna hemoglobina wiąże 4 cząste-czkftlenu (hem każdej podjednostki wiąże jedną cząsteczkę tlenu). HbA2 (hemoglobina prawidłowa u ludzi doros- łych stanowiąca ok. które warunkują jej unikatową funkcję biologiczną i pozwalają na jej precyzyjną regulację. Miarą powinowactwa hemoglobiny do tlenu jest wielkość Pso. 7-8). dotyczące również umiejscowienia hem u i odcinków helikalnych. allos — inna. łańcuchy p. S itd.

pojawiająca się więc w tym okresie życia płodowego. jest zbudowana według wzoru d 2 y . 1978). relaxed .]. {Zmodyfikowana i reprodukowana za zgodą z: Stryer L: Biochemistry. B. w naczyniach włosowatych — 20 mm Hg. wydajności dostarczania tlenu. Fredrickson D. B. a łańcuch e — podjednostka7. Hemoglobina F. 7-9. Freeman. Ciśnienie cząstkowe tlenu w krwi tętniczej wynosi ok. minimum niezbędne dla funkcji cytochromów — 5 mm Hg. wyd. Utlenowamu hemoglobiny towarzyszą zmiany konformacji białka PrzyJaszernu O2 towarzyszy rozerwanie wiązań poprzecznych pomiędzy końcami karbo-ksylowymi wszystkich 4 podjednostek hemoglobiny (ryc. 1981). 2. Pod koniec pierwszego trymestru ciąży łańcuch £ zastępuje podjednostka et. w porównaniu z pojedynczymi łańcuchami. (Zmodyfikowana i reprodukowane za zgodą z: StanburyJ. 7-10. elektrostatyczne wiązania zostają rozerwane. S 1 i/ \ / 8 V ' 1 1 . Hemoglobina 1. Ryc. 7-10 i 7-11).. ________________________________ go-.i \ / s / 6 15° Postać R ■~~_______________ -■ Postać T Rvc. Podjednostka % której synteza rozpoczyna się w trzecim trymestrze ciąży. 100 mm Hg. Ta różnica w powinowactwie Hbl i HbA do tlenu umożliwia HbF pobieranie tlenu od HbA w obrębie łożyska. mów.Wyngaarden J. MIOGLOBINA I HEMOGLOBINA / 75 20 140 40 60 80 100 120 Ciśnienie cząstkowe tlenu (mm Hg) Utlenowana krew _ opuszczająca płuca Ryc.. Na diagramie para a. para at2/P2 przesuwa się również nieco w kierunku osi.1 Krzywedysociacjitlenowej hemoglobiny i mioglobiny. trzecio. W czasie przejścia postaci T w postać R hemoglobiny jedna para podjednostek (a2/f>2) obraca się o 15° w stosunku do drugiej pary (a1/fl]).S. czego dobrym przykładem jest ludzka hemoglobina płodowa (HbF)./^ utrzymująca się w stałej pozycji jest niezaciemniona. Odtlenowana krew powracająca z tkanek 7-8. Połączenie łańcuchów polipeptydo-wych w strukturę tetrameryczną (hemoglobina) pozwala na zwiększenie. Wiązania poprzeczne międ2y podjednostkarni oraz w obrębie podjednostek nieutleno wanej hemoglobiny. Ponieważ oś obrotu jest niewspółśrodkowa. Po porodzie HbF przestaje właściwie spełniać swoją funkcję ponieważ jej duże powinowactwo do O2 utrudnia jego oddysocjowywanie w tkankach. Czwartorzędową strukturę częściowo utleno-wanej hemoglobiny określa się jak o stanT(ang. McGraw-Hill. wkrwiżylnej—40 mm Hg. co powoduje zmiany w dru- cc.4. podczas gdy dla HbF = 2(1 mm Hg. a para a2/P: dokonująca obrotu i przesunięcia jest zaciemniona. wyd.BIAŁKA. a całkowicie utlenowanej hemoglobiny (HbOj) jako stan R (ang. taut — naprężony). Jedna para podjednostek a/P obraca się w stosunku do drugiej pary a/&\ w wyniku czego następuje zbliżenie podjednostek tetramem i zwiększenie powinowactwa hemów do tlenu (ryc. Najwcześniej w rozwoju osobniczym człowieka są syntetyzowane łańcuchy £ i e. całkowicie zastępuje łańcuch y dopiero kilka tygodni po porodzie. [red.i czwartorzędowej strukturze białka. Wartość P50 dla HbA = 26 mm Hg. Podczas utlenowania te niekowalencyjne. 7-9). The Metabolic Bas/s of Inherited Disease.

239:92). F. Am. ponieważ są one zbyt nietrw'ałe. 7-12). 1978. ___________________ Podjednostka f)2 Utlenowani e (postać R) Postać T Postać R Ryc. gdzie forma T wykazuje mniejsze powinowactwo do stibstratu. Przejście postaci T w postać R zwiększa prawdopodobieństwo utlenowania każdego z 4 hemów. lecz dokonuje się wraz z utlenowaniem kolejnych hemów. dwutlenek węgla. F./p. AspG1(94! Ryc.: Hemoglobin structure and respiratory transport. Utlenowanie hemoglobiny prowadzi do zmian konformacyjnych w bezpośrednim otoczeniu grupy hemowej Podczas utlenowania hemoglobiny atomy żelaza (Mace ok. Sci. Przesunięcie zazębiających się obszarów powoduje zmianę miejsc oddziały wań i „przełączanie" jednych wiązań wodorowych na inne. Im większe stężenie tych czynników. Naturę 1971. BPG.76 / ROZDZIAŁ 7 — rozluźniony) (ryc. Schemat nie zawiera całkowicie utłenowanej cząsteczki w postaci T oraz całkowicie nieutlenowanej cząsteczki w postaci R. [Dec]. 7 -13). Stopniowe przyłączanie tlenu powoduje pękanie (linie cienkie) i osłabianie (linie wężykowate) wiązań poprzecznych łączących podjednostki w postaci T. Zmiany oddziaływań w obrębie ot.06 nm poza płaszczyzną hemów w nieutlenowanej hemoglobinie) wsuwają się w płaszczyznę hemów. Przejście między tymi dwoma postaciami pozostaje pod wpływem różnych czynników. TyrC7| «) Pod jednostka /)t Odtlenowanie (posiać T) Podjednostka a.: Molecular pathology of human hemoglobin: stereochemical interpretation of abnormal oxygen affinities. Przekształcenie to nie następuje z chwilą przyłączenia określonej liczby cząsteczek tlenu. 232:408). 7-11. pociągając za sobą histydynę proksymalną (F8) i połączone z nią reszty aminokwasowe (ryc. Symbole R i T są również używane w celu określenia czwartorzędowej struktury enzymów allosterycznych. takich jak: protony. aby istnieć w znaczącej liczbie. 7-12. chlorki. tym więcej tlenu musi zostać związane. 0. ___________ . (Zmodyfikowana i przerysowana za zgodą z: Perutz M. (Reprodukcja za zgodą z: Perutz M. aby zapoczątkować przekształcenie. Pozostałe wiązania mają charakter niepolarny. podczas utlenowania.

7-14.2H Oprócz transportu tlenu z płuc do tkanek. w wyniku przyłączania tlenu. 1981). 7-15. W płucach.^dąiŁ_CQs_ w ilości stanowiącej~oJć7l5% CO2 transportowanego . Nieutlenowana hemoglobina wiąże protony i transportuje je do płuc. usuwany w procesie oddychania. skąd jest on usuwany podczas oddychania. 7al1?iB[l ffl jnterakcji hem-hem. . przekształcany przez dehydrataze węglanową do dwutlenku węgla usuwanego w procesie oddychania. Bezpośrednio po odłączeniu tlenu. Tworzenie kwasu węglowego pod wpływem dehydratazy węglanowej i jego dysocja-cja do jonu wodorowęglanowego i protonu. następuje uwalnianie protonów. Efekt Bohra. Efektu Boh ra nie obserwuje si ę w przypadku mioglobi -ny.BIAŁKA: MIOGLOBINA I HEMOGLOBINA / 77 Hlslydyna FB HeliKs F Odpychania ' przestrzenne I Płaszczyzna nam u przed szkodliwym wpływem zwiększenia kwasowości krwi. tworząc kwas węglowy. który dysocjuje do wodorowęglanu i protonu na skutek przesunięcia równowagi reakcji w kierunku dysocjacji (ryc. Funkcję układu buforowego. Ponadto z chwilą za"SBsorbtyw"ania COj przez Ićrew dehydrataza węglanowa erytrocytów katalizuje utworzenie kwasu węgiowe-go. W płucach natomiast zachodzi zjawisko odwrotne. Razem z atomem źeiaza przemieszcza się histydyna F8 i związane z nią reszty aminokwasowe." Cykl Ryc. który pod wpływem dehydratazy węglanowej przekształca się w CO2. łączeniu 4 cząsteczek tlenu z hemoglobiny towarzyszy wiązanie 2 protonów. pełni m. 7-14). przyłą czenie tlenu do hemoglobiny powoduje uwolnienie protonów. Podczas utlenowania atom żelaza wsuwa się w płaszczyznę hemu.+ Ryc. Stad wiązanie tlenu zwiększa wydychanie CO2. zabezpieczającego organizm Po uwolnieniu tlenu w tkankach hemoglobina transportuje dwutlenek węgla i protony do płuc trlkarboksylowych (Krebsa) Ryc. wyd. To odwracalne zjawisko nosf nazwę efektu Bohra (ryc. co. Powstający w tkankach dwutlenek węgla laczy się z wodą. kwasów (Buforujące działania — ------------. hemoglobina bierze udział w przenoszeniu COj z tkanek do płuc.hemoglobiny) Płuca 40 JD. cząsteczka hemoglobinjL.-+ H+ kooperatywności wiązania tlenu. hemoglobina. 2. które łącząc się z jonem wodorowęg-lanowym tworzą kwas węglowy. 7-l5)7EfekTBohTa jest właściwością Wydychania Tkanki 2 HC O . 7-13. (Zmodyfikowana i reprodukowana za zgodą z: Stryer L: Biochemistry. czyli HCO. który dysocjuje do protonu i jonu wodo rowęglanowego._QJL-. pj charakterystyczną dla tetramerycznej hemo globiny. Uwolnione-prolony łączą się z wodorowęglanem. tj.in. Freeman. tworząc kwas węglowy.

w n aczyni acF ) z 1. Odtworzenie wiązań poprzecznych sprzyja wiec uwalnianiu łferm z. ufleno'-wanej (postajLKLJiamo. /większenic stężeniajworpntm.: X-ray diffraction siudy of binding 2.globiny. 7-17. tj. Uogólniając.3-diphosphoglycerate to human deoxyhemoglo-bin. Rozmiar tej wnęki jest odpowiedni dla BPG tylko w przypadku postaci T.3-bisfosfoglicerynianu o-op \ Ryc. 7-16. 237:146). będącego metabolitem pośrednim glikolizy. pjaslaci T hemoglobiny wymaga przyłączenia protonów do reszt HC3 łańcuchów p. (BPG). Sa one głównie uwalniane z atomów N pierścieni imidazolowych C-końcowych reszt his-tydyny łańcuchów P HC3 (146). oiwnrrer protonów w tkankach ułatwia więc tworzenie wiązań poprzecznych na skjJteYprotonacji końcowych/reszt Hisw pod-jednostkach p. BPG oddziałuje z 3 dodatnio naładowanymi grupami każdego z łańcuchów fi. u su wan y p kn m. twofzą-ćycn się pomiędzy atomami tlenu BPG i dodatnio naładowanymi resztami Val NA1 (grupy aminowe N-koricowe). Struktura 2. stabilizujące strukturę T W warunkach niedoboru tlenu w tkankach zwiększa się zawartość 2.3-bisfosfogIicerynianu (BPG) (ryc. W centralnej wnęce cząsteczki nieutlenowanej hemoglobiny 2. (Reprodukcja za zgodą z: Arnone A. o .3-bisfosfoglicerynianu. Sposób wiązania 2.3-bisfosfogltcery-nianu z nieutlenowaną hemoglobiną człowieka. BPG wiąże się z hemoglobiną w stosunku 1 cząsteczka BPG na tet-rameryczną cząsteczkę hemoglobiny. BPG przyłącza się za pomocą wiązań poprzecznych.3-bisfosfoglicery niań (BPG) tworzy wiązanie poprzeczne. Lys EF6 oraz His H21 łańcuchów p (ryc. znajdująca się w centrum cząsteczki hemoglobiny. kiedy przestrzeń między heliksami H łańcuchów p jest wystarczająco duża.JJOticS^gdy zwiększenie stężenia tlenu powoduje odłączenie protonów. Natomiast podczas odłączania tlenu tworzenie wiązań poprzeczaych. Zależność tęorj-razuje przesunięcie krzywej dysocjacji tlenu na prawo w wyniku zwiększenia zawartości jonów wodorowych (protonów). BPG stabilizuje w ęglowy. 7-15). 7-16). Naturę 1972. a miejscem wiązania jest przestrzeń między 4 podjed-nostkami. Związek ten tworzy się Ryc. wtedy.78 / ROZDZIAŁ 7 Rozerwanie wiązań poprzecznych podczas przyłączania tlenu do hemoglobiny w postaci T dostarcza protonów odpowiedzialnych za efekt Bohra Protonv_odpowiedzialne za elekt Bohra powstają w wyniku rozerwania \ i a&łjl „poprzecznych podczas przyłączania tlenu do postaci T. 7-17). u su way p włosowatych pęcherzyków nłucnych fryc. powoduje odjacze-nSjttnu. Uwolnione pmtnny pye kształcą ją wodorowęglan w kwaś" w ęglo wy.

.więc postać T lub nieutlenowa ną postać hemoglobiny przez tworzenie wiązań poprzeczn ych w obrębie łańcuchów p oraz dostarcza dodatkowe wiązania poprzeczne . ponieważ zamiast His resztą H2T w łańcuchu y hemoglobi ny płodowej jest seryna. które muszą ulec zerwaniu przy przechodze niu postaci T w postać R. Wiązani e BPG z hemoglobi ną płodową jest znacznie słabsze niż z hemoglobi ną Judzi dorosłych. która nie tworzy wiązań poprzeczn ych z BPG.

hemoglobina Chesapeake). wpływając decydująco na jej funkcje biologiczną w odpowiedzi na sygnały środowiska. reszty 6 w łańcuchu (3 przez ^al. W hemoglobinach typu M proksymalna lub dystalna reszta histydyny w podjednostkach ot lub ji jest zastąpiona resztą tyrozyny Zastąpienie proksymalnej lub dystalnej histydyny resztą tyrozyny przyczynia się do stabilizacji żelaza hemowego w formie Fe 3+. „Lepkie miejsca" występują zarówno w utlenowanej. to jej przyłączenie do hemoglobiny S uniemożliwia dalsze wy-dhiżanie polimerów na skutek braku na jej . które zniekształcają erytrocyty „Lepkie miejsca" nieutlenowanej hemoglobinySmogą łączyć się z miejscami komplementarnymi innej cząsteczki nieutlenowanej hemoglobiny. zmniejszenie powniowaćTwa do tlemi i zniesienie efektu Boh-raTNatomiast w przypadku wariantów dotyczących łańcuchów P efekt Bohra jest zachowany. Stan. Obecność hemu w formie żelazowej nie wiążącej 02 powoduje met hemoglobinemię. Utrzymanie hemoglobiny S w postaci utlenowanej lub zmniejszenie do minimum jej stężenia w postaci nie utlenowanej zapobiegałoby tworzeniu się polimerów. Poniżej opisano kilka. jak i nieutlenowanej postaci hemoglobiny S. ZIDENTYFIKOWANO KILKASET MUTANTÓW HEMOGLOBINY WWIĘKSZOŚCI NIE OBJAWIAJĄCYCH ZABURZEŃ FUNKCJI Mutacje genów kodujących łańcuchy ot lub P mogą wpływać na biologiczną funkcje hemoglobin. które sprzyjają tworzeniu się po staci R charakteryzują się zwiększeniem powino- wactwa do tlenu (np. 12 560 J/mol (3000 cal/mol). stabilizując strukturę R hemoglobiny. Podobnie bowiem jak w przypadku methemoglobiny A. Interesujący. 7-18). w którym w wyniku mutacji następuje zaburzenie funkcji biologicznej hemoglobiny określa się mianem hemoglobino-pata. jest fakt. a tym samym sierpowatości krwinek. Oddziaływania te powodują polimeryzację nieutlenowanej hemoglobiny S. Są one niedostępne w hemoglobinie utlenowanej (ryc. Chociaż nieutlenowana hemoglobina A zawiera miejsca komplementarne do „lepkich miejsc" występujących w utlenowanej i nieutlenowanej hemoglobinie S. że forma żelazowa hemoglobiny S (methemoglobi-na S) nie tworzy polimerów. IMieutlenowana hemoglobina S może tworzyć włókna.BIAŁKA: MIOGLOBINA I HEMOGLOBINA / 79 BPG ma więc mniejszy wpływ na stabilizację formy T w przypadku hemoglobiny płodowej. która pro tlenu wadzi do policytemii (zwiększenie liczby erytrocytów). Zastąpienie polarnego kwasu glutaminowego niepolarną waliną powoduje powstanie na powierzchni łańcucha P „lepkich miejsc". nie ma ich n^ b T glojbinic: AJJ koTei na powierzchni hemoglobiny nieutlenowanej występują miejsca komplementarne do „lepkich miejsc". W hemoglobinie Sj^ęsztŁ Dostarczanie wskutek tego zbyt małej ilości l do tkanek powoduje hipoksje. Przejście postaci T w postać R hemoglobiny i odwrotnie jest wyzwalane przez ruch żelaza do wewnątrz i na zewnątrz płaszczyzny układu por-firynowego. W przypadku wariantów hemoglobin M dotyczących łańcuchów a obserwuje się przesunięcie równowagi przejścia R-T w kierunku formy T. Niewielka zmiana pozycji Fe2+ w stosunku do płaszczyzny układu po-rfirynowego indukuje więc znaczne zmiany w konformacji hemoglobiny. gl j^ęs glutaminowego w pozycji 6 łańcucha {> jest zastąpiona resztą waliny Hemoglobina S powstaje w wyniku zastąpie-uiśLCjju A2 (ó)p\ tj. powinowactwo do tlenu. że polimeryzacji ulega postać T hemoglobiny S. Mutacje. wytrącające się agregaty zniekształcające erytrocyty (erytrocyty przybierają kształt sierpowaty). odpowiedzialne za ich liżę i inne objawy kliniczne. na skutek tworzenia przez niego trwałego połączenia z anionem fenolanowym Tyr. jon żelazowy pozostaje w płaszczyźnie układu porfiryno-wego. odpowiadając za jej kontakty z wodą. spośród kilkuset znanych (w większości łagodnych). mutantów hemoglobin Judzkich o zmienionej funkcji biologicznej. Jest bowiem wiadomo. Przejście to jest uruchamiane przez czynniki oddziałujące przestrzennie i elektro-statycznie przy nakładzie energii ok. ponieważ nie ulega zakłóceniu przejście R-T. chociaż nie do zastosowania terapeutycznego. co powoduje jej większe w porównaniu z hemoglobiną ludzi dorosłych. Reszta A2 (Glu lub Val) znajduje się na powierzchni cząsteczki. w wyniku czego powstają długie.

211:265. II: A new understanding of sickle celi emerges. a e Nieutlenowana A Nieutlenowana S Ryc. 7-19). Science 1981. Przyłączenie nieu-tlenowanej hemoglobiny A do hemoglobiny S zarówno w formie R. Wydłużanie polimerów przerywa nieuttenowana hemoglobina A nie zawierająca „iepkich miejsc". powierzchni „iepkich miejsc" sprzyjających dalszemu wiązaniu (ryc. l l l l l l l l l l l W.80 / ROZDZIAŁ 7 Utleń owa na A Nieutlenowana A U tlen owa na S Nieutlenowana S a. Włókna te deformują erytrocyty tak. (Reprodukcja za zgodą z: Maugh T._wyniku agregacji nieutlenowanej hemoglobiny S tworzą się włókna o helikalnej strukturze. 2. Wywołuje to często groźną w skutkach niedokrwistość. Freeman. Copyright © 1981 by the American Associatiort for the Advancement of Science). 7-20). Talasernie są niedokrwistościamj charakteryzującymi się upośledzeniem syntezy łańcuchów cc lub p hemoglobiny W talasemiach zmniejsza się synteza łańcuchów a (a-talasemie) lub łańcuchów p (fi-ta-lasemie) hemoglobiny.2 nm RyC-7-19. Proponowana helikaIna struktura włókna utworzonego w wyniku agregacji nieutlenowa-nej hemoglobiny S. że przybierają ońlTEsżtałt sieTpowaty (ryc. 7-18). (Zmodyfikowana i reprodukowana za zgodą z: Stryer L: Biochemistry. . Komplementarność oddziałujących powierzchni powoduje faczenie się n te utleń owa n ej hemoglobiny S w polimery. w których każda cząsteczka hemoglobiny oddziałuje z 4 przylegającymi cząsteczkami (ryc. 6. Schemat przedstawiający „lepkie miejsca" (A) w hemoglobinie S i ich „receptory" wnieutlenowanej hemoglobinie A i S. Krwinki te wykazują zwiększoną podatność do hemolizy w czasie przechodzenia przez zatoki śledzionowe. jak i T stanowi barierę do dalszej polimeryzacji. Wyniki badań ostatnich lat wniosły duży wkład do naszej wiedzy o molekularnych mechanizmach odpowiedzialnych za talasernie. 1981). 7-18. wyd.

Beaudet AL.175: 159. and Ciinical Aspects. Zamiana T na A powoduje. 1985. In The Metabolk Basis of InheritedDisease. Science 1985. Faloona F. Obraz erytrocytu prawidłowego (A) oraz sierpowatego (B)w skaningowym mikroskopie elektronowym. Gholson MA. 6 — Biochemia . PIŚMIENNICTWO Bunn HF. 6th Ed. Saiki RK.BIAŁKA: MI0GL0B1NA I HEMOGLOBINA / 81 Ryc. 7-20. Weatherall DJ. Erlich HA.316:ó56. Dickerson RE. Obserwowane różnice strukturalne są wynikiem zmiany w obrębie łańcuchów (i będącej skutkiem mutacji punktowej w DNA. McGraw-Hill. Wartti JA. Schacter L. Gordon EM. Arnheim N. Forget BG: Hemoglobin: Molecular.74 angstrom resolution. Perutz MF. Sly WS. FASEB J 198S. Saunders. Geis I: Hemoglobin. Wood WG: The hemoglobinopathies. Klein BL: Altered araount and activity of superoxide dismutase in sickle celi anemia. że w łańcuchu {J zamiast kwasu glutaminowego znajduje się walina. Scharf S. dynamics. Friedman JM: Structure. Embury SH.2:237.37:36[. p. Valle D (editors). New Engl J Med 1987. 1983. Anmt Rcv Med 1986. Serwer CR. 2281. Fourme R: The crystal structure of hunian deoxyhemoglobin at 1. Science. Clegg JB.230:1350. Saiki RK. and reactivity in hemoglobin. Benjamin/Cum-mjngs.228:1273. Higgs DR. Arnheim N: Enzymatic amplification of beta-globin genomic: seąuences and restriction site analysis for diagnosis of sickle-cell anemia. Embury SH: The ciinical pathology of sickle-ceil disease. Golbus M. J Mol Biol I984. Horn GT. Erlich HA: Rapid prenatal diagnosis of sickle celi anemia by a new method of DNA analysis. Scharf SJ. MuBis KB. Prasad A. 1989. Shaanan B. Fermi G. 1986. Gene-tic.

Określano je jako dehyd-rogenązyjOksydazY^dekąrbok^ylazy. 2. Pomiar aktywności takich enzymów w osoczu staje sie integralną częścią diagnozowania ważnych zaburzeń (np. Gdy komórki są uszkodzone (np. a~nydrolizujące białka -—. dawano nazwy wskazujące na typ katalizowanej reakcji chemicznej. a każda z nich ma 4—13 podklas.8 Enzymy: właściwości ogólne Victor W. ale po ich zakończeniu powracają do stanu pierwotnego.: lipos) lipazami. że nazewnictwo i klasyfikacja enzymów na podstawie typu reakcji chemicznej i mechanizmu reakcji może integrować informację z różnych obszarów metabolizmu. Reakcje i katalizujące je enzymy tworzą 6 klas. prawie wszystkie enzymy są katalizatorami białkowymi.COj-l+ NADH + H+ oznacza się 1. System nomenklaturowy podany przez Międzynarodową Unię Biochemiczną (IUB). enzym katalizujący reakcję L-jabłczan + NAD+ = pirogronian -I. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Enzymy czynią możliwym życie na Ziemi i stąd łączą wiele dziedzin nauk biomedycznych. druga — określa substrat lub substraty. Rodwell. przez ograniczenie dopływu krwi lub przez zapalenie). jest niedwuznaczny. 3. które katalizują podobne reakcje. wówczas pewne enzymy przechodzą do osocza.1. może być podana w na wiasach. na które one działają.1. np. Enzymologia diagnostyczna jest dziedziną medycyny obejmującą wykorzystanie enzymów w diagnostyce. Nazwa enzymu składa się z 2 części.37 L-jabł czan: NAD+ oksydoreduktaza (dekarboksylująca). jeśli jest potrzebna do wyjaśnienia reakcji. Pierwsza. wskazuje na typ katalizowanej reakcji. mimo że jest złożony. Główne zasady systemu IUB są następujące: 1. Pewne choroby (wrodzone wady metabolizmu) są spowodowane genetycznie uwarunkowanymi nieprawidłowościami w syntezie enzymów. SYSTEM MIĘDZYNARODOWEJ UNII BIOCHEMICZNEJ (IUB) KLASYFIKUJE ENZYMY WEDŁUG TYPU I MECHANIZMU REAKCJI Początkowo nazwy enzymów tworzono przez dodanie końcó wki -aza do nazwy substratów. rozkładające tłuszcze (gr. W przeciwieństwie do katalizatorów niebiał kowych (H+. Większość reakcji biochemicznych zachodziłaby bardzo wolno. Dodatkowa informacja.: amyłori) nazywano amylaza-mi. . każdy enzym katalizuje niewielką liczbę reakcji. Jego podstawową zasadą jest to. Enzymy mogą być również użyte w leczeniu. acylazy itd". Podczas reakcji ulegają one zmianom fizycznym. które hydro-lizują skrobię (gr. OH . proteinazarrjUóźniei enzymom. gdyby nie były one katalizowane przez enzymy. zakończona na -aza. PhD WPROWADZENIE Katalizatory przyspieszają reakcje chemiczne. jony metali). Enzymy. Chociaż są znane przypadki katalizy przez cząsteczki RNA. W zasadzie wszystkie reakcje biochemiczne są katalizowane przez enzymy. często tylko jedną. Enzymy są więc swoistymi katalizatorami danych reakcji. zawał serca).

metabolity pochodzące z pirogronianu służą jako utleniacze dla NADH. Bez NAD+ glikoliza nie może dalej przebiegać i ustaje beztlenowa synteza ATP (a tym samym praca). czyli klasę (pierwszy człon). Działanie NAD jako kosubstratu w reakcji o ksy do red u kej i. Na przykład w bakteriach lub drożdżach. które wymagają koenzymów. który charakteryzuje typ reakcji. przy czym same się redukują (tab.ENZYMY: WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 83 4. nie wymagają koenzymów.C o L-Mlec zan O Plrogronlan NAD* + NADH* + H+ Ryc. że reakcja zjego udziałem może mieć większe podstawowe znaczenie fizjologiczne. Reakcja służy głównie do utlenienia NADH do NAD +. Drugim powodem podkreślenia roli koenzymu jest to. Koenzym może przyłączać się do apoenzymu kowalencyjnie lub niekowalencyjnie. łącznie z reakcjami hydrolitycznymi katalizowanymi przez enzymy trawienne. pod-podklasę 1 (alkohol jako akceptor fosforanu). z 2 powodów. EC 2. kosubstrat.7. bakte rie fermentacji mlekowej Drożdże KOENZYM MOŻE BYĆ ROZPATRYWANY JAKO DRUGI SUBSTRAT Koenzym może być rozpatrywany jako drugi substrat. Wiele enzymó w wymaga swoistej. Każdy enzym ma numer kodu (EC). Czwarty człon wskazuje na nazwę określonego enzymu. Reakcje. enzym katalizujący przeniesienie fosforanu z ATP na grupę hydroksylową przy 6 węglu glukozy. gdy 1 cząsteczka substratu utlenia się. 2. podklasę (drugi człon) i pod-podklasę (trzeci człon). 8. czyli 6-fosfotransferaza ATP: D-heksoza. rosnących w warunkach beztlenowych. 5 i 6). Termin „grupa prostetyczna" oznacza kowalencyjnie przyłączony koenzym.1. tj. WIELE ENZYMÓW DO AKTYWNOŚCI KATALITYCZNEJ WYMAGA KOENZYMU r H. podklasę 7 (przenoszenie fosforanu). chemiczne zmiany w koenzymie dokładnie równoważą zmiany zachodzące w substracie. Na przykład w reakcjach oksydacyjno-redukcyjnych. obejmują reakcje oksydacyjno-redukcyjne. małocząsteczkowej molekuły organicznej zwanej koenzymem. Inne reakcje mogą spełniać równie dobrze taką samą funkcję. 8-1).1. Ostatnia cyfra wskazuje heksoki-nazę. Podobnie w reakcjach transaminacji fosforan pirydoksalu działa jako drugi substrat w 2 kolejnych reakcjach oraz jako przenośnik w przekazywaniu grupy aminowej na różne a-ketokwasy. Holoenzym (pełen układ katalityczny) składa się z apoenzymu (część białkowa) i przyłączonego koenzymu.1 oznacza więc klasę 2 (transferaza). W warunkach beztlenowych redukcja pirogronianu do mleczanu służy do ponownego utlenienia NADH i umożliwia biosyntezę ATP. Reakcje lityczne. Na przykład zdolność mięśnia pra - Aldehyd octowy Alkohol etylowy Fosfodihydrok-s a-Glicerofosfo. T abela 8-1. reakcje przenoszenia grup i izomeryzacji oraz reakcje prowadzące do tworzenia wiązań kowalencyjnych (IUB. Mechanizmy beztlenowej regeneracji NAD+ Utleniacz Piróg ronian Produkt zredukowany Mleczan Fo rma życia Mięśnie. klasy I.Escherichia coli ran yaceton Fruktoza Mannitol Bakterie fermentacji pseu-domleko wej Koenzymy działają jako czynniki przenoszące określone grupy funkcyjne Biochemiczne reakcje przenoszenia grup typu: D-G+A=A-G+ D w których funkcyjna grupa G jest przenoszona z cząsteczki donora D —G na cząsteczkę akceptora A. Po pierwsze. 8-1). termosta-bilnej. wówczas 1 cząsteczka koenzymu ulega redukcji (ryc. zazwyczaj wykorzystują koenzym albo . cującego beztlenowo do przemiany pirogronia-nu w mleczan tkwi nie w samym pirogronianie lub mleczanie.

R="OPO1". . fosforan i są one pochodnymi monofosforanu adenozyny (AMP). 8-2.84 / ROZDZIAŁ 8 jako ostateczny akceptor (np. R = H. asymetrię. ryboflawina i kwas pantotenowy Mimo że sugeruje to tworzenie 1 kompleksu CoE—G w ciągu całej reakcji. albo jako pośredni przenośnik grup (np. Witaminy grupy B: nikoty- NHj + + + Ryc. że reakcja ta przedstawia tylko szczególny przypadek ogólnego transferu grupy H ilustrują reakcje zachodzące w nienaruszonych komórkach (tab. FAD Kwas liponowy Koenzym Q Wiele koenzymów jest pochodnymi witamin B i monofosforanu adenozyny Witaminy grupy B tworzą część struktury wielu koenzymó w. Reakcja może ograniczać się do atomów związanych w miejscach 1 i 2. Skoro substraty łączą się z enzymami w 3 punktach. wówczas przyjęto przedstawiać tylko lewą stronę — „po-lowę reakcji": D—H D XCoE CoE—H są ważnymi składnikami koenzymów reakcji biologicznego utleniania i redukcji. w reakcjach od-wodorowania). Można je zapisać następująco: CoE A— H D—H Koenzymy mogą być klasyfikowane zależnie od grupy. Takie „3-punktowe dolą* czenie" może nadawać cząsteczce. NADP+ FMN. skądinąd symetrycznej. enzymy działają jako stereoswoiste katalizatory Większość substratów tworzy z enzymami co najmniej 3 wiązania. rybozę. Jeżeli miejsce na enzymie jest dostępne tylko z jednej strony i mogą ze sobą reagować tylko atomy i miejsca komplementarne (uzasadnione przypuszczenia dla istotnych enzymów). Przykłady obejmują NAD + i NADP+ (ryc.) Kwas liponowy Koenzymy przenoszące H NAD+. NAD(P) . Schemat ilustruje drugą koncepcje: A—G D—G CoE Ct nami d. reakcje transaminacji). Wiele koenzymów zawiera adeninę. Na rycinie 8-3 przedstawiono cząsteczkę substratu w postaci atomu węgla z 3 różnymi grupami. w NADP . transami-nacja). a kwas foliowy i koenzymy kobamidowe biorą udział w przemianach reszt jednowęgl owych. przeniesienie której one ułatwiają Na podstawie powyższej koncepcji można sklasyfikować koenzymy następująco: Koenzymy przenoszące inne grupy niż H Fosforany cukrów CoASH Pirofosforan tiaminy Fosforan pirydoksalu Koenzymy folia nowe Biotyna Koenzymy kobamidowe (B1. 8-2). w grę może wchodzić w danej reakcji tworzenie kilku pośrednich CoE—G kompleksów (np. W NAD . To. które mogą się przyłączyć w 3 punktach do miejsca enzymu. fiamina. 8-1). Gdy przenoszona grupą jest wodór. cząsteczka substratu może się przyłączyć do enzymu tylko w jeden sposób.

Te enzymy. a nie D. większość z nich używa przede wszystkim jednego lub drugiego.) dla kilku strukturalnie pokrewnych substratów. Glikozydazy są przykładem obu tych przypadków. że istnieje tylko jedno położenie substratu. w których grupa karboksylowa pochodzi od aminokwasów aromatycznych: fe-nyloalaniny. To. które katalizują wewnętrzne przekształcenie izomerów optycznych. które katalizują hydrolizę wiązań glikozydowych między cukrami a al koholami. Zmiana chemiczna może obejmować atom 1.3. To może wyjaśnić. chociaż identyczne. Mówiąc ogólnie. w którym może on łączyć się z 3 punktami miejsca planarnego enzymu. 8. użycie estrów. utlenianie i redukcja. W PEWNYCH PRZYPADKACH. Enzymy wykazują swoistość wyższego rzędu dla typu reakcji. czy w żywych organizmach będą zachodziły wszystkie z możliwych reakcji. Pewne enzymy lityczne wykazują większą swoistość. Jeśli wyobrazimy sobie obrót cząsteczki substratu w przestrzeni. Schemat trzypunktowego przyłączenia się substratu do płaskiego miejsca aktywnego en zymu. które one katalizują Enzymy lityczne działają na określone ugrupowania chemiczne. a nie L. Chymotrypsyna hydrolizuje wiąza nia peptydowe. a aminopeptydazy — od końca aminowego łańcucha polipeptydo-wego. nawet jeśli atomy 1 i 3 są takie same. Z kilkoma wyjątkami (np. tyrozyny lub tryptofanu. a esterazy na estry. W wyniku tego atomy 1 i 3. Wiele proteaz katalizuje również hydrolizę estrów. itp. oksyd aza D-amino-kwasu nerki). większość enzymów ssaków działa na L-izomery aminokwasów. Dlatego enzymy glikolizy i bezpośredniej przemiany tlenowej katalizują przekształcenie fosfocukrów szeregu D -. synteza kwasu tłusz czowego lub sterolu) wykorzystują jako substan - Szybkość procesów metabolicznych może być zatem regulowana przez zmiany w katalitycznej sprawności odpowiednich enzymów. ale są stosunkowo nieswoiste dla aglikonu (część alkoholowa). ale nie atom 3 i odwrotnie. są wysoce swoiste dla części cukrowej i dla typu wiązania (a lub P). po połączeniu substratu z enzymem stają się różne.ENZY MY : WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 86 Większość enzymów wykazuje absolutną swoistość optyczną dla przynajmniej części swoistych substratów Z wyjątkiem epimeraz (racemaz). glikozydazy na gliko-zydy. być może jest jego najważniejszą właściwością. Niemniej większość enzymów katalizuje ten sam typ reakcji (przenoszenie fosforanu. teczki substratu. zależy od względnych stężeń alternatywnych substratów w komórce i od względnego powinowactwa enzymu do tych substratów. oksydoreduktazy biorące udział w procesach biosyntezy u ssaków (np. Chociaż ten rodzaj reakcji ma ograniczone znaczenie fizjologiczne. L-mle-czaffu. Karbo-ksypeptydazy usuwają po 1 aminokwasie od końca karboksylowego. pepsyna i trypsyna na wiązania pep-tydowe. to widać. SWOISTY TYP REAKCJI Zdolnoś ć enzymu do katalizowania tylko 1 swoistej reakcji i zasadniczo żadnej innej. Ten fakt tłumaczy możliwości rozkładu znacznej ilości różnych substratów peptydowych przez nieliczne tylko enzymy trawienne. Reakcje z pokrewnymi sub-stratami zachodzą wówczas. gdy substraty te występują w dużym stężeniu. dlaczego katalizowana przez enzym redukcja optycznie nieaktywnej cząsteczki pirogronianu prowadzi do L-. . ALBO. WIĘKSZOŚĆ ENZYMÓW KAT ALIZUJE ALBO SWOISTĄ REAKCJĘ. jako substratów syntetycznych znacznie się przyczyniło do poznania mechanizmu d ziałania proteaz. Chociaż niektóre oksydoreduktazy wykorzystują albo NAD+ lub NADP+ jako akceptor elektronu. np. ogólnie enzymy wykazują absolutną swoistość optyczną dla przynajmniej części cząs Miejsce enzym etyczne Ryc. Swoistość optyczna enzymów może rozciągać się na część lub całość cząsteczki substratu.

Krzywą kalibracyjną (ryc. 8-4). 6 0. Widma absorpcji NA D ' i NADH Gęs tość dotyczy roztworu o stężeniu 44 mg/l w kuwe cie 1 cm.86 / ROZDZIAŁ 8 cję redukującą NADPH. NADP + i NAOPH mają widma analogicz ne o dpo wiednio do widm NA D i NADH 0. 8. Szczęśliwie aktywność katalityczna enzymu stanowi czułą i swoistą próbę do ich pomiaru. Względne ilości enzymu w różnych ekstraktach mogą być wówczas porównywane. Początko wo OD jest duża. zredukowany koenzym (NADH) i bu for. natomiast oksydo-reduktazy działające w procesach degradacji (np. Po dodaniu 0. glikoliza.025 — 0.85 - 0. Oznaczenie 0. 10 1Z mol) reagującego substratu Jub wytwarzanego produktu na minutę. W odpowiednich warunkach oznaczana szybkość reakcji jest proporcjonalna do ilości obecnego 0. (pmol. spowodowanej i nterkon wersją NAD+ i NADH W reakcjach z udziałem NAD+ lub NADP+ (dehydrogenazy) wykorzystuje się właściwość absorbowania światła o długości fali 340 nm przez NADH lub NADPH (ale nie NAD + lub NADP+) (ryc.90 2. wyniki są wyrażone w jednostkach enzymatycznych. 8-5). 10~9 mol) lub pikomolacb. nanomolach (nmol.2 ml standardowego roztworu enzymu OD się zmnie jsza. .4. przy 340 nm. 8-5). 250 300 350 Długość fali (nm) enzymu.80 L dehydrogenazy zależnej od NADH i NADPH. Gdy NADH jest utleniany do NAD+ (lub odwrotnie) zmienia się gęstość optyczna (OD) przy 340 nm.0 Minuty Ryc.0 t. Obserwuje się wielkość zmiany OD (gęstości optycznej) przy 340 nm na skutek przejścia koenzymu zredukowanego w koenzym utlenio ny. utlenianie kwasu tłuszczowego) wykorzystują NAD+ jako substancje utlenia- 1. 8-5. 8-6) wykreśla się. Dehydrogenazy zależne od NAD' mogą być analizowane przez pomiar zmiany absorbancji przy 340 nm. Następnie przepuszcza się światło o długości 340 nm. Jednostki enzymu wyraża się w mikromolach (umol. oznaczając zmiany OD względem ilości dodanego enzymu (ryc. 8 A i I KATALITYCZNA AKTYWNOŚĆ ENZYMU JEST WYBIÓRCZĄ I CZUŁĄ PRÓBĄ DO ICH DETEKCJI Mała zawartość enzymów w komórkach komplikuje pomiar ich ilości w wyciągach tkankowych lub w płynach ustrojowych. 10 6 mol). po nieważ NA DH { lub NA DP H) abso rb uje ś wiat ło . Ponieważ trudne jest określenie ilości cząsteczek lub masy obecnego enzymu. W określonych warunkach szybkość zmiany w OD zależy bezpośrednio od aktywności enzymu (ryc. Aby zmierzyć ilość enzymu w próbce ekstraktu tkankowego lub innego płynu biologicznego. 4 0. Do kuwety są dodawane: utlenio ny substrai (S). Ryc. 0 0. 2 0 1 \ NADH / \ s V 200 i \ ____ NAD 1 400 . oznacza się szybkość reakcji katalizowanej przez enzym obecny w próbce. Ilość enzymu obecnego w nieznanym roztworze można obliczyć znając szybkość zmian w OD przy 340 nm.

Ilościowa analiza wielu enzymów może być uproszczona. Należy zwrócić uwagę. Klasyczne metody oczyszczania enzymów obejmują strącanie wybiórcze. miejsc aktywnych.05 0. zawierającego wiele innych komponentów. oznaczano szybkość tworzenia produktu (NADH). Dehydrogenaza g I u kozo . 8-6. pochodzi w dużym stopniu z badań oczyszczonych enzymów. Efektywny przepis oczyszczania enzymu. 8-5 są wykreś lone względem ilości enzymu. Często dogodnie jest połączyć produkt reakcji z dehydrogenaza. Wiarygodna informacja dotycząca kinetyki.10 r determinują określoną metodę obliczeń. klasyczne techniki oczyszczania obejmują strącanie solami o różnych stężeniach (głównie siarczanem amonu i siarczanem sodu) lub rozpuszczalnikami (aceton lub etanol). które działają na poziomie katalizy. Oczyszczanie enzymu polega na wyizolowaniu swoistego enzymu z surowego ekstraktu komórkowego. k o fakt o rów. Fizyko chemiczne właściwości produktu lub substratu Glukoza [HEKSOKINAZA I *ADP. Mg2 "* i NADP + są dodawane w nadmiarze. różnicową denaturację cieplną iub w wyniku zmian pH. zwiększa swoistą aktywność enzymu W tabeli 8-2 przedstawiono przebieg typowego oczyszczania enzymu wątroby. MECHANIZMU REAKCJI I REGULACJI ICH AKTYWNOŚCI Wiedza o reakcjach i chemicznych związkach pośrednich w szlakach metabolicznych i mechanizmach regulacyjnych. kwasy nukleinowe przez strącanie antybiotykiem. sprzęgając reakcje przez nie katalizowane z reakcją katalizowaną przez dehydrogenazę zależną od NAD W powyższym przykładzie.15 Roztwór enzymu (ml) Ryc. FUNKCJI. ATP. Celem jest osiągnięcie maksymalnej swoistej aktywności (jednostki enzymu na mili gram białka) z możliwie najlepszym odzyskiem początkowej aktywności. Mi Glu kozo6-fosforan .7. z dobrą wydajnością na każdym etapie.10 0.1 różnicowe wirowanie. z dobrą wydajnością i 490-krotnym oczyszczaniem całkowitym. 8-7). glukoza. szybkości zanikania substratu). Małe cząsteczki można usunąć przez dializę lub filtrację żelową. Największym problemem jest wydzielanie pożądanego enzymu z tysięcy chemicznie i fizycznie podobnych białek. CZYSTE ENZYMY SĄ KONIECZNE DO ZROZUMIENIA ICH STRUKTURY. struktury i mechanizmu działania także wymaga bardzo oczyszczonych enzymów. itd. streptomycyną. aby określić aktywność enzymu. . NADP* DEHYDROGENAZA GLUKO2O-6.FOSFORANOWA NAD P H + H 6-Fosfool ukonolakton ł Ryc. Krzywa kalibracyjna do analizy enzymatycznej. która może być mierzo na przy 340 nm. Reakcja jest sprzężona z reakcją katalizowaną przez dehydrogenazę glukozo-6--fosforanową. chromatografię jonowymienną i filtrację żelową Użyteczne. rzadziej. Nachylenia prostych z ryc.ENZYMY: WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 87 0.20 0 . Ilość obecnej heksokinazy determinuje szybkość całej sprzężonej reakcji i przede wszystkim szybkość tworzenia NADPH. np. Enzymy inne niż dehy-drogenazy mogą być także badane przez pomiar szybkości pojawiania się produktu (lub. dla której ten produkt jest substratem (ryc. filtrację żelową i ele- 0. 8.6 f osf ora -nowa. Oznaczanie aktywności heksokinazy metodą „sprzężoną". jak oblicza się swoistą aktywność i odzysk początkowej ak tywności.

abortive ternary mixture) w wielu przypadkach umożliwia uzyskanie czystego enzymu. to mogą pojawić się trudności. na ogół za pomocą dużych stężeń soli lub przeprowadzając ligand w postać rozpuszczalną. Niepożądane białko wypływa z kolumny i jest odrzucane. ponieważ nie rozdzielają one pojedyn czego białka od wszystkich innych białek. poniżej).88 / ROZDZIAŁ 8 Tabela 8-2. Metody te są względnie nieselektywne (z wyjątkiem przypadków stosowania kombinacji kilku takich metod). zawierający 3—8 atomów węgla. dokonane za pomocą techniki chromatografii powinowactwa. są imponujące. koenzymu lub allosterycz-nego efektora. Szeroko stosowany jest rozdział białek na sitach molekularnych. który służy jako analog substratu. zieleń lub czerwień Sepharose i chromatografia z ligan dem hydrofobowym na nośniku. Jest to lepiej osiągane za pomocą chromatografii powinowactwa. używając cząsteczek łącznikowych.lub fenyl-Sepharose są technikami ściśle spokrewnionymi z chromatografią powinowactwa. często przewyższają to. frakcja 80—110 Osad — 43—48% (NH4)2SO4 Pierwsze kryształy Rekrystalizacja Białko całkowite (nig) 10 000 8 000 1 500 250 29 20 12 10 Aktywność Całkowity odzysk (%) (100) 98 90 60 58 52 50 49 aktywność (pU) 100 000 98 000 90 000 60 000 58 000 52 000 50 000 49 000 właściwa (pU/mg) 10 12. co jest możliwe przez sukcesywne stosowanie wielu technik klasycznych. wówczas białkami. najwyżej. które przyłączą się. Preferowanymi Ugandami są substraty lub pochodne koenzymów kowa-Jencyjnie przyłączone do nośnika. takim jak oktyi. Technika wykorzystuje unieruchomiony ligand swoiście reagujący z enzymem. takich jak Sephadex. Schemat typowego oczyszczania enzymu Całkowita Frakcja enzymu Surowy homogenat wątroby Supernatant 100 000xff Osad — 40—50% {NH4)2SO4 Osad — 20—35% aceton Kolumna DEAE. małej liczby poszczególnych białek z ich mieszaniny. Chociaż wiele dehydrogenaz może się przyłączać i eluować wspólnie. Przyłączenie może być bezpośrednie lub przez molekularny łączni k. to kolejne użycie kolumn. Przykłady udanej chroma tografii powinowactwa obejmują oczyszczanie wielu różn ych deh ydro genaz na nośniku z NAD+. takiego jak Sephadex. Niezwykle skuteczną do wydajnego i szybkiego oczyszczenia enzymów okazała się selektywna adsorpcja i elucja białek z anionowego jonitu celulozowego— dietyloaminoetylo (DEAE) celulozy i kationowego jonitu — kar-boksymetylocelulozy (CMC). Chromatografia z barwnikiem jako ligandem i chromatografia hydrofobowa wykorzystują zasady analogiczne do zasad chromatografii powinowactwa Chromatografia z barwnikiem jako ligandem na nośnikach. Elucja jest przeprowadzona za .2 60 240 2 000 2 600 4 160 4 900 ktroforezę. gdy kolumnę poddaje się działaniu rozpuszczonego NAD +. Jeżeli sposób przyłączenia ligandu uniemożliwia jego zdolność do interakcji z enzymem. raczej z substratem (niż koenzymem) lub elucja kolumny za pomo cą usuwającej mieszaniny trójskładnikowej (ang. które rozdzielają białka na podstawie ich wielkości. Oczyszczania. który zamierzamy oczyścić. Badane białko jest wówczas eluowane z unieruchomionego ligandu. Gdy mieszanina białek jest poddana działaniu tego unieruchomionego ligandu. Pierwsza wykorzystuje jako unieruchomiony ligand barwnik organiczny. które silnie z nim reagują. są te. których można uniknąć. Techniki chromatografii powinowactwa wykorzystują unieruchomione Ugandy. takich jak błękit. które reagują ze swoistymi regionami enzymu Uderzającą cechą chromatografii powinowactwa jest jej zdolność do wybiórczego usuwania jednego określonego białka lub. Użycie hydrofobowego „Mnke-ra" może jednak komplikować rozdział przez wprowadzenie elementu chromatografii hydrofobowej (p.

wątroba szczura i Escherichia coli). podczas gdy enzymy cyklu kwasu cytrynowego w mitochondriach. a zwłaszcza w medycynie klinicznej. Fizycznie odmienne formy o tej samej aktywności katalitycznej mogą także występować w różnych tkankach tego samego organizmu. jak „dehydrogenaza jabłczanowa" lub „glukozo-6-fosfataza" wydają się opisywać pojedynczą jednostkę katalityczną. Histoenzymologia daje obraz względnie fizjologicznego rozmieszczenia enzymów. owadów. coli katalizuje tę samą reakcje. To odkrycie wynika z zastosowania metod rozdziału elektroforetycznego do oddzielenia elektroforetycznie odmiennych postaci określonej aktywności enzymatycznej. jednowymiarowa PAGE natywnego białka ujawni większe i mniejsze zanieczyszczenia białkowe. Wprawdzie określenie „izozym" (izoenzym) obejmuje wszystkie powyższe przykłady fizycznie różnych postaci o danej aktywności katalitycznej. w subkomórkowych kompartmen -tach lub w organizmie prokariotycznym. W miejscu. rozdzielają sie na zasadzie wielkości mas cząsteczkowych ich protomerów (jeżeli występują). który zawiera mocznik i gradient pH utrzymywany przez polimeryzowane amfolity. które katalizują odpowiednio utlenianie ja błczanu do szczawiooctanu lub hydrolizę glukozo-6-fosfo-ranu do glukozy i Pr Jeżeli np. Jeżeii nałożona jest dostateczna ilość próbki. A TAKŻE PRZEZ IZOLOWANIE 1 BADANIE ORGANELLI SUBKOMORKOWYCH W obrębie komórki bardzo ważne jest prze strzenne rozmieszczenie i przedziałowość (kom-partmentacja) enzymów. Zatrzymywanie białek na nośniku obejmuje hydrofobowe interakcje między łańcuchem alkilowym a regionami hydrofobowymi białka. substratów i kofak-torów. W dwuwymiarowej (O'Far-rell) PAGE w pierwszym wymiarze. takiego jak Sephadex. stało się oczywiste. coli. WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 89 pomocą gradientu stężenia soli. w różnych typach komórek. powstaje produkt reakcji przez niego katalizowanej. W chromato grafii z ligandem hydrofobowym.ENZYMY-. Na cienkie (2—10 um) zamrożone skrawki tkanki działa się substratem dla odpowiedniego enzymu. to pozostaje on w miejscu powstania i umiejscawia enzym. Na przykład w komórkach wątroby enzymy glikolizy są umiejscowione w cytoplaz-mie. Umiejscowienie enzymów w subkomórkowych organellach mo że być badane po frakcjonowaniu homogenatu komórkowego za pomocą wirowania z dużą szybkością. IZOENZYMY SĄ FIZYCZNIE ODMIE NNY MI FORMAMI TEJ SAMEJ AKTYWNOŚCI KATALITYCZNEJ Homogenność białka jest najlepiej oceniana przez elektroforezę w żelu połiakryłoamido wym (PAGE) przeprowadzoną w różnych wa runkach. techniki oczyszczania enzymów były zastosowane dla dehyd-rogenazy jabłczanowej z różnych źródeł (np. zdenaturowa-ne białka rozdzielają sie na zasadzie ich wartości pl przez zrównoważenie ich w polu elektrycznym. które zawierają duże stężenia soH (np. „izozym" ma bardziej ograniczony sens. W drugim wymiarze białka. alkilowy lub arylowy węglowodór jest przyłączony do nośnika. występujące w różnych typach komórek lub kompartmentach subkomórkowych czło wieka. ich właściwości fizyczne i chemiczne wykazują znaczne różnice. Badana jest wówczas zawartość enzymu w każdej frakcji. w którym znajduje się enzym. Jeżeli produkt jest barwny i nierozpuszczalny. jest często dokonywane za pomocą metod histochemicznych (histoenzy-mologia). w praktyce jednak. w stosunkowo nie zmienionym stanie. Chociaż takie terminy. . to obejmują one wszystkie białka. określając mianowicie fizycznie odmienne i rozdzielające się postacie danego enzymu. Elektroforeza w żelu połiakryłoamidowym wykrywa zanieczyszczenia w preparatach enzymów Umiejscowienie poszczególnego enzymu w tkance lub komórce. 0 WEWNĄTRZKOMÓRKOWYM ROZMIESZCZENIU ENZYMÓW WNIOSKUJE SIĘ NA PODSTAWIE TECHNIK HISTOCHEMICZNYCH. po zadziałaniu na nie SDS. takim jak E. że chociaż dehydrogenaza jabłczanowa wątroby szczura i E. (NH4)2SO4) i są eluowane przy zmniejszającym się gradiencie stężenia tej samej soli. Izoenzymy są powszechne w surowicy i tkankach wszystkich kręgowców. Białka są nanoszone w roztworach.

90 / ROZDZiAŁ 8 roślin i organizmów jednokomórkowych. Po spryskaniu eiektro-foregramu mieszaniną odczynników testowych i inkubacji w temp. Bufor. Jeżeli protomery mogą się łączyć w różny sposób. Izoenzymy dehydrogenazy mleczanowej surowicy mogą być ujawnione przez poddanie próbki surowicy elektroforezie. w których znajduje się dehydrogenaza mleczanowa (ryc.6. Wykorzystanie reakcji sprzężonych do Mleczan SH S Pirogronian NAD* NADH + H* Zredukowany PMS Utleniony PMS Utleniony NBT (bezbarwny) oznaczania aktywności dehydrogenazy mleczanowej na elektroferogramie. 4. tetramer). Reakcja dehydrogenazy L-mleczanow ej. 8-8. to te protomery mogą się ze sobą łączyć w następujących 5 kombinacjach: HHHH HtłHM .C O L-Mleezan ' -----------------------. 8-10). Następnie opisano. Dehydrogenaza mleczan owa katalizuję przeniesienie 2 elektronów f 1 H+ z mleczanu na NAD+ (ryc. 3. Izoenzymy dehydrogenazy mleczanowej różnią się między sobą na poziomie struktury czwartorzędowej. Zdolność izoenzymów do katalizowania redukcji barwników bezbarwnych do nierozpuszczalnej postaci barwnej wykorzystuje się w celu ich umiejscowienia. Jeżeli uporządkowanie jest bez znaczenia. Względne nasilenie barwy prążków można ocenić ilościowo za pomocą fotometru skaningowego (ryc. 37°C. reakcje przenoszenia elektronów zajdą tylko w tych miejscach. 1 ze ich względne proporcje zmieniają się znacznie w pewnych stanach chorobowych.cz. Zredukowany substrat (np. Tylko cząsteczka tetrameryczna ma aktywność katalityczną. Barwnik utleniony (np. Izoenzym o największym ładunku ujemnym określono jako Ir Zredukowany NBT (niebieski formazan) DEHYDflOGENAZA MLECZANOWA H. agaru lub żelu poliakryloamidowego. two rzą się izoenzymy o tej aktywności enzymatycznej. używając jako nośnika skrobi. Różne tkanki mogą zawierać różne izoenzymy. zazwyczaj w pH 8. W tym pH izoenzymy mają różne ładunki elektryczne i wędrują do 5 odmiennych obszarów elektroforegramu. Reakcja przebiega z dającą się zmierzyć szybkością tylko w obecności dehydrogenazy mleczanowej. Ryc. Możliwość rozdzielenia i identyfikacji izoenzymów ma znaczenie diagnostyczne Medyczne zainteresowanie izoenzymami było stymulowane odkryciem. jak i liczba enzymów jest w równym stopniu różna. oksydaz. fosfataz. 8-9. Zarówno rodzaj. Izoenzymy są produktami ekspresji ściśle spokrewnionych genów Enzymy oligomeryczne z różnymi protome-rami mogą występować w kilku postaciach.* V O Plrngronlan NAD + NADH + H + + Ryc. a inna — drugi protomer. w razie potrzeby jony aktywujące. 34000). sól tetrazolowa błękitu nitrowego [NBT]). metosiarczan fenazyny [PMS]). aby utworzyć aktywny enzym (np. 2. transfosforylaz i enzymów proteolitycznych. 8-9). jako wynik choroby. Związek pośrednio przenoszący elektrony miedzy NADH a barwnikiem (np. Oligomeryczna cząsteczka dehydrogenazy mleczanowej (m. Znane są izoenzymy szere gu dehydrogenaz. Często jedna tkanka wytwarza głównie jeden protomer. ok. że surowica człowieka zawiera kilka izoenzymów rlehydrngenazy mleczaiiowej. wiele dodatkowych przykładów zmian w proporcjach izoenzymów. 130000) s k ł a d a s i ę z 4 p r o t o me r ó w 2 t y p ó w — H i M (mcz. mleczan). W typowym zestawie odczynników do wykrycia izoenzymu dehydrogenazy znajduje się: 1. aminotransferaz. a te izoenzymy mogą się różnić w ich powinowactwie do substratu. 5. Koenzym (NAD+). 8-8).

Stwierdzone proporcje izoenzymów wskazywałyby na następujący skład podjednostek: Dehydrogenaza mlecza nowa Izoenzym Podjednostki HHHH HHHM HHMM H (vi (VI lvi JVIIVI In lvi Synteza podjednostek H i M jest kontrolowana przez odmienne loci genetyczne. np. Wykres A — surowica chorego z zawałem mięśnia sercowego. (Za zgodą Dr Me!virta Blacka. _____________ f HHMM HM MM MMMM W. Rozszczepienie i rekonstrukcja dehydrogenazy mleczanowej I^ub dehydrogenazy mleczanowej I. Market wykorzystał znane warunki do rozbicia i ponownego utworzenia struktury czwartorzędowej. nie spowodowały utworzenia się żadnych nowych izoenzymów. Wykres fotometru pokazuje względną zawartość izoenzymów.6 i barwiono na obecność enzymu. które ulegają odmiennej ekspresji w różnych tkankach. San Francisco). 13 i I+. B — prawidłowa surowica. Gdy tym samym zabiegom poddano mieszaninę dehydrogenazy Ij i dehydrogenazy mleczanowej I5. celu wyjaśnienia związku miedzy izoen-zymami dehydrogenazy mleczanowej. Mr Hugha Millera. C — surowica chorego z chorobą wątroby. St Luke's Hospital. w sercu i mięśniach szkieletowych. 8-10.Prawidłowy i patologiczny wykres izoenzymów dehydrogenazy mleczanowej w surowicy ludzkiej. . Wynika to z faktu.ENZYMY: WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 91 Norma W ątroba I Ryc. że składają się one z 1 typu protomeru. wówczas otrzymywano dehydrogenazę mlecza-nową I2. izoenzymy LDH rozdzielono na octanie celulozy w pH 8.

ale występują we krwi w takich samych lub większych stężeniach niż w tkankach. Występowanie ich w osoczu. Na ogół są one syntetyzowane w wątrobie. pseudochołineste-raza. Do takich enzymów osocza należy m. lipaza lipo proteinowa.in. w ilościach powyżej wartości prawidłowych. jak sama . proenzymy krzepnięcia krwi i fibrynolizy. pełniąc określone funkcje fizjo - logiczne. Ich substraty często nie występują w osoczu. Niefunkcjonalne enzymy osocza. Pomiar stężenia tych niefunkcjonalnych enzymów osocza może dostarczać lekarzowi cennych informacji przy ustalaniu rozpoznania i rokowaniu. nazwa wskazuje. W grupie niefunkcjonalnych enzymów osocza znajdują się enzymy występujące w wydzielinach gruczołów wydzielania zewnętrznego i „prawdziwe" enzymy wewnątrzkomórkowe. a same enzymy występują we krwi osób zdrowych w ilościach do miliona razy mniejszych niż w tkankach. sugeruje zwiększenie szybkości destrukcji określonych tkanek.ILOŚCIOWA ANALIZA PEWNYCH ENZYMÓW OSOCZA MA ZNACZENIE DIAGNOSTYCZNE Pewne enzymy. proenzymy i ich substraty znajdują się stale we krwi krążącej zupełnie zdrowych ludzi. nie pełnią żadnej znanej funkcji fizjologicznej we krwi.

Małe stężenie niefunkcjonalnych enzymów osocza wynika z fizjologicznego rozpadu komórek Małe ilości niefunkcjonalnych enzymów stwierdzane w osoczu pochodzą z rozpadu erytrocytów. Przy szybkim obumieraniu komórek uwalniające się z nich enzymy dostają się do krwi. Alternatywnie. badaniem wykonanym z użyciem części genu dla normalnej podjednostki hemoglobiny można wykryć skrócenie lub brak fragmentu restrykcyjnego. choroby wątroby z utrudnionym odpływem żółci przez mapowanie DNA. W tabeli 8-3 podano listę głównych enzymów wykorzystywanych w dziedzinie diagnostyki enzymatycznej. p. Prawdziwe enzymy wewnątrzkomórkowe w warunkach fizjologicznych nie występują w układzie krążenia. Na przykład do prenatalnego wykrycia talasemii (charakteryzującej się wadą w syntezie podjednostek hemoglobiny.92 / ROZDZIAŁ 8 Enzymy wydzielania zewnętrznego — amylaza trzustkowa. szczegóły dotyczące warunków. lipaza. że wszystkie choroby molekularne są konsekwencją zmienionego DNA. ale . Zasadniczo badania DNA mogą być zastosowane w diagnostyce większości chorób genetycznych. rozdz.soczewko watę {choroba Wilsona) Fosfokinaza kreatynowa Choroby mięśni i zawał serca Transpeptydaza y-gluta. Stężenia niefunkcjonalnych enzymów osocza od wielu lat są wykorzystywane w diagnostyce klinicznej Praktykujący lekarze długo wykorzystywali ilościowe określenie stężenia pewnych niefunkcjonalnych enzymów osocza. leukocytów i innych komórek zachodzącego nawet w warunkach fizjologicznych. zawierającą nonsensowną mutację obecną w pewnych p-talasemiach. 7). w których enzymy te wykazują zmienną aktywność. Chociaż od dawna wiedziano. fosfataza alkaliczna żółci i fosfataza kwaśna gruczołu krokowego — dy-fundują do osocza. obejmując omówienie ważnych pojęć — czułości i swoistości testów diagnostycznych. wynikające z delecji w tym genie. jakie ma miejsce w pewnych a-talasemiach i pewnych rzadkich typach |3. Dalsze szczegóły wykorzystania tych enzymów są podane w suplemencie. który hybrydyzuje z sekwencją fl-globiny. za pomocą enzymu restrykcyjnego.i p. Chociaż ogólnie uważa się. Główne enzymy osocza wykorzystywane w diagnostyce klinicznej Wiele enzymów nie jest swoistych dla podanych chorób.Różne choroby wątroby mylowa Dehydrogenaza mlecza. pochodzącego z komórek płodowych w płynie owodniowym. intensywne ćwiczenia fizyczne również powodują uwalnianie znacznej ilości enzymów mięśni. to techniki bezpośredniego badania sekwencji DNA stały się dostępne od niedawna. że zwiększone stężenie tych enzymów w osoczu świadczy o martwicy komórek. ENDONUKLEAZY RESTRYKCYJNE DOSTARCZAJĄ NOWEJ METODY W DIAGNOSTYCE CHORÓB GENETYCZNYCH Ogromny postęp w rozpoznawaniu chorób genetycznych dokonał się od wprowadzenia technologii rekombinacji DNA. Tę wartościową diagnostycznie i prognostycznie informację w większości przypadków otrzymuje się za pomocą całkowicie zautomatyzowanego wyposażenia.5-talasemiach.Zawał serca nowa (izoenzymy) Lipaza Ostre zapalenie trzustki Fosfataza kwaśna Fosfataza alkaliczna {izoenzymy) Rak gruczołu krokowego z przerzutami Różne choroby kości. podano w suplemencie Enzym osocza Główna wykorzystanie diagnostyczne Zawał serca Wirusowe zapalenie wątroby Aminotransferazy Aminotransferaza asparaginianowa (AspAT lub S60T) Aminotransferaza alaninowa (AIAT lub SGPT) Amylaza Cerutoplazmina Ostre zapalenie trzustki Zwyrodnienie wątrobowo. można wykonać badanie z użyciem syntetycznego cDNA. Rozwój badań hybrydyzacjj fragmentów DNA wskazał drogę do technik o dostatecznej czułości do prenatalnego zbadania zaburzeń dziedzicznych Tabela 8-3.

Metodę opartą na RFLP rozwinięto do wykrycia dziecięcej fenyloketo-nurii (p. 1985. charakterystyczna dla nie-dokrwistości sierpowatej. Ann Rev Biochem 1985. za pomocą endonukleazy restrykcyjnej Mst II lub Sau I. Następne przykłady wykorzystania enzymów restrykcyjnych w diagnostyce p. Na przykład mutacja punktowa kodonu dla Glu (GAG) na kodon Val (GTG). 32). VCH Publishers. Metoda hybrydyzacji może także być użyta do wykrycia zmian genetycznych prowadzących do utraty miejsc działania dla endonuk-leazy restrykcyjnej (p. Ten sposób podejścia wykorzystano już w bada niach skriningowych zjawisk mutacyjnych uczestniczących w powstawaniu retinobiastoma i choroby Huntingtona. XI. które zawierają jednak różne sekwencje zasad. 1970-1973. Freeman. uzyskanym z komórek pochodzących tylko z 10 ml płynu owodniowego. Elsevier. PIŚMIENNICTWO Methods in Enzymohgy. 1982. Obecność nieaktywnej c^-anty-trypsyny wykryto sondą wykrywającą nieaktywny allel. Fersht A: Enzyme Structure and Mechanizm. Springer-Verlag. Kaiser T. Issued annually. Bergmeyer J. Freifelder D: Physical Biochemistry: Applications to Biochemistry and Moleadar Biology. rozdz. W przypadku choroby genetycznej sprzężonej z polimorfizmem długości fragmentów restrykcyjnych. umiejscowionymi blisko wadliwego genu. Over 130 volumes. Potomek. skrót — RFLP). 1955—present. który zawiera punktową mutacje w genie o^-antytrypsyny. 38). Zjawisko RFLP wykorzystuje się do wykrycia cechy niedokrwistości sierpowatej (związanej z Hpa I RFLP) i p-talasemii (związanej z Hind III i Bam HI RFLP). 1985. może być wykryta w genie (ł-globiny. wówczas wykrywa się 2 pasma hyb-i-ydyzacji (odmienne od pojedynczego pasma. Freeman. Tijssen P: Practice and Theory of Enzyme fmmunoassays. Myrbach K (editor): The Enzymes. Naąui A: Where are the asymptotes of Michaelis-Menten? Trends Biochem Sci 1986. Zjawisko to określa się jako polimorfizm długości fragmentów restrykcyjnych (ang. rozdz. Lawrence DS. nosiciel jej będzie miał 1 chromosom z prawidłowym genem i 1 z genem wadliwym. Przez trawienie DNA endonukleazami restrykcyjnymi uzyskuje się różne mapy restrykcyjne (wykresy fragmen tów DNA) z homologicznych genów. Academic Press. Badania takie można rozszerzyć o określenie swoistych chromosomo-wo zmian (różnice w sekwencji między homologicznymi chromosomami).ENZYMY: WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 93 nie z normalnym genem fi-globiny. rozdz. Skoro RFLP nie powoduje choroby. Nieobecność osoezowego inhibitora proteazy o^-anty-trypsyny jest związana z rozedmą płuc i mars-kościa. ale nie umiejscowionych w obrębie interesującego genu. 1986. Vol. RFLP jest punktem wyjścia do badań zmierzających do identyfikacji genu odpowiedzialnego za sprzężone z nim choroby. który odziedziczył chromosom kodujący chorobę wykazuje wprawdzie tylko pojedyncze pasmo hybrydyzacji. BADANIE PRODUKTÓW TRAWIENIA ENZYM AMI RESTRYKCYJNYM I MOŻE UJAWNIĆ HOMOLOGICZNE GENY Z RÓŻNYMI SEKWENCJAMI ZASAD Badania DNA mogą być także wykorzystywane do wykrycia sekwencji ściśle sprzężonych "z genem. Boyer PD.54:597. 2nd ed. Antigens and Antibodies. lecz jest spowodowany zmianami chroinosomaJnymi. Scopes R: Protein Purifwation: Principles and Practke. ale różniące się od pasma produkowanego przez prawidłowe chromosomy. restrietion fragment length polymorphism. 1J:64. Gdy fragmenty restrykcyjne poddaje się rozdziałowi. . Advances in Enzymohgy. jeżeli oba geny są identyczne). badanie to nie jest niezawodne. Bergmeyer HH. 36. Grass M: Methods of EnivmkAnalysis. 7 vols. wątroby. 3rd ed. 1982. Rokita SZ: The chemical modification of enzyme specificity. Lardy H.

...R + X ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Rozpatrując główne czynniki. Ta reakcja przebiega w 2 reakcjach połówkowych: 1) tworzenie stanu przejściowego....... Stan przejściowy Jak we wszystkich reakcjach chemicznych. temperaturę. R. tj. szybkość procesów metabolicznych znacznie się zwiększa podczas gorączki..... Jeżeli gorączka jest długotrwała.. tj.. nie jest tu możliwe wywnioskowanie . Lepsze zrozumienie farmakologii i toksykologii zależy od prawdziwej znajomości zasad hamowania działania enzymów.9 WPROWADZENIE W tym rozdziale zostanie omówiony charakter chemiczny katalizy przeprowadzonej przez enzymy oraz charakter interakcji enzym-sub-strat odpowiedzialny za swoistość reakcji tych biologicznych katalizatorów. PhD TWORZENIE I ZANIK STANÓW PRZEJŚCIOWYCH W CAŁKOWITEJ REAKCJI WIĄŻE SIĘ Z DYSKRETNYMI ZMIANAMI W WOLNEJ ENERGII W reakcji zastąpienia grupa Y zastępuje pozostającą grupę X: V + R . i 2) zanik stanu przejściowego i utworzenie Y-R + X Y+R-X produktów: .. Enzymy: kinetyka Victor W. w którym Y i X są przyłączone do R. a w konsekwencji zmniejszenie aktywności większości enzymów.. Stosunkowo małe zmiany pH mogą wpływać na aktywność wiciu enzymów lub białek. Obniżenie temperatury ciała (hipotermia). Zasadniczą regułą biologiczną jest homeostaza... podczas operacji na otwartym sercu lub transportu narządów przeznaczonych do transplantacji).. które wpływają na aktywność enzymu... rezultaty mogą być fatalne.... zmiany w wolnej energii są związane z każdą połówką reakcji. gdy zachodzi potrzeba redukcji całkowitego metabolizmu (np.... Wiele leków przypomina naturalne substraty i działa jako inhibitory kompetycyjne aktywności enzymatycznej. Ponieważ aktywność enzymów zwiększa się wraz ze wzrostem temperatury.. częściowo z powodu wyczerpania metabolicznego.. utrzymywanie wewnętrznego środowiska ciała bardzo zbliżone do jego normalnych warunków. a AGD jako zmianę w wolnej energii związaną z zanikiem stanu przejściowego do utworzenia produktów: m [V.. Większość leków działa przez wpływ na reakcje katalizowane przez enzymy.. pH i inhibitory.. AGp definiuje się jako zmianę w wolnej energii związaną z tworzeniem stanu przejściowego.... okazuje się użyteczne wówczas. stężenie enzymu i substratu. 3 ostat nie są szczególnie interesujące w badaniach klinicznych.R] [Y] [Y -R -X] gdzie zmiana w wolnej energii dla całej reakcji — AG jest sumą zmian wolnej energii w obu reakcjach połówkowych: AG= AG + AG F " Tak jak dla każdego równania z dwoma członami.XY . Rodwell...

jest niższa niż bariera energetyczna dla reakcji..X ] b i towarzysząca im wolna ener gia twor zenia. Profile reakcji ilustrują zmiany wolnej energii związane z tworzeniem i zanikiem stanów przejściowych Profile reakcji na ryc. która przebiega przez stan przejściowy [Y — R-"X]b.3. w obu przypadkach AGFjest dodatnia (AG t > 0) i AG D jest ujemna (AGD<0). Dlatego. Nie ma wiec możliwości prostego wnioskowania na podstawie zmian wolnej energii AG dla całej reakcji o zmianach wolnej energii związanych z tworzeniem i zanikiem stanów przejściowych. tj. Skoro stała równowagi dla reakcji chemicznej jest funkcją standardowej zmiany wolnej energii dla reakcji: AG°= -RTIn K eq zwrócić uwagę. to pociąga za sobą to. a na ryc. W powyższym przykładzie [Y —R — X]a przedstawia stan przejściowy dla niekatalizowanej reakcji. łącznie z enzymami. kość wolnej energii tworzenia stanu przejściowego reprezentuje barierę energetyczną dla cafej reakcji. AG Wielkość we In ej enerflil AGD A GF>0 AG>0 Y + R-X Ryc. zmniejszają wolną energię tworzenia stanu przejściowego AGp.R . Bariera energetyczna dla reakcji. Profil reakcji dla reakcji zastąpienia z dodatnią całkowitą zmianą w wolnej energii. że podczas gdy na ryc. 9-2. 9-2 AG jest dodatnia (AG > 0). 9-1 AG jest ujemna (AG<0). jak stwierdzono powyżej. że skoro kataliza nie ma żadnego wpływu na AG. która przebiega przez stan przejściowy [Y — R— X]a.R . + R-X 9. . ze znaku i wielkości AG nie można wnioskować o znaku i wielkości ani AGF ani AGD. zmiana w wolnej energii dla reakcji całkowitej jest niezależna od katalizy. Następnie należy zauważyć. że termodynamika całkowitej reakcji (AG) nie może nam powiedzieć nic o drodze przebiegającej reakcji {tj. że enzymy i inne katalizatory nie mają żadnego wpływu na stałą równowagi reakcji.Katalizatory zmieniają wielkość wolnej energii stanu przejściowego. tj. AG p iAG£ y---R AGF Y + R -X AGo<0 A6<0 Y-R + X Ryc. 9 -1 i 9-2 ilustruj ą zależności między AG. - to powoduje to. jej mechanizmie). ani AGD przez zbadanie algebraicznego znaku i wielkości AG. Jest to zadanie kinetyki. wiel WielkoSfi wolnej energii [V ■ . AG>0.X ] a i [ Y . 9. Profil reakcji dla reakcji zastąpienia z ujemną całkowitą zmianą w wolnej energii. Pr ofil r eakcji dl a t w or zeni a 2 różnych st a n ó w pr z ej ści o w y c h [ Y .ENZYMY: KINETYKA / 95 znaku lub wielkości ani AGF.■ R ■ ■ ■ Xl ■ x ]' AGF Y Ryc. natomiast [Y •■• R ■*■ X]b przedstawia stan przejściowy dla reakcji katalizowanej.1. AGp i AGD Należy Wielkość wolnej energii r Reakcje katalizowane enzymatycznie obejmują stany przejściowe przy niższym poziomie energii niż reakcje niekatalizowane Na rycinie 9-3 przedstawiono profile reakcji 2 różnych stanów przejściowych w tej samej reakcji całkowitej. Wszystkie katalizatory. W obu przypadkach. Skoro kataliza jest ściśle związana z AG> i AGD.

Jeżeli te same cząsteczki w populacji mają niewystarczającą energię aby reagować. jak przekształcenie glukozo-6-fosforanu i glukozo-1-fosforanu) mogą być przedstawione jako reakcje. aby przekroczyć barierę energetyczną reakcji. jak i A są nieobecne: S ^T Enz Energia kinetyczna Hyc. dla każdej polowy reakcji enzym jest stechiometrycznym substratem (tzn. 9-4. W przypadku A żadna. aby w warunkach panujących w żywych komórkach reakcje samorzutne zachodziły szybko. które zwiększają częstość zderzeń między cząsteczkami. aby przekroczyć barierę energetyczną reakcji. Całkowita reakcja obejmuje zarówno rozbicie wiązania D— G. 3. w B część i w C wszystkie cząsteczki mają wystarczającą energię kinetyczną. w wyższej temperaturze — samorzutnie i szybko.G+D grupa G jest przenoszona z donora D— G na akceptor A. W znacznie wyższej temperaturze (i większej energii kinetycznej) reakcja będzie zachodziła dużo szybciej. Wiele reakcji chemicznych ważnych biologicznie obejmuje tworzenie lub rozpad wiązań kowalencyjnych W reakcji przeniesienia grupy: D.G + A^A. jest wymagany tylko w śladowych ilościach i może być odzyskiwany w postaci nie zmienionej. która zwiększa energię kinetyczną. jak A. że jest to reakcja samorzutna (AG<0). Enzym reaguje zarówno z D— G. Na przykład reakcje izomeryzacji (takie. jest on wymagany w stosunku molowym z innymi substratami równymi:!). ale wolno. które zmniejszają albo częstość zderzeń. Podczas gdy w całkowitej reakcji enzym dział a katalitycznie (tzn. gdy reakcja jest za kończona). . CZĄSTECZKI MUSZĄ SIĘ ZBLIŻYĆ DO SIEBIE NA ODLEGŁOŚĆ TWORZONEGO WIĄZANIA Z WYST ARCZAJĄCĄ ENERGIĄ. Nie reagują one szybko. cząsteczki są w ruchu i podlegają zderzeniom. Zadaniem enzymów jest spowodowanie. Można rozważyć wiele dodatkowych reakcji biochemicznych. że reakcja zachodzi świadczy o tym. Każda połowa reakcji zawiera zarówno rozbicie. Te koncepcje przedstawiono Bariera energetyczna ponieważ większość ma niewystarczającą energię kinetyczną do przekroczenia bariery energetycznej reakcji. To. Czynniki. będzie zwiększało szybkość reakcji. w których D. albo energię kinetyczną. cząsteczki muszą się zderzać (tj. W zderzeniu kończącym się reakcją. to podwyższenie temperatury. Katalizowane enzymatycznie reakcje przeniesienia grupy mogą być przedstawione następująco: D-G AEnz Enz-G D G To uwydatnia 3 A główne cechy katalizowa nych enzymatycznie reakcji przenoszenia grup: 1. W niższej temperaturze reakcja prze biega samorzutnie. Jednak. ABY PRZEKROCZYĆ BARIERY ENERGETYCZNE MIĘDZY ST ANAMI PRZEJŚCIOWYMI Teoria kinetyczna lub teoria zderzeń dla reakcji chemicznych zawiera 2 kluczowe pojęcia: 1. 2. A lub oba mogą być nieobecne. Bariera energetyczna dla reakcji che micznych. jak i tworzenie wiązania kowalencyj nego. na ryc. Aby ze sobą reagować. 9-4. Natomiast czynniki. być jedna obok drugiej w obrębie odległości tworzonego wiązania). nawet w tej temperaturze. 2. będą zmniejszały szybkość reakcji. W nieobecności katalizy enzymatycznej wieJe reakcji chemicznych zachodzi bardzo wolno w temperaturze żywej komójki. reagu jące cząsteczki muszą mieć wystarczającą ilość ener gii. które zwiększają częstość zderzeń i energię kinetyczną zwiększają szybkość reakcji Jeżeli cząsteczki mają wystarczającą energię aby reagować. w których zarówno D. jak i tworzenie nowego wiązania A— G. będą zwiększały szybkość reakcji. to wszystkie czynniki.96 / ROZDZIAŁ 9 ABY REAGOWAĆ.

Użyto zatem terminu „miejsce katalityczne" aby uniknąć dwuznaczności. ' Jedną ważną konsekwencją jest to. „miejsce aktywne". Dla homogennego roztworu chemicznego w nieobecności katalizatorów stężenia reagujących cząsteczek w roztworze są stałe. Przyłączanie substratów do enzymu zwiększa ich stężenie miejscowe i sprowadza je na odległość tworzenia wiązania Aby każda z powyższych reakcji zaszła. należy wprowadzić pojecie „miejsca aktywnego" lub „katalitycznego"*. ale hetero-gennym roztworem chemicznym. jak zostanie przedstawione poniżej. Początkowo było intrygujące. Enz-G** Enz-G w której Enz-G. Ogromna wielkość białek. Enz-G* i Enz-G** reprezentują kolejne kompleksy EnzS w reakcji całkowitej.kata ł izato r Ilościowo można wyrazić ścisłość asocjacji miedzy substratem R a katalizatorem C w formie stałej dysocjacji Kd dla kompleksu R-C lub stałej równowagi dla reakcji: +c [CJ Obszar enzymu związany z przyłączeniem substratu i katalizą jest nazywany „miejscem aktywnym" Kluczową właściwością enzymów jest ich zdolność do przyłączenia jednego lub (coraz częściej) obu substratów w reakcji bimolekularnej z towarzyszącym miejscowym zwiększeniem stężenia substratu i wynikającej z tego miejscowej szybkości reakcji. Jakościowo można przedstawić to następująco: Substrat + Katalizator -± Kompleks su b st rat . Ten warunek nie jest dłużej zachowany po wprowadzeniu katalizatora. wszystkie substraty muszą zbliżyć się do siebie na odległość tworzenia wiązania (lub rozerwania wiązania). dlaczego enzymy są tak ogromne. Katalizator musi mieć powierzchniowe domeny. które przyłączają reagujące cząsteczki. [R-C] 7 — Biochemi a . że z substratem reaguje dużo większa część cząsteczki białka niż to poprzednio przypuszczano. która podkreśla te cechy. Aby zrozumieć te charakterystyczne właściwości enzymów. przyłączenie obu A i B przez katalizator może powodować ogromne (kilka tysięcy razy) zwiększenie cał kowitej szybkości reakcji. proporcjonalna do stężeń obu A i B. prowadzi do koncepcji. gdy tylko część ich struktury okazuje się być konieczna do przyłączenia substratu i katalizy. Enzymy są zarówno niezwykle czynnymi. Dzi siaj wiadomo. stężenie miejscowe każdego z nich jest zwiększone o czynnik. który zależy od indywidualnego powinowactwa (wartość Kj) do katalizatora. całkowita stała równowagi dla reakcji przyłączania silniej uprzywilejowuje przyłączenie niż wolne formy reagujących cząsteczek. w stosunku do substratów. Gdy zwiększa się zapotrze♦ Podczas gdy wiele tekstów zrównuje aktywne i katalityczne miejsca enzymów. jak i bardzo wybiórczymi katalizatorami. Dlatego nie ma się dłużej do czynienia z homogennym. wówczas zwiększa się stężenie substratu w określonym obszarze roztworu wyraźnie powyżej jego stężenia w wolnym roztworze. Mimo że to przyłączenie jest procesem odwracalnym. w enzymach znajdują się inne „aktywne" miejsca związane raczej z regulacją aktywności enzymu niż z pośrednią enzytnologią procesu katalitycznego per se. Jeżeli szybkość całkowitej reakcji dwucząsteczkowej A+ B -* A-B jest. Prezentacją reakcji przeniesienia grupy. może być Enz AG Enz-G D-G Mała wartość Kd przedstawia zatem ścisły kompleks R-C. że gdy substrat przyłączy się do katalizatora. że ograni czony obszar enzymu. jest związany z katalizą.ENZYMY: KINETYKA / 97 KILKA REAKCJI CZĄSTKOWYCH 1 KOMPLEKSY ENZYM -SUBSTRAT UCZESTNICZĄ W REAKCJACH KATALIZOWANYCH ENZYMATYCZNIE Powyższe prezentacje nie podkreślają jeszcze innej kluczowej cechy reakcji katalizowanych enzymatycznie udziału w całkowitej reakcji 2 lub więcej pośrednich form kompleksu EnzS i późniejszego udziału zespołu kolejnych reak cji połówkowych. Jeżeli katalizator dla dwucząsteczkowej (dwu-substratowej) reakcji przyłącza oba substraty.

9-5) jest ciągle użyteczny w celu zrozumienia pewnych właściwości enzymów. W przykładzie z ryc. Ten model miał znaczne potwierdzenie doświadczalne. Bardziej uniwersalnym modelem jest model „indukowanego dopasowania się" Koshlanda. Ryc. katalizy lub obu zjawisk łącznie. nie biorąte udziału w żadnym procesie. W katalizie Ryc. zaproponowany przez Emila Fischera. Przyłączenie analogu EnzS substratu. Inne reszty. 9-7. Zbliżenie się -ubstratu wywołuje zmianę konformacyjną w biał k u enzymatycznym. 9-8. Analogi substratów mogą powodować pewne. zmiany właściwej konformacji (ryc.98 / ROZDZIAŁ 9 bowanie na miejsca allosteryczne równej wielkości. 9-6) lub krzywej kinetyki prostego nasycenia substratem. Ten model „zamka i klucza" lub sztywny model matrycowy (ryc. Należy zwrócić uwagę na odpowiednie pozycje kluczowych reszt aminokwasowych przed przyłączeniem i po przyłączeniu substratu. że pasuje do substratu. 9-8). wówczas wielkość enzymów nie powinna być dłużej niespodzianką. W modelu Fischera założono. C) {według Koshlanda). Ryc. Dwuwymiarowe przedstawienie indukowanego dopasowania się przez zmianę konformacyjną w strukturze białka. że koenzym ma grupę niezbędną do przyłączenia pierwszego substratu (S. aminokwasowych lub innych grup enzymu we właściwym położeniu przestrzennym do związania substratu. 9-7). przedstawiał interakcję między substrałem a enzymem na zasadzie analogii „zamka i klucza". i Ss) do enzymu według hipotezy matrycowej.rupy katalityczne i wiążące substrat są od siebie oddalone na odległość kilku wiązań. są reprezentowane przez reszty Lys i Met. 9-6. Przedstawienie kolejnej adsorpcji koenzymu (CoE) i 2 substratów (S. że miejsce katalityczne jest z góry ukształtowane w taki sposób. Po przyłączeniu właściwego substratu A wszystkie grupy (przedstawione jako zaciemnione kółka) ustawiają się we właściwym położeniu. Zakłada się. uporządkowanego przyłączenia 2 lub więcej substratów (ryc. Przedstawienie zmian konformacyjnych w białku enzymatycznym po przyłączeniu substratu (A) i nieaktywnych analogów substratu (B. 9-5. W tym samym czasie zmienia się również przestrzenne ustawienie innych obszarów — Lys i Met są teraz blisko siebie (ryc. Przedstawienie tworzenia kompleksu EnzS zgodnie z matrycową hipotezą Fischera. który jest Eni + S B Ryc. np. który z kolei ułatwia przyłączenie S: W modelu „indukowanego dopasowania się" miejsca katalitycznego. . W nieobecności substratu i. ale nie wszystkie. Zmiana ta dotyczy ustawienia reszt bierze udział reszta fosfoseryny (—P) i grupa —SH reszty cysterny. substrat indukuje konformacyjną zmianę w enzymie. W modelu indukowanego dopasowania się substrat indukuje konformacyjną zmianę w enzymie. Wiele właściwości enzymów może być zrozumiałych na podstawie sztywnego modelu „zamka i klucza" miejsca aktywnego Model miejsca katalitycznego.). ustawiając w odpowiedni sposób grupy uczestniczące w wiązaniu substratu i katalizie. która „tworzy" miejsce katalityczne Niefortunna cechą modelu Fischera jest założenie sztywności miejsca katalitycznego. 9-7 zarówno grupy hydrofobowe (zakreskowane) jak i grupy naładowane elektrycznie (zakropkowane) są zaangażowane w przyłączeniu substratu.

wykazują nawet jeszcze większe podobieństwo. Ostatnią cechą enzymu jest miejsce pokazane jako małe nacięcie z prawej strony. Katalityczne miejsca Itzozymu. mogą być oddalone od siebie w strukturze pierwszorzędowej. Jego działanie polega na niszczeniu ścian komórkowych wielu bakterii Gram-dodatnich. Katalityczne miejsce rybonukieazy leży w obrębie bruzdy podobnej do bruzdy lizozymu. Już wcześniejsze badania chemiczne wskazywały na obecność tych 2 aminokwasów w miejscu katalitycznym enzymu. 6-7).4 kwasu N-acetyloneuraminowego w pro-teoglikanach i glukozoaminoghk ariach. Reszty aminokwasowe odpowiedzialne za rozbicie wiązania leżą między miejscami D i E. . 9-10). Można sobie wyobrazić przyłączenie się w tym miejscu cząsteczki regulatorowej i „ściąganie w dół" jednego z ramion polipeptydowych wrazz grupą katalityczną. W cząsteczce lizozymu są małe obszary struktury harmonij 1 kowej. według których zachodzi rozrywanie wiązań w układach biologicznych. ale nie kataliza. W świetle tych podobieństw nie jest zaskakujące to. 9 -1). Liczby odpowiadają swoistym resztom aminokwasowym (p. są podane wraz z ich numerami w sekwencji lizozymu (według Koshlanda). „podmiejscami" (ang. też ryc. Lizozym jest zbudowany z jednego łańcucha polipeptydowego. Jak to ilust ruje model indukowanego dopasowania się. z 6. subsites) (ryc. lezące w okolicy bruzdy. Ponieważ nie ma koenzymu ani jonu metalu. KINETYKA / 99 zbyt „gruby" (ryc. mleku i białku jaja. Punkty A—F przedstawiają reszty glikozydowe heksasacharydu. przedostających się z powietrza do łez i śluzu nosowego. Schematyczne przedstawienie miejsca katalitycznego w okolicy bruzdy lizozymu. Glu 35. składającego się ze 129 reszt aminokwasowych. że sekwencje aminokwasów blisko miejsc katalitycznych tego samego enzymu. śluzie nosowym. kataliza. plwocinie. jest stosunkowo mała. Struktura rybonukieazy określona za pomocą dyfrakcji promieni X. tkankach. blisko grup karbok-sylowych Asp 52. Glu 35 przekazuje protony wiązaniu acetalowemu substratu. Obie reszty aminokwasowe znajdują się blisko miejsca wiążącego kwas urydylowy (ryc. 9-10. katalizuje hydrolizę wiązań P-1.ENZYMY. W takim przypadku może zachodzić przyłączenie substratu. swoistość i trójwymiarowa struktura są określone wyłącz nie przez te reszty aminokwasowe. 9-9). rybonukieazy i wielu innych enzymów znajdują się w bruzdach powierzchni enzymu Lizozym występujący we łzach. 9-8C) indukuje nieprawidłowe ustawienie grup. podczas gdy ujemnie naładowany Asp 52 stabilizuje powstający jon karboniowy. z różnych gatunków. reszty aminokwasów. _____ Wspólny motyw struktury pierwszorzędowej występuje w miejscach katalitycznych licznych enzymów hydrolitycznych Struktury pierwszorzędowe miejsc katalitycznych enzymów hydrolitycznych wykazują wiele podobieństw (tab. soku żołądkowym. w poprzek której leżą 2 reszty aminokwasowe — His 12 i His 119. które przyłącza różne sub-straty lub inhibitory. Może to oznaczać. a-heliksu i szerokie obszary struktury nie uporządkowanej! Cząsteczka ma przebiegającą przez środek bruzdę. w której znajduje się miejsce katalityczne. które znajdują się w miejscu katalitycz nym. 9-9. (§) Ser 100 Ala 107 f) A r g t1 4 Asp 52 [ Glu 35 Ala 110 Ser 36 Ryc. Pewne reszty aminokwasowe. 411 Grupa fosforanowa A) Asp 101 Trp 62 T rp63 I \ Ryc. 9-8B) lub zbyt „chudy" (ryc. że liczba mechanizmów. ale przestrzennie zbliżone w strukturze trzeciorzędowej.

jakie występują w miejscu ich działania. t. Wpływ temperatury da szybkość hipo tetycznej reakcji katalizowanej enzymatycznie. Dla większości enzymów optymalne temperatury są takie same lub wyższe od tych. 1972. Sekwencje aminokwasów w i sąsiedztwie miejsc katalitycznych kilku proteaz wołu . pH WPŁYWA NA AKTYWNOŚĆ ENZYMU PRZEZ ZMIANĘ ŁADUNKU GRUPZJON1ZOWANYCH ENZYMU 1 CZĘSTO TAKŻE SUBSTRATU Gdy aktywność enzymu zmierzy się w kilku wartościach pH. Ostatecznie energia kinetyczna enzymu przekracza jednak barierę energetyczną do rozerwania słabych wiązań wodorowych i hydrofobowych. Szybkość reakcji początkowo się Optimum temperatury Niemniej nie jest to podstawowy parametr. w przybliżeniu podwaja się wraz ze wzros tem temperatury o 10°C {Q I0 =2). Współczynnik temperatury lub Q 1B jest to Temperatura (°C) Ryc. czynnik. Dlatego enzymy wykazują optymalną temperaturę. Narodowa Fundacja Badań Biomedycznych. 9-11. np.) Atlas Sekwencji Białek i Struktury.0. im dłużej enzym jest utrzymywany w temperaturze. W tej temperaturze denaturacji dominuje towarzysząca strąceniu strata aktywności katalitycznej enzymu. w której jego struktura jest mało stabilna^ tym bardziej prawdopodobne jest to. pepsyna. Kształt krzywych wyrażających zależność aktywności od pH określają następujące czynniki: 1. 5. jest aktywnych przy wartościach pH wyraźnie wykraczających poza ten zakres. niemniej kilka enzymó w. . wraz ze wzrostem temperatury. szybkość skurczów izolowanego ser ca. o który się zwiększa szybkość procesu biologicznego przy wzroście temperatury 0 10°C. które utrzymują ich strukturę drugo. np. tj. tj. ponieważ optymalna temperatura zależy od czasu trwania próby użytej do jej określenia. stawiono regiony miejsca katalitycznego 30 stronie reszty serylowej (S) i histydylowej (H)* PrzedEnzym Trypsyna Sekwencja aminokwasów wokół seryny (§ Sekwencja aminokwasów wokół histydyny ® V V S A A ® C Y K V V T A A ® G G V V V T A A ® C G V DSC Q D G M G M G Chymotrypsyna A S S C Chymotrypsyna B S S C Trombina D G Q D (• >) G G PVV C s GK K KN Q KN SG TT T T G P LV G DQ V L T A A @ C LL Y P D A C E G D Q >) G P F V M K S P G * Reprodukowano za zgodą z: Dayhoff MO (red. Denaturacja enzymu przy małych i dużych wartościach pH. zwiększa. w komórkach. że będzie zdenaturowany.100 / ROZDZIAŁ 9 Tabela 9-1. obserwuje się wówczas.i trzeciorzędową. że optymalna aktywność mieści się na ogói między wartościami pH 5. Szybkość wielu procesów biologicz nych. =) G c PL V c W OGRANICZONYM ZAKRESIE TEMPERATUR SZYBKOŚĆ REAKCJI KATALIZOWANYCH ENZYMATYCZNIE ZWIĘKSZA SIĘ WRAZ ZE WZROSTEM TEMPERATURY Ma rycinie 9-11 przedstawiono wpływ temperatury na typową reakcję katalizowaną en-zymatycznie. Na przykład enzymy mikroorganizmów przystosowanych do wzrostu w naturalnych gorących źródłach mogą wykazywać optymalną temperaturę blisko temperatury wrzącej wody.0—9. z powodu zwiększenia energii kinetycznej reagujących cząsteczek.

ENZYMY: KINETYKA / 101 2. obszarze zakreskowanym na krzyż zarówno Enz. mogą być niezbędne do utrzymania aktywnej struktury trzecio. Określenie szybkości jest następujące: Szybkość a [cząsteczki reagujące] lub Szybkość a [A] [B] W przypadku gdy wyrażeniem szybkości jest: Szybkość x [A] [B][B] lub Szybkość? [A] [BY Dla przypadku ogólnego. gdy enzym powróci do swojego optymalnego pH. aby reagować. Podwojenie stężenia zarówno A. pH na aktywność Wpływ enzymu. dystalne w stosunku do regionu. Nawiasy wysokie kwadratowepH ([ ]) użyto do oznaczenia stężeń molowych*. W przypadku enzymu pH może wrjłyr wać na J*ego aktyvjnaś£j^!^x3rirlar\c fltrnktuj. biorącej udział w przyłączaniu substratu lubwkata]izie. 9 -12). gdy n cząsteczek A reaguje z m cząsteczkami B nA+mB-An Bm wyrażeniem szybkości jest: Szybkość oc [A]n[B]m * Ściślej mówiąc. a oznacza „proporcjonalny do". czy wszystkie cząsteczki. krańcowe wartości pH będą zmniejszały skuteczne stężenie Enz~ i SH+. należy wziąć pod uwagę ujemnie naładowany enzym (Enz~) reagujący z dodatnio naładowanym substratem (SH+): SH* Enz >EnzSH aktywności. JEŻELI SUBSTRATY SĄ OBECNE W PRAWIE RÓWNO MOLOWYCH PROPORCJACH. z definicji. powinny być użyte raczej aktywności molowe niż stężenia molowe. Zmiany w ładunku enzymu i (lub) sub-stratów. Grupy mające ładunek. jedynymi formami. stać się bardziej zbite lub dysocjować na podjednostki —wszystko to powoduje stratę . Jeżeli zmieni się ładunek elektryczny tych grup. Tylko na 100 Enz" Niskie Ryc.mogą takie podlegać zmianom w konfqrmacjj_na skutek zmian pH. Ten stan utrzymuje się niezależnie od tego. fub^przez zmianę ładunku reszty aminokwaso-wej. w której uczestniczą 2 różne cząsteczki A i B: A+B-* AB podwojenie stężenia albo A albo B podwoi szybkość reakcji. aby reagować. jak i częstość ich zderzeń są duże. czy tylko ich część ma wystarczającą energię. Biorąc pod uwagę reakcję.i czwartorzędowej. 9-12.SZYBKOŚĆ REAKCJI JEST PROPORCJONALNA DO STĘŻENIA WSZYSTKICH SUBSTRATÓW W dużych stężeniach substratów zarówno liczba cząsteczek mających dostateczną energię. Aby to zilustrować. białko może się rozluźnić. W zależności od ostrości tych zmian aktywność może iub nie może być przywrócona. Enzymy. które będą wchodzić w interakcje są SH+ i Enz . Szybkość reakcji zwiększy się zatem 4-krotnie. Szybkość reakcji jest proporcjonalna do stężeń cząstek reagujących. w którym przyłącza się substrat. zmniejszając w ten sposób szybkość reakcji fryc. jak i S są we właściwym stanie jonowym i największe stężenie Enz i S są odpowiednio naładowane w punkcie X. jak i B zwiększy prawdopodobieństwo zderzenia 4-krotnie. Przy niskim pH Enz~ dąży do przyłączenia protonów i traci swój EnzH ładunek ujemny: Enz + Przy wysokim pH SH+ jonizuje i traci swój ładunek dodatni: SH+-S+ H + Ponieważ.

Stałą równowagi można wyrazić liczbowo.102 / ROZDZIAŁ 9 STAŁA RÓWNOWAGI JEST STOSUNKIEM STAŁYCH SZYBKOŚCI REAKCJI PRZEBIEGAJĄCEJ DO PRZODU I REAKCJI ODWROTNEJ Ponieważ wszystkie reakcje chemiczne są odwracalne. dla reakcji odwrotnej. Jednakże należy zauważyć. a nie od wartości AG"..rAnBm] Gdy szybkości reakcji przebiegającej w prawo i odwrotnie są równe. przeważa reakcja zachodząca zgodnie z zapisem (od strony lewej do prawej). który łączy się z substratem. to kierunek przebiegu reakcji jest przeciwny. patrz powyżej).= k1[A]"[B]m i Szybkość. które katalizują Enzym jest związkiem reagującym. że K^ określa AG". Szybkość^ Szybkość. Standardową zmianę wolnej energii (AG ) dla danej reakcji można obliczyć ze stałej równowagi Związek stałej równowagi z AG" jest następujący: ZiG^-RTInK^. Należy zapamiętać następujące ważne właściwości układu w stanie równowagi: 1. W najprost szej formie może to być przedstawione na stępująco k.n cząsteczek A i m cząsteczek B jest w równowadze z AnBm". To wypływa z faktu. Wiele czynników wpływających na szybkość reakcji katalizowanych przez enzymy działa Enzymy nie wpływają na stałe równowagi reakcji.. . jeśli są znane stężenia A. charakterystyczną dla danej reakcji. to nie wskazuje. w którym reakcja zachodzi samorzutnie. tj. W stanie równowagi szybkości reakcji (nie stałe szybkości reakcji) w obie strony są równe. Chociaż w stanie równowagi nie zachodzi żadna zmiana netto w stężeniu cząsteczek substratu i produktu.) są: Szybkość. że system jest w stanie równowagi. Enz+ S ^ Enz+ P ■ •M Szybkość = k-. R jest stałą gazową i T — temperaturą bezwzględną. tj. Jeżeli jest ona mniejsza od 1. K^. tj. [Enz] [S] wtedy k1[A]n[B]m=k_1[AnBm] o [A]"[B] Stosunek kj do k . tworząc produkt P i wolny enzym. Stała równowagi jest stosunkiem stałych szybkości reakcji ki/k_t. nA + mB ^± A„B m 4. jest bardziej prawdopodobne. wstawiając stalą proporcjonalności k. odwrotnej i reakcji ogólnej zawierają składnik [Enz]. Równowaga jest stanem dynamicznym.nA+mB odpowiednim wyrażeniem szybkości jest: Szybkość a [AnBm] Odwracalność wyraża się podwójnymi strzałkami. 2. gdzie AnBra tworzy n cząsteczek A i m cząsteczek B An^n. reakcja jest spontaniczna. Enz+ S ^ Podczas gdy wyrażenia określające szybkość dla reakcji zachodzącej w prawo. nazwano stalą równowagi. B i \„BW w stanie równowagi. Ponieważ są one znane. który rozkłada się. tzn. że chociaż stała równowagi reakcji wskazuje kierunek. A i B nieustannie przechodzą w A„Bm i odwrotnie. Jeżeli stała równowagi jest większa od 1. nie mówi ona nic o wielkości bariery energetycznej dla reakcji (czyli o AGF. wyrażeniami szybkości dla reakcji przebiegającej w prawo (szybkośćj) i reakcji w lewo (szyb-kość_. która —• co wykazano uprzednio — dotyczy tylko stanu początkowego i końcowego. przez zmianę miejscowego stężenia substratu. tworząc kompl eks enzym—substrat — EnzS. czy będzie ona przebiegać szybko. że reakcja będzie przebiegał a od strony prawej do lewej. Symbol a „proporcjonalny do" można zastąpić znakiem równości. . 3. znajomość wartości liczbowej K^ umożliwia wyliczenie war- To wyrażenie czyta się: . Szybkość reakcji zależy od wielkości bariery energetycznej. mówi sie.. Dla przypadku ogólnego nA + mB j± AnB m tości AG°. = k_.

Mierzona szybkość początkowa osiąga wartość maksymalną i nie ma na nią wpływu dalsze zwiększanie stężenia substratu. Bardziej realistyczne są niżej podane proporcje wagowe enzymu do substratu: [Enz]=0r1 ng/ml=1(T mol [S]= 0. (szyb- maksymalnej — Ym^ i nie przekracza jej (ryc. które determinują K^i AG°. W punkcie A lub B zwiększenie lub zmniejszenie [S] będzie zwiększać lut) zmniejszać ilość enzymu związanego z S. /A ! •V Ti . jeżeli mają 1 substrat i 1 produkt. substrat jest w dalszym ciągu w 10000--krotnym molowym nadmiarze w stosunku do enzymu. Enzymy zmieniają drogę reakcji. nieć AG"). ponieważ substrat występuje w dużym nadmiarze molowym w stosunku do enzymu. nie mogą one wpływać na K. czyn ników. większość reakcji enzymatycznych ma 2 lub więcej substratów i produktów.. jakkolwiek jest dużo więcej cząsteczek substratu niż enzymu.' c~ TL J 2 . 9-13. chociaż zwiększa częstość zde- . czy równowaga jest osiągana w wyniku (lub bez) katalizy enzymatycznej (należy sobie przypom - -/f r! . SZYBKOŚĆ POCZĄTKOWA REAKCJI KAT ALIZOWANEJ PRZEZ ENZYM JEST WPROST PROPORCJONALNA DO STĘŻENIA ENZYMU Szybkość początkowa reakcji jest to szybkość mierzona przed utworzeniem dostatecznej ilości produktu. że stała równowagi dla reakcji Enz+S ^ EnzS (two rzenie kompleksu EnzS) nie jest nieograniczenie duża. Należy jednak zanotować. Mimo że istnieje taki przypadek dla pewnych reakcji katalizowanych enzymatycznie. substratu przypada na każdy mol enzymu. skoro enzymy wpływają na szybkość reakcji. Uwaga ta jednak nie unieważnia omówienia.ENZYMY: KINETYKA / 103 Szybko4ć_i= k. 9-13 są przedstawione na ryc. K^ reakcji jest taka sama bez względu na ta. Nawet jeżeli [S] zmniejszy się 100--krotnie. pozwalającej na zachodzenie reakcji odwrotnej. [Enz] [PJ V to w wyrażeniu dla całkowitej stałej równowagi [Enz] znosi się. B i C 7. która jest stosunkiem starych szybkości. ale nie wpływają na początkowe i końcowe równoważne stężenia substratów i produktów. jako EnzS. Mówiąc inaczej. a nie na stałą szybkości. W punktach A i B tylko część enzymu łączy się z substratem. 9 -14. . ■ I I 1 Ryc. K ------. Szybkość reakcji zwiększa się wraz ze zwiększeniem stężenia substratu. Dzieje się tak dlatego. 9-13). Sytuacje w punktach A. Szybkość początkowa reakcji katalizowanej przez enzym jest zawsze proporcjonalna do stężenia enzymu. że dalsze zwiększenie [S]. i v f będzie zatem zależeć od |S|. ryc. _ [En»] [P] = [P] •*" [Enz] [S] [S] Stężenie enzymu nie ma zatem żadnego wpływu na stałą równowagi. aż do momentu. gdy enzym jest „nasycony"' substratem. to 1000 mol. IM = k. a wszystkie inne warunki pozostają nie zmienione. Jeżeli zwiększa się stężenie substratu [S]. to mierzona szybkość początkowa V. Wpływ stężenia substratu na szybkość reakcji katalizowanej enzymatycznie. kiedy przereagowało bardzo mało substratu) zwiększa się do wartości W punkcie C zasadniczo wszystkie cząsteczki enzymu łączą się z substratem tak. że to stwierdzenie odnosi się tylko do szybkości początkowej.^. .1 mg/ml=10~ mol 3 9 co daje 106 mol więcej substratu w stosunku do enzymu. Na przykład. kość mierzona wtedy. jeżeli enzym o masie cząsteczkowej 100 000 działa na substrat o masie cząsteczkowej 100 i oba związki występują w stężeniu 1 mg/ml. W WIELU SYTUACJACH OZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM STĘŻENIE SUBSTRATU WPŁYWA NA SZYBKOŚĆ REAKCJI KATALIZOWANEJ ENZYMATYCZNIE Reakcje enzymatyczne są tak rozpatrywane.

2. opisuje zachowanie się wielu enzymów przy zmieniającym się stężeniu substratu. Ponieważ W^^. skoro nie ma wolnych cząsteczek enzymu. ■ _________________ rżeń między Enz i S. określane war tością Km lub stalą Michaelisa. 9-14. można zastąpić ich stosunek nową stałą. Na podstawie równania Michaelisa-Menten zależność początkowej szybkości reakcji katalizowanej przez enzym od [S] i od Kra można przedstawić następująco: ' K m+ [S] 2[S] . które powoduje osiągniecie potowy szybkości maksymalnej. można oznaczyć doświadczalnie przez graficzne przedstawienie Vj jako funkcji [S] (ryc. jeżeli stężenie substratu jest znacznie mniejsze od tego. wówczas V. Gdy |S| jest znacznie większe od K m (punkt C stężenia molowego. 9-14). Innymi słowy. tak że wyrażenie [S] można w mianowniku pominąć. Punkty A. 9-13 i ryc. Gdy [S] jest prawie równe Km. 9-13). 9-13. 9-14). Równanie Michaelisa -Menten obrazuje wpływ stężenia substratu na szybkość wielu reakcji katalizowanych enzymatycznie Stężenie substratu. W rzeczywistości wiele enzymów ma wartości K. Równanie Michaelisa-Menten Vl na ryc.m zbliżone do fizjologicznego stężenia ich substratów. K m ma wymiary A na ryc. że jeżeli stężenie substratu [Sj znacznie przewyższa wartość K„. tak że wyrażenie Km można w mianowniku pominąć: "maha. to szybkość początkowa Vj jest szybkością maksymalną. B i C odpowiadają punktom z ryc. to szybkość początkowa v t zależy od stężenia substratu [S|. które mogłyby reagować.[S] Km + [S] 3.. nie może spowodować zwiększenia szybkości reakcji. 'ntaks. która mogłaby być osiągnięta przy danym stężeniu enzymu. Km+[S] [S] Oznacza to.nak. Dodanie [S] do K™ w mianowniku zmienia bardzo niewiele jego wartość. bardzo reaguje na zmiany [S] i enzym działa z dokładnie połową szybkości maksymalnej.104 / ROZDZIAŁ 9 ćT* . Gdy ISJ = *Cm (punkt B na ryc.' V. Szybkość równa się połowie szybkości maksymalnej (Vmaks/2). w której dokładnie połowa cząsteczek enzymu jest „wysycona" sub-stratem. Przypadek B opisuje sytuację o dużym znaczeniu teoretycznym. Przedstawienie enzymu przy maiym (A). [S] [S]' Vj ^ [S]~K[S] (~ oznacza „prawie równa się"). 9-13 i 9-14). które jest wymagane do uzyskania połowy szybkości maksymalnej (wartość Kra). 9-13 i ryc. Dodanie K„ do [S] w mianowniku zmienia wartość mianownika bardzo niewiele. dużym (C)i przy stężeniu substratu równym Km (B). K: v. Gdy [S] jest znacznie mniejsze od K m (punkt . 1. i Km są stałe.Q w Być.

po odwróceniu [SJ [S] po przekształceniu: 1 Km 1 [S] Vraak. natomiast dokładne wyznaczenie Km i Vm!.. 9-15).. Technika podwójnych odwrotności wymaga stosunkowo niewielu punktów dla określenia Km i jest metodą najczęściej używaną do wyznaczenia K„. Z wykresu podwójnych odwrotności lub wykresu Lineweavera-Burka można określić Km (ryc. wybrane do badania. [S] po uproszczeniu: Km vi VmakB. aby uprościć wyznaczenie Km i Ymats. Dzieje się tak wówczas.ks.^. że jeżeli stężenie substratu jest równe wartości Krai to szybkość początkowa \-.. Skoro [S] jest wyrażone w stężeniu molowym. a kąt nachylenia a jest równy K.. Podwójna odwrotność albo wykres Lineweavera-Burka zaie2ności 1/v względem 1/[S] wykorzystywany do określenia K m i y^k. Równanie Michaeiisa-Menten może być przekształcone: Jeżeli y lub l/v. Zarówno podejście Linweavera-Burka i Ea-die-Hofstee są użyteczne w wybranych przypadkach. Aby określić wartość Km i Vmaks. 9-15.. różnią się stałą przyrostu. Miejsce przecięcia osi y wyznacza wówczas Vmaks /Km. wymiarem Km jest stężenie molowe lub liczba mol na litr. 1 [S] ■ + ■ 1 Vmaks. aby wykres stanowiła linia prosta Ponieważ dla wielu enzymów krzywa nasycenia nie pozwala na łatwe określenie Vm!lk5 (i stąd Kw). równanie Michaeiisa-Menten jest tak przekształcane.. kiedy V. To także wskazuje. równa się połowie szybkości maksymalnej.aJVaiaks. [S] V| = nych odwrotności. Innym podejściem do doświadczalnego wyznaczenia Km i Vmaks jest podejście Eadie i Hof-stee. Wtedy x = .1/Km. wygodniej jest przekształcić równanie Michaeli-sa-Menten tak.. a mianowicie trzeba określić doświadczalnie stężenie substratu. (oś x). można wyrazić w dowolnych jednostkach. Ta niedogodność może być ominięta przez selekcjonowanie odwrotności stężeń sub-stratów. wymaga opracowania statystycznego. wykreśla się Vj/[S] (oś y) wobec \. . albo odcinek na ujemnej C. a miejsce przecięcia osi x Vmaks. Szybkość V.Równanie Michaeiisa-Menten można odwrócić i przekształcić następująco: Vmakl. to b jest równe l/VmakSi na osi y.Ujemny odcinek na osi x można określić przez przyjęcie y = 0. przy którym początkowa szybkość stanowi połowę szybkości maksymalnej. jest wykreślone względem [S].. Doświadczalnie wykorzystanie równania Li nę weavera-Burka do wyznaczenia Km może spowodować nieuzasadnione położenie nacisku na dane otrzymane przy małych stężeniach substratu. które różnią sie stałą przyrostu. Jest to równanie linii prostej y = a ■x+ b gdzie: y= — zaś x = [S] części osi x. gdy stężenia substratu. tj.— = Km Taki wykres jest nazwany wykresem podwój - Aby wyznaczyć Km i Y. jest wykreślony jako funkcja x lub l/[S]. jak oznaczyć Km. Nachylenie jest .. odwrotność ¥|(1/Vj) jest wykreślona względem odwrotności [S] (1/[SJ). ponieważ K ra nie zależy od [EnzJ. wykorzystując albo nachylenie krzywej i odcinek na osi y.ENZYMY: KINETYKA / 105 Oznacza to.

106 / ROZDZIA Ł 9

Wartości K,,,, oprócz ich użyteczności w interpretacji mechanizmów reakcji katalizowa nych enzymatycznie, mają duże znaczenie praktyczne. Przy stężeniu substratu 100-krotnie przewyższającym Km , enzym będzie działał w zasadzie z maksymalną szybkością i dlatego maksymalna szybkość (Vmiks) będzie odzwierciedlała ilość obecnego aktywnego enzymu. Taka sytuacja jest ogólnie pożądana w badaniach enzymów. Wartość Km wskazuje, ile substratu natęży użyć w celu pomiaru VMkŁ. Technika podwójnych odwrotności znajduje także szero kie zastosowanie w ocenie inhibitorów enzymów.
W szczególnych przypadkach Km może być zbliżona do stałej przyłączania

wtedy
k*

W tych warunkach 1/Kro = 1/K^ = powinowactwo. Jeżeli k2 + k_t ^ k_! to 1/K.m zbyt nisko oceni powinowactwo
RÓWNANIE HILLA PRZEDSTAWIA WPŁYW STĘŻENIA SUBSTRATU NA ENZYMY ALLOSTERYCZNE

Powinowactwo enzymu do substratu jest równe odwrotności stałej dysocjacji—Kd kompleksu enzym-substrat (EnzŚ).
■_

Enz + S ;===* EnzS k-.

Pewne enzymy i inne białka przyłączające ligandy, takie jak hemoglobina, nie działają zgodnie z klasyczną kinetyką nasycenia Michaelisa-Menten. Jeżeli [S] wykreśli się względem Vj, to krzywa nasycenia jest sigmoidalna (ryc. 9-16). Ogólnie wskazuje to na kooperatywne

Mniejsza tendencja substratu i enzymu do dysocjacji wskazuje na większe powinowactwo enzymu do substratu. Wartość Km enzymu dla jego substratu może również służyć do pomiaru jego Kd. Jednak, aby to było prawdziwe, założenie dokonane w przekształceniu wyrażenia Michaelisa-Menten musi być słuszne. Przekształcenie zakłada, że pierwszy etap reakcji katalizowanej enzymatycznie
Enz + S~±EnzS k-i

jest szybki i zawsze w równowadze. Innymi słowy, szybkość dysocjacji EnzS do Enz + S musi być dużo większa od szybkości dysocjacji enzym + produkt;
Enz S k2 k-2 ' Enz + P

0

[S]

8

Ryc. 9-16. Sigmoidalna kinetyka nasycenia.

W wyrażeniu Michaelisa-Menten [S], które daje Vj = Vmik!./2 wynosi

Ale kiedy

-i >>

przyłączenie substratu do licznych miejsc. Przyłączenie w jednym miejscu wpływa na przyłączenie w innych miejscach, jak opisano w rozdz. 7 dla hemoglobiny. W przypadku sigmoidalnej kinetyki nasycenia enzymu substratem, omówione powyżej metody graficznej oceny stężenia substratu, które powoduje osiągnięcie połowy szybkości maksymalnej, są nie wartościowe (brak linii prostych). Aby ocenić sigmoidalna kinetykę nasycenia, można wykorzystać graficzne przedstawienie równania Hilla, równania, które pierwotnie wyprowadzono, aby opisać kooperatywne

ENZYMY: KINETYKA / 107

przyłączenie O2 do hemoglobiny. Opisane w formie linii prostej równanie Hilla jest następujące:
log = nlog [S] - log k'
V;

RÓŻNICA MIĘDZY KOM PETYCYJNYMI I NIEKOMPETYCYJNYMI INHIBITORAMI ENZYMÓW POLEGA NA TYM, CZY ZWIĘKSZAJĄCE SIĘ STĘŻENIE SUBSTRATU USUWA HAMOWANIE
Chociaż rozróżnia się inhibitory aktywności enzymatycznej w zależności od tego, czy hamowanie ustępuje lub nie w wyniku zwiększenia stężenia substratu, to jednak wiele inhibitorów nie wykazuje idealnych właściwości czysto kom-petycyjnego i niekompetycyjnego hamowania omawianego poniżej. Innym sposobem klasyfikacji inhibitorów jest podział według ich miejsca działania. Miektóre z nich wiążą się z en zymem w tym samym miejscu co substrat (miejsca katalityczne); inne wiążą się w innym miejscu (miejsce allosteryczne) z dala od miejsca katalitycznego.

gdzie k' jest stalą złożoną. Z równania wynika, że kiedy [S] jest małe w porównaniu z k', to szybkość reakcji zwiększa się jako n-ta potęga [S]. Na rycinie 9-17 przedstawiono wykres Hilla
Log [S]

I Nachylenie ■ n

-3

Inhibitory kompetycyjne wykazują ścisłe podobieństwo strukturalne do substratu
Klasyczne hamowanie kompetycyjne zachodzi w miejscu wiązania substratu (katalitycznym). Chemiczna struktura inhibitora, analoga substratu (I), ogólnie przypomina strukturę substratu (S). Łączy się on zatem odwracalnie z enzymem, tworząc kompleks enzym-inhibitor (Enzl), a nie kompleks EnzS. Gdy jest obecny zarówno substrat, jak i ten typ inhibitora, wówczas współzawodniczą one ze sobą o te same miejsca wiązania na powierzchni enzymu. Najlepiej zbadanym przypadkiem hamowania kompetycyjnego jest para: malonian (I) i bursz-tynian (S) w stosunku do dehydrogenazy bursz-tynianowej. Dehydrogenaza bursztynianowa katalizuje tworzenie fumaranu przez usunięcie po jednym atomie wodoru z każdego atomu ot-węgla bursz-tynianu (ryc. 9-18).

Ryc. S-17. Graficzna ocena równania Hilla w celu oznaczenia stężenia substratu, przy którym szybkość, osiąga potowe szybkości maksymalnej. Stosowana wówczas, gdy kinetyka nasycenia substratem jest sigmoidalna.

danych kinetycznych dla enzymu z kinetyką wiązania kooperatywnego. Wykres Vj/VmaiŁ—vj względem log [S] daje linię prostą o nachyleniu = n, gdzie n jest parametrem empirycznym, którego wartość zależy od liczby miejsc wiążących substrat oraz liczby i typu interakcji między tymi miejscami. Kiedy n = 1, miejsca wiązania działają niezależnie jedno od drugiego. Jeżeli n > 1, to miejsca są kooperatywne i przy większej wartości n kooperatywność jest silniejsza i wtedy bardziej „sigmoidalne" są kinetyki nasycenia. Jeżeli n<l, mówi się, że miejsca wykazują negatywną kooperatywność. W p o ł o wi e s z yb k o ś ci mak s y mal n ej (vi = Vmai[S./2), Vi/(Variu.—Vf)=l, a więc log Vj/(Vmak5 —Vi)=Q, A zatem aby oznaczyć S5,. (stężenie substratu, przy którym szybkość reakcji osiąga połowę szybkości maksymalnej), należy wykreślić linię prostopadłą do osi x z punktu, w którym log Vj/(¥m »b.-vś)=O-

H H-C-COO-

-2H

H-C-COO
■-OOC-C-H

OOC-Ć-H
IH

DEHYDROGENAZA BURSZTYNIANOWA Bursztyn lan

Fu maran

Ryc. 9-18. R eakcj a dehydr ogenazy bur szt yni ano- wej.

108 / ROZDZIAŁ 9

Malonian ("OOC-CH2 -COO") może łą czyć się z dehydrogenazą, tworząc kompleks EnzI. Maionian nie może ulec odwodorowaniu, gdyż nie ma żadnego sposobu, aby usunąć nawet jeden atom H z pojedynczego atomu węgla a bez utworzenia pięcio wartościowe go atomu węgla. Jedyną reakcją, której może podlegać kompleks EnzI jest rozpad z powrotem na wolny enzym i inhibitor. Dla reakcji odwracalnej
EnzI tEnz + I

stała równowagi
K= =

wynosi [I]
[EnzIJ

Ryc. 9-19. Wykres Linevueavera-Burka klasycznego kompetycyjnego hamowania. Należy zauważyć całkowite zwolnienie hamowania przy dużym [S] (małe.1/[S]). y odpowiada 1/Vmats, to świadczy o tym, że przy nieograniczenie dużym stężeniu S (1/|S] = O), Vj jest taka sama, jak w nieobecności inhibitora.

Działanie inhibitorów kompetycyjnych można zrozumieć w formie następujących reakcji:
■ Enzl (nieaktywny) » Enz + P 'EnzS (aktywny) -> Enz+ p

Enz

Jednak odcinek na osi x (który odpowiada Km) zmienia się wraz ze stężeniem inhibitora i staje się większą liczbą {— 1/Kra jest mniejszy niż — 1/K^,) w obecności inhibitora. W ten sposób
inhibitor kotnpetycyjny zwiększa sub-stratu. Ponieważ Km jest

Szybkość tworzenia produktu, to co jest głównie mierzone, zależy wyłącznie od stężenia EnzS. Załóżmy, że I przyłącza się do enzymu bardzo silnie (Ks = mała liczba). W takiej sytuacji jest mało wolnego enzymu (Enz) dostępnego do połączenia się z S, aby utworzyć EnzS i ewentualnie Enz+P. Szybkość reakcji (two rzenie P) będzie bardzo mała. Z analogicznych powodów równe stężenie słabiej wiązanego inhibitora (Kj = większa liczba) nie zmniejszy tak znacznie szybkości katalizowanej reakcji. Przypuśćmy, że przy stałym stężeniu I doda się więcej S. Zwiększy to prawdopodobieństwo, że Enz będzie raczej łączył się z S niż z I. Wzrośnie stosunek EnzS do EnzI, a także szybkość reakcji. Przy dostatecznie dużym stężeniu S, stężenie Enzl powinno być znikomo małe. Jeżeli tak jest, to szybkość katalizowanej reakcji będzie taka sama, jak w nieobecności I (ryc. 9-19). Efektywność różnych inhibitorów kompetycyjnych jest oceniona przez wykres podwójnych odwrotności 1/v; względem 1/[S] Rycina 9-19 przedstawia typowy przykład hamowania kompetycyjnego pokazany graficznie w formie wykresu Lineweavera-Burka. Przy stałym stężeniu inhibitora mierzono szybkość reakcji (v,) przy różnych stężeniach S. Linie przeprowadzone przez punkty doświadczalne zbiegają się przy osi y. Ponieważ odcinek na osi

stężeniem substratu, w którym stężenie wolnego enzymu jest równe stężeniu enzymu występującego jako EnzS, spora ilość wolnego enzymu może się łączyć z inhibitorem. W przypadku prostego hamowania kompetycyjnego miejsce przecięcia na osi x daje się przedstawić

Km

(Kń)

Km może być oznaczone w nieobecności I, a K; określa się wykorzystując powyższe równanie. Jeżeli liczba moli dodanego I jest dużo większa niż liczba moli obecnego enzymu, to stężenie I można przyjąć jako stężenie (znane) dodanego inhibitora. Wartości Ks dla serii inhibitorów (kompetycyjnych) będących analogami sub-stratów wykazują, które z nich są najbardziej efektywne. Przy małych stężeniach
największ y stopień zahamowania będą powodowały inhibitory o najmniejszych wartościach Kj.

Wiele skutecznych klinicznie leków działa jako inhibitory kompetycyjne ważnych enzymów w komórkach mikroorganizmów i zwierząt.

ENZYMY: KINETYKA / 109

Odwracalne niekompetycyjne inhibitory zmniejszają V ma ki.' ale nie wpływają na K m Jak sama nazwa wskazuje, w tym przypadku nie ma konkurencji między S i I. Inhibitor zazwyczaj nie wykazuje żadnego albo małe podobieństwo do S i można przyjąć, że wiąże się z inną domeną enzymu. Odwracalne niekom-petycyjne inhibitory zmniejszają
szybkość maksymalną, osiągalną przy danej ilości enzymu (zmniejszają Vraaka), ale zazwyczaj nie wpływają na Km. Ponieważ I i S mogą łączyć

się w różnych miejscach, jest możliwe tworzenie zarówno kompleksów Enzl, jak i EnzIS. Ponieważ EnzIS może się rozpaść, tworząc produkt z mniejszą szybkością niż EnzS, reakcja może być spowolniona, ale nie zatrzymana. Mogą zachodzić następujące reakcje konkurencyjne:
±1

jony metali ciężkich (Ag+, Hg2+), czynniki utleniające itd. Ponieważ te inhibitory nie wykazują strukturalnego podobieństwa do substra-tu, zwiększenie stężenia substratu na ogół nie zmniejsza tego hamowania. Obecność jednego lub więcej substratów lub produktów może chronić enzym przed inaktywacją. Omawiana powyżej analiza kinetyczna może być niewystarczająca do odróżnienia przedstawionych trucizn od odwracalnych inhibitorów niekom-petycyjnych. W każdym razie odwracalne nie-kompetycyjne hamowanie zdarza się rzadko. Niestety nie jest to zawsze uchwycone, ponieważ zarówno odwracalne, jak i nieodwracalne hamowanie niekompetycyjne wykazuje podob ną kinetykę. AKTYWNOŚĆ KLUCZOWYCH ENZYMÓW MOŻE BYĆ REGULOWANA PRZEZ POZYTYWNE I NEGATYWNE CZĄSTECZKI MODULATOROWE Małe cząsteczkowe modulatory, które zmniejszają aktywność katalityczną, są określane jako modulatory negatywne, a te, które zwiększają aktywność, są nazywane modulatorami pozytywnymi. To zagadnienie jest omawiane w następnych rozdziałach.

EnzIS -> Enz +P

±1
Enz

Jeżeli S ma takie samo powinowactwo zarówno do Enz, jak i do Enzl (I nie wpływa na powinowactwo Enz do S), to otrzymuje się wyniki przedstawione na ryc. 9-20 w formie wykresu zależności l/vj względem 1/ [S] w obecności i nieobecności inhibitora. (Zakłada się, że po przyłączeniu I nie ma żadnych ważnych zmian w konformacji miejsca aktywnego).

PIŚMIENNICTWO
Bender ML, Bergeron RJ, Komiyama M: The Bioorganić Chemistry of Enzymatic CataJysia. Wiley-[nierscience, 1984. Cabral F, Barlow SB; Mechanisms by which mammalian cells aequire resistance to drugs that affect microLubule assembly. FASEB J 1988;3:1593. CechTR: RNA as anenzyme. Sci Amer 1986;255:64. Dugas H, Penny C: Bioorganic Chemistry: A Chemicat ApproachtoEnzyme Action. Springer-Verlag, 1981. Fersbt AR, Leatherbarrow RJ, Wells TNC: Binding energy a.nd catalysis: a lesson from protein engineering of the tyrosyl-tRNA synthetase. Trendu Biochetn Sci 1986;11:321. Freeman RB, Hawkins HC (editors): Tne Enzymology of PosttransiatiOrial ModiftcatiOn ofProteins, Academic Press, 1985. Segel IH: Emyme Kinetks. Wiley, 1975. Walsh CT: Suicide substrates, mechanism-based enzyme inactivators; recent dcvelopments. Amiu Rev Biochem 1984;53:493. Patrz także piśmiennictwo w rozdz. 7.

■*

0

_L
(Sl Ryc. 9-20. Wykres Lineweavera-Burka odwracalnego nie kom petycyjnego hamowania.

Wiele „trucizn" działa jako nieodwracalne, ni ekom petycyjne inhibitory aktywności enzymatycznej Aktywność enzymatyczną redukują działające na enzymy „trucizny", np. jodoacetamid,

10
Yictor W, Rodwell, PhD

Enzymy: mechanizmy działania

WPROWADZENIE
W rozdziale tym, w celu zilustrowania zasad reakcji enzymatycznych, przedstawiono w szczegółach reakcję katalizowaną przez enzym proteolityczny chymotrypsynę.

ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
Przedmiotem badań mechanizmów działania enzymów są zmiany molekularne towarzyszące przekształceniu substratu w produkt. Rokują one wielką nadzieję na właściwy sposób postępowania podczas leczenia, jak również opracowywania leków. Wyniki anaiizy rentgeno-graficznej struktury białek, w połączeniu z danymi odnośnie do mechanizmów katalizy enzymatycznej, już obecnie umożliwiają opracowywanie ieków hamujących swoiste enzymy, takie jak reduktaza HMG-CoA, która reguluje biosyntezę cholesterolu. Badania te sugerują również sposób wykorzystania technik rekombinacji DNA oraz ukierunkowanej mutagenezy w celu zmodyfikowania swoistości i (lub) aktywności katalitycznej enzymu. Techniki te zapewnię ułatwią wprowadzenie enzymów o żądanych właściwościach.

Tyr, Trp) lub z aminokwasów z dużą grupą niepolarną R (Met). Podobnie jak wiele innych proteaz, chymo-trypsyna katalizuje hydrolizę niektórych estrów. Chociaż zdolność chymotrypsyny do katalizowania hydrolizy estrów nie jest istotna z fizjologicznego punktu widzenia, umożliwia ona badania mechanizmu katalizy enzymatycznej. Zmiany molekularne zachodzące podczas katalizy określane są mianem „intermediary en-zymology". Syntetycznym substratem, pozwalającym na kolorymetryczną analizę aktywności chymotrypsyny, jest octan />-nitrofenylu (ryc. 10-1).

Ryc. 10-1. Octan p-mtrofenylu

W wyniku hydrolizy octanu p-nitroienylu uwalnia się/f-nitrofenol, który w środowisku zasadowym przekształca się w żółty anion^-nitrofeno-lanowy.

MECHANIZM DZIAŁANIA CHYMOTRYPSYNY ILUSTRUJE OGÓLNE CECHY KATALIZY ENZYMATYCZNEJ
Chymotrypsyna katalizuje hydrolizę wiązań peptydowych, w których grupa karboksylowa pochodzi z aminokwasów aromatycznych (Phe,

KINETYKA REAKCJI „STOP-FLOW" UJAWNIŁA MECHANIZM DZIAŁANIA CHYMOTRYPSYNY
Kinetykę reakcji hydrolizy octanu /J-nitrofe-nylu można badać za pomocą aparatu „stop --tiow". W doświadczeniach „stop-flow" ilość enzymu odpowiada ilości substratu (w przy-

ENZYMY: MECHANIZMY DZIAŁANIA / 111

bliżeniu równomolowe ilości enzymu i sub-stratu), a oznaczenie dotyczy zdarzeń zachodzących w pierwszych kilku milisekundach po zmieszaniu enzymu i substratu. Aparat „stop --flow" jest wyposażony w 2 strzykawki: jedna przeznaczona na chymotrypsynę, a draga na octan />-nitrofenylu. Natychmiastowe zmieszanie enzymu i substratu następuje za pomocą urządzenia mechanicznego, które szybko i równocześnie usuwa zawartość obu strzykawek do jednej, wąskiej probówki. Probówka przesuwa się przez spektrofotometr i wartość absorbancji, jako funkcja czasu, ukazuje się na ekranie oscyloskopowym. Uwalnianie anionu p-nitrof enolanowego ma charakter dwufazowy Uwalnianie anionu /j-nitrofenolanowego przebiega w 2 wyraźnych fazach (ryc. 10-2): 1)

w kategoriach kolejnych etapów katalizy przedstawionych na ryc. 10-3, Wolny etap reakcji katalizowanej przez chymotrypsynę odpowiada hydrolizie kompleksu chymotrypsyna-octan (CT-Ac) Z chwilą związania chymotrypsyny w kompleks CT-Ac dalsze uwalnianie anionu p-nit-rofenolanowego zależy od regeneracji wolnej chymotrypsyny w wyniku hydrolizy tego kompleksu (ryc. 10-3). Faza szybka uwalniania anionu /7-nitrofenolanowego (ryc. 10-2) odpowiada przekształceniu całej dostępnej chymotrypsyny w kompleks CT-Ac, z równoczesnym uwolnieniem anionu/>-nitrofenolanowego. Następujące po niej dalsze odszczepianie anionu p-nilTO fenol ano wego (PNP) jest uzależnione od wolnego odzyskiwania chymotrypsyny z kompleksu CT-Ac. Uwolniona chymotrypsyna ponownie reaguje z PNP, tworząc kompleks CT--Ac i anion /j-nitrofeno łanowy. Szybkość reakcji w fazie szybkiej (tj. liczba moli uwolnionego anionu jc-nitrofen o łanowego) jest wprost proporcjonalna do liczby moli chymotrypsyny w momencie rozpoczęcia reakcji. Kluczową rolę w reakcji katalizowanej przez chymotrypsynę odgrywa seryna 195 W kompleksie CT-Ac grupa acylowa jest połączona z bardzo reaktywną resztą seryny, znajdującą się w pozycji 195 chymotrypsyny. Dowodem szczególnej roli i dużej reaktywności Ser 195 (w porównaniu z pozostałymi 27 resztami serynowymi chymotrypsyny) jest jej reakcja z diizopropylofluorofosforanem (DIPF) (ryc. 10-4). Przyłączenie DIPF do Ser 195 powoduje inaktywację chymotrypsyny. Analogicznie inaktywacji przez DIPF ulega wiele innych proteaz określanych mianem proteaz sery nowych.

Faza stacjonarna

i

i
Czas (ms)

Ryc. 10-2. Kinetyka uwalniania anionu p-nitro-fenolanowego w wyniku hydrolizy octanu /)-nitro-fenytu katalizowanej przez chymotrypsynę. Ilość „uwolnionego fenolu" wyliczono na podstawie absorbancji.

w fazie szybkiego uwalniania i 2) następującej po niej fazie wolniejszego uwalniania dalszych anionów />-nitrofen olano wy ch. Dwufazowy charakter uwalniania anionu /7-nitrofenolanowego jest w pełni zrozumiały
Fenol

Ac

CT + PNP
Szybko

CT-PNP

■ J * ■ C T -Ac -^ -------------------------------------- ^ t Szybko

CT

Wolne

Ryc. 10-3. Pośrednie etapy hydrolizy octanu p -nitrofenylu katalizowanej przez chymotrypsynę, CT — chymotrypsyna, PNP — octan p-nitrofenyfu; CT-PNP — kompleks: chymotrypsyna-octan p-nitrofenylu; CT-Ac—kompleks: chymotrypsyna-octan (acetylochymotrypsyna);feno!-anionp-nitrofenolanowy: Ac~ — anion octanowy. Tworzenie kompleksów CT-PNP i CT-Ac w stosunku do hydrolizy kompleksu CT-Ac przebiega s^ybko. __________________________________

112 / ROZDZIAŁ 10

V ? Enz-CHjOH +F-P-O ?

y

» Enz—CH, — O— P»=O

P

°
czna sekwencja zdarzeń ma miejsce podczas hydrolizy fizjologicznych substratów chymotrypsyny, takich jak peptydy. WIELE PROTEAZ WYDZIELA SIĘ W POST ACI NIEAKTYWNYCH PROENZYMÓW, CZYLI ZYMOGENÓW Wiele białek jest syntetyzowanych w postaci nieaktywnych prekursorów określanych jako probiałka. W przypadku gdy białka te są enzymami ich probiałka nazywane są proenzyma-tni lub zymogenami. Przekształcenie probiałek w aktywne białka następuje w wyniku jedno -lub kilkustopniowej swoistej proteolizy. Białkami syntetyzowanymi w formie probiałek są np. insulina (probiałko=proinsulina), enzymy trawienne: pepsyna, trypsyna i chymotrypsyna (odpowiednie probiałka = pepsynogen, trypsy-nogen, chymotrypsynogen), czynniki krzepnięcia krwi i fibrynoiizy (p. rozdz. 58) oraz biatko tkanki łącznej — kolagen (probiałko = prokola-gen). Przekształcenie proch ymotry psy ny (pro--CT), 245-aminokwasowego polipeptydu, w aktywną a-chymotrypsynę przebiega przez formę pośrednią znaną jako chymotrypsyna U (7C-CT) {ryc. 10-6). W chymotrypsynie a łańcuchy A, B i C (ryc. 10-6) są połączone ze sobą 2 mostkami disiarcz-kowymi (ryc. 10-7). Proenzymy umożliwiają szybkie uruchomienie aktywnych form w momencie zapotrzebowania fizjologicznego Jaka jest przyczyna syntezy niektórych białek w formie nieaktywnej? Podczas gdy jedne białka są wykorzystywane w organizmie stale, inne (np. enzymy krzepnięcia krwi i fibrynoiizy) tyiko czasami, ale wówczas enzymy te są po -

Ryc. 10-4. Reakcja pierwszorzędowej grupy hydroksylowej Ser 195 chymotrypsyny z diizopropylofluorofosforanem (DIPF).___________________________________________________________

W reakcji katalizowanej przez chymotrypsynę 3 aminokwasy tworzą system przekazywania ładunku W reakcji hydrolizy katalizowanej przez chymotrypsynę szczególną role odgrywają 3 reszty aminokwasowe, które, mimo że zajmują odległe w stosunku do siebie miejsca w sensie struktury pierwszorzędowej, znajdują się w pozycjach pozwalających na tworzenie między nimi wiązań w sensie struktury trzeciorzędowej. Są to Asp 102, His 57 i Ser 195. Podczas gdy większość naładowanych reszt aminokwasowych jest umiejscowiona na zewnątrz cząsteczki, 3 oddziałujące ze sobą reszty są ukryte w niepo-larnym wnętrzu cząsteczki, tworząc układ: Asp 102 — His 57 — Ser 195. Aminokwasem, który ulega acylacji podczas reakcji katalizowanej przez chymotrypsynę, jest Ser 195. Zbliżenie anionu octanowego (pochodzącego z octanu /)-nitrofeny)u) do tlenu grupy OH* Ser 195 wyzwala reakcję przeniesienia protonu z Ser 195 poprzez His 57 na Asp 102 (ryc. 10-5), — C — O"--"H-N^N---H — O— Ser
u: . ic
1

Sub- (tj. AG")

— C—O — H- •N

9

N— H

O-Ser

U _0A
Ryc. 10-5. Przeniesienie protonu w chymotryp-synie podczasacylacji Ser 195 przezsubstrat (Sub').

Podczas deacylacji intermediatu acylo-Ser 195 (enzym) protony przekazywane są w przeciwnym kierunku. Przypuszcza się, że analogi* Przyp. tłum.

ENZYMY: MECHANIZMY DZIAŁANIA / 113
1 13 146 149
245

Pro-CT

13/^415 16_

146 /

f 149

245

»CT

13

16

146

149

245

e

tt-CT

Ryo. 10-6. Przekształcenie prochymotrypsyny (pro - CT) w chymotrypsynę n (it- CT) i w pełni aktywną enzymatycznie chymotrypsynę ot (ct -CT). ______

S ---- S

Ryc. 10-7. W ewnątrzłańcucho we i rniędzyłańcucho we wiązania disiarczko we w chymo trypsynie a (« -CT). __________________________________________________________________________________

trzebne natychmiast. Pewne procesy fizjologiczne, takie jak trawienie, są sporadyczne, przy czym często regularne i możliwe do przewidzenia (chociaż nie jest to regułą u ludzi prymitywnych). Inne natomiast, jak krzepnięcie krwi i fibrynoliza, zachodzą tylko w przypadku zadziałania określonych czynników fizjologicznych lub patologicznych, przy czym do zachowania hemostazy muszą one być skoor dynowane w czasie. Ponadto synteza proteaz w formie nieaktywnych prekursorów zabezpiecza tkanki, w których są one wytwarzane (np. trzustkę) przed samotrawieniem. (Samotrawie-nie może zachodzić w przypadku zapalenia trzustki). Synteza de novo niezbędnych w danym momencie białek, przy założeniu, że byłaby dostępna odpowiednia pula aminokwasów, mogłaby przebiegać niewystarczająco szybko w stosunku do potrzeb organizmu indukowanych czynnikami chorobotwórczymi, np. utratą krwi. Również sam proces wydzielania mógłby być zbyt wolny w stosunku do potrzeb.

Aktywacja prochymotrypsyny polega na swoistej proteolizie Przekształcenie probiałek w fizjologicznie czynne białka przebiega według następujących zasad: 1. Przekształcenie polega na swoistej proteo lizie, która może dotyczyć hydrolizy tylko poje dynczego wiązania. 2. Produkty proteolizy mogą zostać rozdzie lone lub pozostać razem w ostatecznym białku. 3. Proces może (lub nie) prowadzić do znacz nej zmiany masy cząsteczkowej. 4. Podstawową konsekwencją swoistej pro teolizy jest nowa konformacja. 5. Jeśli probiałko jest enzymem, to zmiana konformacji powoduje powstawanie miejsca katalitycznego. W przypadku proenzymów wy biórcza proteoliza może być rozpatrywana jako proces, który uruchamia zmiany konformacyj ne „tworzące" miejsce katalityczne. Wybiórcza proteoliza prochymotrypsyny (chymotrypsynogenu) umożliwia zbliżenie 3 reszt aminokwasowych tworzących system przekazywania ładunku. W chymotrypsynie a His 57 i Asp 102 znajdują się w łańcuchu B, a Ser 195 — w łańcuchu C (ryc. 10-6).

8 — Biochemia

114 / ROZDZIAŁ 10

WIĄZANIE SUBSTRATU PRZEZ SWOISTE ENZYMY ODBYWA SIĘ W SPOSÓB PRZYPADKOWY LUB UPORZĄDKOWANY
Większość enzymów katalizuje reakcje między 2 lub więcej substratami, dostarczając 1 lub więcej produktów. Pewne enzymy wymagają obecności wszystkich substratów równocześnie, inne natomiast wiążą najpierw jeden substrat, a następnie katalizują jego reakcję z drugim substratem. Sposób w jaki enzymy wiążą sub-straty może być przypadkowy lub
uporządkowany (ryc. 10-8).

Wiele reakcji, wymagających udziału koenzymów, przebiega za pomocą mechanizmu określanego jako „ping-pong" (enzym wystę puje na przemian w formie E i E x) (ryc. 10-9 i 10-10). Chociaż pewne koenzymy są często rozpat rywane jako drugi substrat, inne (np. fosforan pirydoksalu) są związane z enzymem kowalen-cyjnie lub niekowalencyjnie tak silnie, że ich dysocjacja praktycznie nie występuje (np. difos-foran tiaminy). W tych przypadkach kompleks enzym-koenzym jest rozpatrywany jako enzym.

RESZTY AMINOKWASOWE W MIEJSCU KATALITYCZNYM MOGĄ FUNKCJONOWAĆ JAKO KATALIZATORY KWASOWO-ZASADOWE
Z chwilą związania substratu w miejscu katalitycznym naładowane (lub zdolne do nałado wania) grupy funkcyjne łańcuchów bocznych aminokwasów, znajdujących się w bliskim otoczeniu, mogą brać udział w katalizie, działając na zasadzie katalizatorów kwasowych lub zasadowych. Istnieją 2 odrębne rodzaje katalizy enzymatycznej kwasowo-zasadowej: ogólna i swoista. Reakcje, których szybkość zmienia się wraz ze zmianą stężenia jonów H+ lub H3O+, a jest niezależna od stężenia innych kwasów lub zasad znajdujących się w roztworze, uważa się za
podporządkowane swoistej katalizie kwasowej
P EA-E'P 'P * >E'

C. 10-8. Przypadkowe i uporządkowane przyłączanie substratów A i B i oddysocjowywanie pro duktów P i Q od enzymu E.

Ryc. 10-9. Ogólny mechanizm „ping-pong" kata lizy enzymatycznej _______________

lub zasadowej. Natomiast reakcje, których szybkość jest uzależniona od wszystkich kwasów (donorów protonów) lub zasad (akceptorów protonów) obecnych w roztworze uważa się za podporządkowane ogólnej katalizie kwasowej lub zasadowej.

E-CHO

E-CH,NH,

CHO Glu

Glu

E-CHO

Ryc. 10-10. Mechanizm „ping-pong" w reakcji transaminacjt. ECHO i E-CH2NH2 reprezentują odpowiednio kompleksy enzym-fosforan pirydoksalu i enzym-fosforan pirydoksaminy. (Ala—alanina; Pyr — pirogronian; KG — a-ketoglutaran; Glu — glutaminian). ___

ENZYMY: MECHANIZMY DZIAŁANIA / 115

Ogólną i swoistą katalizę kwasowo- zasadową pozwala odróżnić pomiar szybkości reakcji w buforach o różnych wartościach pH i stężenia Jeżeli przy stałym stężeniu buforu szybkość reakcji zmienia się wraz ze zmianą pH roztworu, to reakcję określa się jako swoiście katalizowaną przez zasadę (jeżeli pH jest powyżej 7) lub swoiście katalizowaną przez kwas (jeżeli pH jest poniżej 7). Jeżeli natomiast przy stałym pH szybkość reakcji zmienia się wraz ze zmianą stężenia buforu, to reakcję określa się jako ogólną katalizę zasadową (w przypadku, gdy pH jest powyżej 7) lub ogólną katalizę kwasową (w przypadku, gdy pH jest poniżej 7). Przykładem swoistej katalizy kwasowej może być przekształcenie substratu (S) w produkt (P). Przybiega ono w 2 etapach — etapie szybkiego, odwracalnego transferu protonu:
S+

S + Imidazol

H+ -* SH+ + Imidazol

przebiega wolno, determinując szybkość reakcji. Na uwagę zasługuje fakt, że wraz ze zmianą mechanizmu katalizy kwasowej ze swoistego na ogólny następuje odwrócenie etapów szybkiego i wolnego. Matematyczne przedstawienie szybkości reakcji ogólnie katalizowanej przez kwas jest często bardzo skomplikowane. WIĄZANIE SUBSTRATU I KAT ALIZĘ MOGĄ UMOŻLIWIAĆ JONY METALU Ponad 25% wszystkich enzymów zawiera silnie związany jon metalu, który jest niezbędny do ich aktywności. Funkcje jonów metali w katalizie enzymatycznej bada się za pomocą analizy rentgenograficznej, spektroskopii MRI (ma-gnetic resonance imaging) oraz ESR (electron spin resonance). Wyniki tych badań, w połączeniu ze znajomością tworzenia i rozpadu kompleksów metali i reakcji w obrębie sfer koordynacyjnych jonów metali, pozwalają na określenie funkcji jonów metali w reakcjach katalizowanych przez enzymy. Metsuoenzymy zawierają określoną liczbę funkcyjnych jonów metalu, które nie są usuwane podczas oczyszczania enzymu. Enzymy aktywowane przez metale wiążą natomiast metal słabiej, jednak jest on niezbędny do ich funkcji katalitycznej. Powinowactwo określonego en zymu do jonu metalu jest więc podstawą rozróżnienia między metaloenzymami i enzymami aktywowanymi przez metale. Mechanizmy działania jonów metali zarówno w przypadku metaloenzymów, jak i enzymów aktywowanych przez metale są podobne. W katalizie enzymatycznej funkcjonują trójskładnikowe kompleksy zawierające metal W wyniku połączenia miejsca aktywnego enzymu (Enz), jonu metalu (M) i substratu (S) w stosunku 1:1:1 tworzą się trójskładnikowe kompleksy. Możliwe są 4 sposoby połączeń między tymi składnikami:
M—Enz—S Enz—S—M Kompleks z mostKompleks z mostkiem kiem utworzonym utworzonym przez przez enzym substrat

oraz następującym po nim wolniejszym i dlatego determinującym szybkość reakcji, etapie zamiany zawierającego proton substratu w produkt:
SH + H,O-*P+ H 30
+ +

Zwiększenie stężenia jonu hydronowego <H3O+) powoduje zwiększenie szybkości reakcji na skutek zwiększenia stężenia SH+, czyli substratu dla etapu określającego szybkość reakcji. Wyrażając matematycznie: dfP] Szybkość = —' = k[SH+] dt gdzie: P = stężenie produktu, t = czas, k = swoista stała szybkości i [SH+] = stężenie kwasu sprzężonego w substracie. Ponieważ stężenie SH+ zależy od stężenia S i stężenia H3O+ szybkość reakcji swoiście katalizowanej przez kwas wyraża się ogólnie jako
^ = k' [ S ] [ H 3 0 ] dt
+

Rozpatrzmy sytuację, w której oprócz opisanej powyżej swoistej katalizy kwasowej, w buforze, np. imidazolowym, zachodzi również kataliza poprzez jon imidazolowy. Imidazol, będąc słabym kwasem (pKa ok. 7), jest słabym proto-nodawcą i powoduje, że etap

M

116 / ROZDZIAŁ 10

Enz—M—S Kompleks z mostkiem Cykliczny kompleks utworzonym przez z mostkiem utworzonym przez metal metal

Uważa się, że w reakcjach fo sfo transferu funkcja jonów metali polega na aktywacji atomów fosforu i tworzeniu polifosforanowoade-ninowych kompleksów o charakterystycznej konformacji w aktywnych układach czteroskła-dnikowych.
Kompleksy z mostkiem utworzonym przez metal: Enz—M—S lub Enz

W przypadku enzymó w aktywowanych przez metale mogą się tworzyć kompleksy wszystkich 4 typów. Metaloenzymy nie tworzą natomiast kompleksu typu EnzSM, ponieważ silnie związany z enzymem metal stanowi już kompleks EnzM. Wyniki badań pozwalają obecnie na następujące uogólnieni a: 1. Większość, ale nie wszystkie, kinaz (fosfotransferaza: ATP) tworzy kompleksy z most kiem przez substrat typu Enz—nukleotyd—M. 2. Fosfotransferazy działające na pirogro nian lub fosfoenolopirogronian, enzymy katali zujące inne reakcje fosfoenolopirogronian u oraz karboksylazy tworzą kompleksy z most kiem poprzez metal. 3. Dany enzym może tworzyć różne typy kompleksów w zależności od substratu.
Kompleksy z mostkiem utworzonym przez enzym (MEnzS)

W kompleksach tego typu metale odgrywają przypuszczalnie ro]ę strukturalną utrzymując aktywną konformację (np. syntetaza glutami nowa) lub tworząc mostek z substratem (np. kinaza pirogronianowa). W kinazie pirogronia-nowej jon metalu, oprócz funkcji strukturalnej, aktywuje ponadto jeden substrat (ATP), który utrzymuje w określonej pozycji.

Wyniki badań krystalograficznych i analizy sekwencji aminokwasów wykazały, że resztą wiążącą metal w aktywnym miejscu wielu białek jest His (rip. karboksypeptydaza A, cytochrom c, rubredoksyna. metmioglobina i methemo-globina; p. rozdz. 7), W dwuskładnikowych kompleksach EnzM etapem ograniczającym szybkość wiązania jest często odłączenie wody ze sfery koordynacyjnej jonu metalu. Dla wielu peptydaz aktywacja jonami metalu jest powoJ-nym, trwającym wiele godzin procesem, pro wadzącym do utworzenia aktywnej konfcrrma-cji dwuskładnikowego kompleksu. Wiązanie metalu:
Szybko Enz— M<Hit0).-ll+nrljt0

Przekształcenie w aktywną strukturalnie formę (Enz*):

Kinaza pirogronianowa ------ATP Kreatyna Kompleksy z mostkiem utworzonym przez substrat (EnzSM)

Powstawanie trójskładnikowego kompleksu w przypadku mctalocnzymów polega na przyłączeniu substratu (S) do dwuskładnikowego kompleksu EnzM;
Enz—M+S Enz— M—S lub Jony metałi odgrywają różnorodne funkcje w katalizie
z^

Utworzenie trójskładnikowych kompleksów enzymu, metalu i substratu w przypadku trifos-foranów nukleozydów przypisuje się wyparciu przez ATP wody ze sfery koordynacyjnej metalu:
ATP
S

+ M(H aO)£ ^ATP —M(H aO)|- + 3HaO

+

a następnie związanie z enzymem; ATP— MfH^O)!"+ Enz^Enz—ATP—WHHjO);-

Jony metali mogą brać udział w każdym z 4 znanych mechanizmów zwiększenia szybkości reakcji chemicznej przez enzymy: 1) ogólnej katalizie kwasowo-zasad owej, 2) katalizie kowalencyjnej, 3) zbliżeniu reagujących związków oraz 4) indukcji zmian strukturalnych w enzymie lub substracie. Oprócz żelaza, funkcjonującego w hemoproteinach, najczęściej zwią-

ENZYMY: MECHANIZMY DZIAŁANIA / 117

zanymi z katalizą enzymatyczną są Mg-2"1", Mn2"1", Ga2*, chociaż w przypadku niektórych enzymów mogą to być również jony innych metali (np, K+ ). Jony metali, podobnie jak protony, spełniając funkcję kwasów Lewisa (związków elektrofilo-wych) mogą. uczestniczyć w tworzeniu pary elektronów wiązania sigma. Można je również
Funkcja jonu metalu Enzym Tabela 10-1. Wybrane przykłady funkcji jonów metaii w mechani2mie działania enzymów* Amoniako-liaza histy-dynowa Kinazy, liazy, dekarbok-sylaza pirogronianowa Maskowanie grupy nuk-leofilowej Aktywacja grupy elek-trof iłowej

Aktywacja grupy Dehydrataza węglanowa nukleo-filowej Metal pełni funkcję Enzymy kobamidowe nuk-leoftlu

Usunięcie elektronu TT Karboksylaza pirogronianowa, karboksypeptyda-za, dehydrogenaza alko- Oddawanie etektronu % holowa Niehemowe białka zaGromadzenie i ustawiawierające żelazo nie ligandów Kinaza pirogronianowa, karboksylaza pirogronianowa, kinaza Zmiany konformacji adenylano-wa Fosf otrą nsf eraza, izome-raza ksylozowa, hemo-proteiny * Zaadaptowane z: Mildvan AS, Metals in en-zyme catalysis, t. 2, str. 456, w The Enzymes, Boyer PD, Lardy H, Myrback K (red.), Academic Press, 1970.

rozpatrywać jako^.superkwasy", ponieważ występują w środowisku obojętnym, mają ładunek dodatni powyżej 1 i mogą tworzyć wiązania pi. Ponadto (w przeciwieństwie do protonów) mogą służyć jako trójwymiarowa matryca do ustawienia grup zasadowych enzymu lub substratu w określonej pozycji. Jony metali, będąc akceptorami elektronów przez wiązania sigma lub pi, mogą aktywować grupy elektrofilowe oraz nukleofilowe (ogólna kataliza kwasowo-zasadowa). Oddając elektrony jony metali mogą z kolei aktywować grupy nukleofilowe lub same funkcjonować jako nuk-leofile. Poprzez sferę koordynacyjną metale mogą powodować zbliżenie enzymu i substratu lub w wyniku połączeń chelatowych zmiany konformacyjne w enzymie czy substracie. Ponadto jony metalu mogą „maskować" grupy nukleofilowe zapobiegając w ten sposób reakcji ubocznej, która przebiegałaby prawdopodob nie w ich nieobecności. Wreszcie jony metali poprzez sferę koordynacyjną mogą funkcjonować jako trójwymiarowa matryca utrzymująca reagujące grupy w określonej orientacji prze strzennej, co ma decydujące znaczenie w stereo-chemicznej kontroli przebiegu katalizowanej przez enzym reakcji (tab. 10-1).

PIŚMIENNICTWO
Fersht A: Enzyme Structure and Meckanism, 2nd ed. Freeman, 1985. Freeman RB, Hawkins HC (editors): The Enzymotogy oj'Past-translationalModification ojProteins, Academic Press, 1985. Purith DL (editor): Enzyme kinetics and mechanisms. Parts A and B in: Methods in Enzymołogy. Vol 63, 1979; Vol 64; 1980. Academic Press. Patrz także piśmiennictwo w rozdz, 7 i 8

11
WPROWADZENIE
W rozdziale tym, na podstawie wybranych przykładów, przedstawiono udział enzymów w regulacji procesów metabolicznych. Przykłady ilustrujące odmienne mechanizmy regulacji metabolizmu zaprezentowano w innych rozdziałach tego podręcznika.

Enzymy: regulacja aktywności
Victor W. Rodweii, PhD

Indukcja enzymów stanowi biochemiczną pod -

stawę interakcji leków, a więc sytuacji, w której podanie jednego leku powoduje znaczne zwiększenie metabolizmu innego leku.

REGULACJA METABOLIZMU ZAPEWNIA HOMEOSTAZĘ
Wysunięta przez Claude Bernarda pod ko niec XIX w. koncepcja homeostatycznej regulacji środowiska wewnętrznego podkreślała zdol ność zwierząt do utrzymania stałości środowiska wewnątrzkomórkowego, mimo zmian za chodzących w środowisku zewnętrznym. Chociaż koncepcja ta wyprzedzała współczesną en-zymologię, sugerowała ona, że zmiany środowiska zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego wpływają na szybkość reakcji katalizowanych przez enzymy. Komórka lub organizm, reagujące w sposób niewystarczający lub nieprawid łowy na bodźce wewnętrzne lub zewnętrzne, mogą być określone jako chore. Wiedza o czynnikach wpływających na szybkość reakcji katalizowanych przez enzymy ma szczególne znaczenie zarówno w zrozumieniu mechanizmów homeostazy w komórkach prawidłowych, jak i poznaniu molekularnych podstaw chorób.

ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
Mechanizmy, za pomocą których komórki i organizmy regulują i koordynują ogólny metabolizm, są przedmiotem zainteresowania badaczy w wielu dziedzinach nauk biomedycznych dotyczących tak różnych problemów, jak; nowotwory, choroby serca, starzenie, fizjologia drobnoustrojów, różnicowanie, przeobrażenie, działanie hormonów czy działanie leków. We wszystkich tych przypadkach wykazano istnienie zarówno prawidłowej, jak i nieprawidłowej regulacji enzymatycznej. Nieprawidłowości w regulacji aktywności enzymów (brak indukcji lub represji) stwierdza się np. w wielu komórkach nowotworowych. Potwierdza to ogólnie przyjęte założenie, że zaburzenia mechanizmów kontrolujących ekspresje genów leżą u podstaw procesu nowo tworzenia. Niektóre wirusy on-kogenne zawierają gen kodujący tyrozyno-swo-istą kinaze białek. Ekspresja tego genu w komórkach gospodarza prowadzi do nie mającej miejsca w warunkach prawidłowych fosforyla-cji wielu białek i enzymów, powodując znaczne zmiany fenotypowe. Uważa się, że zmiany tego typu są główną przyczyną transformacji nowotworowej wywoływanej przez pewne wirusy onkogenne. Innym znamiennym przykładem regulacji enzymatycznej jest działanie leków.

Przepływ metabolitów jest z reguły jednokierunkowy
Wszystkie reakcje chemiczne, łącznie z reak cjami katalizowanymi przez enzymy, są do pew nego stopnia odwracalne*. W kom órkach ży * Reakcje łatwo odwracalne charakteryzuje mała wartość liczbowa AG. Reakcje o dużej wartości ujemnej AG, do jakich należy większość przemian biochemicznych, można określić jako nieodwracalne.

ENZYMY; REGULACJA AKTYWNOŚCI / 119

wych jednak reakcje odwracalne zasadniczo nie zachodzą, ponieważ produkty jednej reakcji są natychmiast usuwane na skutek włączania ich w następ ne reakcje katalizowane przez inne enzymy. Przepływ metabolitów w żywej komórce przypomina przepływ wody w instalacji wodociągowej. Chociaż woda może płynąć w dowolnym kierunku, w praktyce jej przepływ jest jednokierunkowy. Podobnie przepływ metabolitów w żywych komórkach jest także w znacznym stopniu jednokierunkowy. Stan równowagi, nietypowy dla życia, komórka osiąga dopiero w chwili śmierci. Jednokierunkowy przepływ metabolitów w żywej komórce pozwala na zachowanie stałości środowiska wewnętrznego (ryc. 11-1). W pełni wykształconej

sorów makrocząsteczek, transport, wydzielanie lub wchłanianie musi ulegać zmianom pod wpływem nawet niewielkich zmian w środowisku komórki, narządu lub całego organizmu. Procesy te muszą być skoordynowane i reagować zarówno na krótkotrwałe zmiany w środowisku zewnętrznym (np. dodanie lub usuniecie składnika pokarmowego), jak również wydarzenia okresowo zachodzące wewnątrz komórki (np. replikacja DNA). Brak złożonych systemów kontroli hormonalnej i nerwowej, a także stosunkowa łatwość prowadzenia badań na poziomie genomu powoduje, że obecnie naj lepiej poznane są szczegóły molekularnych podstaw regulacji u bakterii. Chociaż jest oczywiste, że pozornie podobne zjawiska u bakterii i ssaków znacznie się różnią, regulacja procesów metabolicznych u bakterii stanowi podstawę do zrozumienia tej regulacji u człowieka. AKTYWNOŚĆ ENZYMÓW REGULUJĄ 3 PODST AWOWE MECHANIZM Y Ogólnie mówiąc, na przepływ węgla przez jakąkolwiek reakcję katalizowaną przez enzym mają wpływ: 1) zmiany bezwzględnej ilości obecnego enzymu, 2) zmiany wielkości puli reagujących związków, innych niż enzym oraz 3) zmiany sprawności katalitycznej enzymu. Wszystkie te możliwości są wykorzystywane przez większość form życia. Szybkość syntezy i degradacji determinuje ilość enzymu Bezwzględna ilość danego enzymu jest wypadkową szybkości jego syntezy (ks), oraz szybkości jego degradacji (k^) (ryc. 11 -2). Ilość en zymu w komórce może się zwiększyć w wyniku zwiększenia szybkości jego biosyntezy (zwiększenie wartości ks), zmniejszenia szybkości jego degradacji (zmniejszenie wartości kdes) lub obu procesów równocześnie. Podobnie zmniejszenie ilości enzymu może być wynikiem zmniejszenia wartości ks , zwiększenia wartości k^g lub obu
Enzym

Ryc. 11-1. Schemat homeostazy komórkowej.

komórce średnie stężenie metabolitów pozos taje względnie stałe w dużych przedziałach czasowych*. Zdolność przystosowawczą żywej komórki najlepiej ilustrują jedynie niewielkie zmiany i przesunięcia, za pomocą których organizm zachowuje stałość środowiska wewnętrznego pomimo dużych różnic w pobieraniu pokarmu, wody i soli mineralnych, wykonywaniu pracy, czy temperaturze zewnętrznej. Szybkość reakcji odzwierciedla zmieniające się potrzeby fizjologiczne Aby procesy życiowe przebiegały w uporządkowany sposób, przepływ metabolitów przez szlaki anaboliczne i kataboliczne musi podlegać regulacji, a szybkość reakcji chemicznych niezbędnych w danym momencie musi odpowiadać potrzebom organizmu ze względu na jego otoczenie. Przebieg wszystkich procesów, takich jak wytwarzanie ATP, biosynteza prekur* Zdarzają się jednak krótkotrwałe zmiany w stężeniach metabolitów i enzymów mające ogromne znaczenie fizjologiczne.

k, f

) k„.fl

Aminokwasy Ryc. 11-2. Ilość enzymu jest wypadkową jego syntezy i degradacji.

120 / ROZDZIAŁ 11

wartości równocześnie. We wszystkich formach życia biosynteza enzymu (białka) z aminokwasów i degradacja enzymu (białka) do aminokwasów są odmiennymi procesami, katalizowanymi przez zupełnie różne zestawy enzymów. Dzięki temu regulacja biosyntezy i degradacji enzymu może przebiegać niezależnie.

nikowego, reduktaza HMG-CoA i cytochrom P-450.

Synteza enzymów może być uruchamiana w odpowiedzi na pewne
Reakcją komórek na obecność swoistych małocząsteczkowych induktorów jest synteza swoistych enzymów. Na przykład Escherichia coli hodowana na pożywce zawierającej glukozę nie fermentuje laktozy na skutek braku p-galaktozydazyhyrolizującej laktozę do galak-tozy i glukozy. Dodanie do podłoża laktozy lub innych p-ga lak to żydów indukuje P-galaktozy-dazę, dzięki czemu w hodowli może zachodzić fermentacja laktozy. Chociaż na ogół induktorami są substraty indukowanych enzymów, mogą być nimi również związki strukturalnie przypominające substraty, nie będące jednak substratami. Określa się je mianem induktorów gratisowych. Odwrotnie, pewne związki, mimo że są substratami, nie muszą być induktorami. Często jeden związek indukuje kilka enzymów danego szlaku meta bolicznego (np. laktoza indukuje zarówno per-meazę p-g a laktozy do wą, jak i P-galaktozyda-ze). Enzymy, których stężenie w komórce jest niezależne od dodanego induktora określa się jako konstytutywne. Ten sam enzym, w zależności od szczepu bakteryjnego, może mieć charakter konstytutywny, ulegać indukcji lub być w ogóle nieobecny. Komórki, w których dany enzym \ub inne białko ulega indukcji, zwykle zawierają bardzo małą, ale dającą się zmierzyć, podstawową ilość tego białka nawet w nieobecności induktora. Wrażliwość komórek na in-duktory jest uwarunkowana genetycznie. Dlatego też określenia „konstytutywny" czy „ulegający indukcji'1 mają charakter względny, podobnie jak „ciepły" i „zimny", i oznaczają jedynie krańcowe możliwości reakcji komórki w obecno ści induktora. Indukcja enzymów jest zjawiskiem występującym również u eukariontów. U zwierząt enzymami ulegającymi indukcji są np. 2,3-diok-sygenaza tryptofanowa, dehydrataza treonino-wa, aminotransferaza tyrozyna :a-ketoglutaran, p-D-fruktofuranozydaza, enzymy cyklu moczindu który

Obecność w środowisku reakcyjnym syntetyzowanego metabolitu może powodować represję dalszej jego syntezy. Małe cząsteczki, takie jak puryny czy aminokwasy, działając na zasadzie korepresorów mogą więc blokować syntezę enzymów biorących udział w ich własnej biosyntezie. Na przykład u Salmonella typhimu-riurn w obecności egzogennej histydyny (His) następuje represja syntezy wszystkich enzymów biosyntezy histydyny, a po dodaniu do pożywki leucyny represji ulega synteza 3 enzymów typowych jedynie dla biosyntezy Leu. Po usunięciu lub wyczerpaniu w podłożu konkretnego związku pośredniego dla danej biosyntezy zachodzi proces odwrotny, określony jako derepresja. Powyższe przykłady ilustrują charakterystyczną dla szlaków biosyntezy u bakterii represję na zasadzie sprzężenia zwrotnego za pomocą produktu. Zjawiskiem pokrewnym jest represja za pomocą katabolitu. Polega ona na represji syntezy enzymów biorących udział w kataboliz-mie pod wpływem związków pośrednich, powstających w reakcjach kata bo licznych kataii-zowanych przez te enzymy. Zjawisko to po raz pierwszy zaobserwowano w hodowlach E. coli rosnących na pożywkach zawierających inne (X) niż glukoza źródło węgla. Nazwano je „efektem glukozy", dodanie bowiem do pod łoża glukozy powodowało represję syntezy enzymów związanych z katabolizmem związku X. Z chwilą, kiedy stwierdzono, że utlenianie składników pożywienia innych niż glukoza wywołuje podobne efekty, wprowadzono termin represji za pomocą katabolitu. Związkiem pośredniczącym w represji katabolicznej jest cAMP. Molekularne mechanizmy indukcji, represji i derepresji przedstawiono w rozdz. 41.

Synteza enzymów może ulegać represji pod wpływem ostatecznego produktu

WE WSZYSTKICH FORMACH ŻYCIA ZACHODZI OBRÓT METABOLICZNY BIAŁEK
Procesy syntezy enzymu i jego degradacji określa się mianem obrotu metabolicznego. Obrót metaboliczny białek stwierdzono jako właściwość cechującą wszystkie komórki ssaków na długo zanim zaobserwowano występowanie te go zjawiska u bakterii. O istnieniu przemiany

ENZYMY: REGULACJA AKT YWNOŚCI / 121

białek (enzymów) u ludzi wywnioskowano z doświadczeń dotyczących odżywiania się człowieka przeszło 100 lat temu. Klasyczne już badania Schoenheimera, prowadzone tuż przed II wojną światową i w czasie jej trwania, niezbicie dowiodły, że w czasie życia człowieka zachodzi ciągła przemiana białek komórkowych. Mierząc szybkość wbudowywania znakowanych' ; N-amino-kwasów do białek oraz szybkość ich ubytku z białek, Schoenheimer wykazał, że w organizmie białka są w stanie „dynamicznej równowagi". Koncepcja ta obejmuje również inne składniki organizmu, łącznie z lipidami i kwasami nukleinowymi. Degradacja swoistych enzymów jest regulowana Szczegóły degradacji białek ssaków w wyniku proteoiizy zależnej od ATP i ubikwityny oraz niezależnej od ATP przedstawiono w rozdz. 31. Wrażliwość enzymów na proteolityczną degradację jest uzależniona od ich konformacji. Obecność lub brak czynników zmieniających konformację białka, takich jak substraty, koen zymy lub jony metali, wpływa więc na podatność enzymów na proteolizę. Stężenie substra-tów, koenzymów i prawdopodobnie jonów w komórce może w ten sposób warunkować szybkość degradacji swoistych enzymów. Koncepcję tę ilustrują dwa enzymy: arginaza i 2,3-dioksyge-naza tryptofanowa (pirolaza tryptofanowa).

Regulacja stężenia arginazy w wątrobie obej muje zmianę wartości kj lub kdcg. Zwiększenie stężenia arginazy w wątrobie po spożyciu pokarmu bogatego w białko jest wynikiem zwiększonej syntezy tego enzymu. Zwiększenie natomiast stężenia arginazy w wątrobie zwierząt głodzonych jest skutkiem zmniejszonej degradacji tego enzymu, podczas gdy wartość ks pozostaje nie zmieniona. W przypadku drugiego enzymu zwiększenie stężenia 2.3-dioksygenazy tryptofanowej u ssaków obserwuje się po wstrzyknięciu glikokortykoidów lub spożyciu tryp-tofanu. Stwierdzono, że hormony powodują zwiększenie syntezy tego enzymu (zwiększenie ks), Trp natomiast nie wpływa na wartość IŁ,, ale zmniejsza wartość k^g w wyniku zmniejszenia podatności enzymu na proteolizę. Zwiększenie stężenia arginazy w wątrobie, w wyniku zwiększonego spożycia azotu w diecie bogato-bia&owej (p. rozdz. 31) przypomina indukcję za pomocą substratu u bakterii. Jednak w przypadku 2,3-dioksygenazy tryptofanowej, nawet jeśli tryptofan może działać jako induktor u bakterii (zmienia kj, to u ssaków wpływa on wyłącznie na proces degradacji enzymu (zmniejsza kdpg). Na stężenie enzymu w tiankach ssaków mają znaczny wpływ zmiany fizjologiczne, hormonalne lub pokarmowe (tab. 11 -1), ale wiedza o molekularnych podstawach tych zmian jest nadal fragmentaryczna.

T abela 11-1. Adaptacja wybranych enzymów wątroby szczura do zmian w środowisku*

Enzym Metabolizm aminokwasów
Arginaza

<h>

Bodziec

aktywności

Zmiana

100—120 Głodzenie lub glikokortykosteroidy
Zamiana diety z bogatobiarkowej na matobiałkową

+2 -2 + 100 + 20

Dehydrataza sery nowa Amoniako-liaza histydynowa

20 60

Glukagon lub aminokwasy egzo genne Zmiana diety z maiobiałkowej na bogatobiałkowa

Metabolizm węglowodanów
Dehydrogenaza glukozo -6-fosforanowa

15

Dehydrogenaza glicerolo-a-fosfora-nowa Fruktozobisfosfataza (Fruktozo-1,6-bis-fosfataza)

100

Hormony tarczycy lub dieta bogato- węglowodano wa poprzedzo na gło dzeniem Hormony tarczycy Glukoza

+ 10

+ 10 + 10

122 / ROZDZIAŁU cd. tab. 11-1 Enzym Metabolizm lipidów Enzym rozszczepiający cytrynian Syntetaza kwasów tłuszczowych
ti/2

W

Bodziec

Zmiana aktywności

Dieta bogatowęglowodanowa i ma-łottuszczowa poprzedzona głodzeniem Głodzenie Dieta beztłuszczowa poprzedzona głodzeniem 2 —3 Głodzenie lub dieta zawierająca 5% cholesterolu Zmiany dobowe Insulina lub hormony tarczycy

+30

-10 -10 ± 5 + 2do10

Reduktaza HMG-CoA

+30

Metabolizm puryn i pjrymidyn

Oksydaza ksantynowa Karbamoilotransferaza asparaginianowa Dihydroorotaza
60 12

Dieta bogatobiatkowa Dieta zawierająca 1% kwasu oro-towego Dieta zawierająca 1% kwasu oro-towego

-10

+2 +3

* Dane poza dotyczącymi reduktazy HMG-CoA z: Schimke RT, Doyle D: Control of enzyme levels in animał tissues, Annu, Rev, Biochem. 1970; 39:929.

Glikokortykosteroidy powodują zwiększenie stężenia aminotransferazy tyrozynowej przez pobudzenie jej syntezy. Stwierdzenie to było pierwszym dowodem istnienia hormonalnej regulacji biosyntezy enzymów u ssaków. Insulina i glukagon — pomijając ich wzajemne antagoni-styczne działanie fizjologiczne — niezależnie od siebie zwiększają 4— 5-krotnie wartość k s . W działaniu glukagonu pośredniczy prawdopodobnie cAMP, który w hodowlach tkankowych wątroby szczura wywołuje podobne do hormonu skutki.

AKTYWNOŚĆ KATALITYCZNA ENZYMÓW MOŻE BYĆ REGULOWANA W ROŻNY SPOSÓB
Zmiana aktywności enzymu może być wynikiem zmiany bezwzględnej ilości enzymu lub obecny enzym może stać się bardziej lub mniej skutecznym katalizatorem. Zmiany aktywności
katalitycznej enzymu, zachodzące bez zmiany jego ilości, określa się jako „wpływ na sprawność katalityczną enzymu".

Regulacja aktywności enzymatycznej może polegać na biosyntezie enzymu w formie nieaktywnego proenzymu. Przekształcenie proenzy-,mu w formę aktywną katalitycznie jest wynikiem ograniczonej proteolizy, procesu któremu towarzyszą zmiany konformacyjne odsłaniające lub „tworzą ce" miejsce katalityczne (p. rozdz. 9). Synteza enzymów w formie nieaktywnych prekursorów jest zjawiskiem charakterys tycznym dla enzymów trawiennych oraz czynników krzepnięcia krwi i fibrynolizy (p. rozdz. 58).

Regulacja poprzez syntezę niektórych enzymów w formie nieaktywnych prekursorów

KOMPARTMENTACJA ENZYMÓW UŁATWIA REGULACJĘ METABOLIZMU
Znaczenie kompartmentacji procesów metabolicznych w komórkach eukariotycznych, łącznie z komórkami ssaków, jakkolwiek bardzo ważne, nie może być przeceniane. Umiejscowienie swoistych procesów metabolicznych w cyto-zolu lub organellach komórkowych umożliwia ich niezależną regulację, Kompartmentacja procesów metabolicznych, charakterystyczna dla wyższych form życia, daje więc możliwość bardzo finezyjnej regulacji metabolizmu. Jed-

ENZYMY: REGULACJA AKTYWNOŚCI / 123

nocześnie stwarza jednak problem przemieszczania metabolitów przez błony oddzielające poszczególne struktury subkomorkowe. Przenikanie przez te bariery jest możliwe dzięki istnieniu mechanizmów zapewniających przemiesz-

czanie w wyniku przekształcania metabolitów w formy przepuszczalne dla błon. Po przejściu przez Honę metabolity są ponownie przekształcane w postać pierwotną. W konsekwencji wymaga to występowania tej samej aktywności katalitycznej w 2 formach, np. cytozolowej 1 mitochondrialnej. Fizyczne rozdzielenie tych 2 form enzymu ułatwia ich niezależną regulację. W rozdziale 18 przedstawiono udział mechaniz mów umożliwiających przenikanie przez błony w zachowaniu równowagi puli metabolicznej związków pośrednich cyklu kwasu cytrynowe go i innych związków amfibolicznych.

ENZYMY KATALIZUJĄCE CIĄGI REAKCJI METABOLICZNYCH MOGĄ TWORZYĆ WIELKOCZĄSTECZKOWE KOMPLEKSY
Organizacja enzymów katalizujących kolejne reakcje szlaku metabolicznego w wielkocząsteczkowe kompleksy koordynuje działanie enzymów i przepływ metabolitów. Istnienie układów wieloenzymowych zwiększa dostępność związków pośrednich dla enzymów danego szlaku przemian, umożliwia bowiem przenoszenie produktów między enzymami bez uprzedniego ustalenia ich równowagi z pulami metabolicznymi. Pozwala to na bardziej precyzyjną kontrolę metabolizmu niż miałoby to miejsce w przypadku enzymów nie pozostających w kompleksie. Ponadto zmiany konformacyjne jednego ze składników kompleksu przez interakcje białko-białko mogą być przekazywane innym składnikom tego kompleksu, powodując w ten sposób wzmocnienie skutków regulacji.

pomiar stężenia metabolitu w organellach komórkowych nie odzwierciedla faktycznego stanu rzeczy m.in. wskutek znacznej bliskości wytwarzania i usuwania danego związku. Ponadto istnieją często duże różnice pomiędzy całkowitym stężeniem metabolitu a stężeniem metabolitu wolnego, tj. dostępnego dla enzymu. Na przykład, mimo że całkowite stężenie 2,3--bisfosfoglicerynianu w erytrocytach jest bardzo duże, to stężenie wolnego bisfosfoglicery-nianu jest porównywalne z innymi tkankami. Podobnie dostępność wielu innych metabolitów ulega znacznemu zmniejszeniu w obecności wiążących je białek. Jednym z podstawowych założeń teorii kinetyki enzymatycznej Michaelisa-Menten jest to, że ogólne stężenie substratu odpowiada stężeniu dostępnego substratu. Założenie to może się jednak nie sprawdzać w warunkach in vivo, gdzie stężenie wolnych substratów często jest tego samego rzędu wielkości co stężenie enzymów. Regulatorową rolę mogą spełniać również jony metali zaangażowane w strukturę i funkcję ponad XJĄ wszystkich znanych enzymów (p. rozdz. 10), a szczególnie w przypadku reakcji, w których substratem jest ATP. Największą aktywność obserwuje się zazwyczaj wówczas, gdy w kompleksie ATP-jon metalu stosunek ATP do metalu wynosi ok. 1. Nadmiar metalu lub ATP ma wpływ hamujący. Ponieważ difos-forany i trifosforany nukleozydów tworzą trwale kompleksy z jonami metali dwuwartościo-wych, wydaje się, że wewnątrzkomórkowe stężenie nukleotydów może regulować wewnątrzkomórkowe stężenie wolnych jonów metali, a tym samym aktywność pewnych enzymów.

stępnych dla danego enzymu. Jednak nawet

STĘŻENIE SUBSTRATÓW, KOENZYMÓW, KATIONÓW MOŻE REGULOWAĆ AKTYWNOŚĆ ENZYMÓW
Średnie wewnątrzkomórkowe stężenie sub-stratu, koenzymu lub jonu metalu może nie stanowić właściwej podstawy do oceny aktywności enzymu in vivo. Niezbędna jest w tym celu
znajomość stężeń metabolitów bezpośrednio do -

AKTYWNOŚĆ OKREŚLONYCH ENZYMÓW REGULUJĄ EFEKTORY ALLOSTERYCZNE
Aktywność katalityczna pewnych kluczowych w danym szlaku metabolicznym enzymów — enzymów regulatorowych — jest modulowana za pomocą ma łocząs teczko wych efektorów allosterycznych, które na ogół nie wykazują podobieństwa do substratów lub koenzymów danego enzymu. Hamowanie aktywnoś ci enzymu szlaku biosyntezy przez koń cowy produkt tego szlaku nosi nazwę hamowania
przez sprzężenie zwrotne. W biosyntezie

124 / ROZDZIAŁ 11

związku D ze związku A, katalizowanej przez enzymy Enz1; Enz2 i Enz3
Enz,
B

Enza Enz,

duże stężenie związku D z reguły hamuje przemianę A w B. Nie zachodzi tu proste „cofanie się" związków pośrednich, ale związek D wiąże się z Enzl5 hamując jego aktywność. Związek D działa więc jako ujemny efektor allosteryczny lub inhibitor zwrotny Enz,. W ten sposób hamowanie Enz! przez D na zasadzie sprzężenia zwrotnego reguluje ostatecznie syntezę związku D. Związek D łączy się zwykle z miejscem allosterycznym, oddalonym od miejsca katalitycznego enzymu. Hamowanie przez sprzężenie zwrotne może mieć charakter kompetycyjny, niekompetycyj-ny, częściowo kompetycyjny lub inny. Hamo wanie przez sprzężenie zwrotne najczęściej jest spotykane w przypadku szlaków biosyntezy. Często inhibitorem zwrotnym jest ostatnia mała cząsteczka przed utworzeniem związku wielkocząsteczkowego (np. aminokwasy w szlaku biosyntezy białek, nukleotydy w szlaku biosyntezy kwasów nukleinowych). Zazwyczaj regulacja przez sprzężenie zwrotne dotyczy najwcześniejszego, funkcjonalnie nieodwracalnego* etapu charakterystycznego wyłącznie dla danego szlaku biosyntezy; najlepiej poznanym przykładem jest hamowanie karbamoilotransferazy aspara-ginianowej przez CTP (p. rozdz. 36). Często szlak biosyntezy jest rozgałęziony, tzn. metabolity początkowe są wykorzystywane do biosyntezy 2 lub więcej metabolitów końcowych. Hamowanie na zasadzie sprzężenia zwrotnego w rozgałęzionym szlaku biosyntezy (np. biosyntezy aminokwasów, puryn lub piry-midyn) przedstawia ryc. 11-3. Związki S^ S2 iS3 są prekursorami wszystkich 4 produktów końcowych (A, B, C i D) natomiast związek S 4 jest prekursorem produktów B i C, a związek S ; prekursorem wyłącznie produktu D. Przekszta łcenia: S, ------ A
► C

Ryc. 11-3. Hamowanie przez sprzężenie zwrotne w rozgałęzionym szlaku biosyntezy. S-\ — S5 są związkami pośrednimi w biosyntezie ostatecznych produktów A — D. Strzałki proste oznaczają en zymy katalizujące określone przemiany. Strzałki wygięte wskazują hipotetyczne miejsca hamowa nia przez swoiste produkty końcowe w wyniku sprzężenia zwrotnego.

stanowią więc liniowe ciągi reakcji, które jak można się spodziewać, są hamowane na zasa dzie sprzężenia zwrotnego prze z ich produkty końcowe. Konkretnym przykładem tego zjawiska jest biosynteza nukleotydów (p. rozdz. 36). Różnorodne mechanizmy hamowania przez sprzężenie zwrotne regulują rozgałęzione szlaki metaboliczne ~ Różnorodność mechanizmów hamowania przez sprzężenie zwrotne w rozgałęzionych szlakach metabolicznych stanowi dodatkowy poziom regulacji (ryc. 11-4). Na przykład, jeśli produkt B występuje w nadmiarze, to zmniejsza sie zapotrzebowanie na związek S2. Zdolność produktu B do zmniejszenia syntezy S2 jest więc korzystna z biologicznego punktu widzenia. Jeśli jednak nadmiar związku B hamuje tę część szlaku, która dotyczy nie tylko jego własnej

, -

S3

D

* Reakcją przebiegającą praktycznie w jednym kierunku {wznaczeniu termodynamicznym) jest reakcja o dużej wartości ujemnej AG.

Ryc. 11-4. Regulacja rozgałęzionego szlaku bio syntezy w wyniku hamowania przez sprzęż enie zwrotne. Dodatkowe, w porównaniu ze schematem przedstawionym na ryc. 11-3, strzałki wygięte, oznaczone liniami ciągłymi, wskazują-różnorod-no&ć mechanizmów hamowania przez sprzężenie zwrotne.

Enzym ten jest hamowany na zasadzie sprzężenia zwrotnego przez trifosforan cytydyny (CTP). Miejsca allosteryczne i katalityczne są przestrzennie odmienne Około 1963 r. Modyfikacje enzymów za pomocą technik chemicznych lub fizycznych często prowadzą do utraty ich wrażliwości na efektory allosteryczne. ale w obecności 2 lub więcej produktów końcowych stopień hamowania znacznie przewyższa sumaryczny efekt kumulatywnego hamowania przez sprzężenie zwrotne. W obecności związków rtęci ATCaza staje się niewrażliwa na CTP. następujące fakty: 1. Istnienie fizycznie odrębnych miejsc allosterycznych w cząsteczce enzymu potwierdzają m. zamrażaniem lub ogrzewaniem. Sugeruje to. że oba rodzaje podjednostek podlegają niezależnej kontroli genetycznej. torem zwrotnym a substratem dla enzymu. Otrzyma nie mutantów pozbawionych prawidłowej kontroli zwrotnej przez CTP. nie zmieniając jednocześnie ich aktywności katalitycznej. enzymami proteolitycznymi. Istnieją jednak mechanizmy.in. którego aktywność podlega regulacji. I ♦ i C00 •"Mv ~ KARBAMOILOTRANSFERAZA ASPARAGIN1AN0WA I o u o-c *CH. a każda jednostka regulatorowa co najmniej 2 miejsca wiązania CTP (regulatora). ale allosteryczne („zajmują inną przestrzeń") z substratem za proponował on. że enzymy. kiedy jednocześnie 2 lub więcej produktów końcowych jest obecnych w nadmiarze. Skoro efektory nie są izosteryczne. W kumulatywnym hamowaniu przez sprzężenie zwrotne hamujący wpływ 2 lub więcej produktów końcowych na I enzym regulatorowy jest sumą skutków wywoływanych przez każdy z tych produktów niezależnie. tj. . -o-c. 0—5°C. Reakcja katalizowana przez karba-moilotra nsferazę asparag in ianową. 11-5. które zapobiegają takiemu niepożądanemu efektowi. Każda podjednostka katalityczna zawiera 4 miejsca wiązania asparaginianu (substratu). W zgodnym lub wielo wartościowym hamowaniu przez sprzężenie zwrotne całkowite zahamowanie ma miejsce tylko wtedy. Enzymy. których aktywność miejsca katalitycznego może być regulowana przez efektory allosteryczne znajdujące się w miejscu atlosterycznym określa się jako enzymy allosteryczne. to nadmiar związku B potencjalnie mógłby wstrzymać syntezę wszystkich 4 produktów. C czy D. w miejscu allosterycznym. Monod zwrócił uwagę na brak strukturalnego podobieństwa pomiędzy inhibi - ■*ii 0 CH. mocznikiem.ENZYMY: REGULACJA AKT YWNOŚCI / 125 biosyntezy. ale jest wspólna dla biosyntezy związków A. a z nich rewertantów z prawidłowymi właściwościami pozwoliło wykazać. których aktywność jest regulowana przez efektory allosteryczne (np. W kooperatywnym hamowaniu przez sprzężenie zwrotne I końcowy produkt występujący w nadmiarze hamuje enzym regulatorowy. Najlepiej poznanym enzymem atlosterycznym jest karbamoiłotrans feraza asparaginia nowa Karbamoiłotransferaza asparaginianowa (ATCaza) katalizuje pierwszą reakcję w szlaku biosyntezy pirymidyn {ryc. Cząsteczka ATCazy składa się z 2 podjednostek katalitycznych i 3 lub 4 podjednostek regulatorowych. roztworami o skrajnych wartościach siły jonowej lub pH. promieniowaniem X. Kar b ama i I o as p a r ag i n i an Ryc. inhibitory zwrotne) wiążą efektor w miejscu fizycznie odmiennym od miejsca katalitycznego. iż CTP wiąże się z enzymem w innym miejscu (allo-sterycznym) niż każdy z substratów. ale zachowuje pełną aktywność syntezy karbamoiioasparaginianu. przechowywaniem w temp. Wybiórczą denaturacje miejsc allosterycznych można spowodować działając związkami rtęci. 11-5).

126 / ROZDZIAŁ 11 2. częściowo kompetycyjny lub inny. przy dużych stężeniach substratu krzywa sigmoidalna może się łączyć z krzywą hiperbo liczną. Sigmoidalna krzywa wiązania substratu w obecności inhibitora allosterycznego. Sugeruje to istnienie drugiego miejsca allosterycznego w innej części cząsteczki enzymu. przebieg krzywej nasycenia substratem uniemożliwia jednak w przypadku hamowania allosterycznego określenie charakterystycznych wielkości za pomocą metody stosowanej w przypadku hamowania kompetycyjnego w miejscu katalitycznym. . Jeśli przy dużych stężeniach S aktywność enzymu w obecności i nieobecności inhibitora allosterycznego jest porównywalna. graficznego przedstawienia danych jako liniowej funkcji odwrotności stężenia substratu i szybkości reakcji. W niektórych przypadkach miejsce ałlo steryczne i miejsce katalityczne są umiejscowio ne w odrębnych podjednostkach. Sigmoidalny przebieg krzywej nasycenia O% jest wynikiem kooperatywnego oddziaływania między miejscami wiążącymi O2 umiejscowionymi w różnych podjednostkach. 4. 7 dotyczącym hemoglobiny. Analogiczną zależność obserwuje się w przypadku krzywych nasycenia O2 dla mioglobiny i hemoglobiny (p. Miejsca ałlosteryczne i katalityczne są zatem odmienne genetycznie. Na podstawie analizy kinetyki reakcji wykazano. Zjawisko kooperatywności wiązania substratu przed stawiono w rozdz. Odnoszenie określeń „kompetycyjny" lub „niekompetycyjny" z substratem do kinetyki hamowania allosterycznego może wprowadzać w błąd. to kinety-cznie reakcja odpowiada hamowaniu kompety-cyjnemu. Słuszniejszym wydaje się podział enzymów podlegających regulacji na 2 grupy. Jednak. że hamowanie przez sprzężenie zwrotne może mieć charakter kompetycyjny. Wskazuje to na istnienie 2 lub więcej wzajemnie na siebie oddziałujących miejsc wiązania substratu. Enzymy allosteryczne charakteryzuje sigmoidalny przebieg krzywej kinetyki wiązania substratu Na rycinie 11 -6 przedstawiono zależność szybkości reakcji katalizowanej przez typowy en zym allosteryczny od stężenia substratu w obecności i nieobecności inhibitora allosterycznego. W nieobecności inhibitora allosterycznego krzywa nasycenia substratem ma kształt hiperboli. enzymy serii K i enzymy serii V. hamowanie się zmniejsza. jest mała. Przy małych stężeniach S aktywność w obecności inhibitora. 11 -6. podczas gdy w jego obecności ma kształt sigmoidamy. Enzymy pewnych mutantów komórek ba kteryjnych i ssaków wykazują zmienione właś ciwości regulatorowe. że wiążą się one niezależnie od siebie. Sigmoidalny charakter krzywej zależności v od S w obecności inhibitorów allosterycznych odzwierciedla zjawisko kooperatywności. podczas gdy związanie substratu nie. W-przypadku enzymów allosterycznych serii K kinetyka nasycenia substratem jest kompetycyjna w sensie Ryc. aby związanie efektora z miej scem katalitycznym zapobiegało denaturacji. mimo identycznych 2 ty pem dzikim (z którego mutant powstał) właś ciwości katalitycznych. Przyczyną jest fakt. że inhibitory ałlosteryczne wiążą się w innym miejscu {allosterycznym} niż analog substratu. Obecność cząsteczki substratu w jednym miejscu katalitycznym ułatwia wiązanie drugiej cząsteczki substratu w drugim miejscu. a nie hiperboliczny. 7). w porównaniu z aktywnością w jego nieobecności. W wyniku oddziaływań allosterycznych zmienia się wartość Km lub Vmaka. 5. Badania dotyczące wiązania substratów i efektorów aU o sferycznych wykazały. 3. tj. w odróżnieniu od substratów. Wydaje się mało prawdopodobne. niekom-petycyjny. tj. w miarę zwiększania się stężenia S. często zabezpieczają miejsce katali tyczne przed denaturacją. Sigmoidalny. Efektory ałlosteryczne. rozdz.

jak i bakterii produkty końcowe. Enzymy mogą mieć wiele miejsc fosfory lacji Fosforylacji ulega swoista reszta Ser lub rzadziej Tyr. Podobnie jak w przypadku hemoglobiny.S. od hamowania przez sprzężenie zwrotne stanowiącego mechanizm regulacji wielu enzymów bakterii i ssaków. Wraz ze zwiększeniem dostępności substratu ścisła regulacja staje się mniej konieczna.Zmiany konformacyjne mogą mieć również pośredni wpływ na wartości K_m i Vma)(S. Odpowiednio dla enzymów allosterycznych serii V pierwotnym skutkiem może być zmiana orientacji przestrzennej reszt katalitycznych. Ponadto. Na przykład cholesterol zawarty w diecie ogranicza syntezę cholesterolu z octanu w tkankach ssaków. że względnie małe zmiany stężenia substratu powodują duże zmiany aktywności. Ta regulacja na zasadzie sprzężenia zwrotnego nie polega jednak na hamowaniu przez sprzężenie zwrotne enzymu katalizującego pierwsze etapy biosyntezy cholesterolu. REGULACJA NA ZASADZIE SPRZĘŻENIA ZWROTNEGO NIE JEST SYNONIMEM HAM OWANIA PRZEZ SPRZĘŻENIE ZWROTNE Zarówno w komórkach ssaków. sigmoidalne krzywe nasycenia enzymów regulatorowych. tj. Enzymy ulegające modyfikacjom wpływającym na ich aktywność są określane jako enzymy o wewnątrzcząstecz-kowej zmienności (ang. 11-2). 11-7). W miarę zwiększania stężenia substratu stopień hamowania maleje i w rezultacie powstaje więcej produktu. Natomiast w przypadku enzymów allosterycznych serii V efektor allosteryczny zmniejsza wartość Vmai£s. W ten sposób poprzez małe zmiany stężenia substratu jest osiągana czuła kontrola aktywności katalitycznej enzymu. Kooperatywne wiązanie substratu ma istotne znaczenie fizjologiczne Fizjologiczne następstwa kooperatywnego wiązania substratu są analogiczne jak w przypadku efektów kooperatywnego wiązania O2 przez hemoglobinę. kontrolują swoją syntezę. sigmoidalna krzywa nasycenia substratem świadczy o tym. (zmniejszenie sprawności katalitycznej) bez widocznego wpływu na wartość Km.. Enzymy te występują w 2 formach różniących się sprawnością katalityczną. prowadząca do zmniejszenia wartości Vmaks. REGULACJA KLUCZOWYCH ENZYMÓW SSAKÓW MOŻE POLEGAĆ NA ICH ODWRACALNYCH MODYFIKACJACH KOWALENCYJNYCH Aktywność katalityczna enzymów może być regulowana za pomocą odwracalnych modyfikacji. analogicznie do zróżnicowania krzy wych nasycenia O2 hemoglobin odmiennych gatunków. polegających na przyłączaniu grup fosforanowych (głównie u ssaków) lub nukleoty-dów (głównie u bakterii). kiedy wewnątrzkomórkowe stężenie substratu jest małe. Należy jednak odróżnić regulację na zasadzie sprzężenia zwrotnego. działając na zasadzie „sprzężenia zwrotnego". wynikają prawdopodobnie ze zmian konformacyj-nych w miejscu katalitycznym wywołanych związaniem efektora all o sferycznego w miejscu allosterycznym. Przy małym stężeniu substratu efektor allosteryczny jest skutecznym inhibitorem. mogą być przesunięte w lewo lub w prawo w zależności od istniejącego in vivo stężenia substratu. ale cholesterol lub jego metabolit powoduje zmniejszenie ekspresji genu kodującego reduktazę HMG-CoA. Dla enzymów allosterycznych serii K skutkiem zmian konformacyjnych może być osłabienie wiązań pomiędzy substratem a resztami amin okwa sowy mi w miejscu wiążącym substrat. pochodzących z różnych źródeł. W zależności od rodzaju enzymu formą o większej aktywności katalitycznej może być postać ufosforylowana lub defosforylowana (tab. interconvertible enzy-mes) (ryc. Jego oddziaływanie regulatoro we jest więc najbardziej efektywne w warunkach największego zapotrzebowania. Cholesterol bezpośrednio nie ma natomiast żadnego wpływu na aktywność reduktazy HMG-CoA. Zmiany wartości Km i Vmai. W wielu przypadkach mechanizm tego zjawiska polega na hamowaniu enzymu katalizującego początkowe etapy biosyntezy. z utworzeniem odpowiednio O-fosfoserynowej lub O-fosfo tyrozyn owej po- . stanowiącą jedynie określenie feno-menologiczne.ENZY MY: RE GULACJA AKT YWNOŚĆ! / 127 zwiększenia wartości Km (zmniejszenie powinowactwa dp substratu) i braku wpływu na war tość Vmaks.

ale stanowią następny przykład miejsca allosterycznego. 11-2). Istnieją więc kinazy kinaz białek i fosfatazy kinaz białek katalizujące wewnątrzcząsteczkowe zmiany enzymów odpowiedzialnych za fosforylację innych enzymów. 11-8. jak i fosfataz białek jest kontrolowana przez układ hormonalny i nerwowy.i 1 mol ATP. Enz-Sar-OH + ATP — ADP + Enz-Ser-O-P H aO + Enz-Ser-O-P -» P. + Enz Ser-OH HaO + ATP -> ADP + P f Netto: Modyfikacje kowalencyjne. Sugeruje to. EP E EP E EP E EP E E EP E E E EP EP EP fosfataz. podobnie jak hamowanie przez sprzężenie zwrotne. w wyniku fosforylacji i defosforylacji wykazuje analogie z regulacją na zasadzie hamowania przez sprzę- . Przypuszczalnie reszty te nie wchodzą w skład miejsca katalitycznego. Glukoza + ATP -+ ADP + Giukozo-6-P H. tab. 19). E — forma defosforylo-wana. polegającej na fos forylacji i defosiorylacjt reszty Ser. ATP ADP Enz-Ser>O-PO. regulują przepływ metabolitów Regulacja aktywności enzymów. rozdz.128 / ROZDZIA Ł 11 P-Enz NMP-Enz Ryc. Strona prawa: nukleotydylacja. chodnej. których aktywność katalityczną warunkuje fosforylacja-defosforylacja. Mimo że enzymy mogą zawierać wiele reszt Ser lub Tyr. Regulacja aktywności enzymu w wyni ku modyfikacji kowalencyjnej. W przy padku obu procesów trifosforanem nukleozydu (NTP) jest zazwyczaj ATP. przynajmniej w sensie struktury pierwszorzędowej. 1. przy czym szczegółowy mechanizm tej regulacji nie jest w wielu przypadkach poznany.Co A Syntaza glikogenowa Dehydrogenaza pirogronianowa Reduktaza HMG-CoA Fosforylaza glikogenowa Liaza cytrynianowa Kinaza fosforylazy b Kinaza reduktazy HMG-CoA : Ryc. T abela 11-2.6-bisfosforanu (p. Mniej są" natomiast przekonujące dowody o fosforylacji i defosforyjacji Netto: 3. a następnie defosforyla-cji 1 mola substratu (enzymu lub cukru) hydrolizie ulcg. fosforylacja ma charakter wybiórczy i dotyczy tylko niektórych z nich. chociaż ich aktywność jest również regulowana. 4. Wybrane przykłady enzymów ssa ków. które w pewnych szczególnych przypadkach same mogą ulegać tym modyfikacjom kowalencyjnym (ryc. 11-8 przypominają wzajemne przekształcenia glukozy i glukozo-6-fosforanu oraz fruktozo-6-fosforanu i fruktozo-l.O + Glukozo-6-P -* P\ + Glukoza HaO + ATP -» ADP + P. Białkami przekształcającymi są kinazy i fosfatazy białek Fosforylację i defosforylację katalizują odpowiednio kinazy i fosfatazy białek (białka przekształcające — ang. W wyniku fosforylacji. bowiem w przeciwnym razie powodowałyby one niekontrolowaną hydrolizę ATP. 11-7. converter proteins). 2. że aktywność kinaz (katalizujących reakcje 1 i 3) i fosfataz (katalizujących reakcje 2 i 4) jest wzajemnie regulowana. Stro na lewa: fos-forylacja. Regulacja przez fosforylację i dafosforylację zużywa ATP Reakcje przedstawione na ryc. 11-8. Regulacja aktywności enzymu w wyni ku modyfikacji kowalencyjnej. Aktywność zarówno kinaz. EP — forma ufosforylowana E nzym Aktywność mała duża Ka r bo ks y I aza a cety I o .

Oba mechanizmy regulują przepływ metabolitów w odpowiedzi na sygnały fizjologiczne. Kacser H. Scriver CR et al (editors): The Metabolic Basis of Inherited Disease. Newsholme EA: A systematic approach to describing and analyzing metabolic control systems. Trends Biochem Sci 1987. 1989.ENZYMY: REGULACJA AKTYWNOŚCI / 129 żenię zwrotne. Role of hormones and protein phosphorylation in metabolit regulation. nie wywołując zmian w ekspresji genów.12:4.305:583.41. Soderling TR. MeGraw-Hill. 9 — Biochem in . PIŚMIENNICTWO Crabtree B. obejmując enzymy początkowych eta pów szlaków metabolicznych (często biosyntez) oraz działając poprzez zmiany w miejscu allo-sterycznym. 1963—1990. Pergamon Press. Weber G (editor): Advances in Emyme Regulatiots. a także jest bezpośrednio kontrolowana przez układ hormonalny i nerwowy. Porteus JW: Control of meta boli sm: What Nestler EJ. Przeciwnie regulacja aktywności enzymów ssaków w wyniku fosforyla-cji i defosforylacji obejmuje wiele białek oraz ATP lub inne trifosforany nukleozydów. Jednak hamo wanie przez sprzężenie zwrotne dotyczy pojedynczego białka i nie podlega regulacji hormonalnej i nerwowej. a nie katalitycznym.2615. 6th ed. Naturę l983. Fed Proc I982. Greengard P: Protein phosphorylation in the brain.

■ .

tzn. Wynikiem magazynowania nadmiaru energii jest otyłość. energia możne być przekazywana z jednej części układu do drugiej lub może być przekształcona w inną formę energii. Głosi ono. Przybiera ona wartości maksymalne z chwilą osiągnięcia przez układ równowagi. Układy niebiologiczne mogą wykorzystywać energię cieplną do wykonywania pracy.CZĘSC Bioenergetyka i metabolizm węglowodanów oraz lipidów Bioenergetyka Peter A. Pewne formy wadliwego odżywiania są związane z brakiem równowagi energetycznej (marazm). zajmuje się badaniem zmian energetycznych towarzyszących reakcjom biochemicznym. w jaki organizm czerpie energie z pożywienia. Jeżeli dostępne rezerwy energetyczne ulegną wyczerpaniu. Jest to również prawo zachowania energii. mechaniczną lub energię promieniowania. Jednakże w obrębie tego układu zamkniętego. jest regulowana przez hormony tarczycy. Podstawowe prswa termodynamiki dotyczą również układów biologicznych Pierwsza zasada termodynamiki podaje. to dochodzi do śmierci głodowej. która jest wykorzystywana do wykonania pracy. dlaczego niektóre reakcje mogą zajść. jest ona energią użyteczną. Entropia jest miarą nieuporządkowania (bezładu molekularnego) układu. której niedoczynność wywołuje chorobę. Natomiast układy biologiczne są zasadniczo izotermiczne i używają energię chemiczną do napędzania procesów życiowych. PhD. Druga zasada termodynamiki podaje. Znajomość sposobu. mierzona szybkością metabolizmu. Szybkość uwalniania energii. . jedna z najbardziej powszechnych chorób społeczeństw zachodnich. Mayes. czyli termodynamika biochemiczna. Na przykład w układzie biologicznym energia chemiczna może być przekształcona w energię cieplną. DSc 12 ENERGIA SWOBODNA JEST ENERGIĄ UŻYTECZNĄ UKŁADU Zmiana energii swobodnej (AG) jest tą częścią zmiany energii całkowitej układu. elektryczną. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Do prawidłowego przebiegu procesów życiowych jest wymagane odpowiednie „paliwo" dostarczające energii. to musi się zwiększać entropia całkowita układu. jest podstawą zrozumienia prawidłowego odżywiania i metabolizmu. Dostarcza ona podstawowych reguł wyjaśniających. że jeśli proces zachodzi samorzutnie. a inne nie mogą. że energia całkowita układu i jego otoczenia jest stała. znaną w układach chemicznych jako potencjał chemiczny. W warunkach stałej temperatury i ciś nienia zależność między zmianą energii swobodnej (AG) układu reagującego a zmianą entropii WPROWADZENIE Bioenergetyka. że w układzie zamkniętym żadna zmiana nie powoduje straty bądź zysku energii.

np. czerpią energię przez chemiczne połą- Przemiana metabolitu A w metabolit B zachodzi z uwolnieniem energii swobodnej.0 mol/l. to całemu procesowi musi towarzyszyć utrata energii swobodnej w postaci ciepła. lecz musza być składnikiem sprzężonego układu egzoergiczno-endoergicznego. to układ jest trwały i charakteryzuje się brakiem lub tylko niewielką skłonnością do reagowania. natomiast reakcja syntez.M 3 4 b Ciepło fi Ryc. a T oznacza temperaturę bezwzględną. że w układach reakcji biochemicznych enzym tylko przyspiesza dojście do stanu równowagi i nigdy nie zmienia końcowych stężeń reagentów w stanie równowagi. układ jest w stanie równowagi i nie zachodzą żadne zmiany. Sprzężenie reakcji egzoergicznej z en doergiczna. Należy podkreślić. tzn. Przemiana ta jest sprzężona z inną reakcją.303 RT logK'eq czenie lub sprzężenie z reakcjami oksydacyj nymi. nie należy w przypadku tych reakcji używać terminów chemicznych: reakcja egzotermiczna i reakcja endotermiczna. aby wskazać. W praktyce. przewodnictwo nerwowe i aktywny transport. Jeżeli AG równa się zeru. reakcje syntez. Reakcje egzoergiczne określa się mianem katabolizm (degradacja lub utlenienie cząsteczek „pali wa"). to reakcja zachodzi właściwie aż do końca i jest zasadniczo nieodwracalna. tzn. Jeśli wartość AG jest duża.0) oznacza się jako AG0' Standardową zmianę energii swobodnej można obliczyć. które łączy 2 zasady termodynamiki: AG = AH . to reakcja zachodzi tylko wówczas. niezależnie od formy energii biorącej udział w tych procesach. Jeden z możliwych mecha - . Ponieważ część energii uwalnianej w reakcji degradacji jest przekazywana reakcji syntezy w innej postaci niż ciepło.TAS Jeżeli AG ma znak ujemny. która wymaga energii swobodnej do przekształcania metabolitu C w metabolit D.132 / ROZDZIAŁ 12 (AS) ujmuje następujące równanie. W warunkach reakcji biochemicznych. Jeśli reakcja przedstawiona na ryc. ponieważ AH równa się w przybliżeniu całkowitej zmianie energii wewnętrznej (AE) reakcji. Wszystkie procesy kataboliczne i ana-boliczne nazywa się ogólnie metabolizmem. 95). 12-1 przebiega z lewa na prawo. procesy endoer-giczne nie mogą zachodzić samodzielnie. w którym wypadkowa zmiana netto jest egzoergiczna. Jeżeli AG ma wartość dodatnią. że procesom towarzyszy odpowiednio strata lub zysk energii swobodnej. a T oznacza temperaturę bezwzględną (p. jak na ryc. Zamiast nich używa się określeń egzoergiczna lub endoergiczna. że w zależności od stężeń różnych reagentów wartość AG może być większa lub mniejsza od wartości AG"'. jest egzoergiczna. 12-1. skurcz mięśniowy. Dla reakcji biochemicznych jako warunki standardowe przyjęto umownie pH 7. powyższą zależność można wyrazić następująco: AG = AE . AGC oznacza standardową zmianę energii swobodnej. znając stałą równowagi K'eq AG°' = -2. Gdy reagenty znajdują się w stężeniach 1. to reakcja zachodzi samorzutnie z utratą energii swobodnej. reakcja jest endoergiczna.0. W najprostszej formie ten typ sprzężenia można przedstawić tak. Standardową zmianę energii swobodnej w tych standardowych warunkach (tzn. Należy zwrócić uwagę. 12-1. określa się jako ana-bolizm. gdy energia swobodna może być pobrana z zewnątrz. PROCESY ENDOERGICZNE PRZEBIEGAJĄ W SPRZĘŻENIU Z PROCESAMI EGZOERGICZNYMI Procesy życiowe. w wyniku których powstają cząsteczki. .TAS gdzie AH oznacza zmianę entalpii (ciepło). ________ gdzie R jest stałą gazową. w pH 7. Jeśli wartość AG jest duża. str.

że ten typ układu ma wbudowany mechanizm biologicznej kontroli szybkości procesów oksydacyj nych. AH. PracMy endoMglczne Syntezy Rnkcja «gioergiezne Skurcz mięśni B Przenośnik Przenośni k-H A Ryc. Organizmy . 12-4. jak to przedstawiono na ryc. 12-3. A+C I B+D W ten sposób są sprzężone niektóre reakcje egzoergiczne i endoergiczne w układach biologicznych. te wzajemne powiązania stanowią podstawę koncepcji kontroli oddechowej. nie musi być strukturalną pochodną A. C lub D. Przekazanie energii endoergicznym procesom biologicznym przy udziale „uniwersal nego" pośrednika bogatoenergetycznego. Tym sposobem następuje przeniesienie energii swobodnej z procesu egzoergicznego do endoergicznego (ryc 12-3). J2-4. procesu który zabezpiecza organizm przed spalaniem poza kontrolą. w celu podtrzymania procesów życiowych. FOSFORANY BOGATOEN ERG ETYCZNE ODGRYWAJĄ KLUCZOWĄ ROLĘ W PRZEJMOWANIU I PRZENOSZENIU ENERGII wem bogatoen erg etycznego metabolitu pośred niego. przez jego działanie masowe. że szybkość zużycia produktu szlaku syntezy (D) warunkuje z kolei. Przeniesienie energii swobodnej z reak cji egzoergicznej do endoergicznej za pośrednict Transport aktywny Ryc. 12-2). W ten sposób związek ® może shiżyć jako przekaźnik energii pochodzącej z wielu reakcji egzoergicznych na równie dużą liczbę reakcji lub procesów endoergicznych. a © jest odpowiadającym mu związkiem małoenergetycznym. Rozwinięciem koncepcji sprzężeniowej są reakcje odwodornienia. Zaletą biologiczną tego mechanizmu jest to. Na rycinie 12-3 — © jest związkiem bogato-energetycznym. mus74 pobierać energię swobodną ze swojego środowiska. BH. że ®. W żywych komórkach najważniejszym bo ga toenergetycznym związkiem pośrednim hib związkiem przenośnikowym (oznaczonym ~ ©) jest trifosfoadenozyna (ATP). Sprzężenie reakcji odwodornienia i uwodornienia za pośrednictwem przenośnika międzyenzymowego. ____________________________ B Wszystkie organizmy. Należy uświadomić sobie. Ryc. ponieważ istnienie wspólnego koniecznego związku pośredniego powoduje. w przeciwieństwie do I w poprzednim układzie. B.BIOENERGETYKA / 133 nizmów sprzężenia mógłby polegać na uczestnictwie w obu reakcjach wspólnego koniecznego związku pośredniego (I). z jaką ulega utlenieniu A. Istotnie. Alternatywną metodą sprzęgania procesów egEoergicznych z' procesami endoergicznymi jest synteza związku bogatoenergetycznego w reakcji egzoergicznej i włączenie tego nowego związku w reakcję endoergiczną. sprzężone za pośrednictwem przenośnika międzyenzymowego z reakcjami uwodornienia (ryc. szybkość. 12-2.

O. Na podstawie daTabela 12-1. Jedną grupę stanowią fosforany małoenergetycz-ne.5 -27 .2 Ryc. str. difosfoadenozyny (ADP) i fosforanu nieorganicznego (Pj) w tym procesie (p. rośliny zielone wykorzystują energię słoneczną.4 3 . Pirofosforan Glukozo-1 -fosforan Fruktozo-6-f osf ora rt AMP -61 . 12-1.5 kJ/mol dla hydrolizy końcowego fosforanu ATP dzieli wymienione związki na 2 grupy. * Pi —fosforan nieorganiczny. W komórce ATP uczestniczy w reakcjach w postaci kompleksu z Mg2+ (ryc.3 . Pośrednia wartość energii swobodnej hydrolizy ATP. że ATP jest pośrednikiem w przenoszeniu rodników fosforanowych w procesie fosforylacji.7 . Jak widać z tabeli.6 -27 .6 .9 -15. że podczas skurczu mięśniowego' rozpada się ATP j fosfokreatyna.3-Bisfosfogliceryntan (do 3-fosfoglicerynian) Fosfokreatyna ATP ---------. określanej mianem .Ade nozyna M II II 0 0 0 Ryc.8 -12. a ich ponowna synteza zależy nych AG°' hydrolizy (oznaczanej w temp.6 -20. 12-6).0 3.3 . Znaczenie fosforanów w metabolizmie pośrednim stało się jasne wraz z poznaniem chemicznych szczegółów glikolizy or az roli ATP. ATP jest wyspecjalizowanym nukleotydem zawierającym adeninę.6 5.8 -10. 12-3 i 12-4). reprezentowane przez estry fosforanowe uczestniczące w glikohzie. ma istotne znaczenie bioenergetyczne Standardową energię swobodną hydrolizy niektórych biochemicznie ważnych fosforanów przedstawiono w tab.6 6 . Natomiast organizmy heterntroficzne uzyskują energię swobodną przez sprzęże nie ich metabolizmu z degradacją złożonych cząsteczek organicznych występujących w ich środowiskach. 213).► ADP + Pf ADP -----------» AMP + P. Magnezowy kompleks ATP.8 . + Wartości dla ATP i większości pozostałych związków na podstawie Krebsa i Kornberga (1957). natomiast w drugiej grupie. Rolę ATP w energetyce biochemicznej sugerowały dane doświadczeń. Standardowa energia swobodna hydrolizy niektórych biochemicznie ważnych fosł+ foranów organicznych AG" Fosforan organiczny kj/mof kcal/mol -14.134 / ROZDZIAŁ 12 a u to troficzne sprzęgają swój metabolizm z pewnymi procesami egzoergicznymi zachodzącymi w ich otoczeniu.9 -14 . wartość — 30. We wszystkich tych procesach ATP odgrywa kluczową rolę w przenoszeniu energii swobodnej z procesów egzoergicz-nych na procesy endoergiczne {ryc.3 -43. Przyjęto.2 -13. 12-6. ryboze i 3 grupy fosforanowe (ryc. o~ o- o~ Glukozo-6-fosforan Glicerolo-3-fosforan -0-P -O -P. dla których wartość AG°' hydrolizy jest mniejsza niż dla ATP. 12-5). w porównaniu z innymi fosforanami organicznymi.1 -30.9 .3 -11. 37°C) można ocenić porównawczo skłonność każdej z grup fosforanowych do przejścia na odpowiedni akceptor.4 -49. aż do czasu gdy Lipmann wpro wadził pojęcie „fosforanów bogatoenergetycz-nych" i „fosforanowych wiązań bogatoener-getycznych". od dostarczenia energii pochodzącej z procesów utleniań przebiegających w mięśniach.2 0i O-P-O-P-O-P-O-CHS o- ° ° ° u » n kw HO OH l O Fosfoenolopirogronian Karbamoilofosforan 1. Adenozynotrifosforan (ATP).9 -51. wskazujących.8 3. Rola tych związków w bioenergetyce była wyraźnie niedoceniana.O -P. {Podobnie wygląda kompleks Mg-ADP). np. a niektóre bakterie autotroficzne wykorzystują reakcję Fe2+ -------------------------------------------------------------------------------------- > Fe3+.3 2. 12-5.

Składniki tej ostatniej grupy. W warunkach fizjologicznych fosfageny pozwalają utrzymać stężenie ATP w mięśniach w sytuacji. natomiast fosforan w AMP (adenozynomono-fosforanie) jest typu małoenergetycznego. 3. 12-7. 19-2).(&) — (?) Adenozynodltosforan (ADP) 0 Adenozyno -O . 153).P . ryc. ponieważ jest połączony zwykłym wiązaniem estrowym (ryc. W wyniku przemiany do mleczanu z 1 mola glukozy uzyskuje się netto 2 ~©. enolofosforanami (np. na etapie katalizowanym przez syntetazę sukcynylo-CoA (p. są zwykle bezwodnikami (np. Należy do niej fosfokreatyna. Symbol ten wskazuje. Cykl kwasu cytrynowego. fosfageny.BIOENERGETYKA / 135 fosforany bogatoenergetyczne. ADP i AMP ukazująca położenie i liczbę fosforanów bogato en erg etycznych (~). a ADP zawiera 1. białko przenoszące reszty acylowe kwasów tłuszczowych (ang. fosfokreatyna. stanowi zapasową formę fosforanów boga to energetycznych. w reakcji tej powstaje ATP. wartość jest większa niż dla ATP. Z tego Ad e n o z y n o - r 0PM O lub Adenozyno -Adenozynotrlfostoran (ATP) o0 o- Adeno. Fosforany bogatoenergetyczne oznacza się symbolem ~ © powodu. że dołączona do tego wiązania grupa. w obecności odpowiednich enzymów. acyl carrier protein. ATP może być donorem fosforanu boga-toenergetycznego dla związków znajdujących się w tabeli poniżej ATP. obejmującej ATP i ADP. W istocie. służąc jako źródło energii do skurczu mięśniowego. Foforylacja oksydacyjna. Bezpośrednio w cyklu po wstaje jeden ~ ®. Energia swobodna.0 ~ lub Adenozyno — (ji) Adenozynomonofosforan (AMP) h Ryc. cykl ATP/ADP łączy procesy generujące ~© z procesami zużywającymi ~® (ryc. tworzone w 2 reakcjach katalizowanych odpowiednio przez kinazę fosfogliceryniartową i kinazę pirogronianową (p. ACP). 18-3). niektórzy preferują określenie potencja! przenoszenia grupy zamiast wiązanie bogatoenergetyczne. ryc. 12-7). zwiększa się stężenie fosfage - . Lipmann wpro wadził symbol ~®. Inne biologicznie ważne „związki bogatoenergetyczne" to estry tioiowe zawierające koenzym A (np. ATP więc zawiera 2 bogatoenergetyczne grupy fosforanowe. Zasadniczym źródłem MS są 3 procesy uczestniczące w wychwytywaniu energii. pośrodku listy standardowych energii swobodnych hydrolizy (tab. Odwrotnie. czyli zachowaniu energii: 1. ADP może być akceptorem fosforanu bogatoener-getycznego od związków znajdujących się w tabeli powyżej ATP. przekaże większą ilość energii swobodnej. napędza jąca ten proces. Dzięki swemu położeniu. w sytuacji gdy ATP jest pod dostatkiem. acetylo-CoA). S-adenozylometioni-na (aktywny metyl).3 -bis fosfo glicery nianie). Środkowa pozycja ATP pozwala mu odgrywać istotną rolę w przenoszeniu energii. 2. Jest to ilościowo największe źródło ~ ® w organiz mach tlenowych. gdy ATP jest szybko zużywany. Z tego samego powo du. fosfoarginina). pochodzi z utlenian w mito-chondriainym łańcuchu oddechowym (p. estry aminokwasó w uczest niczące w syntezie białek. oraz fosfoarginina występująca w mięśniach bezkręgowców. UDP-Glc (urydynodifosfo-ghikoza) i PRPP (5-fosforybozylo-l-piro-fosforan). fosfoenolopirogro-niań) lub fosfoguanidynami (np. Struktura ATP. Inna grupa związków.©/—P II """"T o- 0 lub Adenozyno.P . 12-1). W ten sposób ATP jest stale zużywany 1odtwarzany. str. po przeniesieniu na odpowiedni akceptor. Glikoli/a. występująca w mięśniach kręgowców i w mózgu. 12-8). FOSFORANY BOGATOENERGETYCZNE DZIAŁAJĄ JAKO OBIEGOWA MONETA ENERGETYCZNA KOMÓRKI W celu zaznaczenia obecności bogatoener-getycznej grupy fosforanowej. oznaczający bogatoenergetyczne wiązanie fosforanowe.2yno .0 . fosforan-1 w 1.

Jest ona bardzo endoergiczna i nie może przebiegać samodzielnie w warunkach fizjologicznych. 19-2). -aktywacje i procesy endoerglczne Gl I ce ra to-3-f osf □ ran Gl ukozo-6-fosforan Glukoza-1.6blsfosforan Ryc. 2. która jest bardziej egzoergiczna niż fosforylacja glukozy endoergiczna. fosforylacja glukozy przebiega bc/. że — © nie występuje w stanie wolnym. Ten bufor może mieć ważne znaczenie w mięśniu sercowym. ATP pozwala sprząc reakcje tertnodynamicznie niekorzystne z reakcjami termodynamicznie korzystnymi Na rycinie 12-1 oraz 12-3 przedstawiono szczegółowo energetykę reakcji sprzężonych. „Czółenko fosfokreatynowe". R ol a cykl u A TP/ A DP w pr zenoszeni u ■fosf oranu bogatoener getycznego.6 kJ/mol) Kfeatyna Ryc. 12 -8. Glukoza + ATP -----------► Gliikozo-6-fosforan+ADP <AG°'= 16. która w warunkach fizjologicznych jest daleka od równowagi i z tego powodu praktycznie nieodwracalna.8kJ/mol) Aby reakcja mogła zajść.3-B isfosfog 11 ceryn i a n gronian Fosforylacja oksydacyjna Sukcynyto -CoA ga toenergetyczny z mitochondriów do sarkole-my i działa jako bufor bogatoenergetyczny. odgrywając rolę natychmiastowej osłony przed skutkami zawału. ryc. trudu w bardzo tgzoergicznej reakcji.136 / ROZDZIAŁ 12 Fosfo-anolopiro 1. Należy zwrócić uw agę. MEKSOKINAZA t H3CN CH. Gd y ATP dzi ała jako do nor fos foranu z utworzeniem związku charakteryzującego się niniejszą energią swobodną hydrolizy (tab. 12-1). 1. COOH Fosfokreatyna C=MH-«* - *T ADP ATP COOH CHi = -12.5 kJ /mol) Gdy (1) i (2) są sprzężone w reakcji katalizowanej przez heksokinazę. ale w takiej post aci jest pr zenoszony w e w skazanych reakcjach. W mięśniach „czółenko fosfokreatynowe" transportuje fosforan boKINAZA 1 KREATYNOWA C (AG°'= -30. KINAZA G LICE ROLO W A Glicerol +Adenozyno-? Glicerolo-n + Adenozyno-® ~® Inne fosfory I acje. Tego rodzaju reakcją jest pierwsza reakcja ciągu glikoli tycznego (p. grupa fosforanowa przekształca się zawsze w grupę małoenergetyczną.7 kJ/mol) . 12-9. fosforylacji glukozy do giukozo-6-fosforanu. Przenoszenie fosforanu bogatoenergetycznego z fosfokreatyny ń'a ADP i z ATP na kreatynę. Glukoza+ P ^Glukozo-6-fosforan + (AG°'=+13. np. musi zostać sprzężona z inną reakcją. Taką reakcją jest hydroliza końcowego wiązania fosforanowego w ATP. ATP nów służących jako zapas fosforanów bogato-energetycznych (ryc. 12-9).

Umożliwia wykorzystanie fosforanu bogatoenergetycznego w ADP do syntezy ATP. wówczas powstaje pirofosforan nieorganiczny (PPi) Następuje to np. powstałe go z ATP w różnych reakcjach aktywacji. że w wyniku reakcji aktywacji. zachodzącej z utworzeniem pirofosforanu. Jest ona dodatkowo wspomagana przez hydrohtyczne rozszczepienie PPj (AG°r = — 27. w reakcji aktywacji dłu -gołańcuchowych kwasów tłuszczowych: SYNTETAZA ACYLO-CoA Ryc. C ykl e f osf or anow e i przem i ana w zaj em na nuki eot ydów a deni now y ch. ale zawierające inną zasadę niż adenina. np. ATP + HS— CoA + R — COOH AIWP + PP. str. Należy zwrócić uwagę. 12 -10.+ R —CO —SCoA KINAZA DIFOSFONUKLEOZYDOWA Reakcji towarzyszy utrata energii swobodnej w postaci ciepła. katalizowane przez pi-rofosfatazę nieorganiczną.— <■ ADP+CTP (cytydynotrifosforan) i + HzO 2P. AMP działa jako sygnał metaboliczny (allosteryczny) do zwiększenia szybkości reakcji katabolicz nych. które z koiei prowadzą do tworzenia większych ilości ATP (p. jak w przypadku reakcji z utworzeniem ADP i Pj. 246). co gwarantuje przebieg reakcji aktywacji w prawo. PIROFOSFATAZA NIEORGANICZNA ATP +■ AMP «- -> 2 ADP Reakcja ta spełnia 3 zadania: 1. a nie l~®. Umożliwia zwiększenie stężenia AMP wraz ze zmniejszeniem się stężenia ATP. PIROFOSFATAZA NIEORGANICZNA ATP+UDP ADP+UTP (u r yd y n ot r if osfo ra n) ATP+GDP ADP-rGTP (guanuzynotrifosforan) ATP+CDP ---------------------------------. dochodzi do utraty 2~©. Podobnie kinazy monofosfonukleozydowe. 2. Również inne trifosfonukleozydy uczestniczą w przenoszeniu fosforanu bogatoene rgety cz n eg o Przy udziale kinazy difosfonukleozydowej z odpowiednich difosforanów mogą być syntetyzowane trifosfonukleozydy podobne do ATP. Kinaza adenylanowa umożliwia wzajemną przemianę nukleotydów adenino wych Kinaza adenylanowa (miokinaza) jest enzymem występującym w większości komó rek. 3. Umożliwia refosforylację AMP. Katalizuje ona przemianę ATP i AMP w ADP: KINAZA ADENYLANOWA Kombinacja pąwyższych reakcji umożliwia obieg fosforanu i przemianę wzajemną nukleotydów adeninowych (ryc.BIOENERGETYKA / 137 Wiele reakcji „aktywacji" zachodzi w ten spo sób. Wszystkie te trifosforany uczestniczą w reakcjach fosforylaeji zachodzących w komórce. Gdy ATP uczestniczy w reakcjach z utworzeniem AMP. 12-10).6 kJ/mol). katalizują reak- . swoista dla nukleozydów purynowych i swoiste dla nuk]eozydów pirymidynowych.

że kinaza adenylanowa jest wyspecjalizowaną kinazą monoiosforanową. 1986. Lehninger AL: Bioenergetics: The Molecułar Basis of BiologicaJ Energy Transformatwns. 2nd ed. 1957. Freeman. ATP + Nukleozydo-J < ADP+ Nukleozydo-© ~© Wynika z tego. The Vitat Force: A Study of Bioenergetics. .138 / ROZDZIAŁ 12 cje tworzenia disfosfonukleozydów z odpowiednich monofosforanów: SWOISTA KINAZA MONOFOSFO NUKLEOZYDOWA PIŚMIENNICTWO Ernsier L (editor): Bioenergetics. Springer. Klotz IM: Introduclion to Biomolecular Energetics. 1986. Harold FM. Elsevier. Ben-jamin. 1971. 1984. Krebs HA. Kornberg HL: Energy Transformatwns in Living Matter. Academic Press.

■ Utleniania biologiczne Peter A. 12). PhD.27 -0. określanych jako system cytochromu P-450. Mayes.-oks. chemicznych zanieczyszczeń środowiska i chemicznych karcynoge-nów (ksenobiotyków) jest meta boi izowanych przy udziale tej klasy enzymów. rozdz. możliwe jest analogiczne wyrażenie ich liczbowo jako potencjał ok-sydoredukcyjny lub red. Fe /Fe Tlen/woda EO'[V1 -0. Fe /Fe Ubichinon/ubichinol 3+ 2+ Cytochrom c. Poza tym tlen cząsteczkowy jest wbudowywany do różnych substratów przez enzymy określane mianem oksygenaz.17 -0. Jednak w przypadku układów biologicznych przyjęło się wyrażanie potencjału oksydoredukcyjnego (Eo'} w pH 7.82 J -+ e~ (elektron) Fe 3+ Wynika z tego. w którym komórka uzyskuje energię w postaci ATP.42 -0. Stąd też.0 woltów. w którym to pH potencjał elektrody wodorowej równa się -0.08 + 0.32 -0.10 + 0. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Chociaż pewne bakterie (beztlenowce) żyją w nieobecności tlenu. fumaran/bursztynian 3+ 2+ Cytochrom b.67 -0. natomiast redukcję jako proces przyłączania elektronów. W tabeli 13 -1 podano potencjały Tabela 13-1.29 + 0./zred.19 -0. oprócz wyrażania zmian energii swobodnej jako AG°' (p.12 + 0. procesy odwodorowania. a sporadyczne podawanie tlenu pod wysoki m ciśnieniem (hi-perbaria) ma również zastosowanie kliniczne. W reakcjach obejmujących utlenianie i redukcję wymiana energii swobodnej jest proporcjonalna do skłonności związków reagujących do oddawania lub pobierania elektronów. że utlenieniu zawsze towarzyszy redukcja biorcy elektronów. którego wartość w pH 0 określa się jako 0. Należy podkreślić fakt.-OKS.03 + 0.29 -0. ilustruje to reakcja utlenienia jonu żelazawego w jon żelazowy: ZMIANY ENERGII SWOBODNEJ W UKŁADACH OKSYDACYJNO--REDUKCYJNYC H MOGĄ BYĆ WYRAŻONE JAKO POTENCJAŁ RED. Głównym procesem zużywającym tlen jest oddychanie tkankowe. Fe /Fe 3+ 2+ Cytochrom a.22 + 0. Podawanie tlenu chorym z niewydolnością oddechową lub krążeniową może uratować im życie.hydroksymaślan Piróg ronian/mleczan Szczawiooctan/jabłczan Flawoproteina -stary żółty enzym. Ta reguła utleniania — redukcji obowiązuje również w układach biologicznych i jest zasadniczym pojęciem pozwalającym zrozumieć istotę utleniań biologicznych.42 V. układu (Eo')_ Zazwyczaj porównuje się potencjał oksydoreduk-cyjny układu (Eo) z potencjałem elektrody wodorowej. wiele leków. że wiele utleniań biologicznych może zachodzić bez udziału tlenu cząsteczkowego np. aczkolwiek może to prowadzić do wystąpienia toksycznych działań tlenu. życie wyższych gatunków zwierząt jest bezwzględnie zależne od obecności tlenu.0. . Niektóre potencjały oksydoredukcyj-ne o specjalnym znaczeniu w układach oksydore-dukcyjnych ssaków Układ Bursztynian/cc-ketogluiaran H + /H2 NAD+/NADH Liponian/dihydroliponian Acetoocta n/J3. które można określić jako proces kontrolowanej reakcji wodoru z (Jenem i tworzenia wody. ult. DSc 13 WPROWADZENIE Chemicznie utlenianie definiuje się jako proces usuwania elektronów.

Szeroko rozpowszechniona jest oksydaza ksantynowa. a działa na aldehydy i substraty N-heterocykliczne. gdyż każdy z nich ma inne widmo i różne właściwości w odniesieniu do działania tlenku węgla i cyjanku. nerce i wątrobie. Również inne enzymy zawierają miedź. oksydazę L -aminokwasową. Zawiera ona molibden i odgrywa ważną rolę w przemianie zasad purynowych w kwas moczowy (p. peroksydazy i ok-sygenazy. końcowy akceptor — tlen.140 / ROZDZIAŁ 13 oksy do redukcyjne niektórych biologicznych układów oksydoredukcyjnych. FMN i FAD są zwykle mocno — ale nie kowalencyjnie — związane z odpowiednim apo-enzymem. Początkowo przypuszczano. każdy z nich związany z jednostką hemową. że cytochrom a i cytochrom a3 są związkami niezależnymi. dehydrogenazy. Jest ona końcowym przenośnikiem elektronów w mitochondrial-nym łańcuchu oddechowym. Ma ona szczególne znaczenie w wątrobie i nerkach ptaków. oksydaza polifenolo-wa. a zatem jest odpowiedzialna za reakcję. str. Do tej grupy oksydaz zalicza się min. 53). FMN i FAD są wytwarzane w organizmie z witaminy — ryboflawiny (p. a kompleks jest znany jako cytochrom aa3. które są niezbędne do działania enzymu. Utlenianie metabolitów katalizowane przez oksydazę (A) tworzącą wodę. 13-1). Fcnolaza (tyrozynaza. w której tlen jest biorcą wodoru*. (B) tworzącą H2O3. Jest to tnetaloflawoproteina zawierają ca molibden i żelazo niehemowe. współdziałający z FMN enzym występujący w nerkach. Niektóre oksydazy są flawoproteinami Enzymy flawo protein owe zawierają mononu-kleotyd flawinowy (FMN) lub dinukleotydflawi-noadeninowy (FAD) jako grupy prostetyczne. ENZYMY UCZESTNICZĄCE W UTLENIANIU I REDUKCJI OKREŚLA SIĘ MIANEM OKSYDOREDUKTAZ Oksydoreduktazy podzielono na 4 grupy: oksydazy. 425). oksydaza katecholowa) jest zawierającym miedź enzymem o szerokiej swoistości substra-towej. iecz także katabolizmu białek i aminokwasów. Zawiera on 2 cząsteczki hemu. które wydalają kwas moczowy jako główny azotowy produkt końcowy metabolizmu nie tylko puryn. Dehydrogenaza aldehydowa jest enzymem związanym z FAD. zawierają jeden lub więcej metali. określane mianem meltdoflawoprotein. szczególnie interesujących w biochemii ssaków. rozdz. Produktem reakcji jest woda lub nadtlenek wodoru (ryc. Katalizuje ona przemianę monofenoli lub o-difenoli w 0-chinony. cyjanku lub siarkowodoru. które katalizują reakcje wymagające udziału tlenu cząsteczkowego- . Enzymy flawoproteinowe. jelicie cienkim. że te 2 cytochromy występują w tym samym białku. z których każda ma atom Fe występujący podczas utleniania i redukcji w formie Fe3+ lub Fe2+. Oksydaza traci aktywność w obecności tlenku węgla. Ryc. 13-1. Niektóre oksydazy zawierają miedź Oksydaza cytochromowa jest hemoproteiną szeroko rozpowszechnioną w wielu tkankach roślinnych i zwierzęcych. Kompleks zawiera również 2 atomy Cu. w której elektrony pochodzące z utleniania cząsteczek substratów przez dehydrogenazy są przenoszone na ich * Czasami nazwa „oksydaza" jest używana jako ogólne określenie wszystkich enzymów. OKSYDAZY UŻYWAJĄ TLENU JAKO AKCEPTORA WODORU Oksydazy katalizują oderwanie wodoru z substratu w reakcji. występującym wwątrobie ssaków. Enzym ten katalizuje deaminację oksydacyjną naturalnie występujących L-aminokwasów. której aktywność wykryto w mleku. Enzym ten również nazywano cytochromem a3. W późniejszych badaniach wykazano. Na podstawie przedstawionych w tabeli wartości potencjałów oksy do redukcyjnych można przewidzieć kierunek przepływu elektronów z jednej pary ok-syd o redukcyjnej na drugą.

jest złożony. [OKSYDAZA I Przenośnik AH 3 (Utl) Przenośnik 2 (Utl) y\przenośnlK-H. jest użyteczny zwłaszcza w nieobecności tlenu umożliwia bowiem przebieg procesów oksydacyjnych. 13-2. Te deriydrogenazy są swoiste względem ich substratów. Koenzymy te ulegają redukcji przez swoisty substrat dehydrogenazy i reoksydacji przez właściwy akcep tor elektronów (ryc. DEHYDROGENAZY NIE MOGĄ UŻYWAĆ TLENU JAKO AKCEPTORA WODORÓW Ta klasa obejmuje dużą liczbę enzymów. zachodzące bez udziału łań cucha oddechowego. ________ Interesująca. 13-2). 13-3. Na ogół NAD-zależne dehydrogenazy katalizują reakcje oksydoredukeji w oksydacyjnych Ryc. że redukcja pierścienia izoalloksazynowego zachodzi w 2 etapach przez pośredni związek semichinonowy (wolny rodnik) (ryc. 13-4). 13-3). b. jest oksydaza glukozowa. Ponieważ reakcje są odwracaine. Mogą one swobod nie i odwracalnie dysocjować od odpowiednich apoenzymów. Redukcja pierścienia izoallo ksazyno wego w nukleotydach Ilawino wych. Jako składniki łańcucha oddechowego transportującego elektrony z substratu na tlen (ryc. których koenzymem jest dinuk-leotyd nikotynoamido-adeninowy (NAD+) lub fosforan dioukleotydu nikotynoamido-adeni-nowego (NADP+). ale często używają tego samego koenzymu lub przenośnika wodorów co inne dehydrogenazy. Ten typ reakcji. 13-4. 53-4). Spełniają one 2 zasadnicze funkcje: a. Utlenianie metabo litu przez dehydro genazy oddechowym. Niektóre dehydrogenazy są zależne od koenzymów nikotynoamidowych Ta kategoria enzymów obejmuje liczną grupę dehydrogenaz. Jednakże są dowody na to. Niektóre dehydrogenazy mogą używać zarówno NAD+. 13-5). ze względu na zastosowanie w oznaczaniu stężenia glukozy. właściwości te pozwalają swobodnie przenosić równoważniki redukujące wewnątrz komórki. [DEHYDROGENAŹA] | DEHYPROGENAZAl Przenośnik j PEHYDROSENAZAI Prze noś nik-H. FAD-zaJeżny enzym otrzymywany z grzybów. w której jeden subslrat utlenia się kosztem drugiego. Utlenianie metabo litów katalizowane przez dehydrogenazy. Przenoszą wodory z jednego substratu na drugi w sprzężonej reakcji oksydoredukcyjnej (ryc. . ryc.UTLENIA NIA BIOLOGICZNE / 141 Przenośnik (Uli) (Utl) Przenośnik -(Zr ed) DEHYDROGENAZA SPECYFICZNA DLA A DEHYDflOGENAZA SPECYFICZNA DLft 8H. (Zred) B (Utl) Ryc. jak i NADP+ -NAD+ i NADP + są wytwarzane w organizmie 2 witaminy —• niacyny (p. katalizowanych przez te enzymy. A lUtt) 1 (Zred) (Zred) ostatecznie przez oksydazę w łańcuchu Ryc. Mechanizm reakcji oksydoredukcyjnych.

cyklu kwasu cytrynowego i mitochondrialnym łańcuchu oddechowym. Flawoproteina przenosząca elektrony jest pośredniczącym przenośnikiem elektronów między dehydrogenaza acylo-CoA a łańcuchem oddechowym (p. W łańcuchu oddechowym cytochromy funkcjonują jako przenośniki elektronów między jako przenośnik elektronów między MADH a skład nikami bardziej elektrododatnimi (p. szlakach metabolizmu. cytochromy są klasyfikowane jako dehydrogenazy. Większość dehy-drogenaz ryboflawi nowych bierze udział w przenoszeniu elektronów w (lub dn) łańcuchu oddechowym. Z kolei NADP-zależne dehydrogenazy są charakterystyczne dla syntez redukcyjnych. 14-3). Mechanizm utleniania i redukcji koenzymów nikotynoamidowych. ryc. Inną rolą dehydrogenaz zależnych od flawin jest udział w odwodorowa-niu (przez dehydrogenazę dihydroliponianową) zredukowanego liponianu.142 / ROZDZIAŁ 13 DEHYDFIOGENAZ A SWOISTA DLA A N CONHj Postać A R DEHYDROGENAZA SWOISTA DLA B NAD+ + Ryc. ryc. ryc. pozamitochondrialnej syntezy kwasów tłuszczowych i syntezy steroidów. Inne dehydrogenazy. takie jak dehydrogenaza . np. Niektóre dehydrogenazy zależne od koenzymu nikotynoami-dowego zawierają cynk. Nikotynoamid jest redukowany stereospecyficznie w pozycji 4 przez substrat AH2. Jeden z atomów wodoru zostaje oderwany od substratu jako anion wodorkowy H" (jądro wodoru z 2 elektronami) i przeniesiony na atom węgla w pozycji 4 nikotynoamidu. np. które zanikają po utlenieniu cząsteczki. dehydrogenaza alkoholowa z wątroby i dehydrogenaza gliceral-dehydo-3-fosforanowa z mięśni szkieletowych. dehydrogenaza acylo-CoA i mi-tochondrialna dehydrogenaza glicerolo-3-fosfo-ranowa przenoszą równoważniki redukcyjne bezpośrednio z substratu na łań cuch oddechowy (p. 14-2). Niektóre dehydrogenazy są zależne od ryboflawiny Grupy {lawinowe związane z tymi dehyd-rogenazami są podobne do FMN i FAD występujących w oksydazach. w glikolizie. 14-3). Zasadniczo są one ściślej związane ze swoimi apoenzymami niż koenzymy nikotynoamidowe. Ich identyfikację i badanie ułatwia właściwość występowania w stanie zredukowanym charakterystycznych pasm absorpcyjnych. Niektóre cytochromy mogą być traktowane jako dehydrogenazy Z wyjątkiem oksydazy cytochromowej (opi sanej wcześniej). 13-5. związku pośredniego w dekarboksylacji oksydacyjnej pirogronia-nu i a-ketoglutaranu (p. gdzie może zostać przyłączony w położeniu A lub B w zależności od swoistości dehydrogenazy katalizującej tę reakcję. flawoproteina (FAD) działa jako przenośnik wodorów ze zredukowanego liponianu na NAD (p. jony cynku nie uczestniczą w reakcji oksydore-dukcji. Dehydrogenaza NADH jest członem łańcucha oddechowego działającym bursztynianowa. np. z powodu niskiego potencjału o ksy do redukcyjnego. NADP jest również koenzymem dehydrogenaz cyklu pentozofosforanowego. ryc. 14-3). 19-5). ryc. Drugi atom wodoru z pary wodorów oderwanych od substratu pozostaje w środowisku wolny jako kation wodorowy. W tym szczególnym przypadku.

13-6. a druga cząsteczka H2Oi jest utleniaczem. w leukocytach. 233). Oba typy występują zarówno u zwierząt.H2O5 I KATALAZA 2H. Spośród nich tylko cytochrom c jest rozpuszczalny w wodzie. używając wielu różnych związków jako akceptorów elektronów Występowanie katalazy stwierdzono we krwi. co z kolei może być przyczyną uszkodzenia błon itp. katalizuje w obecności zredukowane- enzymami peroksysomalnymi. Peroksydazy chronią organizm przed szkodliwymi nadtlenkami.O Ryc. ryc.- Katalaza jest hemoproteiną zawierającą 4 grupy hemowe. W reakcji katalizowanej przez peroksydaze. nerkach i wątrobie. błonach śluzowych. rozdz. w której jedna cząsteczka H3O2 jest substratem oddającym elektrony. zapobiegając w ten sposób utlenieniu lipidów błonowych i hemoglobiny przez nadtlenki (p. Cytochromy są hemoproteinami zawierającymi żelazo. peroksydaza glutationu. c. 290). które charakteryzują się dużą aktywnością oksydaz i katalazy. że zgrupowanie enzymów wytwarzających H2 O2 z enzymem rozkładającym nadtlenek wodoru jest biologicznie korzystne (ryc. jak i akceptora elektronów 2 H2O2 2 H2O + O2 Peroksydazy redukują nadtlenki. str. np. go glutationu rozkład H2O2 i nadtlenków lipi dów. peroksydazy znajdują się w mleku. W warunkach in vivo katalaza wykazuje zwykle aktywność peroksydazową. jak i u roślin. w których atom żelaza podczas oksydoredukcji występuje naprzemiennie w postaci Fe3+ lub w postaci Fe2+. ale jej ogólny zapis można przedstawić następująco: JPEROKSYDAZA AH 2 A . w siateczce endoplaz-matycznej {cytochromy P-450 i b5). i jednym z czynników prowadzących do miażdżycy i nowotworów (p. H2O2 2 H2O + A W erytrocytach i innych tkankach. Wykazuje ona aktywność peroksydazową oraz dodatkowo może katalizować reakcję. W łańcuchu oddechowym występuje kilka różnych cytochromów. askorbinianu. że są enzymami roślinnymi. nadtlenek wodoru jest redukowany kosztem różnych związków. mianowicie cytochromy b. szpiku kostnym. str. Poza Aczkolwiek pierwotnie sądzono. czyli akceptorem elektronów. Cytochromy występują również poza łańcuchem oddechowym. zawierająca selen jako grupę prostetyczną. że rozkłada ona nadtlenek wodoru tworzony w reakcjach oksy-daz. PEROKSYDAZY UŻYWAJĄ NADTLENKU WODORU LUB NADTLENKÓW ORGANICZNYCH JAKO SUBSTRATÓW Do tej kategorii zalicza się 2 typy enzymów: klasyczne peroksydazy i katalazę. KATALAZA Katalaza używa nadtlenku wodoru zarówno jako donora. Reakcja katalizowana przez peroksydaze jest złożona. Rola katalazy w procesie rozkładu nadtlenku wodoru. który przeciwnie niż w większości hemo-protein jest luźno związany z apoproteiną. 14-3-). . źródłem H2O2 mogą być reakcje katalizowane przez mitochondrialny i mikrosomalny układ transportujący elektrony oraz oksydazę ksantynową. W wątrobie oraz wielu innych tkankach wykazano w komórkach obecność peroksyso-mów. Ten fakt sugeruje. wytwarzającymi nadtlenek wodoru. Ci. Grupą prostetyczną peroksydaz jest protonem. 16). które działają jako biorcy elektronów. 13-6). np. Nagromadzenie się nadtlenków może prowadzić do tworzenia wolnych rodników. a i a3 (oksydazą cytochromową). płytkach krwi i innych tkankach metabolizujących eikozanoidy (p. Przyjmuje się. chinonów i cytochromu c.UTLENIANIA BtOLOGiCZNE / 143 flawoproteinami a oksydazą cytochromową (p.

hydroksylazy) wbudowują do substratu tylko 1 atom tlenu Drugi atom tlenu ulega redukcji do wody. aminopiryna. Zarówno NADH. 376) z wątroby. str. co wymaga udziału dodatkowego donora elektro nów lub kosubstratu A— H + O2 + ZH2 A — OH + H 2 O + Z Wśród leków metaboiizowanych przez ten układ enzymatyczny znajdują się: benzopiren. Feroksydacja lipidów Oksygenaza hem u Ryc. np.144 / ROZDZIAŁ 13 OKSYGENAZY KATALIZUJĄ BEZPOŚREDNIE PRZENIESIENIE I PRZYŁĄCZENIE TLENU 00 CZĄSTECZKI SUBSTRATU Oksygenazy uczestniczą raczej w syntezie lub degradacji wielu różnych typów metabolitów. np. Mitochondrialne układy monooksygenaza-cytochrom P-450 katalizują reakcje hydroksylacji steroidów Te układy enzymatyczne występują w tkankach steroidogenicznych. Zaznaczono miejsce hamowania przez cyjanek (CN>.i 24-hydro-ksylacje 25-hydroksychotekalcyferolu. Oksygenazy można podzielić na 2 podgrupy.■ wać indukcję syntezy enzymów mikrosomal-nych i cytochromu P-450. jądra. CN" NADH Amlnooksydaza Itp. które z kolei są utleniane przez substraty w wieloetapowym procesie enzymatycznym określanym mianem cyklu hydroksylacyjnego (ryc. prawdziwe oksygenazy) przyłączają do substratu oba atomy tlenu Podstawowa reakcja przebiega następująco: A + 02 AO2 Mikrosomalne systemy monooksygenaza-cytochrom P-450 katalizują hydroksylację wielu leków Monooksygenazy te występują w mikrosomach wątroby razem z cytochromem P-450 i cytochromem b 5 . " IHYDHOKSYLAZA [ Lek-H O2+ 2Fe + ZH (P-4S0) (P-450) z+ Do tej podgrupy należą enzymy zawierające żelazo. takich jak kora nadnerczy. a układ wątrobowy katalizuje hydroksylację w pozycji 26 w procesie biosyntezy kwasów żółciowych. fenobarbital. a nie w procesach dostarczających komórce energii. Enzymy tej grupy katalizują reakcje przyłączenia tlenu do cząsteczki substratu. 13-7. 376) z wątroby oraz enzymy wykorzystujące hem. 13-8). Reakcja przebiega dwuetapowo: 1) wbudowanie tlenu do centrum katalitycznego enzymu i 2) reakcja redukcji lub przeniesienia związanego z enzymem tlenu do substratu.Desaturaza Efearolio-CoA 9 Cvt P-450-^ Hydroksylacja NADPHf-* . dioksygenaza L-trj ptofanowa (pirolaza tryptofano-wa. Mikrosomalnyjańcuch przenoszący elektrony. może wywoły. p. Flawoproleina Flawroprotelna. np. Biorą one udział w biosyntezie hormonów sterośdowych z cholesterolu (hydroksylacja na C22 i C20 w procesie odszczepiania łańcucha bocznego oraz w pozycji l i p i 18). łożysko. p. dioksygenaza homogentyzynowa (ok-sydaza. anilina. Nerkowe systemy monooksygenaza-cytochrom P-450 katalizują la. ■A Cyt b»-ł*. . morfina i benzofetamina. 369) i dioksygenaza 3-hydroksy-antrani łanowa (oksydaza. str. 13-7). Dioksygenazy (transferazy tlenu. jak i NADPH dostarczają równoważników redu kujących do redukcji tych cytochromów (ryc. Wiele leków. p. jajniki. Monooksygenazy (oksydazy o mieszanej funkcji. str.

jak jabłczan i izocytrynian. gdy zredukowane flawiny.Ostatnio jednak. ulegają jednoetektronowej reok-sydacji przez tlen cząsteczkowy. Układ monooksygenazy zawiera 3 składniki II) — Bicthcmia Tlen jest substancją potencjalnie toksyczną.ko we (adrenodo ksyna). Mikrosomalny system hydroksylacyjny w wątrobie nie wymaga udziału białka żelazosiarko wego (Fe^). 13-9. Ponadtlenek powstaje również z tlenu cząsteczkowego podczas jednoetektronowych utieniań zachodzących w łańcuchu oddechowym: . Ryc.UTLE NIA NIA BIOLOGICZNE / 145 SubstratA-H | REDUKTAZA NADPH-CylP^t50 NA D P + P-450-A-H I ^ - A-OH ■ P-450-A-H Ryc 13-8. znajdujące się np. źródła równo ważników redukujących są ograniczone do takich substratów. Dotychczas brak jednak bezpośrednich dowodów toksyczności ponadtienku. w oksydazie ksantynowej. Wewnętrzna błona mitochondriaina Strona^ wewnętrzna Jabłczan Strona zewnętrzna lzocytrynlan umiejscowione na wewnętrznej powierzchni mi-tochondrialnej błony wewnętrznej: swoistą względem NADP flawoproteine mającą FAD. że toksyczność tlenu wynika z przemiany jego w po-nadtlenek. Mitocho ndnalny układ WOLNY RODNIK PONADTLENKOWY MOŻE BYĆ ODPOWIEDZIALNY ZA TOKSYCZNOŚĆ TLENU Hydroksysteroid mo noo ksyge-naza-cytochrom P-450. Ponadtlenek powstaje wówczas. białko Fe2S2 (adrenodoksynę) i cytochrom P-450 (ryc. Fe2S2 . W korze nadnerczy zawartość mitochondrjlal-nego cytochromu P-450 jest 6-krotnie większa od ilości cytochromów łańcucha oddechowego.białko ż elazosiar. Ponieważ NADP{H) nie może przejść przez bfonę mitochondrialna. uwzględniając łatwość. Przedstawio ny układ jest typowy dla hydroksylaz steroidowych kory nadnerczy. 13-9). przypuszcza się. Mikrosomalny cykl hydroksylacyjny. Zaznaczo no miejsce hamo wania przez tlene k węgla (CO). które mogą być utleniane przez wewnątrzmitochondriat-ne dehydrogenazy współdziałające z NADP. z jaką tlen w tkankach ulega redukcji do wolnego anionorodnika ponadtlenkowego {C>2~') i występowanie u organizmów tlenowych (ale nie u beztlenowców bezwzględnych) dys-mutazy ponadtlenkowej. Jego toksyczność wiązano dotychczas z tworzeniem H2O:.

Caro-lina. 2. ale obie klasy en zymów odgrywają zasadniczą rolę w oddycha niu. peroksydazy i oksygenazy. że mitochondria rozwinęły się z Proca-ryota.146 / ROZDZIAŁ 13 Enzym-H2 + O2 --------. 13-8). Fakt ten potwierdza hipotezę. In: Methods in Enzymology. Przypuszcza się. Enzym cytoplaz-matyczny składa się z 2 podjednostek zawierających po jednym jonie Cu2+ i Zn3+. jest związkiem pośrednim w reakcji aktywacji tlenu w procesie hydro-ksylacji (ryc. Elsevier. tak jak w che micznych. PIŚMIENNICTWO Bonnett R: Oxygen activation and tetrapyrroles. 4.17:1. Wiley. Biomembranes. Tolbert NE: Metabolic pathways in perosisomes and g]yoxysomes. Annu Rev Biockem 1977. N. że funkcja dysmutazy ponadtien-kowej polega na ochronie organizmów tleno wych przed cytotoksycznym działaniem ponadtlenku. Tyler DD. Sutton CM: Respiratory enzyme systems in mitochondrial membranes. PODSUMOWANIE 1. Essays Biochem 1981.44:147. W układach biologicznych. Aczkolwiek przeniesienie zwierząt do atmosfery składającej się w 100% z tlenu powoduje adaptacyjne zwiększenie ilości enzymu. utlenieniu (utracie elektronów) za wsze towarzyszy redukcja biorcy elektronów. 3. 1984.5©:133. cytochrome P-450. Coon MJ: Oxygen activation by cyto-chrorae P-450. lub może być usuwany przez swoisty enzym — dysmutazę ponadtlenkową. part C. Chemiczne działanie ponadtlenku w tkankach wzmacnia się w wyniku reakcji łańcuchowej wolnych rodników. Annu Rev Biochem 1975. mierosomal. Academic Press. Fleisher S. Oksydazy i dehydrogenazy spełniają różne funkcje w metabolizmie. działają również jako wychwytywacze wolnych * . podczas gdy enzym mitochondrialny zawiera Mn2+ podobnie jak enzym bakteryjny. Wydaje się. to jednak przedłużony pobyt w tej atmosferze prowadzi do uszkodzenia płuc i śmierci. Biltar EE (editor). Vol 5. Peroksydazy chronią organizm przed uszkodzeniem przez woine rodniki. Carolina Biological Supply Company. Dysmutaza występuje we wszystkich głównych tkankach tlenowych. 1978. zwłaszcza w płucach. White RE. Ernster L (editor): Bioenergetics. rozdz. Vol 52. 1984. DYSM UTAZA PONADTLENKOWĄ 2" +2H + H2O2 + O2 W tej reakcji ponadtlenek działa zarówno jako utleniacz. żeO2~' związany z cy-tochromem P-450. Nicholls DG: Cytochromes and Celi Respiration. Page 33 in: Membranę Structure and Function. 54).* Enzym-H + O2~ + H+ Ponadtlenek może redukować cytochrom c będący w formie utlenionej: Cytc<Fe3+> Cytc(F« ) 2+ rodników. Prze-ciwutleniacze. dehydrogenazy. Salemme FR: Structure and function of cytochromes c. 1984. Biologica) oxidations. Enzym występuje w wielu różnych kom-partmentach komórkowych. a oksygenazy pośredniczą w hydroksylacji leków. Annu Rev Biochem 1980. a-tokoferol (witamina E). Friedovich I: Superoxide dismutases. Annu Rev Biochem 1981. które weszły w symbiozę z Protoeucaryo-ta. Packer L (editors).49:315. np. jak i reduktor. Oksydoreduktazy dzieli się na 4 grupy: oksydazy. takich jak O 2~" i ograniczają toksyczność tlenu (p. and other hemo-protein systems.46:299.

Wodory lub elektrony przepływają stopniowo przez łańcuch oddechowy — od składników bardziej elektroujem-nych do bardziej elektrododarniego tlenu. Mitochond-rialny proces wytwarzania bogatoenergetycz-nego związku (ATP). kierując je do ich końcowej reakcji z tlenem. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Fosforylacja oksydacyjna umożliwia organizmom tlenowym związać znacznie większą część dostępnej energii swobodnej substratów oddechowych w porównaniu z organizmami beztlenowymi. amobarbital) i trucizny (np. przebiegających od dehydrogenaz. Poza tym zawierają one układy enzymatyczne warunkujące wytwarzanie większości równoważników redukujących zbiera nych przez łańcuch oddechowy. zwykle z fatalnymi następstwami. 13-1). tab. sprzężony z oddychaniem. OKS. 14-2. Mitochondria zawierają zespół katalizatorów. Rozpiętość red. Mitochondria zawierają również układ enzymatyczny gromadzący uwalnianą energię swobodną w postaci bogatoenergetycznego wiązania fosforanowego. 14-1. Są to enzymy P-oksydacji i cyklu kwasu cytrynowego. Obecnie znamy wiele wad dziedzicznych. Niektóre leki (np. układu od NAD+/NADH do O2/2H2O wynosi 1. Ten ostatni układ jest końcowym szlakiem metabolicznym wspólnym dla utleniania wszystkich głównych składników pokarmowych. węglowodanów jest dostępna w obrębie mito-chondriów w postaci równoważników redukujących ( — H lub elektrony). w której powstaje woda. SKŁADNIKI ŁAŃCUCHA ODDECHOWEGO SĄ UPORZĄDKOWANE W KOLEJNOŚCI WZRASTAJĄCYCH POTENCJAŁÓW RED. cyjanek. Mayes. ponieważ wewnątrz tej organelli zachodzi wychwytywanie większości energii pochodzącej z utleniań tkankowych. dotyczących składników mitochon-drialnego łańcucha oddechowego i fosforylacji oksydacyjnej. współdziałających z NAD. nazwany łańcu chem oddechowym. PhD. a często i kwasicy mle-czanowej. tlenek węgla) hamują iaricuch oddechowy i wtórnie fosforylację oksydacyjną. Wady te ujawniają się w postaci iniupatii. określa się mianem fosforylacji oksydacyjnej. uwalniana podczas utleniania kwasów tłuszczowych i aminokwasów. Główny łańcuch oddechowy w mitochond-riach katalizuje ciąg reakcji. Zasadnicze składniki łańcucha oddechowego przedstawiono na ryc. Zbiera on i przenosi równoważniki redukujące.Fosforylacja oksydacyjna i mitochondrialne systemy transportujące Peter A. przez ŁAŃCUCH ODDECHOWY ZBIERA I UTLENIA RÓWNOWAŻNIKI REDUKUJĄCE Cała użyteczna energia.-oks. Przebieg tego procesu wyjaśnia teoria chemiosmotyczna.1 V (p. Powiąza nia te przedstawiono na ryc. encefalopalii. DSc 14 WPROWADZENIE Mitochondrion określa się mianem „sifowni" komórki. oraz niemal cała energia z utleniania .

Utlenianiu większości składników pokarmu towarzyszy wytwarzanie równoważników redukujących (2H). które są zbierane przez łartcuch oddechowy w cełu ich utlenienia i sprzężonego z tym wytwarzania ATP.148 / ROZDZIA Ł 14 POKARM I Kwasy tłuszczowe Glicerol p.. zbierając je z flawoproteiny lub cytochromu b: Cyt — cytochrom. . Q — ubichinon. 14-1. Glukoza itp 1 . S kładniki mitocho ndrialnego łańcucha oddecho wego. 14-3. ETF — flawoproteina przenosząca elektrony. Rola mitocho ndrialnego łańcucha oddecho wego w przekształcaniu energii chemicznej pożywienia w ATP. 14-2. Aminokwasy Łańcuch oddechowy I ADP Białka — i- Pozamitochondrialne źródła równoważników redukujących Ryc. -Cyt ■Cytc Cu Glice ro lo-3-f osf o ran Sarkozyna Dl metyl og li cyna Ryc. Przenoszenie równo ważników redukujących w łańcuchu oddecho wym.Oksydacja Ttuszcze—. FeS — białko że I a zos i arko we.-g woda my—* g . Pro I i na 3-Hyd ro k sy acyl o-Co A 3-Hyd roksymaślan Glutami niań Jabtczan Izocytrynian Bursztynian Cholina Fp (FAD) FeS H+ 2H+ Acyło -CoA \.® ATP Węgło . FeS uczestniczy w transporcie elektro nów. Cytochromy -^l^Substral Y H+ Ryc. Fp — flawoproteina.

cytochromem b. 14-5. . które z kolei są związane z cytochromami łańcucha oddechowego (ryc. Kompleks białka żelazosiarkowego (^6484). P. tj. Pr—Cvl-S Ryc. Struktura koenzymu Q jest bardzo podobna do budowy witamin K i E. jak i żelazo uczestniczą w jednoelek-tronowym mechanizmie oksyd o redukcyjnym (ryc. ożyli chfnonowa Forma samlchlronowa (wolny radnik} Forma zredukowana. zgodnie z współczesnymi poglądami. tworzące część struktury błony mitochondrialnej. Nie wszystkie substraty są związane z łańcuchem oddechowym przez dehydrogena-zy współdziałające z NAD. Innym składnikiem. Ubichinon jest składnikiem lipidów mitochondrialnych. Poza wspomnianymi przenośnikami w łań cuchu oddechowym znajduje się dodatkowy przenośnik łączący flawoproteiny z cytochro-mcm b. n — liczba jednostek izoprenoidowych. Q6-io- flawoproteiny i cytochromy do tlenu cząsteczkowego. ryc. J l i i (metało- flawoproteinami) i 7. fumaran/bursztynian. zawierające liponian 1 FAD. Ten dodatkowy przenośnik.FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA / 149 OH Forma całkowicie utleniona.tab. Sposoby tego prze noszenia mogą być dosyć różne. -oks. N a elektroujemnym końcu łańcucha dehydrogeńa-zy katalizują przeniesienie elektronów z sub-stratów na NAD łańcucha. Zarówno siarka. które pośredniczą w przenoszeniu elektronów na NAD łańcucha oddechowego. występującym również w preparatach łańcucha oddechowego jest bial-c (Fe:S. Wszystkie te związki charakteryzują się poliizoprenoidowym fańcuchem bocznym. zawierających przede wszystkim fosfolipidy. podobna jest również do plastochinonu znajdującego się w chloroplas-tach.®— siarka nietrwała w środowisku kwaśnym. dehydrogenaza h( + )-3-hy-droksyacylo-CoA. 14-5). Struktura ubichinonu (Q). D(—)-3-hydroksymaśIanowa. 14-4. Ten fakt sugeruje. 14-3). np. a-Ketokwasy — pirogronian i a-ketoglutaran — mają własne kompleksy dehydrogenaz. występuje w mitochondriach w warunkach tlenowych w utlenionej formie chino-nowej. Pr — apoprotein3. żelazo niehemowe). Niektóre białka żeiazosiarkowe zawierają 2 atomy żelaza i 2 atomy siarki Na rycinie 14-3 przedstawiono. niektóre ze względu na ich bardziej dodatnie potencjały red. Inne dehydrogenazy. 14-4). białkiem o najniższym potencjale ok-sydo/edukcyjnym w Łańcuchu cytochromo-wym. czyli chinolowa (hydrochincn) Ryc. Cys — reszta cysteinowa. W mitochondriach koenzym Q występuje w znacznym stechiometrycznym nadmiarze względem pozostałych członów łańcucha oddechowego. który nazwano ubichinonem lub CoQ (koenzymem Q. sekwencję zasadniczych składników łańcucha oddechowego. waha się ona w granicach 6—10. że jest on ruchomy m_ elementem łańcucha oddechowego i że zbiera on równoważniki redukujące z bardziej nieruchomych kompleksów flawoproteinowych i przenosi je na cytochromy. (np. p. 13-1) wiążą się bezpośrednio z dehydrogenazami będącymi fiawoproteinami. a w warunkach beztlenowych w zredukowanej formie chinolowej.

Koenzym Q stanowi w łańcuchu oddechowym również punkt zbiorczy dla równoważników redukujących. która jest metalofloawoproteiną. 14.S CO* CN * .~sarkozyna. giiceróló:5-Fósibran. Zaznaczono „miejsca sprzęgające". kompleks IV — oksydoreduktaza zredukowany cytochrom c: tlen. BAL (dimerkaprol). dimetyloglicyna i acylo-CoA (ryc. I Związki rozprzęgające O ligo mycy na ATP ADP + P. Powyższe dane wskazują. W de-hydrogenazach tych substratów część flawino-wą stanowi FAD. ____________________________ _____________ . jabtczanowa lub izocytrynianowa. TTFA jest czynnikiem chelatującym Fe. składnik wielu oksydaz. FeS. Elekt£o^y_zCoQ przepływają następnie przez. y h H y ^ 7 y T y e n cząsteczkowy. 14-6).'x Kompleks IV I Cyt a Cyt NADH Związki rozprzęgające Plerycydyna A Amobarbltal ^ _ 1 _ ^ R o t e no n Oligo myo yna" i J ' O ^\ AD P + P . substancje chemiczne i antybiotyki. Takimi substratami są burszty-nian. Funkcjonalnie i strukturalnie składniki łańcucha oddechowego są zgrupowane w wewnętrznej błonie mitochondrialnej w 4 lipidowo-białkowc dechowego. 14 -3. Istotnym odkryciem było stwierdzenie niemal starych stosunków molowych miedzy składnikami łańcucha oddechowego. ■ && H. kompleks tl •— oksydoreduktaza bursztynian : ubichinon. Cytochromy są ułożone zgodnie ze wzrastającym potencjałem oksydoredukcyjnym.150 / ROZDZIAŁU prolinowa. Inne skróty jak na ryc. kompleksy łańcucha od - Malonian Kompleks II Bursztynian Karboksyna TTFA BAL Antymycyna Kompleks II! I yt b. że przenośniki mają w błonach określoną orientację przestrzenną. Cyt c. co pozwala na funkcjonowanie łańcucha oddechowego z maksymalną szybkością. Cytochrom c jest jedynym rozpuszczalnym cytochromem i tak jak koenzym Q wydaje się być bardzo ruchomym skład nikiem łańcucha oddechowego łączącym nieruchome kompleksy (ryc. cholina. które przez flawoproteinowe dehydroge-nazy kontaktują się bezpośrednio z łańcuchem oddechowym. 14-3). Przenosi on równoważniki redukujące na koenzym Q. Zredukowany NAD łańcucha oddechowego jest z kolei utleniany przez dehydrogenazę NADH. przenoszą elektrony bezpośrednio na NAD łańcucha oddechowego. Enzym _ten_zawięra miedź. które tworząc gradient protonowy wspierają fosforylację. pochodzących z innych substra-tów. glutami ni a nowa. ATP Miejsce sprzęgające 3 Ryc. kompleks III —oksydoreduktaza ubichinot: utleniony cytochrom c. Proponowane miejsca hamowania (0) tańcucha oddechowego prze* niektóre leki.6. w którym tkanka zostanie całkowicie pozbawiona tlenu. Organi zacja strukturalna łańcucha oddechowego była przedmiotem wielu hipotez. Znajdujący się na końcu łańcucha cytochrom aa3(ok-sydaza cytochromowa) odpowiada za ostateczne połączenie równoważników redukujących z tlenem cząsteczkowym. aż do momentu. nadaje ona kierunek przemieszczania się równoważników redukujących w łańcuchu oddechowym i do sprzężonego z nim wytwarzania ATP. Miejsce sprzęgająca 1 ATP Mtejsce sprzęgające 2 ADP + P. Ponieważ jest to reakcja nieodwracalna (jedyna w łańcuchu). Oksydaza cytochromowa ma bardzo duże powinowactwo do tlenu. Enzym ten zawiera Fe:S i FMN i jest ściśle związany z łańcuchem oddechowym. Kompteks I — oksydo/eduktaza NADH : ubichinon.

pochodzącej ze spalenia glukozy. który ułatwia wejście cytoplazmatycznego ADP do wnętrza mitochondrionu. 14-6). Uwzględniając reakcje odwodorowania w szlaku katabolicznym glukozy zarówno w gli-kolizie. Jest oczywiste. ze to łańcuch oddechowy odpowiada za znaczną część puli tworzonego ATP. podczas pracy). jak i w cyklu kwasu cytrynowego oraz fosforyiacje substratowe można obliczyć. staje się dostępna i może być związana. stosuneTt P:O = 3 (ryc. powstaje tylko 2 mol ATP.^tap fosforylacii — przekształcenie y sukcynylo-CoA w bursztyniajŁ_co pozwala wytworzyć następne 2 boga to energetyczne wiąza-"hia__fosforaiiowe na moTglukozy. metabolizm komórki zbliża się do stanu 3 lnb stanu 5. że w pewnych warunkach szybkość funkcjonowania łańcucha oddechowego może zależeć również od stężenia fosforanu nieorganicznego. co jest równoważ-ne ok. Wszystkie wspomniane powyżej fosfbrylacje zachodzą na po4pjnje_jybstratu. Wjęakcjach glikolizy powstają 2 bogatoener-gęticznejrugy fosforanowe. tzn. 19-1). Stany kontroli oddechowej Czynniki ograniczające szybkość oddychania Sta 1 n Sta 2 n Sta 3 n Sta 4 n Sta 5 n Brak ADP i substratu Brak tylko substratu Aktywność samego łańcucha oddechowego. w reakcjach fosforylacji substrato-wej. obejmują 1 . jako że 1 mol glukozy. powstała w wyniku utleniania składników pokarmowych. że sprawność przenośnika ADP/ATP. Chance i Williams podali 5 czynników. jest mata. końcowego szlaku całkowitego uflemania"glukozy. że niemal 42% energii swobodnej. gdy wszystkie substraty i ADP są obecne w stężeniach wysycających Brak tytko ADP Brak tylko tlenu swobodnej uwalnianej w procesach katabolicz-nych. 2780 kJ. Tabela 14-1. Gdy szybkość oddychania się zwiększa (np. co powoduje zwiększenie szybkości oddychania. 14-7). Wynika z. Dzieje się tak. 61 kJ/moI glukozy (p. przebiega stopniowo. Wyniki badań prowadzonych na nie naruszonych oddychających mito-chondriach wykazują. zostaje związane w postaci bogatoenergetycznych wiązań fosforanowych. albo pO2 zmniejsza się poniżej Km dla cytochromu ay Niewykluczone. Proces utleniań biologicznych. a stosunek P:O = 2. Stąd też ATP bywa nazywany „monetą obiegową" komórki (p. Jeżeli natomiast substrat ulega utlenieniu przy udziale dehydrogenazy flawinowej. Reakcje cyklu kwasu cytrynowego. może być czynnikiem ograniczającym szybkość fosforylacji oksydacyjnej."ulegając całkowitemu spaieniu dostarcza ok. Reakcje te są znane jako fosforyiacje oksydacyjne (fosforylacjc na poziomie łańcucha oddechowego). a to z kolei prowadzi do uzupełnienia zapasu ATP (ryc. w którym szybkość oddychania zależy od dostępności ADP. w których energia swobodna. wówczas łańcuch oddechowy albo osiąga stan wysycenia. która wiąże w postaci bogatoenergetycznych fosforanów część energii KONTROLA ODDYCHANIA W MITOCHONDRIACH ZABEZPIECZA STAŁE DOSTARCZANIE ATP Szybkość oddychania mitochondriów może być kontrolowana przez stężenie ADP. 14-1).FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA / 151 ŁAŃCUCH ODDECHOWY UMOŻLIWIA ZMAGAZYNOWANIE ZNACZNEJ CZĘŚCI ENERGII CHEMICZNEJ UTLENIAM BIOLOGICZNYCH ADP jest cząsteczką. tab. utlenianie w łańcuchu oddechowym nie może zachodzić bez towarzyszącej fosforylacji ADP. ryc. Powstający ATP może z kolei przekazać tę energię swobodną procesom wymagającym energii. W czasie wykonywania pracy następuje przemiana" ATP w ADP. Należy dodać. tzn.tęgo^że ilość energii wychwytywanej w procesie glikolizy. . które mogą kontrolować szybkość oddychania w mitochondriach {tab. że utlenieniu substratów J ^ A D k ^ h ^ i " ) ń h oddechowy towarzyszy wbudowanie 3 mol fosforanu nieorganicznego w 3 mol ADP i powstanie w ten sposób 3 mol ATP na każde ] j2 mol zużytego O2. Zasadniczo większość komórek w okresie spoczynkowym znajduje się w stanie metabolicznym 4. ponieważ utlenianie i fosforyłacja są ze sobą ściśle sprzężone. 12-8).

Jednakże. że jest „stracona". towarzyszącej fosforylacji. wydajnie (40—45%) i podlega kontroli — a nie wybuchowo. amobarbital). ryc. W miejscu pierwszym działają. Przyjmuje się. np. inhibitory fosforylacji oksydacyjnej i związki rozprzęgające fosforyla-cję oksydacyjną. Atraktylozyd hamuje fosforylację oksydacyj ną. 100-krotnie aktywniejszy od dinitrofenolu. 14-7. nie ogranicza już szybkości oddychania. "która zależy od transportu nukleotydów adeninowych przez wewnętrzną błonę mito-chondrialną.Hofe kontaktują się bezpośrednio z łańcuchem oddechowym przez NAD-zaJeżne dehydrogenazy. ale także inne związki działają w podobny sposób. pentachlorofenol i CCCP (m-chlorokarbonyiocyjanidofenylohy-drazon). 14-16). antybiotyk piery-cydyna A oraz jad rybi — rotenon. Wskutek tego oddychanie przebiega w sposób niekontrolowany. WIELE ZNANYCH TRUCIZN TO INHIBITORY ŁAŃCUCHA ODDECHOWEGO Wiele informacji dotyczących łańcucha oddechowego uzyskano po zastosowaniu związków. tlenek węgla i cyjanki hamują oksydazę cytócEfomo-wą. gdyż dzięki temu układ oddechowy. 14-6. Najczęściej stosowanym związkiem rozprzęgającym jest 2. Ten ostatni jest ok. że hamuje on przenośnik nukleotydów adeninowych. aby być w stanie nierównowagi.. co pozwala na ciągły jednokierunkowy przepływ elektronów i stałe zaopatrywanie komórki w ATP. co wskazuje. jak H2S. Do celów opisowych związki te można podzielić na inhibitory łańcucha oddechowego. która nie została związana w formie bogatoenergety-cznego wiązania fosforanowego. . barbiturany (np. Antybiotyk oUgomycyna całkowicie hamuje utlenianie i fosforylację w nie uszkodzonych mitochondriach. a ATP na zewnątrz mitochondrionu (p.b a cytochro-mem c. które hamują oddychanie przez blokowanie łańcucha oddechowego.152 / ROZDZIAŁ 14 Ciepto Procesy zużywające energię SUBSTHAT T \ Ryc. 14-8). jest dość egzoergiczny. Inhibitory. 3-hydroksymaślan. Inhibitory te hamują utlenianie substratów. uwalnia się w postaci ciepła. jako całość. ponieważ stężenie ADP lub P.nie_hez. działają w 3 miejscach. Pozostała energia swobodna. dinitrokrezol.4-dini-trofenol.związku rozprzęgającego — di nitrofenolu — zachodzi utlenia. Nie znaczy to. ryc. że oligomycyna nie działa bezpośrednio" na łańcuch oddechowy. jak np. w obecności . Rota ADP w kontroli oddechowej. Klasyczne trucizny. lecz na etapie fosforylacji (p. Dimerkaprol i antymycyna AJiamują łańcuch oddechowy między cytochromem. U zwierząt stałocieplnych zapewnia to utrzymanie odpowiedniej temperatury ciała. Karboksyna i TTFA swoiście hamują przeniesienie równoważników redukujących z dehydrogenazy bursztynianowej na koenzym (^ natomiast malonian jest inhibitorem kompety-cyjnym dehydrogenazy bursztynianowej. Działanie związków rozprzedających polega na „odłączeniu" procesu utleniania w łańcuchu oddechowym od fosforylacji. nieskutecznie i w sposób niekontrolowany. których przypuszczalne miejsce działania przedstawiono na ryc. odpowiedzialny za transport ADP do wnętrza.

: FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA / 153 ADP Stan 4 A" — d B " c ADP f i \ i > i Stan 3 \ \ (v \Stan4 Związek razprzegąjący i S 5 i Ollgomycyna ^1 i | Związek 1 \i rozprzęgający \ Teoria chemiosmotyczna postuluje. Na rycinie 14-10 przedstawiono schematycznie pojedynczą pętlę zawierającą przenośnik wodoru i przenośnik elektronów. które gromadzą się na zewnątrz błony. przypadająca na każdy transporto wany elektron. ryc. Gdy cały egzo genny ADP zostanie ufosforylowany do ATP. że tworzy 3 pętle utłeniająco-redukcyjne (o/r). Powierzchnię błony wewnętrznej pokrywają Jednostki fosforylujące" odpowiedzialne za biosyntezę ATP (ryc. kompleks IV nie zawiera przenośnika wodoru. nie jest znana dokładna liczba protonów pompowanych przez każdy kompleks. Na tę różnicę składa się potencjał chemiczny (różnica pH) oraz potencjał elektryczny. Dodanie związku rozprzedającego. Hipotezy sprzężenia chemicznego postulowały bezpośrednie sprzężenie chemiczne na wszystkich etapach procesu. Zmiana konformacji miała prowadzić do tworzenia bogato-energetycznych wiązań fosforanowych. Kontrola oddechowa w mitochond-riach. H+). Według innych hipotez energia pochodząca z utleniania jest przechowywana w stanach konformacyjnych cząsteczek. uniezależnia oddychanie od fosfory lacji. wówczas szybkość oddychania maleje do wartości w stanie 4. W doświadczeniu B: dodanie oNgomycyny hamuje fosforylację dodanego uprzednio ADP i w związku z tym obserwujemy hamowanie oddychania. TEORIA CHEMIOSMOTYCZNA WYJAŚNIA MECHANIZM SPRZĘŻENIA UTLENIANIA Z FOSFORYLACJA W ciągu ubiegłych lat przedstawiono wiele hipotez dotyczących sprzężenia utleniania z fos-forylacją. Jednakże hipotezy te odrzucono. Różnica potencjałów elektrochemicznych. jak ma to miejsce w reakcjach tworzących ATP w glikoli-zie. Każdy z kompleksów łańcucha oddechowego I. które miały łączyć utlenianie z fosfory lacją. że utlenianie przenośników w łańcuchu oddechowym prowadzi do tworzenia jonów wodorowych. że błona jest zasadniczo nieprzepuszczalna dla jonów. Każda z nich składa się z wielu różnych białek. 14-12). Na rycinie 14-11 przedstawiono cykl Q.H+). która ulega przyspieszeniu po dodaniu ADP. Co więcej. Doś wiadczenie A: na wykresie przedstawio no szybkość zużycia tlenu w stanie 4. 14-6} działa jako pompa protonowa. która w obecności ADP i Pj wytwarza ATP (ryc. pierwotnym etapem pro cesu fosforylacji oksydacyjnej jest przemieszczenie protonów (H +)1n£|^wjiait4£z>iblony sprzęgającej (tzn. 14-9). Hydrofilowy 3 Minuty Ryc. transportująca H+). Można je podzielić na 2 zasadnicze grupy. np. ponieważ nie udało się nigdy wyizolować bogatoener-getycznych pośredników. wewnętrznej hłoriy mitochondriałnej) n apędzane przez utleniania w łańcuchu oddechowym. ponieważ uniezależnia oddychanie od fosforylacji. a zwłaszcza dla protonów. Według pierwotnej wersji teorii łańcuch oddechowy jest tak ułożony w błonie. III i IV (p. które są wyrzucane na zewnątrz sprzęgającej błony mitochondriałnej. wytwarzając trans-membranową różnice potencjału elektrochemicznego (AU. np. Postulował on również. jak to sugerowano w hipotezie sprzężenia chemicz nego. . wynikająca z asymetrycznego rozmieszczenia jonów wodorowych (protonów. dinitrofenolu. Łańcuch oddechowy jest pompą protonową Według Mitchella. Jednakże ten wymóg trudno było pogodzić w pełni ze znanymi składnikami błonowych kompleksów łańcucha oddechowego. wyjaśniający możliwy mechanizm pompowania protonów przez kompleks III. Dodanie z kolei związku rozprzedającego zwiększa szybkość zużycia tlenu. Różnica potencjału elektrochemicznego jes^zużywana-przez błonową syntazę ATP (syn-taza ATP. tak. 14-8. jest zużywana następnie do napę dzania mechanizmu odpowiedzialnego za tworzenie ATP (ryc 14-9). Nie ma tu więc bogatoenergetycznego pośrednika wspólnego dla utleniania i fosforylacji.

14-10. Pętla oksydoredukcyjna (o/r) przemieszczająca protony (teoria criemiosmotyczna). powodują „przeciek" H przez błonę. Oligomycyna swoiście blokuje + transport H przez Fo. z których każdy działa jako + pompa protonowa. Związki rozprzęgające. skutkiem czego jest zanik elektrochemicznego gradientu protonów. czynniki białkowe warunkujące fosforylację Syntaza ATP. 14-9. Pierwotna pompa protonowa funkcjonuje w wyniku sprzężenia utleniania z przemieszczeniem protonów z wewnętrznej na zewnętrzną powierzchnię błony. F1( Fo. takie jak di nitrofenol. Założenia teorii chemiosmotycznej ZEWNĄTRZ dotyczącej fosforytacji + oksydacyjnej. To + przemieszczenie H prowadzą kompleksy łańcucha oddechowego I. III i IV. NA ZEWNĄTRZ BŁONA SPRZĘGAJĄCA WEWNĄTRZ NA Ryc. transportująca H (FiFo). działa jako wtórna pompa protonowa.154 / ROZDZIAŁ 14 O lig o mycy na Błona sprzęgająca Ubtahfnon Cytochrom c Byc. .

12. Budowa błon mitochondrialnych.FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA / 155 WEWNĘTRZNA BŁONA MITOCHONDRIALNA CYTOZOL (NA ZEWNĄTRZ) Ryc. * ■■ - * I Jt3>/ . natomiast CIH2 i Q są ruchome. Taki preparat pozwala prowadzić badania zamkniętych systemów błonowych. Pompujący protony cykl koenzymu Q. 14-11. Na ich powierzchni zewnętrznej znajdują się Fi. Jednostki fosforylujące B : U8Ł0NA . Cząstki submitochondrialne są „przenicowane".j ZEWNĘTRZNA f BŁONA* --*] WEWNĘTRZNA rinr Działanie ultradźwiękami BŁONA ZEWNĘTRZNA Cząstki submitochondrialne powstałe z fragmentów błony wewnętrznej Ryc. tzn. Cytochromy zaznaczono odpowiednio jako b. QH* jest zakotwiczony po obu stronach btony przez przyłączenie się do białka wiążącego Q. a więc i odwrócony błonowy gradient protonów. 14. mają odwróconą orientację błony. c-|.

t wo rząc ATP. Dodanie protonów (kwasu) do środowis ka inkubacyjnego zawierającego mitochondria prowadzi do wytwarzania ATP. 14-9). że podobne jednostki fosforylujące znaleziono na wewnętrznej powierzchni błony plazmatycznej bakterii i na zewnętrznej powierzchni błony tylakoidowej chloropiastów. 2. 14-9). Jeden 7. wystaje on w kierunku małriks i wy|fa7il]jei aktywność _syntązyATP (ryc. transportująca H (Mitchell). stalk) z—błonowym f hydrofobowym) kompleksem-biaŁŁ-owym. Dlatego też w ich obecności utlenianie może przebiegać bez fosforylacji. w układzie inkubacyjnym muszą być zamknięte pęcherzyki błonowe (ryc. modeli proponowanych przez Mitchella jest przedstawiony na ryc. ale w odwrotnym kierunku w chloroplastach. kompleks tych białek określa się mianem Fj (czynnik sprzęgający I. Protony przechodzą przez kompleks Fo— F. 14-13. ang. str. szyjkę (ang. Charakterystyczne. Składniki łańcucha oddechowego są uło żone w błonie w sposób asymetryczny (poprze czna asymetria). Mechanizm sprzężenia przemieszczania protonów z anizotropowym (wektorowym) ukła dem syntezy ATP nie jest wyjaśniony.156 / ROZDZIAŁ 14 Pj ADP + ATP Pj + ADP Ryc. że wymaga to konformacyjnych zmian cząsteczki Dane doświadczalne potwierdzają teorię chemiosmotyczną 1. że bezpośrednia reakcja syntezy ATP nie jest głównym etapem wymagającym dostarczenia energii — jest nim raczej etap uwalniania ATP z centrum aktywnego syntazy. Tłumaczy działanie związków rozprzęgających Te związki (np. Fosforylacja oksydacyjna nie zachodzi w układach rozpuszczalnych. co umożliwia syntezę ATP z ADP i Pj.JEtje5tpołąc2. Tłumaczy istnienie mitochondrialnych układów transportujących na zasadzie wymiany przeciwprądowej Te układy transportujące są konsekwencją wymogu. Aby fosforylacja oksydacyjna mogła za chodzić. t4-9). dinitrofenol) są amfipatyczne (p. 3. w których nie ma możliwości występowania wektorowej syntazy ATP. Para protonów atakuje jeden z tlenów P. Syntaza ATP. Teoria chemiosmotyczną wyjaśnia zjawisko kontroli oddechowej Powstała wskutek przemieszczania protonów różnica potencjałów elektrochemicznych po obu stronach błony hamuje dalsze przenoszenie ~ równoważników redukujących przez łańcuch oddechowy dopóty. ATP. factor 1). który prawdopodobnie zajmuje całą szerokość błony (ryc. tworząc wodę i aktywny Pj. Wyniki innych badań wskazują. że błonowy gradient protonów skierowany jest w mitochondriach i bakteriach z zewnątrz do wewnątrz. zmniejszając w ten sposób potencjał elektrochemiczny i „zwierając" syntazę ATP. Niewykluczone. To z kolei zależy od dostępności ADP i Pi.. co jest zgodne z wymaganiami teorii chemiosmotycznej. że aby utrzymać gradient elekt ro- . dopóki nie zostanie ona rozładowana w wyniku wstecznego transportu protonów przez błonę przy udziale wektorowej syntazy ATP. 14 -9). 14-13. transportują-£&Ji+). Tkanym FD (czynnik sprzęgający wiążący oligomycyne). (syntazę. który natychmiast reaguje z ADP. Ciekawe. 190) i zwiększają przepuszczalność błony mitochondrialnej d!a protonów (ryc.ony przez tzw.

znacznikowych. Na powierzchni matryk-sowej wewnętrznej błony mitochondriainej znajduje się również dehydrogenaza 3-hydro-ksymaślanowa. błonę wewnętrzną. który jest stale wytwarzany w cytozolu w reakcji szlaku glikoli-tyczncgo. Roz m i eszczen ie c ha rakterystycz nych enzymów. WZGLĘDNA NIEPRZEPUSZCZALNOŚC WEWNĘTRZNEJ BŁONY MIT OCHONDRIAŁNEJ NARZUCA POTRZEBĘ OBECNOŚCI PRZENOŚNIKÓW Systemy transportu wymiennego znajdują się w błonie i katalizują wymianę przeciwprądową anionów z OH~ oraz kationów z H + .Je-dńakże w warunkach tlenowych pozamitochon-drialny NADH nie gromadzi się i ulega przypuszczalnie utlenieniu w mitochondrialnym łań cuchu oddechowym. ________________________________ t . 14-12). która jest wybiórczo przepuszczalna i pofałdowana w tzw. tzw. grzebienie. 14-14. oraz macierz . Dehydro-genaza bursztynianowa znajduje się na wewnętrznej powierzchni mitochondriainej błony wewnętrznej. 14-14). według których ten proces mógłby CYTOZOL WEWNĘTRZNA BŁONA MłTOCHONDRIALNA NAD GI icerolo-3-fosfo ra n DEHYDROGENAZA GLICEROLO-3-FOSFORANOWA Dlhydroksyacetono fosforan "* ■ GI icerolo-3-f osf oran DEHYDROGENAZA GLICEROLO-3-FOSFORANOWA ■Dlhydroksyacetonofosforan FAD FADH2 Łańcuch oddechowy Ryc. układ ten nie wymaga transportu substratów przez błonę. co pozwala jej uczestniczyć w „mostku" glicerolofosforano-wym (układ wahadłowy glicerolofosfuran-dihyd-roksyaceton. acylotransferaza glicerolo fosforanowa. Rozważano kilka mechanizmów. -2). Ponieważ mitochond rialna dehydrogenaza giicerolo-3-fosforanowa znajduje się na zewnętrznej powierzchni btony wewnętrz nej. gdzie przenosi równoważniki redukujące bezpośrednio na ubichinon łańcucha oddechowego. W macierzy mitochondriainej znajdują się rozpuszczalne enzymy cyklu kwasu cytrynowego i enzymy P-oksydacji kwasów tłuszczowych. której enzymami znacznikowymi są monoaminooksyda-za. w przedziałach rozdzielonych błonami mitochondrialnymi Mitochondria mają błonę zewnętrzną przepuszczalną dla większości metabolitów. Utlenianie pozamitochondrialnego NADH odbywa się za pośrednic twem „mostków" substratowych Wewnętrzna błona mitochondrialna nie jest przepuszczalna dla NADH. acylotransferaza lizofosfa-tydowa i ibsfolipaza A2.FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA / 157 chemiczny błona sprzęgająca musi być nieprzepuszczalna dla protonów i innych jonów (patrz poniżej). Działając na mitochondrion digitoniną można usunąć z niego błonę zewnętrzną. ryc. W przestrzeni między-błonowej znajduje się kinaza adenylanowa oraz kinaza kreatynowa. syntetaza acyio-CoA. Oba procesy wymagają udziału układów transportujących metabolity oraz nukleotydy przez wewnętrzną błonę mitochondrialną. Na zewnętrznej powierzchni błony wewnętrznej zlokalizowana jest dehydrogenaza glicerolo-3-fosforanowa.wewnątrz mitochondrionu (ryc. W Wonie wewnętrznej jest nagromadzony fosfolipid — kardiolipina. Mostek glicerolofosf ora nowy {układ wahadłowy glicerolo -3-fosforan : dihydroksyacetonofosforan) transportujący równoważniki redukujące z cytozolu do mitochondrionu. z pominięciem kompleksu I łańcucha oddechowego. Każdy z tych systemów jest niezbędny do zachowania równowagi elektrycznej i osmotycznej podczas pobierania i uwalniania zjonizowanych metabolitów. ryc. katalizowanej przez dehydrogenazę gliceraldehydo-3-fosforanową (p.

14-15. cytoplazmatyczną i mito-chondrialną. musi najpierw ulec transaminacji do asparaginianu. 2 — przenośnik glutaminianowo-asparaginianowy (przenoszący z glutaminianem proton. 14-15. Rozprzężenie fosforylacji oksydacyjnej za pomocą dinitrofenolu prowa dzi do ucieczki jonów z mitochondrionu. ryc. co sugeruje. Transport jonów w mitochondriach jest procesem wymagającym dostarczenia energii Aktywnie oddychające mitochondnaj wjctó-rych zachodzi fosforylacja oksydacyjna. takie jak K+. Układy transportujące zabezpieczają równowagę elektryczną i osmotyczną po obydwu stronach błony mitochondrialnej (p. Ten „mostek" (układ wahadłowy jabłczan : asparaginian) przedstawiono na ryc. z którego po jego przejściu przez błonę mitochondrialną zostanie w cytozolu odtworzony szczawiooctan. że energia konieczna do procesu transportu nie pochodzi z bogatoenergetycznego wiązania fosforanowego. U niektórych gatunków aktywność FAD-zależnego enzymu (mitochon-drialnego) zmniejsza się po tyreoidektomii i zwiększa po podaniu tyroksyny. Mostek jabłczanowo-asparaginianowy (układ wahadłowy jabłczan : asparaginian) przeno szący równoważniki redukujące z cytozolu do mttochondrionu. przebiegać. Przyjmuje się.158 / ROZDZIA Ł 14 CYTOZOL NAD ł BŁONA MITOCHONDRION ^ Ja b łc z a n Szczawiooctan DEHYDROG ENA2A JABŁCZANO a-KG WA NAD* Jabłczan. Przeto uważa się. powstającego podczas fosforylacji ADP. OEHYDROG ENAZA JA8ŁCZAN0 Szczawiooc WA tan Glutaminian AMINOTHANSFERAZA NADH + +H a-KG AMIN0TRANS FERA2A Glutaminian Asp Asp Ryc. to w innych tkankach (np. że w związku z tym procesem zostaną wytworzone tylko 2. ponieważ enzym mitochondrialny jest flawoproteiną związaną z łańcuchem oddechowym bez udziału NAD. Ca2 + i Mg2 + oraz P*. że bardziej uniwersalny jest układ transportujący wykorzystujący jabłczan i dehydrogenazy jabłczanowe. Należy zwrócić uwagę. Chociaż obecność tego układu wahadłowego wykazano w mięśniach skrzydłowych owada i w mięśniu białym i może on mieć znaczenie w wątrobie. symport). a nie 3 mol ATP na atom zużytego tlenu. Złożoność tego układu wynika z nie - przepuszczalności wewnętrznej błony mitochondrialnej dla szczawiooctanu. 1 — przenośnik a-ketoglutaranowy. Szczawiooctan. kosztem glutaminianu.Na+. że wymianę kationów napędza pierwotna pompa protonowa. ale pobieranie jonów ze środowiska nie jest hamo wane przez oligomycynę. 14-16) Wewnętrzna błona mitochondrialną swobodnie przepuszcza elektrycznie obojętne małe . Na rycinie 14-14 przedstawiono mechanizm przenoszenia przy użyciu „mostka" glice-rolofosforano wego. Niezbędnym warunkiem przebiegu tego procesu jest obecność swoistej dehydrogenazy po obu stronach wewnętrznej błony mitochond-rialnej. w mięśniu sercowym) stwierdza się niedobór mitochondrialnej dehydrogenazy glicerolo-3-fosforanowej. Jednym z nich jest przenoszenie równoważników redukujących przez błonę mi-tochondriałną za pośrednictwem par substra-tów sprzężonych odpowiednimi dehydrogena-zami. utrzymują lub gromadzą kationy.

14-17. 2 — sprzężony transport (symport) pirogro-nianu. 1 ~ przenośnik fosforanowy. WEWNĄTRZ 1 } t ATP"" _J "l j cząsteczki. co jest równoznaczne ze zużyciem transmembranowego gradientu protonów. ADP 3" ■ 1 ■ ATP* Atraktylozyd i ków lub układów transportujących. takie jak 3-hy-droksymasłowy. Przedstawiony + sprzężony transport (symport) H /Pj jest odpowiednikiem przeć i wtrans portu (antyport) Pj/OH~ (ryc. Natomiast pobiera tylko 2 protony. która przechodzi przez błonę lipidową. mitochon-drion pobiera 3 protony. 14-15). woda. 24-1). Transport cytrynianu przez wewnętrzną błonę mitochondrialną zależy nie tylko od przenoszenia jabłczanu. Pobranie jabłczanu przez przenośnik anionów dikarboksylowych wymaga na wymianę fosforanu nieorganicznego po przeciwnej stronie błony. 14-16). Współdziałanie przenośnika fosforanowego (1) z przenośnikiem nukleotydów adeni nowych (2) podczas syntezy ATP. Transport anionów dikarboksylowych i tri-karboksylowych jest ściśle związany z przenoszeniem fosforanu nieorganicznego. takie jak tlen. acetooctowy i octowy. Transport ac-ketoglutaranu również zachodzi na zasadzie wymiany z jabłczanem. symport). 4 — przenośnik anionów trikarboksylo-wych. Uważa się. Ten ostatni łatwo przechodzi przez błonę jako jon HZPO~. . wymieniając się z OH". Zaznaczono miejsca hamowania (0) przez N-etylomaleimid. glutaminowy. Dzięki użyciu mechanizmów wymiany przeciwp radowej (antyport) zostaje więc zachowana równowaga osmotyczna. hydroksycynarnonian i atraktylozyd. lub ds-akonitanu przez transporter anionów trikarboksylowych wymaga na wymianę jabłczanu. 6 — przenośnik nukleotydów adeninowych. ryc. Długo-łańcuchowe kwasy tłuszczowe są przenoszone do mitochondriów jako pochodne karnityny (p. W błonie znajdują się również (nie pokazano) przenośniki: gluta-minianowo-asparaginianowy (ryc. 14-16. Okazuje się. 5 — przenośnik a-ketoglutaranowy.FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA / 159 Wewnętrzna błona WEWNĄTRZ mltochondrlalna NA ZEWNĄTRZ N-Ety)orraieimłd OH" H3PO4" N-Etyloma!eJmld i Hyd r o teycyn am on lan Pirogronian" Jabtazan " _Jabłczan' Cytrynian*-+ H ł 1 Jablczarr et-Ketoglutaran " . Pobranie cytrynianu. Na każdą zsyntetyzowaną w mito-chondriach i uwalnianą cząsteczkę ATP. CO 2 i NH3. 3 — przenośnik anionów dikarboksylo-wych. że nie-zdysocjowany i dobrze rozpuszczalny w lipidach kwas jest tym rodzajem cząsteczki. Układy przenośnikowe w błonie mi tochondrialnej. że aniony monokarboksylowe przenikają przez błonę łatwiej ze względu na mniejszy stopień dysocjacji tych kwasów. ułatwiających ich transport przez błonę. jeżeli zsyntetyzowana cząsteczka ATP zostanie zużyta wewnątrz mttochondrionu. lecz także od transp ortu fosNA ZEWNĄTRZ Wewnętrzna ^„a mliocriondrialna F Byc. 24-1). a specjalny przenośnik w wewnętrznej bionie rnitochondrialnej umożliwia sprzężony transport pirogronianu z H+ {kotransport. oraz kwasy monokarboksylowe. Aniony dikarboksylowe i trikarboksylowe oraz aminokwasy wymagają swoistych przenośni - 0 ) Ryc. ornttynowy i karrtitynowy (ryc. izocytrynianu.

Nied oczynnoś ć ł ań cu ch a odd echo wego jest przyczyną choroby Niedobory lub brak większości oksydore-duktaz łańcucha oddechowego są przyczyną śmiertelnej miopatii tnitochondrialnej niemowląt i dysfunkcji nerek. że enzym działa jako energetycznie zależny bufor red. Cross RL: The mechanism and regulation oT ATP synthesis by FrATPases. encefalopatia. ale na zasadzie wymiany z H + . i jako źródło NADPH dla enzymów wewnątrzmitochondrialnych. Pozwala on wyjść cząsteczce ATP z mitochondrionu do pozamito-chondrialnych miejsc zużywających energię oraz zapewnia powrót ADP do wnętrza mito chondrionu. Ta właściwość jonoforów wynika z ich lipofilowego charakteru. W obecności walinomycyny i nigerycyny. takich jak dehyd-rogenaza glutaminianowa i hydroksylazy uczestniczące w syntezie steroidów. kwasica mkczano-wa i udar) jest dziedzicznym zespołem chorobowym. Nicholls DG: Bioenergetics: An introduetion to the Chemiosmotic Theory. takich jak błona mitochondrialna. jak i gradient pH i stąd całkowite hamowanie fosforylacji. Uwalnianie wapnia z mitochondriów jest ułatwione przez wymianę z Na+ . Sci Am (March) 197K. że aktywny transport Ca 2h do mitochondriów zachodzi z przemieszczeniem I ładunku (uniport). Annu Rev Biochem 1981. et al: Defects in oxidative phosphorylation. Tyler DD: The mitochondrial ATP synthase. wynikającym z niedoboru oksydoreduk-tazy NADH. Prowadzi to do zniesienia transmembranowego gradientu pH. Biochemistry 1987.160 / ROZDZIAŁ 14 forami nieorganicznego. Za przykład może posłużyć walinomycyna umożliwiająca przechodzenie K+ przez błonę mitochondriainą. Page 117 in: Membranę Structure and Function. Hatefi Y: The mitochondrial electron transport and oxidative phosphorylation system. Bittar EE (editor). Tyler DD. zostaje wyeliminowany zarówno potencjał błonowy. PIŚMIENNICTWO Boyer PD: The unusual enzymology of ATP synthase. Sutton CM: Mitochondrial transporting systems. Uważa się. Page 181 in: Membranę Structure and Function. prawdopodobnie na zasadzie antyportu CaJ + /H+ .-oks. 1982. gdzie służy do syntezy ATP (ryc. tworząc NADPH. takie jak dinitrofenol. 5. ale nie z AMP. Vol 5. Opisano wiek chorób spowodowanych niedoborem któregoś z enzymów mitochondrialnych (Scholte). Klasyczne związki rozprzęgają-ce.50:<581. Przenośnik nukleoty-dów adeninowych umożliwia wymianę ATP z ADP. Wydaje się. Wiley. Suppl 1:81. Vol. / Inher Metab Dis 1987. Schohe HR. . Wiicy. TIBS 1988. Na+ może wymieniać się z H + . Mitchcll P: BCeilin's respiratory chain concept and its chemiosmotic consequences. Hinkle PC. Biochemical iiwestigations in skeletal muscle and expression of the lesion in other cells. który jest sprzężony z przemieszczeniem protonów ze środowiska zewnętrznego do wnętrza mitochondrionu. Jonofory umożliwiają swoistym kationom transport przez błonę Jonofory uzyskały taką nazwę ze względu na ich zdolność do kompleksowania swoistych kationów i ułatwiania ich transportu przez błony biologiczne. który umożliwia penetrację błon lipidowych. Transhydrogenaza transportująca H* wytwarza wewnątrzmitochondrialny NADPH Znajdująca się w wewnętrznej błonie mito-chondrialnej energetycznie zależna transhydrogenaza katalizuje przeniesienie H+ z wewnątrz-mitochondrialnego NADH na NADP. 14-17). Bittar EE (editor).238:104.13:159. Academic Press. są w rzeczywistości jonoforami protonowymi. 1984.I0.54:1015.206:1148. Science 1979. Nigerycyna również działa jako jonofor dla K+. w następstwie czego dochodzi do rozładowania potencjału błonowego między środowiskiem zewnętrznym i wewnętrznym mitochondrionu. Prince RC: Tbe proton pump of cytochrome oxidase. Annu Rev Biochem 1985.26:8503. zużywając gradient protonów. MELAS (miopatia mitochondrialna. ubichinon {kompleks 1) lub ok-sydazy cytochromowej. 1984. McCarty RE: How cells make ATP.

Na podstawie liczby atomów węgla można je podzielić na triozy. tetrozy. Polisacharydy w wyniku hydrolizy rozkładają się na ponad 6 cząsteczek monosacharydów. a w organizmie z glukozy mogą powstać wszystkie inne cukry. galaktoza w laktozie mleka. galaktozemic. Przykładem może być maltotrioza*. które mogą być liniowe lub rozgałęzio* Należy podkreślić. II — Biochemia Ketoza Dihydroksyaceton Erytruloza Rybuloza Fruktoza Disacharydy to węglowodany. ale większa część węglowodanów zwierzęcych jest pochodzenia roślinnego. . Zwierzęta mogą syntetyzować niektóre węglowodany. Odgrywają one rolę zarówno strukturalną. W roślinach glukoza jest syntetyzowana z dwutlenku węgla i wody w procesie fotosyntezy i przechowywana jako skrobia lub ulega przekształceniu w błonnik szkieletu roślinnego. które nie ulegają hydrolizie do form prostszych. laktoza i maltoza. które podczas hydrolizy rozpadają się na 2 cząsteczki takich samych lub różnych monosacharydów. jak i metaboliczną.OJ Erytroza Pentozy (CBH10Os) Ryboza Heksozy (C6H12O0) Glukoza Triozy (C3H6O3) ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Znajomość struktury i właściwości węglowodanów fizjologicznie ważnych jest niezbędna do zrozumienia ich roli w ekonomii organizmu ssaków. Jest ona przekształcana w inne cukry odgrywające swoiste role. które podczas hydrolizy rozpadają się na 3—6 jednostek monosacharydowych. oraz na aldozy i ketozy zależnie od obecności grupy aldehydowej lub ketonowej. wykorzystując do tego celu tłuszcz i białka. Przykładami są: Aldoza Aldehyd glicerynowy Tetrozy (C. Przykładami są sacharoza. Mayes. w pewnych lipidach złożonych oraz w połączeniu z biał kami w glikoproteinach i proteoglikanach.Węglowodany o znaczeniu fizjologicznym Peter A. np. Przykładami polisacha rydów. Glukoza jest istotnym źródłem energii w tkankach. glikogen jako spichlerz.H. Glukoza jest najważniejszym węglowodanem. Oligosacharydy to cząsteczki. pentozy. DSc 15 WPROWADZENIE Węglowodany są szeroko rozpowszechnione w świecie roślinnym i zwierzęcym. że nie jest to trioza. heksozy i hcptozy. ryboza w kwasach nukleinowych. zaburzenia spichrzania glikogenu i nietolerancję mleka. ale trisacharyd zbudowany z 3 reszt a-glukozy. ssaków (z wyjątkiem przeżuwaczy) i uniwersalnym „paii-wem" dla płodu. Do chorób związanych z zaburzeniami węglowodanów zalicza się cukrzycę. ponieważ większość węglowodanów zawartych w pokarmach wchłania się do krwio-biegu jako glukoza lub jest przekształcana w nią w wątrobie. WĘGLOWODANY SĄ ALDEHYDOWYMI LUB KETONOWYMI POCHODNYMI ALKOHOLI WIELOHYDROKSYLOWYCH Węglowodany klasyfikuje się następująco: Monosacharydy są to węglowodany. PhD.

w rzeczywistości istnieje w formie krzesełkowej (ryc. ryc. Warunkiem powstania izomerów przestrzennych są asymetryczne atomy węgla (atomy węgla połączone z 4 różnymi atomami lub grupami). . Ważniejsze rodzaje izomerów glukozy są następujące: ślenie izomerujako formy D lub jej lustrzanego odbicia jako formy L jest uwarunkowane przestrzennym podobieństwem do macierzystego związku rodziny węglowodanów.162 / ROZ DZIA Ł 15 ne. trójwęglowe-go cukru — aldehydu glicerynowego (gliceroza jest nazwą nie wskazaną). że ten sześcioczłonowy pierścień zawierający 1 atom tlenu. to strukturą uprzywilejowaną termo dynamicznie i warunkującą jej pozostałe właściwości chemiczne jest forma cykliczna. 15-1C). ale różnej konfiguracji przestrzennej są znane jako stereoizomery. Na podstawie analizy dy0 II -H ■c 2 H— -OH C 11 Związki o takim samym wzorze struktural nym. 15-1. Liczba możliwych izomerów danego związku zależy od liczby asymetrycznych atomów węgla (n) i równa się 2n. przedstawiono na ryc. jak zaproponował Ha-worth (ryc.Glukoza Ryc. A — forma łańcucho wa. z 4 asymetrycznymi atomami węgla. 15-1B). Cukry występują w formie różnych rodzajów izomerów Chociaż wzór strukturalny w formie prostego łańcucha (aldoheksoza. Izomery konf iguracyjne D i L. są skrobie i dekstryny.OH <C —H I 'CHjOH Aldehyd L-pllcerynowy C—H I H-C —OH CHjOH Aldehyd D-gtfoeryrtowy (D-G!loeroza) 'C-H t J HO.C-H I S H. a-D-Glukoza.i L-lzo mery aldehydu gliceryno we go i glukozy.OH m a-D-Glutoza Ryc. Ustawie- 1. D. w zależności od rodzaju monosacharydów otrzymywanych w wyniku hydrolizy.C-OH I HO — «C -H I *C — H I 'CHsOH C —H I H-C —OH ( HO — C — H i H-C Ć —OH H-C I CH. Formy L i D tego cukru. W większości przypadków wzór strukturalny glukozy może być przedstawiony jako płaski pierścień narysowa ny perspektywicznie. Niekiedy określa się je jako heksozany lub pentozany. 15-2. ma 16 izomerów. GLUKOZA JEST GŁÓWNYM MONOSACHARYDEM Struktura glukozy może być przedstawiona 3 sposobami frakcji promieni rentgenowskich ustalono. wraz z odpowiadającymi im izomerami glukozy. B — wzór rzuto wy Hawortha. Glukoza. C — ko nformacja krzesełkowa. 15-2. Okre- H-« -OH C e i CH. 15-1 A) pozwala zrozumieć niektóre właściwości glukozy. L-G luko za D.

Podstawą terminologii jest fakt. ponieważ została utwo rzona w wyniku reakcji grupy aldehydowej z grupą alkoholową (ryc.D. to cukier należy do szeregu D. W przypadku znajdującej się w roztworze glukozy. ale pierwszy atom węgla (karbonylowy) staje się Plran Fu ran HOCH HOCHj I HCOH H OH ■i. 15-4. 2. lewoskręt-ność (—). 3. D-fruktofuranoza lub D-fruktopiranoza) (ryc. to cukier należy do szeregu L. naturalnie występującą formą fruktozy jest D(—) izomer. L( —) lub L(-t-). węgla w glukozie) przylegającego do końcowego węgla pierwszorzędowego alkoholu warunkuje przynależność cukru do szeregu D lub L. Ketozy mogą również występować w formach pierścienio wych (np. ponieważ każdy z izomerów powstaje z taką samą łatwością. np. Związki otrzymywane syntetycznie są z konieczności racemi-czne. Obecność asymetrycznych atomów węgla nadaje również cząsteczce aktywność optyczną. wówczas płaszczyzna polaryzacji przechodzącego światła spolaryzowanego może zostać skręcona w prawo. gdyż aktywności każdego z izomerów wzajemnie się znoszą. lub w lewo. jeśli grupa — OH znajduje się po stronie lewej. Postacie pira nożowa i furanozowa fruktozy. Struktura pierścieniowa aldozy jest półacetalem. W roztworze zachowuje się struktura cykliczna. 15-4). Większość monosacharydów występujących u ssaków ma konfigurację D. Mieszanina ró wn ych ilości izo meró w D i L nie wykazuje żadnej aktywności optycznej. 5 atomu. a en zymy warunkujące ich metabolizm są swoiste dla tej konfiguracji. co wskazuje na jego pokrewieństwo strukturalne 2 aldehydem D-lub L-gliceryn owym. Podobnie pierś cieniowa struktura ketozy jest półketalem.GI u kołu ranoza n-OGIukopIranoza Ryc. Wyni- kiem tego jest powstanie mieszaniny zawierającej a-glukopiranozę (36%) i P-glukopira-nozę (63%) oraz śladowe ilości oc i P anomerów glukofuranozy (1%).OH wokół atomu węgla (tj. asymetryczny (anomeryczny atom węgla). 15-3. Piranozowe i furanozowe formy pierścieniowe. 15-2). Mieszaninę taką nazywamy racemiczną lub DL-mieszaniną. a i p Ano mery. D( + ). że trwale struktury pierścieniowe mono sacharydów są podobne do struktury pierście nia piranu lub furanu (ryc. oraz wskazuje. w miarę otwierania się . że wykazuje on niekoniecznie ten sam kierunek skręca lno-ści optycznej co aldehyd. prawoskrętność (+).WĘGLOWODANY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 163 nie grup — H i . Postacie pira nożowa i furanozowa glukozy. 15-3). Gdy strumień światła spolaryzowanego przechodzi przez roztwór izomeru optycznego. ponad 99% jej cząsteczek znajduje się w postaci piranozowej. 15-5). Kry staliczna glukoza jest a-D-glukopiranozą. OH H a-D-FruktopIranoza OH H a- D-Fru ktof u r an oza Ryc. Jeżeli grupa — OH przy tym atomie węgla (atomie odniesienia) znajduje się po stronie prawej (jak przedstawiono na ryc. Ustalaniu się równowagi w tym układzie towarzyszy zmiana skręcalności optycznej (mutarotacja). Związek może być oznaczony D(—). a więc mniej niż 1% znajduje się w postaci furanozowej.

164 / ROZDZIAŁ 15 HOCH HO \O H HOCH.O H I C=O CH.0025% glukozy istnieje w formie acyklicznej. mutarotacji.OH D-Rybuloza C = O I HO — C — H H — C — OH H — C — OH CH. utworzone przez epimeryzację odpowiednio przy węglu 2 i 4 (ryc. pierścienia pó lace tal owego i jego odtwarzania. 15-7).OH CHiOH I HO —C — H H -C -OH i CH.D . Fruktoza ma ten sam wzór cząstecz kowy co glukoza. 15-8).OH C H. 4. H E p ir ne r y z ac j a g l u ko z y a-D . aczkolwiek analiza polarograficzna wykazała. lecz różni się wzorem struk turalnym. z tego powodu w praktyce klinicznej często używa się nazwy dekstroza zamiast glukoza.OH D-(Jsyluloza CHjOH CH3OH i c=o HO—C—H c=o i ć=o I H-C — OH H-C -O H CH.M a n n o l a H CH. Przy drugim atomie węgla cząsteczki fruktozy znajduje się potencjalna grupa ketono wa (ryc.7.OH Dihydroksyaceton H — C — OH I H—C — OH I H—C — OH CHiOH D-Fruktoza D-Sedoheptuloza Ryc. 15-6). . Epimery. 3 lub 4 glukozy nazywamy epimerami. że najwyżej 0. Izomery różniące się konfigu racją — OH i — H przy atomach węgla 2.G al a kto z a R y c . natomiast glukoza zawiera po tencjalną grupę aldehydową w pozycji 1 (ryc. Przykłady ketoz o znaczeniu fizjo logicznym. 15. Rotacja optyczna obserwowana w roztworach glukozy jest prawoskretna. wraz ze zmianami położenia grup — H i — OH przy pierwszym atomie węgfa. 15-S.i Mechanizm p-stereoizomery D-glukopiranozy. ketoza. Izomery konstytucyjne — aldoza. Wiele monosacharydów to związki fizjologicznie ważne Pochodne trioz powstają w wyniku metabolicznej degradacji glukozy w ciągu gli kolitycz- HOCH. H OH HOCH a. H/H \ HO\OH \OH / H/H OH H OH W H «r-D-Glukoplranoza (fl-ano mer) /f-OGIukopIranoza (0-anomer) Acykliczna forma aldehydowa Ryc. Pośrednikiem w tym procesie jest przypuszczalnie uwodniona prostolańcuchowa cząsteczka acykliczna. cc. 1 5 -6 . 5. Najważniej szymi biologicznie epimerami glukozy są mannoza i galaktoza.

glukoza. galaktoza. kwasów nukleinowych i wielu koenzymów (tab. ryc.Ć -OH LJA /* LJ n v^ w n H -C -OH ĆH3OH D-LIksoza CHO H-C -OH CH. 15-7 budowę 5 ważnych w metabolizmi e ketoz. takie jak D-glukuronian (uczestniczący w tworzeniu gtukuronidów i występujący jako składnik glikozaminoglikanów) i jego pochodne metaboliczne. D-Treoza nie ma znaczenia fizjologicznego. tetroz. 2 heksoz najważniejsze fizjologicznie są.OH D-Mannoza H-Ć-OH H-Ć-OH CH.OH D -Glukoza ĆH. p.OH O-Galakloza Ryc. 22-1). Na rycinie 15-8 przedstawiono strukturę znaczących biochemicznie aldoz. a-D-Glukuroman (z lewej) 1 p-L-iduronian (z prawej). 15-9. 15-8. reagując z innymi związkami lub między sobą Glikozydy są to związki powstające w wyniku kondensacji między grupą hydroksylową. Szereg utworzono przez teoretyczne dodawanie jednostki CH2O do grupy -CHO cukru. Pochodne trioz. znajdującą się na anomerycznym atomie węgla monosacharydu lub reszty monosacharydowej. pentoz i 7-wcg-lowego cukru (sedoheptulozy) powstają w procesie degradacji glukozy w cyklu pentozofos-foranowym. Cukry tworzą glikozydy.WĘGLOWODANY O ZNACZENIU RZJ O LOGICZNYM / 165 CHO H-C-OH CH. coo- OH OH Ryc.OH Aldehyd D-gllcarynowy " CHO * CHO H -C-OH H -C-OH CHiOH D-Erytroza CHO HO-Ć-H H-C-OH CHjOH D-Treoza CHO ł HO-Ć-H HO-Ć-H j H.OH CHjOH D-Ryboia CHO ł r HO-C-H CHO 1 H-CHO Ć -OH HO-Ć-H H-C-OH HO-C-H HO-Ć-H HO-Ć-H H-C-OH H-Ć-OH H-C-OH CH. Współzależności strukturalne aldoz szeregu D. Pentozy są istotnym składnikiem nukleotydów. którym może — lecz nie . 15-9) i L-gulonian (metabolit szlaku kwasu uronowe-go. a drugim związkiem.OH D-Ksyloza HO-Ć-H H-Ć-OH H-Ć -OH CHiOH D-Arablnoza CHO H-Ć -OH H-Ć -OH H-C . a ryc. fruktoza i mannoza (tab. 15-1). nym. Ważną rolę odgrywają kwasy karboksylowe pochodne glukozy. L-iduronian (skiadnik glikozaminoglikanów) (r yc. 15-2).

Jeżeli drugą grupa hydroksyl. Jeżeli częścią hemiacetalową jest glukoza. NADP. sacharozy. glikozaminoglikany Mięsień sercowy Związek pośredni szlaku D-Ksyloza D-Liksoza Składnik liksoflawiny izolowanej z mięśnia sercowego człowieka <wasu uronowego Pojawia się w moczu w pentozurii wrodzonej L-Ksyluloza Tabela 15-2. Pentozy mające znaczenie fizjologiczne Cukier D-Ryboza Występowanie Znaczenie biochemiczne Znaczenie kliniczne Kwasy nukleinowe Składnik strukturalny kwasów nukleinowych i koenzymów. Hydrolizat sacharozy i inuliny (z bulw karczochów) Hydrolizat laktozy „Cukier" organizmu. Hydrolizat skrobi. np. Heksozy Cukier D-Glukoza mające znaczenie fizjologiczne Źródło Znaczenie biochemiczne Znaczenie kliniczne Soki owocowe. to wiązanie O-gliknzydowe połączeniem aceta -lowym. Składnik glikolipidów i glikopro tein Składnik wielu glikoprotein D. ATP. jeśli galak- . Miód. ponieważ jest wynikiem reakcji inny jest ono jest między półacetalową grupą hydroksylową a inną grupą — OH. flawoprote-in. Metabolit pośredni w cyklu pentozofosfora-rrowym Związek pośredni w cyklu pentozofosforan owym Składnik glikoprotein Składnik głikoprotein D-Rybuloza D-Arabinoza Powstaje w procesach metabolicznych Guma arabska Gumy śliwkowa i czereśniowa Gumy drzewne proteoglikany. Przenoszony przez krew. Syntetyzowana w gruczole sutkowym tworzy laktozę mleka. to utworzony związek jest glukozydem. NAD.Fruktoza D-Galaktoza Pojawia się w moczu (giukozuria) w wyniku zwiększenia stężenia glukozy we krwi (hiperglikemia) w cukrzycy Dziedziczna nietolerancja fruktozy jest przyczyną akumulacji fruktozy i hipoglikemit Zaburzenia jej metabolizmu prowadzą do galak- tozemii i zaćmy D-Mannoza Hydrolizat gum i martnozanów roślinnych musi (w przypadku aglikonu — być mono-sacharyd.166 / ROZDZIAŁ 15 Tabela 15-1. maltozy i laktozy Soki owocowe. pobierany i wykorzystywany przez tkanki W wątrobie i jelitach przekształca się w glukozę i tak zużywa ją organizm W wątrobie ulega przekształceniu w glukozę i jest metabolizowana.

np. Aglikonem może być metanol. ryc. GUko -zydami są niektóre antybiotyki. itd. Przykładem jest deoksyryboza (ryc. Uważa się. Jeżeli drugą grupą jest amina. zawierają. np. 54). adenina. steroidy. rozdz. streptomycyna (ryc. Niektóre antybiotyki (erytromycyna. ważne w medycynie ze względu na ich działanie na mięsień sercowy (glikozydy naser-cowe). steroł. 15-12). Glukoza-mina jest składnikiem kwasu hialuronowego. Gi ukozam i na ( 2. np. między adeniną a rybozą w takich nuk-leotydach. 15-10). w glikopr ot ei nach.12.D. Galaktozamina (chondrozamina) jest składni kiem chondroityny (p. Aminocukry (heksozoaminy) są składnikami glikoprotein. 15. znany inhibitor metabolizmu glukozy. Deoksycukrom brak atomu tlenu W deoksycukrach grupę hydroksylową przyłączoną do pierścienia zastąpił atom wodoru. G alaktozamina jest 2-ami no.D-rybofuranoza (ano-mer ji). 15-10. ____________ OH H Ryc. Wszystkie glikozydy. toza — galaktozydent. powstaje wiązanie N-glikozydowe. jak i ga lakt ozami na w yst ępują j ako N .am i no-D .acet yl ow e pochod ne w w i ększo ści w ęgl ow o da nów z ł oż on ych.Deoksy. Deoksycukry otrzymuje się w wyniku hydrolizy pewnych biologicznie ważnych związków. że aktywność lecznicza związana jest z obecnością aminocukrów w . składnik glikoprotein. takie jak ouabaina będąca inhibitorem Na+/K+ -ATPazy błon komórkowych. Zar ów no giukozamina. 2. HOCH R yc. D-galaktozamina i D-mannozamina. jako składnik aglikonowy. 15-17).OH OH H OH OH Ryc. ryc. Należą tu pochodne naparstnicy i stro-fantusa.gl ukopir anoza) (anom er a).WĘGLOWODA NY O ZNA CZENIU FIZJOLOGICZNYM / 167 HO/CH. np. Streptomycyna (z lewej) i o uabaina (z prawej). oraz 2-deoksy-glukoza. 15-11.galaktopir anozą. glicerol. jak ATP (p. karbo-mycyna) zawierają w swojej cząsteczce aminocukry. 12-5). Glikozydy są składnikami wielu leków i przypraw korzennych oraz tkanek zwierzęcych. 15-11) występująca w kwasach nukleinowych (DNA). fenol lub zasada. Deoksycukrem jest również L-fukoza (p. gangliozydów i glikozaminoglikanów Przykładami aminocukrów występujących w przyrodzie są D-glukozamina (ryc.

.cząsteczkach tych antybiotyków.

Przedrostek a i p odnosi się do konfiguracji przy anomerycznym atomie węgla(*). W wyniku hydrolizy sacharozy powstaje mieszanina zwana „cukrem inwertowanym". 15-13). Ważnymi fizjologicznie disacharydami są maltoza. Nazwę chemiczną disacharydów tworzy się na podstawie ich mo-nocukrowych składników.4)-£ -D-gfukopiranoza Ryc.ł 4)-a-D-giukopiranoza OH H 0-a-OGIukoplranozyto-(1.\ iOH 1 H OH —o—' H OH H 0-a-0-Glukoplranozylo-(1. .168 / ROZDZIAŁ 15 NAJWAŻNIEJSZYMI DISACHARYDAMI SĄ MALTOZA. 15-3). SACHAROZA I LAKTOZA Disacharydy są cukrami złożonymi z 2 reszt monosacharydowych połączonych wiązaniem glikozydowym (ryc. to ta|ją resztę glikozydową nazywa stę furanozydem lub piranozydem. 15-13. W odróżnieniu od większości innych cukrów.D-g I u to p I ran ozyd Laktoza H OH H OH O-0-D-GaJal<taptranozylo-(1-. laktoza i trehaloza {tab. Jeżeli węgiel anomeryczny drugiej reszty uczestniczy w tworzeniu wiązania glikozydowego.« -[>-g!ukoplranozyd Celobioza HOCH2 HO H OH OH H H OH OH O-/t-D-Fru ktof u ra n ozylo-(2 -• 1 )-a . Struktura typowych disacharydów. gdyż powstająca w czasie hydrolizy silnie lewoskręt- Maltoza Trehaloza A---. sacharoza. cukier nie mający wolnej potencjalnej grupy aldehydowej lub ketonowej na węglu anomerycznym nie wykazuje właściwości redukujących.ł1) .

B — amylopektyna z rozgałęzieniami przyłączonymi wiązaniami 1 -»6. są homo-polimerami zwanymi glukoza na mi tub glukana-tni. zaburzenie wchłaniania prowadzi do biegunki i wzdęcia Przy niedoborze sacharazy. Disacharydy Cukier Maltoza Laktoza Źródło Produkt trawienia amylazą lub hydrolizy skrobi. Jest zapasowym polisacharydem organizmów zwierzęcych. 15-15). roślinach strączkowych i innych warzywach. Główny cukier hemo-limfy owadów. Kiełkujące ziarna zbóż i słód Mleko Może pojawiać się w moczu podczas ciąży. 15--14). Sorgo. Dwoma głównymi skład - nikami skrobi s ą: amylo z a (15 20%). Przy niedoborze laktazy. rozpadające się w trakcie hydrolizy tylko na cząsteczki glukozy. Glikogen (ryc. Ma budowę łańcucha a-glikozydo-weg"b. A — amyloza o strukturze spiralnego zwoju. ____ . jedno odgałęzienie przypada na 24—-30 reszt glukozowych połączonych wiązaniami l-*4. Często nazywa się go skrobią zwierzęcą. Ma strukturę bardziej rozgałęzioną niż amylopektyna. zaburzenie wchłaniania prowadzi do biegunki i wzdęcia Znaczenie kliniczne Sacharoza Cukier trzcinowy i z buraków cukro wych.WĘGLOWODANY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 169 Tabela 15-3.two rżąca nierozgałęzioną strukturę helikoidalną (ryc. 15-14. Trehaloza na fruktoza powoduje zmianę (inwersję) skręcał no ści optycznej pierwotnie prawoskrętnej sacharozy. Skrobia jest najważniejszym źródłem węglowodanów w pożywieniu i znajduje się w kaszach. W tej ostatniej do łańcucha głównego są przyłączone wiązaniem 1 -+ó łańcuchy boczne. tworząca łańcuchy rozgałęzione. ziemniakach. POLISACHARYDY PEŁNIĄ FUNKCJE ZAPASOWE I STRUKTURALNE Do polisacharydów zalicza się następujące ważne fizjologicznie węglowodany: Skrobia. bowiem jedno odgałęzienie przyłączone do łańcucha głównego wiązaniem a(l -»-6)-glikozydo-wym przypada na 10—18 reszt a-D-glukopi-ranozowych połączonych wiązaniami a(l -»4)--glikozydowymi. Inulina. marchew Grzyby i drożdże. Jest polisacharydem występującym Ryc. Struktura skrobi. Takie związki. oraz amylopektyna (80—85%). ananasy.

Liczby w A oznaczają kolejne etapy wzrostu cząsteczki. redukującą grupę przy Cv Rozgałęzienia są bardziej różnorodne niż to przedstawiono na tej rycinie: wartość stosunku wiązań 1 -* 4 do wiązań 1 -* 6 waha się w granicach 10—18. Są substancjami powstającymi podczas częściowej hydrolizy skrobi. długie. w tym człowieka. zbudowane z jednostek p-D-glukopiranozowych. Ten cukier zapasowy.170 / ROZDZIAŁ 15 REGION ZEWNĘTRZNY Ryc. Jest głównym składnikiem podporowym u roślin. . Cząsteczka glikogenu. karczochów i mniszka lekarskiego. w odróżnieniu od skrobi ziemniaków. Pierwszymi produktami trawienia skrobi. jest łatwo rozpuszczalny w ciepłej wodzie i bywa używany w badaniach fizjologicznych do określenia szybkości filtracji w kłębuszkach nerkowych. Błonnik nie jest trawiony w przewodzie pokarmowym wielu ssaków. Znajduje się ona np. co pozwala wykorzystać bionnik jako znaczące źródło energetyczne. proste łańcuchy wzmocnione krzyżowymi wiązaniami wodorowymi. jako jedyna w cząsteczce glikogenu. połączonych wiązaniami P(l -ł4). Błonnik (celuloza). R — pierwotna reszta glukozy zawierająca. są dekstryny graniczne. Jest ważnym składnikiem „objętościowym" pożywienia. Jest ważnym polisacharydem strukturalnym u bezkręgowców. B — powiększona struktura w punkcie rozgałęzienia. z powodu braku hydrolazy działającej na wiązania p. Nie rozpuszcza się w po- pularnych rozpuszczalnikach. Dekstryny. jest więc fruktozanem. 15-15. tworzonymi w wyniku skracania łańcuchów bocznych amy-lopektyny. A — struktura ogólna. Ulega ona hydrolizie do fruktozy. Tworzy. W żołądku przeżuwaczy i innych trawożernych występują mikroorganizmy zdolne rozbić wiązanie p. w bulwach i korzeniach dalii. Chiryna.

rozdz. omówienie szczegółowo w rozdz. H HN*CO«CH 3 N-Acetyloglukozamina H HN»CO*CH 3 N-Acełylogiu Kozami na Kwas hiahironowy HOCH. Glikoproteiny (mukoproteiny). Znaczna liczba grup — OH i ładunków ujemnych. np.lub O-acylowymi pochodnymi kwasu neuraminowego (ryc. Łańcuchy takie nazywa się zwykle łańcuchami oligosacharydowymi. przyłączone jako krótkie lub długie (do 15 jednostek) rozgałęzione lub nierozgałę-zione łańcuchy. oprócz kolagenu. tworzą substancję podstawową. H Suttonowana giukozamina Sulfonowany kwas Iduronowy Dojrzale glikoproteiny. Występują w różnych płynach i tkankach. czyli kitową. Struk turalnie chityna składa się z jednostek N-acety-lo-D-glukozaminy. 15-17) K wasy s jało we Pochodne N-acylowe kwasu neuraminowego. 57. ryc. H w pancerzach skorupiaków i owadów. p. 15-18). siarczan chondroityny i heparyna (ryc. 43 i 57). charakteryzujących się zawartością ami-nocukrów i kwasów uronowych. w tym w błonach komórkowych (p. 15-18). 1 NH«SO3~ H OSĄ Kwas neuraminowy jest 9węglowym cukrem. Przykładem są kwas hiałuronowy.Si ar czan chon dr olt yny (Uwaga: występuje również 6-siarczan) HOCH. Po przyłączeniu tych łańcuchów cukrowych do cząsteczki białka powstaje składnik zwany proteoglikanem. . Ryc. ryc. powoduje. Kwas 0-glukuronowy Siarczan N-acatylogalaktozaminy Heparyna H/H \H Hy "O. COO" H OH Kwas /(-g luku ran owy N-Acatylogukozamlna 4. 15-16).WĘGLOWODANY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM I 171 C hity na HOCH2 HOCH. które przez odpychanie utrzymują w cząsteczce łańcuchy węglowodanowe osobno. 15-16 . 15-16). p. elementami strukturalnymi takich tkanek. połączonych wiązaniami P(l-*4)-glikozydowymi (ryc. Kwasy sjalowe. że glikozaminoglikany mają właściwość zatrzymywania znacznej ilości wody oraz pęcznienia i dzięki temu zdolność do nadawania właściwości amortyzujących lub poślizgowych innym strukturom. Razem z elastyną i kolagenem. główny kwas sjalowy. kwas N-acetyloneuraminowy (NeuAc. Są N. Są to białka złożone zawierające w różnych ilościach węglowodany. Glikozamiaogliksny (mukopohsacharydy). Składają się z łańcuchów węglowodanów złożonych. Składniki cukrowe obejmują: Heksozy Mannoza (Man) A cetylo hekso zaminy N-Acetyloglukozarnina (GIcNAc) Galaktoza (Gal) N-Acetylogalaktozarriina (GaiNAc) Ksyloza (Xyi) HN-COCH 3 H OH Pentozy Arabinoza (Ara) M etylo pento zy L-Fukoza (Fuc. S tr ukt ur a ni ekt ór ych poli sachar ydów złożonych. nie zawierają glukozy i w przeciwieństwie do gliko-/aminoglikanów i proteogiikanow nie zawierają kwasów uronowych. jak kość.

którego strukturę można wyprowadzić. Jest główną integralną gliko-proteiną błony ludzkich erytrocytów. 16 i 43. 1972.L. Penguin Books. 1972. Lindahl U. jak i z wewnętrznej (cytoplazmatycznej) powierz chni błony wystają wolne części polipeptydowe. Wiley. że zarówno z zewnętrznej. Struktura kwasu N-acetyloneurami-nowego (kwasu sjalowego). 43). Ich obecność na zewnętrznej powierzchni błony plazmatycz-nej (glikokaliks) wykazano przy użyciu lektyn roślinnych. Zbudowana ze 130 reszt aminoacylowych tkwi w błonie lipidowej tak.deok sy . Horton D (editors): The Carbohydrates. rozdz. WĘGLOWODANY ZNAJDUJĄ SIĘ W BŁONACH KOMÓRKOWYCH Lipidową strukturę błon komórkowych opisano w rozdz. Ferrier RJ. Analiza składników błon komórkowych ssaków wykazuje.p. 15-18. Academic Press. Collins PM (editor). Collins PM. Essays Biochem 1975. Glikoforyna. Ac = CH3-CO-. Kwasy sjalowe są składnikami zarówno glikoprotein jak i gangliozydów.za). Sharon N: Carbohydrates. tączac mannozaminę (epimer glukozaminy) z pirogro-nianem. że ok. Carbokydrates. Sci Am 1980.172 / ROZDZIAŁ 15 JtrsO\H W OH H HO/0 R y c.L Fukoza ( 6. Chapman & Hali. Monosaccharide Chemistry. aglutynin białkowych. 1987. Academic Press. 5% . Łańcuchy sacharydowe są przyłączone tylko do części N-końcowej. np.11:1. Ac —NH COCT stanowią węglowodany. które znajdują się w glikoproteinach i gliko lipid ach. 1 5 -17 . 1945—current. które wiążą się swoiście z pewnymi resztami glikozylowy-mi.g al akt o. PIŚMIENNICTWO Advances in Carbohydrate Chemistry. Rees DA: Poiysaccharide Shapes. Pigman WW. Hook M: Glycosaminoglycans and their binding to biological macromolecules. ( i .245:90 OH H Ryc. Annu Rev Biochem 1978. Hughes RC: The comple* carbohydrates of mammalian celi surfaces and their biological roles. 1977.47:385. Vols — 1A and 1B. kimkanawalina A jest swoista w stosunku do reszt a-glukozy 1 owych i a-mannozylo-wych. znajdującej się na zewnątrz powierzchni zewnętrznej błony (p.

sfingozynę i wę glowodany. chloroform i benzen. Glieerofosfolipidy — alkoholem jest glicerol. jeszcze grupy dodatkowe. lecz także dlatego. otyłości. WPROWADZENIE Lipidy są heterogenną grupą związków rzeczywiście lub potencjalnie pokrewnych kwasom tłuszczowym. którą jest t) względna nierozpu szcza Iność w wodzie oraz 2) rozpuszczalność w rozpuszczalnikach niepolarnych. 1. a lipidy niepolarne jako izolatory elektryczne pozwalające na szybkie rozprzestrzenianie się fal depolaryzacyjnych wzdłuż mie-linowych włókien nerwowych. Tłuszcze występujące w stanie płynnym nazywa się olejami. Thiszcze właściwe — estry kwasów tłu szczowych z glicerolem. egzogenne) kwasy tłuszczowe. woski i związki pokrewne. Połączenia tłuszczu z białkiem (lipoproteiny) stanowią ważne składniki komórkowe występujące zarówno w błonie komórkowej. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE W organizmie tłuszcze służą jako wydajne źródło energii zarówno bezpośrednio.Lipidy o znaczeniu fizjologicznym Peter A. np. steroidy. witaminy rozpuszczalne w tłuszczach i hor mony. jak i w mito-chondriach. alkohole inne niż gHcerol i sterole. Prckursory i pochodne lipidów: nakżą tu kwasy tłuszczowe. DSc 16 LIPIDY DZIELI SIĘ NA PROSTE I ZŁOŻONE Zmodyfikowana klasyfikacja lipidów wg Bloora jest następująca: A. węglowodory. b. 1. C. 2. że w tłuszczach zawartych w naturalnych pokarmach znajdują się -witaminy rozpuszczalne w tłuszczach oraz niezbędne (tzw. Sfingofosfolipidy — alkoholem jest sfingozyna. Lipidy proste: estry kwasów tłuszczowych z różnymi alkoholami. a także służą jako środki transportu lipidów w osoczu krwi. 24). Często zawierają one zasadę azo tową i inne podstawniki. jak i potencjalnie. Zawartość tłuszczów jest wyjątkowo duża w tkance nerwowej. jak sulfolipidy i aminolipidy. . Glikolipidy (glikosfingolipidy) — lipidy za wierające kwas tłuszczowy. Znajomość biochemii lipidów jest konieczna do zrozumienia wielu bieżących zagadnień biomedycznych. aldehydy tłuszczowe. oprócz alkoholu i kwasów tłu szczowych. W tej grupie można umieścić również lipoproteiny. cholesterol i estry cholesterolu określa się mianem lipidów obojętnych. PhD. acylogiicerole (glicerydy). Ze względu na brak ładunku w cząsteczkach. Fosfolipidy — lipidy zawierające oprócz kwasów tłuszczowych i glicerolu. gdy odłożone są w tkance tłuszczowej. miażdżycy oraz roli różnych wielonienasyco-nych kwasów tłuszczowych zarówno w żywieniu. 3. rozdz. Woski — estry kwasów tłuszczowych z długołańcuchowymi alkoholami monohydroksylowymi. związki ketonowe (p. a. Tłuszcze tkanki podskórnej i gromadzące się wokół pewnych narządów służą jako izolator termiczny. takich jak eter. Inne lipidy złożone — takie lipidy. Mają one wspólną cechę. Lipidy są ważnymi składnikami pokarmów nie tylko ze względu na ich dużą wartość energetyczną. oleje. Mayes. Lipidy złożone: estry kwasów tłuszczowych zawierające. 2. glicerol. resztę kwasu fosforowego. Do lipidów zalicza się wiec thiszcze. B. jak i w zdrowiu.

ale w surowicy krwi występują i są transportowane w formie niezestryfikowanej jako wolne kwasy tłuszczowe. a atom węgla w grupie metylowej znajdującej się na dystalnym końcu łańcucha nazywa się węglem w lub n-atomem węgla. Atom węgla przylegający do wę gla karboksylowego (nr 2) jest również znany jako węgiel a. Nienasycone kwasy tłuszczowe zawierają jedno lub więcej wiązań podwójnych (p. ponieważ są syntetyzowane z jednostek dwuwęglowych. a kwasu nienasyconego z wiązaniami podwójnymi na -enowy. Na ryc. lub więcej. tab. liczby i położenia wiązań podwójnych w cząsteczce kwasu tłuszczowego. Terminu „prostaglandyny" używa się często nieściśle jako określenia ogólnego obej mującego wszystkie prostanoidy. A9 oznacza wiązanie podwójne między atomami węgla 9 i 10 kwasu tłuszczowego. (o9. C. Inne długołańcuchowe kwasy tłuszczowe z tego szeregu występują przeważnie w woskach. wykazują one istotne aktywności fizjologiczne i farmakologiczne. In vivo są one syntetyzowane z 20-C wielonienasyconych (ikozanowych) kwasów tłuszczowych (np. Odkryto pierwotnie w nasieniu. A. oktadekenowy (kwas oleinowy). Kwasy jednonienasycone (monoetenoidy. że występują praktycznie we wszystkich tkankach ssaków. ale obecnie wiadomo. wiązaniem podwójnym). U zwierząt dodatkowe wiązania podwójne są wprowadzane tylko miedzy istniejącym wiązaniem podwójnym (np. 16-1 przedstawiono powszechnie używane sposoby wskazywania liczby atomów węgla. Tym sposobem nazwa kwasu nasyconego kończy się na -anowy np. 16 -2) Kwas y te można podzielić na podgrupy ze względu na ich stopień nienasycenia. Grupa związków. działając jako miejscowe hormony lokalne. 006 i co3. wynikiem czego są 3 serie kwasów tłuszczowych. Pierwszy etap biosyntezy polega na cyklizacji środkowej części łańcucha i utworzeniu pierś- . ro6 lub ca3) a węglem karboksylowym. n-9 (n minus 9). Wyodrębniono również kilka kwasów tłuszczowych o łańcuchu rozgałęzionym zarówno z materiału roślinnego. Eikozanoidy. CH3(CH2). Kwasy wielonienasycone (polienoidy.174 / ROZDZIAŁ 16 KWASY TŁUSZCZOWE SĄ ALIFAT YCZNYMI KWASAMI KARBOKSYLOWYMI Kwasy tłuszczowe występują głównie w formie zestryfikowanej w naturalnych tłuszczach i olejach. pochod nych ikoza-(20-C) polienowych kwasów tłusz czowych. Kwas oleinowy.CH2CH£H2CHJCH2CH = CH(CH2)7COOH n 17 10 9 1 Ryc. licząc od atomu węgla co. 16-1. znane odpowiednio jako rodzina o>9. W użyciu jest kilka sposobów wskazywania liczby i położenia wiązań podwójnych. obejmująca prostanoidy i leukotrieny (LT).CH = CH(CHj)7COOH lub a>9. prostacykliny (PGI) i tromboksany (TX). Nazwy kwasów tłuszczowych wyprowadza się od odpowiednich węglowodorów Według najczęściej używanej nomenklatury nazwę systematyczną kwasu tłuszczowego tworzy się od nazwy węglowodoru o tej samej liczbie atomów węgla przez dodanie końcówki -owy do nazwy węglowodoru (nomenklatura genewska). Do prostanoidów zalicza się prostaglandyny (PG).C18:1 lub n-9. Kwasy tłuszczowe występujące w tłuszczach naturalnych są zwykle pochodnymi nierozgałęzionych łańcuchów węglowodorowych i zawierają parzystą liczbę atomów węgla. W tabeli 16-1 przedstawiono przykłady kwasów tego szeregu. Nasycone kwasy tłuszczowe nie zawierają wiązań podwójnych Nasycone kwasy tłuszczowe można traktować jako pochodne kwasu octowego. Atom węgla nr 3 jest węglem p. kwasu arachidonowego). jak i zwierzęcego. Prostagiandyny. np. oktanowy. kwa sy polienowe) zawierające więcej wiązań po dwójnych. kwasy monoetenowe) zawierające jedno wiąza nie podwójne. to9 wskazuje wiązanie podwójne przy węglu 9. np. B. Ich łańcuch może być nasycony (brak wiązań podwójnych) lub nienasycony (z jednym. 18:1 CH3CH2CH. pierwszego przedstawiciela szeregu. Numerację atomów węgla rozpoczyna się od węgla grupy karboksylowej (węgiel nr 1).

Tromboksan A2 (TXA2). coo- Ryc. COCr cienia cyklopentanowego (ryc.LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 175 Tabela 16-1. Byc. > zwłaszcza w tłuszczach roślinnych Spermacet. Leu- . tromboksaiiy wykryte w płytkach krwi. 16-4). olej arachidowy 2 3 4 56 a 10 12 14 16 18 20 22 24 * Tylko kwas mrówkowy. tj. 16-3). Trzy różne ikozanowe kwasy tłuszczowe dają początek 3 grupom eikozanoidów z charakterystyczną liczbą wiązań podwójnych w łańcuchach bocznych. Pokrewny szereg związkó w. 16-2. cynamon. olej kokosowy. natomiast typ „F" ma grupę hydroksylową w tej pozycji. PGj. np. owoc wawrzynu Gałka muszkatołowa. PG2. Prostaglandyna E2 (PGE2). olej kokosowy. mirt 1 Powszechnie występujące we wszystkich tłuszczach zwie -f rzęcych i roślinnych Olej arachidowy Nasiona Cerebrozydy. nasiona palmy. B itd. bez pochodnych alkilowych. PG> Zmiany dotyczące podstawników przyłączo nych do pierścieni są przyczyną istnienia różnych typów podstawienia oznakowanych A. + Również w okrężnicy człowieka. 16-3. ma pierścień cyklopentanowy przerwany atomem tlenu (pierścień oksanowy) (ryc. > Końcowy produkt fermentacji węglowodanów u 1 przeżu waczy " ^W wielu tłuszczach (łącznie z masłem) w małych ilościach. 16-2). Nasycone Nazwa zwyczajowa kwasu Mrówkowy* Octowy Propionowy Masłowy Walerianowy Kapronowy Kaprylowy (oktanowy) Kaprynowy (dekanowy) Laury no wy Mirystynowy Palmitynowy Stearynowy Arachidowy (ikozanowy) Behenowy Lig npc ery nowy kwasy tłuszczowe Liczba atomów węgla 1 Uczestniczy w metabolizmie reszt Ci (mrówczanu) Główny produkt końcowy fermentacji węglowodanów u prze żuwaczyKońcowy produkt fermentacji węglowodanów u przeżuwa + czy Wpewnych tłuszczach w mafych ilościach (zwłaszcza w maśle). nasiona palmy. w każdym szeregu prostaglandyn i trom-bok sanó w. Typ „E " p rost agl and yn (jak w PGE2) ma grupę ketonową w pozycji 9. Lcukotrkny są trzecią grupą pochodnych eikozanoidów powstających raczej przez szlak lipooksygenazy niż przez cyklizację łańcucha kwasu tłuszczowego (ryc.

9 22:1.1 3 24:1. 9 w7 w9 Palmitooleinowy Oleino wy cis . 9. 10. 9.16.12-Oktadekadienowy Oleje: kukurydziany. Niewielkie ilaści w tłuszczach zwierzęcych 18:3.8.14.1 5 w9 u9 w9 Ela i dyn owy Erukowy Nerwo no wy frans. 14. tranu dorszowego Oleje rybie. 5.0 kta d eke n owy Niemal we wszystkich tłuszczach Prawdopodobnie najbardziej rozpo wszechnio ny kwas tłuszczowy w tłusz czach naturalnych T łus zc ze p rz e ż uwa cz y i utwardzane Oleje rzepakowy gorczycz-ny W cerebrozydach i 18:1. bawełniany. 12 cis. arachidowy. 16. 16.12-Oktadekatrienowy Niektóre rośliny.19-Dokozaheksaenowy Oleje rybie.9 . 19 Timnodonowy Klupanodono- 5.15-Oktadekatrienowy Często występuje z kwasem linolowym. np.cis-B.11. 10. Nienasycone kwasy tłuszczowe występujące w pokarmach i mające znaczenie fizjologiczne Liczba atomów C oraz liczba i pozycja w iązań podw ójnych Szereg Nazw a zw yczajow a Nazw a systematyczna Wystę pow anie Kw asy mo noe now e (z 1 podw ójnym w iązan ie m) 16:1. 9.7.9 . 11.H eksa de ke n o w y cis .19-Dokoza-p entaenowy Istotny składnik olejów rybich. sojowy i wiele innych roślinrfych Kwasy trienowe (z 3 podwójnymi wiązaniami) 18:3.17-lkozapentaenowy 7. 12 Y-Linolenowy 6. fosfolipidy w mózgu Kwasy heksaenowe {z 6 podwójnymi wiązaniami) 22:6. 15 et-Linolenowy 9. np. 8. 6.176 / ROZDZIA Ł 16 Tabela 16-2.8. fosfolipidy w mózgu . 7. 4.10. 9 18:1. 19 Cerwonowy 4.10.14Ikozatetraeno-nowy Występuje z kwasem lino-lowym. 17 22:5. 8. 7. 12. 14 Arachidonowy 5.11. olej z wiesiołka. 5. istotny składnik fosfolipidów zwierzęcych Kwasy pentaenowe (z 5 podwójnymi wiązaniami) 20:5. 13.12. 13. zwłaszcza w oleju lnianym Kwasy tetraenowe {z 4 podwójnymi wiązaniami) 20:4. zwłaszcza w oleju arachidowym.9 • 0 ktadeken o wy c/s-13-Do kozeno wy c« -15-Tetrakozeno wy Kwasy drenowe (z 2 podwójnymi wiązaniami) 18:2.13. 11.9.13.

kotrieny izolowane z leukocytów charakteryzują się obecnością 3 sprzężonych wiązań podwójnych. natomiast kwas elaidynowy mając podwójne wiązanie trans. w jakim występują nienasycone kwasy tłuszczowe. z 4 wiązaniami podwójnymi cis. co wyjaśnia. Zwiększenie liczby wiązań podwójnych cis w kwasach tłuszczowych pozwala na różnorodność konfiguracji przestrzennych cząsteczki. Większość z nich powstaje jako produkt uboczny podczas wysycania kwasów . pozostaje „prosty". Typ izomerii geometrycznego. to wiązanie ma konfigurację cis. Leukotnen A4 (LTA4). np. sztucznym izomerze kwasu oleinowego (ryc. Większość naturalnie występujących nienasyconych kwasów tłuszczowych ma podwójne wiązanie cis Łańcuchy węglowe nasyconych kwasów tłuszczowych po rozciągnięciu w niskich temperaturach przyjmują konformację typu zygzak. jak w kwasie oleinowym. takich jak fosfolipidy. Jeśli łańcuchy węglowe znajdują się po tej samej stronie wiązania. jak w kwasie elaidynowym. jeśli po przeciwnych stronach — trans. W wyższych temperaturach niektóre wiązania ulegają rotacji.LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 177 COO" Postać trans (kwas eialdynowy) Ryc. kwas arachido-nowy. może mieć kształt „supła" lub litery „U". łańcuchy węglowodorowe cząsteczek są „zgięte" w miejscu podwójnego wiązania o 120°. dlaczego błony biologiczne stają się cieńsze wraz ze wzrostem temperatury. Prawie wszystkie występujące w przyrodzie nienasycone długołańcucho-we kwasy tłuszczowe mają konfiguracje cis. 16-4. powodując skrócenie łańcucha. 16-5). Obecność wiązań podwójnych trans będzie zmieniać te przestrzenne współzależności. Kwasy tłuszczowe o konfiguracji trans występują w pewnych pokarmach. To może mieć istotne znaczenie dla molekularnego upakowania w błonie i dla ułożenia przestrzennego kwasów tłuszczowych w bardziej złożonych cząsteczkach. zależy od ustawienia atomów lub grup wokół osi wiązania podwójnego. Kwas oleinowy ma więc kształt litery L.

'CH 3 -O -C -R. 9 Izomery geometryczne kwasu tłuszczowego A . O1 1 O u . Trtacyloglicerol. występuje w stanie stałym w temperaturze ciała. zawierający tylko nasycone kwasy tłuszczowe o 12 atomach węgla lub dłuższe. jak i fizjologiczne właściwości kwasów tłuszczowych są warunkowane długością i stopniem nienasycenia ich łańcucha Temperatura topnienia kwasów tłuszczo 12 — Biochemia wych o par zystej liczbie węgli wzrasta wraz z długością łańcucha i obniża się zgodnie z jego nienasyceniem.C . Dodatkowa niewielka część kwasów tłuszczowych trans pochodzi ze spożywanych tłuszczów przeżuwaczy. Triacyłoglicerol. Ryc. . czyli „utwardzania" naturalnych olejów w zakładach produkujących margarynę. u których powstają one w źwaczu w wyniku działania mikroorganizmów.R . tłuszczowych w procesie uwodornienia.O . 16-6. 16-5.18:1 (kwasy oleinowy i elaidynowy). Zarówno fizyczne.coo- coo- Ryc. natomiast jeżeli wszystkie 3 reszty kwasów tłuszczowych są 18:2 jest w stanie płynnym do temperatury poniżej 0°C. O [I R» -C-O-CH *CH.

W naturalnie występujących tłuszczach procent cząsteczek triacyloglicerolu. ponieważ składałby się z glicerolu zestryfi-kowanego 3 resztami kwasu stearynowego. które muszą być płynne w zakresie temperatur środowiska. 16-8. w których glicerol jest zestry-fikowany 3 takimi samymi kwasami. 16-27). diacyloglicerole i triacyloglicerole. Lipidy tkanek narażonych na schłodzenie.O. Triacylo-s/ł-glicerol. Nale- i II HjC-O-C-R. np.2-Distearynopalmityna. mono. były kwasami stearynowymi. a nigdy glicero-lo-l-fosforan. C„H„ -C-O-iCH O a CH. cholesterol i występujące zwykle w woskach wyższe alkohole (np. Niemal wszystkie one są acyloglicerolami mieszanymi. 1. Kwasy tłuszczowe Atomy węgla 1 i 3 w cząsteczce glicerolu nie są identyczne Aby jednoznacznie ponumerować atomy węgla glicerolu. są w wyższym stopniu nienasycone. 16-9). diglicerydy i triglicerydy zgodnie z obecną standardową terminologią Międzynaro dowej Unii Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC) oraz Międzynarodowej Unii Biochemicznej (IUB) określa się odpowiednio jako "monoacyioglicerole.'ĆH 0 >CHa -0-C — C„H3S Ryc. tzn. Cj6H33OH) oraz dolichol.lub diacyloglicerole. Ryc. 1.2-distearoilo--3-palmitoilo-OT-glicerol (przedstawiony. 16-6 jako R. alkohol poliizoprenoidowy (p. . O Rs-C-OI i i i i H'Ć-0-C-R-. TRIACYLOGLICEROLE (TRIGLICERYDY)* TO GŁÓWNA FORMA ZAPASOWA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH Triacyloglicerole są estrami alkoholu — gli-cerolu z kwasami tłuszczowymi. jest bardzo mały. W tkankach znaleziono również częściowe acyloglicerole. np. Ryc. stosuje się system -sn(stereoche-miczne numerowanie). O 'CH 2 -O-C-C.3-Distearynopalmityna. Mają one szczególne znaczenie w syntezie i hydrolizie triacyloglice-roli. Związki te znaleziono w tłuszczach naturalnych w formie wolnej lub związanej. Pewne alkohole i aldehydy występują w naturalnych lipidach Alkohole. Aldehydy tłuszczowe. glicerol jest zawsze fosforylowany przez glicerokinazę na sn-i dając glicerolo-3-fosforan. np. 7H» C„H l t -C. Do alkoholi występujących w cząsteczkach lipidów należy glicerol. jeżeli ogląda się trójwymiarowy model cząsteczki. że węgle 1 i 3 cząsteczki glicerolu nie są identyczne. * Monoglicerydy. Enzymy bez trudu rozpoznają je i są prawie zawsze swoiste względem jednego lub drugiego węgla. ryc. w których glicerol jest zestryfik owany 1 lub 2 kwasami tłuszczowymi. są bardziej nienasycone niż lipidy zapasowe.wzorem projekcyjnym również na ryc. mogą zostać zredukowane do aldehydów tłuszczowych. 16-7. alkohol cetylowy. u zwierząt podczas snu zimowego lub w kończynach zwierząt. ży podkreślić. 1. Gdyby wszystkie 3 kwasy tłuszczowe oznaczone na ryc. 16-9. tłuszcz nazywałby się tristeary-ną. Lipidy błon. Na rycinach 16-7 i 16-8 przedstawiono przykłady acylogliceroli mieszanych.-O-C-C„H 1.178 / ROZDZIAŁ 16 W rzeczywistości naturalne acyloglicerole zawierają mieszaninę kwasów tłuszczowych dobraną zgodnie z funkcją lipidu.

ale w tkankach występuje w niewielkich ilościach. Są one przeważającymi ilościowo lipidami błon komórkowych O 1 " O 3 CH. Mogą one być traktowane jako pochodne kwasu fosfatydowego (ryc. oprócz sfingomidin. 16--11). i stanowią dużą część zasobów choliny w organizmie. Fosfatydyloetanoloamina (kefaiina) Kefaliny różnią sic od fosfatydylocholiny tylko tym. 3) fosfatydyloetanoloaminę. 16-10). którego zasadniczym objawem jest zespól niewydolności oddechowej. II 1 R 2-C-O-CH I li CH 2-O-P~O I Ryc. 4) fos-fatydyloinozytol. 7) plazmalogeny i 8) sfingomieliny. zmniejszającym napięcie powierzchniowe pomiędzy fazą tkanki płucnej i fazą gazów oddechowych i zapobiegającym sklejaniu się wewnętrznych powierzchni płuc. Kardiolipina jest istotnym lipidem błon mitochondrialnych Kwas fosfatydowy jest prekursorem fosfaty-dyloglicerolu. Wszystkie te związki są fosf o glicerydami. . Dipalmitoilolecytyna jest bardzo aktywnym związkiem powierzch niowo czynnym (surfaktant). CH2-O-P-OTCH£-CH2~N~CH3 * ^ ^ ^ H x c \-\ ■ Cholina Ryc. że zamiast choliny zawierają etanolo-aminę (ryc. 16-12). 16-12. 2) fosfatydy-locholinę. których cząsteczki nie zawierają glicerolu. Kwas fosfatydowy Kwas fosfatydowy jest kluczowym związkiem pośrednim w syntezie triacylogliceroli oraz fosf o glicerydów. Kardiolipina (bisfosfatydyloglicerol}. 16-13).. 16-10. 3-Fosfatydylocholina. ■■■ii CH2— O-P—O—CH2 O i ■ f I<4Ś u i u H-C-OH O O H-C-O-C-Ra Fosfatydyloglicerol Bisfosfatydyloglicerol (kardiolipina) Ryc. 16-11. o II O CHi-O-C-R. 6) lizo-fosf o lipidy. który z kolei w mitochondriach ulega przekształceniu w kardiolipinę (ryc. 5) fosfatydyloserynę. Fosfatydylocholiny (lecytyny) występują w błonach komórkowych Fosfatydylocholiny są to fosf o glicerydy zawierające cholinę (ryc. Brak surfaktantu w płucach wcześniaków jest przyczyną zespołu błon szklistych.-O-C-R. w którym fosforan jest zestryfikowany z grupą -OH odpowiedniego alkoholu.LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 179 FOSFOLIPIDY SĄ GŁÓWNYM SKŁADNIKIEM LłPIDOWYM BŁON Do grupy fósfolipidów zalicza się: 1) kwas fosfatydowy i fosfatydyloglicerol. Cholina odgrywa ważną rolę w przewodnictwie nerwowym oraz jako zapas labil-nych grup metylowych. Większość fosfolipidów ma nasycony rodnik acylowy w położeniu Cls a rodnik nienasycony w położeniu C2 glicerolu.

Strukturalnie plazmalogeny przypominają fosfatydyloetanolpami-nc. Rj-C-O-CH 3 V . OO CH 2-O-C-R.I ■III : C H 2-O-P. Fosfatydyloinozytoto-4. Ł: .-. czyli drugi posłaniec (p. 16-17.—O—C—Rt ii I 2 R 2 . 16-14. 1 Fosfatydyloseryna W większości tkanek występuje fosfatydyloseryna. uczestnicząca w metabolizmie i przekształcaniu fosfolipidów (ryc. lizole-cytyna. W niektórych przypadkach etanoloamina może być zastąpiona choliną. 3-Fosfatydyloinozytol. np. Amidowe połączenie sfingo- RJ -C -O -CH 1 o . 594).5-bis-fosforan jest ważnym składnikiem fosfolipidów błon komórkowych. występującego w większości acylogliceroli. i Plazmalogeny występują w mózgu i mięśniach Związki te stanowią co najmniej 10% fosfolipidów mózgu i mięśni. str. W lipidach tych nie występuje glicerol. Po pobudzeniu komór ki przez właściwy hormon jest hydrolizowany do diacyloglicerolu i inozytolo-tris-fosforanu. 16-16. 16-17). 16-13. seryną lub inozytolem.C-O. ale przy C. Etanoloamina ( Seryna Ryc. która zamiast etanoloaminy ma serynę (ryc. ___________ { CH2-O-P-i O' Kwas plazmenowy Ryc. cholinę i złożony amirioalkohol — sfingozynę (ryc. Plazmalogen (plazmenyloelanolo-amina). zamiast wiązania estrowego. Zazwyczaj rodnikiem alkilowym jest nienasycony alkohol (ryc. Lizolecytyna.O-C H2-C H-C OO" O 'CHi-O-C-R. 16-16). z których każdy działa jako wewnątrzkomór kowy sygnał. 16-15). . mają wiązanie eterowe.180 / ROZDZIAŁ 16 Etanoloamina Ryc. mioi-nozytol (ryc. Fosfatydyloinozytol jest prekursorem wtórnych przekaźników Występuje tu stereoizomer ino2ytolu. Wyizolowano również fosfolipidy zawierające treoninę.C H Ryc. 3-Fosfatydytoetanoloamina Lizofosfolipidy są związkami pośrednimi w metabolizmie fosfoglicerydów Są to fosfoacyloglicerole zawierające w swojej cząsteczce tylko jedną resztę acylową. 16-14).1 !t . W wyniku hydrolizy sfingomielin otrzymuje się kwas tłuszczowy. 0 II CH2-O-C-R CH 2-O-P-S-CH3-CHi-N-ĆH a | ^ Cholina Ryc. kwas fosforowy. 3-Fosfatydyloseryna^ _____ Sfingomieliny również występują w układzie nerwowym Sfingomieliny wykryto w dużych ilościach w mózgu i tkance nerwowej. 16-18). 16-15. O CH.

Zawierają one ceramid i jedną lub więcej cząsteczek cukru. R = H) i sulfogalaktozyloceramidu (dawniej sulfatyd. Wydaje się. Gala-ktozyłoceramid (ryc. z której wystają ich. GLIKOLIPIDY (GLIKOSFINGOLIPIDY) SĄ IST OTNYM SKŁADNIKIEM TKANKI NERWOWEJ I BŁON KOMÓ RKOWYCH Glikolipidy są szeroko rozpowszechnione w każdej tkance organizmu. Bardziej złożonymi glikosfmgolipidami są gan-gliozydy. pochodne glukozyloceramidu. Znajdują się głównie w zewnętrznej warstwie błony plazmatycznej. Kwas N-acetyloneuraminowy (NeuAc. Glukozylo-ceramid jest przeważającym prostym glikosfln-golipidem tkanek pozanerwowych. że pełnią one funkcje receptorowe i inne.C H = C H . 15) jest zasadniczym kwasem sjalowym występującym w tkankach ludzkich. Galaktozyloceramid jest główSfingazyna nym gJikosfingolipidem mózgu i innych tkanek nerwowych. H OH Ryc. R = S O| ~). . dawniej sulfatyd). rozdz. 16-19) może zostać przekształcony w sulfogalaktozyloceramid (klasyczny sulfoglikozylosfingolipid. Sfingomielina. aJe w małych ilościach znajduje się również w mózgu. np. s .C H . Głównymi glikolipidami zwierzęcymi są gli-kosfingolipidy.C H . Zawiera sporo charakterystycznych Ci4 kwasów tłuszczowych. Struktura gaiaktozyloceramidu (galaktocerebrozyd. Gang-liozyd jest glikosfingolipidem zawierającym dodatkowo jedną lub więcej reszt kwasu sjalowego. 16-19. Kwas C H 3 .LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 181 Ceramid Sfingozyna ? H H ĆH. 16-18. łańcuchy oligosacharydo-we. p.( C H s ). kwas cerebronowy GalaWoza O-CH. zyny z kwasem tłuszczowym nazywa się cerami-dem. zwłaszcza w tkance nerwjowej takiej jak mózg. tworząc sacharydy powierzchni komórki. struktura tego typu występuje również w glikolipidach (p. Ganglio-zydy występują w dużych stężeniach również w tkance nerwowej. ale we względnie małych ilościach występuje on wszędzie. Najprostszym gang- ___ A OH O I H 3 — (C H 2 ) 1 2 -C H = II C H -C H -C H — N — C . poniżej).C H (O H ) Kwas tłuszczowy. który występuje obficie w mielinie. Dwoma najprostszymi glikolipidami są gaiaktozyloceramid i glu-kozyloceramid.N - tłuszczowy Kwas fosforowy Ó Cholina Ryc.

STEROIDY PEŁNIĄ WIELE WAŻNYCH FUNKCJI FIZJOLOGICZNYCH Cholesterol jest prawdopodobnie najbardziej znanym steroidem ze względu na jego udział w rozwoju miaidiycy. hormony kory nadnerczy. Ze względu na asymetrię cząsteczki steroidu możliwe jest istnienie wielu stereoizomerów Każdy z pierścieni sześciowęglowych rdzenia steroidowego może istnieć w trójwymiarowej konformacji krzesełkowej lub lódeczkowej (ryc. jako że jest on znanym receptorem dla toksyny cholery w jelicie cienkim. glikozydy naser-cowe. Odgrywa on bardzo ważną rolę biochemiczną.182 / ROZDZiAŁ 16 liozydem występującym w tkankach jest GM3-Zawiera on ceramid. że prosty pierścień heksagonalny oznacza całkowicie nasycony pierścień 6-węglowy ze wszystkimi wartościowościami wy sycony mi wodorem. do którego jest dołączony pierścień cyklopentanu (D). Poszczególne pierścienie mogą znajdować się względem siebie w konformacji cis lub trans (ryc. Jeżeli związek zawiera 1 lub więcej grup hydroksylowych. tworzących odpowiednio di-. witaminy D. Przy rozpatrywaniu wzorów strukturalnych steroidów należy zwrócić uwagę. Na rycinie 16-20 przedstawiono strukturę GM]. Wszystkie steroidy mają podobny rdzeń cykliczny. takich jak kwasy żółciowe. Szkielet (rdzeń) steroidowy. Konformacja. hormony płciowe. trisjalogangliozydy itd. która jest bardziej stabilną konformacją.(Maczkowa" Ryc. B i C). 16-20. 16-21. ponieważ jest prekur sorem wielu równie ważnych steroidów. monosjaloganglio/yd. 16-22). tzn. Inne gangliozydy mogą zawierać w swojej cząsteczce od jednej do 5 reszt sjalowych. jest sterolem i jego nazwa ma końcówkę — ol. dziej złożonego gangliozydu będącego pochodną GM3.G alaMo za (Acy<ogalaktozamlna NeuAc sflngozyna) lub Cer-GIc-Gal-GalNAc-Gal I NeuAc Ryc. przypominający fenantren (pierścienie A. . Gangliozyd G M1. M = monosjalo. 16-22. chyba że zaznaczono inaczej. nie jest to pierścień benzenowy. G M| jest związkiem dosyć interesująCaramid -Glukoza-G alaklc wa -N-Acetylo.Rvc. bar. 16-23). W użytym tu skrótowym zapisie gangliozydu: G oznacza gangliozyd. sitosterole w świecie roślin i niektóre alkaloidy. 1 cząsteczkę glukozy. We wzorze zaznacza się wszystkie wiązania podwójne. a cyfra arabska wskazuje kolejność lokowania się na chromatogramach cienkowarstwowych. a żadnej grupy karbony-lowej lub karboksylowej. 16-21. Konformacje stereo izomerów. Boczne grupy metylowe przedstawia się w postaci wiązań pojedynczych nie połączonych na dalszym końcu (metyl). jak pokazano na ryc. W pozycji 17 występuje zwykle łańcuch boczny (jak w cząsteczce cholesterolu). Atomy wę gla w rdzeniu steroidowym są numerowane tak. cym biologicznie. Krzesełkowa" Konformaoja . 1 cząsteczkę galaktozy i 1 cząsteczkę NeuAc. Występują one typowo w pozycji 10 i 13 (tworząc 18 i 19 atom węgla). W steroidach naturalnych wszystkie pierścienie występują właściwie w formie krzesełkowej.

W naturalnych steroidach sposób połączenia pierścieni A i B może być cis lub trans. . Cholesterol. lecz nie ma go w tłuszczach roślinnych. a połączenie CjD jest trans. (B) konfiguracja cis między pierścieniami A i B. natomiast wiązania łączące grupy znajdujące się pod płaszczyzną pierścieni linią przerywaną (a). ryc. są im pokrewne (p. 16-26). Naświetlanie promieniami nadfioletowymi powoduje otwarcie pierścienia B (p. 16-24) to nazwa systematyczna cholesterolu. Prekursorem poliprenoidów i cholesterolu jest ten sam związek Poliprenoidy. Siereochemta steroidów: (A) konfiguracja trans między wszystkimi sąsiadującymi pierś cieniami. 16-24. Występuje zwykle w połączeniu z kwasami tłuszczowymi jako ester cholesterolu.6-cholesten (ryc. z wyjątkiem glikozydów nasercowych i jadów wydzielanych przez ropuchy. HORyc. chociaż nie są steroidami. Ergosterol Koprosterol znajduje się w kale Koprosterol (koprostanol) powstaje w jelicie w wyniku bakteryjnej redukcji podwójnego wiązania Cs—C6 cholesterolu i jest wydalany w kale. natomiast w steroidzie 5P — zawsze cis. 3-Hydroksy--5. 16-23. 16-25). ponieważ są syntetyzowane. przyłączone do atomów węgla Ci0 i Cu. 54-6) w wyniku czego związek nabywa właściwości przeciwkrzywiczych. są niezmiennie w konfiguracji p. ryc. 28-3).LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 183 Byc. Ryc. natomiast między B i C jest trans. a zwłaszcza w tkance nerwowej. Jest w tłuszczach zwierzęcych. W steroidzie "5a. Ergosterol jest prekursorem witaminy D Ergosterol występuje w roślinach i drożdżach i jest ważnym prekursorem witaminy D (ryc. Grupy metylowe. pierścień A przyjmuje zawsze konformację trans względem pierścienia B. Jest jednym z ważniejszych składników błon plazmatycznych i lipo-protein surowicy krwi. Wiązania utrzymujące podstawniki nad płaszczyzną pierścieni przedstawia się linią ciągłą (p1). 16-25. podobnie jak cholesterol (ryc. Cholesterol jest istotnym składnikiem wielu tkanek Cholesterol jest szeroko rozpowszechniony we wszystkich komórkach organizmu.

D. ROOH + metal<«>+ PEROKSYDACJA LIPIDÓW JEST ŹRÓDŁEM WOLNYCH RODNIKÓW IN VIVO Ryc. Wytwarzanie R' z prekursora.OH Peroksydacja (autooksydacja) lipidów nara żonych na działanie tlenu jest przyczyną nie tylko psucia się żywności (jełczenie). rozpuszczalne w tłuszczach witaminy A. Szkodliwe działania są inicjowane przez wolne rodniki (ROO*. miażdżycy. zawierających wiązania podwójne oddzielone grupą metylenową. Pełny proces może być zapisany następująco: 1. E i K oraz P-karoten (prowitaminę A). Miarą peroksydacji lipidów jest ilość powstającego aldehydu malonowego oraz etanu lub pentanu powstających odpowiednio z 2 koń cowych węgli kwasów u3-tłuszcz owych lub z końcowych 5-węgli kwasów a>6-tłuszczowych. RO*. a więc takie jak te. Peroksydacja lipidów jest procesem lawinowym. 16-26. Peroksydacja tipidów.184 / ROZDZIAŁ 16 C H 3 -CH=C-CH=CHRyc. uczestniczy w syntezie glikoprotein. lecz także uszkodzenia tkanek in vivo. Reakcje inicjuje światło lub jony metali. Inicjacja peroksydacji lipidów. Jednostka izoprenowa. 16-27. które ini cjują następne reakcje peroksydacji. 16-28. . Należy do nich ubichinon (p. OH*) powstające podczas tworzenia nadtlenków kwasów tłuszczowych. H H +RH H Endonad tlenek WodoronadUenek ROOH Aldehyd malonowy Ryc. oraz długo-łańcuchowy alkohol dolichol (ryc. 57). zapewniającym ciągłą dostawę wolnych rodników. nowotworów. 149). Dolichol — alkohol C95. X'+ RH-R* +XH Rozprzestrzenianie peroksydacji lipidów: ROO'+ RH-ROOH+ R\ ttd. 16-28). który . przenosząc reszty oligosacharydowe na reszty asparaginy łańcucha poiipeptyd owego (p. 16-27). Grupa roślinnych izoprenoidów obejmuje kauczuk. składnik mitochon-drialnego łańcucha oddechowego. Aldehyd matonowy powstaje tylko z kwasów tłuszczowych mających 3 lub więcej wiązań podwójnych.str. I z 5-wcglowej jednostki izoprenowej. które znajdują się w naturalnych wielo nienasyconych kwasach tłuszczowych (ryc. które z kolei może być przyczyną odczynów zapalnych. rozdz. kamforę. starzenia się itp.

oraz moczan i wita mina C. 170—225°C(ryc. zawierającej obojętne ciało stałe. jak i natura używają związków przeciwutleniających. Peroksydacja jest katalizowana in vivo również przez związki hemowe i przez lipooksygena-zy znajdujące się w płytkach krwi i leukocytach. smarem lub olejem silikonowym). Przeciwutleniacze dzielą się na 2 klasy: 1) przeciwutleniacze zapobiegające. 16-29). W celu kontroli i ograniczenia peroksydacji lipidów zarówno ludzie.ROOR R*+ R'^RR Ponieważ molekularnym prekursorem dla inicjacji procesu jest zazwyczaj wodoronad-tlenek ROOH. ROCT+ R' . rozdział parujących estrów kwasów tłuszczowych zależy od różnic powinowactwa składników mieszaniny . peroksydacja lipidów jest rozgałęzionym procesem łańcuchowym z poten cjalnymi skutkami niszczycielskimi. destylacja i ekstrakcja rozpuszczalnikiem. Szczególnie użyteczna do rozdziału różnych klas lipidów jest chromatografia cienkowarstwowa (TLC). która na całej swej długości nia temp. wychwytując wolne rodniki ponadtknkowe (Oi*). itp. p-Karoten wykazuje właściwości przeciwutle-niacza przy małym pOz. Przeciwutleniacze przerywające rozprzestrzenianie peroksydacji są często fenolami lub aminami aromatycznymi. W praktyce szklaną lub metalową kolumnę napełnia się nieczynnym ciałem stałym. wychwytując rodniki ROO*. które są rozpuszczalne w wodzie. opartym zwykle na mieszaninie chloroformu z metanolem (2:1). które zmniejszają szybkość inicjacji peroksydacji i 2) przeciwutleniacze przerywające proces lawinowy. które reagują z ROOH. 146). str. a mieszaninę metylowych estrów kwasów tłuszczowych odparowuje się na jednym końcu kolumny. powoduje przesuwanie się lotnych estrów wewnątrz kolumny. takie jak DTPA (dietylenotriaminopentaoctan) i EDTA (etylenodiaminotetraoctan). Przed użyciem tych technik lipidy ekstrahuje się z tkanek nieodwodnionych układem rozpuszczalników. Po prawej stronie ryciny przedstawiono chromatogram rozdziału cHugołańcucho-wych kwasów tłuszczowych (jako estrów metylowych). dzieiania i identyfikacji lipidów oparte na klasycznych procedurach chemicznych. która jest rozpuszczalna w lipidach. Propyiogalusan. 16-29). takie jak żel krzemionkowy lub obojętne ziarna glinki ogniotrwałej pokrytej nielotną cieczą (np. które utrudniają rozprzestrzenianie peroksydacji. Detektor Gaz PróbKa Rajestrator kreślący Ryc. butylo-wany hydroksyanizol (BHA) i butylowany hyd-roksytoluen (BHT) są przeciwutleniaczami używanymi jako dodatki (środki konserwujące) do żywności. In vivo głównymi przeciwutleniaczami przerywającymi rozprzestrzenianie są: dysmutaza ponadtlenkowa (p. być może mo czan oraz witamina E. ryc. Podobnie jak w przypadku innych rodzajów chromatografu. Naturalnie występującymi przeciwutleniaczami są witamina E (tokoferol). oraz związki chelatujące jony metali. 16-29. DO ROZDZIAŁU I IDENTYFIKACJI LIPIDÓW W MATERIALE BIOLOGICZNYM UŻYWA SIĘ METOD CHROMATOGRAFICZNYCH ■—— Obecnie metody chromatograficzne coraz częściej wypierają z użycia starsze metody roz- Chromatografia gazowo-cieczowa polega na fizycznym rozdziale ruchomej fazy gazowej przez adsorpcję na fazie stacjonarnej. która działa w fazie wodnej. argon lub hel. np. a do rozdziału poszczególnych kwasów tłuszczowych — chromatografia gazowo-cieczowa (GLC. Przeciwutleniacze zapobiegające obejmują katalazę i inne peroksydazy.LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 185 3. która działa w fazie tipidowej. Stale przepływający strumień gazu obojętnego. Zakończenie: ROCT+ ROO°->ROOR+ O. Schemat chromatografu gazowo--cieczowego. takich jak krystalizacja.

16-30). liposomy i emulsje Lipidy są na ogół nierozpuszczalne w wodzie. W ten sposób można zmierzyć swoistą radioaktywność każdego wydzielonego składnika. 16-31).3-DlacyloQllcwole 1. Rozdział głównych klas lipidów przy użyciu chromatografii cienkowarstwowej. Przyłączanie się soli kwasów żółciowych do miceli i liposomń w i tworzenie miceli mieszanych z produktami trawienia tłuszczu . że podstawową strukturą błon biologicznych jest podwójna warstwa takich polarnych lipidów (p. Na drodze strumienia gazu można umieścić. Po oziębieniu na „aktywowaną" płytkę nakrapia się mieszaninę lipidów rozpuszczonych we właściwym rozpuszczalniku. AMFIPAT YCZNE LIPIDY SAMOORIENTUJĄ SIĘ NA GRANICY OLEJ : WODA Tworzą one błony. płytki ogrzewa się w cieplarce w standar dowej temperaturze przez standardowy czas. sfingolipidy.186 / ROZDZIAŁ 16 gazowej do fazy stacjonarnej. zanurza się w odpowiedniej mieszaninie rozpuszczalników i pozostawia w zamkniętym naczyniu do czasu. fosfolipidy. Powierzchnia pod każ dym pikiem jest proporcjonalna do stężenia poszczególnego składnika mieszaniny. czyli rozpuszczalna w wodzie. albo po reakcji z parami jodu (ryc. Poszczególne estry kwasów tłuszczowych. Jednakże kwasy tłuszczowe. Uważa się. wykrywa się metodami fizycznymi lub chemicznymi i zapisuje automatycznie w postaci pików ukazujących się w różnym czasie w zależności od siły. oprócz detektora masy. zwykle żelu krzemionkowego. Właściwym układem rozpuszczalników dla powyższego rozdziału była mieszanina heksan : eter etylowy : kwas mrówkowy w stosunku objętościowym 80:20:2. wydostające się z kolumny. przeprowadza się na płytkach szklanych pokrytych cienką warstwą adsorbentu. Po osuszeniu adsorbentu. która pozwala używać bardzo małych ilości mieszaniny do rozdziału. Ga2y silniej przyciągane przez fazę stacjonarną wolniej przesuwają się w kolumnie i dlatego znajdą się na końcu kolumny później od gazów przyciąga nych stosunkowo słabiej. Tego rodzaju cząsteczki określa się jako amtlpatyczne (ryc. Dlatego część cząsteczki jest hydrofobowa. również detektor mierzący radioaktywność. że kolumny chromatograficzne mogą być używane wielokrotnie. Ustawiają się one na granicy faz woda: olej w ten sposób. a następnie ogrzewając) lub przez fiuorescencję (z dichlorofluoresceiną). w mniejszym stopniu. czyli nierozpuszczalna w wodzie. kwasy żółciowe i. 16-30. z jaką poszczególne estry kwasów tłuszczowych są zatrzymywane przez fazę stacjonarną (ryc. a inna część jest hydrnfilowa. najbliższy miejsca naniesienia próbki. Identyfikację każdego składnika przeprowadza się przez porównanie z wzorcowym chiomatogra-mem standardowej mieszaniny o znanym składzie. Po odparowaniu rozpuszczalnika brzeg płytki. a niepolarne w fazie olejowej. że ich grupy polarne znajdują się w fazie wodnej. Za pomocą tej techniki wykazano w tłuszczach naturalnych obecność wielu dotychczas niewykrytych różnych kwasów tłuszczowych. rozdz. aż czoło rozpuszczalnika znajdzie się blisko górnego brzegu płytki. Chromatografię cienko warstwową (TLC) Estry cholesterolu Czoło rozpuszczalnika Trlacylogllcerole m ii 5P Kwasy HUSZCZOWB (wolne) Cholesterol 1. 16-29). cholesterol zawierają grupy polarne. Zaletą chromatografii gazówo-cieczowej jest jej niezwykła czułość. Lipidy polarne znajdujące się w środowisku wodnym w stężeniu krytycznym tworzą micele. gdyż przeważają w ich cząsteczkach grupy nie-polarne (węglowodory).2-DlacyloBH08role Monoacytogjlcerole Fosfo lipidy Miejsce naniesienia Ryc. micele. Płytkę osusza się i miejsce rozdzielonych substancji ustala się przez „zwęglenie" (spryskując powierzchnię płytki kwasem siarkowym. a także to. 42).

1985. mogą być one użyteczne klinicznie jako przenośniki leków w krwiobiegu. takie jak lipidy polarne (np. Vance DE. 1982. 16-31). które tworzą warstwę powierzchniową oddzielającą główną masę fazy niepolarnej od fazy wodnej (ryc. Benjamin/Cummings. Cotgreave 1A et al: Host biochemical defence mechanisms against prooxidants. czyli laza nlepoarna E Faza wodna uouuoo Faza wodna PODWÓJNA WAHSTWA LIPIDOWA EMULSJA OLEJU W WOOZIE D Faza nie po I ar na Fala wodna Przedzi ał wodny Podwójna warstwa llpldowa LiPOSOM (WIELOWARSTWOWY) Ryc . 16 -31 . trafiając do odpowiednich narządów. powstającymi zwykle z lipidów niepolar-nych znajdujących się w środowisku wodnym. Davenport JB: Biochemistry and Methodołogy of Lipids. lecytyna). Emulsje są cząstkami dużo większymi. zwłaszcza gdy połączy się je ze swoistymi tkankowo przeciwciałami. Elsevier. mi celi. Potencjalnie. 2nd ed.Olej*. Annu Rev Pharmacol Toxicol 1988. 1980. Wiley. 3rd ed. Ansell GB (editors): Phospholipids. czyli hydrofobowe Faza wodna Faza wodna OOOOOO L1POSOM (JEDNOWARSTWOWY) .23:197. Są one stabilizowane przez środki emulgujące. Harwood JL. 1986. Padley FB: The Lipid Handbook. Gurr AI. Chapraan & Hali. PIŚMIENNICTWO Christie WW: LipidAnalysis. np.28:189. Gunscone FD. Próg Lipid Res 1985. 1982. Liposomy są utworzone z podwójnej warstwy lipidowej. 1971. James AT: Lipid Biochemistry: An Introduclion. Vance JE {editors}: Biochemistry of Lipids and Membranes. Wiiey.LIPIDY O ZNA CZENiU FIZJOLOGICZNYM / 187 LIPID AMFIPATYCZNY A Grupy polarne. fosf oli pi dów. em ul sji i li posom ów z li pi dów am ft pat ycznych. . otaczającej część środowiska wodnego. Johnson AR. P ow st aw ani e bł on li pi dow ych. Hawthorne JN. _____________________________________ ułatwia wchłanianie lipidów z jelita. Pergamon Press. Liposomy można otrzymać działając ultradźwiękami na amfipatyczne lipidy w środowisku wodnym. Frankel EN: Chemistry of free radical and singlet oxidation of lipids. czyli hydrofitowa Grupy nie polarna.

Energia działają . lecz także próbuje zrozumieć współzależności między nimi oraz mechanizmy.17 WPROWADZENIE Losy składników diety po strawieniu i absorpcji składają się na przemiany pośrednie. Szlaki metaboliczne dzieli się na 3 kategorie (ryc. Szlaki kataboliczne uwalniają energię swobodną w formie równoważników redukujących (2H) lub fosforanu bogBioenergetyczn ego (~ P). Szlaki anaboliczne prowadzące syntezy związków tworzących strukturę ciała i warsztat metaboliczny. które uwalniają energię swobodną zwykle w postaci fosforanu bogato-energetycznego lub równoważników redukujących. węglowodany. Białka. ta warunkuje przebieg szlaków a na bo licznych. 17-1. cykl kwasu cytrynowego. PhD. łańcuch oddechowy i fosforylacja oksydacyjna.3 główne kategorie szlaków meta bo licznych. Cząsteczki Trawienie pokarmu Cząsteczki prostsze Wchłanianie Szlaki amfl bo Heine Inne procesy endoerglczne Ryc. lipidy. Szlaki amfiboliczne mają więcej niż jedną funkcję i biegną na „skrzyżowaniu dróg" metabolicznych. Szlaki kataboliczne dotyczą procesów oksydacyjnych. 17-1): 1. napę dzająca te procesy. 2. które regulują przepływ metabolitów przez te szlaki. kwasy nukleinowe Itp. która usiłuje nie tylko opisać szlaki metaboliczne indywidualnych cząsteczek. Takim szlakiem Zarys przemian pośrednich Peter A. DSc jest synteza białek. 3. działając jako łączniki między ciągami anabolicznymi i katabo licznym. np. Energia swobodna. Mayes. pochodzi z drugiej kategorii szlaków. Szlaki amfiboliczne jako łączniki między szlakami 2 pozostałych kategorii. np. Stanowią więc one szeroką dziedzinę.

braku enzymu lub nieprawidłowego wydzielania hormonu. Ogólny schemat metabolizmu węglowodanów i jego główne produkty końcowe. PODSTAWOWE SZLAKI METABOLICZNE PRZETWARZAJĄ GŁÓWNE PRODUKTY TRAWIENIA Podstawowy typ metabolizmu w tkankach jest warunkowany rodzajem diety. wynikającej z nieprawidłowego metabolizmu (choroby metaboliczne).' Acytoglteerol Trlozofosforany Mleczan ^ ------. Prawidłowa przemiana obejmuje zmiany metabolizmu i jego adaptację w okresach głodzenia. . niedoborów żywieniowych. Gl u kozotosfora ny Cykl pentnzof osf oran owy s (3 -------. Ssaki.». wysiłku. Ważnym przykładem choroby. Ryc. jest cukrzyca. ciąży i laktacji. takie jak człowiek. muszą przetwarzać wchłaniane w przewodzie pokarmowym produkty trawie- Pokarmy Glukoza Glikogen 3CO.ZARYS PRZEMIAN POŚREDNICH / 189 ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Znajomość metabolizmu zdrowego zwierzęcia jest warunkiem wstępnym do pełnego zrozumienia wielu stanów chorobowych. 17-2.Rybozofosforan Kwasy tłuszczowe Cholesterol Plrogronian. Zaburzenia metabolizmu mogą być wynikiem np.

17-4.hydroksymaślan aceton Białka pokarmów Białka tkankowe Aminokwasy TFWNSAMINACJA I Nisbialkowe pochodne azotowe 2CO. Ogólny schemat metabo lizmu kwasów tłuszczo wych i jego główne pro dukty ko ńco we. 17-3.190 / ROZDZIA Ł 17 Trlacyloglicerol (tłuszcz) Steroidy Cholesterol Cti oieslerologeneza Ketogeneza Pokarmy Związki ketonowe Ryc. . Ogólny schemat przemiany aminokwasów i jej główne produkty ko ńco we. Ryc. Związki ketonowe to acetooctan. 3.

Pirogro-nian i metabolity pośrednie cyklu kwasu cytrynowego dostarczają szkieletów węglowych do syntezy aminokwasów. lipidów i białek. które w pew nych warunkach (np. Cykl jest dostawcą równoważników redukujących (2H) do biosyntezy np. 17-4) Aminokwasy są konieczne do biosyntezy białka. ryc. są również dostarczane z pokarmem. w głodzeniu) staje się ważnym źródłem energii. macierzysty związek ketonowy*. czyli aminokwasy endogenne. które mogą zużywać tlen (aerobowe). ale końcowym produktem jest wtedy tylko mleczan. wytwarzany w procesie jł-oksydacji. Tak jak w przypadku acetylo-CoA po chodzącego z przemiany węglowodanów. Niektóre z nich muszą być obowiązko wo doprowadzone z pożywieniem (aminokwasy niezbędne lub egzogenne).ryc. jak i w cyklu kwasu cytrynowego. 17-2) Glukoza jest metabolizowana we wszystkich komórkach ssaków w procesie glikolizy do pirogronianu i mleczanu. Glukoza jest więc główną cząsteczką energetyczną wielu tkanek. ryc. ponieważ tkanki są niezdolne do ich syntezy. Uczestniczy ona (i pewne jej metabolity) również w innych procesach. . Głównie są to (odpowiednio): glukoza. Fosfotriozy uczestniczą w tworzeniu glicerolo-wej części acylogliceroli (tłuszczu).17-3) Źródłem dlugołańcuchowych kwasów tłuszczowych jest albo synteza de novo z acetylo-CoA pochodzącego z przemiany węglowodanów. propionowego. lecz także P-hydroksymaślan. wykorzystującym azot aminowy z występujących w nadmiarze innych aminokwasów. Zwią zki ketonowe rozpuszczalne w wodzie są alter natywnym paliwem tkankowym. ale mogą być także wytwarzane w organizmie z węglowych związków pośrednich w procesie transaminacji. W tkankach kwasy tłuszczowe mogą zostać utlenione do acetylo--CoA (fi-oksydacja) lub ulec estryfikacji do acylogliceroli. zwłaszcza w mięśniach szkieletowych i w wątrobie. 3. 17-3 i 17-4). ma kilka ważnych przeznaczeń: 1. Glikoliza może przebiegać w nieobecności tlenu (anaero-bowo). dostarczając znacznych ilości energii zaró wno w procesie p-oksydacji. W wątrobie jest z nich wytwarzany acetooctan. 2. który ulega następnie całkowitemu utlenieniu w cyklu kwasu cytrynowego (p. Wszystkie produkty trawie nia są przetwarzane we właściwych szlakach metabolicznych do wspólnego produktu — ace-tylo-CoA. wykorzystanej do syntezy ATP w procesie zwanym fosforylacją oksydacyjną (p. a tkanki tych zwierząt są przygotowane metabolicznie do zużycia niższych kwasów tłuszczowych jako zasadniczych substratów. 2. a acetylo-CoA jest jednostką budującą długołaricuchowe kwasy tłuszczowe i cholesterol będący z kolei prekursorem wszystkich steroidów syntetyzowanych w organizmie. Pozostałe. Acetylo-CoA. 4. wyd. a mianowicie: i. ryc. albo lipidy z pokarmów. 18-2).). kwasów tłuszczowych — oraz jest źródłem rybozy koniecznej w procesach syntez nukleotydów i kwasów nukleinowych.ZARYS PRZEMIAN POŚREDNICH / 191 nia pokarmów — węglowodanów. U przeżuwaczy (i w mniejszym stopniu u innych trawożernych) błonnik diety ulega trawieniu przez symbiotyczne mikroorganizmy do niższych kwasów tłuszczowych (octowego. Metabolizm większości aminokwasów wymaga transaminacji (p. W przemianie do jej zapasowego polimeru — glikogenu. masłowego). 3. który z kolei może 'wejść do cyklu kwasu cytrynowego. Po deaminacji aminokwasów nadmiar azotu aminowego jest usuwany jako * Jako związki ketonowe należy rozumieć nie tylko związki zawierające grupę ketonową (acetooctan. Tkanki. Metabolizm lipidów dotyczy głównie kwasów tłuszczowych i cholesterolu (p. Metabolizm węglowodanów dotyczy głównie glukozy (p. ulega cał kowitemu utlenieniu do CO2 i H2 O w cyklu kwasu cytrynowego. ulegając całkowitemu utlenieniu do CO 3 i H2 O z uwolnieniem znacznej ilości energii swobodnej. kwasy tłuszczowe z glicerolem oraz aminokwasy. W cyklu pen-tozofosforano wy III. które w postaci triacylogliceroli (tłuszcz) stanowią główną rezerwę energetyczną organizmu. W tyrn sensie określenie „związki ketonowe" pokrywa się z treścią określenia angielskiego „ketonc bodies" — ciała ketonowe (przyp. są zdolne do metabolizowania pirogronianu do acetylo-CoA. aceton). Aby wejść do tego szlaku glukoza musi ulec fosforylacji. 14-1 oraz 17-2. Są one źródłem atomów węgla dla chole sterolu i innych steroidów. który bierze początek od metabolitu pośredniego glikolizy. ryc. Kwasy tłuszczowe są bar dzo wydajnym tkankowym źródłem energetycz nym.

2) wykorzystane do syntezy glukozy (glukoneogeneza) lub 3) ulegają przemianie w związki ketonowe.192 / ROZDZIAŁ 17 mocznik. wątroba uwalniają ze zmagazynowanego gliko-genu (glikogenoliza) lub. glicerol i aminokwasy. pirymi-dyn i hormonów. w glukozę (glukoneogeneza). w celu uzupełnienia stężenia glukozy we krwi. ponieważ po wniknięciu do komórki ulega natychmiast fosforylacji. puryn. wraz z nerką. Na poziomie subkomórkowym — każda struktura subkomórkowa (np. Podstawową funkcją metaboliczną wątroby jest regulowanie stężenia większości metabolitów we krwi. aminokwasy są również prekursorami wielu innych ważnych związków. Szlaki metaboliczne mogą być badane na różnych poziomach organizacji Dotąd patrzyliśmy na metabolizm zachodzący w całym organizmie. To gwarantuje. przekształca metabolity niecukrowe. Umiejscowienie szlaków metabolicznych i ich integrację ustala się za pomocą badań na niższych poziomach organizacji. ^ fosforan o^yk. 17-5). a mianowicie: 1. Poza niezbędnym udziałem w syntezie białka. które tworzą część subkomórkowego zestawu szlaków metabolicznych. zwłaszcza glukozy i aminokwasów. takie jak mleczan. ■

.''. W przypadku glukozy odbywa się to przez wychwytywanie nadmiaru glukozy i przekształcanie jej w glikogen (gUkogenogeneza) lub w tłuszcz (lipogencza). ____ ___ . Utrzymanie właściwego stężenia anina itn. takich jak adrenalina lub tyroksyna. np. mito-chondrium) lub kompartment komórki (np. Na poziomie tkanki i narządu — określa się rodzaj substratów wchodzących i metabolitów opuszczających tkanki lub narządy i podaje ogólny opis ich przemian. że zarówno te metabolity jak i inne rozpuszczalne w wodzie produkty trawienia są początkowo kierowane do wątroby (ryc.-j Sllkogen ^Sll koW/// 5 S^ JELITO CIENKIE Ryc. '#. Uwaga: w mięśniu wolna glukoza występuje w niewielkich stężeniach. Transport i los głównych substratów i metabolitów wę glowodanowych i amtnofcwasowych. Szkielety węglowe powstające w wyniku transaminacji są: 1) utleniane do COi w cyklu kwasu cytrynowego. 17-S. Pomiędzy posiłkami. Krążenie krwi integruje metabolizm na poziomie tkanki i narządu Aminokwasy powstające w procesie trawienia białek pokarmowych oraz glukoza powstająca w wyniku trawienia węglowodanów są wchłaniane z jelita do krwi żyły wrotnej wątroby. 2. cytozol) pełni swoiste funkcje biochemiczne.

głównie w tkance tłuszczowej i w wątrobie. w odróżnieniu od glukozy i aminokwasów. i związane z tym tworzenie mocznika. uwalniając kwasy tłuszczowe. Jest on metabolizowany przez tkanki pozawątrobowe przy udziale Kpazy lipo-proteinowej. która hydrolizuje triacyloglicerol. Innym ważnym źródłem długołańcuchowych kwasów tłuszczowych jest synteza (lipogeneza) z węglowodanów. zwłaszcza przy niedoborach pokarmowych. albuminy) oraz deaminatja aminokwasów będących w nadmiarze. które po połączeniu z białkiem są wydzielane w formie lipoprotein. Są one wychwytywane przez większość tkanek (ale nie przez mózg i erytrocyty) i estryfikowane do acylogliceroli lub utleniane. które są następ nie wbudowywane do lipidów tkankowych lub utleniane jako źródło energii. 13 — Biochemia TG tłuszczo we. Do zadań wątroby należy również syntetyzowanie głównych białek osocza krwi (np.ZARYS PRZEMIA N P OŚREDNICH / 193 glukozy we krwi jest konieczne ze względu na pewne tkanki (np. 50% masy ciała. Magazynują glikogen z przeznaczeniem na źródło energii do skurczu mięśnia oraz syntetyzują białka mięśniowe z aminokwasów osocza. W następstwie jego hydrolizy (lipolizy) kwasy tłuszczowe są uwalniane do krwiobiegu jako woine kwasy tłuszczowe. LP L — lipaza lipo proteino wa. wytwarzając z niej mleczan i CO2. dla których jest ona obligatoryjnym źródłem ener gii. nie jest wychwytywany przez wątrobę. W wątrobie zachodzą 2 szlaki JELITO CIENKIE Ryc. wchodzą w skład lipoprotein. Mięśnie stanowią ok. Mięśnie szkieletowe używają glukozy jako paliwa. — lipoproteiny o bardzo malej gęstości. Z lipidów (ryc. mózg lub erytrocyty). co ułatwia ich transportowanie miedzy tkankami w środowisku wodnym — osoczu. Transport i losy głównych substratów i metabo litów liptdowych: WKT — wo lne kwasy Glukoza Kwasy ^tłuszczowe MG — mo no acyloglicero l.8. jako główne źródło energetyczne do CO2 i H^O. Triacy-loglicerol chylomikronów. początkowo do układu chłonnego. 17. Wszystkie rozpuszczalne w lipidach hydrofobowe produkty trawienia (np. przeto reprezentują znaczny zapas białek. cholesterol). V LDL ______________ . W komórkach jelitowych zachodzi resynteza lipidów. — triacylo glicero l. 17-6) po strawieniu powstają monoacyloglicerole i kwasy tłuszczowe. znanych jako ehylomik-rony. Ten ostatni jest transportowany z krwią do nerek i wydalany. który może być wykorzystany do zaopatrzenia osocza w aminokwasy. a na- stępnie do krwiobiegu. Triacyloglicerol tkanki tłuszczowej stanowi zasadniczą rezerwę energetyczną w organizmie.

większość komórek jest podporządkowana wyspecjalizowanym funkcjom różnych tkanek i zmierza do uwydatnienia pewnych szlaków metabolicznych i ograniczenia innych. Jednakże. Częściowe utlenianie wolnych kwasów thiszczowych pozwala wytwarzać związki ketonowe (ketogeneza). Na poziomie subkomórkowym: gltkoliza przebiega w cytozolu. 2-4. gdzie są wykorzystywane jako inne ważne źródło energii.:-.-\śród p I azm a tyczn a / Glicerofosforan \ G ii cero I Triacytogliceral Kwasy tłuszczowa Ryc. Białko / J ^ybosom Cykl per lożof ostoranowy / . a cykl kwasu cytrynowego w mitochondriach Główne funkcje biochemiczne składników subkomórkowych i organelli komórki przedstawiono w tab. Rycina 17-7 ilustruje zasadnicze szlaki metaboliczne. Nadwyżka triacy-loglicerolu. Wewnątrzkomórkowe umiejscowienie i integracja gjównych szlaków metabolicznych w Fosfoenolopirogronian Meczan \ wątrobowej komórce miąższowej. Ten triacylo-glicerol ulega przemianom podobnym do tych z chylomikronów. 17-7. jak i podaży wolnych kwasów tłuszczowych. 2. very Iow density lipoprotein). będąca zarówno wynikiem lipoge-nezy. jest wydzielana do krwiobiegu w postaci Kpoprotein o bardzo małej gęstości (VLDL: ang. ze specjalnym uwzględnieniem umiejscowienia we- CYTOZOL Gtikogen AA . Związki ketonowe są transportowane do tkanek pozawąl-robowych. M1TOCHONDRIUM . AA -> przemiana jednego więcej aminokwasów T Pirogronian — lub Szczawiooctan Acetyio-CoA Fumaran AA Cytrynian Sukcynylo-CoA a-Ketoglutaran AA egzogennych.Siateczka.194 / ROZDZIAŁ 17 o dodatkowym znaczeniu: 1. AA *+ — przemiana jednego lub więcej aminokwasów endogennych.

która jest wysycona substratem Można ją zidentyfikować jako reakcję nierównowagi. takie jak mleczan i pirogroniatt. np. steady state). Wyraźnie widoczna jest centralna rola mito-chondrium.ZARYS PRZEMIAN POŚREDNICH / 19S wnątrzkomórkowego oraz ich integrację w wątrobowej komórce miąższowej. Rybosomy z kolei są miejscem syntezy białka. Przykładem takiej reakcji powodującej prze pływ jest pierwsza reakcja w glikolizie katalizowana przez heksokinaze (p. ryc. które mogą wpływać na aktywność enzymatyczną. Najważniejsze w kontroli całkowitej szybkości szlaku metabolicznego są czynniki fizykochemiczne kontrolujące szybkość reakcji enzymatycznej. ładunku i rozpuszczalności przez błony oddzielające struktury subkemórkowe wymaga złożonych mechanizmów. które są wytwarzane w cytozolu. wydzielanej w postaci ciepła. rozdz. Mieszczą się w nim m. Przypomina to otwieranie i zamykanie jednokierunkowego" wentyla. np. prawdopodobnie przepływ netto będzie zachodził ze strony lewej na prawą w przypadku ciągłego dostarczania A i ciągłego usuwania D. Jest on siedliskiem krzyżujących się torów metabolicznych węglowodanów. aby ulec przemianie w szcza wio octan. 10). Wiele reakcji w szlakach metabolicznych jest „reakcjami równowagi": A «—► B «—* C <—. gdyż zwiększenie aktywności służyłoby tylko do przyspieszenia osiągnięcia stanu równowagi. Zazwyczaj w szlaku metabolicznym jedna albo więcej reakcji zawsze jest w stanie nierównowagi. Enzymy katalizujące reakcje w warunkach nierównowagi występują zwykle w mniejszych stężeniach i podlegają innym mechanizmom kontroli. cykl pen-tozo fosforan owy i synteza kwasów tłuszczowych. mają niewielkie znaczenie regulacyjne u kręgowców stałocieplnych ze względu na stałą wartość tych parametrów. W cytozolu zachodzą: glikohza. Należy podkreślić. enzymy cyklu kwasu cytrynowego. Reakcją powodującą przepływ jest ta pierwsza reakcja w ciągu. Reakcje. że w glukoneogenezie nawet substancje. a pozostałe w następnych rozdziałach. Natomiast temperatura i pH. W reakcjach tych stężenia reagentów są dalekie od stanu równowagi.in. Taki szlak mógłby funkcjonować. w warunkach stanu stacjonarnego (ang. Błony siateczki śródplazmatycznej zawierają układ enzymatyczny katalizujący biosyntezę acylogliceroli. 14). W wyniku dążenia do osiągnięcia stanu równowagi powstają duże straty energii swobodnej. Należy zdać sobie sprawę. które zachodzą w stanie nierównowagi nadają kierunek szlakom metabolicznym i są potencjalnymi punktami ich kontroli W reakcji zachodzącej w stanie równowagi szybkości reakcji w obydwu kierunkach są jednakowe i dlatego nie obserwuje się żadnego przepływu w jakimkolwiek kierunku. która nie może być ponownie wykorzystana. ale przy braku kontroli szlak wyczerpuje się sam. łańcucha oddechowego z syntazą ATP. 19-2). lipidów i aminokwasów. 56]). że tego typu reakcja jest zasadniczo nieodwracalna. stężenie substratu (p. (Jednak należy zwrócić uwagę na zmiany pH w przewodzie pokarmowym i ich wpływ na trawienie [p. nim zostaną przekształcone w glukozę. w której K^ enzymu jest znacznie mniejsza od fizjologicznego stężenia substratu. stwarzając możliwość kontroli przepływu netto. muszą wejść do mitochondrium. Dodatkowo jest on punktem zbiorczym dla powstających pod czas transaminacji szkieletów węglowych ami nokwasów przekazywanych następnie do procesu syntezy aminokwasów endogennych. rozdz. Niektóre z nich przedstawiono przy opisie błony mitochondrialnej (p. D In vivo. P-oksydacji kwasów tłuszczowych i ketogenezy. że transport metabolitów o różnej wielkości. PRZEPŁYW METABOLITÓW W SZLAKACH METABOLICZNYCH MUSI BYĆ REGULOWANY W SPOSÓB ZHARMONIZOWANY Regulacja całkowitego przepływu metabolitów przez szlak metaboliczny sprowadza się często do kontroli tylko jednej lub prawdopo dobnie dwóch kluczowych reakcji ciągu. czynniki. . katalizowanych przez „enzymy regulatorowe".: Ciepło Reakcja nierównowagi Taki szlak ma kierunek i zachodzi w nim przepływ metabolitów. rozdz. ale kontrola przepływu przez regulację aktywności enzymu nie byłaby tu celowa. Powoduje to.

© — represja biosyntezy mRNA. Przepływ może być również warunkowany przez sprawność usuwania koń cowego produktu D i dostępność kosubstratu lub kofaktorów oznaczonych na rycinie jako Xi Y. Jednym z nich jest kowalenNieaktywny enzym. która dostarcza wolne kwasy tłuszczowe. a zależy od dostarczania go z krwi. 20-1). B. D. ryc. oraz druga. Często końcowy produkt szlaku biosyntezy hamuje aktywność enzymu katalizującego pierwszą reakcję tego szlaku. feed--back) albo przez sprzężenie ku przodowi (ang. C. ® — zmiana szybkości translacji mRNA na poziomie rybosomu. © — indukcja biosyntezy mRNA. w którym reakcje A <-> B i C «-» D zachodzą w stanie równowagi. dlugołańcuchowe kwasy tłuszczowe hamują karboksylazę acetylo-CoA. Liczby w kółkach wskazują możliwe miejsca działania hormonów. które wytwarzają i uwalniają substraty do krwi. 27-8). Mechanizmy kontroli reakcji enzymatycznych. która dostarcza giukozę do krwi. a B -* C jest reakcją „nierównowagi". CD—zmiany przepuszczalności błony. 17-8.196 / ROZDZIAŁ 17 MECHANIZMY ALLOSTERYCZNY I HORMONALNY MAJĄ DUŻE ZNACZENIE W METABOLICZNEJ KONTROLI REAKCJI ENZYMATYCZNYCH Na rycinie 17-8 przedstawiono hipotetyczny szlak metaboliczny A. Ca* /kalmod ulina-Bt ona komórkowa + 0 [Enzym. katalizowana przez lipazę wrażliwą na hormony (p. Enzymy katalizujące reakcje nierównowagi są często białkami allosterycznymi podiegający-mi kontroli przez efektory ailosteryczne szybko działające przez sprzężenie zwrotne (ang. ryc. To zależy również od zdolności substratu A do przenikania przez błonę komórkową. feed-forward) (p. ____________________________________ . © — przemiana postaci nieaktywnej w postać aktywną enzymu. co z kolei zależy od spożycia odpowiedniego pokarmu lub od pewnych kluczowych reakcji. 44). rozdz. np. Przepływ w tym szlaku może być regulowany przez dostępność substratu A. rozdz. Są znane różne mechanizmy działania hormonów (p. Inne mechanizmy kontroli zależą od działania hormonów reagujących na potrzeby całego organizmu. Przykładem tego są 2 reakcje powodujące przepływ — jedna katalizowana przez fosforylazę w wątrobie (p.] © (Y) •cAMP Aktywny Inhibicja ailosteryezna przez ujemne Aktywacja ailosteryezna sprzężenie zwrotne przez dodatnie sprzężenie ku przodowi Ryb osom a I na biosynteza nowego białka enzymatycznego lub © Jądrowa biosynteza Indukcja mHNA Represja Ryc. 10).

PIŚMIENNICTWO Cohen P: Control ofEnzyme Actinty. WiJey. Hormony mogą działać jako induktory lub represory syntezy mRNA w jądrze komórkowym lub jako stymulatory translacji w procesie syntezy białka na poziomie rybosomów (p. nie jest to zmiana szybka. 1973. ryc. Synteza enzymów kontrolujących szybkość szlaku może być regulowana hormonalnie. Chapman & Hal). jak w enzymach szlaku degradacji (np. 1983. fosforylaza a). Jest ona szybka i często zachodzi za pośrednictwem drugiego posłańca — cAMP. synteza i rozpad glikogenu (ryc. Te enzymy reagują na inne sygnał y metaboliczne. 20-1). 41 i 44). jest to. Jęcz jest częstą reakcją na zmianę odżywiania. . Van de Werve G (editors): Short-Term Regulation of Liver Metabolism. glikogenowa syntaza a). który z kolei powoduje przekształcenie enzymu nieaktywnego w enzym aktywny. Zwykie w grę wchodzą 2 całkowicie oddzielne ciągi. Newsholme EA. która ułatwia kontrolę metabolizmu. 2nd ed. Crabtree B: Flus-generating and regulatory steps in metabolic control. lub przez swoistą fosfatazę. 1981. 19-6) lub kinaza białek kontrolowana przez Ca2+/kalmodulinę (np. Elsevier/North Holland. Start C: Regulation in Metabolism. 20-6). Ponieważ dotyczy to syntezy nowego białka. Trends Bio- hm Newsholme EA. ryc. jak w enzymach procesów syntez (np. p. To przekształcenie jest przeprowadzane albo przez kinazę białek cAMP -zależną. kinaza fosforylazy. że szlak degradacji sub-stratu nie jest prostym odwróceniem syntezy. dehydrogenaza pirogro-nianowa. np. rozdz. Znamienną cechą. Niektóre enzymy regulatorowe mogą być fosforylowane bez pośrednictwa cAMP i zależnej od cAMP kinazy białek. Hue L. Aktywną formą enzymu może być albo jego cząsteczka ufosforylowana. która defosforyluje enzym. z których każdy podlega oddzielnej regulacji. takie jak stosunek [ATP]/[ADP] (np.ZARYS PRZEMIAN POŚREDNICH / 197 cyjna modyfikacja enzymu przez fosforylację lub defosforylację jego cząsteczki. która fosforyzuje enzym. albo cząsteczka defosforylowana.

CYKL KWASU CYTRYNOWEGO DOSTARCZA SUBSTRATU DLA ŁAŃCUCHA ODDECHOWEGO Istotą cyklu jest połączenie czas teczki *acety-lo-CoĄ z 4-węglowym dikarboksylowym kwasem szczawiooctowym. w wyniku których reszty acetylowe ulegają katabolizmowi z uwolnieniem równoważników wodoro wych. czego wynikiem jest powstanie 6-węglowego kwasu trikarboksy(owe go — cytrynianu. Reszty acetylowe występują w formie acetylo-CoA (CH3-CO-S-CoA.18 WPROWADZENIE Cykl kwasu cytrynowego. Następuje po tym ciąg reakcji. Mayes. jak ma to miejsce w ostrym zapaleniu lub marskości wątroby. to jedynym narządem.do acetylo-CoA lub związków po-. Wynika to z faktu. świadczącym o życiowym znaczeniu cyklu kwasu cytrynowego. AoatykJ-CoA Co-A ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Zasadnicza rola cyklu kwasu cytrynowego polega na działaniu jako wspólny szlak końcowy utleniania węglowodanów. Katabolizm acetylo-CoA Peter A. jest wątroba. cykl kwasów trikarboksylowych) jest ciągiem reakcji zachodzących w mitochondriach. kwasy tłuszczowe oraz niektóre aminokwasy są tneta-bolizowane . DSc Cykl kwasu cytrynowego (cykl Krebsa. Jednym ze składników CoA jest wita mina . w czasie których odłączają się 2 cząsteczki CO2 i odtwarza się szczawiooctan (ryc. 18-1).. Cykl kwasu cytryno wego. deami-nacji T lipogenezie. .Średnich cyklu. jest fakt. że u ludzi odkryto bardzo niewiele genetycznie uwarun- Szczawiooctan Cytrynian (CJ Ryc. Utlenieniu tych ostatnich towarzyszy uwolnienie przeważającej części energii swobo dnej zawartej w spalanych substratach. Pośrednim dowodem. tego typu nieprawidłowości są przypuszczalnie nie do pogodzenia z prawidłowym rozwojem organizmu. lipidów i białek.. ponieważ tylko niewielkie jego ilości są konieczne do ułatwienia przemiany znacznej liczby jednostek acetylowych w CO2. Stącfteż uwidaczniają się głębokie następstwa wówczas. Katalityczna rola szczawiooctanu. Szcza-wiooctan spełnia tu właściwie funkcję katalitycz ną. Cykl odgrywa również istotną rolę w jlukoneogenezie. aktywny octan). estru koen zymu A. w którym wszystkie te procesy zachodzą w znaczącym stopniu. PhD. że glukoza. tran sam i nacji. Chociaż niektóre z tych procesów zachodzą w wielu tkankach. 18-1. znaczna liczba komórek wątrobowych jest uszkodzonych lub zastąpionych tkanką łączną. kowanych nieprawidłowości enzymów cyklu. kwas pantotenowy. gdy np.

Każdy obrót cyklu generuje 11 ~ ® pnez fosfory I a cjf oksydacyjną oraz 1. lipidów i aminokwasów. Późniejsze utlenienie 2H w łańcuchu oddechowym jest sprzężone z fosforylacją AD P do ATP. ulegając utlenieniu do ĆO Z z jednoczesnym uwolnieniem równo ważników redukujących (2H). również rozdz. W wyniku działania w cyklu swoistych dehydrogenaz podczas utleniania acetylo-CoA powstają równoważniki re- dukujące w postaci wodpru lub elektron ów^Ta . 18-2. Ten aerobowy proces wymaga tlenu. Cykl kwasu cytryno wego: głó wny szlak katabo lizmu acetylo -CoA w organizmach aero bo wych. produkt katabolizmu węglo wodanów.wraz z H2 O. staje się dostępna. 14). uwalnianej podczas utleniania węglowodanów. Bursztynlan NAD 2H Sukcynylo-CoA lCA Fosforylacja ' oksydacyjna Łańcuch i ----.CoA. białek i lipidów. 18-2.CYK L KWASU CYTRYNOWE GO / 199 Cykl kwasu cytrynowego jest integralni} częścią procesu. A cetylg. wcho dzi do cyklu. w wyniku którego przeważająca cześć energii swobodnej.— ® przez fosforylację substratową (konwer sję sukcynylo -CoA do bursztynianu) J_________________________________________________________________________________________ Białka Lipidy . równoważniki redukujące wchodzą patem do łańcucha oddechowego. jako ostatecznego utleniacza równoważników redukujących. anoksja) Węglowodany Flawoproteina Cytoctirom Fosforan bogat o energetyczny Ryc.? txl<techowy Anaarobloza (htpoksja. gdzie w procesie fps-forylacji oksydacyjnej są wytwarzane duże ilości ATP <ryc. p.

Ten ostatni hamuje akonitazę. Enzymy cyklu kwasu cytrynowego znajdują sic~w macierzy mitochondrialnej albo w formie wolnej. jeden z nich znajduje się ? (Irilgi W rytmniii. 7i Cytrynian Cw-akonitan .0 -> -> Cytrynian+ Co-A Reakcja jest wrażliwa na fluorooctan. Enzym zawsze działa na tę część cząsteczki cytrynianu.. która pochodzi ze szczawiooctanu. Fakt ten był zaskakujący.jt)j Wydaje się. MożJiwe. Pozostałe 2 enzymy są swoiste względem NADP+. —> *—* zachodzi w 2 etapach :_dehydratacji do Szczawiobursztyńian <—► (związany z enzymem) ds-akonitanu pozostającego w^pbłączeniu ż en~ + i—>tx-Ketoglutaran + COa+ NADH + H zymem i ponownej rehydratacji do izocytrynia-nu. śledząc losy znakowanego acety-lo-CoA w cyklu kwasu cytrynowego przedstawionego na ryc. Ważnym składnikiem tej reakcji jest Mnz+ (lub Mg?. 19-5) — oba substraty są a-ketokwasami. co zapewnia przebieg reakcji do końca. ryc. że 2 grupy — CH2COOH nie są przestrzennie identyczne w odniesieniu do grup —OH i —COOH. REAKCJE CYKLU KWASU CYTRYNOWEGO UWALNIAJĄ RÓWNOWAŻNIKI REDUKUJĄCE I COa (p. :-Ketoglutaran + NAD* + Co-A -» -* + Sukcynylo-CoA + COa + NADH + H . Izocytrynian przy udziale dehydrogenazy izo-cytrynianowej ulega odwodornieniu i powstaje szczawiobursztyńian.odpowiednie enzymy łańcucha oddechowego. Następstwa asymetrycznego działania akonitazy można ocenić. następuje jiyjlroliza wiązania tioestrowego CoA połączona ze znaczną utratą energii swobodnej w po staci ciepła. swoista względem NAD". 18-3. tworząc fluorocytryman. znajduje się tylko w chondriach.s_zczawk>bur-sztynian pozostaje związany z enzymem jako związek pośredni w ogólnej reakcji. Towstały a-ketogtutaran ulega dekarbo ksylacji oksydacyjnej w sposób analogiczny do dekar-boksylacji oksydacyjnej pirogronianu (p. TTtWia- Cytrynian ulega przekształceniu w nie izocytrynianu zwią zane z łańcuchem od izocyi-rynian pr2ez enzym akonitazę (hydrataza dechowym odbywa się niemaJ wyłącznie przy akoni-tanowa). że.— jf fzocytryniarc związany z enzymemj * Z okólnika nr 200 Komitetu Wydawców Bio-chcmical Joumals Recommendations (]975): „Zgodnie ze standardową konwencją biochemiczną końcówka -an (np. Wyniki doświadczeń z użyciem związków pośrednich znakowanych węglem lłC wskazują. Okazało się (gdy cząsteczkę rozpatruje się w 3 wymiarach). że akonitaza reaguje z cytrynianem w sposób asymetryczny. Acetylo-CoA+Szczawiooctan+H. w której powstaje cytrylo-CoA. która zawiera żelazo. Po reakcji kondensacji. ryc. który w formie fluoroacetylo-CoA kondensuje ze szczawiooctanem. że CŁs-akoni-tan nie jest koniecznym związkiem pośrednim miedzy cytrynianem a izocytrynianem. + Fe2 . ksylacji do a-ketoglutaranu w reakcji kąjaj^o-wąnej także przez dehydrogenazę izocytrynia-nową. albo przyłączone do wewnętrznej powierzchni wewnętrznej błony mitochondrialnej. Jedna. Tę samą konwencję przyjęto w tej książce dla wszystkich kwasów karboksy-1 owych. lecz w rzeczywistości stanowi boczne odgałęzienie głównego szlaku. ponieważ kwas cytrynowy wydawał się być związkiem symetrycznym.200 / ROZDZIAŁ 18 e Stąd też brak (anoksja) lub częściowy niedobór (hipoksja) O2 jest przyczyną całkowitej lub częściowej inhibicji cyklu. palmitynian) oznacza dowolną mieszaninę wolnego kwasu i jego form(y) zjonizowa-nych(ej) (w zależności od pH). powodując akumu lację cytrynianu. Znane są 3 różne dehydrogenazy izocy tryniano we. jakujop udziale enzymu zależnego od NAD+. w formie białka + żclazo-siarkowegofFeiSJT^rże^ miana ta Izocytrynian + NAD . w której nie wyszczególnia się kationów". co ułatwia przenoszenie równoważników redukujących na. umiejscowionego również w wewnętrznej błonie mitochondrialnej. 18-3) Enzym kondensujący — syntaza cy trynianowa — katalizuje inicjującą cykl kondensację acely-lo-CoA ze szczaswfloctąnem* i powstanie cyt rynianu przez utworzenie" wiązania wę-giel-węgiel między atomem węgla grupy metylowej acety]o-CoA a atomem węgla grupy kar-bonylowej szczawiooctanu.

ryc 21 -1). Stereochemi. W celu łatwiejszego śledzenia losów acetylo . Jednakże.czne aspekty cyklu kwasu cytryno wego omówił Grevrl(e (1968). ale z lej części cząsteczki cytrynianu. a dehydrogenaza bursztyn ianowa nie rozróżnia 2 grup karboksylowych. W wyniku glukoneogenezy część węgl i znakowanego szcza wtooctanu może się zna leźć w glukozie i glikogenie (p. W pierwszym obrocie cyklu le uwo lnio ne atomy nie po chodzą zacetyio.CoA w cyklu.CZANOWA C H 3 ~ C O CT NADH ł H + H Szczawlooctan J° HO — C-COO" CH5-COCT Cytrynian JAKONITAZA] Fluorocytrynian C—COO JJH-COCT Cis-a. ato my węgla ro dnika acetylo wego oznako wano na węglu kar bo ksyio wym {używając znaku [*]) i na węglu metylo wym {używając znaku [ • ] ) W jednym obrocie zostają uwo lnio ne 2 atomy węgla w postaci CO2. .CYKL KWASU CYTRYNOWEGO / 201 JABŁ. 18-3. koni tan t DEHYDROG BURSZTYNIANOWA HO-CH-COO izocytrynian DEHYDROGENAZA IZOCYTRYNIANOWA1 O-C-S-CoA Sukcynylo-CoA K-KETOGLUTARAN r p Szczawicbursztynian DEHYDROGENAZA IZOCYTRYNIANOWA DEHYDROGENAZY OC OWEJ a-Ketoglutaran DEHYDROGENAZA OWA | Ryc. stąd też w następnym obrocie cyklu uwolnieniu ulega znakowany CO^. w wyniku czego wszystkie 4 atomy węgla szczawiooctan u okazują się być znakowane po jednym obrocie cyklu. P onieważ bursztynian jest związkiem symetrycznym. po pierwszym pełnym obrocie cyklu. Cykl kwasu cytrynowego (cykl Krebsa). Na rycinie zaznaczo no miejsca hamowania (O) przez fluorocytrynian.CoA. która pochodzi ze szczawtooctanu. który bezpośrednio wszedt do cyklu. Utlenianie NADH i FADH2 w łańcuchu oddechowym umożliwia syntezę ATP w procesie fosforylacji oksydacyjnej. na tym etapie dochodzi do „przypadkowości" znakowania. malo nian i arsenin. odtworzony szczawiooctan jest już znakowany.

co enzymy mitochond-rialne o tej samej nazwie. która jest związa-na_ z wewnętrzną. Pierwszą reakcję odwodoraiejH^J^^izuje de-hydrogeriaza burszry niannwa. dając jabłezan. tioester zawierający wiązanie bogatoenergetyczne. ponieważ związek ten.^ma-ga obecności identycznych kofaktorów. przekształcone odpowiednio w GTP lub TYP. powodując nagromadzenie się su. tj. katalizowaną przez transferazę CoA sukcynylo-CoA: acetooctan (tioforaze). wraz z drugim produktem reakcji (NADH). * Powinna być również wymieniona syntaza cy-trynianowa (przyp. 214). m>. W wątrobie stwierdza się również aktywność deacylazy. nie muszą być w rzeczywistości tymi samymi białkami. która powoduje nieznaczną hydrolizę sukcynylo-CoA do bursz-tynianu i CoA. jest przemiana sukcynylo-CoA w bursztynian sprzężona z przekształceniem acetooctanu w acetoacetylo--CoA (p. Jabłezan ulega przekształcyjnej a-ketoglutaranu jest wystarczające do ceniu przez dehydrogenazę jablczanową w dodatkowego utworzenia wiązania szcza-wlooctan w reakcji wymagającej bogatoener-getycznego. ot-ke^ toglutarann. zachodzi ona jednak w kierunku szczawi o octanu. "Wj ej_wy ni kupo wstaj e sukcynylo-CoA.y kwasu cytrynowego. FAD i "CoA.wawl^4ee&eT Błony mitn^nnHpalinpj w nńrń?r \ipr\h\ nń j^ zostałych enzymów cyklu. które w reakcję przyłączenia cząsteczki wody do fumaobecności fosforanów nieorganicznych zostają ranu.w_ Występuje on dlatego. NADH (równoważnik 3~®). 35Ldalszych_przemianach bursztynian ulega odwodornicniu. Równowaga tej reakcji jest tak znacznie przesunięta na korzyść tworzenia sukcynylo-CoA. 268). [37) z L-Jabłczan + NAD + Szczawiooctan + + NADH GTP lub ITP może powstawać ATP. niektóre z enzymów. Dodanie malonianu. Bursztynian + FAD <-^> Fumaran + FADH2 Aczkolwiek równowaga tej reakcji jest znacznie przesuniętajv_stron^ jabłezanu. Fumaraza (hydrataza fumaranowa) katalizuje Reakcja ta wymaga GDP lub IDP. reakcję tę hamuje arsenin. np. str. dehydrogenaza jabłezanowa. że uwolnienie energii wody do podwójnego wiązania fumaranu swbbodnejw reakcji dekarboksylacji oksyda. Enzymy cyklu kwasu cytrynowego. które znajdują się Ś t t o j e d y n a r e a k c j a o d wo d o r . lub szczawiooc-tanu hamuje kompetycyjnie dehydrogenazę bur-sztymanową. oprócz wytwarzania obecności NAD+.: + +H GTP + ADP GDP+ ATP W tkankach po za wątrobowych reakcją alternatywną.. Tak jak w przypadku utleniania piro-gronianu (p. mazania fosforanowego na poziomie substratu.występują również poza mitochon-driarniT Łhociaż katalizują one podobne reak cje.202 / ROZDZIAŁ 18 Reakcja katalizowana przez kompleks dehyd-rogenazy a-ketoglu tara nowej £akże__». fumaraza katalizuje przyłączenie j:jem£ató. Dane uzyskane z doświadczeń z izotopami wykazały. że należy ją uważać za fizjologicznie jednokierunkową. Wynikiem odwodornienia jest powstanie fumaranu. w której następuje bezpośrednie przeniesienie wodoru z substratu na flawoproteinę bez udziału NAD + Enzym zawiera FAD i białko żelazo siarkowe (Fe:S). Ijponianu.jowierzchnia:. Przy udziale kioaz^^lifos^ fonukleozydowej (p. difos-fotiaminy. z wyjątkiem dehydrogena^a-TteTo^tutara^no^eji bTJrsZ-tyaianowcj*.bstratu. powodując Sukcynylo-CoA + Pj + GDP <—• «—» Bursztynian + GTP + CoA nagromadzenie się bur-sztynianu. . po którym następuje przyłączenie cząsteczki wody oraz jeszcze jedno odwo-dornienie prowadzące do odtworzenia szcza-wiooctanu.w konfiguracji trans. W następnym etapie cyklu sukcynylo-CoA jpstaje przekształcony w bursztyniań pr7«z enzym tiokinazę bursztyn Janową (syntetazę suk-cynylo-CoA). W Fumaran + HaO <—> L-Jabłezan cyklu kwasu cytrynowego jest to jedyny przypadek powstawania bogatoenergetyczncgo Oprócz swoistości dla L-izomeru jabłezanu. str. str. jest ciągle usuwany w następnych reakcjach. że enzym jest stereo-specyficzny względem atomów wodoru w położeniu trans na węglach metylenowych bursz-tynianu. NAD+.

kofaktor w kompleksie dehydrotzcnazy «-keto-glutarano.-powstaje na poziomie samego cyklu (tj. a inne szlaki wywodzą się z tego cyklu.). Wytwarzanie ATP przez cykl kwasu cytrynowego __________ — . str. takich jak acetylo-CoA i sukcynylo-CoA. 3) tiamina (witamina B. gdyż przenosi swą siłę redukcyjną na CoQ. są potencjalnie g! ukogennc. T8-4). jak i w procesach syntez. jak: glukoneogcneza^ trans-aminacja. Podczas wędrówki w łańcuchu.. ryc. Dotyczy to takich procesów. JDalsze bogatoenc rgety czne wiązanie fosforanowe. ' - Tabela 18-1.-----------------Enzym katalizujący reakcję Dehydrogenaza izocytrynianowa Kompleks dehydrogenazy 3-ketoglutaranowej Tiokinaza bursztyn janowa Dehydrogenaza bursztynianowa Sposób wytwarzania ~P Utlenianie NADH włańcuchu oddechowym Utlenianie MADH wtańcuchu oddechowym Fosforylacja substratowa Utlenianie FADH2 w łańcuchu oddechowym Utlenianie NADH w łańcuchu oddechowym Zysk Liczba utworzonych cząsteczek ATP 3 3 1 2 Dehydrogenaza ablczanowa 3 12 . tran sam i nacji i deaminacji Wszystkie ważni ejsze metabolity ryWlu. CYKL KWASU CYTRYNOWEGO ODGRYWA WĘZŁOWĄ ROLĘ METABOLICZNĄ Niektóre szlaki metaboliczne kończą się na związku pośrednim cyklu kwasu cytrynowego. 4) kwas pantotenowy. Prz^-każdym obrocie cyklu powstaje więc 12 cząsteczek ATP {tab.tłuszczowych. katalizująca reakcję dekarboksylacji szczawic:octanu do fosfoenolopirogronianu z GTP jajko źródłem fosforanu bogatoenergetycznego (ryc. Poniżej przedstawiono podsumowanie tej dwoistej roli cyklu. a zatem jest amilbolicztiy. Kluczowym enzymem. rozdz. koenzym procesu dekar boksy lacjiw" reakcji dehydrogenazy ot-ketoglutaranowej.. jak£ difosfo tiamina. deaminacja i synteza kwasów. koenzym dla 3 dehy-drogenaz cyklu: dehydrogenazy i/oe>tryniuno-wej. Natomiast FADH. umożliwiającym przejś cie z cyklu do głównego szlaku glukoneogenezy. daje tylko 2 bo^tgenerąerycznej ffi^zataTT&sfera nowe. Jak widać cykl kwasu cytrynowego odgrywa role zarówno w procesach oksydacyjnych.r-ktitoglutarano-wej i dehydrogenazy jaWczanowej. równoważniki redukujące z NADH generują 3 boga t o e ne rgety czn e wiązania fos-" foranowe powstające w procesie fostorylaćji oksydacyjnej wskutek fosforylacjf AD? do ATP (p.weji w dehydrogenazic burszty-nta nowej. 226). Te równoważniki redukujące są przenoszone do łańcucha oddechowego w wewnętrznej błonie mitochondrialnej (ryc. omijając w ten sposób pierwsze miejsce fosforylacji oksydacyjnej w łańcuchu oddechowym (p. na poziomie subs trat u) podczas przemiany sukcynylo-CoA w bursztynian. jako C2ęść koenzymu A. 14-6). 2) niacjTia w formie dinukleotydu nikotyao-a ni i do u dt ni nowego (NAD). 14). kofaktor związany z „aktywnymi" resztami kwasów karboksylo-wych. gdyż mogą zwiększyć wytwarzanie glukozy w wątrobie lub nerce. Cykl kwasu cytrynowego ma udział w giukoneogenezie. narządach zawie rających pełny zestaw enzymów niezbędnych do przeprowadzenia glukoneogenezy (p. Są to: I) ryboflawina w formie dinukleotydu flawinoadeninowego_(jFĄD).CYKL KWASU CYTRYNOWEGO / 203 KAŻDY OBRÓT CYKLU KWASU CYTRYNOWEGO UMOŻLIWIA SYNTEZĘ 12 CZĄSTECZEK ATP W_jvyniku utleniań katalizowanych przez dehydrogenazy cyklu kwasu cytrynowego. zos t aj ą wyt wo rzo n e 3 c ząs t ec zk i NAD H i 1 F. kompleksu dehydrugenazy . 18-2). od „Cytrynianu do szczawiooctanu. 18-1)! NIEKTÓRE WITAMINY ODGRYWAJĄ KLUCZOWĄ ROLĘ W CYKLU KWASU CYTRYNOWEGO Cztery rozpuszczalne witaminy kompleksu B maJ4 określone rok w funkcjonowaniu cyklu kwasu cytrynowego. jest kar boksy kiiiiizii fosfoenolopirogr omanowa.4DH2 na każdą cząsteczkę acetylo-CoA TĆataboIiźówaną w jednym obrocie cyklu.

Ponieważ reakcje te są odwracalne. treo ńma i^yptofaiir któie ulegaią" prze- . Przykładami s$ ąlą-nina. to działa on jako allo-steryczny aktywator kaiboksylazy pirogronia-nowej. 18-4. Mleczan. hydroksyprolina. Uczestnictwo cyklu kwasu cytrynowego w transaminacji i glukoneogenezie. cykl służy również jako źródło szkieletów węglowych do syntezy aminokwasów endogennych. pirogronian z alaniny.204 / ROZDZIAŁ 18 Hlstydyna Prollna Hydroksyprollna Seryna Cysta! na Trsonlna Gtloyna Mleczan )\ KARBOKSYLAZA FOSFOENO LOPIHOGRONIANOWA Fosfeanolo-plro grnnlanln "^ & . wchodzi dó^ cykl u w^wyniku przemiany w pirogronian i szczawiooctan. cysteina^glicyjia.: Asparaginian + Pirogronian *—> Szczawiooctan + Alanina Glutaminian + Pirogronian<—»a-Ket oglu taran + Alanina Reakcję tę uważa się za ważną w utrzymaniu odpowiedniego stężenia szczawiooctanu dla reakcji kondensacji z acetylo-CoA. Szczawiooctan ł GTP -» -» Fosfoenoloptrogronian + CO 3+ GDP W reakcjach katalizowanych przez truns a mi- Wprowadzenie do cyklu następuje jako wynik kilku różnych reakcji. np. szczawiooctan z asparaginianu oraz a-ketoglutaran z glutaminianu. ważny substrat glukoneogenezy.JV f Tryptofan. Grubsze strzałki wskazują główny szfak glukoneogenezy. Inne aminokwasy wspierają glukoneogeneze. ATP + COa + HaO + Pirogronian ■ -» Szcza wiooctan + ADP + P| na/y (aminotransferazy) wytwarza się. Pirogronian KARBOKSYLAZA PIHOGHONIANOWA Tyrozyna Fenyloalanina Glutamina f Arglnln. Jedną z najważniejszych jest tworzenie szczawi o octanu w reakcji kar-boksylacji pirogronianu katalizowanej przez karboksylazę pirogronianową. Jeżeli nagromadza się acetylo-CoA. sery-oa. zapewniając w ten sposób dopływ szcza-wiooctanu. ponieważ cały ich szkielet węglowy lub jego cześć po deaminacji lub transaminacji zasila cykl kwasu cytrynowego. J Ryc.

w sukcynylo--CoA poprzez metyloma)onylo-CoA (p. (U przeżuwaczy acetylo-CoA powstaje bezpośrednio z octanu). utworzony z pirogronianu w wyniku działania kompleksu dehydrogenazy piróg ronią nowej. z którjcE powstaje fumaran (p. a enzymy katalizujące syntezę kwasów tłuszczowych znajdują się poza mitochondriami. Udział cyklu kwasu DEHYDROGE-N AZA PIROGRO NIANOWA cytrynowego w procesie syntezy kwasów tłuszczowych z glukozy {p.CYKL KWASU CYTRYNOWEGO / 205 "glutamina i prolina. Cytrynian + ATP + CoA-» Acetylo -CoA + Szczawiooctan + ADP+ P. będącego głównym produktem glikogennym fermentacji węglowodanów w żwaczu przeżuwaczy. też ryc. ryc. izołeucyna. me-tionina i walina. lub też mogą trafić do glukoneogene-zy przez karboksylację do szczawi o octanu.Pirogronian LIA2A ATP: CYTHYNIANOWA Cytryn łan Ryc. które"poprzez glutaminian przechodzą w a-ketoglu\ąran. " Szczególne znaczenie dla przeżuwaczy ma przemiana propionianu. Aktywność cyklu jest więc bezpośrednio Siczawlodan Glukoza i . w których zasadnicza funkcja cyklu kwasu cytrynowego polega na dostarczeniu energii. tyt6fcyjia"T"ienyIoai an i n"a. 23-5). „kontrola oddechowa" przez łańcuch oddechowy T fos-forylację oksydacyjną jest nadrzędnym elemen tem regulacji aktywności cyklu kwasu cytryno wego. Substancje tworzące pirogronian mogą ulec całkowitemu utlenieniu dp^CO^jeśli ulegną przekształceniu w acetylo--CoA przez kompleks dehydrogenazy pirogro-nianowej. następnie przetransportowanie cytrynianu z mitochon-drium i w końcu utworzenie acetylo-CoA w cy-tozolu przez rozszczepienie cytrynianu w reakcji katalizowanej przez enzym Uazę ATP: cytrynia-nową. BŁONA MITOCHONDRIALNĄ Kwasy tłuszczowe Acetylo-CoA . stanowi podstawowy element do syntezy długo łańcuch owych kwasów tłuszczowych u nieprzeżuwaczy. acetylo -CoA musi zostać przetransportowany przez nieprzepusz czalną dla niego błonę mitochondrialną. ^rmnina htetyrlyna " Ponieważ dehydrogenaza pirogronian owa jest enzymem mitochóndrialnym. Dokonuje się to przez utworzenie z acetylo-CoA cytrynianu w cyklu kwasu cytrynowego. 18-5) Acetylo-CoA. 21-2). Regulacja cyklu kwasu cytrynowego zależy głównie od podaży utlenionych kofaktorów Bez wątpienia w większości tkanek. ryc. które tworzą sukcynylo-CoA. Saczawioocian Cykl kwasu cytrynowego CO. 18-5. ryc. Cykl kwasu cytrynowego uczestniczy w biosyntezie kwasów tłuszczowych (p. 18-4).

Academic Press. Whelan WJ (editors).Half a Century and Still Turning. Dehydroge-naza bursztynianowa jest hamowana przez szczawiooctan. w wyniku której zużywa się ATP. jak i aktywność cyklu kwasu cytrynowego pod warunkiem. Biochemical Society of London. zależy od dostępności ADP. Randle PJ. in: Carbohydrate MetaboHsm and hs Disorders. ta z kolei. Academic Press. który z powyżej wymienionych mechanizmów funkcjonuje w warunkach in vivo. Weitzman PDJ (editors): Kreb's Citric Acid Cyde . Lowenstein JM (editor): Citric Acid Cyde.43:57. ze względu na sprzężenie utleniania z fosforylacją. I tak syntaza eytrynianowa jest hamowana allosterycznie przez ATP i długołaricuchowe acylo-CoA. J969. Greville G"D: Vol 1. Naturę 1981. a dostępność szcza wi o octanu. Boyer PD (editor): The Enzymes. Lowenstein JM (editor): Citric Acid Cyde: Control and Compartmentalion. Goodwin TW (editor): The Metabolic Rołes of Cit rate.zalęży. kontrolowana przez dehydrogenazę jabłezano-wą. Krebs HA: The cvolution of metabolic cydes. .. 1968. właściwości niektórych enzymów cyklu sugerują. Dickens F. jak dehydrogenaza pirogronianowa. że tlen jest dostępny. Jak na razie nie rozstrzygnięto. Ponieważ wartość Km syntazy cytrynianowej dla szczawiooctanu jest tego samego rzędu. 1971. Academic Press. p 297. Adv Enzymol I975. W samym cyklu niektóre enzymy wykazują wrażliwość na stan energetyczny wyrażony stosunkiem [ATP]/[ADP] i [NADH]/[N AD+]. że stężenie szczawiooctanu może odgrywać pewną rolę w regulacji szybkości powstawania cytrynianu. 1968. a w końcu także od szybkości zużywania ATP. to wydaje się. W tkance. 1969. Srere PA: The enzymology of the formation and breakdown of citrate. 1987. 3rd ed.206 / ROZDZIAŁ 18 zależna od podaży utlenionych kofatetorów dehydrogenaz (np. Al-losteryczna aktywacja przez ADP mitochond-rialnej dehydrogenazy izocytrynianowej zależ nej od NAD jest znoszona przez ATP i NADH. Vol 13 in: Methods in Enzymology. kontrola cyklu kwasu cytrynowego może zachodzić na etapie dehyd-rogenazy pirogronianowej. źe regulacja może mieć miejsce na poziomie samego cyklu. co jego stężenie wewnatrzmitochondrialne.od stosunku [NADH]/[NAD]. Dekker. NAD). warunkuje zatem zarówno szybkość oddycha nia. PIŚMIENNICTWO Baldwin JE. Academic Press. która jest zależna w znacznym stopniu od węglowodanów dostarczających acetylo-CoA. Kompleks dehydrogenazy tx-ketoglutaranowej wydaje się być pod analogiczną kontrolą.291:381. Kay J. Szybkość wykonywanej pracy. Poza tą ogólną lub zgrubną kontrolą. takiej jak mózg.

że gdy mięsień kurczy się w środowisku beztlenowym. zasadniczym ich objawem jest niedo-krwistość hemolityczna. takim. Stwierdzono. Je: żeli. GlikolizaJesL^ównym szlakiem r ^ ? T h i k i h ■Komórkach. ponieważ jest utleniany dalej do CO2 i wody (ryc. DSc 19 WPROWADZENIE Wszystkie tkanki wymagają pewnej minimalnej podaży glukozy. Jeżeli jednak skurcz następuje w warunkach tlenowych. W rezultacie prowadzi to do nadmiernego wytwarzania mleczanu i miejscowego zakwaszenia środowiska w guzie. Znamy niewielką liczbę chorób. ograniczona peoksydacja NADH po wstałego w czasie glikolizy. ten ostatni nie akumuluje się. a pojawia się mleczan jako główny produkt końcowy. lecz także stanowi główny szlak.T. W szybko rosnących komórkach nowotworowych.glikjo. ponieważ może on przebiegać zarówno w warunkach tleno-jłjchjaerobowych). Odwrotnie. cykl kwasu cytrynowego. tzn. a głównym produktem glikolizy jest pirogro-nian. przystosowany do warunków tlenowych.-sje. jak i beztlenowych (anaero-bowych). że proces fermentacji w drożdżach jest podobny do rozpadu glikogenu w mięśniu. ale dla niektórych tkanek (np. metabolizmu fruktozy i galaktozy i y g pokarmowego. Znaczy to. a to z kolei może mieć następstwa w terapii pewnych typów nowotworów. Jej zasadnicze znaczenie biomedyczne wynika z faktu. pojawia. Kwasica mleczanów u może wynikać z wielu przyczyn. natomiast mleczan .Glikoliza i utlenianie piróg ronianu Peter A. to jest. kinazy pirogronia-nowej). glikoliza przebiega ze znacznie większą szybkością niż wymaga tego . PhD. zwala mięśniom szkieletowym funkcjonować sprawnie przy niedostatecznych procesach aerobowych i co pozwala tkankom z dużą aktywnością glikolityczną przetrwać epizod Beztlenowy. mięsień sercowy. czyli istnieją ponownie warunki tlenowe. z którego usunięto tlen. Gdy tlen jest dostępny. Jest to wyjątkowy szlak. włącznie z niedoborem dehydrogenazy pirogronianowej. znika glikogen.znika. GLIKOLIZA MOŻE PRZEBIEGAĆ W WARUNKACH BEZTLENOWYCH Już we wczesnym okresie badań nad glikolizą zauważono.tlęnjest dostęnny-tyJko^r-zez-króiki-okres. charak teryzuje się względnie mała aktywnością glikoli tyczną i słabą zdolnością przetrwania w warun-Jtach niedotlenienia. dla mózgu i erytrocytów) jest to wymóg zasadniczy. jak i przy braku tlenu. że glikoliza może dostarczać _&!£■ w BWobecnoścDtoua^cqrpo. Jednak tego typu zróżnicowanie jest arbitralne.gen. W tych warunkach ZNACZENIE BIOMED/CZNE Glikoliza jest nie tylko podstawową drogą metabolizmu glukozy prowadzącą do wytwa rzania acetylo-CoA i utleniania w-cyklu-kwasu cjffynowcgo. przebiegające zarówno w obecności. w których stwierdzono brak aktywno ści enzymów glikolizy (np. to mleczan się nie gromadzi. że wytwarzanie pirogronianu przewyższa zdolność jego metabolizowania. gdyż reakcje w procesie glikolizy. 19-1). Mayes. Na podstawie tych obserwacji przyjęto rozdział metabolizmu węglowodanów na fazę tlenową i beztlenową. są takie same z wyjątkiem ich intensywności oraz produktów końcowych.

— H0P0| .. k*torej aktywność jest indukowana i modyfikowana w wyniku zmian odżywiania. z wyjątkiem komórek parenchymal-nych wątroby. natomiast określerile difosforan.c^tozplu. Heksokirta7M jp&t . natomiast węgle 4 — 6 tworzą giicera)dehydo-3--fosforan.208 / ROZDZIAŁ 19 Gllkogen Glukoza + 2 AOP + 2 Pf -* -» 2 L(+)-Ml«aan + 2 ATP + 2 H3O Wszystkie_ enzymy. jest możliwe utrzymywanie dużego gradientu stężenia glukozy między krwią a środowiskiem wewnątrzkomórkowym.PO3 . Funkcia ęlukokinazy iest usuwanie glukozy Z krwi po spożyciu posiłków. Glukoza + ATP-— * -» Glukozo-6-fosforan + ADP Ryc. NADH jest utleniany w reakcji redukcji pirogronianu do rn]eczanu. Nawet przy małych stężeniach glukozy we krwi. ® ------. W konsekwencji. Szlak glikolizy. więcej glukozy musi ulec glikolizie w warunkach beztlenowych niż w warunkach tlenowych. np._Reakgji tej towarzyszy znaczna strata energii swobodnej w postaci ciepła i dlatego w warunkach fizjologicznych może być ona traktowana jako reakcja nieodwracalna. Katalizują one reakcje zachodzące podczas przemiany glukozy do pirogronianu i mleczanu następująco: Glukoza wchodzi do szlaku glikołitycznego przez fosforylację do glukozo-6-fosforanu: Za-chodzi to przy udziale enzymu heksokinazy.jK. W przeciwieństwie Ryć. 19-2) znajdują się w pozamitochondrialnej rozpuszczalnej frakcji komórkowej. . * Atomy węgla 1 — 3 fruktozobisfosforanu tworzą hydroksyacetonofosforan. Heksokinaza działa za równo na a. Jak»-dawca P fnsfhranp pnrr^frny jggf AT J* jak W Wielu reakcjach związanych z fosforylacją. przez fosforylację wszystkich jej cząsteczek wnikających do komórki. np. w erytrocytach. 19-2. CIĄG REAKCJI W GLIKOLIZIE TO GŁÓWMY SZLAK ZUŻYCIA GLUKOZY Ogólne równanie glikolizy do mleczanu jest następujące: r wy stepująca we wszystkich komórkach. umożliwia dalszy przebieg glikolizy (ryc. 9 — hamowanie. tj. że grupy fosforanowe są odseparowane. a w hepatocytach przy udziale glukokinazy. ma duże powinowactwo (mata wartość Km) do jej substratu. W ten sposób glikoliza może zachodzić w warunkach beztlenowych.hamawana w SpOsób izosteryczny przez produkt reakcji glultpzo--6-fosforan. jednak ze znacznie mniejszą szybkością niż fosforylację glukozy. lecz ma to swoją cenę — dochodzi do ograniczenia ilości energii uwalnianej na mol utlenianej glukozy. Uproszczony schemat glikolizy. w difosforanie adenozyny. wskazuje że są bezpośrednio ze sobą połączone. 19-1). Przedrostek bis.(jak w fruktozobisiosforanie) wskazuje.7a_tak utworzony_NAD_. 19-1. aby wytworzyć tę samą ilość energii. jak i p anomer glukozy i może również katalizować fosforylację innych hek-soz. glukozy. P. Jej rola polega na zapewnieniu dostarczenia gluko-■ZXjjo_ tkanek. Q — zablokowane w warunkach beztlenowych lub przy braku mitochondriów. \f reakcji zużywa sie 1 bogatoenergetyczne wiązanie fosforanowe ATP i powstaje ADP.■ szlaku -glikojitycznego (ryc. regguje-on w formie kompleksu Mg^ATP.

6-b i sf o sf o ran FOSFOGUCERYNIANOWA Jod oo otan C HjO H Dlhyd roksy aoeto nofoslo r D-FrukJczo-6-łosforan ■ FOSFOGLICERYNIANOWA ALDEHYDO-3-FOSFORANOWA coo2-Fnsfogllcerynian ADP 1.® ĆH. (Enol) Plrogfonian CH3 (Keton) Plrogronlan 0EHYDH0G6NAZA MLECZANOWA U cooHO-C-H Ryc.ł- it-D-Glukoza ADP ■-D-G lu kozo-6-f osf oran H V FOSFOFRUKTOKINAZA cooH-C-OH i CH.GLIK OUZA I UT LE NIA NIE P IROGRONIA NU / 209 Gtifcogen Glukozo-1-fosforan [ HEKSOKINAZA ] | GLUKOKINAZA j CHj L Q _ c Hy J—.OH Fluorek -H.-OMUTA2A OH H D-F r u kicz o -1. 19-2 14 Biochemia Ć .® 3ATP 3ADP + P-.3-Blsfostogl icery n —-5 3-Fos1oglioeryniari lan ____ E RA ZA .Ć -O. ___ H.O I ENOLAZA Mltochondrlalny y: o £ łańcuch cooĆ-0.0 Mg' + 12OMEHA2A FOSFOHEKSOZOWA CHa-O-© ^OH HO\? H OH ATP H H y0H 0H OH ATP . KINA2A PtROGRONIANOWĄ Fosfoenolo piróg ron lan Utlenianie w cyklu kwasu cytrynowego -ADP Mg1 ATP Samorzutnie NADH+H^ NAD + c ooi cooĆ-OH -CH. | \ ■ g. II CH.

tworzy się" 1. fosfo-fruktokinazą i aldolaza wiążą się w formie łańcuchowej. to z izomerazą fosfoheksozową. wodór oderwany w cza sie tego utleniania jest przenoszony na NAD związany z enzymem. 1.6-bisf osforan Fruktozo-l. Gliceraldehydo-3-fosforan oraz dihydroksyacetonofosforan przekształcają się jeden w drugi pod wpływem enzymu izomerazy fosfotriozo-wej.. Dlatego też NADH może być łatwo zastępowany przez następną cząsteczkę NAD.D-Głukozo-6-fosforan <—» *—> a>D-Fruktozo-6-fosforan Następny etap glikolizy to utlenienie glicer-aldehydo-^Tosforanu do J^^BisfbsfogUcer^ nianu.6-bisibsforan. W końcu w reakcji fosforolizy. Fosfofrukloki-nazajest zarówno enzymem allosterycznym. Każdy polipeptyd zawiera 4 grupy -SH..6-bisfosforan «—► <-^>Gliceraldehydo-3 -fosforan + + Dihydroksyacetonof osforan Stwierdzono występowanie kilku różnych al-dolaz. Jedna z grup -SH znajduje się w centrum katalitycznym enzymu.3-bisfosfoglicerynian-).3-bisfosfoglicerynian i wolny enzym z odtworzoną grupą -SH (ryc.6-bisf o sfo-ranową) na 2 fosfotriozy. natomiast w wątrobie i nerce występuje dodatkowo aldolaza B. W glikoli-zie jest ona przekształcana w fruktozo -6-fosforan przez izomeryzację aldozowo-ketozową przy udziale izomerazy fosfoheksozowej. przy udziale nieorganicznego fosforanu (P. Reakcja katalizowana przez fosfofruktokinazę e być uważana za nieodwracalną w warun kach fizjoJogicznych. a po jego fosforolizie w formie bogatoenergetycznego wiązania fosforanowego w pozycji 1 1. tworząc tiohemiacetal. Przemianie tej ulegaJyIkjDjąjm£nier_glukozó-6-fos. D-Fruktozo-1. glukoneogeneza. katalizowana przez enzym fosfofruktokinazę (fosfofruktokinazc-1). jest to przykład fosforylacji „na poziomie substratu" (fosforylacja substratowa). W większości tkanek występuje aldolazą A. Wytworzony NADH nie jest tak mocno związany z enzymem jak NAD. glicfiraldehydo-3-fosforan i dihydroksyacetonofosforan.1. ryc.210 / ROZDZIAŁ 19 do heksokinazy ma ona dużą wartość Km dła glukozy i działa optymalnie przy stężeniu glukozy we krwi wynoszącym powyżej 5 mmol/1 (p.3-bisfosfogIicerynianu. Dzięki aktywności izomerazy TosTotrio-zowej również dihydroksyacetonofosforan^ przechodząc uprzednio w gliceraldehydo-3-fosforan. jak i indukowanym. cykl pentozofosforanowy. którego aktywność odgrywa główną rolę w regulacji szybkości glikolizy. D -Gliceraldehydo-3-f osforan *—► «—► Dihydroksyacetonofosforan Kn^ym warunkujący utlenianie—dehydroge-naza gliceraldehydo-3-fosforanowa —jest zależny od NAD. glikogcneza i glikogenoliza).6-bisfosforan jest rozszczepiany przcz aldolazę (aldolazę fruktozo-1. Energia uwalniana w czasie utleniania zostaje zatrzymana najpierw w formie bogatoenergetycznego wiązania siarczkowego.ADP «—» <—• 3-fosfoglicerynian+ ATP Ponieważ z cząsteczki glukozy podlegającej glikolizie powstają 2 cząsteczki fosfotrioz. wszystkie zawierają 4 podjednostki. D-Fruktozo-6-fosforan + ATP > ■ D . znajdujące się w resztach cysteiny łańcucha polipeptydowego.). tworząca fruktozo -l. 19-3). Strukturalnie składa się on z 4 identycznych polipeptydów (monomerów) tworzących tetramer. 21-5). W przypadku obecności arseniami.F ruktozo-1. współ zawodniczy on w powyższych reakcjach z fosforanem nieorganicznym (Pj).3-bisfosfoglicerynianu.—. tworząc 1 -arse- . Jest swoista względem fliulfozy Glukoz o-6-fosforan jest ważnym związkiem łączącym wiele szlaków metabolicznych (gli-koliza. Chociaż fruktozofosforany występują w komórce głównie w formie furano-zowej. na tym etapie wytwarzają się również 2 cząsteczki ATP na cząsteczkę glukozy. Początkowo substrat łączy się z tą resztą -SH.3-bisfosfoglicerynian +NADH + H Po tej reakcji następuje druga fosforylacja z udziałem ATP. jest utleniany do 1. D-Gliceraldehydo-3-fosforan + NAD * + + + Pj. który w wyniku utlenienia ulega przekształceniu w bogato-energetyczny tioester. Ten_„ bogatoenergetyc2ny fosforan znajdzie się następnie w ATP w wyniku katalizowanej przez kinaze fosfoglicerynianową reakcji zachodzącej w obecności ADP i tworzącej J-fosfoglicery-nian.

tworzący na tym etapie 2 cząsteczki ATP na cząsteczkę utlenianej glukozy. Prawdopodobnie 2. dehydrogenaza gliceraldehydo-3--fosforanu.3-bisfosfoglicerynian (dawniej określany jako difosfoglicerynian.3-Blsfostoglloerynlan Utlenianie sabstratu przez związany NAtT Intefmedlat bogatoeneroełyczny Hyc-. 2-Fosfoglicerynian «-» *-* Fosfoenolopirogronian + H2O Następny etap glikolizy jest katalizowany przez enolazę. 19-3. Jest to kolejna reakcja. np.-O-(P) 1. Powstający w powyższych reakcjach 3-jps-fogliceryhian jest przekształcany w 2-fosfo-glicerynian przez enzym mutaze fosfoglicerynia-nową. który spontanicznie hyd-rolizuje._pr_zernieszczenie energii wewnątrz cząsteczki. jest Następnie fosforan bogatoenergetyczny jest przenoszony z fosfoenolopirogronianu na ADP przez enzym kinazę pirogronianową. W ten sposób jodooctan może hamować glikolizę. dając 3-fosfoglicerynian i ciepło. jest hamowany przez jodooctan wiążący się z grupą -SH.C . przejście fosforanu w pozycji 2 w stan bogatoenergetyczny i w rezultacie tego utworzenie fosfoenolopirogronianu. Jest to ważny przykład zdolności arsenianu do rozprzęgania utleniania i fos-forylacji. 3-Fosfoglicerynian *—f2-Fosfoglr cery niań hamowana przez fluorki.GLIKOUZA I UTLENIANIE PIROGRONIANU / 211 H-C-0 H-C-OH i NAD+) S-Enz H-C -O H H-C -O H CHrO-(PKompleks enzym -substrat HS-Enz CH-O-(P ) G! fceraldehyd o-3-fosf □ ra n nzym o-® H .OH CH. DPG) jest związkiem pośrednim w tej reakcji. Aktywność enzymu zależy od obecności Mg2 + lub Mn2+. w próbce krwi w celu oznaczenia w niej stężenia glukozy. Mechanizm utleniania gliceraldefiydo-3-fosforanu. gdy zachodzi potrzeba zahamowania glikolizy. ta właściwość może być wykorzystana w sytuacji. Em ~~ Enzym no-3-fosfoglicerynian. którą powoduje odłączenie wo-d^. Enoląza. Utworzony w tej reakcji enolopirogronian przekształca się spontanicznie w formę ketonową pirogronianu. bez tworzenia ATP. . której towarzyszy znaczna utrata energii swobodnej w postaci ciepła i musi być ona traktowana jako fizjologicznie nieodwracalna.

z powodu braku w tych komórkach MUTAZA BISFOSFO mitochondriów. przez odtworzenie NAD+ potrzebnego w następnym cyklu reakcji katalizowanej przez dehydrogenazę --------Glukoza gliceraldehydo-3-fosfora-nową. Reakcje te stanowią zasadnicze miejs- J . są: mózg. nerki i serce zwykle pobierają mleczan i utleniają go. Szlak 2. Opisano izozymy tego "enzymu i ich znaczenie kliniczne (p. Jedynie w erytrocytach ssaków ok^90% całkowitego zapotrzebowania energetycznego pokrywa glikolizaJ_Coza mięśniem szkieletowym i 1. kończy się zawsze utworzeniem mleczanu. które również czerpią energię głównie z glikolizy i wytwarzają mle. ale w warunkach niedoGl I cer o I o-2. mają możliwość dokonywania w szlaku glikoli-tycznym przesunięcia metabolitów w kierunku syntezy (glukoneogenezy). str. rdzeń nerki. tkankami. 82).3. które zawieraj4 system H-C-OH GLICERYNIANOWA enzymatyczny utleniający pirogronian. Dodatkowy Reoksydacja NADH w reakcji powstawania mleczanu. Komórki. to jednak 3 z nich są wyraźnie Pfrogronlan egzoergiczne i z tego powodu muszą być uważane za rgakcj£jftzjologicznie nieodwracalne. jelito. glu-kokinazę). COO" Glikoliza jest regulowana H. który z 2 możliwych szlaków metabolicznych zajdzie. Pirogronian + NADH + H ~ <-. mające różne systemy~enzyriiatyczne. DEHYDROGENAZA GLICERALDEHYOO-3-FOSFORANIOWA Nadmierne ilości utworzonego mleczanu można stwierdzić w tkankach oraz we krwi i w moczu. W tym przypadku energia swobodna wiązania bogatoenergetyczi.212 / ROZDZIAŁ 19 Fosfoenolopirogronian + ADP -* -» Pirogronian + ATP Teraz stan red.L(+)-Mleczan + NAD* + ca_regulacji glikolizy. 'NADH + H* W _ervtrocvtach ^ikgjizajjiawet w warunkach tlenowych. 21. Pirogrojiiaji ulega redukcji przez NADH rjrprpiwyfiTpi w reakcji katalizowanej przez dehydrogenazę mleczanów ą.3-bisfosfoglicerynianu zostaje rozproszona w postaci ciepła (ryc.bisfosfoglicerynianowy w reakcje katalizowane przez heksokinazę (i erytrocytach. umożliwia H-C-GH przebieg glikolizy w nie obecności tlenu. W glikolizie zachodzącej w erytrocytach reakcja kinazy fosfog li cery nia nowej może być ominięta W erytrocytach wie\u gatunków ssaków dochodzi do ominięcia reakcji katalizowanej przez kinazę fosfoglicerynianowa. to uniemożliwiona jest reok-sydacja NADH w łańcuchu oddcdumym-pczez przeniesienie równoważników redukujących na tlen.3-BtefoBfoglicerynlan erytrocytami."ibsfofruktokinazę 'i kinazę pirogro-nianowa.-oks. tkanki jest czynnikiem decydującym. siatkówka FOSFOGLICEHYNIANOWA 1 skóra.C. Wątroba. nego 1. gdyż szybkość NAD* wykonywanej przez mięśnie pracy nie jest ograniczona przez ich stan oksygenacji. Jeżeli przeważają wa-ranki beztlenowe. KINAZA czan. Są to Ryc. 19 -4). Dotyczy to Gl fceraldehyd o-3-fosforan zwłaszcza mięśni szkieletowych. pozwalające na alternatywny przebieg nieodwracalnych reakcji katalizowanych przez wyżej wymienione enzymy. 19-4. 19-2).ADP. Tkanki funkcjonujące w warunkach niedotlenienia wytwarzają więc mleczan (ryc..3-b I sf osf o ra n tlenienia narządy te mogą wytwarzać mleczan.OH na 3 etapach obejmujących reakcje FOSFATAZA CH2 -O-(F „nieodwracalne" 2^-BISFOSFO-GUCERY Chociaż większość reakcji glikoli ty cznych 3-Fosfogllcerynlan N1AN0WA jest odwracalna. Te reakcje oraz regulacja glikolizy i regulacja glukoneogenezy są przedstawione w rozdz.

ponieważ pozwala na przebieg glikolizy nawet w warunkach minimalnego zapotrzebowania na ATP. co z kolei prowadzi do zwiększenia aktywności dehydrogenazy. a po podaniu insuliny obserwuje się .4ekarboksylacji do hydro-ksyetyłowej pochodnej pierścienia tiazolowego difosfoLićtmmy związanej z enzymem. 14-15). której aktywność wykazuje cząsteczka mutazy bisfosfoglicerynia-nowej. która reaguje z kolei z utlenionym lipoamidem. w obecności dehydrogęnazy di-hydroliponianowej. 7). str.3 -bisfosfoglJccryniami w 2. Gdy .3-bisfosfoglicerynian. katalizuje przekształcenie 1. two rząc acetylolipoamid (ryc. nie daje zysku energetycznego w postaci ATP. lecz także w warunkach.b i stos fbgl u: e ry ni an. powodując zmniejszenie jej powinowactwa do tlenu i przesuniecie krzywej dysocjacji oksyhemoglobiny w prawo. powoduje zwiększenie szybkości reakcji i uniemożliwia przebieg reakcji ubocznych. musi najpierw zostać przetrans portowany do wnętrza mitochondrium przez przenośnik pirogronianowy. Należy zaznaczyć. W. aby generować zarówno zredukowany koenzym (NADH). jak i dodatkowo bogatoenergetyczne wiązanie tioestrowe w acetylo-CoA.. łączy się 7. 19-5). 19-6).CpA. acetylo-CoA oraz NADH (ryc. W związku z utratą bogatoenergetycz-nego wiązania fosforanowego proces glikoiizy. działających kolejno w kompleksie wieloenzymatycznym. UTLENIANIE PIROGRONIANU DO ACETYLO-CoA JEST NIEODWRACALNYM PROCESEM ŁĄCZĄCYM GLIKOLIZĘ Z CYKLEM KWASU CYTRYNOWEGO AUy. Pirogronian + NAD + CoA -• + -» Acetylo-CoA + NADH + H + COa + Kompleks_dshydrogenazy pirogronianowej składa się z szeregu łańcuchów polipeptydo-wych.i-loslosilicciynianu prze/ fosfatazę ~TfośiSgBcerynianową. Pirjagnjniarijyilega. . 199). w czasie którego zwiększają się wartości wyżej wymienionych stosunków. co prowadzi do zmniejszenia aktywności oraz przez defosfory-lację przy udziale fosfatazy.Jten sposób w erytrocytach ułatwia on uwalnianie tlenu z oksj hemoglobiny (p. ułożonych w regularny układ przestrzenny. który umożliwia przejście pirogronianu przez wewnętrzną Honę mitochondrialną. rozdz. Jest ona również regulowana przez ATP-zależną fosforylację. W_.-głodzeniu dochodzi do zmniejszenia ilości aktywnej formy enzymu. który jest analogiczny do kompleksu dehydrogenazy a-ketoglutarano-wej w cyklu kwasu cytrynowego (p. W obecności acetylotransfcrazy dihydroliponianowcj acetylolipoamid reaguje z koenzymem A.GLIKOLIZA I UTLENIANIE PIROGRONIANU / 213 enzym. ryc. Ten ostatni u lega prze-mianii: do . W tym procesie transportowi cząsteczki pirogronianu towarzyszy transport 1 protonu (kotransport). gdy zachodzi utlenianie kwasów tłuszczowych. Enzymy te okreś-la_sic-zbk>rowo mianem kompleksu dehydrogenazy pirogr omanowej. :NAD. imitasa ■faisfosfpglieerynianowa. w którym substraty są przekazywane z jednego enzymu na następny. Ruchy każdego z enzymów są ograniczone.piiogroniaajnógł wejść do cyklu kwasu cytrynowego. Wewnątrz mitochondrium pirogrogjfrn do acetylo- ten ostatni zostanie ponownie utleniony przez flawoprofeinę. Jednakże może to być korzystne dla erytrocytów. że system dehydrogenazy pirogronianowej jest wystarczająco elektro-ujemny względem łańcucha oddechowego. hemoglobiną. a metabolity pośrednie nie dysocjują swobodnie. który z kolei przenosi równoważniki redukujące do łańcucha oddechowego.. tworząc acetylo-CoA i zredukowany lipoamid. cykl reakcji jest" zakończony! Ostatecznie zredukowana flawopro-teina jest utleniana-pfzezr. lecz pozostają przyłączone do enzymów. katalizowaną przez kinazę. [NADHJ/tNAD1-] lub [ATP]/[ADP] Dęhydro-genaza pirogronianowa — a zatem i glikoli/a — jest więc hamowana nie tylko przez potencjał bogatoenergetyczny. Taka organizacja kompleksu enzymatycznego. Kinaza ulega aktywacji przy zwiększeniu wartości stosunków facetyIo-CoAj/XCoA]. Reakcja ta jest katalizowana przez kilka różnych enzymów.3 . występujący w komórce w dużym stężeniu. przebiegający z udziałem tych reakcji. Dehydrogenaza pirogronianowa jest regulowana przez hamowanie produktami końcowymi oraz przez modyfikacje kowalencyjne pehydrogenaza pirogronianowa jest hamowana przez produkty jej reakcji. Poza tym 2. Tego typu mechanizm transportu określa się mianem symportu (p. każdego z 3 składowych enzymów. a w konsekwencji zwiększa wydajność ogólną procesu.

A.-CH. zwłaszcza po obciążeniu glukozą. tak jak niedobór tiami-ny w diecie. O II S -C — CH3 Aoetytolipoamld Zredukowany lipoamid [4 DEHYDROGENAZA DIHYDflOLIPONIANOWA NAD* NADH Ryc. powodują nagromadzenie się pirogronianu. każda z nich jest związana z odpowiednią chorobą u ludzi. Kwas liponow y. _______________________________________________________ zwiększoną aktywność w tkance (ale me iwej w wątrobie). hamują dehydroge-nazę pirogronianową i. Niedożywieni alkoholicy mają 7wyk-te niedobór darniny i jeżeli poda się im glukozę.O-®-® C H -{C H S ) 4 -C O O - DEHYDROGENAZA PlROGFIONIANOWA Oifosforiydroksyetylotiamina DEHYDflOGENAZA P1R0GR0NIAN0WA Związek pośredni DEHYDFIDGENAZA PIROGRONIANOWA Utleniony lipoamid ACETYLOTRANSFERAZ O A II CKHYDHOLIPONWNOWA CnA-S-C-CHj Aeetylo-CoA. Opisano wady genetyczne dotyczące niemal każdego z enzymów meta-bolizujacych węglowodany. Dekar boksylacj a oksydacyj na pir ogr oni anu pr zez kom pl eks dehydr ogert azy pir ogr oniano wej. Dziedziczny niedobór aldolazy A oraz niedobór kinazy pirogroniano wej w erytrocytach wywo łuje niedokrwistość hemolityczną. . jest jednym z objawów u osób z dziedzicznym niedoborem dehydroge-nazy pirogronianowej. kompleksując grupę — §H kwasu liponowego. Kwas li porto wy jest połączony wiązaniem ami dow ym z resztą lizyny acetylotransfer azy będącej składniki em kom pleksu enzym atycznego. często śmiertelnej. B. Kwasica mleczanowa. 19-5. Zahamowanie utleniania pirogronianu prowadzi do kwasicy mleczanowej Arsenin i jony rtęciowe. to dochodzi do szybkiego nagromadzania się pirogronianu i kwasicy mleczanowej.214 / ROZDZIAŁ 19 Dltosfotlamlna w formie karbanionu S C=Ć-CH..

Gdy utlenianie zachodzi w tkankach. czyli stanowi ok. że każde wiązanie bogatoenergetyczne odpowiada 30.5 kJ. 41. uwolni się ok. wynosi 1159 kJ.0 Ryc. Większość ATP tworzy się podczas fosforylacji oksydacyj nej wwyniku reoksydacji zredukowanych koenzymów w łańcuchu oddechowym. Każdej _ cząsteczce glukozy utlenionej do CO2 i wody to~warzyszy ^wytworzenie—3fr-vBSg. A — regulacja przez hamowani e produktami końcowymi.GUK0L1ZA I UTLENIANIE PiROGRONIANU / 215 Piróg ronian B Piróg ronlan ATP P D H-a -(Aktywny DEFOSFOEN2YM) PDHb (nieaktywny FOSFO ENZYM) Insulina (w tkance tłuszczowej) NAD ł GcA H. lecz zostaje „zachowana" w postaci bogatoenergetycznych wiązań fosforanowych. przypadająca na cząsteczkę utleniojieL glukozy. to energia magazynowana w postaci ATP. Strzałki faliste dotyczą efektów allo -sterycznych. Regulacja dehydrogenazy piróg ro ni a nowej (PDH). .l-. 19-6. B — regulacja przez wzajemną przemianę postaci aktywnej i nieaktywnej enzymu. wówczas część tej energii nie jest rozpraszana bezpośrednio w postaci ciepła.ATP. Utlenienie cząsteczki glukozy dostarcza 38 mol ATP w warunkach tlenowych i tylko 2 mol ATP w nieobecności tlenu Gdy 1 cząsteczkę glukozy spali się w kalory-metrze do CO2 i wody.7% całkowitej energii spalania. Pozostały ATP jesMvytwarzany przez fosforvfaj|j^ sub-stratową (p^oż3ż~T^rr -W-ta^e^T^ : TpTzed^ stawiono reakcje warunkujące wytwarzanie bo-gatoenergetycznego fosforanu podczas utleniania glukozy i zysk energetyczny w warunkach tlenowych oraz beztlenowych. 2780 kJ ciepła.—:Zakładając.

Vol 3. MetaboHc Basis of Inherited Disease. ryc. Phil Trans R Soc LonOm 3 imO93i5. 1981. 1. 1 mol ATP) wynikającą z transportu do wnętrza mitochondriów H z pirogronianem oraz ł podobnego transportu H w działającym mostku jabłczanowym PIŚMIENNICTWO Boitcux A. óth ed. Greenberg DM {editor): MetaboHc Patkways. 1981.29:280. 3rd ed. stąd całkowity zysk wyniósłby 36 zamiast 38. Wytwarzanie bogatoenergetycznych wiązań fosfo ran owych podczas kata boi iz mu glukozy Reakcja. Curr Top Celt Reg 1981.216 / ROZDZIAŁ 19 Tabela 19-1. . Blass JP: Disorders of pyriwate metabolism. 1968. Sols A: Multimodulation of enzymeactivity. Przy użyciu mostka fosfoglicerynianowego powstałyby tylko 2 ~ © na mol NADH. Scriver CR (editor). Whelan WJ (editors): Carbohydrate Mewholism and Its Disorders. Vols 5—9. Academic Press. 1972. Dickens F. Academic Prcss. Whelan WJ (editors): Carbohydrate Metabolism and Its Disorders. Acadcmic Press. Vol. 3rd ed. 14 -15). Hess B: Design of glycolysśs. Veneziale CM (editor): The Regulatwn ofCarbohydrate Formation and Utiiizaiion in Mammals. 1967. Randle PJ. W kalkulacji pominięto niewielką stratę + ATP (ok. którą Sposób Liczba ~ (J) Szlak katalizuje: wytwarzania tworzonych na przemian mol glukozy Giikoliza Dehydrogenaza gliceraldehydo--3-fosforanowa Kinaza fosfoglicerynianowa Kinaza pirogronianowa Utlenienie 2 NADH w łańcuchu oddechowym Fosforylacja substratowa Fosforylacja substratowa 6 2 2 10 Zużycie ATP w reakcjach katalizowanych przez heksokinazę i fosfofruktokinazę Zysk -2 8 Dekarboksylacja Kompleks dehydrogenazy oksydacyjna pirogronianowej Dehydrogenaza izocytrynia-nowa Dehydrogenaza a-keto-giutaranowa Tiokinaza bursztyntanowa Detiydrogenaza bursztynia-nowa Dehydrogenaza jabłczanowa Utlenienie 2 NADH w łańcuchu oddechowym Utlenienie 2 NADH w łańcuchu oddechowym Utlenienie 2 NADH w tańcuchu oddechowym Fosforylacja substratowa Utlenienie 2 FADH2 w łańcuchu oddechowym Utlenienie 2 NADH w łańcuchu oddechowym Zysk 6 6 6 2 4 6 30 38 Cykl kwasu cytrynowego Ogólny bilans w warunkach tlenowych Ogólny bitans w warunkach beztlenowych 2 ' Przyjęto. Boyer PD (editor): The Enzymes.19:77. że NADH powstający w glikolizie przekazuje wodory do wnętrza mitochondriów przy udziale mostka jabłczanowego (p. Neurology 1979. Steiner DF. Randle PJ. McGraw HjU. 2 vols. Academic Press. 1989. University Park Press.

up. a nawet zgonu. Mayes. aby utworzyć urydy-aodifosfoglukozę (UDPGic)* {ryc. DSc 20 WPROWADZENIE Glikogen jest główną formą magazynowania węglowodanów u zwierząt i jest odpowiednikiem skrobi u roślin. np.6-bisfosforan. Glukozo-6--fosforan jest zmieniany w glukozo-1-fosforan w reakcji katalizowanej prze2 fosfoglukomu-tazę.0% = 72 g' 0. Glikogen wątroby głównie magazynuje i eksportuje jednostki heksozowe w celu utrzymania fizjologicznego stężenia glukozy we krwi. . GLIKOGEN WYSTĘPUJE GŁÓWNIE W MIĘŚNIACH I W WĄT ROBIE W szlaku biosyntezy glikogenu bierze udział specjalny aktywny nukleotyd glukozy (p. 327 g ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Glikogen mięśni jest łatwo dostępnym źródłem jednostek heksozowych do glikolizy w samym mięśniu. 20-2). 20-1).Metabolizm glikogenu Peter A. Występuje głównie w wąt robie (do 6%) i w mięśniach. Glikogen. Enz-P + Glukozo-6 fosforan <-t ♦* Enz + Glukozo-1.-dynotriibsforanem (UTP). w której związkiem pośrednim jest glukozo-l. zwłaszcza między posiłkami. glukoza może być przyłączona do urydyny Gak to pokazano powyżej). gdzie rzadko przekracza 1%. Choroby spich-rzania glikogenu są to dziedziczne zaburzenia. a grupa fosforanowa bierze udział w reakcji odwracalnej. podczas gdy glikogenu w mięśniach znacznie ubywa tylko po długotrwałym intensywnym wysiłku. Ta reakcja jest katalizowana przez beksokinazę w mięśniu i przez glukakinaze w wątrobie. Sam enzym jest fosforylowany w przebiegu reakcji. adenozyno w ego lub cytydynowego. ryc.1% = 10 g" kogenu i odkładaniem nieprawidłowych postaci glikogenu. z powodu dużej masy. podobnie jak skrobia. jest rozgałęzionym polimerem ot-glukozy (p. Ponadto ten sam cukier może być połączony z różnymi nukleotydami. aie także do nukleotyd u guanozy nowego. Po 12—18 h głodzenia wątroba staje się niemal zupełnie pozbawiona glikogenu. 15-15). tymidy nowego. 20-1) ' Glukoza jest fosibrylowana do glukozo-6--fosforanu w reakcji. ryc. co prowadzi do osłabienia mięśni. Tabela 20-1. PhD. Magazynowanie węglowodanów u przeciętnego dorosłego człowieka (70 kg) w stanie postabsorpcyjnym Glikogen wątroby Glikogen mięśni Glukoza pozakomórkowa Masa wątroby 1800 g Masa mięśni 35 kg Całkowita objętość 10 I 4. charakteryzujące się wadliwą mobilizacją gli - * Są również znane i inne związki będące nuk-leozydodifosfopochodnymi cukrów. UDPGal.6-bisfosforan «■» *+ Enz-P + Glukozo-1-fosforan Następnie glukozo -1-fosforan reaguje z ury. Jednak mięśnie. która jest również pierwszą reakcją szlaku glikolizy z glukozy. zawierają 3—4-krotnie większy zapas glikogenu niż wątroba (tab.7% = 245 g* 0.

Szlak glikogenogenezy i glikogenolizy w wątrobie. ale nie na mięśnie szkieletowe. "Transferaza glukanowa i enzym odgałęziający wydają się być 2.C HjO H H/ł—OH IY3H HZ II II HO^rfO-P-O — P-O-CH T^^ I H OH O" i O" Reakcja pomiędzy glukozo -1-fosforanem i urydynotrifosforanem jest katalizowana przez Uracyl enzym pirofosforylazę UDFGlc. 2 bogatoenergetyczne fosiorany są zużywane przy wbudowaniu 1 mola glukozy w glikogen. © — hamowanie. Glukagon działa na mięsień sercowy. 20-2.218 / ROZDZIAŁ 20 (jednostki Gllkogen (jednostki glukozylowe 1 -*i i 1 -*6) SYNTAZA Enzym rozgałęziający GUKOGENOWA Insulina glukozylowe 1-UDP . . tzn. oddzielnymi aktywnościami tego samego enzymu.0 oran GLUKOZO-6-FOSFATAZA -FOSFORANOWA ADP 14 Glukoza Ryc. Insulina zmniejsza stężenie cAMP jedynie wówczas. © — pobudzenie. UTP + Glukozo-1-fosforan « UDPGIc + PP. T Glukoza Dlfosforan Urydyna . Ryc. Następująca potem hydroliza nieorganiczne go pirofosforanu pod wpływem nieorganicznej Ryboza pirofosfatazy przesuwa reakcję na prawą stronę równania. gdy było ono uprzednio zwiększone działaniem glukagonu lub adrenaliny. Prlmer ^ gllkogenu Q _cAMP --------~—*Ą Glukagon Adrenalina ł i© I © FOSFORYLAZA TRANSFERAZA G L ENZYM ODGAŁĘZIAJĄCY L J KANOWA ATP U rydyno d ifosf ag I u ko za (UDPGIc) KINAZA K Wolna glukoza z enzymu odgałęziającego Do gltkollzy I szlaku pentozofosforan ADP oweg o Mg USLUKOKINAZA GI u k oz o-1 -f osf o ran FOSFOGL UKOMUTA ZA ATP I+ NUKLEOZYDODH * GI u kozo-6-łost H. Urydynodifosfoglukoza {UDPGIc). 20-1. jest antagonistą ich działania.

3. ryc. Działanie enzymu rozgałęziającego badano na żywym organizmie zwierzęcym. + Glukozo-1-fosforan Glikogen Glikogen Częścią mechanizmu rozgałęziania jest odłączenie istniejących już łańcuchów glikogenu Dodawanie reszty glukozy do istniejącego już łańcucha glikogenowego. Z najbardziej zewnętrznych łańcuchów cząsteczki glikogenu są usuwane reszty glukozylowe. uwalniając urydyn od i fosforan (UDP). 20. rozdz. C. aż do pozostania ok. (C e)n + Pj -* (C e)n-. 20-3). a następnie badając glikogen wątroby w odpowiednich odstępach czasu (ryc._ nieredukującym zewnętrznym końcu cząsteczki tak. przyspieszając zarówno gliko-genogenezę. musi być obecna istniejąca już wcześniej cząsteczka glikogenu. 20-4). . Hydroli ty czne rozbicie wiązań l->6 wymaga działania swoistego enzymu o_o Wiązanie giukazydowe 1 -»4 o Reszty glukozy nie znakowane Oło Wiązania glukozydowe 1-*6 • Fteszty glukozy znakowane WC Ryc. Mechanizm rozgałęziania został wyjaś niony przez dodawanie gfukozy znakowanej 14C. glukozy UDPGlc tworzy wiązanie glikozydowe z C4 końcowej reszty glukozowej glikogenu. podając glukozę znakowaną i4C. tworząc wiązanie l -*-6 i ustanawiając w ten sposób punkt rozgałęzienia w cząsteczce. Inny enzym (a-[l->4]->a-[l -*4]-transferaza glukano-wa) przenosi jednostkę trisacharydową z jed nego rozgałęzienia na inne. co może być procesem podobnym do syntezy innych glikoprotein (p. GLIKOGENOLIZA NIE JEST ODWRÓCENIEM GLIKOGENOGENEZY. 57). jak i glikogenolizę. LECZ JEST ODRĘBNYM SZLAKIEM REAKCJI W szlaku degradacji jest zawarty mechanizm odgałęziania (p. enzym rozgałęziający (amylo [l-+4i->[l->6]-łransglukozy-daza) przenosi część łańcucha I ->4 (długości co najmniej 6 reszt glukozowych) na sąsiedni łańcuch. 4 reszt glukozy po każdej stroaie rozgałęzienia l -*6 (ryc. aktywnej. nastę-P. wówczas inny enzym. odsłaniając punkty rozgałęzienia 1-+6. czyli primera. Sam primer (wymawiaj prajmer) glikogenu może być utworzony na szkielecie białkowym. Gdy łańcuch zostanie przedłużony do co najmniej 11 reszt glukozowych. że „gałęzie" „drzewa" glikogenu wydłużają sie wraz z sukcesywnym po wsta wa-niem wiązań I ->4 fryc. Biosynteza glikogenu.ujej!3. 20-1) Etapem ograniczającym szybkość glikogeno-lizy jest reakcja katalizowana przez fosforytazę. Rozgałęzienia wzrastają poprzez dalsze doda wanie jednostek l-»4 glukozylowych i dalsze rozgałęzienia. UDPGlc + (C6)„ -* UDP + (C 6)n+1 Glikogen Glikogen w cząsteczce całkowita liczba miejsc zdolnych do reagowania. Wraz ze zwiększeniem liczby nie-redukujących reszt końcowych zwiększa się Ten enzym jest swoisty dla fosfor o litycznego rozkładu (fosforolizy) wiązań od-+4 w glikoge-nie z wytworzeniem glukozo-1-fosforanu. czyli primer. 20-3).METABOLIZM GLIKOGENU / 219 Działaniem enzymu syntazy glikogenowej. Aby zainicjować tę reakcję.

Tworzy się on z ATP pod wpływem enzymu cyklazy adenyla-nowej. jak adrenalina i noradrenalina. polegające na odwracalnej fos-forylacji i defosforylacji enzymatycznego białka (p. Działaniem swoistej fosfatazy (fbsfataza-1 białek). odgałęziającego (amy)o-[1 -►ńj-glukozydazy). w reakcji polegającej na hydro-litycznym usunięciu fosforanu z reszty seryny. enzym ten zostaje unieczynniony. I ■CHj II . 127). ■ i ■— n rt u OH Ryc. 20-5. Wykazywano. Jest to końcowy etap glikogenolizy wątrobowej. Fosforylaza wątroby różni się od fosforylazy mięsni . 5'-cykliczny kwas adenylowy. ryc.P»O /S \ \H H/ ■■■■ J ^>. W wątrobie i w Derce (ale nie w mięśniach) "cTIzym' glukozo-6-fosfataza. umożliwiając powstającej gJukozie dyfundowa-nic z komórki do krwi. fosforylaza glikogenowa i syntaza glikogenowa. wśród których są zarówno mechanizmy allosteryczne (p. NH. Wspólne działanie fosforylazy i wspomnianych innych enzymów prowadzi do całkowitego rozkładu glikogenu. 123) jak i modyfikacje kowalencyjne. która odzwierciedla się zwiększeniem stężenia glukozy we krwi. a ponadto w wątrobie glukagonem działającym przez niezależny receptor glukagonu. ____________ _________________ W wątrobig fosforylaza istnieje zarówno w postaci aktywnej.220 / ROZDZIAŁ 20 FOSFORYLAZA TRANSFEHAZ A GLUKANOWA ENZYM ODGAŁĘZIAJĄCY ł Reszty glukozy połączone Q_Q r wiązaniami (jtukozydowyml Reszty glukozy połączone wiązaniami glukozydawyml 1 -»6 Wiele kowalencyjnych modyfikacji jest spowodowanych działaniem cAMP (3'. występującej na wewnętrznej powierzchni błony komórkowej. Aktywna fosforylaza (fosforytaza a) ma jedną z grup hydroksylowych seryny ufosforylowaną przez wytworzone wiązanie estrowe. wobec czego z glukozo-1-fosforanu może być wytwarzany glukozo-6-fos-forau. Kwas3'. CYKLICZNY AMP INTEGRUJE REGULACJĘ GLIKOGENOLIZY I GLIKOGENOGENEZY Główne enzymy kontrolujące metabolizm glikogenu. Po usunięciu rozgałęzienia może postępować dalsze działanie fosforylazy. str. Etapy glikogenolizy.H " W -O. str. Ryc. 20-4. zmniejszając w ten sposób stężenie cAMP.5'-adenylowy (cykliczny AMP. cAMP jest wewnątrzkomórkowym pośrednikiem" albo drugim posłańcem. przez przekształcenie go w fosforylazę b. są regulowane przez złożoną serię reakcji. że insulina zwiększa aktywność tego enzymu w wątrobie. jak i nieaktywnej. Cyklaza adenylanowa jest aktywowana takimi hormonami. Reakcja katalizowana przez fosfoglukomutazę jest odwracalna. który usuwa fosforan z glukozo-6-fosforanu. przez który działa wiele hormonów. Reaktywacja wymaga refosforylacji z udziałem ATP i swoistego enzymu kinazy fosforylazy. działającymi przez receptory P-ad ren ergi czne w błonie komórkowej. tj. 20-5 i str. cykliczny AMP) (p. cAMP). Fosfodies-teraza rozkłada cAMP i to właśnie aktywność tego enzymu utrzymuje normalnie małe stężenie cAMP. 594).

METABOLIZM GLIKOGENU / 221 Mięśniowa fosforylaza jest immunologicznie i genetycznie odmienna od wątrobowej. Fosfataza-ł białek jest hamowana przez białko zwane inhibitorem-1 które jest aktywne jedynie wówczas. enzym o raczej szerokiej swoistości. gdy cząsteczka znajduje się w zdefo'sforylowanej konfiguracji b. oraz fosforylaza b. str. jak 1 nieobecności AMP (jej allosterycznego mody fikatora). która jest zdefos forylowana i aktywna jedynie w obecności AMP. Niezależną od cAMP glikogenolizę wywołują również wazopresyna. B. gdy zostanie ufosforylowane działaniem cAMP-zależ-nej kinazy białek. które są fosforylowane wskutek działania cAMP-zależnej kinazy białek. która ma miejsce aktywne. odmiennie niż w przypadku fosforylazy. Ta kinaza katalizuje fosforylację. lecz przez eAMP. 595). ten sam sygnał. aktywną formą jest zdefosforylowany enzym (syntaza a glikogeno-wa). (J.. przedstawić jako (apy§)4. Aktywność syntazy glikogenowej i fosforyłazy są regulowane wspólnie (p. która z koJei przez kolejną fosforylacje aktywuje fosforyiazę b do fosfory Jazy a. 20 -6)! Jednakże nie jest to . Związanie Ca2ł aktywuje katalityczne miejsce 2 podjednostki y jedynie wówczas. W ten sposób cAMP kontroluje zarówno aktywację.działanie bezpośrednie. 596). są głównymi pośrednikami pobudzenia glikogenolizy przez aminy katecho-lowe. Jest dimerem. Połącze nie z cAMP powoduje dysocjację komplek su R 2 C 2. powodując dalszą aktywację. Aktywacja skurczu mięśnia i glikogenolizy jest więc dokonywana przez to samo białko wiążące Ca2+. który inicjuje skurcz. oraz podjednostki katalitycz nej (C). Nieaktywna cAMP-zależna kinaza białek ma 2 pary podjednostek. który może być zinaktywowany do syntazy b glikogenowej przez fosforylacje 7 reszt seryny wskutek działania co najmniej 6 różnych kinaz białek. Jest ważne. jak i kinaza a fos forylazy są defosforylowane i inaktywowane przez fosfatazę-1 białek. nieaktywnej kinazy b fosforylazy do aktywnej kinazy a fosforylazy. Występuje w. y i 5.Ca + 4cAMP »2C + 2{R~cAMPt) Aktywny enzym Nieaktywny enzym Ca synchronizuje aktywację fosforylazy ze skurczem mięśnia Glikogenoiiza wjnigśniu^ zwiększa się kil-kasetkrotnie bezpośrednio po rozpoczęciu skurczu mięśnia. Glikogenoiiza w wątrobie może być niezależna od cAMP Pomimo. Podjednostki a i p mają reszty seryny. badania wykazały. syntaza glikogeno-wa występuje w stanie ufosforylowanym i nie ufosforylowanym. a każdy monomer zawiera 1 mol fosforanu pirydoksalu. ryc. Zwiększenie stężenia cAMP aktywuje cAMP--zależną kinazę białek. która jest ufosforylo-wana i aktywna zarówno w obecności. str. każda para składa się z podjednostki regulacyjnej (R).. Mięśniowa kinaza fosforylazy ma 4 typy podjednostek: ot. Jednakże ufosforylowana postać a jest w pełni aktywna w obecności Ca2 + . Wszystkie 7 miejsc fosforylacji znajduje się na każdej z 4 identycznych podjednostek . że receptory a. zapewniając w ten sposób synchronizację tych procesów. w strukturze. Aktywacja mięśniowej fosforylazy odbywa się z udziałem cAMP Fosforylaza w mięśniu jest aktywowana przez adrenalinę (ryc. którą można. uwalniając aktywne monomery C (p. 20-6). co ma miejsce w czasie wysiłku. Bierze w tym udział niezależna od cAMP mobilizacja Ca 3+ z mitochondriów do cyto-zolu. Inaktywacja fosforylazy następuje pod wpływem fosfatazy -1 białek Zarówno fosforylaza a. działające przez wapń albo przez fosfatydyloinozytolobisfosforan. Podjednostka p wiąże 4 Ca2+ i jest identyczna z białkiem wiążącym Ca2+ — kalmoduliną (p.2 postaciach. jako fostoryla/a a. jak i inaktywację fosforylazy (ryc. która wiąże 2 mol cAMP. Fosforylaza a jest normalną fizjologicznie aktywną formą enzy mu. oksytocyna i angio-tensyna II. Przyczynia się do tego szybka aktywacja kinazy fosforylazy przez CaJ~. że głównym działaniem glukagonu w wątrobie jest powodowanie powstawania cAMP i aktywacja fosforylazy. źe kalmoduiina jest podobna w swojej strukturze do TpC. w następstwie czego następuje pobudzenie wrażliwej na CV + kalniotfullnę kinazy fostory-lary. kiedy stężenie AMP się zwiększa. z udziałem ATP. Jednakże. 20-7) Podobnie jak fosforylaza. białka wiążącego Ca2+ w mięśniach. Dodatkowa cząsteczka kalmoduliny lub TpC może oddziaływać z kinaza fosforylazy.

ZO-6. Ciąg reakcji ułożonych jako kaskada pozwala na zwielokrotnienie (wzmocnienie) sygnału hormonal nego na każdym etapie.Ryc.*■ 5'-AMP Aktywna KINAZA BIAŁEK ZALEŻNA OO eA M P FOSFOHYLAZA a (aktywna) KALM ODULINOWY SKŁADNIK KINAZY FOSFORYLAZY lnhlbttor-1 (nieaktywny) ATP- KINAZA b FOSFORYLAZY (nieaktywna) KINAZA a FOSFORYLAZY (aktywna) FOSFATAZA-1 BIAŁEK ADP FOSFATAZA-1 BIAŁEK lnhlbl tor-1 ufoeforyl owany (aktywny) FOSFO RYLAZA b (nieaktywna) Glukozo-1 -fosforan . _________ Adrenalina /t-recepior B 73 O N © Nieaktywna cykl a za adenyl ano wa Aktywna cyklaza adenytanowa G!lkogen |rg □ + |F05F O O IE STE R AZ A ATP Ni eaktywna KINAZA BIAŁEK ZALEŻNA ODcAMP I G!lkogen(B+11 cA MP -----------------------------------------------. Kontrola fosforylazy w mięśniu (n = liczba reszt glukozy).

wężykow at e str zał ki — aktyw acja all ost er yczna. -4 i -5 synt azy glikogenow ej. kinaza-4 i kinaza-5 syntazy glikogenowej. Defosforylacja syntazy b glikogeno wej zwykle odbywa się podczas działania fos fatazy-1 białek. a insulina także pobudza wytwarzanie glikogenu w mięśniu przez sprzyjanie defos-forylacji i wobec tego aktywacji syntazy b glikogenowej. powodującym zmniejszenie Km dla UDP-glukozy i pozwalającym na syntezę glikogenu pod wpływem u fos fory Iow a nego enzymu. że zal edwie nanom olow e il ości horm onu pow odują znaczne zmi any st ężeni a glikogenu. która pozwala na to. .7. 20. Inna z kinaz to cAMP-zależna kinaza białek.6-fo sfora n jest allosterycznym aktywatorem syntazy b glikogenowej. G SK — kinaza -3./kalmoduliny (jedna z nich to kinaza fosforyiazy). C i ąg r eakcji uł ożony w kaskadę pow oduj e wzm ocni enie na każdym et apie. K ont r ol a synt azy gl i kogenow ej w m i ęś ni u ( n = li czba r eszt gl ukozy) . Glikogen wywiera także hamujące działanie na tworzenie siebie samego.METABOLIZM GLIK OGENU / 223 Adrenalina /(-receptor Nieaktywna eyklaza ----------adenylanowa Aktywna eyklaza adenylanowa O F05F0DIESTERAZA ATP ATP cAMP SYNTAZA b GLIKOGENOWA (nieaktywna) • . pozw al aj ąc na t o. zsynchronizowane z aktywa- cją glikogenolizy. aby dział anie hormonalne wywierane za pośrednictwem cAMP powodowało hamowanie syntezy glikogenu. Dwie spośród wspomnianych kinaz białek są zależne od Ca2 + . która pozostaje pod kontrolą cAMP-zależnej kinazy białek (ryc. 20-7).5 ' A MP SYNTAZAa GLIKOGENOWA (aktywna) KINAZA FOSFATAZA FOSFORYLAZY BIAŁEK 0 Ca J Nieaktywna KINAZA BIAŁEK Glu kozo-6-fosforan ZALEŻNA OD CAMP lnhlbltor-1 nieaktywny) Aktywna KINAZA BIAŁEK ZALEŻNA OD cAMP Gllkogenln] + UDPG KINAZA BIAŁEK ZALEŻNA OD KALMODULINY ADP FOSFATAZA-1 BIAŁEK lnhlbltor-1 u fosfory Iow any (aktywny) R yc. Pozostałe kinazy są znane jako kinaza-3. enzymu. Glu kozo .

S koordynowana ko ntrola glikogenotizy i glikogenogenezy przez kinazy biatek zależne o d cAMP. 20-8) Syntaza glikogenowa i fosforyiaza są zarówno pod kontrolą substratów (przez allosterię). kinazy fosforyiazy i syntazy b glikogenowej dokonuje się wskutek działania 1 enzymu o szerokiej swoistości — fosfatazy-1 białek. gdy stężenie cAMP zmniejsza się w wyniku aktywności f osf od testera zy.5-AMP lnhlbllor-1 KINAZABWLEK ZALEŻNA OD OAMP Glukoza (wątroba) Glukoza Mleczan (mięsień Inhibitor 1 ufosiorylowany Byc. . ale w tym samym czasie syntaza glikogenowa jest zamieniana w postać nieaktywną. jak i pod kontrolą hormonalną. ryc. FOSFODIESfTERAZA ■*» cAMP -*. Z kolei fosfataza-1 biatek jest hamowana przez cAMP-zależną kinazę białek poprzez inhibitor-1 (ryc. a wzmożona glikogenogeneza i odwrot nie. Reakcje. zaznaczono przerywanymi strzałkami. Nie tylko fosforylaza jest aktywowana przez zwiększenie stężenia cAMP (przez kinazę fosforyiazy). obydwa skutki osiąga się za pośrednictwem cAMP-za- leżnej kinazy białek. 20-8. Dzieje się odwrotnie.224 / ROZDZIAŁ 20 REGULACJA METABOLIZMU GLfKOGENU JEST EFEKTYWNA DZIĘKI RÓWNOWADZE MIĘDZY AKTYWNOŚCIAMI SYNTAZY GLfKOGENOWEJ I FOSFORYLAZY (p. co prowadzi do glikogenogenezy. 20-8). natomiast zahamowanie glikogenogenezy zwiększa netto glikogenolizę. Istotne dla regulacji metabolizmu glikogenu jest stwierdzenie. Wobec tego synchronicznie może zostać przerwana glikoge-noliza. Wobec tego zahamowanie glikogenolizy wzmaga efektywną glikogenoge-neze. w rezultacie zwiększenia stężenia cAMP/zaznaczono grubymi strzałkami. a te. ponieważ kluczem do regulacji obydwóch tych procesów jest aktywność cAMP -zależnej Adrenalina (wątroba. że defosforylacja fosfory]azy a. które są hamowane. które prowadzą do gtikogenolizy.

U chorych tych obserwuje się także ketozę i hiper-lip. który kontroluje metabolizm glikogenu w wątrobie. Siriver CR et al (editor): The Metabolic Basis of Inherited Disease. co uwidacznia się występowaniem hjgoglikemii i brakiem uwalniania glukozy pod wpływem takich bodźców. Brak mięśniowej fosforylazy (miofosforyla-zy) jest przyczyną glikogenozy typu V (glikoge-noza z niedoboru miofosforylazy. Jednakże te magazyny glikogenu me są dostępne. . McGraw-Hill. w której występuje niedobór wątrobowej kinazy fosforylazy (typ VIII). Sperlmg t). Eur J Biochem 1985. Do osiągnięcia tych działań insuliny niezbędna jest obecność glukozy. charakteryzujących się odkładaniem nieprawidłowego rodzaju lub nieprawidłowych ilości glikogenu w tkankach.1 (graniczna dekstrynoza. PIŚMIENNICTWO Cohen P: Conirol ofEnzyme Acthity. Donoszono również o niedoborach kinazy adenylanowej i cAMP-zależnej kinazy białek.5—4. Chapman & Hali. 6th ed. niedobór fosfofruktokinazy w mięśniach i w erytrocytach (typ VII. choroba Hersa). Zgon następuje zwykle w pierwszym roku życia z powodu niedomogi serca lub wątroby. jest stężenie fosforyłazy a Ten enzym jest nie tylko etapem ograniczającym szybkość glikogenolizy. Cohen P: Thc role of protein phoaphorylation in the hormonal control of enzyme activity.} wrażliwość pierwot nych miejsc fosforylacji na fosforylację i defos-forylaeję. Exton JH: Molecular mechanisms involved in a-adrenergic responses. Tj_pJV (amylopektynoza: choroba Andersena) wynika z nieobecności enzymu rozgałęzi ające-go^czego rezultatem jest to. 20-8). Te wtórne fosfo-rylacje modyfikuj. gdy jej stężenie zwiększa się po posiłku. 151:439. Hers HO: The control of glycogen metabolism in the liver. Karger. !98i. zespół McArd-le'a). nerce i w ścianie jelit aktywność glukozo-6--fosfatazy jest skrajnie mała lub w ogóle jej nie ma. Typ II (choroba Pompego) jest zgubny i charakteryzuje się niedoborem lizosomalncj a -l-»4-i l-*6-glukozydazy {kwaśnej maltazy). W wątro bie. Typ 11.1%). choroba For-besa albo Coriega) charakte ryzuje się brakiem enzymu odgałęziającego. Academic Press. Geddes R: Glycogcn: A metabolic viewpoint.45:167. Randle PJ. Chorzy wykazują zwykle znacznie zmniejszoną tolerancję na wysiłek. 1978.6:415. Bioscience Rep 1986. 1983. W typie 1 glikogenozy (choroba von Cierkego) zarówno kpjnórkj wątroby. Whelan WJ (editors): Carbohydrate Metabolism and Its Disorders. choroba TaruPego) oraz glikogenozę. de Vries A (editors): Inborn Errors of Metabolism in Man. 1989.emiL. CHOROBY SPICHRZANIA GLIKOGENU SĄ DZIEDZICZNE Termin „choroba spichrzania glikogenu" jest ogólną nazwą używaną do opisania grupy zaburzeń dziedzicznych. że gromadzi się polisacharyd mający niewiele punktów rozgałęzienia. jak i syntaza glikogenu mogą być odwracalnie fosforyiowane w więcej niż 1 miejscu przez odrębne kinazy i fosfatazy.co jest charakterystyczne~aTa"Ófgai)iz-mu pozbawionego węglowodanów. co powoduje nagromadzanie charakterystycznego rozgałęzionego polisacharydu. Vol 3. Zarówno kinaza fosforylazy. lecz także jest inhibitorem aktywności fosfatazy-1 białek. Steiner DF. Jest to znane jako wielomiejscowa fosfory lacja. Chociaż ich mięśnie szkieletowe wykazują nienormalnie dużą zawartość glikogenu (2. jak adrenalina lub glukagon. Aktywacja jest powodowana pr2ez 5'-AMP jako reakcja na wyczerpanie się ATP. w krwi tych chorych po wysiłku wykrywa się tylko w niewielkim stężeniu mleczan lub też całkowicie go brak. której 15 — Biochemia funkcją jest degradowanie glikogenu nagromadzającego się w Uziomach. przez co kontroluje syntezę glikogenu (ryc. Podanie insuliny powoduje niezwłoczną inak-tywację fosforylazy z następującą aktywacją syntazyglikogenowej. Głównym czynnikiem. Inaktywacja fosforylazy zachodzi jako wynik all o sferycznego hamowania przez glukozę wówczas. 2nd ed. Wśród chorób spichrzenia glikogenu opisano także niedobór fosforyiazy w wątrobie (typ VI. jak i komórki kanalików krętych nerki są^ w charakterystyczny sposób przeładowane glikogenem. 23:233. Enzymy rozgałęziający i odgałęziający nie są regulowane. Annu Rev Biochem 1976.METABOLIZM GLIKOGENU / 225 kinazy białek. Mol Cel! Endocrinoi 1981.

Glukoza jest także potrzebna w tkance tłuszczowej jako źródło glicerolu glicerydów i prawdopodobnie odgrywa rolę w utrzymaniu odpowiedniego stężenia związków pośrednich cyklu cytrynianowego w wielu tkankach. GLUKONEOGENEZA OBEJMUJE REAKCJE GLIKOLIZY. węglowodany nie są dostępne w wystarczającej ilości z dostarczanych pokarmów. Poniżej pewnego krytycznego stężenia glukozy we krwi występuje zaburzenie czynności mózgu. — oiaz^COi. jest najważniejszym. że bariery energetyczne nie pozwalają na proste odwrócenie glikolizy: 1) pomiędzy pirogronianiem a fos-foenolopirogronianem. Mayes. EodfiS!^ glukoneogenezy są także usuwane z krwi produkty metabolizmu innych tkanek. np. że nawet w warunkach. 3} pomiędzy glukozo-6-fosforanem a glukozą: oraz 4) pomiędzy glukozo-1-fosforanem a glikoge-nem.. 21-1) Bariery termodynamiczne zapobiegają prostemu odwróceniu glikolizy Krebs zwracał uwagę na to. w których odbywJTśię ten proces. wytwarzany podczas trawienia węglowodanów przez przeżuwacze. Funkcją biotyny jest związanie CO3 na enzymie Pirogronian i fosfoenolopirogronian. PhD.w glukozę lub glikogen. przekształca pirogronian w szczawiooctan.21 WPROWADZENIE Glukoneogeneza i kontrola stężenia glukozy we krwi Peter A. Wiadomo. CYKLU CYTRYNI ANOWEGO ORAZ NIEKTÓRE REAKCJE SPECJALNE (p. zwłaszcza dla układu nerwowego i dla erytrocytów. sub-stratem glukoneogenezy u tych gatunków. DSc W procesie glukoneogenezy_ uczestniczą wszystkie "mechanizmy ~i s~zlaki odpowiedzialne za przekształcenie związków nie węglowo dano-wych. Są one omijane poprzez specjalne reakcje. zawsze istnieje pewne podstawowe zapotrzebowanie na glukozę. które w warunkach ciężkiej hipo-glikemii może prowadzić do śpiączki i zgonu. . G łównymi tkanka mi. Wszystkie te reakcje nie są w stanie równowagi. glicerolj (istotny u przeżu waczy) propionian. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Glukoneogeneza zaspokaja zapotrzebowanie organizmu na glukozę wówczas. gdy. uwalnla}ą~cl:użą ilość energii w postaci ciepła i wobec tego są fizjologicznie nieodwracalne. W dodatku glukoza jest jedynym źródlem. Propionian. 2) pomiędzy fruktozo--1. Ciągłe dostarcza nie glukozy jest niezbędne jako źródło energii. Jest_ prekursorem cukru mleka_ ( ą X i y X ^ J l ^ J ^ ę i pobierana przez płód.6-bisfosforanem a fruktozo-6-fosforanem. są wątroba ingJŁjgdyż one właśnie zawierają pełen zestaw niezbędnych do tego enzymów. mleczan. który w obecności ATP. ryc._Gtówny_mi_s_ub-stratami dla glukoneogeMeży są glikogenne ani-nokwasy. mleczan wytwarzany przez mięśnie i erytrocyty oraz glkerol. w których tłuszcze mogą pokrywać większość zapotrzebowania energetycznego organizmu. W mitochondriach znajduje się enzym karbok-sylaza pirogronianowa.sner-gii dla mięśnia szkieletowego w warunkach beztlenowych. główny glikogenny kwas tłuszczowy. jednej z witamin B — biotyny. który jest stale wytwarzany przez tkankę tłuszczową.

Jest to kluczowy enzym także z innego punktu widzenia. U w. 21-2). Roz- talizowany przez fosforylaze. a 1 e. katalizuje przekształcenkjzczawiogctan. przez utworzenie urydynodifosfoglukozy i z udziałem syntazy glikogenowej (p.aiwrintTi fnc-falsizę glukozo -6-fosfatazc. Glukozo-1 -fosforan i glikogen.no. w tkance tłuszczowej i gruczole sutkowym. Wynikiem niedoboru witaminy B12 u ludzi i zwierząt jest wydalanie dużych ilości metylomalonianu (acy-duria metylomalonowa). Drugi :iuj m karLoi^^4ft»z»fo^enolopirogroriiano wa. to jednak może on zapoczątkowywać. Propionylo-CoA.6-bisfosforan przez odwrócenie glikolizy.do.si? GO. polegają one na przekształceniu szcza wio octan u w związki. jYz_e r k_sztaicenie—gJukjOZOj^fosforanu _w__jgl_ukozę jest _ katalizowane przez inna .. Wiadomo. rozdz.uw^KLLW mięśniu"gładkim. w. Glicerol jest produktem metabolizmu tkanki tłuszczowej i tylko te tkanki. Wobec tego powyżej opisane reakcje są odpowiedzialne za przekształcenie w glukozę lub glikogen zarówno aminokwasów gli-kogennych. które mają enzym . Biosynteza gli-kogenu odbywa się całkiem odmiennym szla-Jdem.. które mogą łatwo dyfundować z mitochond-riów. Chociaż przemiana do bursztynianu jest głównym szlakiem metabolicznym propionia-nu. 23)..bogato-energetyczny fosforan w postaci GTP lub-ITP. 5 i C 17 znajdują się w tłuszczach.neagenezą a flakiem glik o litycznym przedstawiono na ryc. Te kluczowe enzymy pozwalają na to. Ta reakcja jest analogiczna do reakcji wiązania CO2 do acetylo-CoA przez karboksylazę acetylo-CoA (p. i późniejszej rekonwersji do szczawiooc-tanu w pozamitochondrialnej części komórki.ć-bisfosibraiiu . uczestniczy w reakcji wiązania -CQ^ katalizowanej przez karboksylazę propionylo-CoA. wykazano jego występowanie także w mięśniu szkieletowy ni. Aminokwasy glikogenne po transaminacji lub dcaminacji tworzą albo piro-gronian. fruktozo-ń-fosforanu ko-nieczrie_ dq_osiagnięcia odwrócenia ^likolizy^ jest katalizowane przez swoisty enzym fruk-tozJir. wątrobie i w iiertctch. że mle-_ cjąn przekształca się w pirogronian i wnika do mitochondriów przed przekształceniem do szczawiooctanu i ewentualnym przekształceniem w glukozę. Zależności między gluko-. ponieważ jego obecność warunkuje _.ndriów. ryc: 20-1). co wymaga udziału jednej z witamin — biotyn^ — jako koenzymu. Kwasy tłuszczowe C.u.. W tej reakcji jest niezbedjLy. W_w^trobje_czło-i i i i k ^ morskiejj_wołu_teiL enzym jest chojidrjaroi -i Qtazolem. ze nie występuje on w mięśniu . Dostępne są natomiast alternatywne środki do osiągnięcia tego samego skutku końcowego.to. a uwalnia. Obecność jej podwala tkance na_oddawaiiie„glukQzy do krwi.6--bisfosforan. Glukozo-6-fosforan i glukoza. czego wynikiem jest wytworzenie D^jnelyljQnia=. P£zekszUiceni£_iruklozo -l.. _Pxapio-niań jest najpierw aktywowany z udziałem ATP i CoA przez odpowiednią syntetazę acylo-CoA. Fruktozo-6-fosforan i fruktozo-1. zanim nastąpi ostateczna izomeryzacja do sukcynylo-CoA. którego tworzenie ze szczawiooctanu w mi loch on dri ach i rekonwersja do szczawiooctanu w pozamitochon-drialnym kompartmencie przebiega z udziałem dehydrogenazy jabłezanowej. za pomocą tvch 2 enzymów i dehyd-rogenazy mleczanowej.lU6-bisfosfąt^S.GLUKONE OGENE ZA I KONTROLA STĘŻENIA GLUKOZY WE K RWI / 227 przed przyłączeniem go_do pirogronianu. w której powstaje pochodna malonylowa. mliyTan możthyć ^ ^ p goi ęrjia^kury i królika W-wa karboksykinaza fosfoeri ol ii)ii rtwwMua.. lecz także z fosfotrioz. że odwrócenie glikolizy odgrywa zasadniczy rolę w glukoneogenezie. Występuje ona hi i \« nerkąf h ale nie ma jej w mięśniu i w tkance tłuszczowej.iLJJiaQdig. Takim związkiem jest jabłezan. albo stają się członami cyklu kwasu cytrynowego.iża się. czy dana tkanka jest /dolna do biosyntezy glikogenu nie tylko z piro-gromanu. lonyb-CoA (ryc.serc. szcza wi noc ran nie dyCuadiĄ]e]a^twQ. jak i mleczanu. zwłaszcza u przeżuwaczy. U szczura i u myszy len cnzvm jest w cvlo7ohi. katalizowana przez izomerazę metylomalonylo-Co A. wymagającą witaminy B12 jako koenzymu. Enzym len \vy stępuje. 21-1. Wobec tego.wa jest enzymem mi loch ond Halnym i fosfoenolopirogro-nian jest transportowany do cytozolu w celu przekształcenia go w fruktozo1.. Propitmian jest głównym źródłem glukozy u przeżuwaczy i wchodzi do głównego szlaku glukoneogenezy przez cykl kwasu cytrynowego po przekształceniu w sukcynylo-CoA. D-Metylomalonylo-CoA musi być zamieniony w jego stereoizomer L-metylomalonylo-CoA przez racemaze mety-lomalonylo-CoA. wytwarzanie kwasów tłuszczowych o nieparzystej liczbie atomów węgla. do rosibepolopirogroiuanu.. produkt tej reakcji.

■ Fosfoenoloplrogronian |0 Q / Alanina .fo sf o ran P-dihydroksyacetor. GDP + CO.o . Plrogronlan — NADH L Mleczan Kwasy tłuszczowa Cytrynian KARBOKSYU\ZA PtROGRONIANOWA Cykl kwaau cylrynowago a-kstoglutaran -ADP f / .3-BtetosfogH(»rynlan GI!cerolo-3-fosforan KINAZA GLICEROLOW Al ATP A ATP 3-Foefogllcerynlan 2-Fo8fogllo«ynlen cAMP (glukagon.228 / ROZDZIA Ł 21 Glukoza J!gLUKOZt>6-f OSFATAZA |j H2O ATP JGLUKOKINAZAl | HEKSOKIKAZA] oi u i« « o .6B(SFOSFATAZA e A ADP \e \ fFOSFOFRUKTOKINAZA Fruk tozo .6-btefosforan (glukagon) FruWozo--^ 6-blsfosforan ! cAMP (glukagon) e FruktozoH|.2.-F OSFORANOWA 1.^s ^_ Ao p j -fosforan J? t Glikogen AMP rp AMP FHUKTOZO-1. DEKYDHOGENA2A KADH GLICEROLO-.„_ ^ ___CAMP .6--bl sfosforan" T Gliceroloaldshyd o-3.

Indukcja i represja kluczowych enzymów nie jest szybka.tflii. znajduje się poza innymi tkankami także w wątrobie i w nerce. 21-1). aktywujący go. 21 . kinazę glicerolową. Enzymy tutaj zaangażowane katalizują reak- . a strzałkami z przerywaną linią — kowalencyjną modyfikację przez odwracalną fosforylację.. MUSZĄ BYĆ WOBEC TEGO WZAJEMNIE KONTROLOWANE Zmiany w dostępności substratów są albo bezpośrednio. Metabolizm propio nianu. 2) kowalencyjna modyfikacja przez odwracalną fosforylację oraz 3) efekty allosteryczne.AIT. AT P niezbędny do gluko neo genezy po wstaje w procesie utleniania kwasów tłuszczowych o długim łańcuchu węglo wym. mogą go zjiżjttfeewać. Punkty wejścia giikogennych aminokwasów po ich transaminacji są zaznaczone znaczkami s —* (p. szlaku glukoneogenezy. Duże stężenia alaniny działają jak „sygnał do glukoneogenezy" przez zahamo wanie glikolizy na etapie kinazy pirogronianowej. Główne szlaki i regulacja glukoneogenezy i glikolizy w wątrobie. a wymienionych w tab.1.Ć-H CO-S-C o A Sukcynylo-CoA Ryc. KARBOKSYLAZA I CH3 CoA»SH PROPIONYLO-CoA ' H.6 -bisfosfatazy i glukozo-6-fosfatazy (ryc. gdyż gjicerolo^fo sioran może. 21-1: 1) zmiany szybkości syntezy enzymu. Można ziden tyfikować 3 typy mechanizmów odpowiedzialnych za regulację aktywności enzymów uczestniczących w metabolizmie węglowodanów.hyi utleniony __djŁ__dih^droksyacetonofosforan \] przez NAD+ w obecności dehydrogenazy glice-rolo-Ś^^^nUffief Wątroba i nerka są zdolne do zamiapy ąlicera lii w -glukozc krwi dzięki y ^ y y ^ _ z y ^ i y _ zymów^jkolizy i swoistych enzymó w. Łączy się to z etapem triozofosforanów szlaku glikoli-tycznego. ale zachodzi w ciągu kilku godzin GLIKOLiZA I GLUKONEOGENEZA DZIELĄ TEN SAM SZLAK. fruktozo-ł.METYLOMALONYLO-CoA intermedlaty cyklu kwasu cytrynowego CH. ^trilizi^ie. mogą zmieniać szybkość wydzielania hormonów. Kinaza Hiceroinwa. Wężykowatymi strzałkami zaznaczono efekty allosteryczne. Wahania W tabeli 21-1 wymieniono niektóre z tych lepiej udokumentowanych zmian aktywności enzymów. które z kolei wpływają na przebieg szlaków metabolicznych. 18 -7). Kluczowe enzymy gluko neo genezy są o bwiedzio ne po dwójną ramką. Propionian ma ilościowe znaczenie jedynie u przeżuwaczy. wyTtiagaja6Ł-. zamianę glicerolu w glicerolo-3-ibsfonia. że zachodzą w różnych warunkach metabolicznych. co do których wiadomo. zmieniając często aktywność kluczowych enzymów w taki sposób. spowodowane zmianami ich dostępności z pokarmów. stężeń substratów we krwi.. też ryc. Enzym .. albo pośrednio odpowiedzialne za większość zmian w metabolizmie. Informacja w tej tabeli odnosi się głównie do wątroby.C -C O O " CO-S -CoA D-Mstyto-m aionylo-CoA RACEMAZA METYLOMALONYLO-CoA IZOMEHAZA coo. 21-2.GLUKONE OGENE ZA i KONTROLA STĘŻ ENIA GLUKOZY WE KRWI / 229 Hyc. że dążą one do skompensowania pierwotnych zmian w dostępności substratu. ĆHj "** Koenzym B„ CO-S-CoA L-Metyfomalonylo-CoA ^OOC.

6-bisfosforan Glukagon (cAMP) *Fruktozo-1. *ATP. fruktoza Enzymy glukoneogenezy Karboksylaza pirogron i a nowa Karboksykinaza fosfoenolopirogronianowa Fruktozo-1. glukagon (cAMP) ATP. *Pj *fruktozo-2. insulina'.6-bisfosfataza I 1 I T I I Giukokortykoidy.6-bisfosforan. "fruktozo-6-fosforan. glukagon. Insulina glukagon. *AMP. ciał a ketonowe) t T 1 I Insulina Insulina Glukagon (cAMP) *AMP. fruktozo-2. fosforylaza. Enzymy regulacyjne adaptacyjne u szczura (głównie w w ąt r obi e) Aktywność przy karmieniu wę glowodanami głodze niu i w cukrzycy Induktor Rep resor Aktywator Inhibitor Enzymy glikogenogenezy. NADH. adrenalina (cAMP) Giukokortykoidy.6-bisfosforan Glukozo-6-fosfataza 1 T Insulina Enzymy szlaku pentozofosforanowego i lipogenezy Dehydrogenaza glukozo-6-fosforanowa Dehydrogenaza 6-fosfoglukonianowa „Enzym jabłcza-nowy" T I I 1 I i Insulina Insulina Insulina . ATP (kwasy tłuszczowe. alanina. adrenalina (cAMP) Giukokortykoidy.230 / ROZDZIAŁ 21 Tabela 21-1.6-bisfosforan CoA. adrenalina Acetylo-CoA. glikolizy utleniania pirogron i anu Układ syntazy glikogenowej Heksokinaza Glukokinaza Fosfofruktokinaza-1 t 1 Insulina Insulina Glukagon (cAMP). adrenalina {cAMP) Giukokortykoidy. pirogron ian Kinaza pirogronianowa Dehydrogenaza pirogron Janowa t I 1 I Insulina. Insulina glukag on. adrenalina (cAMP) Insulina *Acetylo-CoA *ADP Glukagon? Glukagon (cAMP) *Fruktozo-1. glukagon. glikogen *Glukozo-6-fosforan 'Cytrynian (kwasy tłuszczowe. ciała ketonowe). ADP. NAD. glukagon (cAMP).

odpowiedzialnych za glukoneogeneze. gdy występuje obfitość glukozy. Jest ważne. cAMP. natomiast w tych warunkach enzymy odpowiedzialne za wytwarzanie glukozy podczas glukoneogenezy wykazują małą aktywność._________________ GLUKONE OGENE ZA I cd.stopniu adrenalina. glukagon Ali o sferyczny " W tkance tłuszczowej. W tabeli 21-1 pokazano. można zapobiec działaniem czynników blokujących biosyntezę białka. tab. że jest regulowany mRNA tych enzymów i że zachodzi modulacja ekspresji ich genów. Wydzielanie insuliny. które mogą być wyjaś nione indukcją lub represją enzymów. co wskazuje na to. 21 -1 Aktywność przy karmieniu węglowa danami ATP-liaza cytrynianowa Karboksylaza acetylo-CoA Syntaza kwasu tłuszczowego głodzeniu i w cukrzycy Induktor KONTROLA STĘŻENIA GLUKOZY WE K RWI / 231 Rep resor Aktyw ator Inhibitor T t T 1 I I Insulina Insulina? * Cytrynian. Podobnie zachowują się „enzym jabł-czanowy" i ATP-zależna liaza cytrynianowa. ponieważ aktywność enzymów katalizujących zmiany w odwrotnym kierunku ulega równoczesnym zmianom (ryc. Obydwie dchydrogenazy cyklu pentozofosforanowego mogą być zaliczone do enzymów adaptacyjnych. który z kolei aktywuje cAMP -zależną Klnazę białek. takich jak puromycyna i etio-nina.w jedną stronę" niż osiągające stan równowagi. 21-1). aby kluczowe enzymy zaangażowane w odpowiedni szlak metaboliczny ulegały w sposób skoordynowany aktywacji lub hamowaniu. Aktora jest katalizowana przez karboksylazę . hamują glikoli/ę. że tak jest rzeczywiście. Obydwa te hormony wpływają również na stężenie fruktozo-2. które jest wrażliwe na stężenie glukozy we krwi. gdyż ich aktywność zwiększa się u dobrze odżywionych zwierząt oraz po podaniu insuliny zwierzęciu z cukrzycą. Aktywność tych enzymów jest mała w cukrzycy i w okresie głodzenia.6-bisf o sfor an u i w^obec tego na glikolizę i gluk one o genezę w sposób wyjaśniony poniżej. a zachodzącej jako efekt działania glikokortykosteroidów i cAMP powstającego pod wpływem glukagoiiu. enzymy glikolizy i lipogenezy) stają się bardziej aktywne wówczas. Często wymienione w niej procesy są wzmocnione. Podobnie wydzielanie insuliny przeciwdziała pobudzaniu enzym ów. Aliosteryczna modyfikacja jest również szybka Znane są przykłady z metabolizmu węglowodanów. Wszystkie enzymy uczestniczące w zużywaniu glukozy (tj. ilustrujące allosteryczną regulację enzymu.imii£jszj:tn. a_3'. wzmaga biosyntezę enzymów odpowiedzialnych za gli-kolizę. W procesie glukoneogenezy synteza szczawiooetanu z wodorowęglanu i pirogronia-hu. Kowalencyjna modyfikacja przez odwracalną fosfory iację zachodzi szybko Glukagon. insulina Insulina? ADP Długotań cuch owy acylo-CoA. że te 2 enzymy są raczej zaangażowane w lip o genezę niż w glukoneoge-nezę. Wykazano. doprowadzając do foslbrylacji i inaktywacji kinazy pirogronianowej. Wszystkim tym działaniom. ale nie w wątrobie cje^nie będące w sianie równowagi i można je uważać raczej za fizjologicznie przebiegające :. natomiast pobudzają glukoneogenezę w wątrobie przez zwiększenie stężenia cAMP.

ten ostatni jest zjawiskiem hamowania beztlenowego (anaerobowego) metabolizo-wania glukozy przez jej aerobowe utlenianie (w cyklu kwasu cytrynowego). Taka zmiana ma miejsce przy przechodzeniu stanu poresorpcyjnego w stan głodu (ryc.6-bisfosforan. Zasadniczą rolą utleniania kwasów tłuszczowych w pobudzaniu glukoneogenezy jest dostarczanie ATP. a więc w stanie poposiłkowym pobudza kinazę oraz hamuje fosfatazę. Ponieważ w stanic równowagi [ATP] może być 50-krotnie większe od [AMP]. przez aktywację karboksylazy pirogroniano-wej. zmniejszając wartość Km dla wodorowęglanu.6-bisfosforan odgrywa wyjątkową rolę w regulacji glikolizy i glukoneogenezy Najbardziej skutecznym pozytywnym efektom cemall o sferycznym fosfofruktokinazy-1. dlaczego glikoliza zostaje pobudzona w czasie niedotlenienia. Zajmuje ona kluczową pozycję w regulacji glikolizy. Duża zmiana w [AMP] jest zatem wyrazem tego. Innym enzymem. potrzebnego w reakcjach karboksylazy pirogronianowej i kar boksy kinazy fosfo-enolopirogronianowej. która z kolei inaktywuje fosfofruktokinazę-2 oraz aktywuje fruktozo-2. Aktywacja karboksylazy pirogronianowej i równoczesne hamowanie de-hydrogenazy pirogronianowej przez acety-lo-CoA. 21-3). Jeżeli natomiast występuje niedobór glukozy. mowanie fosfolruktokinazy-l przez ATP i powoduje zwiększenie powinowactwa do fruk-tozo-6-fosforanu. AMP działa jak wskaźnik stanu energetycznego komórki. Konsekwencją zahamowania aktywności fosfofruktokinazy-1 jest nagromadzenie glukozo-6-fosforanu. To działanie ma ważne następstwa dla samoregulacji przemian pośred nich: gdy powstaje acetylo-CoA z pirogronianu. jest fmktozo-2. gluka-gon pobudza wytwarz anie cAMP. Żnosj^onjha. małe cząstkowe zmniejszenie [ATP] spowoduje wielokrotne zwiększenie [AMP]. powstający z utjeniania kwasów tłuszczowych. pomaga wyjaśnić oszczędzające działanie utleniania kwasów tłuszczowych na utlenianie pirogronianu w wątrobie i pobudzenie glukoneogenezy wątrobowej. wymaga obecności acetyl o-Co A jako aktywatora allosterycznego. . a inhibitorem fruktozo-1. aktywując cAMP-zależną kinazę białek. Zwiększenie stężenia AMP może być również wyjaśnieniem. Dodanie acetyl o-Co A powoduje zmianę czwartorzędowej struktury białka. gdy [ATP] maleje. Ten mechanizm pozwala na to. że działa ona jako wzmacniacz malej zmiany w [ATP]. który z kolei hamuje dalsze pobieranie glukozy w tkankach po za wątrobowych przez allosterycz-ne hamowanie heksoldnazy. Powoduje trjzo-jjć-Jbisfosfatazy przez zwiększenie wartości K„.6-bis fosfatazy w wątro bie. Fruktozo-2. jak i hormonalną (modyfikacja kowalencyjna) (ryc. dla fruktozo-l. który podlega kontroli na zasadzie hamowania zwrotnego. Fosfo-fruktokinaza-1 jest hamowana przez cytrynian i przez ATP. 21-1). Ten bifunkcyjny enzym jest pod allosteryczną kontrolą fruktozo-6-fósTo7anu7Tćtó-regó" zwiększone stężenie występująre~przx. że aktywność fosfofruktokinazy--1 jest bardzo czuła nawet na małe zmiany w stanie energetycznym komórki i że kontroluje ona ilość węglowodanów ulegających giikolizie przed wejściem do cyklu kwasu cytrynowego. gdy tkanka przechodzi z utleniania węglowodanów podczas glikolizy na gl ukoneogenezę. Inhibicja fosfofruk-tokinazy-1 przez cytrynian i ATP mogłaby być jeszcze jednym wyjaśnieniem oszczędzającego działania utleniania kwasów tłuszczowych na utlenianie glukozy. wtedy zwiększa się [AMP].6-bisfosforanu.6-bisibsfatazę przez fosforylację. tokinaza (fosfofrukrokinaza-1). zapewnia on niejako automatycznie dostarczanie szczawiooctanu i wobec tego możliwość swojego dalszego utleniania w cyklu kwasu cytrynowego. Zo^samo białko enzymatyczne jest odpowiedzialne również za jego rozpad. Fruktozo-2. czego rezultatem jest powstawanie ADP. natomiast jest aktywowana przez AMP. Obecność kinazy adenyla-nowej w wątrobie i w wielu innych tkankach pozwala na szybkie osiągnięcie równowagi rea2ADP kcji: ATP + AMP Kiedy ATP jest zużywany w procesach wymagających energii. Równocześnie AMP aktywuje fosforylazę. jestJfosjMruk-. Jego stężenie jest zarówno pod kontrolą substratową (allosteryczną). a także wyjaśnieniem efektu Pasteura.pb-fitości glukozy. wzmagając glikogenolizę. Odwrotny stosunek między aktywnością dehydrogenazy pirogronianowej a karboksylazy pirogronianowej zarówno w wątrobie.232 / ROZDZIAŁ 21 pirogi omanowy.6-bisfosforan powstaje przez fos-forylację fruktozo-6-fo sforami działaniem ?5s-fofruktokinazj-2. ponieważ ma także aktywność fruktozo-lłó-bis-fosfatazy. jak i w nerce zmienia metaboliczne losy pirogronianu wówczas.

G LU K O N E O G E N E ZA I K O N TR O LA S TĘ ŻE N IA G LU K O ZY W E K R W I / 233 Glukoza I Glikogan

że to, że gobudzeoie glikogenoUzj; glukagonem w_wątrobie prowadzi raczei do uwalniania glukozy niż do wzmożonej gtikolizy.

Cykle substratowe (daremne) pozwalają na subtelne dostrajanie
KINAZA BIAŁEK ZALEŻNA 00 cAMP

Fr u Ktoz o-6-f □ sio ran Glukagon Fru ktozo-1,6-bisf osforan Piróg ronlan R yc. 21- 3. K ont r ol a gt i kol i zy i gl ukon eo ge n ezy w wątr obi e pr zez f nj kt ozo - 2, 6- bi sf osf or an ibif unk-- Gy^ hy enzym P FK- 2/ F- 2, 6- P azę <6-f osf ofr ukt o- 2-- ki nazę/fr ukt ozo - 2, 6- bisf osf at azę) . PFK — f osf o-f rukt oki naza (S -f osf ofr ukt o- 1- ki naza), F- 1, 6-P aza — fru ktozo- 1, 6- bisf osf ataza. Strzałki wężykow at e oznaczają efekty allost eryczne.

W wielu punktach kontrolnych glikolizy i metabolizmu glikogenu są zawarte cykle fosforyla-cji i defosforylacji, np. glukokinaza/glukozo-6--fosfataza; fosfofruktokinazal/fruktozo-1,6--bisfosfataza; kinaza pirogronianowa/karbo-ksylaza pirogronianowa/karboksykinaza fosfo-enolopirogronianowa. Gdyby były one pozostawione bez kontroli, wówczas stanowiłyby ilościowo pokaźne cykle daremne, których rezultatem końcowym byłaby jedynie hydroliza ATP. To, że tak się nie dzieje na wielką skalę, zabezpieczają różne mechanizmy kontrolne, dzięki którym jedno ramię cyklu jest hamowane wówczas, gdy przeciwne ulegają pobudzeniu zgodnie z potrzebami tkanki i całego organizmu. Jednakże w pewnych przypadkach może istnieć korzyść z tego, że cykl przebiega swobodnie. Na przykład w cyklu foslbfruktokina-za-l/fruktozo-1.6-bisfosfataza, zachodzi wzmocnienie efektu allosterycznego modyfikatora fru-ktozo-2,6-bisfosforan u, powodując większy przepływ metabolitów w którymkolwiek kierunku, niż miałoby to miejsce bez udziału cyklu substratowego. To „subtelne dostrajanie" kontroli metabolicznej zachodzi jedynie kosztem utraty pewnej ilości ATP.

STĘŻENIE GLUKOZY KRWI JEST PRECYZYJNIE REGULOWANE W WĄSKICH GRANICACH
W stanie poabsorpcyjnym stężenie glukozy u ludzi i u wielu ssaków waha się w granicach 4,5 5,5 mmoi/L Pa.spożyc|uposiłku3!ę glmja> Hanowego może się ono zwiększać do 6,5—7,2 jńmoj/L-W czasie głodzenia stężenie glukozy zmniejsza się do"ok, JT-PT,? mmol/l. Stężenie glukozy we krwi ptaków jest znacznie większe (14,0 mmol/l), a u przeżuwaczy znacznie mniejsze (2,2 u owiec a 3,3 mmol/l u bydła). Te normalnie mniejsze stężenia wydają się być związane z faktem, że u przeżuwaczy właściwie wszystkie węglowodany pokarmu fermentują do niższych (lotnych) kwasów tłuszczowych, które w dużej mierze zastępują glukozę jako główne metaboliczne źródło energii tkanek w okresie między posiłkami. Gwałtowne zmniej-

Przy nadmiar/i- glukozy zwiększa sig więc stężenie fniktozu-2.(t-hisfostoriinu, pobudzając gUko-lize przez aktywację fosfofruktokinazy-1 oraz hamowanie fniktoziMj6-bisfosfatazy. W warunkach niedoboru-^glukozy gkjkoneogeneza jest pobudzana przez zmniejszenie stężenia fruk-tozo-2,6-bisfosforan u, który inaktywujc fosfo-lr.uktoJunazę-1 oraz znosi hamowanie fruktozo--1.6-bisfostatazy. Ten mechanizm zapewnia tak-

234 / ROZDZIAŁ 21

szenie stężenia giukozyjwęjawgowoduje drga wki, podobnie~jak™przy przedawkowaniu insuliny, ze względu na bezpośrednie uzależnienie mózgu od dostawy glukozy. Jednakże znacznie mniejsze stężenia glukozy mogą być dobrze tolerowane pod warunkiem, że pozwoli się na stopniową adaptację; np. szczury zaadaptowa ne do diety boga to tłuszcz owej zachowują się zupełnie normalnie przy tak małym stężeniu glukozy we krwi, jak 1,1 mmol/1. GLUKOZA KRWI POCHODZI Z POKARMÓW, GLUKONEOGENEZY I GLIKOGENOLIZY tych pokarmach. Większość węglowodanów po Łtrawie-niu pokarmów~tó glukoza, galąktoza 1 fruktoza. Są one transportowane do wątroby przez żyłę wrotną. G a laktoza i fruktoza są łatwo przekształcane w wątrobie w glukozę (p. rozdz. 22). Glukoza pochodząca z różnych związków glukogennych, które ulegają glu-koneogenezie (ryc. 18-7 i 21-1). Są to związki 2 kategorii: 1) ulegające bezpośredniemu prze kształceniu w glukozę bez znaczącej recyklizacji, np. niektóre aminokwasy i propionian i 2) związki będące produktami częściowego meta bolizmu glukozy w niektórych tkankach, które po dostaniu się do wątroby i nerek są prze kształcane w glukozę. 1 tak mleczan, powstały z glukozy w mięśniach i erytrocytach, jest transportowany do wątroby i nerek, gdzie jest przekształcany w glukozę. W ten sposób ta ostatnia dostając się do krwi staje się ponownie dostępna dla tkanek do utleniania. Ten proces jest znany jako cykl Cori lub cykl kwasu mle kowego (ryc. 21-4). GUcerol do syntezy triacylogliceroli tkanki tłuszczowej pochodzi z glu kozy krwi. Acyloglicerole tkanki tłuszczowej ciągle ulegają hydrolizie, wytwarzając gjicerol, który nie może być zużytkowany przez tkankę tłuszczową i wobec tego dyfunduje do krwi. Jest on ponownie przekształcany w glukozę przez mechanizmy glukoneogenezy w wątrobie i w nerce (ryc. 21-1). Istnieje zatem ciągły cykl, w którym glukoza jest transportowana z wątroby i nerek do tkanki tłuszczowej, a glicerol powraca z tkanki tłuszczowej do wymie nionych narządów, aby ulec resyntezie do glu kozy. Wśród aminokwasów transportowanych

Glukoza węglowodanów w spoży -

z mięśni do wątroby w czasie głodzenia _p_rge-waża alanina! DopfowacTzifoTo do postulowania istnienia cyklu glukozowo-alaninowego. przedstawionego na ryc. 21-4, w wyniku którego glukoza z wątroby przepływa do mięśni L utworzeniem tam pirogronianu ulegającego transaminacji do alaniny. Alanina jest następnie transportowana do wątroby, aby w procesie glukoneogenezy przekształcić się ponownie w glukozę. W ten sposób dokonuje się transport azotu aminowego z mięśni do wątroby oraz wolnej energii z wątroby do mięśni. Energia potrzebna do wątrobowej syntezy glukozy z pirogronianu pochodzi z utleniania kwasów tłuszczowych. Glukoza powstająca z glikogenu, wątroby podczas glikogenolizy, (p. rozdz. 20). Metaboliczne i hormonalne mechanizmy kontroli stężenia glukozy we krwi Utrzymywanie stałego stężenia glukozy we krwi jest jednym z najbardziej precyzyjnie regulowanych mechanizmów homeostatycznych i to takim, w którym odgrywa rolę zarówno wąt roba, jak i tkanki pozawątrobowe, a także wiele hormonów. Przez komórki wątrobowe wydaje się swobodnie przenikać glukoza, podczas gdy komórki tkanek poza wątrobowych są dla niej stosunkowo nieprzenikalne. Wynikiem tego jest, że przechodzenie przez błony komórkowe jest etapem ograniczającym szybkość pobierania glukozy przez tkanki pozawątrobowe. Po wniknięciu do komórki glukoza jest szybko fosforylo-wana działaniem heksokinazy. Jest prawdopodobne, że na pobieranie glukozy przez wątrobę i jej oddawanie z wątroby do krwi bardziej bezpośredni wpływ wywierają aktywności niektórych enzymów i stężenia kluczowych związków pośrednich. Stężenie glukozy we krwi jest jednak ważnym czynnikiem kontrolującym szybkość pobierania glukozy zarówno przez wątrobę, jak i przez tkanki pozawątrobowe,

Glukokinaza jest ważnym regulato rem stężenia glukozy we krwi po posił ku.

Należy zauważyć, że heksokinaza jest hamowana działaniem glukozo-6-fosforanu. Ten ostatni metabolit może więc wywierać pewne hamowanie zwrotne na pobieranie glukozy przez tkanki pozawątrobowe zależne od fosfory! o warna glukozy działaniem heksokinazy. Wątroba nie podlega takiemu ograniczeniu, ponieważ glukoki nic jest wrażliwa na działanie gmkozo-6-

Pirogronian .* .i^— i--!- —..«•■>•— --»•»■—— -»»'.«" *'

ii

i

Ryc. 21-4. Cykl kwasu mlekowego (Cori) i cykl ala ni nowo- glukozowy.

236 / ROZDZIAŁ 21 .100 Heksokinaza

50 o o GlukoKinaza

0

5

10 15 Glukoza krwi, mmoi/1

20

25

Ryc. 21-5. Zmiany aktywności fosforylującej glukozę heksokinazy i glukokinazy w zależności od zwiększającego się stężenia glukozy we krwi. Km heksokinazy dla glukozy wynosi 0,05 mmol/i, a Km glukokinazy 10 mmol/l.

Insulina odgrywa centralną rolę w regulacji stężenia glukozy we krwi. Poza

-fosforanu. Glukokinaza, która ma większą wartość Km (mniejsze powinowactwo) dla glukozy niż heksokinaza, zwiększa swoją aktywność wraz ze zwiększeniem stężenia glukozy w przedziale fizjologicznych stężeń tego związku (ryc. 21-5) i wydaje się w swoisty sposób sprzyjać pobieraniu glukozy do wątroby, w przypadku jej dużego stężenia występującego w żyle wrotnej po posiłku węglowodanowym. Brak glukokinazy u przeżuwaczy, u których niewiele glukozy przechodzi z jelita do krążenia wrotnego, wydaje się potwierdzać tę funkcję tego enzymu. Przy prawidłowym stężeniu glukozy w krążącej krwi (4,5—5,5 mmol/l), wątroba wydaje się być producentem glukozy. Jeżeli jednak stężenie gJukozy się zwiększa, to wydalanie glukozy przez wątrobę ustaje, a przy dużym stężeniu pobiera ona glukozę z krwi. Ustalono, że u szczura szybkość oddawania glukozy przez wątrobę staje się równa szybkości pobierania przy stężeniu w żyle wrotnej wątroby równym 8,3 mmol/l.

bezpośrednim wpływem hiperglikemii na pobieranie glukozy zarówno przez wątrobę, jak i tkanki obwodowe, zasadniczą rolę w regulacji stężenia gJukozy we krwi odgrywa hormon insulina. Wytwarzają ją komórki B wysp trzustkowych, a wydziela się do krwi wskutek bezpośredniej reakcji na hiperglikemię. Jej stężenie we krwi zmienia się równolegle ze stężeniem

glukozy, a szybkim skutkiem jej podania jest hipoglikemia. Do substancji pobudzających wydzielanie insuliny należą także aminokwasy, wolne kwasy tłuszczowe, ciała ketonowe, gluka-gon, sekretyna oraz lek tolbutamid. Adrenalina i noradrenalina blokują uwalnianie insuliny. Insulina pobudza natychmiast pobieranie glukozy przez takie tkanki, jak tkanka tłuszczowa i mięśniowa. To działanie jest spowodo wane wzmożonym transportem przezbłono-wym glukozy uwarunkowanym przeniesieniem transportera insulinowego z wnętrza komórki do błony plazmatycznej. Insulina nie ma natomiast bezpośredniego wpływu na penetrację glukozy do komórek wątrobowych. To stwierdzenie jest zgodne z faktem, że szybkość metabolizmu glukozy w komórkach wątro bowych nie jest ograniczana ich przenikalnoś-cią. Jednakże insulina wpływa pośrednio na pobieranie glukozy przez wątrobę, działając na enzymy kontrolujące glikolizę i glikogeno-genezę. Glukagon jest hormonem wytwarzanym przez komó rki A wysp trzustkowych. Jego wydzielanie jest pobudzane przez hipoglikemie. Gdy dostanie się do wątroby (przez żyłę wrot-ną), pobudza glikogenolizę przez aktywację fosforylazy. Większość endogennego giukago-nu jest usuwana z krążenia przez wątrobę. Odmiennie niż adrenalina, glukagon nie ma wpływu na fosforylazę mięśni. Glukagon wzmaga również glukoneogenezę z aminokwasów i mleczanu. Zarówno glikogenoliza wątrobowa, jak i glukoneogeneza uczestniczą w hi-perglikemizującym działaniu glukagonu, którego działania są przeciwne do insuliny. Przedni płat przysadki mózgowej wydziela hormony, które zwiększają stężenie glukozy krwi, a więc działają antagonistycznie w stosunku do insuliny. Są to: hormon wzrostu, kor-tykortofina (ACTH) i zapewne inne czynniki „diabetogenne". Wydzielanie hormonu wzrostu pobudza hipoglikemia. Hormon wzrostu zmniejsza pobieranie glukozy przez niektóre tkanki, np. przez mięśnie. Niektóre z tych działań mogą być nie bezpośrednie, wiadomo bowiem, że hormon wzrostu mobilizuje z tkanki tłuszczowej wolne kwasy tłuszczowe, które same zmniejszają zużycie glukozy. Długotrwałe podawanie hormonu wzrostu prowadzi do cukrzycy. Hormon wzrostu wywołując hiperghke-mię, pobudza wydzielanie insuliny, powodując czasami wyczerpanie komórek B (i w konsekwencji cukrzycę).

GLUKONE OGENE ZA I KONTROLA STĘŻENIA GLUKOZY WE K RWI / 237

Glikokortykosteroidy (11-oksosteroidy) są wydzielane przez korę nadnerczy i są istotne dla metabolizmu węglowodanów. Podanie tych steroidów pobudza glukoneogenezę. Zwiększenie glukoneogenezy jest wynikiem zwiększonego katabolizmu białek w tkankach, zwiększonego pobierania aminokwasów przez wątrobę i zwiększonej aktywności amino tran sfe raz i innych enzymów wątrobowych związanych z gluko-neogenezą. Ponadto glikokortykosteroidy ha mują zużycie glukozy w tkankach pozawątrobo-wych, działają więc anłagonistycznie w stosunku do insuliny. Adrenalinę wydziela rdzeń nadnerczy* pod wpływem bodźców stresogennych (strach, podniecenie, krwotok, hipoglikemia, hipoksja itd.). Pobudza ona glikogenoiizę w wątrobie i mięśniu wskutek pobudzenia fosforylazy. Brak gluko-zo-6-fosfatazy w mięśniach sprawia, że glikoge-noliza wiąże się z powstawaniem mleczanu, podczas gdy w wątrobie głównym jej produktem jest glukoza, co jest przyczyną zwiększenia stężenia glukozy we krwi. Hormony tarczycy powinny być również rozpatrywane jako wpływające na stężenie glukozy we krwi. Istnieją dane doświadczalne przemawiające za tym, że tyroksyna ma działanie diabetogenne, a usunięcie tarczycy przeciwdziała rozwojowi cukrzycy. Zauważono również całkowity brak glikogenu w wątrobach zwierząt z tyreotoksykozą. U chorych z nadczynnością tarczycy stężenie glukozy we krwi na czczo jest zwiększone, natomiast jest zmniejszone u chorych z niedoczynnością tego narządu. Należy jednak dodać, że u chorych z nadczynnością tarczycy utylizacja glukozy przez tkanki jest normalna lub zwiększona, natomiast u chorych z hipotyreozą jest zmniejszona. Chorzy z niedo-czynnością tarczycy są znacznie bardziej wrażliwi na hipoglikemiczne działanie insuliny niż osoby zdrowe lub chorzy z hipertyreozą. Glukozuria występuje wówczas, gdy jest przekroczony próg nerkowy dla glukozy Kiedy stężenie giukozy we krwi zwiększa się do stosunkowo dużego, wtedy również nerka działa regulująco na glikemię. Glukoza jest wciąż przesączana w kłębuszkach nerkowych, ale normalnie powraca w całości do krwi, ulegając wchłanianiu zwrotnemu w kanalikach nerkowych. Wchłanianie zwrotne glukozy wbrew gradientowi stężeń jest energochłonne i wymaga obecności ATP w komórkach kanali-

kowych. Zdolnoić kanalików nerkowych do wchłaniania zwrotnego glukozy jest ograniczona do ok. 350 mg/min. Gdy stężenie glukozy we krwi jest zwiększone, ilość przesączanej w kłębuszkach nerkowych glukozy przekracza pojemność resorpcyjną kanalików nerkowych w stosunku do glukozy i wówczas stwierdza się obecność glukozy w moczu, czyli glukozurię. U osób zdrowych glukozuria pojawia się wtedy, kiedy stężenie glukozy we krwi żylnej jest większe niż 9,5—10mmol/l. To stężenie jest nazywane progiem nerkowym dla glukozy. Glukozurię można wywołać u zwierząt doświadczalnych floryzyną, która hamuje układ reabsorbujący w kanaliku. To zjawisko jest znane jako glukozuria nerkowa. Glukozuria pochodzenia nerkowego może być wynikiem wrodzonych wad kanalikowych, może też być nabyta jako wynik procesów chorobowych. Stwierdzenie glukozurii jest często objawem cukrzycy (diabetes mellitus). Niedobór fruktozo -1,6-bisfosfatazy powoduje laktacydozę i hipogtikemię Blokowanie glukoneogenezy przez niedobór tego enzymu nie pozwala na przekształcanie w wątrobie mleczanu i innych substratów glu-kogennych w glukozę. Ten stan może być kontrolowany przez karmienie pokarmami o dużej zawartości węglowodanów. MOŻNA SIĘ PRZEKONAĆ O ZDOLNOŚCI ORGANIZMU DO ZUŻYWANIA GLUKOZY, OZNACZAJĄC JEGO TOLERANCJĘ NA GLUKOZĘ Wskaźnikiem tolerancji glukozy jest przebieg krzywej stężenia glukozy we krwi po podaniu określonej ilości glukozy (ryc. 21-6). Diabetes mellitus (cukrzyca, moczówka słodka) charakteryzuje się zmniejszoną tolerancją na glukozę spowodowaną niedostatecznym wydzielaniem insuliny (cukrzyca typu 1 albo cukrzyca in-sulinozależna; ang.: insulin-dependent diabetes mellitus. IDDM). Charakteryzuje się ona zwiększonym stężeniem giukozy we krwi (hiper-giikemia) oraz glukozuria (cukromoczem), a mogą jej towarzyszyć zmiany metabolizmu tłuszczu. Tolerancja glukozy jest zmniejszona nie tylko w cukrzycy typu I, lecz także w stanach uszkodzenia wątroby oraz w niektórych zakażeniach, w cukrzycy typu II (cukrzycy niezależnej

238 / ROZDZIAŁ 21

może również wystąpić w nadczynności przysadki lub kory nadnerczy ze względu na antagonizm hormonów tych gruczołów wydzielania wewnętrznego w stosunku do działania insuliny. knięcie insuliny zmniejsza zawartość glukozy we krwi i powoduje zwiększenie jej zużywania oraz magazynowania w formie glikogenu w wątrobie i w mięśniach. Nadmiar insuliny może spowodować ciężką hipnglikemię, prowadzącą do drgawek, a nawet do śmierci, jeżeli nie poda się szybko glukozy. Zwiększoną tolerancję glukozy obserwuje się w niedoczynności przysadki i kory nadnerczy, co można przypisać zmniej szeniu normalnego antagonistycznego działania kortyzolu w stosunku do insuliny, wskutek czego dochodzi do względnego jej nadmiaru.
1 Czas (h) 2

Insulina zwiększa tolerancję glukozy. Wstrzy-

PIŚMIENNICTWO
Krebs HA: Gluconeogenesis. Proc R Soc London (Biol) 1964;159:545. Ncwsholme EA, Chaliss RAJ, Crabtrcc B: Substratc cycles: Thcir role in improving sensitivity in mctabolic control. Trmds Biochem Sci 1984;9:277, Newsholme EA, Start C: Regulation in Metabolism. Wiley, 1973. Pagliara AS et al: Hepatic fruL-tose-1,6-Diphosphatase deficiency, a cause of laciic acidosis and hypoglycemia in infaticy. ■/ Ciin Invest 1972;51:2l 15. Pilkis SJ, El-Maghrabi MR, Claus TH: Hormonal rcgulation of licpaiic gluconeogenesis and glycolysis. Anrtu Rev Biochem 1988;57:755. Watford M: What is the metabolic fate of dietary glucosc? Trends Biochem Sci 1988;13:329.

Ryc. 21-6. Test tolerancji glukozy. Krzywe stężenia glukozy we krwi osoby zdrowej i u chorego na cukrzycę po doustnym podaniu 50 g glukozy. Zauważ początkowe duże zwiększenie stężenia glukozy u chorego na cukrzycę. Kryterium normalności jest powrót stężenia glukozy do początkowej wartości w ciągu 2 h.

od insuliny; ang.: non-insulin-dependent diabe-tes mellitus, NIDDM), której towarzyszy zwykle otyłość i zwiększone stężenie wolnych kwasów tłuszczowych po podaniu niektórych leków oraz niekiedy również w miażdżycy. Cukrzyca

Szlak pentozofosforanowy oraz inne szlaki przemiany heksoz
Peter A. Mayes, PhD, DSc

22

WPROWADZENIE Szlak pentojofosforanowy aie generuje ATP, ale spełnia '2 główne tuli keje: l)j&#miuza NADJffl dk takich redukujących syntez, jak Biosynteza kwasów tłuszczowych i steroidów oraz 2) dostarcza rybozy do biosyntezy nuk-lcotydówTkwifsow riukieinowych. Glukoza, fruktoza i galaktoza są ilościowo najważniejszymi heksozami wchłanianymi z pfzewodu pokarmowego. Pochodzą one odpowiednio ze skrobi, sacharozy i laktozy zawartych w pożywieniu. Specjalne szlaki metaboliczne rozwinęły się, zwłaszcza w wątrobie, do przemiany fruktozy i galaktozy w glukozę. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Niedobory pewnych enzymów szlaku pen-tozofosforanowego są główną przyczyną hemo-iizy erytrocytów, występującej w jednym z typów niedokrwistości hemolitycznej Głównym zaangażowanym w tym enzymem jest dehyd-rogenaza glukozo6-fosfora nowa. Aż u 100 min ludzi na świecie można wykazać genetycznie uwarunkowane małe stężenie tego enzymu. Głównymi szlakami metabolicznymi zużywa-nja glukozy są glikoliza i szlak pentozofosfora-no"włl~ilościowo mniej znaczące, ale bardzo ważne dla wydalania obcych organizmowi związków (ksenobiotyków) w postaci glukuronidów jest wytwarzanie kwasu glukuronowego z glukozy w szlaku kwasów uronowych. Zaburzenia tego szlaku są przyczyną samoistnej pentozurii. Całkowity brak jednego z enzymów tego szlaku

u wszystkich naczelnych sprawia, że kwas askorbinowy (witamina C) jest niezbędnym składnikiem pokarmu dla ludzi, ale nie dla większości ssaków. Niedobory enzymów metabolizmu fruktozy .i galaktozy prowadzą do takich chorób metabolicznych, jak samoistna fruktozuria i galaktozemia Fruktoza bywa używana w żywieniu pozajelitowym, ale w dużym stężeniu może ona powodować uszczuplenie puli nukleotydów adeninowych w wątrobie i martwicę wątroby. SZLAK PENTOZOFOSFORANOWY WYTWARZA NADPH ORAZ RYBOZĘ Szlak pentozofosforanowy (spięcie heksozo-mo no fos fora nowe) jest alternatywną drogą utleniania glukozy. Jest to proces wielocyklicz-ny, w którym z 3 cząsteczek glukozo-6-fos-foranu powstają 3 cząsteczki CO2 i 3 reszty 5-węglowe. Te ostatnie zostają tak przetworzo ne, że regenerują się z nich 2 cząsteczki glukozo--6-fosforanu i wytwarza się 1 cząsteczka związku pośredniego glikolizy — gliceraldehydo-3--foslbranu. Ponieważ z 2 cząsteczek giiceral-dehydo-3-fosforanu może regenerować gluko-zo-6- fosforan, w szlaku pentozofosfora nowym może zachodzić całkowite utlenienie glukozy.
3(Glukozo-6-fosforan) + 6 NADP -» -> 3 COa + 2 (Glukozo-6-fosforan) + - Gliceraidehydo 3-fosforan + 6 NADPH + + + 6H
+

240 / ROZDZIAŁ 22

KOLEJNE REAKCJE SZLAKU PENTOZOFOSFORANOWEGO ZACHODZĄ W CYTOZOLU Enzymy^szlaku pentozofosforanowego, podobnie jak TglikoTizy, znajdują się w cytozolu. Utlenianie, tak jak w glikolizie, odbywa się przez oSwodorowanie, jednakżęjw przypadku szlaku

pentozofo sfora nowego akceptorem wodoru jest NAPD, a nie NAD. Sekwencję reakcji szlaku można podzielić na 2
etapy: oksydacyjny i nieoksydacyjny. W pierw-

szym glukozo-6-fosforan ulega odwodorowa-nhi i dekafboksylacji, przechodząc w pentoze — rybulozo.-5-fosforan. W drugim etapie rybu-lozo-5-fosforan ulega przekształceniu z powroHjO V lub Ca" HYDROLAZA GL UK ONOLAKTON O WA osi o g lukonolakton

NADP HO-C-H

f

NADPH+H^

HO-Ć-H

H-Ć-OH I
Q DEHYDROGENAZA GLUKOZO-6--F OSFORANOWA

HO-C-H 6- f

H-C-OH I

4

COO" H- C-O H HO- C- H H- C-O H H- C- O H
6-Fosfogtukonl an — N A DP
1

H-i ---- 1
CHj- O-l
^D-G lu kozo-6-fosfo ran

DEHYDRO GENAZA 6-FOSFO GLUK D NIANO WA

Mg ; M n ; lub Ca**

1

!

NADPH + H+
CHOH
1 1 KETOIZOMERAZA RYBOZO-S--F OSFOflANOWA

CH,OH
i

H-C-OH
I

c=o
H-CH-C-OH
CH, - O -(P ) Rybulozo-5-fosforan
i

C-OH H-C-OH H-C-OH i
C H , - 0 - ( F Forma enotlowa
i

C=O H-C-OH H-Ć-OH

3-Kato-B-f *C H 2 O H 3-EPIMERAZA H YB U L 020 - 5-F 0S F0 R A N 0 W A
i

oafogl u ko n la n

HO-C-H H^ t^ ^ (JM > H-C C H j- O - Ryb
ozo^Si-ftwfora n
1

O -T-H H^C-OH
K syl u I o zO-5-f osf o r an

Ć

H-C-OH H-C-OH
Sadoheptu lożo -7-f osto ra n

H- C-OH

K

"CH 2 -O~®
lcaraldehydo-3-tosfo ra n

Gl

PRPP Ryc. 22-1. Szlak pentozofosforanowy.
P

------ POf, PRPP — 5-fosforybozylo-i-pirofosforan.

SZLAK PENTOZOFOSFORANOWY ORAZ INNE SZLAKI PRZEMIANY HEKSOZ / 241

"CH.OH HOJC-H

-f

H-"Ć-OH
Sliceraldehyda-•
3-1o«toran

•CHjOH O C H

H-Ć-OH ~* ___ H-Ć-OH H-Ć-OH CH,-O-®
Sadoheplulozo-7-fosforan

|THANSALDOLAZA|

H-C = O

T

H-^t-OH
H-iC-OH
ł

*CHaOH

H-Ć-OH H-Ć-OH CH,
-O-(P)
Etyt roz o-4-1o sto r an

CH,0H

FruktoiD-6-iosforan

4

ć

HO-C-H H-Ć-OH

CH,-O-<g)
Ksyiuiozo-5-fostoran

| TRAN8KET0LAZA Tlamlrw- ®j M g' ł

H-C=O
H-C-OH

Ryc. 22-1 cd. Szlak pentozofosforanowy,

CH,-O-®
SilcerakJBhydo-3-fosłofan

ćo
HO-C-H H-C-OH H-Ć-OH
FruKtozo-S-losforan

tem_dp5!ukozQ-i-ibsforanu w całej serii reakcji, głównie z udziałem 2 enzymów; transkętotazy UransaMolazy (ryc. 22-1). Etap oksydacyjny wytwarza NADPH Odwodorowanie glukozo-6-fo sforanu do 6-fosfoglukonianu zachodzi przez utworzenie 6-fosfoglukonolaktonu katalizowane przez de-hydrogentizę glukQzo-6-fo$foranową, enzym zależny od NADP. Hydrolizę 6-fosibglukonolak-tonu katalizuje hydrolaza glukonol a klonowa Drugi etap oksydacyjny jest katalizowany przez dehydrogenazę 6-fosfoglokonianową, która po-trzebuje NADP+ jako akceptora wodoru. Dalej następuje dekarboksyjacja_z_ wy tworzeniem ke-lopentozy — rybuiozo-5-ibsforanu. Reakcja zachodzi prawdopodobnie w 2 etapach przez związek pośredni 3-keto-6-fosfoglukonian. Etap nieoksydacyjny wytwarza

prekursory rybozy
Rybulozo-5-fosforan jest substratem dla 2 różnych enzymów, 3-Epimeraza ryhulozo-5-fos-foranowa zmienia konfiguracje wokół C3, twol<> Biochemia

rząc epimer ksylulozo-5-fosforan będący keto-pentozą, Ketoizo meraza rybozo-5-fosfora-nowa zamienia rybulozo-5-fosforan.w odpowiednią aldopentoze, rybozo-5-fosforan. Transketolaza przenosi jednostkę 2-węglową zawierającą węgle 1. i .2 ketozy na aldehydowy węgiel cukru — aldozy. Powoduje ona .zatem zamianę cukcu ketozj w aldozę uboższą-o-2-ato-my węgla, a równocześnie zamienia cukier aldozę w ketozę bogatszą o 2 atomy węgla. Reakcja wymaga udziału jednej z witamin B — darniny — jako koenzymu w postaci difosforanu tiaminy, a także jonów Mg2:. Przenoszona jednostka 2-weglowa jest prawdopodobnie glikolaldehydem związanym do difos foranu tiaminy, tzn. jest „aktywnym glikolaldehydem". Transketolaza katalizuje więc przeniesienie opisanej jednostici"2*węglowej z ksylu-lozo-5-fosforanu na ryb ozo-5-fosforan, two rząc 7-węgiową ketozę sedoheptulozo-7-fosforan oraz aldozę gliceraldehydo-3-fosforan. Te 2 produkty wchodzą następnie w inną reakcję, znanąjakotransaldolacja. Transaldolaza umożliwia przeniesienie jednostki 3-węglowej „ak-

242 / ROZDZIAŁ 22
GI ukozo-6-fosf o ran -NA D P * DEHYDROGENAZA GLUKOZO-6-FOSFORANOWA Gl ufco zo-6-fosforan NADP* Glukozo-6-fosforan NADP
ł

- NADPH

* ■ NADPH e-Fosfoflukonian NADP*

>■ NADPH + H* 6-Fosfoglukonian NADP*

6-Fosfogukonlan - NA DP * DEHYDROGENAZA 6-FOSFOGLLJKON1ANOWA »
1i ^ C O2

NADPH + H

+

NADP H+ H*
k

^"

NADPH

C Oj

Ryb u lozo-5-tostoran C, |3-EPIMERA2A~|

Rybulozo-S-fosfcran

* CO, Rybulozb-5-taatoran

KETOIZOMERAZA

| 3-EPIMERA2AJ

Rybozo-5-f osf o ra n Ksytu lozo-S-tosf o ran C TRANSKETOLAZA

Ksylulozo-5-fosforan

Gllcef aldehyd o-3-fosforan Ci 1 TRANSALDOLAZA

f

Sedoheptulazo-7-fosforan C,

f
Fruktozo-6-fosloran C« Erytrozo-4-tosforan TFIANSKETOLAZA Gl I ce r aldehyd o-3-f o sfa ra n Fru ktoz o-6-f osfo ran IZOMERAZA FOSFOTRIOZOWA

ALDOLAZA IZOMEHAZA FOSFOHEKSOZOWA

IZOMERAZA FOSFOHEKSOZOWA

, Fruklozo-1,6-btefosforanu FHLTKTOZO-1,6-BISFOSFATAZA /j Fruktozo-6-fosforanu IZOMEHAZA FOSFOHEKSOZOWA

GI ukozo-6-fostoran

Gl ukozo-6-fosforan

Vj Glut<ozo-6-fofiforanu

Ryc. 22-2. Schemat przebiegu szlaku pentozof osforan owego i jego połączeń ze szlakiem glikolizy.

SZLAK PEIMTOZOFOSFORANOWY ORAZ INNE SZLAKI PRZEMIANY HEKSOZ / 243

tywnegodihydroksyacetonu" (węgli l-3)_zketo-zy, którą 1 jest sedoheptulozo-7-fosforan, na al-dozę gliceraldehvdo-3-fosfora n. aby_utworzyć ketozę — fruktozo-6-fosforan i 4- węglową al - dozę — ery trozo-4-fosforan. Następnie zachodzi dals za reakcj a, znów z udziałem transketolazy, w której ksylulozo-5-Ti JF uży jako da_w_c_a „aktywnego gli kolaldehydu". W tym przypadku utworzony uprzednio eryfrozo-4-fosforan jest akcpptnjeay ■ Produktami wymienionej reakcji są fruktozo-6--fosforan i gIiccraldehydo-_3-fosforan. Aby glukoza u legia_ całkowitemu utlenieniu do CO, w szlaku pentozofosforanowym, nie- h i j bJ ™ t kance enzymów prze k sz t nic aj ą c y e h gl i ce ra I dc h y d o - 3 - fo s f oran w g lu -j^zo-6-fosf oran..Są to enzymy szlaku giikolizy, dz^aja^e.\ £o£LwŁQinyjn kierunku, i dodatkowo enzym glukoneogenezy frtiktozo-l,6-bisfosfata-Ł -A . Schemat tego szlaku przedstawiono na rye. 2 najważniejsze szlaki katabolizmu glukozy mają niewiele ze sobą wspólnego Chociaż niektóre metabolity są wspólne, np. glukozo-6-fosforan, to jednak szlak pectozo^xJ£liJq "DTI^jerue następuje w pierwszych reakcjach Z udziałcin~RKDP. a nieNAD. a CO3 , który w ogóle nicjeśt produktem giikolizy, jest charakterystycznym pr^ukteatszłafea=--pentozofos-fofahowego. ATP nie powstaje w szlaku pen-tozofos fora nowym, podczas gdy jego generacja jest zasadniczą funkcją giikolizy. Fosforany rybozy powstają w szlaku pentozo fosforanowym, ale me w glikolizie. Równoważniki redukujące są wytwarzane w tych tkankach, które są wyspecjalizowane w syntezach redukujących Oznaczenia aktywności szlaku pentozofos-foranowego w różnych tkankach wskazują na jego znaczenie metaboliczne. Jest on aktywny w wątrobie, tkance tłuszczowej, korze nadner czy, w tarczycy, erytrocytach, jądrze i w gruczole sutkowym w okresie laktacji. Bra k jest jego _le sutkowym po_ga okresem wn"^ występuje w mięśniu szkielet o wy rn. Wszystkie tkanki, w których ten szlak"jest aktywny, zużywają NADPH do syntez redukujących, np. do syntezy kwasów tłuszczowych, steroidów, aminokwasów szlakiem

dehydrogenazy ghitaminianowej, albo zredukowanego glutationu w erytrocytach. Jest prawdopodobne, że obecność aktywnej lipogenezy albo układu zużywającego NADPH pobudza rozkład. glukozy w szlaku pentozofosforano-wym. Zużywanie NADPH dostarcza bowiem NADP, którego stężenie jest normalnie bardzo mafe ze względu na nierównowagowy charakter pierwszych reakcji szlaku. Również synteza dehydrogenaz glukozo-6-fosforanowej i 6-fos-foglukonianowej może być indukowana przez insulinę wydzielaną w warunkach związanych ze „stanem sytości" (tab. 21 -1). Ryboza może być syntetyzowana we wszystkich tkankach SzJak pentozo fosforan o wy dostarcza ryhozy do syntezy nukleotydów i kwasów nukleino wych (ryc. 22- 1). Źródłem jes.t rybozo -5-fas^ foran. który reaguje z ATP, tworząc PRPP używany w biosyntezie nukleotydów (p. str. 427). Tkanka mięśniowa ma bardzo niewielkie ilości dehydrogenaz glukozo -6-fo sfora nowej i 6-fosfoglukonianowej. Mięsień szkieletowy, podobnie jak większość innych tkanek, jest jednak zdoiny do syntetyzowania rybozo-5-fos-foranu na potrzeby syntezy nukleotydów. Odbywa się to przez odwrócenie nie oksydacyjnego etapu szlaku pentozofo sfora nowego z użyciem fruktozo-6-fosforanu. Oznacza to, że nie jest konieczny kompletny funkcjonujący szlak pen -tozofosforano wy, aby tkanka mogła syntetyzować fosforany rybozy. Ryboza nie jest znaczącym składnikiem krą żącej krwi. Wobec tego tkanka musi sama zaspokajać zapotrzebowanie na ten ważny pre kursor nukleotydów. SZLAK PENT OZOF0SF0RAN0WY WSPOMAGA PEROKSYDAZĘ GLUTATIONOWĄ W OCHRONIE ERYTROCYTÓW PRZED HEMOLIZĄ Szlak pentozofosforanowy w erytrocytach dostarcza NADPH do redukcji utlenionego glutationu (G-S-S-G) do glutationu zredukowanego (2G-SH). Redukcja ta jest katalizowa na przez reduktazę gluta tionową. enzym będący flawoproteiną zawierającą FAD. Z kolei zredu kowany gl utation usuwa H 2 O 2 z erytrocytu w reakcji katalizowanej przez peroksydazę gtu-tationową, enzym zawierający pierwiastek śladowy selen.

i

244 / ROZDZIAŁ 22 G-S-S-G + NADPH + H —. 2G-SH + NADP+
REDUKTAZA OLUT ATIONOWA FAD
+

2G-SH +

G-S-S-G + 2H,0
PEROKSYDAZA GLUTATIONOWA SELEN

Ta reakcja jest ważna, ponieważ nagromadze nie H2O2 może skrócić czas życia erytrocytów, zwiększając szybkość utlenienia hemoglobiny do methemoglobiny. W niektórych populacjach występuje mutacja charakteryzująca się niedoborem dehydrogenazy di!ki>/i>-6-fosforanowej, czego konsekwencją są zaburzenia w wytwarzaniu NADPH. To zaburzenie charakteryzuje się hemolizą erytrocytów wówczas, gdy osobnik z tą wadą jest narażona na działanie takich utleniaczy, jak lek przeciwzimniczy — pryma-china, kwas acetylosalicylowy lub sulfonamidy, albo spożywa pewien gatunek fasoli (Viciafaba — fawizm). Peroksydaza glutationowa jest naturalnym przeciwutleniaczem znajdującym się w wielu tkankach. Oprócz H3O2, działa ona również na nadtlenki organiczne. Razem z witaminą E jest częścią układu ochronnego przeciw peroksyda-cji lipidów (p, str. 185). Donoszono o związku między występowaniem niektórych nowotwo rów a małym stężeniem selenu we krwi i (lub) małą aktywnością peroksydazy glutationowej. Oznaczanie aktywności transketolazy we krwi odzwierciedla stopień niedoboru tiaminy. Jedynym stanem, w którym aktywność tego enzymu jest zwiększona jest niedokrwistość złośliwa.

GLUKURONIAN, PREKURSOR PROTEOGLIKANÓW I SPRZĘGNIĘTYCH GLUKURONIDÓW, JEST PRODUKTEM SZLAKU KWASU URONOWEGO Poza opisanymi wyżej głównymi szlakami metabolizmu glukozo-6-fosforanu istnieje szlak,- w którym -glukoza, jest przemieniana w kwas glukuronowy, kwas askorbinowy i pen-tozy, nazywany szlakiem kwasu uranowego. Jest on także alternatywnym szlakiem utleniania glukozy, ale, podobnie jak szlak pentozofos-foranowy, nie prowadzi do wytwarzania ATP.

W szlaku-kwasu.JirQn.owJego„.glu;kuronian pQWStaje-z,_glukQzy w wyniku reakcji pokazanych na ryc. 22-3. Glukozo-6-fosforan jest przekształcany w glukozo-1-fosforan, który następnie reaguje z urydynotrifosforanem (UTP), tworząc aktywny nukleotyd — urydynodifos-loglukozę (UDPGlcK Ta ostatnia reakcja jest katalizowana przez enzym urydylilotransferazę glukozo-1-fosforanowa (polifosfory!azę UT3F' glukozową). Wszystkie etapy, aż do tego miejsca, są identyczne z tymi, które uprzednio opisano jako szlak glikogenogenezy w wątrobie. UDPGlc jest utleniana w dwuetapowym procesie do glukuronianu. Produktem utleniania, które jest katalizowane przez dehydrogenazę UPPglukozową, jest UDP -glukuronian. UDP-gliikuroman jest „aktywną" formą glu-kuntnianu w reakcji whudowywania glukuronianu w proteoglikany lub dla reakcji, w których glukuronian jest sprzęgany z takimi sub-stratami, jak hormony steroidowe, niektóre leki lub bilirubina (p. ryc. 34-13). W NADPH-zależnej reakcji glukuronian jest redukowany do L-gulonianu {ryc. 22-3). Ten ostatni związek jest bezpośrednim prekursorem askorninianu u zwierząt zdolnych do syntetyzowania tej witaminy. U człowieka i innych naczelnych, jak również u świnki morskiej, kwas askorbinowy nie może być syntetyzowany ze względu na brak enzymu oksydazy [-oulonolak-tonowej. Gulonian jest utleniany do 3-keto-L-gulonianu, który jest dekarboksylowany do pentozy — L-ksylulozy. Związkiem pośrednim szlaku pentozofosforanowego jest D-ksyluloza. W reakcjach przedstawionych na ryc. 22-3 z ketogulo-nianu powstaje natomiast L-izomer ksylulozy. W celu połączenia tych 2 szlaków niezbędne jest przekształcenie L-ksylulozy do jej izomeru D. Zachodzi ono w wyniku NADPH-zależnej redukcji do ksylitolu, który jest następnie utleniany w reakcji NAD-zależnej do D-ksylulozy, Ten ostatni związek, po przekształceniu do D-ksylu-lozo-5-fosforanu jest dalej metabolizowany w szlaku pentozofosforanowym. Przerwanie ciągłości szlaku kwasu uranowego jest powodowane wadami enzymatycznymi i przez niektóre leki W samoistnej pentozurii, rzadkiej chorobie dziedzicznej, pojawiają się w moczu, znaczne ilości L-ksylulozy. Obecnie się uważa, że przyczyną tego jest brak u chorych z pentozurią enzymu niezbędnego do przeprowadzenia redu-

SZLAK PENTOZOFOSFORANOWY ORAZ INNE SZLAKI PRZEMIANY HEKSOZ / 245
3-Keto-L-gulonian

PKOFOSFO HYDRO LAZA UDPGIc

Urydyn od ifosf og iu koza (UOPGlc)

Urydynodlfosfoglukuronian

O

c-o-

9
c-oHO-Ć-H HO-C-H H-C-OH HO-Ć-H
•CHjOH C-Gulonlan C02 BLOK U CZŁOWIEKA i

c=o
H-C-OH HO-Ć-H
L-Kiylulon

HO-C-H Ć=0 H-C-OH HO-Ć-H *CH;OH

Szczawian Glikolan L-GulonolaMon 4 BLOK U NACZELNYCH ^~ Aldehyd gllkolowy I SWWW MORSKIEJ BLOK D- Ksyl u lożo -1 -f osf o ran W PENTOZURI! 2-Keto-L-gulonoiakton

+

t

t

*CH2OH NADP HO-C-H
+

•CHjOH NADPH + H+ C =O

I

O [2H]

J>

HO- Ć -H D-Ksyjuloza
HO - Ć

C

H- C- O H ĆH,OH KsyMol

HO-C H- Ć

H O - C - H •ĆH,OH L-Askorbinlan

HEDUKTAZA 0-KSYLULOZOWA

H-Ć -O H ĆHsOH ATp AOP ' D-Ksylu

J_

0=Ć 0=Ć H- Ć HO-Ć-H
L-Dehyd roaekor bl nlan

lozo-5-fosfo ran

Szła

ntozofwfo

Rye. 22-3. Szlak kwasu uranowego. * — losy węgla 1 glukozy, © ------ P03

kcji L-ksylulozy do ksylitolu. Pozajelitowe podanie ksylitoJu może prowadzić do oksalozy, łącznie z odkładaniem się złogów szczawianu wapnia w mózgu i w nerkach. Wynika to z przekształcenia D-ksylulozy do szczawianu, przez kolejne tworzenie ksylulozo-1-fosforanu, aldehydu glikolowego i glikolanu. Różne leki wzmagają szybkość wchodzenia glukozy do szlaku kwasu uronowego, np. podanie barbitalu lub chlorobutanolu szczurom powoduje znaczne zwiększenie przekształcania glukozy do glukuronianu, L-gulonianu i askor-

binianu. Donoszono, że aminofenazon i fena-zon zwiększają wydalanie L-ksylulozy u osób z pentozurią.

SPOŻYCIE DUŻYCH ILOŚCI FRUKTOZY MA GŁĘBOKIE KONSEKWENCJE METABOLICZNE
Spożycie pokarmów o dużej zawartości sacharozy jest przyczyną dużego napływu fruktozy (i glukozy) do żyły wrotnej i wątroby.

246 / ROZDZIAŁ 22
Gllkogen ATP

Gtu kozo-6-fosf □ ran

i
tZOMERAZA FOSFOHEKSOZOWA GLUKOZO-6-FOSFATAZ A

DEHYDROGENAZA

Ffuktozo-6-fosforan -* ------------------------------------------------------------ - ----------- : ------------------------------ -, - - D-Fru ktoza

FflUKTOZO-1,6BISFOSFATAZA

FOSFOFRUKTOKINAZA BLOK PRZY SAMOISTNEJ FRUKTOZURII

Fru ktozo-1 ,&- blstosf c ran

Fruttozo-I-fosforan BLOK PRZY DZIEDZICZNEJ NIETOLERANCJI FRUKTOZY Fosto dłhyd roKsyacełon [ALDOLAZA B|

t

[ALDOLAZA A | 1ALDOLAZA"B1

IZOMERAZA FOSFOTRIOZOWA

Gllcer a H ehyd o-3-fosforan

ATP

D-Oileeraldenyd

| TRIOZOKINAŻA]
2-Fosfagllcerynlan

Plrogronlan Ryc. 22-4. Metabolizm fruktozy, Aldolaza A znajduje się we wszystkich tkankach, z wyjątkiem wątroby, w której występuje jedynie aldotaza B.

glikolizie w wątrobie. Jest to spowodowane tym, że omija ona etap metabolizmu glukozy katali zowany przez fosfofniktokinazę. Na tym etapie zachodzi bowiem kontrola metaboliczna szybkości katabolizmu glukozy. Pozwala to na pobudzenie przez fruktozę szlaków metabolicznych w wątrobie, prowadzących do wzmożonej syntezy kwasów tłuszczowych, estryfikacji kwasów tłuszczowych i wydzielania VLDL oraz do

Fruktoza znacznie szybciej niż glukoza ulega

zwiększenia stężenia triacylogliceroli w surowicy krwi. Nadmiar glukozy^dostający się do krwiobiegu, pobudza wydzielanie insuliny, co wzmaga wszystkie w. procesy. Fruktoza może być fosforylowana do fruk tozo -6-fo sfora mi. Proces ten jest katalizowany przez ten sam enzym - heksokjnazę, który katalizuje fosforylaqe glukozy (lub mannozy) {p. ryc. 22-4), Jednakże powinowactwo tego enzymu do fruktozy jest bardzo małe w porów-

SZLAK PENTOZOFOS FORANOWY ORA Z INNE SZLAKI PRZEMIANY HEKSOZ / 247

naniu z powinowactwem do glukozy. Dlatego wydaje się mało prawdopodobne, aby to była główna droga zużytkowania fr uktozy. Inny enzym,^fi]!^ctokinaza^wystcpujący_w wą-Jrobae_katalizuje przeniesienieTósfbranu z ATP na fruktozę, ale z wytworzeniem fruktozo-1--fhsŁiraiiu. Jego występowanie wykazano również w nerkachi \y jelitach. Enzym ten nie fosforyluje glukozy. W odróżnieniu od glukoki-nazy, na jego aktywność nie wpływa głodzenie ani insulina, co może tłumaczyć, dlaczego fruktoza znika z normalną szybkością z krwi chorych na cukrzycę. K.™ tego enzymu pochodzącego z wątroby dla fruktozy jest bardzo mała, co wskazuje na duże powinowactwo enzymu do substratu. Wydaje się, że to jest wjainie_głó.wria dr-Oga-Jhsfbrjdficji fruktozy. Samoistna frukto-zuria_jęst wynikiem braku fruktokinazy watro bovffij.. Fruktozo-1-fosforan jest rozkładany do al-deTryduD-glicerynowego i dihyBrbksyącstono-fmforanujyjgalccu^lfFital^r iwaripj p^e? aldola-zc B, enzym znajdujący się w wątrobie. Ten enzjQL_.. atakuje również fruktozo-1,6--bisfoslbran. Jego brak jest przyczyną wrodzonej nietolerancji fruktozy. Aldehyd D-gliceryno-: ■ /Y?.kuj.e możliwość wejścia do sekwencji reakcji szlaku gl'^gljzj{ dzięki innemu enzymo-wi obecnemu w wątrobie, triokinazie, która katalizuje jego fosforylację do gliccraldehydo-3--foslbranu. Dwie fosfotriozy: dihydroksyaceto-nolosforan i gliceraldehydo-3-fosforan mogą być katabolizowane w szlaku glikolitycznym albo mogą łączyć się ze sobą pod wpływem aldolazy i być przetworzone w glukozę. To ostatnie jest losem większości fruktozy metabo-lizowanej w wątrobie. Jedną L konsekwencji wrodzonej nietolerancji fruktozy i innej choroby spowodowanej niedoborem fruktozo-l,6-bisfosfatazy jest indukowana fniVtr>7iiJjiipnpljl<,piiiia, pnmmuy.wy-stępowania dużych zapasów glikogenu.-5^apewne nagromadzanie się fruktozo-1-fosforanu i fruktózo-l,6-bisfosforanu hamuje aktywność fosforylazy wątrobowej przez mechanizmy al-losteryczne. Jeżeli zwierzęciu doświadczalnemu usunąć jelito i wątrobę, to przemiana wstrzykniętej fruktozy w glukozę nie zachodzi i zwierzę popada w hipoglikemię, jeśli nie podać mu glukozy. Jednakże stwierdzono, że ludzka nerka może przekształcać fruktozę do glukozy i mleczanu. U ludzi, ale nie u szczurów, znaczna ilość fruktozy pochodząca z rozpadu spożytej sacha-

rozy jest przemieniana w jelicie do glukozy, zanim dostanie się do krążenia wrotnego. Wolna fruktoza znajduje się w płynie nasiennym i jest wydzielana w nader dużych ilościach do płodowego krążenia zwierząt kopytnych 1wielorybów, u których gromadzi się w płynach owodniowym i omoczniowym.
Fruktoza i sorb itol uczestniczą w patogenezie zaćmy cukrzycowej

Zarówno fruktoza jak i sorbitol znajdują się w ludzkiej soczewce, w której ich stężenie zwiększa się w cukrzycy, i mogą one mieć udział w patogenezie zaćmy cukrzycowej. Szlak sor-bitolowy (poliolowy), którego nie ma w wąt robie, jest odpowiedzialny za powstawanie &«-ktozy z glukozy (ryc. 22-4). U chorych na cukrzycę jego aktywność się zwiększa, w miarę zwiększania stężenia glukozy we krwi, w tkankach, które nie są wrażliwe na insulinę, tj. w soczewce, nerwach obwodowych i kłębusz-kach nerkowych. Glukoza jest redukowana do sorbitolu, przez reduktazę aldozową z udziałem NADPH. Następnie sorbitol jest utleniany do fruktozy przez dehydrogenazę sorbitolową (de-hydrogenazę L-iditolową, zwaną także poliolo-wą), w obecności NAD. Sorbitol nie przenika łatwo przez błony komórkowe i dlatego gromadzi się w tkankach, powodując ich uszkodzenie w mechanizmie osmotycznym. Równocześnie zmniejsza się stężenie mioinozytolu. U szczurów 2cukrzycą można zapobiec nagromadzaniu się sorbitolu w tkankach, niedoborowi mioinozy tolu i powstawaniu zaćmy cukrzycowej, stosu jąc inhibitor reduktazy aldozowej. Reduktaza aldozową znajduje się w łożysku owiec i jest odpowiedzialna za wydzielanie sorbitolu do krwi płodowej. Dehydrogena za sorbitolowa w wątrobie oraz w wątrobie płodu jest odpowiedzialna za przemianę sorbitolu do fruktozy. Ten szlak jest również odpowiedzialny 2a występowanie fruktozy w płynie nasiennym. Po dożylnym podaniu sorbitolu jest on raczej przekształcany do fruktozy niż do glukozy. Po doustnym podaniu sorbitolu znaczna jego część nie wchłania się i ulega w jelicie grubym fermentacji pod wpływem bakterii do takich produktów, jak octan i H2. Bóle brzucha spowodowane nietolerancją sorbitolu mogą być wywołane „wolnymi od cukru" środkami słodzącymi zawierającymi sorbitol.

248 / ROZDZIAŁ 22

GALAKTOZA JEST POTRZEBNA DO SYNTEZY LAKTOZY, GLIKOLIPIDÓW, PROTEOGLIKANOW I GLIKOPROTEIN
Galaktoza powstaje w jelitach w następstwie hydrolizy disaćnarydu — lalctozy, tj. cukru zawartego w mleku. W wątrobie jest ona łatwo przemieniana w glukozę. Zdolność wątroby do dokonania takiej przemiany może być miernikiem sprawności czynności wątroby i jest podstawą testu tolerancji galaktozy. Szlak przemiany galaktozy w glukozę przedstawiono na ryc. 22-5. W reakcji 1 galaktoza jest fosforylowana przez galaktoklnazę z użyciem ATP jako dawcy fosforanu. Produkt tej reakcji galaktozo-1-fosforan reaguje z urydynodifosfoglukozą (UDPGlc), tworząc urydynodtfosfogalaktozę

(UDPGal) i glukozo-1-fosforan. W reakcji tej (reakcja 2), katalizowanej przez urydylilotrans-ferazc galaktozo-1 -fosforanową, galaktoza jest przenoszona na miejsce glukozy zawartej, w UDPGlc. Przemiana galaktozy w glukozę (reakcja 3) jest katalizowana przez epimerazę. Jej produktem jest UDPGlc. Epimeryzacja prawdopodobnie odbywa się przez utlenienie i redukcję na C4, z udziałem NAD jako koenzymu. W końcu (reakcja 4) glukoza jest uwalniana jako glukozo-1-fosforan prawdopodobnie po inkorporacji do glikogenu i następującej potem fo sforo lizie. Reakcja 3 jest swobodnie odwracalna. W ten sposób glukoza może być przemieniana w gala-ktozę, tak że obecność gotowej galaktozy nie jest niezbędna w pokarmach. Galaktoza jest potrzebna w organizmie nie tylko przy tworzeniu laktozy, lecz także jako

Galaktoza

ATP Mg'* ADP-* Gal aktozo-1 -fosforan Glukozo-1 -fosforan UDPGlc
URYDYLOTRANSFERAZA UDPGal 1-FOSFOGAtAKTOZOWA

Ni

GALAKTOKINAZA|(2J

5)

4-EPIMEHA2A IMYDYNODIFOSFOGALAKTOZOWA

NAD'

Ł

UDP Laktoza

LAKTOZY Glukoza

] FOSFORYLAZA ]

UDPGlc
PBOFOSFOHYLAZA UDPGlc

UTP
Gllkogen
ATP HEKSOKINAZAI lub ADP I FOSFOGL UKOMUTA GluKOZO-6 ZA -fostoran

Glukoza

6LUK0KINAZA

Ryc. 22-5. Szlak przemiany galaktozy w glukozę oraz syntezy laktozy.

SZLAK PENTOZOFOS FORANOWY ORA Z INNE SZLAKI PRZEMIANY HEKSOZ / 249
■y. Gllkogen _

ATP

Gl u kozo-1 -fosforan ADP i

c

w

#*

i

Glukoza ^* "^- Glukozo-6-tostoran

Gllkollza Fruktozo-d-fosforan — Glutamina Plrogrontan

Cykl kwasu cytrynowego

COŹ+HŹO

ATP

ADP

IAMINOTHANSFERAZA]
■ Glutamin lan FOSFOGLUKOMUTAZA Glukozoamino-1-fosforan

UTP
j PJ Glukozoamlna * I

^M^Ę

Glukozoamlna
Acetylo-CoA

e
Glukozoamino-6- ■* -fosforan Acetylo-CoA

ATP

ADP

r+Acetylo-g k. N-Acetyiolukozoamlna -glukozoamłno--6-fosfaran
EPIMERAZA ] N-Acstylo-man nozcamino-5-fosioran Fosfoenotoplrogronian ■

glukazoamlno- ■1 -fosforan UTP

Gllkozam! nogi łkany (np, heparyna)

UDP— N-acaty log a! a Kl ozoami n a

Gllkozam Inogtlkany (kwas hiaiuronowy, gllkoprotelny)

NAO+ I EPIMERAZA I
9-Fosforan kwasu UDPN-aoetylcrieuraminowego -N-aoatylogalaWozoamina
- UJsmny

e
Kwas slalowy, gangliozydy, gllkoprotalny GtlkozoamlnogJlkany fchonaroltyny), gllkoprotalny

(inhlbujacy) afekt allosteryezny

Ryc. 22-6. Zestawienie wzajemnych powiązań w metabolizmie aminocukrów. * Analogiczna do UDPGIc. Inne nukleotydy purynowe lub pirymidynowe mogą być podobnie związane z aminocukrami. Przykładami są tymidynodifosfo{TDP)-glukozoamina oraz TDP-N-acetyloglukozoamina. ____________________

składnik glikolipidów (cerebrozydów), proteo-glikanów i glikoprotein. Przy syntezie latriozy w gruczole sutkowym, glukoza ^jest przemieniana w UDPGal pod wpływem opisanych powyżej enzymów. UDPGal łączy się z glukozą tworząc laktozę. Proces ten jest katalizowany przez syntazę lak-tozową.

Niedobory enzymatyczne szlaku galaktozowego są przyczyną galaktozemii Niezdolność do metabolizowania galaktozy występuje w galaktozemiach, które mogą być powodowane wrodzoną wadą każdego z enzymów zaznaczonych na ryc. 25-5 cyframi 1, 2, 3, chociaż niedobór urydylilotransferazy (2) jest

250 / ROZDZIAŁ 22

najlepiej poznany. Gal a ktoza której stężenie we krwi się zwiększa, jest w oku redukowana przez reduktaze aldozową do odpowiedniego poliolu (galaktytolu). Gromadzenie się galak-tytolu w rogówce jest przyczyną występowania zaćmy. W przypadku wady ury dylil o tran sfe razy ogóiny stan chorego jesi ciężki, ponieważ nagromadza się galaktozo -1 -fosforan, co po zbawia wątrobę zapasów nieorganicznego fosforanu. Końcowym skutkiem tej wady jest niedoczynność wątroby i zaburzenia umysłowe. Przy wrodzonym niedoborze urydylilotrans-ferazy galaktozo-1-fosforanowej, dotyczącym zarówno wątroby, jak i erytrocytów (reakcja 2), epimeraza (reakcja 3) jest obecna w dostatecznej ilości, tak że chorzy z tą postacią galaktozemii mogą tworzyć UDPGal z glukozy. Wyjaśnia to, dlaczego u dotkniętych tą wadą dzieci jest możliwy normalny wzrost i rozwój, pomimo stosowania diety wolnej od galaktozy w celu zwalczania objawów choroby. Opisano kilka wad genetycznych, które polegają raczej na zmniejszonej ilości transferazy niż na jej cał kowitym braku. Ponieważ enzym normalnie występuje w nadmiarze, zmniejszenie jego aktywności do 50% lub nawet mniejszej nie powoduje klinicznych objawów choroby, która pojawia się jedynie u homozygot. U niektórych chorych niedobór epimerazy dotyczy jedynie erytrocytów, a nie wątroby lub innych t kanek. W tych stanach choroba przebiega bezobjawo-wo. Glukoza jest prekursorem wszystkich aminocukrów (heksozoamin) (p. ryc. 22-6) Aminocukry są ważnymi składnikami gliko-prntein (p. rozdz. 57), niektórych glikosfingolipi-dów (np. gangliozydó w) (p. rozdz. 16) oraz glukozoaminoglikanów (p. rozdz. 57). Głównymi aminocukrami są glukrwoamina, gnlaklozu-amina i mannozoamina (wszystkie są heksozo-ammami) oraz związek 9-węglowy - kwas sjalo-wy. Głównym kwasem sjalowym znajdywanym w tkankach człowieka jest kwas N-acetyloneu-

raminowy (NeuAc). Zestawienie relacji po między aminocukrami przedstawiono na ryc. 22-6. Najważniejsze są następujące fakty: 1. Glukozoamina jest głównym ammocukrem. Po wstaje ona jako glukozoam ino- 6 -fosforan z fruktozo-6-fosforanu przy użyciu glutaminy jako dawcy grupy aminowej. 2. Aminocukry występują głównie w formie N-acetylowanej. Dawcą grupy acetylowej jest acetylo-CoA. 3. N-Acetylomannozoammo-6-fosforan powstaje przez epimeryzację ghikozoam ino -6 -fosforan u. 4. NeuAc powstaje przez kondensację mannozoamino-6-fosforanu z fosfoenolopirogronianem. S. Galaktozoamina powstaje przez epi meryzację UDP-N-acetyloglukozoaminy (UDPGlcNAc) do UDP-N-acetylogalaktozoaminy (UDPGałNAc). 6, Nukleotydosacha rydy są wykorzystywane do biosyntezy glikoprotein i innych złożonych związków. Ważnymi nukleotydami zawierającymi aminocukry są: UDPGlcNAc, UDPGalNAc oraz CMP -NeuAc. PIŚMIENNICTWO
Huijing F: Textbook ermrs>: Galaetose metabo-lism and galactosemia. Trends Biochem Sei James HMeLal: Models forthemetabolicproduction of oxalate from xylitol in humans. Aust. J Exp Biol MedSci 1982;60:!17. Ka.dor PF: The role of aldose reductase in the development of diabetic complications. Med Res Rev 1988;8:325. Macdonald I, Vrana A {editors}: Metabolk Effects of Dietary Carbohydrates. Karger, 1986. Randle PJ, Steiner DF, Whclan WJ (editors): Carbohydrate Metabolizm and Its Disorders. Vol 3. Academic Press, 1981. Sperling O, de Vries A (editors): Inborn Errors of Metabolism in Man. K_arger, 1978. Various authora: In: The Metabolic Basis oflnheńted Dhease, 6th ed. Serwer CR et al (editors). McGraw-Hill. 19S9. Wood T: The Pentose Phosphate Palhwaw Aeademit; Press; 1985.

Biosynteza kwasów tłuszczowych
Peter A. Mayes, PhD, DSc

23

WPROWADZENIE Podobnie jak przy innych procesach degradacji i syntezy (np. przy glikogenolizie i glikogeno-genezie), do niedawna uważano, że synteza kwasów tłuszczowych (iipogeneza) jest po prostu odwróceniem ich utleniania. Jednak obecnie wydaje się, że mitochondrialny układ syntezy kwasów tłuszczowych, zawierający pewne modyfikacje szlaku P-oksydacji, jest odpowiedzialny jedynie za przedłużanie (elongację) istniejących już kwasów tłuszczowych o średniej długości łańcucha. Natomiast zupełnie odmienny i bardzo aktywny układ pozamitochondrialny jest odpowiedzialny za kompletną syntezę pal-mitynianu z acetylo-CoA. Aktywny uktad elon-gacji łańcucha występuje również w siateczce śródplazmatycznej wątroby. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Istnieje ogromna różnorodność między gatunkami zarówno co do rozmieszczenia szlaku lipogenetycznego w różnych tkankach, jak i głównych substratów do syntezy kwasów tłuszczowych. V szczura, gatunku, który dostarczył najwięcej wiadomości o lipogenezie. szlak ten jest obficie reprezentowany w tkance tłuszczowej i w wątrobie, podczas gdy u człowieka tkanka tłuszczowa nie jest istotnym miejscem lipogenezy, a wątroba ma stosunkowo małą aktywność. U ptaków Iipogeneza jest ograniczona do wątroby, gdzie jest ona szczególnie istotna w tworzeniu jaj. U większości ssaków pierwotnym substratem do lipogenezy jest glukoza, ale u przeżuwaczy rolę tę przejmuje octan, który jest głównym związkiem o znaczeniu

energetycznym wytwarzanym zpożywienia. Ponieważ u człowieka szlak lipogenezy może mieć ograniczone znaczenie, nie jest zaskakujące, że nie donoszono dotychczas o istotnych chorobach z nim związanych. Jednakże różnorodna jego aktywność u poszczególnych osobników może być w istotny sposób znacząca dla istoty i rozmiarów otyłości. GŁÓWNY SZLAK SYNTEZY KWASÓW TŁUSZCZOWYCH DE NOVO (LIPOGENEZY) WYSTĘPUJE W CYTOZOLU Ten układ występuje w wielu tkankach, łącznie z wątrobą, nerkami, mózgiem, gruczołem sutkowym i tkanką tłuszczową. Do jego funkcjonowania są potrzebne takie kofaktory, jak NADPH, ATP, Mn2 + , biotyna, i HCO7 (jako źródło CO2). Bezpośrednim substratem jest acetylo-CoA, a końcowym produktem jest wolny palmitynian. Te cechy odróżniają znacząco lipogeneze od p-oksydacji. Wytworzenie malonylo-CoA jest początkowym i kontrolującym etapem w syntezie kwasów tłuszczowych Wodorowęglan, jako źródło CO2, jest potrzebny w początkowej reakcji do karboksylacji acetylo-CoA do malonylo-CoA w obecności ATP i karboksylazy acetylo-CoA. Biotyna, będąca jedną z witamin, jest niezbędna do działania karboksylazy acetylo-CoA (ryc. 23-1). Enzym ten ma zmienną liczbę identycznych pod-jednostek, w każdej są zawarte: biotyna, kar-boksylaza biotyny, białko nośnikowe karbo-ksybiotyny, transkarboksylaza, jak również al-

252 / ROZDZIAŁ 23 CH 3 - C O-S - Co A Aoetyio-CoA Enz-biotyna-COOEnz-btotyna ■» - -O OC - C H 2 - CO -S - C o A Malotiyla-CoA

/£♦■ ADP+Pi ATP+HCO," + Era-Wotyna Ryc. 23-1. Biosynteza
malo nylo-CoA. Enz — karboksytaza acetylo -CoA.

losteryczne miejsce regulatorowe. Jest to wiec białko wieloenzymowe. Reakcja zachodzi w 2 etapach: 1) karboksylacja biotyny (z udziałem ATP, p. ryc. 53-13) oraz 2) przeniesienie karboksylu na acetylo-CoA z wytworzeniem malonylo-CoA. Kompleks syntazy kwasu tłuszczowego jest polipeptydem zawierającym 6 enzymów Wydają się istnieć 2 typy układu syntazy kwasu tłuszczowego znajdującego się w rozpuszczalnej części komórki, U bakterii, roślin i niższych form poszczególne enzymy układu są oddzielne, a reszty acylowe występują w połączeniu z białkiem nazywanym białkiem przenoszącym acyl (ACP, ang.: Acyl Carrier Protein). Jednakże u drożdży, ssaków i ptaków układ syntazy jest kompleksem wieloenzymowym, którego nie można rozdzielić bez utraty aktywności, a ACP jest częścią tego kompleksu. ACP zarówno bakterii, jak i kompleksu wieloen-zymowego zawiera witaminę — kwas pantotenowy w postaci 4'-fosfopanteteiny (p. ryc. 53-6). W układzie tym ACP przejmuje rolę CoA. Połączenie wszystkich enzymów określonego szlaku metabolicznego w jedną funkcjonalną jednostkę wieloenzymową sprawia, że taki szlak jest bardzo wydajny i wolny od interferencji ze strony innych współzawodniczących o substra-ty procesów, przez co osiąga się, bez konieczności wytwarzania barier przepuszczalności, kompartmentację procesu w komórce. Inną zakta istnienia pojedynczego polipeptydu wie-loenzymowego jest to. że wszystkie enzymy kompleksu są syntetyzowane w sposób skoordynowany. Kompleks syntazy kwasu tłuszczowego jest dimerem (ryc. 23-2). U ssaków obydwa monomery są identyczne, każdy z nich stanowi godny

uwagi pojedynczy polipeptyd, zawierający wszystkie 6 enzymów syntazy kwasu tłuszczowego oraz ACP z grupą — SH 4-fosfopan-teteiny. W bezpośrednim sąsiedztwie tej grupy znajduje się inna grupa tiolowa reszty cysteiny, połączonej z syntazą 3-ketoacylową (enzymem kondensującym) drugiego monomeru (ryc. 23--2). Ponieważ obydwie grupy sulfhydrylowe uczestniczą w aktywności syntazy, jedynie cały dimer jest aktywny. Na początku inicjująca cząsteczka acetylo--CoA łączy się z grupą — SH cysteiny, co jest katalizowane przez transacylazę acetylową (ryc. 23-3). Malonylo-CoA łączy się z sąsiadującą grupą — SH 4'-fosfopanteteiny należącej do ACP drugiego monomeru, co jest katalizowane przez transacylazę malonylową i wytwarza się aeetylo-(acylo)-malonyloenzym. Niedawne prace wykazały, że najprawdopodobniej transacy-laza acetylową i transacyłaza malonyiowa jest tym samym enzymem (jak to pokazano na ryc. 23-2 i 23-3). Grupa acetylową atakuje grupę metylenową reszty malonylowej w reakcji katalizowanej przez syntazę 3-ketoacylu i uwalnia COa, tworząc 3-ketoacyloenzym (acetoacetylo-enzym). To uwalnia grupę — SH cysteiny, związaną dotychczas przez grupę acetylową. Dekar-boksylacja pozwala na zajście reakcji do końca dzięki temu, że działa jako siła pociągająca całą sekwencję reakcji. Powstała grupa 3-ketoacylo-wa zostaje zredukowana, odwodniona i ponownie zredukowana, aby utworzyć odpowiedni nasycony acyto-S-enzym. Te reakcje są analogiczne do tych, które zachodzą w p -oksydacji, z wyjątkiem tego, ż e 3-hydroksykwas jest izo-merem D(—) a nie L( +), oraz że NADPH służy jako dawca wodoru, a nie NADH w obu redukcjach. Nowa cząsteczka malonylo-CoA łączy się z grupą — SH 4'-fosfopanteteiny, wypierając nasyconą resztę acylową na wolną grupę — SH cysteiny. Ta sekwencja reakcji

Podział funkcjonalny

Podział

4'-F osfop a ntetaln a SH

SH 4'-F(»topani8telna

podjednostek

wo

1
5
>

I
Ryc. 23-2. Wieloenzymowy kompleks syntazy kwasu tłuszczowego. Kompleks jest dimerem o 2 identycznych monomerach polipeptydowych, 1 i 2, każdy składający się z 6 oddzielnych aktywności enzymatycznych i białka przenoszącego acy I (ang.: AcylCarrier Protein—ACP). Cys-SH —grupa sulf hydry Iowa cysteiny. Grupa -SH 4'-fosfopanteteiny jednego monomeru jest w bliskim sąsiedztwie grupy -SH cysteinylowej reszty syntazy ketoacylowej drugiego monomeru, co sugeruje ułożenie „głowa do ogona" obu monomerów w stosunku do siebie. Szczegółowe ułożenie sekwencji enzymów w każdy m z monomerów jest hipotetyczne (na podstawie danych Tsukamoto). Chociaż każdy z monomerów zawiera wszystkie cząstkowe aktywności ciągu reakcji, rzeczywista funkcjonalna jednostka składa się z połowy monomeru współdziałającej z komplementarną polową drugiego monomeru. W obec tego 2 łańcuchy acylowe są wytwarzane równocześnie.

I
c < n
IM W W

Acetylo-CoA Pan — SH HS -c HS -P a n Wisloenzymowy kompleks syntazy kwasu tłuszczowego Matonyio-CoA Przeniesienie C„ z

CoA (Cj albo c n)

- C l ) - C ys — S~C — O1 3

Aoyto (aoetylo Jmalonylo-enzym

*co.
Cys - SH

SYNTAZA 3-KETOACYLOWA

O -( a }-Pan— S ~ C — CH2 — C — CH3 3- Kato acylc-enzy m (aceto acetyio-enzy m) NADPH + H
+

REDUKTAZA 3-KETOACYLOWA NADP+

s-SH
O OH I CH,

-T2_)-Pan-S~C-CH 2-CHD(-)-3-HydroksyacyloB nzym HYDRATAZA Dehydrogenaza izooytrynlanowa

W

i-SH -(2)- P an -S ~ C - C H = C H - C H,
NADPH t H
+ +

2,3-Nlenasycony acytoenzym REDUKTAZA ENOILOWA

NADP ^~ H,0 Tloesleraza SH

"(T>Cy S J -—^

V
Po 7-Krotnym cyklicznym praejtclu przez eta^

-( 2 }-Pan-S ~C — CH2 —CH a —CH3 Acyloenzym

PalmKynlan

Ryc. 23-3. Biosynteza kwasów tłuszczowych o dtugim łańcuchu. Szczegóły wskazują, jak dodawanie reszty malonylowej powoduje, że łańcuch acylowy wydłuża się skokowo po 2 atomy węgla Ćys — reszta cysteiny, pan — 4'-fosfopanteteina. Szczegóły budowy dimeru syntazy kwasu tłuszczowego przed stawiono na ryc. 23-2. (J) i (2) przedstawiają poszczególne monomery syntazy kwasu tłuszczowego. 2 łańcuchy acyiowe są syntetyzowane równocześnie na 1 dłmerze przy użyciu każdej pary grup SH Cys/pan.

BIOSYNTEZA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH / 255 AcyloglicerolB Estry cholesterolu AT P + CoA AMP + PP: Estryfikacja Palmltynlan. Aktywność pozamitochondrial- Z acetylo-CoA. Jeżeli propionylo -CoA działa jako cząsteczka inicjująca.CO-S-CoA + 7HOOC-CH 3C0-S-CoA t + 14NADPH + 14H+ -> ^CHatCHJ^COOH + 7CO 3 + 6H 2 O + + SCoA-SH + 14NADP 1 tłuszczowe o nieparzystej liczbie atomów węgla. str. Występują one zwłaszcza u przeżuwaczy. powstają dlugołańcuchowe kwasy . która przekształca jabł-czan w pirogronian. 240) są głównym źródłem wodorów niezbędnych do redukcyjnej syntezy kwasów tłuszczowych. Jako cząsteczka inicjująca w wątrobie i gruczole sut kowym ssaków może działać butyrylo-CoA. które następnie znajdują się w tłuszczu mleka. w redukcję zarówno 3-ketoacylopochodnych. są także tkankami wyspecjalizowanymi w aktywnej lipogenezie. Los palmitynianu po jego biosyntezie powtarza się jeszcze 6 razy. Co więcej.3-nienasyconych. Acetylo-CoA jest głównym budulcem kwasów tłuszczowych Jest on wytwarzany z węglowodanów przez utlenianie pirogroni anu wewnątrz mitochond-riów. użytego jako cząsteczka inicjująca. tkanka tłuszczowa i gruczoł sutkowy w okresie laktacji. zasadniczego miejsca syntezy kwasów tłuszczowych. katalizowana przez „enzym jabłczanowy" (dehydrogenaza jabłczanowa de-karboksylująca) (ryc. Jednakże acetylo-CoA nie przenika swobodnie do kompartmentu pozamitochondrial-nego. które działają niezależnie. ani inne bariery do przenoszenia NADPH/NADP od jednego szlaku do drugiego. Wolny palmitynian musi zostać zaktywowany do acy-lo-CoAzanim będzie mógł wejść do jakiegokolwiek innego szlaku metabolicznego. są to wątroba. Wydają się istnieć 2 centra aktywności w jednym dimerycznym ko mpleksie. Zazwyczaj jego losem jest estryfikacja do acylogliceroli (ryc. że tkanki. desaturacja Acylo-CoA Ryc. tioesterazy (deacylazy). 23-4. lak że nie istnieją błony. tworzą się atomy węgla 15 i 16 palmitynianu. jako koenzym. Oksydacyjne reakcje szlaku pentozofos-foranowego (p. enzymu znajdującego się w kompleksie. które wykazują aktywny szlak pentozofosforanowy. W gruczole sutkowym istnieje oddzielna tioe-steraza swoista dla reszt acylowych C 8. obydwa szlaki metaboliczne znajdują się w pozamitochondrialnej przestrzeni komórki. SYNTETAZA ACYLO-CoA Paimltollo-CoA Elongacja łańcucha. tworząc równocześnie 2 cząsteczki palmitynianu. Głównym źródłem równoważników redukujących (NADPH) jest szlak pentozofosforanowy NADPH jest zaangażowany. aż do powstania ló-węglowego (palmityłowego) rodnika. Poniżej przedstawiono sumarycznie równanie całkowitej syntezy palmitynianu z acetylo-CoA i malonylo-CoA: CH. u których propionian powstaje pod wpływem działania mikroorganizmów w żwaczu. Dodawanie wszystkich następnych jednostek dwuwęglowych odbywa się przez uprzednie tworzenie malonylo-CoA. jak i acylowych pochodnych 2. W gruczole sutkowym przeżuwaczy ten enzym jest częścią kompleksu syntazy kwasu tłuszczowego. Innymi źródłami NADPH jest reakcja. 23-5) oraz pozamitochon-drialna reakcja dehydrogenazy izocytrynianowej (prawdopodobnie nie jest to istotne źródło). Jest on uwalniany z kompleksu enzymatycznego działaniem 6. za każdym razem włącza się nowa reszta malonylowa. 23-4). C10 lub C12. Jest znamienne.

. zachowując się równolegle do aktywności układu syntetyzującego kwasy tłuszczowe (tab. że zużywanie pirogronianu do lipogenezy odbywa się przez cytrynian. """:"•'' Jiii Strona zewnętrzna A D E HY D R 0G 6 M AZ A S Pt ROGHONI AN OW A^ OEHYDROGENAZA IZOCYTRYNtANOWA mmmmK lipogenezy. jako część szlaku kwasu cytrynowego.' . Cykl kwasu cytrynowe go .y-Vj rsrtmntan : — sztak pentozofosforano wy: T — przenośnik trikarboksylanów. Ten szlak obejmuje glikolizę.'-'' . 23-5. w obecności CoA i ATP.256 / ROZDZIA Ł 23 Paimltynlan Glukoza Ryc. 21-1). Obecnie uważa się. zwiększa się w stanie dobrego odżywienia. K — . PP mmm a-ketoglutaranu. . gdzie. Potem następuje tramslo-kacja cytrynianu do kompartmcntu pozamito-chondrialnego. . Glukozo-6- Dostarczanie fosforan acetyl o-Co A i NA DP H dla Fruktozo-6 -fosforan ■» Glloeraldeh yd o-3-fosfora DEHYDROGENAZA n 3. .przenośnik nej liazy ATP-cytrynianowej.FOSFOGUCEHALDEHYDOW A Cytrynian WEWNĘTRZN A BŁONA MITOCHO NDRIALNA Piróg rc n : ian.. po której następuje oksydacyjna dekar-boksylacja do acetylo-CoA wewnątrz mito-chondrium i następnie kondensacja ze szcza-wiooctanem do cytrynianu. podobnie jak i „enzymu jabłczanowego".

3-N<enasycony ac/lo^CoA NADPH + H+ REDUKTAZA 2.S .C oA 2. Elongacja łańcucha kwasów tłuszczowych za chodzi w siateczce śródplazmatycznej Ten szlak (elongacyjny układ mikrosomainy) przekształca acylo-Co A-pochodne kwasów tłuszczowych w pochodne acylowe.S-CoA 3-HydroksyacyloXoA HYDRATAZA ^ C H . które występują w sfingolipi-dach (ryc. nie ma potrzeby. Mi kr osom al ny ukł ad el ongacj i ł ańcu cha { elongaza). Związkami pośrednimi w tym procesie są tioestry CoA. obejmują serię nasyconych kwasów tłuszczowych od Clo wzwyż. prawdopodobnie dlatego. Inną alternatywą dla jablczanu jest jego przetransportowanie do mitochondrium. 23.S . gdzie może on przejść ponownie w szczawiooctan. Należy zwrócić uwagę. 0 l + •CH1-»C -S-CoA I 'COOH Malonylo-CoA Acylo-CoA SYNTAZA 3-KETOACYLO-CoA C oA * S H + ł C O . 23-5). że przenośnik cytrynianu (trikar-boksylanów) ■•' błonie mitochondrialnej wymaga jabłczanu do wymiany z cytrynianem (p. Ponieważ octan jest pozamito-chondrialnie aktywowany do acetylo-CoA. . ryc. aby dostarczyć kwasów tłuszczo wych C22 i C24. Ten aeetylo-CoA jest wówczas do stępny do tworzenia malonylo-CoA i syntezy palmitynianu (ryc.? < ! ! ~ S . R -CH.C oA Acylo-CoA R yc .CoA 3-Koioaoylo-CoA O I I ■ NAOPH + REDUKTAZA 3-KETOACYLO-CoA H O R-tHj-^H-fCHjJC . ze względu na brak enzymu jabłczanowego. aby wnikał on do mitochondriów i tworzył cytrynian przed inkorporacją w długo-łańcuchowe kwasy tłuszczowe. 14-16). Grupy acylowe. Ten szlak jest sposobem przeniesienia równoważników redukujących z pozamito-chondrialnego NADH na NADP.JC H .Jf i . jak również nienasycone kwasy thiszczowe. po czym następuje wytwarzanie NADPH pod wpływem enzymu jabłczanowe-go. znacznie większe znaczenie ma wytwarzanie NADPH działaniem pozamitochondrialnej dehydrogenazy izocytrynia nowej.BIOSYNTEZA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH / 257 ulega on rozszczepieniu do acetylo-CoA i szcza-wiooctanu.6. 23-6). co jest katalizowane przez liazę ATP-cytrynianową. że u tych gatunków octan (pochodzący z żwacza) jest głównym źródłem acetylo-CoA. . U tych gatunków. Szczawiooc-tan może tworzyć jablczan pod wpływem działania NADH-zależnej dehydrogenazy jabłcza-nowej.C -' CH I -*C . przy użyciu malonylo-CoA jako dawcy acetylu oraz NADPH jako czynnika redukującego. które mogą działać jako cząsteczki inicjujące. mające o 2 atomy węgla więcej. Eiongacja stearylo--CoA w mózgu przyspiesza się w okresie mieli-nizacji. Głodzenie w znacznej mierze znosi elongację łańcucha. Ten NADPH z kolei staje się dostępny do lipogenezy. U przeżuwaczy niemal nie ma liazy ATP--cytrynianowej ani enzymu jabłczanowego. .3-NSENASYCONYCH ACYLO-CoA NADP* : .

22-4). Stan odżywienia organizmu i tkanki jest głównym czynnikiem kontrolującym szybkość lipogenezy. Wobec tego. Toppingiem).5 1J0 WKTw surowicy (fimol/ml) Tłuszcze zawarte w pożywieniu powodują także zmniejszenie lipogenezy w wątrobie. Istnieje odwrotna zależność miedzy wątrobową lipogenezą a stężeniem wolnych kwasów tłuszczowych w surowicy (ryc. Zmniejsza się w warunkach ograniczonego dostarczania energetycznego pokarmu. Podobnie. jak pirogronian. 27. Lipo-genezę oceniano oznaczając 3 wbudowywanie trytu H2O do wolnych kwasów tłuszczowych w perfun-dowanej wątrobie. WKT —. automatycznie zmniejsza się synteza no wych kwasów tłuszczowych. co stanowi anaboliczną fazę tego cyklu. jakim jest fosforruktokinaza i zalewa szlak lipogenezy (p. gdy sacharoza zastąpi glukozę w pokarmie. Stężenie cytrynianu i acylo -CoA reguluje karboksylazę acetylo -CaA Reakcja ograniczająca szybkość szlaku lipogenezy znajduje się na etapie karboksylazy acetyio-CoA.L.3—0. wolne kwasy tłuszczowe. ponieważ fruktoza omija etap kontrolny gliko-iizy. Bezpośrednia inhibicja wątrobowej lipogenezy przez wolne kwasy tłuszczowe. . 23-7. pokarmu boga to tłuszczowego. Stężenia te w osoczu krwi zmieniają się o podany zakres podczas przejścia ze stanu sytoś ci w stan 2. Największe zahamowanie lipogenezy występuje w zakresie zmian stężeń wolnych kwasów tłuszczowych o 0. łącznie z człowiekiem. jak to jest w cukrzycy. aby móc ją użytkować między posiłkami. 23-7). jeżeli nagromadza się acylo-CoA. a w dłuższym czasie przez zmiany szybkości syntezy i degradacji odpowiednich enzymów. 0. Proces lipogenezy dotyczy przekształcenia glukozy i takich związków pośrednich. ponieważ nie jest on dostatecznie szybko estryfikowany.8 jamot/ml osocza. którego stężenie się zwiększa w stanie dobrego odżywienia i który jest wskaźnikiem obfitego dostarczania acetylo-CoA. Ta karboksylaza jest aktywowana przez cytrynian. Jednakże jest ona hamowana działaniem cząste czek acylo-CoA o długim łańcuchu węglowym. mleczan i acetylo-CoA w tłuszcz. to nie ma przekształcania węglowodanów pożywienia w tłuszcze. I tak szybkość ta jest duża u dobrze odżywionego zwierzęcia. lub gdy istnieje niedobór insuliny. LIPOGENEZĄ JEST REGULOWANA POPRZEZ MECHANIZMY KRÓTKOTERMINOWE I DŁUGOTERMINOWE Synteza długołańcuchowa kwasów tłuszczowych w trybie krótkotrwałym jest kontrolowa na przez allosteryczne i kowalencyjne modyfikacje enzymów. Acylo-CoA może również hamować transporter trikarboksy łanów i wobec lego zapobiegać wychodzeniu cytrynianu z mi-tochondriów do cytozolu. Jeżeli ich zawartość w pożywieniu przekracza 10%. wówczas również następuje zahamowanie syntezy nowych cząsteczek kwasu tłuszczowego. Regulacja mobilizacji wolnych kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej jest opisana w rozdz.0 3. (Doświadczenia z laboratorium autora wspólnie z D. a proporcją aktywnej postaci dehydrogenazy pirogro - Ryc. Lipogenezą jest większa wówczas. co jest przykładem hamowania zwrotnego przez końcowy produkt ca^go ciągu reakcji. ryc. Dehydrogenaza piróg ronią nowa jest także regulowana przez acylo--CoA Istnieje odwrotna zależność między stężeniem wolnych kwasów tłuszczowych. którego dieta zawiera dużo węglowodanów. gdy acylo-CoA nagromadza się w wyniku wzmożonej lipolizy lub dopływu wolnych kwasów tłuszczowych do tkanki.0 głodzenia. przyjmuje pokarm jako oddzielone czasem posiłki i dlatego magazynuje wiele energii pochodzącej z pożywienia.258 / ROZDZIAŁ 23 STAN ODŻYWIENIA REGULUJE LIPOGENEZĘ Wiele zwierząt. Warunki te są związane ze zwiększonym stężeniem wolnych kwasów tłuszczowych w osoczu.

będącego inhibitorem lipogenezy. Trends Biochem Sci 1989. Ostatnio opisano AMP-zależną kinazę Watek. Vance DE. Ponadto utlenianie acylo-CoA. 24-4). PIŚMIENNICTWO Goodridge AG: Fatty acid synthesis in eukaryotes. wykazując wrażliwość na zwiększone stężenie AMP. Annu Rev Nuir 1987. ryc. Za pomocą tego samego mechanizmu insulina staje się antagonistą działania glukagonu i adrenaliny. co reguluje dostęp ność ace. Wzmaga transport glukozy do komórki (np. Wakil SJ. Annu Rev Biochem 1983. 14. 52:537. a nie w wątrobie. Insulina jest ważnym hormonem powodującym indukcję biosyntezy enzymu. 1985. a przeciwdziała temu glu-kagon. jest materiałem wyjściowym do lipogenezy. Page 143 in: Biochemistry ojLipids andMembranes. . która wykrywa stan małej energii w komórce. przez jej zdolność zmniejszania stężenia cAMP w komórce. a zmniejszenie w głodzie. Sim ATR: The AMP-activated protein kinase: a multisubsiratę regulator of lipid metabolism.BIOSYNTEZA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH / 259 nianowej do nieaktywnej. 20. Hardie DG. Tsukamoto Y et al: The architecture of the fatty acid synłhetasecotccia. może powodować zwiększenie stosunku [acety-lo-CoA] / [CoA] oraz [NADH] / [NAD+] w mi-tochondriach hamując w ten sposób dehyd-rogenazę pirogronianową. który może być regulowany przez odwracalną fosforylację. Ponadto aminy katecholowe hamują ten enzym przez receptory a-adrenergiczne i kinazę białek zależną od Ca2+/kalmoduliny. Carling D. że u tych zwierząt wiele mechanizmów regulacyjnych z udziałem mito-chondriów nie ma zastosowania. ale czyni to w tkance tłuszczowej. 7:157. a nie glukoza. Benjamin/Cum mings. Acylo-CoA powoduje zahamowanie aktywności dehydro-genazy pirogronianowej przez hamowanie wymiennego transportera ATP-ADP wewnętrznej błony mitochondrialnej. Singh N. 259:3605. Musi upłynąć kilka dni. jak i glicerolo-3--fosforanu do estryfikacji kwasów tłuszczowych. Następstwem tego jest to. zapewne przez aktywację fosfatazy białek. jak insulina i glu-kagon. U przeżuwaczy octan. Hormony regulują również lipogenezę Insulina pobudza lipogenezę za pomocą kilku mechanizmów. a więc i lipogenezę. dzięki zwiększeniu stężenia cAMP i umożliwieniu cAMP-zależnej kinazie białek unieczynnienie enzymu przez fosforylację. Ta nowa kinaza także inaktywuje przez fosforyiacj^ karboksyiaze acetylo-CoA. co prowadzi do zwięk szenia wewnątrzmitochondrialnego stosunku [ATP] / jADP] i w konsekwencji do przekształcenia aktywnej postaci dehydrogenazy pirogronianowej w nieaktywną (p. aby te działania uwidoczniły się i wzmagały bezpośredni i natychmiastowy efekt wolnych kwasów tłuszczowych oraz takich hormonów. Goodridge AG: Dietary regulalion of gene expression: Enzymes involved in carbohydrate and lipid metabolism. Ponadto karboksylaza acetyl o-Co A jest enzymem. Stoops JK: On the question of half-or full-site reactivity of animal fatty acid synthetase. które hamują karboksylazę acetylo-CoA. spowodowane zwiększonym stężeniem wolnych kwasów tłuszczowych. karmieniu tłuszczem i w cukrzycy. Vance JE (editors).tylo-CoA dla lipogenezy. Także insulina. Insulina zmienia nieaktywną postać dehydrogenazy pirogronianowej w aktywną. J Biol Chem 1984. Zarówno kompleks syntazy kwasu tłuszczowego jak i karboksylaza acetylo-CoA są ezymami adaptacyjnymi Adaptują się one do fizjologicznych potrzeb organizmu przez zwiększenie ich całkowitej ilości w stanie sytości. Stoops JK. hamuje lipolizę i przez to zmniejsza stężenie acylo-CoA o długim łańcuchu węglowym. Insulina aktywuje kar-boksylazę acetylo-CoA. Wakil SJ. w tkance tłuszczowej) i przez to zwiększa dostępność zarówno pirogronianu do syntezy kwasów tłuszczowych. 258:15312. JBkAChem 1983. Joshi VC: Fatty acid synthesis and its regulation.

lecz zupełnie odmiennym procesem. biosynteza kwasów tłuszczowych (lipogeneza) odbywa się w cytozolu. to mogą być przyczyną kwasicy ketonowej (ketoacidosis). Ciała ketonowe są kwasami. które występują w stanie niezestryfikowa-nym. Koenzymami tego procesu są NAD i FAD. pal-mitoilotransferazy karnitynowej). W odróżnieniu od utleniania. Jest ono przyczyną *W języku polskim określenie „ciała ketonowe" (ketone bodies) było wielokrotnie przedmiotem kry tyki. a chemiczne etapy pośrednie zaan gażowane w obydwa procesy są porównywalne. albo pfzy zahamowaniu utleniania kwasów tłuszczowych spowodowanym truciznami (np.). która nie leczona może być zgubna w skutkach. Utlenianie kwasów tłuszczowych zachodzi w mitochondriach. i jest potrzebny ATP oraz jon wodorowęglanowy. UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH ZACHODZI W MITOCHONDRIACH Kwasy tłuszczowe są transportowane we krwi jako wolne kwasy tłuszczowe (WKT. W każdym jego etapie uczestniczy pochodna acylo-CoA i każdy etap jest katalizowany przez oddzielny enzym. hipoglicyną). każde zmniejszenie ich utleniania prowadzi do hipoglikemii. wymagającym obecności tlenu. Od dzielenie utleniania kwasów tłuszczowych od ich biosyntezy umożliwia indywidualną kontrolę każdego z tych procesów i ich integrację z potrzebami tkanki. jak i są syntetyzowane z acetylo--CoA. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Wzmożone utlenianie kwasów tłuszczowych jest charakterystyczne dla stanu głodzenia i cukrzycy (diabetes mellitits/. tj. Jeżeli są wytwarzane w nadmiarze przez długi czas. i wyd. free fatty acids) odnosi się do kwasów tłuszczowych. acetooctan i p-bydroksymaślan. Ponieważ glukoneogeneza jest zależna od utleniania kwasów tłuszczowych. aceton. mając na myśli 3 substancje.24 WPROWADZENIE Utlenianie kwasów tłuszczowych: Ketogeneza Peter A. zachodzącym w innym kompartmencie komórki. red. PhD. FFA) Określenie „wolne kwasy tłuszczowe" (ang. Utlenianie kwasów tłuszczowych jest procesem aerobowym. Jakkolwiek materiał wyjściowy jednego procesu jest identyczny z produktem drugiego procesu. . Taka sytuacja ma miejsce w różnych stanach niedoboru karnityny lub enzymów istotnych w utlenianiu kwasów tłuszczowych (np. DSc Kwasy tłuszczowe są utleniane zarówno do acetylo-CoA. NADP jako koenzym. powstawania ciał ketonowych* w wątrobie (ketoza). W wyniku utleniania kwasów tłuszczowych powstaje ATP. Uczestniczą w niej acylowe pochodne związane z wieloenzymowym kompleksem. Alternatywnymi skrótami są UFA (ang. jak to ma miejsce w cukrzycy. Zastąpiono je określeniem „związki ketonowe". Mayes. to jednak utlenianie kwasów tłuszczowych nie jest zwyczajnym odwróceniem ich biosyntezy. Określenie „ciała ketonowe" pozostawiono na wyraźne życzenie Tłumacza (przyp.

Jest moż liwe. Opisano kilka syntetaz acylo-CoA. Kwasy tłuszczowe o krótszym łańcuchu są lepiej rozpuszczalne w wodzie i występują w postaci niezjonizowanych kwasów lub anionów kwasu tłuszczowego. Reakcja ta jest związana z wydatkiem 1 bogatoenergetycznego wiązania fosforanowego. acetylotransferaza karnitynowa. związaną z wewnętrzną powierzchnią wewnętrznej błony mitochondrialnej (ryc. czyli w acylo-CoA. w obrębie mitochondriów i na zewnętrznej błonie mitochondrialnej. Enzym. SYNTETAZA ACYLO-CoA Kwasy tłuszczowe o długim łańcuchu przenikają przez wewnętrzną błonę mi-toch ondrialną jedynie w połączeniu z karnityną Karnityna (phy droksy-y-trimety loamino-maślan). PPi + HaO PIR0FOSFAT A2A NIEORGANICZNA Syntetazy acylo-CoA występują w siateczce śródplazmatycznej.UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENEZA / 261 unesterified fatty acids) lub NEFA (ang. który wymaga energii zawartej w ATP. Translokaza karnitynoacylokarnitynowa działa jako błonowy wymienny przenośnik karnityny. aby mogły być metabolizowane Podobnie jak to ma miejsce z przemianą glukozy. kwasy tłuszczowe muszą najpierw w reakcji z udziałem ATP zostać zamienione w aktywny metabolit. W całym szlaku całkowitej degradacji kwasów tłuszczowych jest to jedyny etap. Kwasy tłuszczowe muszą być aktywowane. (CH3 ) 3 N+-CH2 -CH(OH)-CH2 . non--estenfię. Acylo-CoA + Karnityna----------------------------► PALMITOILOTRANSFERAZA KARNITYMOWA > Acylo karnityna + CoA Kwas tłuszczowy + ATP + Co A ----------------» . że ułatwia on transport grup acetyl owych przez błonę mitochondrialną. W mitochondriaeh występuje jeszcze inny enzym. Aktywacja niższych kwasów tłuszczowych i ich utlenianie może zachodzić w mitochondriach niezależnie od karnityny. W mito-chondrium acylokarnityna reaguje z CoA. a szczególnie obficie występuje w mięśniach. że aktywacja przebiega do końca dzięki ułatwieniu utraty dodatkowego bogatoenerge tycznego wiązania fosforanowego pirofosfora-nu.— COO~. palmitoilotransferaza karnitynowa 1.d fatty acids). + AMP Obecność pir o fosfatazy nieorganicznej sprawia. Acetylo-CoA + Karnityna ACETYLOTRANSFERAZA KARNITYMOWA Acetylokarnttyna +■ CoA . tj. 24-1). katalizujący przenoszenie grup acy 1 owych o krótkim łańcuchu węglowym między CoA a kamityną. w wyniku czego powstają acylo-CoA i wolna karnityna uwalniane do macierzy mitochond-riainej. która przenika do mitochon-driów.Acylo-CoA + PP. W obecności ATP i koenzymu A. zaś w komórkach z białkiem wiążącym kwasy tłuszczowe albo z białkiem Z. Reakcja ta jest katalizowana przez pal-m i to i to transfer a «■ ka mity nową II. jest szeroko rozpowszechniona. W rzeczywistości kwasy te nigdy nie występują w stanie „wolnym1'. Funkcja tego enzymu jest niejasna. W rzeczywistości w czasie aktywacji każdej cząsteczki kwasu tłuszczowego są wiec wydatkowane 2 bogatoenergetyczne wiązania fosforanowe. Transport acy lokami ty ny do wnętrza mito-chondriów jest sprzężony z przeniesieniem 1 cząsteczki karnityny na zewnątrz. W osoczu WKT o dłuż-szym łańcuchu węglowym są związane z albuminą. katalizuje przekształcenie długołańcuchowych acylo -CoA w acylokarnitynę. enzym — syn-tetaza acylo-CoA (tiokinaza) — katalizuje przemianę kwasu tłuszczowego. W odróżnieniu od krótkołańcuchowych kwa sów tłuszczowych WKT o długim łańcuchu nie wnikają do mitocbondriów i nie są utleniane bez uprzedniego przekształcenia w acylo karnityny. wolnego kwasu tłuszczowego w „aktywny kwas tłuszczowy'*. znajdujący się po wewnętrznej stronie zewnętrznej błony mitochondrialnej. przez co kwasy tłuszczowe stają się dostępne dla enzymów szlaku p-oksydacji. aby mogły reagować z enzymami odpowiedzialnymi za ich dalszy metabolizm. Każda z nich jest swoista wobec kwasów tłuszczowych o określonej długości łańcucha. Jest syntetyzowana z iizyny i metioniny w wąt robie i nerkach.

24-1.'>j MITOCHONDFNALNA ■ . reszty dwuwęglowe. WEWNĘTRZNA KARNITYNA->ił B Ł O NA . ■ ■ . : . ma tę zdolność. . znaj duje się w macierzy mitochondrialnej w pobliżu łańcucha oddechowego (który jest umiejscowiony w wewnętrznej Honie mitochondrialnej). co wiąże się z fosforylacją ADP do ATP (ryc. Oługołańcucho-wy acylo-CoA nie może przenikać przez wewnętrzną błonę mitochondrialną. Po wniknięciu reszty acylowej przez wewnętrzną błonę mitochondrialną za pośrednictwem uktadu transportującego karnitynę i po od tworzeniu acyio-CoA. : Acytokarnltyna PALMITOILORANSFERAZA KARNffYNOW Af RANSLOKAZA. Koenzymem tej dehydrogenazy jest flawoproteina zawierająca FAD jako grupę pro - Strona wewnętrzna Karnityna A cv I o kar nity na Acylo-CoA 0-OksydtcJa Ryc. począwszy od końca karbonylowego. Rola karnityny w transporcie długo-łańcuchowych kwasów tłuszczowych przez wewnętrzną błonę mitochondrialną. 24-2.. Łańcuch jest rozrywany pomiędzy atomami węgla a (2) 1 p (3) i stąd nazwa ^ -oksydacja.262 / ROZDZIAŁ 24 CoA Strona FFA zewnętrzna SYNTETAZA ACYLO-Co/ł ZEWNĘTRZNA ■-tM BŁONA l. . katalizowane przez dehydrogenazę acylo-CoA. . A C YL O -RNIT MITOCHONDRIALNA YN PALMITO1LO-T RANSFERAZA RNITY-A l l p-Oksydacja kwasów tłuszczowych polega na kolejnym odczepianiu r uwalnianiu acetyło -CoA W p-oksydacji (ryc. W cyklicznej sekwencji reakcji są wytwarzane NADH i FADH 2 Kilka enzymów.>'£i. następuje oderwanie 2 atomów wodoru od atomów węgla 2 (a) i 3 (p). . W wyniku tej reakcji powstaje A2-tranj-enoilo-CoA. ale produkt jego metabolizmu. CO-S-CoA Acetylo-CoA Kolejne usuwanie jednostek dwuwęglowych co-s-coA+a 8 CH 3-CO-S-CoA Acetylo-CoA Ryc. tak wiec z palmitoilo-CoA tworzy się S cząsteczek acetylo-CoA. 24-3). znanych pod zbiorczą nazwą „oksydaza kwasów thiszczowych". acylokarnityna. ^. 24-2) odczepiane są od cząsteczek acylo-CoA. Ogólny schemat [i-oksydscji kwasów tłuszczowych. Powstające jednostki dwuwęglowe to cząsteczki acetylo -CoA. Katalizują one utlenianie acyio-CoA do acety-lo-CoA.

0 (4) 3-KETOACYLOTIOLAZA TIOLAZA CoA-SH 2CO. 24-3.CH 3 ?H ł J -C- S . Długołań cuchowy acylo-CoA przechodzi cyklicznie przez reakcje 2-5.SCH = H-C-S- CoA HYDRATAZA A"ENOILO-CnA H. -»-H.ł. Gdy pozostanie reszia acyiowa o długości jedynie 4 atomów węgla. Ryc.C oA DEHYDROGENAZA L( + )-^KYDROKSYACYLO-CoA «:« »Xatoacylo -CoA R3 3-© Łańcuch oddechowy H.S -CoA i (zewnętrzna) strona cytoplazmatyczna WEWNĘTRZNA BLDNAMITOCHONDHIALNA TRANSPOHTER KARNITYNOWY (wewnętrzna) strona mltochoncfrlatna S -C oA 'CH DEHYDBOGENAZA] ACYLO-OoA j -C - (Flawoprotaina) 2~(P. [J. 0 R^CHr *CHrC .0 -CoA RJCH. a w każdym cyklu jest odczepiany acetylo -CoA działaniem tiolazy (reakcja 5).0 Łańcuch Q oddechowy A'-S»n*Enolło-CoA R.U TLE N I A NI E K W A S Ó W TŁU S ZC ZO W Y C H : K E TO G E N E ZA / 263 Kwas tłuszczowy CoA-SH SYNTETAZA ACYLO-CoA Aoyto-Co* (Aktywny Kwas tłuszczowy) ATP ^ł* AMP .Oksydacja kwasów tłuszczowych. i. wówczas w reakcji 5 wytwarzają się 2 cząsteczki acetylo-CoA .PP.

Grupy oktanoilowe i acetylowe są usuwane z peroksysomów w postaci oktanoilo-i acctylokamityny. Pochodna 3-hydro-ksylowa ulega dalszemu odwodorowaniu na węglu 3 pod wpływem dehydrogenazy L(+)-3--hydroksyacylo-CoA. Swobodna energia spalania kwasu palmitynowego wynosi 9791 kJ/mol. Jest on indukowany przez spożycie pokarmów o dużej zawartości tłusz czu. Ten związek jest przekształcany do sukcynylo-CoA. 24-3). a nie FAD jest koenzymem uczestniczącym w odwodorowaniu. rozdz. Wysyccnic podwójnego wiązania i wytworzenie 3-hydroksya-cylo-CoA odbywa się przez przyłączenie cząsteczki wody. ot. Utworzony w reakcji rozszczepienia acylo-CoA ponownie wchodzi w szlak oksydacyjny rozpoczynający się reakcją 2 (ryc. 14) na każdą z pierwszych 7 cząsteczek acetylo-CoA utworzonych przez P-oksydację palmitynianu (7 x 5 = 35). Ten szlak nie jest bezpośrednio powiązany z fos-forylacją i wytwarzaniem ATP. ale pomaga utlenić kwasy tłuszczowe o bardzo długim łańcuchu (np. aż do pozostania trójwęglowej reszty propionylo-CoA.3 przez tiolazę (3-ketoacylotiolazę aibo poprą wnie: acetyl o trans ferazę acetylo-CoA). a także przez leki o działaniu hipolipemicz-nym. Sekwencja P-oksydacji kończy się na oktanoilo--CoA. Reoksydacja tej grupy prostetycz-nej przez łańcuch oddechowy wymaga pośrednictwa innej fiawoproteiny nazwanej flawo-proteiną przenoszącą elektrony. Produktami jej są acetylo--CoA i K2O2 (H2O2 powstaje na etapie działania dehydrogenazy związanej z flawoproteiną). W reakcji tej MAD. W ten sposób długi łańcuch kwasu tłuszczowego może zostać całkowicie rozłożony na acetylo-CoA (jednostki C2). tj. kwasy tłuszczowe mogą ulegać całkowitemu utlenieniu. 40% całkowitej energii spalania kwasu tłuszczowego. prowadzi do syntezy 5 bogatoenergetycznych wiązań fosforanowych (p. która uległa utlenie niu. wobec czego w omawianym procesie przetworzeniu na energię zawartą w bogatoene rgetycznych wiązaniach fosforanowych ulega ok. np. Ponieważ acetylo-CoA może być utleniony do CO2 i wody w cyklu kwasu cytrynowego (który także jest umiejscowiony w mitochond riach). Kwasy tłuszczowe o bardzo długim łańcuchu są utleniane w peroksysomach W peroksysomach zachodzi zmodyfikowana forma p-oksydacji.5 = 3935 kJ. Enzymy zawarte w peroksysomach nie atakują kwasów tłuszczowych o krótszym łańcuchu. Ogółem powstaje więc 8 x 1 2 = 96 wiązań bogatoenergetycznych pochodzących z utlenienia cząsteczek acetylo--CoA utworzonych w wyniku rozpadu palmitynianu. z których każdy może dostarczyć 12 wiązań o dużej energii przez utlenienie w cyklu cytrynianowym. a następnie sa utleniane w mitochondriach. Po odjęciu 2 wiązań bogatoenergetycznych na początkową aktywację kwasu tłuszczowego zysk netto wynosi 129 wiązań bogatoenergetycznych na mol utlenionego palmitynianu albo 129 x 30. klofibrat. Produktami tej reakcji są acety-lo-CoA i acylo-CoA zawierający o 2 atomy węgla mniej niż pierwotna cząsteczka acy-lo-CoA. 21-2).i (o-OKSYDACJA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH SĄ WYSPECJALIZOWANYMI SZLAKAMI Ilościowo p-oksydacja w mitochondriach jest najważniejszym szlakiem utleniania kwasów tłuszczowych. który jest glukogenny. Wobec tego reszta propionylowa z kwasów tłuszczowych o nieparzystej liczbie atomów węgla jest jedynym fragmentem kwasów tłuszczowych. metabolitu będącego związkiem pośrednim cyklu cytrynianowego (p. proces usuwania po 1 atomie węgla od karbonylowego końca cząsteczki. też ryc. Jednakże w mózgu wykryto oc--oksydację. W sumie wytwarza się 8 mol acety-lo-CoA.264 / ROZDZIAŁ 24 stetyczną. W wyniku tej reakcji powstaje odpowiedni 3-ketoacylo-CoA. W końcu 3-ketoa-cylo-CoA jest rozrywany w pozycji 2. katalizującą tio-lityczne rozerwanie wiązania z udziałem drugiej cząsteczki CoA. C20) C22). W wyniku utleniania kwasów tłuszczowych o nieparzystej liczbie atomów węgła powstaje cząsteczka propionylo-CoA Kwasy tłuszczowe o nieparzystej liczbie atomów węgla są utleniane w szlaku p -oksydacji z wytwarzaniem acetylo-CoA. Ten Utlenianie kwasów tłuszczowych powoduje powstanie wielu cząsteczek ATP Transport elektronów w łańcuchu oddecho wym ze zredukowanych fiawoproteiny i NAD . co katalizowane jest przez enzym hydratazę A2-enoilo-CoA.

UTLENIANIE NIENASYCONYCH KWASÓW TŁUSZCZOWYCH ODBYWA SIĘ W ZMODYFIKOWANYM SZLAKU 8. U osób zdrowych początkowa a-ok-sydacja usuwa grupę metylową. Utratę może także spowodować hemodializa lub acyduria spowodowana kwasami organicznymi. W wymienionych stanach zachodzi potrzeba uzupełnienia karnityny. podczas gdy niedobór mięśniowej palmitoilotransferazy karnitynowej charakteryzuje się nieprawidłowym utlenianiem kwasów tłuszczowych. Brak tego enzymu upośledza p -oksydację. tó-Oksydacja jest normalnie szlakiem o bardzo niewielkim znaczeniu. Mechanizm działania hipoglikemizującego pochodnych sul-fonyl o mocznika (gliburyd i tolbutamid) poJega min. które są wydalane z moczem. Jamajska choroba wymiotna jest spowodowana spożywaniem niedojrzałych owoców drzewa akee.UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENEZA / 265 proces nie wymaga przekształcenia kwasów tłuszczowych w pochodną Co A i nie wiąże się z wytwarzaniem bogatoenergetycznych fosforanów. ale wzmaga (o-oksydację kwasów tłuszczowych o długim 1 średnim łańcuchu. Leczenie polega na doustnym podawaniu karnityny. a szczególnie u wcześ-niaków. składnika chlorofilu występującego w pokarmach roślinnych. Objawy niedoboru karnityny są podobne do zespołu Reye'a. Osoby z chorobą Refsuma mają dziedziczną wadę cc-oksyda-cji. Acyduria dik ar boksytów a charakteryzuje się wydalaniem &>-dikarboksylowych kwasów 0 długości łańcucha Ce do C. zawierających toksynę hipoglicyn. Niedobór wątrobowej palmitoilotransferazy karnitynowej jest przyczyną hipoglikemii i małego stężenia związków ketonowych w osoczu. Pierwszy z tych związków jest izomeryzowany (izomeraza A3-m -+ A2--trałts-euoilo-CoA) do odpowiedniego etapu A2--trans-enoUo-CoA p-oksydacji. Zespół Zellwegera {mózgo wo-wątrobo wo-ner-kowy) występuje u osób z rzadko stwierdzanym wrodzonym brakiem peroksysomów we wszystkich tkankach. upośledzona ketogeneza w obecności zwiększonego stężenia WK. co powoduje napadów o występujące osłabienie mięśni i mioglobinurię. Karnityna jest wówczas wydalana po sprzęgnięciu z kwasami organicz nymi. Jest on utleniany przez B-oksydacje zwykle do kwasów adypinowego (C6) i suberynowego (C8). Uczestniczą w niej układy hydroksylujące zawierające cytochrom P-450 siateczk i śródpiazmatycznej.OKSYDACJI Nienasycone kwasy tłuszczowe związane es-trowo z CoA są degrado wane przez enzymy uczestniczące normalnie w p-oksydacji. Grupa — CH3 jest przekształcana w grupę — CHjOH. powstałego z fitolu. WADLIWE UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH JEST PRZYCZYNĄ CHORÓB METABOLICZNYCH Niedobór karnityny może występować zwłaszcza u noworodków. w którym stężenie karnityny jest prawidłowe. 24-4). Jest ona spowodowana brakiem mitochondrialnej dehydrogenazy acylo-CoA swoistej dla substratów o średniej długości łańcucha. które są następnie skracane podczas P-oksydacji do kwasów dikarboksyiowych o średniej długości łańcucha i są wydalane z moczem.o i hipoglikemią. Choroba Rei suma jest rzadkim zaburzeniem neurologicznym spowodowanym nagromadzaniem się kwasu fitanowego. osłabienie mięśni oraz spichrzanie Jipidów w tkankach miąższowych. która inaktywując dehydrogenazę acylo-CoA hamuje P-oksydację i powoduje hipoglikemię. gdyż nie ma w tej wadzie zdolności do utleniania kwasów tłuszczowych o długim łańcuchu w pe-roksysomach. spowodowana zmniejszoną glukoneogenezą (uwarunkowaną zmniejszonym utlenianiem kwasów tłuszczowych). Objawami niedoboru kar nityny są: okresowa hipoghkemia. zależnie od pozycji podwójnego wiązania (ryc. aby następnie .T w osoczu. Może on być spowodowany niedostateczną biosyntezą karnityny albo jej utratą przez nerki. na zmniejszeniu utleniania kwasów tłusz- czowych uwarunkowanym hamowaniem pal-mitoilotransferazy karnitynowej. Gromadzą się u nich kwasy polienowe C26—C33w tkance mózgowej. podobna do potrzeby uzupełnienia niedoborów witamino wych w pokarmach. aż do etapu powstania A3-cn-acylo-CoA albo A4-cis--acylo-CoA. która jest przyczyną nagromadzania się kwasu fitanowego w tkankach. a następnie utleniana do — COOH i w ten sposób powstaje kwas dikarboksylowy. która blokuje p-oksydację. Przyczyna zespołu Reye'a jest nieznana. Kwas fitanowy zawiera grupę metylową przy węglu 3.

266 / ROZDZIAŁ 24 cis cis Ryc. Kwasy tłuszczowe i A -cis lub kwasy tłuszczowe tworzące A*-as-enoi-lo-CoA. KETOGENEZA ZACHODZI WÓWCZAS. Przeciwutleniacze BHT (butylowany hydroksytoluen) i a-tokofe-rol (witamina E) hamują mikrosomalna perok-sydację lipidów. Acetooctan i 3-hydroksymaś* Termin „ketony" nie powinien byc używany. a we krwi jest wiele ketonów. Kolejność reakcji zachodzących podczas utleniania nienasyconych kwasów tłuszczo wych. ' C-S. ponieważ 3-hydroksymaśIan nie jest ketonem. które nie są związkami (ciałami) ketonowymi. kwasu finolowego. wątroba wytwarza znaczne ilości acetooctanu i D(-)-3-hydroksymaś-lanii (P-hydroksymaślanu). związku pośredniego P-oksydacji.trans~ó?-cts-D leno Ilo-Co A [etap /J-oksydaejl odpowiadający AMrans-enoilc-CoAi 1 cykl ^-oksydacji Acetylo-CoA cs 1 ulec hydratacji i dalszemu utlenieniu. powodując powstanie A2-mzns-enoilo-CoA.Co A O DEHYDflOGENAZA A*-//a/7*A4-rfs-Dl8nollo-CoA ^ ACYLO-CoA H +NA0P H -O + . Mikrosomalna peroksydacja wielonienasyconych kwasów tłuszczowych jest zależna od NADPH NADPH-zależna peroksydacja nienasyco nych kwasów thaszczowych jest katalizowana przez enzymy mikrosomalne. Ten związek pośredni jest przekształcany do A3 -/rans-enoilo-CoA pod wpływem redukta/y A2-trans-A4-cis-dienoilo--CoA — enzymu zależnego od NADP. A -c/s-Enollo-CoA RE DUKTAZA ł * C-S-CoA A^frans-Enollo-CoA IZOMERAZA ł A -c/9-{albo A*-irans-ENOILO-CoA O // C -S. Te 3 substancje są znane pod wspólną nazwą ciała ketonowe (nazywane także związkami acetonowymi. np. czego przykładem jest przemiana kwasu linole-nowego (ryc. GDY NATĘŻENIE UTLENIANIA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH W WĄTROBIE JEST DUŻE W pewnych warunkach metabolicznych. lub niewłaściwie „ketonami"*) (ryc.:-ffa«5-enoilo-CoA atakuje również podwójne wiązanie óP-trcms. Acetooctan ulega ciągłej samoistnej dekarboksylacji. albo wchodzący w szlak na tym etapie (3-oksydacji jest przekształcany do A2-(fanj-A+-c/. fruktoza.c-dienoilo-CoA przez dehydro-genazę acylo-CoA. pirogronian. Każdy A*-c«-acylo-CoA pozostający w tym szlaku. wchodzą do szlaku w pokazanym miejscu. związanych z dużym natężeniem utleniania kwasów tłuszczowych. 24-5). 24-4. dając aceton.CoA •J 4 cykle ^-oksydacji 4-Aoe(ylo-CoA . 24-4). :-sLinolalto-CoA 3 cykle /J-oksydacji 3-Acetylo-CoA cis cis tf-cts-Cć -cis-O l«n o Ilo-Co A IZOMERAZA A'-cfc (albo as A . np. Izo -meraza A3-c/5-*A.

24. Kwasy acetooctowy i 3-hydroksymasłowy są umiar kowanie mocnymi kwasami i są zbuforowane. Główny szlak jest zaznaczony ciągłymi strzałkami . Stany zwiększonego stężenia ciał ketonowych we krwi określa się jako ketonemię (hiperketonemię). gdy występują we krwi lub w tkankach. lan są wzajemnie w siebie przekształcane działaniem mitochondrialnego enzymu dehydrogena-zy D(-)-3-hydroksymaślanowej.-oks. 24. Oba te stany określa się jako ketozę. Wzajemne zależności ciał ketonowych. zużywanie i wydalanie ciał ketono wych.-COO" Acetooctan DEHYDHOGENAZA D(-}3-HYDROKSYMAS ŁANOWA NA D H + H NA D ł CH. U człowieka utrata ciał ketonowych z moczem wynosi zwykle mniej niż 1 mg/24 h.S. Ryc. Stężenie całkowite ciał ketonowych we krwi dobrze odżywionych ssaków normalnie nie przekracza 0. W konsekwencji dochodzi do stopniowego wyczerpania rezerwy alkalicznej i do rozwoju kwasicy ketonowej.hydro ksymaślano wa jest enzymem mitochondrialnym.2 mmol/L Jest ono nieco większe u przeżuwaczy dzięki tworzeniu 3-hydroksyma-ślanu z kwasu masłowego (produktu fermen tacji w żwaczu) w ścianie żwacza. Jednakże w stanach zwiększonego wydalania nadmiaru obu tych związków dochodzi do utraty kationu buforującego (pomimo zwiększonego wytwarzania amoniaku w nerce).-COCT DMa-Hydroksyinaślan Ryc. Stosunek [3-hydroksymaślan]. tj.-CH-CH. Wystąpienie kwasicy ketonowej może być fatalne w skutkach u chorych z niewyrów-naną cukrzycą. stanem red.UTLENIANiE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENE ZA / 267 O II CH.-C-CH. [aceto-octan] w krwi waha się w granicach 1:1—10:1. zaś zwięk szone ich wydalanie z moczem jako ketouuric. 2COi 2CO.6. Dehydrogenaza D(-)-3. Równowaga tej reakcji jest kontrolowana mitochondrialnym stosunkiem [NAD+] do [NADH]. Powstanie.

3-Hvdroksy-3-metyloglutarylo-CoA (HMG-CoA) jest związkiem pośrednim na szlaku ketogenezy w wątrobie Enzymy odpowiedzialne za powstawanie ciał ketonowych są związane głównie z mito-chondriami. aby wyjaśnić powstawanie większych niż równoważne ilości acetooctanu z I cząsteczki kwasu tłuszczowego o długim iańcuchu. Enzym ten kata lizuje przeniesienie CoA z sukcynylo-CoA na acetooctan z wytworzeniem acetoacetylo-Co A i wolnego bursztynianu. Pozawątrobowe źródła ciał ketonowych. występujące u przeżuwaczy w okresie sytości nie mają znaczącego udziału w powstawaniu ketozy u tych gatun ków. kiedy dochodzi do wyczerpania się zapasów węglowodanowych i do zwiększenia stężenia wolnych kwasów tłuszczowych. że w wąt robie przeważa powstawanie acetooctanu nad jego utylizacją. Postacie ketozy pozbawione znaczenia chorobowego stwierdza się u osób żywionych dietą o dużej zawartości tłuszczu oraz po wykonaniu ciężkiego wysiłku u niektórych osób będących na czczo. Obydwa te enzymy muszą być w ntitochondriach. dane doświadczalne nie sugerują. nie różni się jakościowo od tego modelu metabolicznego. Pierwotnie sądzono. która występuje w mitochondriach wielu tkanek. w której 2 cząsteczki acetylo-CoA kondensują tworząc acetoacetylo-CoA. W cytozolu komórek wątrobowych zachodzi znacznie mniej aktywny proces biosyntezy cholesterolu. który jest związkiem wyjściowym do ketogenezy. 24-8). ale ilościowo może być tak nasilony. Odwrotna sytuacja ma miejsce w tkankach pozawątrobowych (ryc. Ma to miejsce jedynie w wątrobie i w nabłonku żwacza. Acetoacetylo-CoA. Atomy węgla odczepione jako cząs teczka acetylo-CoA pochodzą z pierwotnej cząsteczki acetoacetylo-CoA (ryc. 24 -6). Wszystko to sprawia. umożliwia odczepienie acetylo-CoA od HMG-CoA z pozostawieniem wolnego acetooctanu. łącznie z wątrobą. liazy 3-hydroksy-3-metyloghtfa-rylo-CoA. jak i możliwość tworzenia ciał ketonowych 2 kwasu octowego. dla którego acetoacetylo-Co A jest prekursorem. W jednej z nich uczest niczy sukcynylo-CoA i enzym transfera/a bursz tyny ło-CoA-acetoacetylo-Co A.268 / ROZDZIAŁ 24 Najprostsza postać ketozy występuje przy głodzeniu. w których acetooctan jest aktywowa ny do acetoacetylo-Co A. Chociaż podczas głodu występuje znaczne zwiększenie aktywności liazy HMG-CoA. aby byl to enzym ograniczający szybkość ketogenezy. In vivo wątroba wydaje się być jedynym narządem u nieprzeżuwaczy wydzielającym znaczne ilości ciał ketonowych do krwi. w którym występuje ketoza. albo jako wynik kondensacji acetylo-CoA (ryc. że szlak HMG--CoA jest główną drogą tworzenia ciał ketonowych. Zaproponowano JLszlalagowstawania acetooctapH ? fgetff"^^-lo-CoA. 24-8) obejmuje kondensację acetoacetylo-CoA z jeszcze 1 cząsteczką acetylo-CoA i wytworzenie HMG-CoA.?terwszv"z'nicn"ma bvć prosta deacyla-■cjąTDrugrszlak (ryc. aby zachodziła ketogeneza. Ciała ketonowe są wykorzystywane jako materiał energetyczny przez tkanki pozawątrobowe Chociaż wątroba jest wyposażona w aktywny mechanizm enzymatyczny potrzebny do wytwarzania acetooctanu z acetoacetylo-CoA. Później. Acetooctan jest przetwarzany do D(-)-3-hyd-roksymaślanu przez dehydrogenazę D(-)-3-hyd-roksymaślanową. że jest przyczyną stanów chorobowych obserwowanych np. D(-)-3--Hydroksymaślan jest ilościowo dominującym ciałem ketonowym występującym we krwi 1 w moczu w ketozie. Poza-wątrobowe tkanki zużywają ciała ketonowe jako substraty energetyczne. Obecnie przeważa opinia. W tkankach pozawątrob owych zachodzą 2 reakcje. zaproponowano. . w zatruciu ciążowym u owiec i ketozie u mlecznych krów. tworząc acetooctan. Reak cję tę katalizuje syntaza 3-hydroksy-3-metylo-glutarylo-CoA. to raz powstały acetooctan nie może być w zasadzie w wątrobie ponownie reaktywowany. Wypływ ciał ketonowych z wątroby do tka nek pozawątrobowyeh jest wynikiem aktywnego mechanizmu enzymatycznego pobudzającego wytwarzanie ciał ketonowych w wątrobie oraz małej aktywności w tym narządzie enzymów odpowiedzialnych za ich zużytkowanie. Obecność w mitochondriach innego enzymu. Taki proces może być wynikiem odwrócenia reakcji katalizowanej przez tiolazę. Każdy inny stan. że tylko 1 cząsteczka acetooctanu może powstać z końcowych 4 węgli kwasu tłuszczowego podczas jego utleniania. w cukrzycy {diabetes mellitus). 24-7). mógłby więc powstać albo bezpośrednio pod- czas p-oksydacji. że jednostki C2 powstające w p-oksydacji mogą ze sobą kondensować.

HMG — 3-hydroksy-3--metylogiuiaryl. WKT — wolne kwasy tłuszczowe. aż do stężenia ok. 24-7. Są one utleniane preferencyjnie przed glukozą i WKT.0 SYNTAZA HMG-CoA CoA ITPLAZAI \ Pula aeetylo-CoA H. FFA A T P -v CoA AMP+ PPt SYNTETAZA ACYLO-CoA Ettryflkacja Tfiacylogilcaro l fosioiipld Acyto-CoA ^-Oksydacja •[AMrtylo-CoA). 24-7. Gdy to nastąpi. jednakże przemiana do acetooctanu z udzia łem dehydrogenazy D(-). katalizowana jest przez syntctazę acetoacetjlo-CoA. znaczna ilość pobieranego przez zwierzę tlenu może być zużywana do utleniania ciał ketonowych.C o A D(-)-3-HydroksymaśIan może być bezpo średnio aktywowany w tkankach pozawątro -bowych przez odpowiednią syntetazę.SH Acetooctan . SYNTETAZA ACETOACETYLO-CoA CH 3COCH ICOO"+ ATP+ CoA. zwiększa się ich utlenianie. jest ważniejszą drogą dalszej przemiany hydroksymaślanu. Ciała ketonowe są utleniane w tkankach pozawątrobowych proporcjonalnie do ich stę żenia we krwi. 12 mmol/l. Kiedy stężenie ciał ketonowych we krwi zwiększa się.UTLENIANIE KWAS ÓW TŁUS ZCZOWYCH: KETOGENE ZA / 269 CH3COCHaCOO Acetooctan CH 3COCH 3CO-S-CoA ITRANSFCRAZACOAI CH aC0O" I CH aCO-S-CoA Sukcvnylo-CoA CHaCOO" i CHaCOO" Bursztynian Acetoa cetylo -CoA Druga reakcja polega na aktywacji acetooctanu przez ATP w obecności CoA.CH3C OCHJ COS CoA + A MP + A ceto a c et y I o . Acetoacetylo--CoA powstały w tych reakcjach jest rozszczepiany do acetylo-CoA działaniem tiolazy i utleniany w cyklu kwasu cytrynowego.3 -hydro ksym a sianowej i NAD+.O\ 3-HydrDk£y-3-me!ylog lu tar ^o -C o A * (HM G-CoA) LIAZA HMG-CoA Acetylo-CoA I kwasu! cytrynowego DEHYDROGENAZA D(-)3--HYDROKEYWASLAN OWA 2CO. jak to przedstawiono na ryc. . D(-)3My0roksyfna4ian Rve. z następującą potem aktywacją do acetoacetylo-CoA. Szlak ketogenezy w wątrobie. |DEACYLAZA | "7T" H. w którym wysycają one układy utleniające.

które pochodzą z lipolizy triacylo gliceroli w tkance tłuszczowej. a nie ketonurii. Podczas gdy utlenianie acetooctanu i D(-)-3--hydroksymaślanu w tkankach pozawątrobo -wych przebiega nader sprawnie.. -* C O O 3-Hyd ro ksy-3-m styl og! u ta rył o-CoA OH I O li LSAZA HMG-CoA H. jak i w czasie głodzenia ma zdolność wychwytywa nia ok. Przy umiarkowanej ketonemii utrata ciał ketonowych z moczem stanowi zaledwie niewielki procent całkowitego ich wytwarzania i utylizacji. . Przy dużych stężeniach wolnych kwasów tłuszczo wych we krwi ich napływ do wątroby jest znaczny. 24. Losy wychwytywanych przez wątrobę wo lnych kwasów tłuszczowych mogą być dwojakie po wstępnej ich aktywacji do acylo-CoA. głównie do triacylo- wych w wątrobie niż upośledzonym ich zużywaniem przez tkanki pozawątrobowe.270 / ROZDZIA Ł 24 O O HjO 3 -* C-S C H J-C -C H J-C -S -Co A Acetoacetylo-CoA — Co A Awtylo-CoA V _______ SYNTAZA HMG-CoA CH. 24-9). ciężkość ketozy należy oceniać na podstawie nasilenia ketonemii. 2. że w ciężkiej cukrzycy ketoza może być pogłębiana zmniejszeniem katabolizowama ciał ketonowych. przy czym poszczególne gatunki i poszczególni osobnicy wykazują znaczne różnice indywidualne. Wątroba zarówno w fazie sytości. utlenianie acetonu in vivo jest raczej trudne.-C-S — < i CH 3 . Po wstawanie acetooctanu przez poś rednie wytwarzanie HM G -CoA.C .8. 30% lub więcej kwasów tłuszczowych z krwi docierającej do tego narządu. Wobec tego dla kontroli ketogenezy znacząca jest rola czynników regulujących mobi lizację wolnych kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej (ryc. Ponieważ ciała ketonowe zachowują się w nerkach podobnie jak związki „progowe" (w rzeczywistości nie istnieje prawdziwy próg nerkowy dla tych metabolitów). Wyniki doświadczeń na szczurach z usuniętą trzustką przemawiają jednak za tym. Większość danych doświadczalnych przemawia za tym. Kwasy tłusz czowe są prekursorami ciał ketonowych w wąt robie. Pierwsze miejsce kontroli ketogenezy znaj duje się w tkance tłuszczowej. Mogą one zostać zestryfikowane.C Acełooctan CH 3 -C~S — Co A Acetylo-CoA Byc. że kctonemia jest powodowana raczej nadmiernym wytwarzaniem ciał ketono- KETOGENEZA JEST REGULOWANA NA 3 KLUCZOWYCH ETAPACH 1. jeżeli nie ma równoczesnego zwięk szenia stężenia krążących wolnych kwasów tłu szczowych. Retoza nie wy stąpi in vivo.CHi — C-S-CoA "Ć H .

Ciał a ket onowe Ryc. Malonylo-CoA. napływającego do szlaku ketogenezy i szlaku utleniania do CO2. że narząd ten. wnikające do wątroby przy ich małym stężeniu w osoczu. W następstwie tego procesu odblokowaniu ulega palmiloilotransferaza kani i ty nowa. Proporcja acetylo-CoA. natomiast zahamowaniu ulega karboksylaza acetylo-CoA w wątrobie (p. 26-1). jest tak regulowana. które dete/minują wielkość ketogenezy. _______ ___________ mionyeh szczurów. hamującego palmitoilotransferazę I (ryc.. Jednak w głodzonych perfundowanych wątrobach dostępność glicerolo-3-fosforanu nie jest czynnikiem ograniczającym estryfikację WKT. Używając perfundowanej wątroby wykazano. a mniej jest utlenianych w cyklu cytrynianowym do CO7. 24-10). umiejscowionej w zewnętrznej błonie mitochondrialnej. czy aktywność in vivo enzymów uczestniczących w estryfikacji jest czynnikiem ograniczającym szybkość tego procesu. co pozwala na zwiększenie utleniania acyl o-Co A. jest inhibitorem wymienionej pataitoi-lotransferazy. Wolne kwasy tłuszczowe. 24--10). jako czynnika przeciwketogennego. gdy utlenianie kwasów tłuszczowych jest małe. natomiast duża przy głodzeniu. że cał kowita energia swobodna zgromadzona w postaci ATP w wyniku utleniania kwasów . Wydolność estryfikacji. ryc. jest utleniany w cyklu kwasu cytrynowego albo wchodzi w szlak ketogenezy wytwarzający ciała ketonowe. kiedy stężenie wolnych kwasów tłuszczowych w osoczu się zwiększa. czy ta dostępność w wątrobie jest w ogóle czynnikiem ograniczającym szybkość estryfikacji. Nie rozstrzygnięto ostatecznie. Regulacja ketogenezy. estryfikuje znacznie więcej kwasów tłuszczowych znakowanych 14C niż wątroba szczurów głodzonych. kiedy zwiększa się utlenianie kwasów tłuszczowych. są niemal w całości estryfikowane do acyl o gliceroli i wydalane z wątroby do krwi w postaci lipo-protein o bardzo małej gęstości (VLDL). W warunkach sytości zachodzi więc aktywna lipogeneza i jest duże stężenie malonylo-CoA. Wydaje się. względnie do związków ketonowych. powstały w procesie P-ok-sydacji. Te wyniki tych badań można wyjaśnić tym. ani związków pośrednich na drodze ich estryfikacji (p. przez co zwiększa się lipoliza w tkance tłuszczowej. którego stężenie zwiększa się w stanie sytości. Gdy stężenie wol nych kwasów tłuszczowych w surowicy się zwiększa. Aktywność tego enzymu jest mała w stanie sytości. że aktywność palmitoilo-transferazy I kamity nowej. ryc. pochodzący od dobrze kar- Trlacyloglioerol TKANKA TŁUSZCZOWA © WKT Llpoliza KREW WKT Cykl kwasu cytrynowego Ketogeneza CO. w której nie zestryfikowany nadmiar wolnych kwasów tłuszczowych jest utleniany do 14CO. reguluje wnikanie grup acylowych o długim łańcuchu do wnętrza mitochondriów przed ich fi-oksyda-cją (p. 23-1). gdyż nie zdarza się spichrzanie w wątrobie ani wolnych kwasów tłuszczowych. 1-3— 3-węzłowe etapv szlaku metabolizmu wolnych kwasów tłuszczowych (WKT). zahamowana zostaje karboksylaza acetylo--CoA i stężenie malonylo-CoA się zmniejsza. Nie ma również pewnych informacji. że nim nie jest. początkowy metabolit w biosyntezie kwasów tłuszczowych (p. ryc. lub 14C--ciał ketonowych.UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENEZA / 271 gliceroli i fosfolipidów. 3. Te zdarzenia nasilają się w stanach głodzenia. Z4-9. wówczas proporcjonalnie więcej kwasów tłuszczowych jest przekształcanych w ciała ketonowe. przez co ustaje p-oksydacja. ryc. Na początku głodzenia. lub też ulegają fi-ok-sydacji do CO. 24-1). Acetylo-CoA. kiedy zmniejsza się stosunek [insulina] / [gluka-gon]. zależy od dostępności w wątrobie prekursorów glicerolo-3-fosforanu.

Ilość powstającego ATP zmniejsza się nawet do 21 mol. wyżej).Acylo-CoA [ 0-Oksydacja O.2 7 2 / R O ZD Z I A Ł 2 4 WKT KREW VLDL Węglowodany —»• Acetyto-CoA WKF ł ^ . Takie zmniejszenie może się zdarzać wtedy. . a przepływ substratów iiniami ciągłymi. . który umożliwia wątrobie utlenienie zwiększających się ilości kwasów thisz-czowych w układzie skojarzonych oksydacyj- nych fosforylacji. mogłoby zmniejszać zdolność cyklu kwasu cytrynowego do metaboltzowania acetylo-CoA. Regulacja utleniania dtugołańcuchowych kwasów tłuszczowych w wątrobie. WKT — wolne kwasy tłuszczo we. ___________ tłuszczowych pozostaje stalą. gdy proces ten zachodzi poprzez ft-oksydację i wytworzenie CO^ w cyklu kwasu cytrynowego (p. spowodowanego intensywniejszą p-oksydacją. Jeżeli końcowym produktem przemiany palmitynianu jest acetooc-tan ilość powstałego ATP wynosi tylko 33 moi. Milochondrlum Aootylo-CoA — Ketoganeza Ciała ketonowe Ryc. Wysuwano kilka innych hipotez w celu wyjaśnienia przełączania utleniania kwasów tłuszczowych ze szlaku prowadzącego do CO2 na szlak ketogenezy. A cyl o -C oA Estryłlkacja --------------------- WĄTROBA Acytagllcerole KARBOKSYLAZA ACETYLD-CoA Insulina Cylosol Glukagon Matonylo-CoA _______ PALMITOILOTRANSFERAZA KARNITYNOWA I . Krebs sugerował. Teoretycznie zmniejszenie stężenia szczawi o octanu. zwłaszcza w mito-chondriach. Dodatnie (©) i ujemne (©) efekty regulacyjne są przedstawione przerywanymi liniami. kiedy dochodzi do zwiększenia stosunku [NADH] / [NAD +]. 24-10. Ketogeneza może więc być uważana za mechanizm. bez zwiększenia całkowitego wydatku energetycznego. gdy produktem końcowym jest 3-hydro-ksymaśtan. Całkowitemu utlenieniu 1 mol palmil ynianu towarzyszy wytwarzanie netto 129 mol ATP. VLDL — lipoproteiny o bardzo m alej gęstości.

jest aktywowana przez acetylo-CoA.Basia of Inherited Disease. Wynika stad. and Functions. Mayes PA. / I nher Metab Dis 1987. 19S5. Jednakże Utter i Keech wykazali. 1989. Annu Rev Biochem 1980. Scriver CR et ul (editors). na szlaku której występuje także szczawiooctan. co może być powodem ciężkich postaci ketozy występującej w cukrzycy. Schulz H: Oxidation of fatty acids. Various authors: In: Tke Metabolit. że karbok-sylaza pirogronianowa.9:339. Diabete Metab (Paris) 1983. Page 116 in: Biochemistry ofLipids and Membranes. Benjamin/Cummings.UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENEZA / 273 że wzmożona glukoneogeneza. Parvin R: Page 143 in: Carnitine Biosynthesis. Frenkel RA. a także ketozy u bydła. że w razie występowania znacznych ilości acetyl o-Co A są niezbędne dostatecznie duże ilości szczawiooc-tanu w celu zainicjowania reakcji kondensacji. Biochem Soc Trans 1981. Vance DE. 3rd ed. Vance JE (editors).134. jest przyczyną zmniejszenia stężenia tego związku. Pandę SV. 1980. Mannaerts GP: The mitochondrial and peroxisomal pathways of fatty acid oxidation in rat liver.49:395. PIŚMIENNICTWO Boyer Pd (editor): The Enzymes. katalizująca przemianę pirogronianu w szczawiooctan. Foster DW: Regulation ofhepatic fatty acid oxidation and ketone body production. McGraw-Hill. rozpoczynającej cykl kwasu cytrynowego. McGarry JD (editors). Academic Prcss. Vol 16 of Lipid Enzymology.1O: Suppl 1:159. Metabolium. 1983.9. McGarry JD. Debeer LJ. Academic Press. 1S — Biochemia . Laker ME: Regulation of ketogenesis in the liver. Vianey-LiaudCetal: Theinborn errorsofmitochondriai fatty acid osidation. 6th ed.

adenylanowej. Stwarza to konieczność przyjmowania w pokarmie pewnych wielo nienasyconych kwasów tłuszczowych głównie pochodzenia roślinnego. że mogą one odgrywać ważną rolę w reakcjach alergicznych i zapalnych. 25-1. takie jak kwas acetylosalicylowy. że działa korzystnie w zapobieganiu chorobie niedokrwiennej serca. DSc WPROWADZENIE W porównaniu z roślinami tkanki zwierzęce mają ograniczoną zdolność desaturacji kwasów tłuszczowych. Kwasy palmitoolejowy i olejowy nie należą do kwasów egzogennych. linolowego i a-linolenowego przez elongację łańcucha. przedstawiono na ryc. Mayes. Prostaglandyny odgrywają fizjologiczną rolę głównie jako modulatory aktywności cyklazy NIEKTÓRE WfELONIENASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE NIE MOGĄ BYĆ SYNTETYZOWANE PRZEZ SSAKI I SĄ NIEZBĘDNYMI SKŁADNIKAMI POKARMU Niektóre długołańcuchowe nienasycone kwasy tłuszczowe. Leukotrieny mają właściwości kurczenia mięśni gładkich. Wskazuje to na możliwość wpływania na przebieg choroby przez zmiany składu diety. np. Te egzogenne kwasy tłuszczowe umożliwiają powstawanie ikozanowych (C20) kwasów tłuszczowych. które w miarę potrzeby są szybko syntetyzowane i działają blisko miejsca swojej syntezy. Mieszaninę leukotrienów zidentyfikowano jako wolno reagującą substancję anafilaksji (SRS -A). co sugeruje. Fosfolipidy błony komórkowej również zawierają nienasycone kwasy tłuszczowe istotne do utrzymania odpowiedniej płynności błony. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych w tłuszczu wyznacza jego temperaturę topnienia. że wszystkie podwójne wiązania w naturalnie występujących kwasach tłuszczowych mają konfigurację cis. a także właściwości chemotaktyczne. tromboksany i leukotrieny. 1) w regulacji agregacji płytek krwi oraz 2) w hamowaniu działania hormonu antydiuretycznego w nerkach. z których pochodzą związki znane jako eikozanoidy. (Przegląd nazewnictwa kwasów tłuszczowych omówiono w rozdz. Prostaglandyny i tromboksany są miejscowymi hormonami. a więc i jego płynność. Inne C20 kwasy polienowe. Należy zauważyć. 16). PhD. działają na zasadzie hamowania syntezy prostaglandyn. Należą do nich prostaglandyny. Mogą one powstawać z kwasów olejowego. kwasy C22 i C2A można również znaleźć w tkankach. mające znaczenie metaboliczne u ssaków. Niesteroidowe Leki przeciwzapalne. ponieważ tkanki są . Przez zmianę proporcji różnych wielo nienasyconych kwasów tłuszczowych w diecie jest możliwe wpływanie na typ syntetyzowanych eikozanoidów.25 Metabolizm nienasyconych kwasów tłuszczowych i eikozanoidów Peter A. Duży stosunek stężenia wielo nie nasyconych kwasów tłuszczowych do nasyconych (stosunek P:S) w pokarmach jest ważnym czynnikiem do zmniejszenia stężenia cholesterolu w surowicy krwi za pomocą diety i uważa się.

25-4). że dany związek jest „egzogennym kwasem tłuszczowym".METABOLIZM NIENASYCONYCH KWASÓW TŁUSZCZOWYCH I EIKOZANOIDÓW / 275 /WWVW\ COOH 16 9 Kwas palmltoolejowy (a> 7. łącznie z człowiekiem i muszą być dostarczane z pokar mem. Uktad mikrosomalnej A -desaturazy. o któ - TRANSFEHAZA ACYLOWA Oleilo-CoA + Enzym Ryc 25-2. p. kwas a-linolenowy ma podwójne wiązania począwszy od C3. że np. 16:1 A") Kwas olejowy (w 9. ot-linolenowym ani arachidonowym. Stearoito-CoA + Enzym COO H 'Kwas arachidonowy (co 6. Kwas linolowy nie jest syn tetyzowany u człowieka i dlatego musi być COOH dostarczany w gotowej postaci w pożywieniu. tzn. ale nigdy poza pozycję A9. HYDROKSYUKZA Cytbs * . /WWWWNA 18 15 12 9 'Kwas « -llno(enowy (a» 3. licząc od końca metylowego. że znacznik łatwo pojawia się w kwasie palmito-otejowym i olejowym. nazywa się je przeto egzogennymi kwasa mi tłuszczowymi. 18:3. Informacja zawarta w nawiasach wskazuje. Znak * oznacza. 9 . Odmien nie jest u roślin. A**"' 1t1T Co A-S H ) Stearollo-Enzym Byc. NAD + Hyd roksyslearoilo-Enzym HYDRATAZA Olallo-Enzym zdolne do wprowadzania podwójnego wiązania w pozycji A9 do odpowiedniego nasyconego kwasu tłuszczowego. A9. ryc. które są zdolne do wprowadza nia nowych podwójnych wiązań w pozycje As. liczby poprzedzone grecką literą at (np. THANSFERAZA ACYLOWA 'COO H Kwas elkozapenlaenowy (m 3. Kwas arachidonowy może być jednakże wy twarzany z kwasu linolowego u większości ssaków (p. 20:5. Budowa niektórych nienasyconych kwasów tłuszczowych. A") AAAAAAA/ *Kwas llnolawy {as 6. ma 18 atomów węgla i 3 podwójne wiązania oraz że te podwójne wiązania są umiejscowione przy 9. 25-1. to7 w kwasie palmitoolejowym) oznaczają pozycje liczoną od odwrotnego końca {końcowej grupy metylowej) cząsteczki. 20:4. A12 i A15 i wobec tego mogą syntetyzować egzogenne (niezbędne w pokarmie zwierzęcym) COOH kwasy tłuszczowe. ale nie ma go w kwasach linolowym. Są one jedynymi kwasami tłuszczowymi. rozdz.12 i 15 atomie węgla. COOH A5. od węgla karboksylowego. £*■*«) 20 rych wiadomo. licząc od końca karboksylowego. U zwierząt podwójne wiązanie może być wprowadzane do pozycji A4.18:1. że są niezbędnymi składnikami pożywienia dla wielu gatunków zwierząt. Doświadczenia ze znakowanym kwasem palmitynowym wykazały. Chociaż atomy węgla są numerowane konwencjonalnie. 16). 18:2. A6 i A9 (licząc od końca karboksylowego.

• 276 / ROZDZIAŁ 25 MONONIENASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE SĄ SYNTETYZOWANE PRZEZ UKŁAD A9-DESATURAZY Uważa się że wiek tkanek. ale u roślin mogą być wprowadzane między istniejące wiązanie podwójne i węgiel to (koniec metylowy). a powinowactwa zmniejszają się począwszy od mZ aż do <»>9. zawsze (z wyjątkiem bakterii) są od siebie przedzielone grupą metylenową. 25-2) w siateczce śródplazmatycznej katalizuje przekształcenie palmitoilo-CoA w palmitooleilo--CoA albo stearoilo-CoA w oleilo-CoA. (hydroksylaza). © —■ hamowanie. Ilość wielo nienasyconych kwasów tłuszczowych »9 staje się znacząca jedynie wówczas.— -20:3 -20:4 22:5 ELONGAZA 20:2 /e -*.22:5 • Kwas a-llnolenowy Rodzina (D 3 18:3 ----------------------------1 18:4 20:4 20:5 22:6 Ryc. Ponieważ zwierzęta mają A9-desaturazę. U zwierząt dodatkowe wiązania podwójne są zawsze wprowadzane między istniejące podwójne wiązanie a grupę karhoksyIową. Do reakcji jest niezbędny tlen oraz NADH albo NADPH. Dzieje się tak dlatego. są one zdolne do kompletnej syntezy rodziny a>9 (kwasu olejowego) nienasyconych kwasów tłuszczowych przez kombinację elongacji i desatu- ELONGAZA Rodzlna Kwas olejowy 18:1 A'-DE5ATURAZA | A'-DESATURAZA ELONGAZ A A'-DESATURAZA ■ 20:2 20i3 ---------. Biosynteza wielo nienasyconych kwasów tłuszczowych rodzin u9. Każdy z etapów jest katalizo wany przez mikrosomalne układy elo ngacji albo desaturacji. . ma zdolność tworzenia mono nienasyconych kwasów tłuszczowych z odpowiednich kwasów nasyconych. gdy kwasy linolowy i ot -linolenowy zostają wyłączone z diety. Układ enzymatyczny — A9 -desaturaza — (ryc. ELONGAZA \ 20:1 ELONGAZA ' 18:3 22:1 B_0NGAZA Ai 24:1 Spichrza nie przy niedoborze kwasów tłuszczowych egzogennych Rodzina Kwas lin o Iowy 18:2 --------.^ 22:3 22:4 18:2. łącznie z wątrobą. 25-3. wprowadzane do istniejących już niononienasyconych kwasów tłuszczowych. Enzymy uczestniczące w tej reakcji wydają się być typowymi enzymami układu monooksygenazy zawierającego cytochrom b. Pierwsze podwójne wiązanie jest wprowadzane do nasyconego kwasu tłuszczowego niemal zawsze w pozycji A9. że każda z przedstawionych serii współzawodniczy o te same układy enzymatyczne. W SYNTEZIE WIELONIENASYCONYCH KWASÓW TŁUSZCZOWYCH UCZESTNICZĄ UKŁADY ENZYMATYCZNE DESATURAZY 1 ELONGAZY Dodatkowe wiązania podwójne. w6 oraz co3.

Linolenian może być przemieniony w arachidonian (ryc. gdyż nie mają potrzebnych do tego odpowiednich desaturaz. W wyniku tych reakcji powstaje ikozatrienian (dihomo-y-linolenian). aby mogła zachodzić synteza innych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych rodziny w6 i o>3. Z powyższego wynika. Układ odwodorowujący jest podobny do tego. U kotów nie zachodzi ta przemiana. Ponieważ jednak nie są one zdolne do syntetyzowania ani kwasu linolowego ((06). 25-4). ani a-linolenowego (co3). Przemiana kwasu linolowego do arachidonowego. 25-3). NADPH) C-S — CoA Arachldonollo-CoA (A""'1*-«lkozatetraenollo-CoA) Ryc. po czym następuje dodanie jednostki dwuwęglowej przez przyłączenie malonylo-CoA w mikrosomalnym układzie elongacyjnym (p. Aktywność układu desaturacji i eiongacji jest znacznie zmniejszona w stanie głodzenia i przy braku insuliny. W szlaku tym dochodzi najpierw do odwodorowania estru kwasu linolowego z CoA i utworzenia Y-linole-nianu. te kwasy muszą być dostarczone w pokarmach. 25-4. który opisano powyżej dla nasyconych kwasów tłuszczowych.METABOLIZM NIENASYCONYCH KWASOW TŁUSZCZOWYCH I EIKOZANOIDÓW / 277 Llnolelto-CoA (A^-oktadefcadfenolto-CoA) Oj + NA DH + H . gdyż 6 nie mają one A -desaturazy i muszą wobec tego otrzymywać arachidonian z pokarmem. 257). ____________ racji łańcucha (ryc. + y-Lfnoteno(to-CoA(4**"-aktadekatrlenollo-CoA) (Malonyto-CoA. . str. który przez dalsze odwodorowanie tworzy arachidonian. że przy dostatecznej podaży kwasu liścio wego kwas arachidonowy przestaje być kwasem egzogennym.

rozdz. Kwas dokozaheksaenowy (DHA: a>3. Kwas arachidonowy występuje w błonach komórkowych i stanowi 5—15% wszystkich kwasów tłuszczowych w fosfolipidach. Evans i Burr zauważyli. Temu niedoborowi można zapobiec przez podawanie egzogennych kwasów tłuszczowych w ilości 1—2% całkowitego zapotrzebowania energetycznego. W niedoborze egzogennych kwasów tłuszczowych endogenne polienowe kwasy tłuszczowe z rodziny 0)9 zastępują egzogenne kwasy w fosfolipidach w innych złożonych lipidach i w błonach. do której dodano witaminę A i D. Może to być spowodowane ich podobną prostolań cuch ową konformacją (p. Takim polienowym kwasem tłuszczowym jest kwas Ai'811ikozatrienowy (ryc. że szczury karmione oczyszczoną dietą bezlipidową. chociaż już od wielu lat są one składnikami pożywienia człowieka. Niedobory dające się przypisać brakowi egzogennych kwasów tłuszczowych. wmar-garynie) nasuwa wątpliwości odnośnie do bezpieczeństwa ich stosowania jako dodatków pokarmowych. DHA jest przede wszystkim potrzebny do rozwoju mózgu i jest dostarczany poprzez łożysko i z mlekiem. Nieprawidłowy metabolizm egzogennych kwasów tłuszczowych występujący w niektórych chorobach Poza niedoborem egzogennych kwasów tłuszczowych i zmianami w proporcji zawartości poszczególnych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. a w niewielkich tylko ilościach w produktach zwierzęcych. Późniejsze prace wykazały. Egzogenne kwasy tłuszczowe występują w strukturalnych lipidach komórki i mają znaczenie w utrzymaniu strukturalnej integralności błon mitochondrialnych.278 / ROZDZIAŁ 25 OBJAWY NIEDOBORU WYSTĘPUJĄ WÓWCZAS. korze mózgu. że ten zespół niedoboru można wyleczyć przez dodanie do diety kwasów linolowego. a-linolenowego i arachid ono wego. martwica ogona i uszkodzenie układu moczowego. Oceny stopnia niedoboru egzogennych kwasów tłuszczowych można dokonać. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe o konfiguracji trans nie mają działania egzogennych kwasów tłuszczowych. str. GDY BRAK JEST W POKARMACH EGZOGENNYCH KWASÓW TŁUSZCZOWYCH (EFA) W 1928 r. 25-3). spowodowanym długotrwałym wadliwym odżywianiem. Obecność dużych ilości trans nienasyconych kwasów tłuszczowych w częściowo uwodorowanych olejach roślinnych (np. Dalsze objawy zespołu niedoboru egzogennych kwasów tłuszczowych to łuszcząca się skóra. występuje w dużych stężeniach w siatkówce. W czasie autopsji w tkankach człowieka stwierdza się do 15% nienasyconych kwasów tłuszczowych o konfiguracji trans. Są one metabolizowa-ne raczej w sposób bardziej podobny do nasyconych kwasów tłuszczowych niż do cis nienasyconych. ale choroba nie jest śmiertelna. Mogą one antagonizować metabolizm tych ostatnich. Dotychczas nie opisano poważnych ujemnych skutków ich występowania.20:6). 16). chociaż niezbyt dobrze określone. 175). U ludzi spożywających pokarmy pozbawione egzogennych kwasów tłuszczowych zauważono zmiany skórne oraz upośledzenie transportu lipidów. wykazują zmniejszone tempo wzrostu i upośledzoną reprodukcję. który jest syntetyzowany z kwasu a-linolenowego lub otrzymywany bezpośrednio z tłuszczu ryb. gdzie występują dzięki działaniu mikroorganizmów znajdujących się w żwaczu. oznaczając stosunek stężenia trienów do tetraenów (arachidonianu) w oso czu. jakie mają w tworzeniu prostaglandyn i leukotrie-nów. Aby spełnić wiele funkcji strukturalnych egzogenne kwasy tłuszczowe występują w fos-folipidach głównie w pozycji 2. Kwasy tłuszczowe o konfiguracji trans mogą konkurować z kwasami tłuszczowymi cis Śladowe ilości nienasyconych kwasów tłuszczowych o konfiguracji trans powstają w tłuszczach przeżuwaczy. Funkcje egzogennych kwasów tłuszczowych wydają się być różnorodne. łącznie z kwasem a-linoleno-wym mogą wystąpić także u chorych żywionych przez dłuższy czas dożylnie płynami z małą zawartością egzogennych kwasów tłuszczowych. w jądrach i w spermie. z wyjątkiem znaczenia. Objawów takich nie stwierdzono u dorosłych pozostających na zwykłej diecie. Skutki długotrwałego ich spożywania przez ludzi są trudne do ocenienia. nieprawidłowy metabolizm egzogennych kwasów tłuszczowych . pogłębiając niedobór egzogennych kwasów tłuszczowych. które ustępowały po podaniu linolenianu. Jednak u dzieci otrzymujących pożywienie ubogie w tłuszcze obserwowano zmiany skórne. Leczące ten zespół kwasy tłuszczowe występują w dużym stężeniu w różnych olejach roślinnych (p.

str. wieloukładowym zwyrodnieniu nerwów. EIKOZANOIDY POWSTAJĄ Z C3O-WIEL0NIENASYC0NYCH KWASÓW TŁUSZCZOWYCH Arachidonian i niektóre inne C10 kwasy tłuszczowe. alkoholizmie oraz zespole Reye'a. Duże stężenie polienowych kwasów tłuszczowych o bardzo długim łańcuchu węglowym stwierdzono w mózgu chorych z zespołem Ze-llwegera (p. Produkt szlaku cyklooksygenazy. cyklooksygenazy i peroksyda-zy. Uważa się. Przemiana kwasu arachidonowego do prostaglandyn i tromboksanów szlakiem cyklook sygenazy oraz do leukotrienów szlakiem I i po k sygenazy. zespole wątrób owo-nerkowym. Każdy rodzaj komórki Różne bodźce. E i F. Na rycinie pokazano. twadyktntna. Szlaki ich metabolizmu są różne. w acrodermatitis enteropa-thtca. tromboksany (TX) i leukotrieny (LT) (p. 25-7). fizjologicznie i farma kologicznie czynnych związków znanych jako prostaglandyny (PG). adrenalina. że steroidy przeciwzapalne hamują fosfolipazę Az przez to. arachidonianu i a-Hnolenianu (ryc. FoEtolipId błonowy irombina FOSFOLIPAZA A. 25--6). 26-5). TX i LT) syntetyzowane odpowied nio z 3 egzogennych kwasów tłuszczowych: linolanu. 16). TXj oraz LT4. są źródłem powstawania eikozanoidów. Te 2 szlaki są znane jako szlaki cyklooksygenazy 1 lipooksygenazy (ryc. endopero-ksyd (PGH). 25-5. arachidonian. . są lepszymi czynnikami przeciwzapalnymi niż kwas acetylosalicylowy i podobne do niego leki. że indukują inhibitorowe białko lipokortynę. 265). ryc.S (wielonienasycone : nasycone kwasy tłuszczowe) zmniejsza stężenie cholesterolu surowicy. Istnieją 3 grupy eikozanoidów (każda zawierająca PG. rozdz. zwykle pochodzący z pozycji 2 fosfatydylodiacylogliceroli błon plazmatycz-nych w wyniku działania fosfolipazy A2 (p. wykazującą 2 oddzielne aktywności enzymatyczne.METABOLIZM NIENASYCONYCH KWASÓW TŁUSZCZOWYCH I EIKOZANOIDÓW / 279 stwierdzono u chorych z torbielowatym włók-nieniem trzustki. z wiązaniami podwójnymi poprzedzielanymi grupami metylenowymi. które hamują całkowite wytwarzanie eikozanoidów. tj. SZLAK CYKLOOKSYGENAZY JEST ODPOWIEDZIALNY ZA BIOSYNTEZĘ PROSTANOIDÓW Biosynteza prostanoidów (ryc. Biosynteza PG i TX2 (prostanoidów) współzawodniczy 0 substrat. marskości wątroby. Jest to korzystne z punktu widzenia relacji zachodzącej między stężeniem cholesterolu w surowicy a chorobą niedokrwienną serca. jest przemieniany do prostagJan-dyn D. podczas której dochodzi do zużycia 2 cząsteczek O2. Arachidonian. z syntezą serii LT4. zespole Sjógrena-Larssona. 25-5). dlaczego steroidy. KortykoBteroltJy przeciwzapalne Arachidonian UPOKSYGENA2A Leukotrieny Prostaglandyny i tromboksany Kwas acetylosalicylowy Indomstacyna Ryc. np. Spożywanie pokarmów o dużym stosunku P. a także do tromboksanu (TXA2 ) i prostacykliny (PGI2 ). anglotensyna II. zwłaszcza cholesterolu LDL. chorobie Crohna. jest katalizowana przez syntazę endoperoksydu prostaglandyny. jest substratem do syntezy PG2. które hamują tylko szlak cyklooksygenazy.

.280 / ROZDZIAŁ 26 Pokarm Llinolan I-2H y-Unolenian Pros!anofdy. 2—szlak Itpotcsygenazy Indeks we frakcji dolnej oznacza całkowitą liczbę podwójnych wiązań w cząsteczce i serię. LT — leukotrien. 11. TX — tromboksan. do której ten związek należy. Rola egzogennych kwasów tłuszczowych w powstawaniu błon nie ma związku z tworzeniem prostagłandyn. Leukatrieny 5 8. c wytwarza tylko 1 typ prostanoidu. 3 grupy eikozanoidów i ich biosyntetyczne pochodzenie. 14. GRUPA3 Prostanoidy. PGE. aby egzogenne kwasy tłuszczowe wywierały wszystkie swoje fizjologiczne efekty przez biosyntezę prostagłandyn. PG — prostaglandyna.14-Eikozatrienoar t (d th omo-y-l in ols n ian) POD. : J+2C COOH 8. Kwas acetylosalicylowy hamuje cyklooksygenazę i podobnie działa indometacyna. Ei kc zatet raanoan PGD. PGE. Pod wpływem prostagłandyn nie dochodzi do cofania się objawów niedoboru egzogennych kwasów tłuszczowych zaś zespół niedoboru egzogennych kwasów tłuszczowych nie jest spowodowany dhigo trwałym hamowaniem syntezy prostagłandyn. LTD.11. | +2C Oktadekatettaenaan -2H -COOH . Aktywność egzogennych kwasów tłuszczowych jest skorelowana z wytwarzaniem prostagłandyn Jakkolwiek istnieje znaczna korelacja między aktywnością poszczególnych egzogennych kwasów tłuszczowych a ich zdolnością do przekształcania się w prostaglandyny nie wydaje się. 17-Elkozape nlaen o a n T-2H ot-Linolenian © LTCS Dieta Ry . Cyklooksygenaza jest „enzymem samobójczym" „Wyłączenie" syntezy prostagłandyn zachodzi częściowo dzięki godnej uwadze właściwości cyklooksygenazy. PGI — prostacykltna. mianowicie enzym ten wyka- . 1 —szlak cyklooksygenazy._ ---- PG13 3 TXAj.25-6.

że zablokowanie tego enzymu sulfasalazyną lub indometacyną może przedłużyć biologiczny okres póltrwania prostaglandyn w organizmie. PGI3 ma takie samo silne działanie przedwagregacyjne płytek krwi jak PGI2. Prostanoidy są substancjami o dużej aktywności biologicznej Tromboksany są syntetyzowane w płytkach krwi. który jest wyjściowym związkiem do syn tezy serii 3 prostaglandyn (PG3) oraz trombok-sanu TX3 (ryc. W rezultacie przeważa więc działanie hamujące agregację płytek krwi. Tromboksany i prostacykliny są więc antagoni stami. czyli jest ona „enzymem samobójczym". Przy uwolnieniu powodują skurcz naczyń i agregację płytek. PG3 i TX3 hamują uwalnianie arachidonianu z fostblipidów i two rzenie PG2 oraz TX2. Przyczyną tego jest prawdopodobnie obecność w większości tkanek ssaków dehydrogenazy 15-hydroksyprostag landy nowej. Podobne przemiany zachodzą z prostaglandynami i tromboksanami serii 1 i 3. PGI — prostacyklina. Niewielką zapadalność na choroby serca. Prostacykliny (PGI2) są wytwarzane przez ściany naczyń krwionośnych i są silnymi inhibitorami agregacji płytek. natomiast TXA3 jest słabszym czynnikiem agregującym płytki krwi niż TXA2. * Obydwie te aktywności są związane z jednym enzymem — syntazą endoperoksydów prostaglandyn owych. HHT — hydroksyheptadekatrienoan. 26-7. TX — tromboksan. występowanie zmniejszonej agregacji płytek i przedłużonego czasu krzepnięcia u grenlandzkich Eskimosów przypisuje się dużemu spożyciu olejów rybnych zawierających kwas tłuszczowy 20:5 w3 (EPA albo kwas ikozapentaenowy).METABOLIZM NIENASYCONYCH KWASOW TŁUSZCZOWYCH I EIKOZANOIDÓW / 281 COOH Ryc. zuje 2dolność katalizowania samozagłady. STNTETAZA PROSTACYKLINOWA COOH SYNTETAZA TROMBOKSANOWA COOH PG — prosta-glandyna. Ponadto w osoczu Eskimo- . Inaktywa-cja raz powstałych prostaglandyn jest szybka. Wykazano. 25-6). Przemiana kwasu 9 Kwas acetylosalicylowy Indomalacyna arachidonowego do prostaglandyrt i tromboksanów serii 2.

Niektóre podobne prze miany zachodzą z leukotrienami serii 3 i 5. OH Ryc. HETE — hydroksyeikozatetraenoan.* — + . 4 — y-glutamylotransferaza. .282 / ROZDZIA Ł 25 COOH Gtlcyna Kwas glutaminowy ' --------. Przemiana kwasu arachido nowego do feukotrienów serii 4 szlakiem lipoksygenazy HPETE — hydroperoksyeikozatetraenoan. ____ NH.J ^ ^ COOH EJ COOH OH fl Leukotrlen C. 5 — dipeptydaza cysteinyłoglicynowa.. 1 — Peroksydaza. 2 — epoksydo hydrolaza leukotrienu A. 25-8. Glleyna Cystelna COOH Leukotrlen E.1 A o s Leukotrion D. 3 — S-transferaza glutationo wa.

Annu Rev Nutr 1988. . J Am Coli Nutr 1986. zaś 5-lipoksygenazę wykazano w ścianie naczyń tętniczych. Neuringer M. 1985.8:517. Food Technology 1986. Benjamin/Cummings. D4 i E4. 25-8). płytkach krwi i w makro-fagach.52:355. dy-chawicy oskrzelowej oraz obrzęków błony śluzowej nosa. Leukotrien C4 powstaje przez połączenie z glutationem wiązaniem tioeterowym. Anderson GJ. natomiast zwiększone stężenie lipoprotein o dużej gęstoś ci (HDL).in. takich jak dy-chawica oskrzelowa. tarczycy. Biochem J 1989. koś ciach płodowych. 12 i 15 kwasu arachidonowego. w przysadce gruczołowej i w płucach. Moncada S (editor): Prostacyclin. In: Biochemistry of Lipids and Membranes. Wydaje się. ciałku żóhym. Holman RT: Controi of polyunsaturated acids in tissue lipids. przerwanie ciąży. Annu Rev Biochem 1983. złagodzenie bólu u chorych z chorobą wrzodową żołądka. pujące potem odczepienie glutaminianu i glicy-ny powoduje kolejno powstanie leukotrienu D4 i leukotrienu E4. razem z leuko-trienem B4. Prostaglandyny zwiększają stężenie cAMP w: płytkach krwi. natomiast zmniejszają go w komórkach kanalików nerkowych i w tkance tłuszczowej. Kinsella JE: Food components with potential therapeutic benefits: The n-3 polyunsaturated fatty acids of fish oils. łagodzenie procesów zapalnych. The essentiality of a-3 fatty acids for the devdopment and function of the retina and brain. Jedynie 5-lipoksygenaza bierze udział w powstawaniu leukotrienów. Taki profil stężeń wymienionych lipidów zdaje się przeciwdziałać powstawaniu miażdżycy naczyń i występowaniu zawałów serca.5:183. Leukotrieny są aktywne w stosunku do naczyń.257:313. sprowokowanie porodu przy ciąży donoszonej. który jest metabolizowany albo do leukotrienu B4. Br Med Buli I989.39:2O9. zwiększają przepuszczalność naczyń krwionośnych oraz wywołują chemo -taksję i aktywację leukocytów. jako reakcja zarówno na bodźce immunologiczne.40:89. komórkach mastocytoma. Najpierw powstaje leukotrien A4. Potencjalnymi wskazaniami do stosowania prostaglandyn m.METABOLIZM NIENASYCONYCH KWAS0W TŁUSZCZOWYCH I EIKOZANOIDOW / 283 sów stwierdza się małe stężenia cholesterolu.64:744. Te leukotrieny. jak i nieimmunologiczne. Borgeat P: The eicosanoids. Leukotrieny są silnymi regulatorami wielu procesów chorobowych Wolno reagująca substancja anafilaksji (SRS-A) jest mieszaniną leukotrienów C 4. że związki te są więc ważnymi regulatorami wielu procesów chorobowych przebiegających ze stanami zapalnymi oraz uczestniczą w reakcjach nadwrażliwości bezpośredniej. Connor WE. LDL i VLDL. triacylogliceroli. LEUKOTRIENYSĄ SYNTETYZOWANE W SZLAKU LIPOKSYGENAZY Lenkotrieny są rodziną skoniugowanych trie-nów powstających z kwasów ikozanowych w szlaku lipoksygenazy w leukocytach. ciśnienia tętniczego krwi. Nastę - PIŚMIENNICTWO Hammarstróm S: Leukotrienes. są: zapobieganie zapłodnieniu. Vance DE. albo do leukotrienu C4 (ryc. Lagarde M. PhyswlRev 1984. Smith WL. Vance JE (editors). Trzy różne lipoksygenazy (dioksygenazy) katalizują przyłączanie tlenu do atomu węgla w pozycjach 5. thromboxane and leukotrienes. Ta mieszanina Jeukotrienów jest 100-1000--krotnie silniejszym czynnikiem kurczącym mięśnie oskrzeli niż histamina lub niektóre prostaglandyny. powo dując powstanie hydroperoksydów (HPETE). Rigaud M: Metabolicinteractions between eicosanoids in blood and vascular cells. Zaledwie 1 ng/m] niektórych prostaglandyn powoduje skurcz mięśni gładkich u zwierząt. Gualde N. Piper P: Formation and actions of leukotrienes.

takich jak otyłość. Taka hydroliza (lipoliza) zachodzi głównie w tkance Byc. W dodatku acyloglicerole. Biosynteza triac^loglicerolu i fosfolipidów. fosfosfin-golipidy i glikosfingolip idy są amfipatycznymi lip idam i i dlatego są id ealn ie dopasowane do tego. Niektóre fosfolipidy spełniają specjalne funkcje. KATABOLIZM ACYLOGLICEROLI NIE JEST ODWRÓCENIEM ICH BIOSYNTEZY Katabolizm triacy logliceroli zaczyna się od hydrolizy Triacyloglicerole muszą zostać zhydrolizo-wane przez odpowiednią lipaze do ich skład* ników. dipa-1 m i t o i 1 o 1 ecy t y n a (dipa 1 mi toi lof o sf at y d y loch oli -na) jest głównym składnikiem surfaktantu płucnego. aby spełn iać funkcję głównych składników lip idowych błon plazmaty cznych. choroba Tay-Sachsa). są głównym składnikiem błon plazmatycznych i innych błon żywych organizmów. a czynnik aktywujący pły tki krwi jest alkilofosfolipidem.lipoproteinem ie. Glikosfingolipi dy. kwasów tł uszczowych i glicerolu zanim nastąpi dalszy ich katabolizm. które zawierają reszty sfingozyn y i cukru. toksyny. stanowią 5—10% lipidów błon plazmatycznych. jak również kwasów tłuszczowych. Mayes. są one spowodowane niedoborem glikolipidowych hydrolaz normalnie występujących w lizo-somach. zwłaszcza fosfolipidy. Uważa się. PhD. którego brak u wcześniaków jest przyczyną zespołu niewydolności o ddechowej choroba Gauchera. tworzą cześć glikokaliksu powierzchni komórki.OC £*" Metabolizm acylogliceroli i sfingolipidów Peter A. 2) jako receptory dla toksyn bakteryjnych (np. występujące w zewnętrznej warstwie błony plazmatycznej z ich oligosacharydowymi łańcuchami wystającymi na zewnątrz. 2 — szlak glicerolofosf ora nowy. (RDS) u noworodków. Fosfolipidy biorą także udział w metabolizmie wielu lipidów. Opisano ok. 1 — szlak monoacyloglicerolowy. Glikosfmgolipi-dy. Fosfoglicerole. cukrzyca i hiper. że są one ważne: 1) w komunikowaniu się komórek i kontakcie międzykomórkowym. Triacyloglicerole są głównymi lipi dami tłuszczu zapasowego organizmu i zawartego w pokarmach. która powoduje cholerę) oraz 3) jako substancje grupowe krwi ABO. tj. Diacy logi icerołotransferazy fosfoetano-loaminowej nie ma w wątrobie. Fosfolipidy inozytolo -we są prekursorami wtórnych przekaźników działania hormonu. 12 glikolipidowych chorób spichrzeniowych (np. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Rola triacyloglicerolu w transporcie i spich-rzaniu lip idów oraz w patogenezie różnych chorób. DSc WPROWADZENIE Acyloglicerole stanowią większość lipidów organizmu. jest szczegółowo opisana w dalszych rozdziałach. 3 — szlak dihydroksyacetonofosforanowy. 26-1. np. .

..C-O.C .O.AOP NAD* HjC-OH I HO-C. O l Rj-C-O-C-H n.c .CoA (gł owni e nasycony) ACYLOTRANSFERAZAI © GLICER OLO--a-fOSF O RA N O WA ~* CoA ** CoA . Hj.C-O-C-R.blsfosfor an .TRANSF ERAZA FOSFO CH OLINO WA PP..C-H O HS C-O.O .C.. C DP -crrallna (CDP -etanoloaml na) DlACYLOGLICEROLCh TRANSFERAZA-F0 SFOCHOLIN0WA CYTYDYLOTRANSF6RAZA HjC-O-C-R. — c — o — c —H O HjC-OH 2.C-O-® — CTP Fosfochol ma i to sto e t an o lo a m i n a ■ CYT Y DYL O. -S- -<H..H H.Ghfcc iiz.. C=O © Acyl o-CaA ACYLOTRAMSFI Mp N O A CYL O GLI CE . C -O■ .o inozytot Fostatydylol nozylol (foafatytMoetan oloaml na) Fosfal ydyloel anoloaml na Foafatydyloseryna Etan oi oa ml na [KINAZA | Seryna AD P ■ * ' • H. fii-C~O.C — O-C— R O Trlacylogltoerot H..c..® .R .■ -3-tosforan H Z C-OAcylo..inozytol® Fosfatydyło In ożyto lo-4.* HO-CH n.c.C. H"* ACYLOTRANSFERAZA O H j C .U D n oa cy I og I łce ro! O II HjC-O-C-H.. R.o .O.C-O-Ć-R.a H.® Chollna (elan o loa mina) Fosfatvdv1ocriolina l _CTP-FOSFATYOANOWA_ _ -PP.5..C-O-® 1-Acvlogll Gero]ot-Acylod I hyd rpksy--acetonofosfofan ff (lizofosfatydan) ^Acylo-CoA (flłdwnle nlenasyoony) ACYLOTRA NSFEfl AZA 1-ACYLO GLICEROLO-3-FOSFO RANO WA Lipidy eterowe ~^CoA O It HjC-O-C-R. Hj-C-O-C-H O .C-OH Gllcero! I KINAZA G UCE R OLO WA DEHYDRO GENAZA HjC-OH GLICER OLO-3FOSFORANO WA HO-C-H . DIACYLOGLICEROLOWA Rj-C-O-C-H O M.. C--O-© Di hydro ksyaoet ono-fosfor an Acyl o-CoA (zwykl e nienasycony) ® DIHYDROKSYACETONO-FOSFORA NO WA NADPH ».H ® R E D UK TA2A 1 -A C YL ODIHY D R OKSYACETO N O -FOSFO RAN O WA II I _ O 1. kwas FOS fosfatydowy) FATY0A N 0 WA H. ACYLOTRANSFERAZA H?c-o-c-n.H HjC-o-@-lnoz/tol-® Fo sfalyclylol nozytolo-4-fosforan H.©ATP CD P-d O Cytydyna M P llcoro I — lacv!og Kardioliplna (NOZYTOLOTRANSF ERAZA CDP-DIACYLOGLICE HOLOWA ADP Hj COC>— Inozytol R.i S OLO W A (w jelicie ) ■ C hol Ina (otanol oami na) H.C....2-DI acyl ogl ioe r o I o1 o sf o ra n FOSFOHYOROLAZA (fosfatydan..H o H...c-o-@.

katalizowaną przez dehydrogenazę gliceroIo-3-fosforanową (ryc. syntetyzowane albo z fosfatydanu. Aktywność fosfohydrolazy fosfatydanowej występuje głównie we frakcji supernatantu pozbawionej struktur subkomórkowych. Jest to proces 2-etapowy. W błonie śluzowej jelita istnieje szlak monoacyloglicerolowy.2-diacyloglicerolu. jak i glicerol muszą zostać zaktywowane przez ATP zanim będą mogły być wbudowane do acylogliceroli. gdzie uczestniczy w syntezie lipidów eterowych. W biosyntezie fosfatydylocholiny i fosfatydy-loetanoloaminy (lecytyn i kefalin) cholina lub etanoloamin a muszą najpierw zostać przekształcone w „aktywną choiinę" lub „aktywną etanoioaminę". Wiele tkanek (łącznie z wątrobą. np. Kwasy . Zużytkowanie glicerolu zależy od tego.2-diacyloglicerolu. KWAS FOSFATYDOWY JEST WSPÓLNYM PREKURSOREM BIOSYNTEZY TRIACYLOGLICEROLI I FOSFOGLICEROLI Chociaż reakcję hydrolizy triacyloglicerolj z udziałem lipazy można odwrócić w warun kach laboratoryjnych. Następna cząsteczka acylo-CoA wchodzi w reakcję z diacylog-licerolem. albo z 1. Te 2 produkty odgrywają rolę drugiego przekaźnika w działaniu hormonu. Jeżeli tego enzymu nie ma lub jego aktywność jest mała. tłuszczowe są aktywowane do acylo-CoA pod wpływem enzymu syntetazy acylo-CoA z udziałem ATP i CoA (p. a następnie przez acylotransferazę l-acyloglice-rolo-3-fosforanową (acylotransferazę lizofosfa-tydanową). fosfatydyJoinozytol. a następnie do fosfatydyloinozyto!o-4. ale pewne jej ilości są związane z błonami. Pod wpływem fosfohydrolazy fos- fatydanowej fosfatydan jest przekształcany do 1. W syntezie fosfatydyloinozytolu. chociaż mózg niezbyt łatwo pobiera je z krwi. brunatnej tkance tłuszczowej i w gruczole sutkowym w okresie laktacji. tworząc cyłydynodifos-fodiacyloglicerol (CDP-diacyloglicerol). z wytworzeniem odpowiednich monofosfora-nowych pochodnych. fosfatydylocholina i fosfatydyloetanoloa-mina. Osta tecznie ten związek reaguje z inozytolem w reakcji katalizowanej przez CDP-diacylogliceroio-transferazę inozytolową. tworząc fosfatydan (l. Reakcja ta jest katalizowana przez acylotransferazę diacy-loglicerolową. Te Biosynteza triacylogliceroli. większość glicerolo-3--fosforanu musi pochodzić ze związku pośredniego glikolizy — dihydroksyacetonofosforantt. przez który acyloglicerole są syntetyzowane w tkankach. bogatoenergetyczny fosforan wytwarzany z udziałem ATP (p. wazopresyny. nerkach. Ilościowe znaczenie tego szlaku przemiany jest kontrowersyjne. cytydy-notrifosforan (CTP).286 / ROZDZIAŁ 26 tłuszczowej. Ten szlak wydaje się być bardziej istotny w peroksysomach.5-bisfos-foranu. Enzym ten wykazano w znacznych ilościach w wątrobie.2-diacyloglicerolo-3-fos-foran). 2 cząsteczki acylo-CoA wiążą się z glicerolo-3-fosforanem. np. chociaż niektóre z nich znajdują się w mitochondriach. Większość aktywności tych enzymów jest umiejscowiona w siateczce śródplaz-matycznej komórek. sercem. Następnie wolne kwasy tłuszczowe są wychwytywane przez tkanki i utleniane lub ponownie estryfikowane. w którym zachodzi najpierw reakcja z ATP. mięśniami szkieletowymi. nie jest to jednak mechanizm. w którym monoacyloglicerol jest przekształcany do 1. tworząc fosfatydyioi-nozytol (ryc. 26-1). np. Przez kolejne fosforylacje fosfatydyloinozytol jest przekształcany naj pierw do fosfatydyloinozytolo-4-fosforanu. a następnie reakcja z CTP Biosynteza fosfoiipi-dy są fosfogliceroli. gonadami męskimi. 26-1). jelitach. czy dana tkanka ma konieczny do tego aktywujący enzym kinazę glkerolową (ryc. mózgiem i tkanką tłuszczową) ma zdolność utleniania kwasów tłuszczowych o długim łańcuchu węglowym. który zwiększa stężenie Ca2+. Ten ostatni jest rozkładany do diacylo-glicerolu i inozytolotrisfosforanu po zadziałaniu na komórkę hormonu. Reakcja ta przebiega w 2 etapach przez lizofosfatydan i jest katalizowana najpierw przez acylołransferazę gIicerolo-3-fosforanową. Kinaza glicerolowa katalizuje aktywację glicerolu do sn-glicerolo-3-fosforanu. płucami. tworząc triacyloglicerol. np. 26-1). gdzie występują w postaci związanej z albuminą. str. 137) reaguje z fosfatydanem. 261).2-diacyloglicerolu pod wpływem acylotrans-ferazy mo no ac>log lice rolo w ej. Dihydroksyacetonofosforan może być acylowany i przemieniany do lizofos-fatydanu po redukcji przez NADPH. str. jak to ma miejsce w mięśniach lub w tkance tłuszczowej. który przekształca się w glicerolo-3-fosforan przez redukcję z NADH. Uwolnione w wyniku lipolizy wolne kwasy tłuszczowe dostają się do osocza. acylotrans-feraza glicerolo-3-fosforanowa. nerkami. Zarówno kwasy tłuszczowe.

a zidentyfikowano go jako l-alkilo-2-acetylo-i7j-glicerolo-3-fosfocho-linę. Fosfatydyloseryna może odtwarzać fosfatydy-loetanoloaminę przez dekarboksylację. ryc. Powoduje on agregację płytek krwi w tak małych stężeniach. W wątrobie występuje alternatywna droga umożliwiająca bezpośrednią przemianę fosfatydyloetano-loaminy w fosfatydylocholinę przez kolejne metylacje reszty etanoioaminowej przy użyciu S-adenozylometioniny jako dawcy grup metylowych. 26-3). Jest on wytwarzany przez wiele komórek krwi oraz inne tkanki. utworzony l-alkilo-2-acy-loglicerolo-3-fosforan (analogiczny do fosfaty-danu z ryc. w którym w pozycji 1 (lub 2) glicerolu znajduje się reszta alkenylowa.ost atyd yl og I i ce r o laf osf ■3-fosforan o ra n Foefatydyloglicerol (dttosfatydyloglloeral) . Po następnej acylacji. jest hydrolizowany z wytworzeniem pochodnej glicerolu pozbawionej reszty fosforanowej. tworząc 1-acylodihydroksyacetonofosforan. Fosfolipazy pozwalają na degradację oraz przemodelowanie glicerolofosfolipidów Degradacja wielu złożonych cząsteczek w tkankach przebiega do całkowitego ich rozłożenia. Fosfatydyloseryna powstaje z fosfatydylo--etanolaminy w bezpośredniej reakcji z seryną. Pomimo tych możliwych szlaków wytwarzania choliny. że ufosforylowana zasada (fosfbchoiina albo fosfoetanoloamina) jest przenoszona na 1. Zapobiega ona zapadaniu się pęcherzyków płucnych. 26-2.2-diacylogiicero-lera w ten sposób. 53-15). złożoną głównie z lipidu z niewielką ilością białka i węglowodanów. p. Z kolei grupa metylowa w metioninie może pochodzić z metylo-H+-fołianu (p. 26-2. W takiej postaci cholina lub etanoloamina reagują z 1. Powstaje ona z fosfatydyloglicerolu. Aktywność surfaktantu jest przypisywana głównie obecności fosfolipidu — dipalmitoilofos-fatydylocholinie. Biosynteza eterowych fosfolipidów glicerolowych oraz plazmalogenów. białka są rozkładane do aminokwasów. Wobec tego można określić czas ob - CM CM P PKardiolrpma sn-Gllceroloi. 26-3). str. Następnie zachodzi reakcja wymiany między grupą acylo-wą i alkoholem o długim łańcuchu węglowym z wytworzeniem 1 -alkilodihydroksyacetonofos-foranu (mającego wiązanie eterowe). który reaguje z acylo-CoA. zawierająca wiązanie aldehydogenne eteru winylowego (-CHj . Czynnik aktywujący płytki krwi (PAF) jest syntetyzowany z odpowiedniej pochodnej fosfocholinowej. Biosynteza kardioiipiny. Podawanie naturalnego lub sztucznego surfaktantu ma korzystne działanie terapeutyczne.CH = CH . który jest syntetyzowany z CDP-diacyloglicero-lu (ryc.R). jak 10"11 mol/l. jest ona uważana za egzogenny składnik pożywienia dla wielu gatunków ssaków. Związek ten w obecności NADPH jest przemieniany w l-alkiloglicerolo-3-fosforan. CDP-dlacylogltoeral Ryc. Znaczną część fosfolipidów w mitochondriach stanowią plazmaiogeny. Ma on także właściwości hipo-tensyjne i wrzodotwórcze. 26-1). który jest syntetyzowany krótko przed porodem u donoszonego dziecka.O . 179). Plazmalogenowy diacyloglicerol jest to taki związek. lub cytydynodifosfoetanoloaminy (CDP-etanoloaminy).METABOLIZM ACYLOGLICEROLI I SFINGOLIPIDÓW / 287 z wytworzeniem cytydynodifosfocholiny (CDP--choliny). Cytydylotransferaza wydaje się być regulacyjnym enzymem szlaku biosyntezy fosfatydylocholiny. Prekursorem części glicerolowej jest dihydroksyacetonofosforan (ryc. Plazmaiogeny powstają przez desaturację odpowiednich pochodnych z fosfoetanoloamina (ryc. Surfaktant płucny. Fosfolipidem występującym w mitochond-riachjest kardiolipina (difosfatydyloglicerol. Niedobór surfaktantu w płucach wielu niedo-noszonych noworodków jest przyczyną zespołu niewydolności oddechowej (RDS).2-diacy logi ice roi z wytworzeniem albo fosfatydylocholiny. w pozycji 2. np. albo fosfatydylo-etanoloaminy. chociaż nie ustalono tego dla człowieka. Jest wydzieliną powierzchniowo aktywną. 26-1} oraz glicerolo-3-fosforanu według schematu przedstawionego na ryc.

O* CMP Alktlodiacylogllcerole [DESATURAZA I O CO HUC -OHi C -O -C H -C H -f t.C. R) COOH . 1-Acytodl hydro DihydrokByaeetono-fosfor HjC. Biosynteza lipidów eterowych. \ J - i .OH H NADPH-fH NAOP 4 + ACYLO H^C-O-IC H^-R.Alkilo-2-acy M1NOWA -CDP-chollna DiACYLOGLICEHOLOTFIANSFERAZA FOSFOCHOLINOWA R. O H^-O-ICH^-R.R.O-O ksy-aoetonofosfora an n lf R j-C . SFEHA2 AI H.YLÓI I R. unikając ostatnich 2 etapów pokazanych tutaj. C- i .H TRANSFERAZA IP0SF0HYDR0LA2AI I HjC-OH FOSFOETA N OLO-A 1-Alkilo-2-acy1oglicerol HjC-0-® 1 .. ml A ^ _I . ?6-3. ~ HOOC-R.-(CH .i O II H^C-O I Ł1ACVLC>GLICEROLO -C . log lloeroło-3-tosfof an NADPH.O.R! HO -C -H I FOSF0L1PA2A | 1 -Alkarylo-E-aeylogllcorolo. Acyto-CoA ACYLO-TRAN CDP-etanoloamlna l O H. plaz-malogenów i ciynrrika aktywującego płytki {PAF). plaż mato gen Cholina 1-Alkilo-2-acylog!icerolo-3 -fosfocholina Cholina i-Aikilo-2-iizoglioerolow 3-fosfcchalina Acetylo-CoA O HjC — O- ACYLOTRANSFERAZA | II i H^-C-O-C-H Ryc.O-C -H 1-Alki!o-2-acy!ogl(cerolo -a-insfoetaf wł Da ml na CMP k.HiCOH Acylo-CoA H 3C -O -C. W szlaku syntezy PAF rfe novo acetylo-CoA jest wbudowywany w etapie*. Cholina 1 -A Ikllo -2-acety lo g I icef o I a-3-iosf oc hol i na PAF .3-f osf oatanoloamlna. I.C~O-(p) |RH> UKTAZA | i -Al ki I o g I icero lo-3-f osf o ra n r aceton ofoaforati SFERA2. V HjC-G-ICHA.

M e t ab o lizm l us tć ity u ylij Uio iii iy (l u ^y ty ny).2-diacylo-glicerol i ufosforylowaną zasadę.O. który może zostać ponownie acylo-wany przez acylo-CoA w obecności acylotrans-ferazy. Następstwa niedoboru LCAT są dyskutowane na str. każda cześć składowa ich cząsteczki ulega obrotowi (rozpadowi i re syn tezie) z odmienną szybkością. która usuwa pozostałą grupę 1 -acylową. podczas gdy wielo nienasycone kwasy (np. które umożliwiają częściową degradację z następującą zaraz po niej resyntezą (ryc. Ten ostatni związek może być rozkładany przez odpowiednią hydrolazę z uwolnieniem glicero-Io-3-fosforanu i zasady. np. Jest to spowodowane obecnością enzymów. 26-4). występujący w osoczu. Fosfolipaza Aj działa na wiązanie estrowe w pozycji 1 fosfolipidów (ryc. ZASADA AZOTOWA H. czas obrotu grupy fosforanowej jest inny niż czas obrotu grupy 1-acylowej. 2 6 -4 . prekursory prostaglandyn) są wbudowa- 19 — Biochemia .C FÓSFOLIPAŻAD I — R. Mi ejsca hydf olitycznego dział ani a fos- folipaz na substrat fosfolipidowy. R. uwalniając 1. lizolecyty-na) może być atakowana przez lizofosfoiipazę (fosfolipazę A^. I FOSFOLIPAZA A. Chociaż fosfolipidy są aktywnie degradowane.0 jFOSFOLIFAZAA. | Acylo-CoA R3 — 0 . Lizo lecytyna może powstawać alternatywną drogą.C-O-C-R 1 HO.METABOLIZM ACYLOGLICEROLI I SFINGOLIPiDÓW / 289 o O II HjC-O-C-fi. Fosfolipaza C atakuje wiązanie estrowe w pozycji 3.0 ILIZOFOSFOLIPAZA | FOSFOLIPAZA C | Ryc. a katalizującym odhydrolizo-wanie zasady azotowej od fosfolipidów. Fos-folipaza Aj katalizuje hydrolizę wiązania estrowego w pozycji 2 gl icero lofosfolipid ów z wytworzeniem wolnego kwasu tłuszczowego i lizo-fosfolipidu. z udziałem acylotransferazy lecytyna: : cholesterol (LCAT).® src-G Ry c .J i j -C . a syntetyzowany w wątrobie. rot u (turnover time) dla takich cząsteczek. 321 A C E T Y LO T B A N S F E R A Z A LEC YTYN A — C H O LESTER O L Lecytyna + cholesterol Lizolecytyna + Ester cholesterolowy Nasycone kwasy tłuszczowe o długim łańcuchu występują przeważnie w pozycji 1 fosfolipidów. Fosfolipaza D jest enzymem opisywanym głównie u roślin. Ten enzym. pozostawiając glicerol połączony losfodiestrowo z odpowiednią zasadą. Enzym ten ma być odpowiedzialny za dużą ilość estru cholesterolowego zawartego w li po proteinach osocza. Alternatywnie lizofosfolipid (np. 26-5).H HjC-O-(P)-Cf)ollna Fosfatydyloohollna H.C. -COOH H2C-OH HO -C -H l Gl ioery lofosfocho lina HYDROLAZA GUCERYLO-FOSFO CHOLtNOWA HO-C-H I icero I o-3-f o sio ran + Chollna HjC-O.OH H 3C-O-®-CHolina Lizofosfatydylocholina (> iz o lecytyna) H .. katali zuje przeniesienie 1 reszty kwasu tłuszczowego z pozycji 2 lecytyny na cholesterol z wytworzeniem estru cholesterolowego. Jest to jedna z głównych toksyn wytwarzanych przez bakterie. —C --O-C -H O HjC-0 + P -+ O — I O FD3FOLIPAZA A. 26-5.

Wbudowywanie kwasów tłuszczowych do lecytyny odbywa się przez kompletną syntezę fosfolipidu. Kwas nerwonowy (C.COOH) jest mono-nienasyconym kwasem i powstaje przez elonga-cję kwasu olejowego.CMP -oholf na Ryc. o którym wiadomo że uczestniczy w nim NADPH jako dawca wodorów. jest charakterystyczne występowanie kwasów tłuszczowych C24 (kwasów lignocery-n owego.^ Ce ram id . podczas gdy GlcCer jest głównym glikosfingolipidem tkanek pozanerwo-wych oraz prekursorem większości bardziej . Kwas lignocerynowy(C23H47COOH) jest w całości syntetyzowany z acetylo-CoA. Sfingomieliny są fosfolipidami (p. w którym uczestniczy enzym będący flawoproteiną. przez transacy-lacje między estrami cholesterolu i lizolecytyną i przez bezpośrednią acylacje lizolecytyny z udziałem acylo-CoA. Po zaktywowaniu. 26-6. Fp-flawoprot e-ina. Biosynt eza sfi ngoz/ ny. Wobec tego możliwa jest ciągła wymiana kwasów tłuszczowych. pierwsza reakcja jest analogiczna z tą. zwłaszcza gdy chodzi o wprowadzanie egzogennych kwasów tłuszczowych do cząsteczek fosfolipi-dów. Sflngomlellna Acylogllcerol Fosfatydylochnilna Sflngo zyna -. GalCer jest głównym lipidem mieliny.3 H4. CoA • S H Grupą acylową często jest reszta długołańcu-chowego kwasu nasyconego lub monoenowego. str. 26-7. Biosynteza ceramidu i sfingomieliny. Najprostszymi glikosfingolipidami (cerebro-zydami) są galaktozyloceramid (GalCer) i gluko-zyloceramid (GlcCer). aminokwas seryna łączy sie z palmitoilo-CoA.» ■ Sfingo m W I na Acyfo-CoA CoA CDP.290 / ROZDZIAŁ 26 ne raczej w pozycji 2. WSZYSTKIE SFINGOLIPIDY POWSTAJĄ Z CERAMIDU Aminoalkohol sfingozyna (ryc. Potem następuje etap oksydacyjny. jaka zachodzi podczas biosyntezy fosiatydy locho liny (ryc. 26-7). tworząc po odłączeniu CQ2 3-ketosfinganine. . 3-Ketosiinganina ■ NAD P H+H REDUKTAZA 3-KETOSRNGANINOWA NADP + I I OH NHa + Dlhydrosflngozyrta REDUKTAZA SFINGANINOWA \ I I OH NH3 + Sflngozyna Ryc. Glikosfingolipidy są połączeniem ceramidu z jedną lub wieloma resztami cukrowymi W wielu glikosfingolipidach. zwłaszcza w mózgu. cerę brono we go i nerwonowego). Sama sfingozyna powstaje po etapie redukcji. analogiczny do etapu P-oksydacji z udziałem dehy-drogenazy acylo-CoA. Ceramid (N-acylosfingozyna) powstaje pr2ez połączenie acylo-CoA i sfingozyny (ryc. polegającym na połączeniu z foNH3 C H3 -<C H Palmltollo-CoA + sforanem pirydoksalu. 26-1). 26-6) jest syntetyzowany w siateczce śródplazrnatycznej. Kwas cerę-bronowy jest 2-hydroksypochodną kwasu lig-nocerynowego i jest z niego syntetyzowany. 181) powstającymi w wyniku reakcji ceramidu z CDP-choliną albo z fosfatydylocholiną.

którym zwykle jest kwas N-atetylo-ne u mm i na wy (ryc.METABOLIZM ACYLOGLICEROLI I SFINGOUPiDÓW / 291 UDPGIc [EPIMERAZA| Acyl-CoA CoA Sfngozyna ^> * ». „-aktywny siarczan"). Może powstawać wiele gangliozydów o coraz większej masie cząsteczkowej. .^-*(aurtaNdl (sulfatyd) Ryc. PAPS — „aktywny siarczan' fosfoadenozyno-B-tosfosiarczan. Galaktozyloceramid powstaje w wyniku reakcji między ceramidem i UDPGal. Sulfagalaktozy-loteramid jest rezultatem dalszej reakcji z 3'--fosfoadenozyno-5'-fosfosiarczanem (PAPS. Biosynteza gangliozydów. tj. 26-9. PAPS uczestniczy także w biosyntezie innych suliblipidów. Biosynteza galaktozyloceramidu i jego siarczanowej pochodnej. Większość enzymów przenoszących cukry z nukleotydocukrów (glikozylotransferazy) jest umiejscowiona w aparacie Golgiego. 26-8. 26-9). W mózgu re akcja przebiega podobnie do przedstawionej na ryc. NeuAc — kwas N-acetyloneuraminowy złożonych glikosfingolipidów. sulfo(gala-kto)głicerololipidów i estrów siarczanowych steroidów.Ac (G MI) CMP-NeuAc CM P UDP '— UDPGal UDP UDP-N-acBtylogalaktazoamina Wyższe ganfllbzydy [disialo-1 trisialogangllozydy) Cer-GIc-Gal-GalNAc I NeuAc Cer-GIc-Gal I NeuAc Ryc. Epimeraza ury-dynodifosfogalaktozowa (ryc. UDPGIc i UDPGal) oraz kwasu sjalowego. Gangliozydy są syntetyzowane z ceramidu przez stopniowe przyłączanie zaktywowanych cukrów (np.Ne!. 26-8) katalizuje epimeryzację glukozy do galaktozy. UDPGal UDP PAPS f Galaktozyloceramld ( Sulfogalaklozyloceramid Cerami d —^-*. przekształcając urydynodifosfoglukozę (UDPGIc) w ury-dynodifosfogalaktozę (UDPGal). Acylo-CaA CoA UOPGIc UDP UDPGal Glukozylaceramid -(Cer-Glc) UDP Stingozyna Ceramtd L Cer-GIcGal Prosty gangilozyd (mon QS ialogan g I! ozyd) Cer-GIcGal-GalNAc-Gal ---------. 22-5 dla wątroby i gruczołu sutkowego.(cerebrazyd) --------------.

U dzieci niedorozwój umysłowy Powiększona wątroba i śledziona. powiększenie wątroby i Śledziony Niedorozwój umysłowy. Glc — glukoza. a u dorosłych zaburzenia psychiczne. FOSFOLIP1DY I SFINGOLIPIDY UCZESTNICZĄ W PATOGENEZIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO I LIPIDOZ Pewne choroby charakteryzują się występowaniem nieprawidłowych ilości wspomnianych powyżej lipidów w tkankach. W stwardnieniu rozsianym. demielinizacja Niedorozwój umysłowy. Niektóre z nich są antygenami. gen recesywny związany z chromosomem X) Postępujące uszkodzenie mózgu. która następnie aktywuje cyklazę adenylano-wą). toksyny cholery. przykurczę mięśniowe. ale postępujące znacznie szybciej Wykwity skórne. powiększenie wątroby. którego niedobór występuje . ślepota. 2) sfmgoiipidozy oraz 3) leu kody strofie. Fuc — fukoza. niedorozwój umysfowy. jak w chorobie Tay-Sachsa. niedorozwój umysłowy. Cer — ceramid. Wiązania oznaczone j są miejscami reakcji katalizowanej przez enzym. Zestawienie sfingolipidoz Choroba Fukozydoza Niedobór enzymu oc-Fukozydaza Nagromadzający się lipid Cer-GIc-Gal-GalNAc-GaljFuc Izoantygen H Cer-Glc-Gal(NeuAc)-GalNAc|Gal GM1-Gangliozyd Cer-Glc-Gal(NeuAc)jGalr\!Ac GM2Gangliozyd Cer-GIc-Gal-GalJGalNAc Globozyd plus G^2 gangliozyd Cer-GIc-GalJGal Globotriaozylocefamid Objawy kliniczne Zwyrodnienie mózgu. Gal — galaktoza. często w tkance nerwowej. gruba skóra Niedorozwój umysłowy. Podobne łańcuchy oligosacharydowe występują w glikoproteinadi błon komórkowych. ubytki osteolitycz-ne kości długich. np. zgon we wczesnym okresie życia Chrypka. Choroby te można podzielić na 3 grupy: 1) prawdziwe choroby demielinizacyj-ne. osłabienie mięśni Takie same.292 / ROZDZIAŁ 26 Glikosfingolipidy są składnikami zewnętrznej warstwy błony plazmatycznej i są ważnymi strukturami uczestniczącymi w kontakcie międzykomórkowym i komunikowaniu się komórek. zapalenie skóry. zniekształcenia kośćca Niedorozwój umysłowy. zniekształcenie kośćca. które jest chorobą Tabela 26-1. zgon we wczesnym okresie życia Uogólniona gang-liozydoza Choroba Tay-Sach-sa Gurf)-galaktozyda- Hekso2oaminidaza A Odmiana choroby Heksozoaminidaza Tay-Sachsa albo A i B choroba Sandhoffa Choroba Fabry'ego u-Galaktozydaza Lipid oia laktozy-doceramid owa Leukodystrofia metach romatyczn a Laktozydaza cerami-dowa (f}-galaktozy-daza) Ary losu Ifataza A Cer-Glc|Gal Laktozydoceramid Cer-GaljOSOj 3-Sulfogalaktozyloceramid Ce^Gal Galaktozyioceramid CeriGlic Glukozy loceramid p-Galaktozydaza Choroba Krabbego p-Glukozydaza Choroba Gauchera Sfingomielinaza Choroba Mieman-na-Picka Ceramidaza Choroba F3fbera CerjP-cholina Sfingomielina AcyljSfingozyna Cera m id NeuAc — kwas N-acetyloneu/aminowy. antygen Forssmana i antygeny układu grupowego krwi ABO. niedo-czynność nerek (pefne objawy tylko u osobników męskich. prawie zupełny brak mieli-ny Powiększona wątroba i śledziona. Niektóre gangliozydy funkcjonują jako receptory toksyn bakteryjnych (np.

Hawthorne JN.METABOLIZM ACYLOGL1CEROLI I SFINGOLIPIDOW / 293 demielinizacyjną. Vol 16: Lipid Enzymoiogy. chociaż normaln ie ich tam nie ma. ether-linked glyrerolipids. PIŚMIENNICTWO Boyer PD (editor): The Enzymes. Physiol Rev 1988. Snyder F: Biochemistry of platelet-activating factor. Batenburg JJ. PSEBM 1989. Taylor & Fran-cis. jak i sfmgolipi-dów. 1982. Stopień u nienarodzonego płodu. VanGolde LMG. Academic Press. stwierdza się utratę z substancji białej zarówno fosfolipidów (zwłaszcza plaz-malogenu etanoloaminowego). 1989. 4. London. odpowiedzialnymi za przenoszenie choroby. Ansell GB (editors): Phosphoiipids. a także wykazanie występowania dystrofii sfmgolipidowej . Jest to spowodowane złożonym niedoborem arylosulfataz A. warunkującego spichrzanie lipidu. Scriver CR et al (editors). 190:125. phospholipid metabolism. Vance JE (editors). Benjamin/Cummiugs. 3rded.68:374. Various authors: Metabolism of triacylglycerols. óth ed. W substancji białej u takich chorych można stwierdzić obecność estrów cholesterolu. w których skład wchodzi wspólny składnik —■ ceramid. 2.rdzeniowym występuje zwiększone stężenie fosfolipidów. 26-1. Bfeevier. Choroby charakteryzujące się spichrzaniem lipidów mają kilka stałych cech: 1. a w płynie mózgów o. Various authors: In: The Metaboik Basis oflnherited Disease. Wynikiem tego jest zbliżenie składu chemicznego substancji białej mózgu do składu substancji szarej. McOraw-Hill. 3. Robertson B. Szybkość syntezy spich-rzanego lipidu jest porównywalna do szybkości u zdrowych osób. jest podobny we wszystkich tkankach chorego z ttj. niedoboru aktywności enzymu. Sfingoiipidozy są grupą chorób dziedzicznych. Annu Rev Biochem 1978. 1986. często ujawniających się już w dzieciństwie. The pulmonary surfaelant system: biochemical aspects and functional significance. 1983. Watts RWE. estrów siarczanowych steroidów i proteo-glikanów. Vance DE. Skutkiem licznych postaci niedoboru sulfataz jest spichrzanie w tkankach sulfogalaktocera-midu. wadą. Gibbs DA: Lysosomal Storage Diseases: Biochemical and Clinical Aspects. Zestawienie najważniejszych lipidoz przedstawiono w tab. 1985. Choroby te zalicza się do dużej grupy zaburzeń lizosomalnych. In: Biochemisiry of Lipids and Hormones. -dzięki którym stało się możliwe również wykrycie heterozygotycznych osób z tymi nieprawidłowościami genetycznymi. Brady RO: Sphingolipidoses. niezbędnego do rozkładania na gromadzanego lipidu. B i C oraz sulfatazy steroidowej. sphingolipids. Enzymatycznym defektem jest niedobór swoistego hydrolityczneg© enzymu lizosomalnego.47:Ó87. Na podstawie tej jednakowej aktywności opracowano metody rozpoznawania. W różnych tkankach stwierdza się spichrzanie złożonych lipidów.

po której następuje okres negatywnej równo wagi energetycznej. Mayes. LIPIDY SĄ TRANSPORTOWANE W OSOCZU JAKO LIPOPROTEINY Zidentyfikowano 4 główne grupy lipoprotein Przez wyekstrahowanie lipidów osocza odpowiednim rozpuszczalnikiem tłuszczowym i po rozdziale wyciągu na poszczególne klasy lipidów można wykazać w nim obecność triacy-logikeroli. DSc WPROWADZENIE Tłuszcze wchłonięte z pokarmów i lipidy syntetyzowane przez wątrobę i tkankę tłuszczową muszą być transportowane między różnymi tkankami i narządami. Ponieważ lipidy są nierozpuszczalne w wodzie. Zosta! on rozwiązany dzięki asocjacji niepoiarnych lipidów (triacylogliceroli i estrów cholesterolu) z amfi-patycznymi lipidami (fosfolipidami i cholesterolem) oraz z białkami. której jedna z postaci jest spowodowana wadliwą termogenezą induko-waną dietą w brunatnej tkance tłuszczowej. długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (wolnych kwasów tłuszczowych). PhD. Free Fatty Acids — FFA) jest najbardziej aktyw- . gdzie są magazynowane. spożywających posiłki przedzielone okresami postu. ang. Ta frakcja wolnych kwasów tłuszczowych (WKT. Nieprawidłowości przemiany lipidów mogą być spowodowane zaburzeniami syntezy lub utyli- zacji lipoprotein i mogą powodować różne hipolipoproteinemie lub hiperlipoproteinemie. transportując lipidy z jelita (w postaci chylomi-kronów) i z wątroby (w postaci lipoprotein o bardzo małej gęstości — VLDL) do większości tkanek. Nadmierne spichrzanie tłuszczów jest cechą otyłości. Z tkanki tłuszczowej tłuszcz jest mobilizowany jako wolne kwasy tłuszczowe (WKT). Większość innych stanów patologicznych dotyczących zaburzeń transportu lipidów jest uwarunkowana dziedzicznymi wadami syntezy części apoproteinowej lipoprotein. cholesterolu i estrów cholesterolu oraz niewielkie ilości niezestryfiko-wanych. aby mogły być zużytkowane i magazynowane. takich jak człowiek. jak je transportować w środowisku wodnym. prowadzących do powstawania hipertriacyloglicerole-mii. łączą się z albuminami surowicy. lub do tkanki tłuszczowej. Niektóre z tych wad powodują hiper-cholesterolemic i przedwczesną miażdżycę (athe-rosclerosis). kluczowych enzymów ich przemiany lub receptorów lipoprotein. ZNACZENIE BIOMEDYCZNE U zwierząt wszystkożernych. gdzie są utleniane.Transport i magazynowanie lipidów Peter A. w czasie którego organizm czerpie potrzebną mu energię ze swoich zapasów węglowodanowych i tłuszczowych. które stanowią mniej niż 5% całkowitej ilości kwasów tłuszczowych występujących w osoczu. nadmiar energii zostaje zmagazynowany w fazie anabolicznej procesu karmienia. które. fosfolipidów. u których niedobór insuliny jest przyczyną nadmiernej mobilizacji WKT oraz zmniejszonego zużyt-kowywania chylomikronów i VLDL. przez co powstają mieszające się z wodą lipoproteiny. Lipoproteiny pośredniczą między tymi cyklami. jakim jest osocze krwi. powstaje problem. Najbardziej powszechna z nich występuje u chorych na cukrzycę (diabetes melłitus). dostając się do krwi.

oraz pre-P--li po proteiny (ryc.8 2. tak jak w błonie komórkowej (p. zawierającego głównie triacyloglicerole i estry cholesterolu.2 1. Z tabeli tej wynika. 60% masy niektórych HDL. 187).063) może być wyrażona w jednostkach flotacji Svedberga (Sf). a także w przemianie cholest erolu.063 iLDL) < 1.063-1. 15% występuje jako estry cholesterolu. Tę cechę fizyczną wykorzystano do rozdziału lipoprotein osocza metodą ultra wirowani a.96 1. str.8-8. 2) lipoproteiny o bardzo małej gęstości (VLDL lub pre-P-lipoproteiny). 27-2). Szybkość. 27-1. dostarcza tylko niewielu informacji o ich znaczeniu w patofizjologii.0 1.7 0.21 (HDL) Chylomlkrony ^Lipoproteiny Pre-/Hipoprotalny a-LIpoprotelny Ryc. Jedna jednostka Sf jest równa 10 -11 cm/s/ /dyna/g w temp.6 ł <0. powstające z wchłanianych w jelicie triacylo-gliceroli. Wobec tego obserwuje się malejącą gęstCść w miarę zwiększania proporcji lipidu do białka w lipoproteinach (tab. a zaledwie 1% masy chyl orni kro nów.TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 295 Tabela 27-1. 0. tak . Te cząsteczki są tak ułożone. że ich grupy polarne są skierowane na zewnątrz.006 (VLDL) 1. 27-2.1 5. 27-2). sama analiza chemiczna lipidów osocza (z wyjątkiem WKT). otoczonego pojedynczą warstwą powierzchniową złożoną z cząsteczek amfipaty-cznyeh fosfolipidów i cholesterolu.8-5. z jaką każda lipoproleina wznosi się przez roztwór NaCl (gęstość właściwa 1. Triacylo glicerol jest głównym lipidem chyJomikronów 1VLDL. lipoproteiny można rozdzielić na podstawie ich właściwoś ci elektroforę ty cznych na a -. Czysty tłuszcz ma gęstość właściwą mniejszą od wody.2-0.3 0. że różne klasy chemiczne lipidów występują w większości frakcji lipoproteinowych w różnych ilościach. Niektóre apolipoprotei-ny są ściśle zintegrowane z częścią lipidową. Poza zastosowaniem technik polegających na wykorzystaniu różnic gęstości. starlu mmol/l Średnio zakres 0. Ponieważ frakcje lipo-proteinowe o określonych gęstościach spełniają określone funkcje fizjologiczne.7-2.9-2. 35% w fosioiipidach. pochodzące z wątroby i spełniające funkcję eksportera tria-cylogliceroli z tego narządu. a mniej niż 5% to wolne kwasy tłuszczowe * Waha się w zależności od stanu odżywienia Oznaczone jako fosfor lipidowy + ną metabolicznie frakcją lipidów osocza. biorące udział w metabolizmie VLDL i chylomi kranów. 27-1) i można je zidentyfikować dokładniej za pomocą immunoelektrofore- Poza WKT zidentyfikowano 4 główce grupy lipoprotein o ważnym znaczeniu fizjologicznym oraz diagnostycznym. podczas gdy cholesterol i fosfolipidy są dominującymi składnikami lipidowymi odpo wiednio LDL i HDL (tab.4 0. Lipidy osocza krwi u człowieka Lipid Triacyloglicerol + Całkowite fosfolipidy Całkowity cholesterol Wolny cholesterol (nie--zegtryf i kowany} Wolne kwasy tłuszczowe (niezestryfikowane) 1.6 3. 3) lipoproteiny 0małej gęstości (LDL lub P-lipoproteiny). będą ce przedstawicielem końcowych produktów katabolizmu VLDL oraz 4) lipoproteiny o dużej gęstości (HDL lub a-lipoproteiny). Skład różnych frakcji lipoproteinowych otrzymanych metodą wiro wania przedstawiono w tab. Stężenie głównych klas lipidów osocza krwi przedstawiono w tab.4 Gęstość _ Miejsce . 27-1.006-1. Są to: 1) chylomikrony. do środowiska wodnego. 26°C. Amfipatyczne lipidy są istotnymi składnikami lipoprotein Typowa iipoproteina — taka jak chyloinik-ron lub VLDL — składa się z rdzenia lipidowe-go. Białkowe części lipoprotein są znane jako a po lipoproteiny lub apoproteiny Stanowią one ok. Elektroforetyczny rozdział lipoprotein Z catej ilości kwasów tłuszczowych 45% znajduje się w triacyloglicerolach.

125 1.5-10 < 0r95 0..95-1.063-1. VLDL? Chylomikrony? Tkanka tłuszczowa 90-1000 30-90 25-30 20-25 10-20 7.25.93 89 79 67 43 1 88 56 29 13 16 13 0 46 0 8 20 26 28 43 3 15 34 48 31 29 0 18 9 10 10 60 11 6 100 Chylomikrony Lipopfoteiny o bardzo małej gęstości (VLDL) Lipoprotetny o pośredniej gęstości (IDL) Lipoproteiny o małej gęstości (LDL) Lipoproteiny o dużej gęstości HDLj HDL3 WKT—albumina Jelito Wątroba i jelitu VLDL i chylomikrony VLDL Wątroba i jelito.210 > 1.006 1. Skład Białko [%] Procent całkowitych lipidów Całkowite lipidy [%] Triacy-lo Fosfoli Estry Choleste Wolne glice-rol pidy choleste rol kwasy (wolny) rolu tłuszczowe 98.Tabela 27-2.99 90.019 1. VHDL (ang.006-1. . very high density lipoproteins) jest niewielką frakcją o gęstości 1.21 -1.063 1.125-1.2810 > 400 20-400 12-20 1-2 7-10 1 1 2 133 57 99 1 2-12 WKT — wolne kwasy tłuszczowe.019-1. Skład lipoprotein osocza u człowieka Źródło Średnica [nm] Frakcja Gęstość S .

jak i B-100). Apo B-100 jest zapewne najdłuższym łańcuchem ze znanych pojedynczych łańcuchów polipeptydowych. a małe ilości wolnego cholesterolu występują w warstwie rdzeniowej. którego nie ma w odpowiednim DNA genomu. że proteina "V. apo E z receptorami remnantów. Niedawne badania wskazują.TRANSPORT I MAGA ZYNOWANIE LIP ID ÓW / 297 Obwodowa apolipo protein a (np. galaktozę. typu III o szerokim paś mie P-VLDL. glukozoaminę oraz kwas sjalowy. np. glukozę. złożonym z 4536 reszt ami-nokwasowych. Za wiera ona argininę w ilości aż 10% wszystkich aminokwasów i stanowi 5—10% wszystkich apolipoprotein VLDL u zdrowych osób. Zapewne w jelicie kodon stop. Apolipoproteiny C-I. 27-3). Uogólniona budowa lipoproteiny osocza. Główną apolipoproteina. Apolipoproteiny spełniają różne funkcje: 1) są kofaktorami enzymów. Apo-C} Jednowarstwowa błona zbudowana głównie Wolny cholesterol Fosfotlpld z Trlacylogllcerol lipidów amflpatycznych c. C-II i C-HI są małymi polipeptydami swobodnie dającymi się przenosić między różnymi lipo-proteinami (tab. Skład apolipoprotein jest charakterystyczny dla danej lipoproteiny W każdej lipoproteinie występuje 1 lub więcej apolipoprotein (białek lub polipeptydów). n p. Według nomenklatury ABC główną apolipoprotei-nę HDL (ot-lipoproteiny) określa się jako apoli-poproteinę A. W lipoproteinach oso cza znaleziono również inne apolipoproteiny. AA acylotrans-ferazy lecytynaxholesterol. 5% masy apo-B i zawierają mannozę. 3) działają jako Ugandy w interakcjach z receptorami lipoprotein w tkankach. że translacja zatrzymuje się na reszcie aminokwasu 2153. Węglowodany stanowią ok. Należy 'Rdzeft złożony ' g łć wnie z nie polarnych lipidów zauważyć podobieństwa Integralna s apoll po z bfoną plazmatycz-ną. natomiast B-100 w wątrobie (u szczura wątroba wydaje się syntetyzować 2arówno B-48. 27-2). {np. C -Il jest kofak-torem Jipazy lipoproteinowej. 2) mogą działać jako b iał ka przenos zące lipid y. Jednakże apo B chylomikronów (B-48) jest mniejsza niż apo B pochodząca z LDL lub VLDL (B-100). która znajduje się również w VLDL i w chylomik-ronach. co apo B-100. apo D w HDL. np.. Jedną z nich jest bogata w argininę apolipo-proteina E wyizolowana z VLDL i HDL. . podczas gdy inne mogą być swobodnie przenoszone do innych lipoprotem (ryc. Nadmierne jej ilości stwierdza się u chorych z hiper-lipoproteinemia. fukozę. że nie można ich usunąć z cząstek lipopro-teinowych. Apo B-48 (mająca wielkość 48% apo B-100) jest syntetyzowana na tym samym mRNA. B-48 jest syntetyzowana w jelicie.27-2. jest wprowadzany do RN A w procesie posttranskrypcyjnej jego obróbki w taki sposób. niewielkie ilości estrów cholesterolu i apo-B) triacyloglicerolu znajdują się w powierzchniowej warstwie. apo B-100 i apo E w interakcji z receptorami LDL. LDL (P~hpoproteiny) jest apolipopro_tęinajgv. a apo A-I z receptorami HDL. Niektóre lipoproteiny są więc także glikoproteinami.

Szybkość usuwania wolnych kwasów tłuszczowych z krwi jest wyjątkowo duża. chylo mikro ny VLDL. HDL. Część WKT pobranych przez tkanki jest utleniana i pokrywa w głodzie 25—50% zapotrzebowania energetycznego organizmu. Jest to jedyna apolipoproteina znajd ująca się w HD L c u zwierząt z hipercholesterolemią wywołaną dietą Ligand dla receptora remnan. Opisano miejsca wiążące dla kwasów tłuszczowych na albuminie mające różne powinowactwo. U takich zwierząt jak przeżuwacze. Na t£ różnicę składa się utlenianie estrów lipidowych pochodzących z krążącej krwi lub obecnych w tkankach. Pozostała część pobranych WKT jest estryfikowana.tów chylo mikro nów w wątro bie i dla receptora LDL B-100 B-48 Cl C-ll LDL. pal-mitoolejowy. chylomikrony.8 u. chylomikro ny HDL. Zwiększa się ono do ok. W warunkach sytoścL notuje się małe stężenie wolnych kwasów tłuszczowych w surowicy. oznaczony w okresie głodu. Ligand dla receptora LDL Syntetyzowana w jelicie Możliwe.298 / ROZDZIA Ł 27 T abela 27-3. stearynowy. hnolowy i inne wielonienasycone kwasy tłuszczowe) oraz w niewielkich ilościach różne inne długołań cuch owe kwasy tłuszczowe. wskazuje na to. inhibitor LCAT? Syntetyzo wana w wątrobie. że aktywator LCAT Aktywator poza wątrobowej lipazy li po proteinowej Wiele postaci pohmorficznych zależ nie od zawartości kwasów sjalowych Możliwe. FFA. stężenie wolnych kwasów tłuszczowych w osoczu jest małe. ze identyczna z białkiem przenosz ącym estry cholesterolu Obecna w nadmiarze w (5-VLDL u chorych z hiperlipoproteinemią typu III. olejowy. W niewy-równanej cukrzycy stężenie ich może się zwiększyć do 2 ^mol/ml. W surowicy występują one w połączeniu z albuminą w stęże niach wahających się miedzy 0. Ostatnie ma szczególnie znaczenie w mieś- . A polipoproteiny lipoprotein osocza człowieka Apo 1 i pop rotei na A-l A -ll Li po proteina HDL. Iloraz oddechowy (RQ).7 ^mol/ml i 0. palmitynowy. HDL VLDL. odżywiających się w sposób ciągły i u których zachodzi nieprzerwany napływ składników pokarmowych 7 jelita do krwi. 0.mol/ml osocza. chylo mikro ny Masa cząsteczko wa { D a) 28000 17000 Dodatkowe uwagi Aktywator acylotransferazy lecytyna: cholesterol (LCAT) Zbudowana z 2 identycznych mono merów połączonych mostkiem disiar-czko wym. IDL Chylo mikro ny. chyiomi-krony resztko we VLDL. HDL. HDL.T. Są to głównie długołańcuchowe kwasy tłuszczowe znajdowane w tkance tłuszczowej (np.5 jimol/ml w fazie poposiłkowej i do 0. chylo mikro ny Subfrakcja HDL VLDL.1—2 u. VLDL. Stężenie WKT zmniejsza się tuż po jedzeniu i zwiększa się przed następnym posiłkiem.mol/ml w stanie całkowitego głodu. że spalaniu ulega znacznie więcej tłuszczów niż to wynika z ilości utlenionych wolnych kwasów tłuszczowych. nieze-stryfikowane kwasy tłuszczowe) osocza pochodzą z lipolizy triacylogliceroii w tkance tłuszczowej albo powstają w wyniku działania lipazy lipoproteinowej w czasie wychwytywania tria-cylogliceroli osocza prze2 tkanki. chylomikro ny resztko we 550000 260000 7 600 8 800 8750 20000 34 000 c-m D E (bogata w argmi-ne) WOLNE KWASY TŁUSZCZOWE SĄ BARDZO SZYBKO METABOLIZOWANE Wolne kwasy tłuszczowe (WK.

Obrót (ang. 27-3. turnover) wolnych kwasów tłuszczowych jest wprost proporcjonalny do stężenia wolnych kwasów tłuszczowych. czyli limfie (łac: chyluś). wykazujące fizykochemiczną charakterystykę cząstek VLDL. G — aparat Golgiego. co z kolei determinuje pobieranie wolnych kwasów tłuszczowych przez inne tkanki. że powinno się je uważać raczej za szybkość wytwarzania wolnych kwasów tłuszczowych w tkance tłuszczowej jest czynnikiem kontrolującym stężenie wolnych kwasów tłuszczowych w osoczu. SER — gładka siateczka śródplazmatyczna. E —śródbłonek. wpływa natomiast na proporcje ilości kwasów tłuszczowych utlenianych w stosunku do estryfikowanych. RER — szorstka siateczka śródpiazmatyczna. __________________________________________________________________ . Skład chemiczny tych mniejszych cząstek przypomina raczej chylomikrony niż VLDL. TRIACYLOGLICEROLE SĄ TRANSPORTOWANE Z JELITA W CHYLOMI KROWACH. Tworzenie i wydzielanie (A) chyiomtkronów przez komórki jelita oraz (B) lipoprotein o bardzo małej gęstości przez komórkę wątrobową. Są odpowiedzialne za transport wszystkich lipidów zawartych w pokarmach do układu krążenia. SD — przestrzeń okotozatokowa {Dissego) zawierająca osocze krwi. wskazując na to. C — chylomikrony. Uważa się. W stanie głodzenia więcej kwasów tłuszczowych się utlenia niż w stanie sytości. gdzie mogą występować w dość znacznych ilościach zapasy lipidu w komórkach mięśniowych. W cytozolu komórek większości tkanek stwierdzono obecność białka wiążącego kwasy tłuszczowe.TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 299 niach szkieletowych i w sercu. N —jądro. czyli białka Z. VLDL— lipoproteiny o bardzo małej gęstości. które można zobaczyć w mikroskopie elektronowym. Oznacza to. W chłonce stwierdza się również mniejsze cząstki lipoproleinowe o nieco większej gęstości. Rycina jest schematycznym przedstawieniem zdarzeń. A Z WĄTROBY W LIPOPROTEINACH O BARDZO MAŁEJ GĘSTOŚCI Jak sama nazwa wskazuje. Powstają one jedynie w układzie odprowadzającym chlonke z jelita. Stan odżywienia nie wydaje się mieć wielkiego wpływu na frakcje wolnych kwasów tłuszczowych pobieranych przez tkanki. że do roli albumin surowicy w pozakomórkowym transporcie długolańcuchowych kwasów tłuszczowych. chylomikrony znajdują się w chłonce. że rola tego białka w wewnątrzkomórkowym transporcie wolnych kwasów tłuszczowych jest podobna Światło jelita Kanalik żółciowy Komórka śrńdblonka Włosowate naczynie Krwionośne Naczynie llmfatyczne prowadzące do przewodu piersiowego E Światło zatoki żylnej Ryc.

Ich wytwarzanie odbywa się nawet w okresie głodzenia. losy . gdyż — pomijając gruczoł sutkowy — jelito i wątroba są jedynymi tkankami. P — fosfolipid. jak i VLDL izolowane z krwi zawierają apoli po proteiny C i E. Chylomikrony albo VLDL są uwalniane z komórki jelita lub wątroby przez fuzję pęcherzyka wydzielniczego z błoną komórkową (zjawisko to określa się jako odwrotną pinocytozę). TG — triacylo-giicerol. Apoiipoproteina B jest syntetyzowana przez rybosomy w szorstkiej siateczce śródplaz-matycznej i wbudowywana do lipoprotein w gładkiej siateczce śródplazmatycznej. z których są wydzielane lipidy w postaci lipoprotein. Chociaż zarówno chylomikrony. 27-3). lipoproteiny te i. HDL — lipoproteina o dużej gęstości. © — apolipoproteina C. TKANKI POZAWĄTFIOBOWE ILIFAZA LIPOPHOTEINOWAl -Kwasy tłuszczowe Metaboliczne chylomikronów. która jest głównym miejscem syntezy triacylogliceroli. Wydaje się więc. Ilość wytwarzanych chylomikronów o normalnej wielkości zwiększa się z ilością triacylogliceroli wchłoniętych ze światła jelita.300 / ROZDZIAŁ 27 małe chylomikrony niż za VLDL. Większość VLDL osocza jest pochodzenia wątrobowego. a ich lipidy pochodzą głównie z żółci i z wydzieliny ścian jelita. Są one przenośnikami triacylogliceroli z wątroby do tkanek poza wątrobowych. Następnie lipoproteiny przechodzą przez apa rat Golgiego.n statu nascendi zawierają ich bardzo niewiele albo wcale. że do chylomikronów i VLDL syntetyzowanych de novo przyłączanie polipeptydów apo C r apo Romnant chytomlkronu Glloerol JELFTO CIENKIE 27-4. Podobieństwa pomiędzy tymi dwoma procesami i mechanizmami anatomicznymi są uderzające. B-48 — apoiipoproteina B-48. gdzie — jak się sądzi — do lipoproteiny przyłączane są reszty cukrowcowe. jest prawdopodobnie przyczyną. a nie przez układ żyły wrotnej. E — apolipoproteina E. przenikając przez okienka śródbłonka naczyń. dla której tłuszcze pokarmowe dostają się do krążenia poprzez układ limfatyczny (ductus thoracicus). C — cholesterol i estry cholesterolu. Receptor remnantów ohylomikronu (Apo-E) Chyjo mikron świeżo utworzony lomikrony przechodzą do przestrzeni między komórkami jelitowymi. bez uprzedniej hydrolizy. skąd dostają się do zatok wątrobowych. Istnieje wiele podobieństw w mechanizmie wytwarzania chylomikronów przez komórki jelita i VLDL przez hepatocyty wątroby (ryc. Niezdolność cząstek lipidowych o rozmiarach chylomikronów i VLDL do przechodzenia przez komórki śródbłonka naczyń włosowatych. VLDL są wydzielane przez komórki miąższu wątrobowego do przestrzeni okolozatokowej (Dissego). A — apolipoproteina A. Przedstawiono tytko ilościowo dominujące lipidy. skąd dostają się do układu limfatycznegojelita. ChyT Gid łe ty .

Jeżeli podać dożylnie chylomikrony ze znakowanymi kwasami tłuszczowymi triacyloglicerolu. Metaboliczne losy lipoprotein o bardzo małej gęstości (VLDL) i biosynteza lipoprotein o małej gęstości (LDL). że wątroba nie me-tabolizuje w istotnym stopniu chylomikronów ani VLDL. Większe cząstki są szybciej katabolizowane niż małe. E — apolipoproteina E. gdy chylomikrony i VLDL znajdują się w układzie krążenia (ryc. u szczura) i nieco dłuższy u większych zwierząt (np. A — apolipoproteina A. przez co dochodzi do spich-rzania lipidów w jelitach i w wątrobie. Pokazano jedynie lipidy przeważające ilościowo. Apo B jest istotna w tworzeniu chylomik-ronów i VLDL. Kwasy ~ tłuszczowe I w tkankach pozawąlrobowych (np. w limfocytach. C — cholesterol i estry cholesterolu. oznaczane znikaniem znakowanych chylomikronów z krążenia. u człowieka). 27-4 i 27-5). Biologiczny okres pół-trwania tych cząstek jest rzędu minut u ma- łych zwierząt (np. E z HDL zachodzi dopiero wówczas. sercu i mięśniach. TG —triacyloglicerol. 80% znakowanych kwasów stwierdza się w tkance tłuszczowej. HDL— lipoproteina o dużej gęstości. to ok. obecność znakowanych kwasów w wątrobie jest zapewne zjawiskiem wtórnym i pochodzi z przemiany tych lipoprotein w tkankach pozawątrobowych. W a beta li pop rotę ine mii (rzadkiej chorobie) apo B nie jest syntetyzowana. Bardziej szczegółowy opis czynników kontrolujących wątrobowe wydzielanie VLDL podano niżej.TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 301 świeżo wytworzona VLDL Receptor LDL Apo-B-1QO Apo-E Kwasy tłuszczowe Cholesterol WĄTHOBA Receptor LDL "KANKI POZAWĄTHOBOWE . a ok. Ponieważ doświadczenia z perfun-dowaną wątrobą wykazały. B-100 — apolipoproteina B-100. hpoproteiny zawierające tę apolipo proteinę nie są wytwarzane. Z7-5. KAT ABOLIZM CHYLOMIKRONOW I LIPOPROTEIN O BARDZO MAŁEJ GĘSTOŚCI JEST SZYBKIM PROCESEM Oczyszczanie krwi z chylomikronów. Triacyloglicerol chylomikronów i VLDL jest hydrolizowany prze z lipazę lipoproteinową Istnieje znamienna korelacja między zdolnością tkanek do wbudowywania kwasów tłuszczowych z triacylogliceroli lipoprotein a aktyw- . 20% w wątrobie. fibro toastach) drogą endocytozy IDL Jremnant VLDL) Gllcerol TKANKI POZAWĄTROBOWE Rvc. © — apolipoproteina C. IDL — lipoproteina o pośredniej gęstości. u których i tak wynosi mniej niż 1 h. jest szybkie. P — fosfolipid.

a zwiększa się w gruczole sutkowym.302 / ROZDZIAŁ 27 nością enzymu lipa/y lipoproteinowej. Prawidłowa krew nie zawiera znaczących ilości tego enzymu. Wątroba jest odpowiedzialna za wychwytywanie remnantów lipoprotein Remnanty chylomikronów są wychwytywa ne przez wątrobę. Wychwytywanie to wydaje się odbywać za pośrednictwem receptora swoistego dla apo E {ryc. natomiast wysycenie enzymu w tkance tłuszczowej zmniejsza się. Każda cząstka LDL pochodzi więc od pojedynczej cząstki VLDL (ryc. Może to być spowodowane faktem. Jeżeli wątrobowy receptor dla apo E wyklucza wychwytywanie cząstek zawierających apo B-100. czyli lipoproteiny o po średniej gęstości) (ryc. jako kofaktory. która pozostaje połączona z powstałymi cząstkami. Mogą one być wychwytywane bezpośrednio przez wąt robę za pośrednictwem receptorów LDL (wią żących apo B-100 i apo E). U szczura większość apo B z VLDL pojawia się w wątrobie. Podobne zmiany zachodzą w VLDL. Procesowi temu towarzyszy klarowanie iipemicznego osocza. ale ten enzym ma właściwości odmienne od lipazy lipoprotcino-wej i nie reaguje łatwo z chyl om ikro na mi. IDL są przekształcane jedną z 2 możliwych dróg. Lipaza jest również uwalniana z wątroby po podaniu dużych ilości heparyny (lipaza wąt robowa uwalniana heparyną). co sprawia. wówczas sercowy enzym pozostaje nadal wysycony substratem. że VLDL są prekursorami IDL oraz LDL. . jak i substratu. Badania z użyciem VLDL zawierających znakowaną apo B-100 wykazały. które zamieniają się w remnanty VLDL. a tylko niewielki procent w LDL. Hydroliza zachodzi wówczas gdy lipoproteiny są przyłączone do enzymu na powierzchni śródblonków. w czasie której zmniejsza się aktywność lipazy lipo-proteinowej w tkance tłuszczowej. 90% triacylo gliceroli i utrata apo C (która powraca do HDL). Te cząstki mają średnicę o połowę mniejszą niż pierwotne chylomikrony. że u szczura część cząstek VLDL zawiera apo B-48 zamiast apo B-100. 27-5). Działanie lipazy lipoproteinowej powoduje powstawanie resztkowych lipoprotein (remnantów) Wynikiem działania lipazy lipoproteinowej jest utrata z chylomikronów ok. 27-4). przez które jest ona związana z lipoproteiną. W tkance tłuszczowej insulina zwiększa syntezę lipazy lipoproteinowej w adypocytach i jej przemieszczanie do powierzchni luminarnej śródbłonka naczyń włosowatych. A zatem chylomikrony i VLDL dostarczają enzymowi potrzebnemu do przemiany tych lipoprotein zarówno kofakto-rów. jednak po wstrzyknięciu heparyny lipaza li po protein owa zostaje uwolniona do krwiobiegu z jej zakotwiczenia siarczanem heparanu. z triacylogliceroli lipoprotein potrzebnych do syntezy tłuszczu mleka. określonymi jako re-tnnanty chylomikronów lub chylomikrony resztkowe (od angielskiego „remnant" . płuc. Apo C-II ma swoiste miejsce wiązania fosfolipidu. rdzenia nerki. 27-4). podczas gdy Km tego enzymu w tkance tłuszczowej jest 10-krotnie większa. Jego obecność wykazano w wyciągach z serca. Ten enzym ic:iL umiejscowiony na ścianach włosowatych naczyń krwionośnych zakotwiczony proteo-glikanowym łańcuchem siarczanu heparanu. Na skutek utraty triacylogliceroli są one bogatsze w cholesterol i estry cholesterolu (ryc. fosjfolipidy oraz apoli-poproteina C-II. lub też mogą być przekształcane w LDL. ale me cząstek zawierających apo B-48. Tylko 1 cząsteczka apo B-100 występuje w każdej z wymienionych lipoprotein i ta cząsteczka pozostaje nie zmieniona w czasie przekształcania lipoprotein. Do aktywności lipazy lipoproteinowej są potrzebne. a zawarte w nich estry cholesterolu i triacyloglicerole są hydrolizowa-ne i meiabolizowane.pozostałość. gdzie jest wiązana z albuminą. 27-4 i 27-5). śledziony. aorty. ale nie apo E. ale znaczna większość z nich jest transportowana do tkanki (ryc. Lipaza lipoproteinowa serca ma małą wartość Km dla triacyloglicerolu. 27-5). Gdy stężenie triacylogliceroli osocza zmniejsza się przy przejściu ze stanu sytości w stan głodu. przepony oraz gruczołu sutkowego w okresie Laktacji. resztka). który w końcu jest hydrolizowany do glicerolu i wolnego kwasu tłuszczowego. że następuje intensywniejsze pobieranie kwasów tłuszczowych przez serce niż przez tkankę tłuszczową. Podobne odwrócenie kierunku pobierania kwasów tłuszczowych następuje podczas laktacji. określane jako IDL (od angielskiej nazwy intermediate--density lipoproteins. pozwalając na pobieranie długołańcuch owych kwasów tłuszczowych. Niewielka ilość uwolnionych kwasów tłuszczowych wraca do krwiobiegu. Triacyloglicerol jest hydrolizowany stopniowo poprzez diacy lo-glicerol do monoacylogiicerolu. tkanki tłuszczowej.

a możliwe że i jelita.5 dnia. czyli receptorów LDL. wynosi ok. Zaproponowano istnienie cyklu HDL.TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 303 to jest to wytłumaczeniem większego usuwania przez wątrobę szczura I DL i mniejszego wytwarzania LDL u szczurów. Jest ona wychwytywana przez wątrobę poprzez receptor remnan-tów wiążący apo E oraz poprzez receptory LDL. istnieją jednak dowody na to. znajdujących się w osoczu chorych z niedoborem enzymu acyibtransferazy lecytyna : chole- LDL SĄ METABOLIZOWANE ZA POŚREDNICTWEM RECEPTORA LDL Jak to opisano wyżej. pokrytego błoną złożoną z polarnych lipidów i apolipoprotein. Niepołarne estry cholesterolu przemieszczają się do hydrofobowego wnętrza struktury bilamelarnej. HDL UCZESTNICZĄ ZARÓWNO W METABOLIZMIE TRIACYLOGLICEROLU. Wątroba. a pozostałe 50% w wątrobie. receptorów B-100 E. To wyjaśnia. jak i w jelicie (ryc. wydają się być miejscem końcowej degradacji apolipoprotein HDL. 27-6). 319. JAK I CHOLESTEROLU HDL są syntetyzowane i wydzielane zarówno w wątrobie. większość LDL powstaje 2 VLDL. że pewna ich iJość jest wytwarzana bezpośrednio przez wątrobę. która zawiera ligand dla receptora LDL. np. Dalsza dyskusja na temat regulacji receptora LDL p. W rodzinnej hipercholesterolemii występuje wa- da tych receptorów. 2. Białko przenoszące estry cholesterolu umożliwia więc transport estrów cholesterolu HDL do wątroby poprzez resztkowe chylo-mikrony i VLDL albo przez wychwytywanie LDL w wątrobie. ale nie dla apo B-48. VLDL i LDL. czy dla apo A. tzw. Ta lipoproteina jest szczególnie bogata w cholesterol. które jest jeszcze jednym składnikiem HDL. które są potrzebne w metabolizmie chylo-mikronów i VLDL (p. za pośred nictwem białka przenoszącego estry cholesterolu (apo D). a także wątroby wykazały istnięnje_swQisiy_ch miejsc wiążących. Okres połowicznego znikania z krwi apoproteiny B-100. Apo C i apo E są więc syntetyzowane w wątrobie i przenoszone do jelitowych HDL wówczas. sterol (LCAT) oraz w osoczu chorych na żółtaczkę zastoinowij. Stężenia HDL (HDL 2 ) są odwrotnie pro porcjonalne do częstości występowania miażdżycy naczyń wieńcowych być może dlatego. a jedynie apolipoproteinę A. dlaczego stężenie HDLj w osoczu zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do stężenia chylomikronów i VLDL. że odzwierciedlają one Nowo wytworzone HDL składają się z dys-koidalnych podwójnych błon fosfolipidowych zawierających apolipoproteinę i wolny cholesterol. występującej w LDL. Te lipoproteiny są podobne do cz4Stek wydajność usuwania cholesterolu z tkanek. Płytki miażdżycowe mają komórki. limfocytów i komórek mięśni gładkich tętnic. 27-6). do chylomikronów. znajdują się we krwi zwierząt.. odpowiedzialnego za transport cholesterolu z tkanek do wątroby (szczegóły są przedstawione na ryc. W apo B-48 brakuje domeny znajdującej się przy karboksylowym końcu apo B-100. Zestryfi-kowany cholesterol może być przenoszony z HDL do lipoprotein o mniejszej gęstości. u których występuje indukowana dietą hipercholesterolemia. Jednakże HDL nowo wytworzone (świeżo wydzielone) w jelitach nie zawierają apolipoproteiny C ani E. ponieważ jest on swoisty dla apo B-100. a jej jedyną apolipoproteina jest apo E. Główną funkcją HDL jest działanie jako składowisko dla a po li po protein C i E. 27-4 i 27-5). LCAT oraz jej aktywator — apolipoproteina A-1 wiążą się z tym tworem dyskoidalnym. czy w tym procesie uczestniczy swoisty receptor dla HDL. Nie jest jasne. To właśnie dlatego te ostatnie bywają czasem oznaczane jako receptory wiążące apo B-100 E. a w pewnych warunkach wiąże lipoprotei-ny bogate w apo E. Około 50% LDL ulega degradacji w tkankach pozawątrobowych. str. a wprost proporcjonalnie do aktywności lipazy lipoprotei-nowej. HDL. Układ LCAT uczestniczy więc w usunięciu nadmiaru niezestryfikowa-nego cholesterolu z lipoprotein i z tkanek. który rozpycha podwójną błonę cząstek aż do ukształtowania się sferycznego pseudo-micelarnego HDL. . Receptor ten tale nazwano. Badania w hodowli fibroblastów. a lizolecy-tyna zostaje przeniesiona na albuminę osocza. Katalizowana przez LCAT reakcja zamienia fosfolipid i wolny cholesterol znajdujące się na powierzchni HDL w estry cholesterolu i łizolecytynę. Reakcja postępuje dalej i wytwarza niepolarny rdzeń. gdy te ostatnie znajdą się w osoczu. ryc. Istnieje dodatnia korelacji między występowaniem miażdżycy naczyń wieńcowych a stężeniem LDL w osoczu.

HDL3 — p. CE — estry cholesterolu. takiemu jak HDL). Na rycinie przedstawiono rolę 3 enzymów HRHL. Równocześnie powstają mniejsze cząstki o większej gęstości. który jest wykorzystywany przez wątrobę. Aktywność HRHL zwiększa się pod wpływem aridrogenów. a maleje pod wpływem estrogenów. które pochłonęły nieprawidłowe. Ta apolipoproteina E. służącym do transportowania cholesterolu z tkanek do wątroby HDL2. A-l — apolipoproteina A-l. C — cholesterol. 27-2. co może być przyczyną większego stężenia HDL2w osoczu kobiet. WKT — wolne kwasy tłuszczowe. bogate w cholesterol lipoprote - iny. takie jak chemicznie zmodyfikowane LDL lub p-VLDL(p.304 / ROZDZIAŁ 27 Clttci I Kwasy żółciowe Dyskoldatna nowe postacie HDL Dwu warstwa fosiollpidowa Ryc. które wychwyciły tyle cholesterolu. HRHL hydrofizuje fosfolipidy na powierzchni HDL 2. 27-6. PL Chylomlkron y VLDL — fosfolipid. LPL — lipaza tipoproteinowa. Makrofagi wydzielają zarówno cholesterol (przekazując go odpowiedniemu biorcy. LCAT i LPL w postuiowanym cyklu HDL. Metabolizm lipoprotein o dużej gęstości (HDL). że zmieniły się w przeładowane estrami cholesterolu komórki piankowate. LCAT— acylotransferaza lecytyna : cholesterol. 319). tab. str. uwalniając cholesterol. po odpowiednim przetwo- . Poza triacyloglicerolem. Większość tych komórek pochodzi z makrofagów. jak i apo E. HRHL — lipaza uwalnialna przez heparynę.

a małe stężenie glukagonu. 5) odgrywa integrującą rolę w przemianie lipoprotein osocza (patrz ten rozdział). że większość tkanek ma zdolność całkowitego utleniania kwasów tłuszczowych oraz nagromadzona z czasem ilość informacji o tym. str. czowe użyte do syntezy wątrobowych triacylogliceroli pochodzą z 2 możliwych źródeł: 1) z syntezy w wątrobie z acetylo-CoA pochodzącego z węglowodanów oraz 2) z kwasów tłuszczowych wychwytywanych z krążenia. prowadzące do znacznej lipogenezy i estryfikacji kwasów tłuszczowych. Pierwsze źródło dominuje w stanie sytości. Ponieważ normalnie w tych warunkach triacyloglicerole nie gromadzą się w wąt robie. Wątrobowe triacyloglicerole są bezpośrednimi prekursorami triacylogliceroli zawartych w VLDL osocza krwi (ryc. 27). przechodzących w marskość (cirrhosis) i upośledzających czynność wątroby. z jaką są syntetyzowane. 24). są: 1) stan sytości. 3) syntetyzuje lipoproteiny osocza (opisane w tym rozdziale). 4) przekształca kwasy tłuszczowe w ciała ketonowe (ketogeneza) (p. 27-7). gdy synteza kwasów tłuszczowych zachodzi intensywnie. W tych warunkach lipogeneza jest zahamowana i wolne kwasy tłuszczowe są głównym źródłem kwasów tłuszczowych zawartych w triacyloglicerolach wątroby oraz VLDL. 27-7) Istnieje zależność między wydzielaniem VLDL przez wątrobę a składem spożytych pokarmów Powyżej opisano procesy komórkowe uczestniczące w tworzeniu i wydzielaniu VLDL (str. HDLC mogłaby więc być ważnym ogniwem w przemieszczaniu cholesterolu z tkanek do wątroby („odwrócony transport cholesterolu"). Wyróżnia się 2 główne typy stłuszczenia wątroby: 1. spowodowanym mobilizacją tłuszczów z tkanki . 345). 322). rozdz. podczas spożywania pokarmów bogatych w tłuszcze lub w cukrzycy stężenie krążących wolnych kwasów tłuszczowych jest zwiększone i więcej kwasów jest wychwytywanych przez wątrobę. 23 i 24).TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 305 rżeniu w obecności LCAT. 2) wątroba ma aktywne układy enzymatyczne niezbędne do syntetyzowania i utleniania kwasów tłuszczowych (p. Jednakże koncepcja. a hamuje ich utlenianie. rozdz. gdy zawierają one sacharozę lub fruktozę). pozostaje nadal obowiązująca. Odkrycie. syntetyzowania triacylogliceroli. 2) karmienie pokarmami o dużej zawartości węglowodanów (zwłaszcza. a wszystkie razem są odpowiedzialne za złożony proces transportu lipi dów w osoczu. wzajemnie ze sobą powią zanymi ogniwami jednego lub kilku cykli metabolicznych. należy sądzić. Wszystkie lipoproteiny osocza są. a stężenie kwasów tłuszczowych wkrażącej krwi jest małe. Pierwszy typ jest związany ze zwiększonym stężeniem wolnych kwasów tłuszczowych osocza. co wzmaga syntezę i estryfikację wolnych kwasów tłuszczowych. przypisująca wątrobie bardzo ważną i jedyną w swoim rodzaju rolę w przemianie lipidów. Czynnikami. że tkanka tłuszczowa jest nadzwyczaj aktywnym metabolicznie narządem. mogą sie nagromadzić w wątrobie. rozdz. może być źródłem bogatej w cholesterol HDLC. 26) i cholesterolu (rozdz. Wątroba sprawuje następujące bardzo ważne funkcje w przemianie lipidów: 1) ułatwia trawienie i wchłanianie lipidów z przewodu pokarmowego. a nie głodzenia. Brak równowagi między wytwarzaniem triacylogliceroli a ich wydzielaniem jest przyczyną stłuszczenia wątroby (ryc. że są przez nią wydalane w postaci VLDL z taką samą szybkością. 286. Mechanizmy enzymatyczne uczestniczące w syntezie triacylogliceroli i fosfolipidów opisano na slr. foslblipidów (p. które powodują zarówno zwiększenie syntezy triacyloglicerolu. dlatego że wytwarza żółć zawierającą cholesterol i sole kwasów żółciowych syntetyzowane w wątrobie (p. dochodzi do rozwoju zmian włóknistych. jak i wydzielania VLDL w wątrobie. 4) spożywanie etanolu oraz 5) duże stężenie insuliny. Gdy nagromadzanie się lipi dów ma charakter przewlekły. Natomiast w czasie głodzenia. 3) duże stężenie krążących we krwi wolnych kwasów tłuszczowych. Znaczne ich spichrzenie jest uważane za stan chorobowy. WĄTROBA ODGRYWA GŁÓWNĄ ROLĘ W TRANSPORCIE I METABOLIZMIE LIPIDÓW Uprzednio sądzono że większość przemian lipidów odbywa się w wątrobie. głównie jako t