You are on page 1of 257

LUR BERRI BILLA

Nemesio Etxaniz

NERE ESKER ONA:
Nere lan au argitaltzeko, bi etsai nituan gogorrenak:nere dirurik eza aurrena, ta euskerak irakurle gutxi izatea bigarrena. Orregatik zorretan gelditu naiz lagundu diatenekin. Diru-laguntza eskeiñi didate, Espartza-tar Andoni, adiskide berriak, eta Mendizabal-en alargun dan Antzizu-tar Laura andreak. Nere liburuaren ale-mordoxka erosiaz lagundu didate beste auek: Donostiko Aurrezki Kutxa biak: Probintzialak eta Munizipalak, aurrena. Gero Bizkai Diru-Etxeak, Bilbo-Diruetxeak, Donostiko Diru-Etxeak, Santander Diru-Etxeak, Tolos Diru-Etxeak, Gipuzkoar Diru-Etxeak, eta Aragoi Diru-Etxeak. Azaleko edergarrik Antonio Valverde, adiskide miñari zor dizkiot. Amaika mesede egindako gizona, auxe. Negar asko egin izan degu euskaldun idazleok, gure dirudunak ez digutela laguntzeneta. Agian, gerok eskatzeko lotsa geiegi izan degulako ez ote? Neri, beintzat, uste gabeko laguntzak sortu zaizkit, eske asi orduko. Nere ongille guziei, nere eskerrik onena agertu nai diet orain. Egilleak Erbestean Euskalerri-miñez bizi diran euskaldun guziei eskeintzen die eleberri au. Egilleak

Zer?
Gure biziak bere azken-muga urreratzen nabaitzen du. Amairu urte barru, bizi bagera, larogei urte, alajaiña!... Artuko al-ditugu?... Gure lagun eta ezagunak, ezker-eskui, galdu zaizkigu lurpean eta bakar-giroa loditzen ari da gure inguruan. Gure bizitzari begiratu bat botatzeko ta egin degun lanaren onaurkiak gure ondorengoentzat liburu batean biltzeko ordua degu, beraz. Or-emen, euskal-leiaketak ugaltzen ari zaizkigu. Onenari bere saria ematen diote, baiña idazlanak maiz argitaldu gabe gelditzen dira. Ala neuzkan nere lanb atzuek, noiz argitalduko zai. Aita ponteko bat bear zuten nere lanok. Gaur liburuak kostatzen diranarekin, auen argitalbena etzan gure poltsikoarentzako lana. Norbaiten babes billa saiatu bear izan degu, ta zerbaiten laguntza usteak, aurrera eragin digu. *** Gure bizitza osoa, euskal-miñez jota ibilli gera lanean. Gure amesak beti alde batera jotzen zuten: euskerari Lur Berriak eskeiñi nai genizkion; gure izkuntzari bide berriak urratu nai izan dizkiogu. Eta ortan joan zaizkigu egunik onenak. Aldiz, gure amesak eta asmoak bete al izan ditugu; aldiz, gure lanak eztu bear zuan mugarik eta maillarik iritxi. Euskaldunok olerkietan beste errietakoen mailla ondu al izan degu. Baiña euskal antzerki ta nobela, oraindik idazle yaio baten zai daude; ta beste sail batzuetan ere, atzeratxo gaude, noski. Nere aldetik, egin ditudan lanetatik onaurkiak artu ta geroko gizaldiei eskeiñi bear nizkien nere Azken-Itz bezela. Euskal Testamentu bat bezela dijoakizue, beraz, nere liburu au. Esango banizue bezela: «Ni, euskera lanean, oneraiño iritxi naiz. Zuek, ortik aurrera joka zazue bikain, gure izkuntzaren burruka irabazi arte». *** Datozen lanak, ez dira sail batekoak. Nere lan guzietan, aukera egin det: Nobela, Irratsaio-Txangoak, Ipuiak, Antzerki-jolasa, Olerkiak. Gure ikastoletako aurrak kanta berri izai zeuden eta ortan ere lan egiñak gera. Kanta-Kantari liburuan asitako lana, aurrera joan da, ta emen datozkitzu gerora sortu ditudan abesti berriak. Lengo liburuan or gelditu dira; batzuek salduta guziak, eta beste asko oraindik eroslezai. Nola idatzi euskeraz?... Kanta-Kantari... Izeko Aberatsa ta Irulearen Negarra. Kulixka Sortan argitaldutako Antzerkiak eta Kontu Kontari. Erderaz: Curso de vascuence, diskoekin... Oiek izan dira nere lanik nagusienak. Gero, zenbat lan-puxketa, euskal egunkari ta aldizkarietan zabalduak! Eguneroko ogia irabazteko, ostera, gogoz kontrako lanetan, zenbat ordu alperrik galduak! Eta gogozko lanetarako astirik ez. Gure biziak egun gorriak ikusi ditu. Euskal-miñak, ala ere, gure nekea jasotzen eta gure illunpeak urratzen erakutsi digu. Gure erriaren burrukak eman dio gure biziari bere argi ta lanerako akulua. Ondorengoak jasoko al-dute noizbait gure lanaren frutua. *** Gure «ortografia» ikusita, norbaitek onezkero begi-tartea zimurtu du, esanaz: —«Oraindik «-r» ta «-l» idatziaz al-datorkigu kaiku au? Setatsu alena!» Baiña setatsuok amor ematen jakin degu. Nik, nere liburu batzuetan, «-rr» ta «-ll» erabilli izan ditut. Kanta-Kantari-ko abestiak ere eman jarri ditut; liburu orren ale batzuek bakarrik gelditzen bai zaizkit. Letra auen aldekoak, berriz, ez ditut beiñere -r" ta -l"-ri amor ematen ikusi. Gai ontan esan bear diran guziak, esanak ditugu. Ez noa, beraz, alde bateko ta bestekoen arrazoiak aitatzera. Bakar-bakarrik, auxe esango det: «Eztabaidak utzi ta bakoitzak bere bidez lan egin beza gogoz. Denbora zabalagoak datozenean, euskaltzale guziak eskubide ta askatasun berdiñarekin itzegin dezatenean, orduan izango da gauza oiek betiko erabakitzeko ordua».

Bitartean, guk eztegu idazkera aldatzeko arrazoi gogorrik arkitzen. Donostian, 1966-go Otsaillak 15.

Amillaitz

ELEBERRI LABURRA
Eleberri labur batek, ipuien aldean lan zailla sortzen du. Gaia luzean eramatea, ez da egun batean ikasten dan egitekoa. Ipuietan ainbestean moldatu izan naiz; baiña nobelatan, ezin det aisa eraman lana. Bi nobela edo eleberri egiñak ditut. Emen, bigarrena dijoakizu bakarrik. Lenengoa, gogortxoa da alde batetik, eta gaiñera ikutu batzuen bearrean daukat. Iñoiz betetzen banau, eta Jainkoak beste mundura lenago eramaten ezpagaitu, zuen eskuetan utziko det ori ere. Gaurko, naikoa izango det sarrera eleberri bakarrarekin egitea. Urrengoa egiten badet, obea izan dedilla.

Lagun bien jarduna entzun dezu.. ta alkarrekin poztu dira. —Gurasoen esana eginbearra det. ba. Emendik aurrera nobelako giza-emakumeak izango dituzu izlari. gure artean biziak dira. —Norbaitek jaso bear dik lan au ere.. —Ori norbaitek esan zuala. Ori da Jainko-legea. besteak. gure gurasoen urteak gogorrak izan ituan. bai! Mundu ontan gertatzen diranak. egundoko gai larriak arkitzen dituk gitxiena uste dan tokian. Nobela-gaia nai badek. guk irudimenez asmatuak baiño aundiagoak dirala. ta ori egia dala neronek ikusia diat. Andres. Ta zenbat seme-alaba errukarri lur zabal aietan galduak. esan nai nian. adiskide.. Basamortuan eta mendi goienetan zintzilik ikusten ditugun gure basarri paketsuetan aztartzen asten baaiz. semeak soldaduzkatik askatu nai baziran. —Ikusi al-dituzu txori oiek.. beren etxetan geiago aien berririk jasotzen etzutela! —Norbaitek arrotu bearreko bizitza latzak. ire konta-aria benetan gertatua dek. lege ori? Basoan gora zijoazen neska-mutil gazteak eta arratsalde erdian. —Gurasoen esana!. Obe zenduan Jaungoikoaren legea bete. jakiña! Egilleak zerbait jantzi du gertaera-aria. beste bi edo iru nobelatarako gaia atera zitekek. aiek bezela ixiltzera noa.. ez daukak asmatzen ari bearrik.AMERIKETAN GALDUAK ATARI-AURREAN —Norbaitek esan omen-zikan. bota beza burutik uste oker ori. oraindik bizirik dauzkagu. gure etxeetatik Ameriketa alderako jario etengabea sortze uan aldi aretan. Andik aterako zitzaion urrengo nobela (eleberria diote euskal-itz garbi zaleak). —Orduan. urrutira joateke. Martiñ-en mai-gañean papel naste bat agiri zan. Martiñ. noski. gure baserri bateko sendi-barruan egositako bizi larrien pausoak dituk. Ni ere. —Ta nola da. alegia. Norbait etxean okertzen bazan. Liburu onetan dijoazen gertaera nagusi guztiak. —Ta zenbat bizi larri urruti aietara erderarik gabe joaten ziran aien artean.. alaxe dek. —Izan ere... egia. Gurasoen esanera beren maite-legea makurtu bearrik ez dute izan. —Arritzekoa benetan. Izenak eta erriak aldatuta jarri dira. bi txori txio bizian alkartu ziran bizi-legea beteaz. Makiña bat gurasok ixillean egosi bear izaten zian beren biotzetako negarra. baiña or agertzen diran giza-emakumeak.. —Bai. *** Lagun biak ixillik gelditu ziran. iñolaz ere? —Ain gertatua ere!. konta-gai oietakoren bat aukeratu al dek? —Bai. Juana. AIZE-ORBELAK —Biar etetzen da gure bizia. —Ala zeudek Amerikak euskal odolekoz beteak. Batzuek joan ziran gure artetik. Tomas. Eta norbait. Txori oiek alkar jo dute. Ta gertatu ziran bezela. bizibidea estutzen bazitzaien. askoz aberatsagoa omen dek.. arritzeko nobela biziak arkituko dituk. Ta esku artean dekan nobela ortan. —Eta zer iokan? —A. —Ez nian orrelakorik uste. —Orain ere nobelakerietan al-aiz. Gure Euskalerri txiki ontan. Eta etxe artatik irtetzeke. or dijoazkitzu pamili bateko gorabera miñak. Juana?. . gure irudimena motz gelditzen zala asmaketan. —Ba. ametsuts diralakoan badago.

Elosu-gaiñak eta Iru Kurutzeta alde batera. Juana. Udalaitz-ek ildako gotzai baten zerraldo-itxura artu zuan eta Anboto-ko sorgiñak zillarrezko orrazia illargi-argitan erabiltzeko prest zeukan. eta mendiak. An zegoen pixka bat goraxeago Basaburu baserria. —Zeruak alderdi gutxi duala uste det zure biarko eztaietan. Gurasoen esana badakizu zeruko esana dala. Onela ikusi izan da euskal-etxetan.. Bost ardura zaie etxe askotan seme-alabei zer komeni zaien.. Eriotza zan bere biotzak zekarkion oroipen beltza. neska? Edozeiñek esango liken biar ire illetak dirala. Mutillak eldu zion neskatxari ta bereganatu zuan amorro bizian. Neskatxak etzuan borondaterik besarkada ura etetzeko. Etxekoandre bizitzak aurrena orduak zaitu-bearra izaten din.. gaur.. —Ori da: gure azkena!. Ta maitasun gazte aren azkenak. Berandu da ta etzagun luzatu gure azkena. Deskarga aldeak bestera.. —Ba. eta neskatxaren begietan malkozko bi arri bitxi dirdaika zeuden arratsaren atal-aurrean..—Zaude ixillik. eta baztar batean zeukan bere lo-gelako atea iriki ta leio-aldera egin zuan. —Egia. Mutillaren zauria berriberriro urratua zeraman biotzean. Gabaren agintea lurraz jabetzera zetorren. Gizonen ustelkeria estaltzeko asmatutako lege eder pranko badegu gere kaltean eta ondamendian. —Arren. zure biotz urratu orren errukirik gabe. betiko? —Jaungoikoagatik. Ordurako illargia. Elgeta-ko eliz-dorretik astiro-astiro zabaldu zan illunabarrean Abemarikoa. Ez det nai... Zure gaztetasuna ondatzera zaramazkite. bein ere ikusi ez dezun senarrarengana. zeru ozkarbian bete-betean agiri zan. diru zikiñari ongi begiratuta. —Zergatik. Txorakeriak!. ta ez eztaiak. Eguzkiak Intxorta-aldeak azken-argitan laztandu zituan. maindiora ixkillaretan gora izkutatu zan.. ama. Jainkoak zigortu ez gaitzan. Laster aztuko dira oien berotasunak. eta oera baiño len paketu bearra zeukan. ama... —Bai. inguruko mendiak ixillaren gordelari ziruditen. Ez daukat apaltzeko gogorik. —Orrela galdu bear al-zaitut. Ego-aizearen arro-aldiak orbel-zurrunbilloa sortu zuan atai-aurreko intxaur-ondoan.. eta orbel galdu batek arpegian jo zuan gure nexka. eta aren argitara.. —Ori den. —Zer den. zerua!.. —Berandu ator. —Eta or zoaz gurasoen eskutik.. ama. giza-emakumeen gurari ta asmoen illobiak.. biartik kontuak ateratzen ikasi bearko den. Neskatxak etzion erantzun. Zerua. —Ixo! ixo!.. Zer zan gau artan mundu guzia? Illerri aundia besterik ez. ez!. —Ba. izarren batzarreko erregin. —Nerea zera.. Mutil txoro ori al-darabillen buruan? —Gabon. itota zeuzkan bere bularrean zorionaren pozkiroak. Azkar-azkar. ez det ezagutzen... Bere etsipenean zerbait eten zitzaien gazte biei beren barrenean. . Oi! Ez det nai. Biotza urratzen didazu itz oiekin. Biar etxe berrira aldatu bear. Gure biotzak eta maitasuna itotzen dirala?. Orrela uste dute zenbait gurasoak. Atean arkitu zuan Juanak bere ama. —Zer komeni zaigun!. baiña gurasoak guk baiño obeto dakite zer komeni zaigun.. txala ixkoarengana eraman oi-duten bezelaxe. Juana. Mutillak trumoia zeraman bere barruan.. Ori bai. nerea! Zergatik kentzen didate zure poza? Au ez da zerua. eta gabaren illunpetan bere negarra ixuri zuan mutillaren bularrean. au inpernu bizia da gure kontra jaikia. Andres! Nerekin ez al det naikoa neke? Etzaidazu barrua lertu-arazi.. Andres. arratsaldeari bere poza ondatuaz. Andres! Etzazu gure gain zeruko asarrerik ekarri. Ezkon-bezperan ere ezin etxeratu sasoez? —Jostunarekin luzatu zait egona. Abemarikoa aspalditxo jo din... eta joan adi begizuloak aundituta. *** Nexkak negarrari eman zion. Bestea maiorazgoa dala ta besterik ez. Gazte-aize txoroak besterik ez dira gure kontuak.. eta ler-zorian zijoakion biotza.. —Bai. Juana? Zergatik gertatu bear zitzaigun au bioi? Gure maitasunak ez al zuan etorkizun oberik merezi?.. ezagutzen ez dezun gizon orrengana.

ala bearraren aizeak arrotutako orbel galdua! Nere emezortzi urteak lurperatzera noan emakume errukarria. —Ez al den esnatu bear. Orretan... mendi-alde artan egokitu zitzaion neke ta lanari besoak ukatzeke ta erlijio-gauzetan zorrotza ta benetakoa. aizpa zarrenari egin zioten orduko erremeioa: Ameriketako bidean jarri zuten neska gajoa ta sortu zitzaion alaba Basaburu-ra eraman zuten etxeko artu zezaten. irugarren alaba. Legeak gazteena emaztetzat artzera beartzen zuan aur bien aita. EZTAI LEGORRAK Alakotxea zan Joakiña. berriro seme-alabak onik eta osasuntsu artuko dituzu. Lengoaren alabak etxean artu zuten berria. Juana-ren ama. Pedro. alaba zarrena. *** Gure kontuak aurrera eraman baiño len. Pedro-rekin etxera ezkondua zegoena bere ogei ta bost urteekin. Jesusa. Juana. nundik eta nola etorria zan esan bear degu. auzoko basarri bateko semea orain Basaburu-ko nagusi gazte egiña ta ama Joakiña. Orrelakotan.... Joakiña. baiña Basaburu-ko jende nagusia bidean galdu zanean. Osaba Patxi gelditu zan etxean umeekin. Bazirudian orbel arek zoritxarren bat zekarkiola. Noizbait oeratu bear zuala ta sartu zan makildutakoaren antzeko gorpuztarekin maindirepean. Aiek ametsak!. Antoni bigarrena ta Jesusa irugarrena. Bere senartzakoa urrutira gelditzen zitzaion eta alperrik ziran arenganatzeko egiten zituan alegiñak.. beste gizon bat agertzen zan bere aurrean. eztegu erririk aitatzen.. beti prest egunari berea emanaz. Ontan. Zazpi seme-alaba. Otzak esnatu zan alako batean. Esango al ditugu nagusien izenak? Martina. Atzaparretan lotu bear du. Aren ama irentsi zuan Amerikak eta geio etzan beraren berririk izan errian. bata bestearen ondoren galdu egin zitzaizkion. Aundiak aldapan bera jaiko soiñekotan joaten ikusi balituzte txikiak. gaztena semea. —Zer abil or deadarka ezkon-egun goizean? Leiotik egunsentiaren argi xotilla sartzen zan gelan eta aurrean zeukan ama deika. Ta burutapen aien mendean. beste etxeko guztiok jaikita gaudela? Abil azkar. Juana. besoak txindurrituta. Joakiñak bere baietza eman zion artarako ta andik pixka batera. Il zan aita ta aren lekurako erdalerritik etorri zan ildakoaren utsunea bete bear zuan botikaioa. Orduko lege gogorrak onelakotxe erabaki galgarriak artu-arazten zizkieten gure aurretiko jende ezjakin ari. amairu ta amar urteko aizpa txikiak eta zortzi urteko mutikoa. Joakiña-ri. nekeak beartu ta lo artu zuan leio-ondoan. laugarren alaba zan. Gerora.Barruan zirrada illun bat somatu zuan Juanak. Aur ura nundikoa ote zan? Bazuan gaixoak nunbaiteko beroaren bearra. Auzoko andre zar batek esan zion: —Begira. kanpotik aur bat etxeratzea izan oi da onena. Beti lanean. aitarekin eta bere aizpa zarragoekin atzeratxoago zetorren. mutikoa espero genduan. Onela artu zuten Jesusa etxerako.. Berekiko esan zuan: Orra nere irudi benetakoa: orbela. botikaioa bere bi alabekin bizi zan. baiña nexka jaio da ta emen dezu. bost seme-alaba. aurrak lotan gelditu ziran beren oetan. ta onek bere esker ona nolabait erakutsi zien aizpa biei. —Ama! ama!. Basaburu-n berak zeraman etxe barruko jira osoa. Antontxo. Andik urtebetera. Juana. Orixe naiz. alkarrekin zijoazen aurrena. Ori egiten badezue. eta biotz aundia etxe guzikoen naigabe ta pozak jasotzeko. . neska biak aur-zai zeuden botikaio berriari eskerrak. ba. Ta badakit nik nundik ekarri zuri mutiko polit bat. gizon arek otso-itxura artzen dio. Erramona ta Ixabel. beste guziak alabak. artu bear zuan bizimodu berrirako. agertu zitzaion esanaz: —Ara. bere bi alaba nagusiak izan ondoren. Onela inguratua zuten basarri artan irugarren alaba. Apaizari itxoin-eraztea ez den itxura izango-ta. negarra ta marrua sortu zitekean. Inguruko erri batean.

bereala artu zuten Etxeguren-erako bidea. gauza aundia zan urte aietarako. Ikusiko degun bezela. eztai aiek ondo bustiak izan ziran. Etxekoentzat lotsa ta auzokoentzat ziri-esan eta par-irri-gaia ugari emango zukeana. eta jaztetxean. gazte jendearen dantza-saioak eta irrintziak oi-ziranak. jende zarrari esan bearrik eztegu. beren pilosopi ta parre ta ziri-gaia errez arkitzen ditek. bi egun oso egin zituzten Bizkaiko uriburuan. aien pare jotzen dituzte. Gazte jendea. ontan basarritarrak! Abereen artu-emanak ain etxeko dituztela. ezkontzak sortzen dituan egitekotan. *** Gure mende onen lenengo amarrekoan nolako giroa zan gure basarri ta errietan. ezkon-berriak «puntera» naikoa aditu bear izan zuten. ba. Zubieta kaleko ardangela batean gosari-legea egin ondoren. Gurasoak urtetan aurrera-samartuak ziralako. (Iñazi ta Tomas beren izenak). bazan an eroso etzijoan kontu bat. Auekin izango da gure gertaeren asiera. Baiña goazen gure arira. Ordotx eta aardien berri txikitatik ikasiak asi oi dira basarrietan. gai auetan kalekumeok oi degun ezjakiñaren kontura. Mikolas zetorren bigarren semea. Basarri au. Gure kondairako. Gazte biak ezkontzeko odoleko eragozpenaren barkapena eskatu bear izan zuten aldarera baiño len.Andik urte askotara. Itxuraz. ta gurasoak alde bietako gizonak atzetik eta andreak aurretik. Martin. jaiaren alaitasuna etxe artan lausotu ta ixilleko txutxu-mutxu pranko sortu zitekean. Juana nola joango zan asmatzeko. Jesusa alabatzat artu zutenetik. eta gure ezkon-berriok. Etzegoen. Mekolalde-tik gora abitu ta muiño batean agiri zan. Zertan luzatuko degu egun artako bazkal-jaia eta eztai-dantza ta arreoaren erakustea gurditik jetxi-ala? Oiek guziak orduko legez zintzo ta nausiki egin ziran eta arratsalde-erdian. —Txala ostikalaria. Bilbotik itzuli ziranetik. Bazkari ta apari legezkoak. geroko bere bizitzan naikoa korapillo ta mataza sortuko zuan nobela bat osatzeko. Baiña guk oso gogoan ditugu aldi artako izaera ta aidea. Joakiñak beste seme-alabak onik ekarri zituan. orain ezkontzera dijoan Juana etorri zen etxea poztera ta Jesusa-ren bizitzak nobela baterako naikoa gai eman dezaken arren. Juana-rekin ezkondu berria. Irugarren eguneko gaberako. ala? . Bergaratik Oxintxura bitartean. Aurrena. Gazteentzat galduak dira orduko oitura ta legeak. basarritarrak geienetan goizeko seirak edo zazpiretan. lenbizi aitatu bearra. ez da argi-iturri izan bearrik. Elizakoa azkar bukatu ta bereala abitu zan Basaburu-ko jendea Juana-ren etxe berrira. Martin! Bilbo-aldean erabaki al dira auziak? —Auzitarako asti gutxi izan diagu. Eta gizakumea ala ikusita. kristauen arazoetan eta batezere. bi seme zarrenak ditugu kontuan artu bearrak. Praixko. senide ta lengusu ta auzokoen poza. Senar gaztea erdi-lotsatua zijoan Juana-ren alboan. batez ere senar gazteak bere lagunengandik: —Kaixo. Juanaren goraberak aukeratu ditugu gure liburu au osatzeko. an sartu ziran Etxeguren-go atarian. seme zarrenak artu-bearra zuan etxeko ardura. laugarren alaba onek bazekarren akatsen bat eta osasunez onik jaio bazan are. Katalin eta Madalen. Makiña bat parre egin oi du mendiko jendeak. Elizan bilduak ziran etxe bietakoak. eta gizakume ta emakumea beren jolas-zirietan. oraingo eguardi aldeko ezkontza-legerik. Bertako jendearen berri emateko gaude oraindik. beren etxean ziran. antxe zegoen Etxeguren basarria. Eta eskerrak Basaburu-ko jendeak jatorri aren berri zekianari. Ala ere. Gurasoez gaiñera. Zer ote? IRRISTAN Mutillak oi dituk. beraz. Sorginkeria edo zeruko laguntza zirudian kontu arek. Bazkaldarrak aren susmorik izan balute. Egun artan etxeko guziak aparitan bildu ziran. Pare bat egun Bilbon egitea. ta bi alaba gazteagoak. senarra maiorazgoa zan aldetik. iji ta oju. aizpa zarraren alaba onen semea ta aizpa gazteenaren semearen alaba bat elkarrekin maitemindu ta ezkontzekotan ziran. Ezkontzak goiz egiten ziran. aldapa-aldapan. ezkon berriak Bilbo-rako bidea artu zuten Mekolalde-ko geltokian. Onelakotxe ustegabeko korapilloak sortzen dira gure etxetako bizitzetan. Orregatik etxe artan etxekoandre gazteak argi berria zekarren. seme zarrena.

Martiñek etzirudian bere emazte gaztearekiko pozetan oso igari zebillenik. eta Mikolasek ederki asko zekian aien berri.. . etxeko ardura artzeko obeto zegoen. Emazte gazteak zerbait esan zezakean etxe artako jira-berri. —Ai. ezkon-aurretik izango zenituzke eskeintz aundiak. basora joateko baiño. —Ori da. Gaztetasuna ta odola ditu lagunik onenak ortan. bakardadeak oker asko ekarri oi ditu ezkondug azteen artean. egunetik egunera agiriagoak ziran. ezta ala? —Bai. Ez da okerrik beiñepein. Juana sukaldean ari bazan. Mikolasek ederki zaitzen zituan bere koiñata bakarrik ari zan lekura sartzeko aukerak. Mikolas. —Ez det bakarrik laga. Gauzak bere bidez eta orduz sortuko dira. alako kanpai pitzatuaren soiñua zuan ama zarraren belarrietan. guraso zarrak soroan eta seme gaztea ta Juana bakarrik gelditu ziralako. Batzuetan. Ze moduz gure Martiñ-ekin? —Azkarregi da oraindik ezer esateko. Juana.—Ori eskolan sartutakoan ikasiko dek. eta Etxeguren-en eroso jarri zitzaizkion tentatzailleari bere asmoak aurrera eramateko bideak. iñork zaitu bear izateko. ama. sasoia ta etsaia lagun zituzten elkarrengana biltzeko. Ta Mikolasen alegiñak eta itzak. «Bai. Nun ibilli aiz orren berandu arte? —Eizean gora ta bera. Orain zuek jarraitu bearko diozue zarron bideari. motell —esaten zion amak—. —Gure sasoia joan zan. eta geroak argituko zuan amaren biotzak bere barruan zerabillen zorigaitz-bildurra.. —Eztago gaizki! Zure gaztetasunak darion argia ikusita igesi? Leloa bear nuke ortarako. denbora bear eze.. Aukera geiegi oi da mendian etsaiak lan egiteko. Udazkenean Azaroa ta Udaberrian baratzea loretan. Elosu-aldera urreratu naiz eta gero itzulera luzea. Ta beste ori. —Ori dek! Senar gazteak bere emaztea iñoren eskuetan. Etxea errezegi lagatzen zuan. Aita erreumak artuta zebillen aldi artan. Katalin. Juanak etzion izpiderik eman nai. Martiñek nola lagatzen zaitu orren bakarrik? —Ez naiz umea. urrengoan. andre gazteak Mikolasi basora-edo lagundu bear ziola-ta. eta bera kezkarik gabe eizebila mendi-maldatan. ama» arek. sukaldean zalako. Basarrietan.. ta artan gelditu zan egun artako alkar-izketa. sartu zera zure etxean. beren seme-alaben etorkizunari usaia aurrez artzeko. Juana? —Ez otz eta ez bero. anai gaztea zan. Baiña etxeak txoko asko zituan. —Zuk ere. poliki egokitzen ziran zirikaldiak. —Motell. gazteon lana zuzentzeko. Gauzak berez osatuko ziran. Emakumeak xotillago ta urrutiragotik joango zitzaizkion andre gazteari: —Eztaiak ondo. Etxeguren-go ama zarrari kezka bat sortu zitzaion. Lurra orbelez betea agiri zan eta garoa etxeratzeko egunak aurrera zijoazen. —Martopillak bidean onezkero? —Udaberrian oi dira loreak. Pake-pakean joan dira. —Juana ikusteko presarik ez al dek? Ezkon-berri batek obeto begiratu bear ziok bere andreari. Emakumeak alako begi ezkutu bat oi dute. andreagandik igesi. aintzakotzat artzekoa ote-zan ala ez. Martiñek geitxo alde egiten zuan etxetik. eta ori ez da gitxi. Bein ezkondu ezkero. Martiñen lekuan banengo. senarra eizean zan bitartean. eta ama zarra ere. —Ez dator gaizki. andre gaztearen arpegia ikusi zuanetik: —Juana.. Gazte biak. —Ta?. etzuan kulpa gutxi.. eta egun osoak sarri eizean zeramazkian. oeak egiten edo autsak kentzen bazan gelatan. gizon geienak bezela. Egokia iristen al diok jokaera orri? Ta ori zan egia. alaba gazteak ikastera jeisten ziran Plaentxira. Alako koiñatu eztirik etzan errez billatzen. Udazkeneko arratsalde arek ere. Juana besterik eskura utzita. gorako aitzakiren bat asmatuaz. Katalin eta Madalen. Martiñ goizean goiz eizerako bere griña asetzera irten zan mendira. —Asmatuko al degu. —Baiña. —Oraindik beron bearra dago emen.

—Ederragoa zure ondoan nagoela. Andre gazteak leize beltza zuan bere aurrean eta leize arek beregana tira egingo balio bezela. ler-zorian zerabillen bere biotz-irrika: —Arratsalde ederra. —Oso ederra. Juanari biotzeko giltzak Mikolasi emateko ordua urreratzen ari zitzaila. Gurdiarekin ordubeteko joana mendian gora. bere barrua arengana ziaro makurtua zeukanez. etxera? Oi dan bezela. —Lagunik gabe motz geldituko naiz mendian. Gogo aundi gabe. Bitartean.. «Aida» esanda. —Ez. Artean arratsaldea luzea zala ta gurdi-babesean exeri ziran.. ostro-otsa esnatzen zuten pauso bakoitzean. iru biotz aietan umatzen ari zan zorigaitzaren illetak aurrez adierazten zituala ematen zuan. Zein emakumeri etzaio gustatzen gizakumearen leia? Norbait bere ondoren azkuretuta ikusteak. eztu zure leialtasunik merezi. —Martiñek etzaitu merezi. —Zergatik ez? Martiñek orren aztua zauzkala. garoak etxeratzeko ordua diagu. Mikolasek. Eta Jainkoak asma zer gerta zitekean illunabar aretan. Noiz-nai.. amak semearen aldetik akatsik izan zitekeanik. erraiñari begira urte osoan: —Juana! Nere begiak moteldu egin ote dira? Etxe artan. uste baiño len bukatu zuten egun artako lana. Onela. Aideak kanpo-usai gozoa zekarren eta gazte biak giro epel artan beta geiegi zuten etsaiak andre gaztearen biotza bere asmoetara makurtzeko. oiñak orbeletan murgil. anaiari alako kaixo otz bat esan eta beietara egin zuan. aita. Mutilla Juanaren lagunarte-pozetan. Basoan sartu ziranean. lanak atera zizkion kolorez ederragotuta zegoen. aisa zebillen garoa biltzen eta gurdiratzen. gurdiak eman zion berako bideari. nabaitu zuan zirrada bera berritzen zioten. mokau bana artzeko asmotan. onen anai gazteagoak ugari eskeintzen zion. etzuan uste. Ego-aizetan itzak aisa sortzen zitzaizkien. ta berriro Basaburuko leioan. Mikolas. Mikolas. Mutillaren garrak mundu gutxiko emakume aren gaztelua erre-bearrean zeukan ondoan. —Mikolasek bere lana etenda ikusi zuanean. jaiki zan bat-batean. emazte gazteak etzuan nobedaderik" aitatzen. Atzo ebakitakoa busti baiño len. Ainbeste illabete ta ezkontza-ondorenik ez? Errain legorra ekarri ote zuten. ba. bestearen arreta ederragoa egiten zuan. —Zaude ixilik. —Koñatak lagunduko dik. zirudian. Baiña gurdi-negarrak. Izatekotan. Juanari senarrak ukatzen ziona. al-ezta? —Besterik ziñake nerekin. SENARRAREN AKATSA Etxeguren-go ama zarrak bazerabillen naikoa kezka. badu alako indar izkutu bat emakumearen biotzean. Oni. Baten ajola-ezak. mesede ederra giñakek. —Zu emendik. Kosta zitzaion Juanari bere barruko irakiña baretzen. Ala. okerra erraiñarena bear zukean. Bear dana egiteko nago emen. ba. aita.Tomasek Mikolasi esan zion: —Seme. ezkon-bezperako gabean. Eta atera ziran basora bidean. arpegia artean mutillaren itzetara berotua. bidean pausoak somatu izan ezpalituzte. Elkarrengana urreratzen ari ziran konturatzeke. Juana. maldizio bat bezela pasa zitzaion burutik susmo txar bat. ikara somatzen zuan bere izate osoan. ez. Aukeran etorri zitzaion Mikolasi . Mikolas. —Ta zu bai. Itz-erdika erantzuten zion senarrari. ezta ala Juana? —Bai. Bere andre ta anai gazteagoaren artean ez ote zerbait? Une bateko kontua izan zan. Mikolasek bere gogoa aurrera zeraman. Juana. Martiñek entzungo balizu. aizeak zurrunbillotutako ostroak arpegira zetozkion Juanari.. Juana. aterperatuko bagendu. ta gazte biak urtez pare-pare ta gogoz erne. Martiñ? —Erbi ondoren luzatu zait arratsaldea ta oraintxe ninjoan etxeruntza. eta Mikolaxen ezpaiñetan bazan piperra.

. —Oraingo emakume auen kontuak! Biok ixillik gordeko degu.... ama zarraren poza aldatu zanean izan zan. erotu bear zuan denen esapean. —Ta zergatik ez didazu lenago esan ori? Kontu artuko nuan ori jakin banu.. ta aren anai gaztearen eskuetan nere argalkeria ta ezjakiña lagatzeko? Ta orain. ba. Iñork ere ez dezala jakin. Urtea pasa ta senarrak etzuala ezeren eskerik. igande-gabean zerbait birbiztua etorri zan eta bere edanaren indarrak lotsa kendu zion.. gauzak agertu arte.igande-goiz ura. Juanak negar eta negar erantzuten zion. Etxeko guziak goiz-mezetara jetxi ziran Osintxura.. —Guziok ni zapaltzeko eskubidea dezuela uste dezue. Zaude trankil eta kontu artu zere buruari. Oraindik eztakit. Emakume ustel bat besterik ez naiz gaurtik. bakarraren lanak. ba.. beltza da gerta zaiguna. Eta emakume eroriak... Noiz edo noiz badatoz loreak. —Juana. Urrengo Mikolasekin ziran kontuak: —Gurea nabarmentzeko zorian da. Anai akets orrek galdu bear gaitu. Nere etorkizuna botako det amildegira. Orrela bere itxura batean geldituko dira gauzak. Iñazik bere erraiña botaka arkitu zuan ikuillu baztarrean: —Ala ere!. esaten nuan nere artean.. Ezkontza gaxoa eskeiñi zenidatena! Ta ez aztu!.. gaztea da ta. Eta zure seme ederrak ez al du jaso bear bere egiñaren ondorenik? Gauza auek eztira. Azkenerako lertu zan bera ere. orbelen zirrada nabaitu zuan andre gazteak eta gau artan etzuan berealakoan lorik artu. Etxegurengo odolekoa izango da. estu ta larri ari zan Martiñen asarrea baretu nairik: —Seme. barkatu egin bearko diozu. baiña aren alegiñak alperrikakoak izan ziran. ez al dezu senarraren itzala? Zu aurdun ikusita ere.. Urrengoa. Ez dedilla auzoan zabaldu. iñork ez luke ezer esaterik. —Neronek ere ba al nekian.. guzien parregarri geldituko giñake-ta. Aria eten-zorian zegoen eta mutillak koiñataren inguruan bere alegiñak berritu zituan. Juanak bere zoriaren leizea neurtu zuan ondoraiño: —Ederki da. Boskarren illabetera lertu zan senarraren trumoia. Aurra. iñolaz ere. Zure anaia ez da gauza ezkontzarako ta datorren aurrak agirian jarriko du gure griña izkutua. Kanpai ederrak jo bear ditugu orain. Bi izan gera okerra sortu degunok eta Jainkoak daki zenbat tentabide ta azpikeri erabilli duan Mikolasek ni bere gogoetara makurtzeko. Juana? Zure gizona ez dezu. Mikolas? —Zu nere esanetara jartzea... ba. kontuak kontu.. Zeren bildur zera? Ezer sortuko balitz ere. Lengoan.. gauzak okertu diranean. —Milla genanio! Ta zer egin diteke orain? —Martiñek zer dion okusi. zergatik ari zera bion zoriona atzeratzen? —Zoriona zer da. Anaiari ere. Baiña oraindik gerok bakarrik dakigu gertatua. ain eroso gelditu ziran Juana ta biak. denok nere gain ustutzen dezue guzion okerren ur zikiña. Ama zarrak erraiñari Martiñen agindua esan zionean. Etxeguren-en goiz artan atari-aurreko intxaurrari orbelak erruz erori zitzaizkion eta Juanaren gaztelua lurrera etorri zan Mikolasen erasoen aurrean. gizonaren asarreari. —Nola nabarmendu bear du. baiña nerea al da erru osoa? Ez al nuen nik nere senargaia? Ez al nuen zuengatik nere biotza ito izan bear? Eta nun zeundeten zuek seme gauza-ez ori ezkontzarako eskeintzeko. —Ixo. Iñazi. Andik lau illabetera.. —Eta jendearen esanak? —Nai dutena esan dezatela. ba? —Ai. Noizbait izango da. Ni joango naiz nere etxera. . —Eta ni emazte zapuztu orrekin bizi? Ez orixe! Gaur bertan atera bearko du bere etxera bidean. Etxean. Mikolas. Egun osoan. —Zer esaten didazu? —Entzun dezuna. Eta arena ikaragarria izango da neretzat.. Senarraren jokaera ain zan arritzekoa. ama!. ta bataioan zure izena ematea izango da onena datorren aurrari. Mikolas! Ordu txarrean bigundu nintzan zure esanetara! Eta orain nere okerrak eta lotsak auzoan arrotu bearrean dira. Eta senarrak bere eginbearra ta emazteari zor zion legea baztartuta beti. Jaso dezatela bere gurasoak.

—Etzaitut nik botatzen. ba.. Egunez etzan iñoren aurrera agertzen. —Ortan da. garrazi zorrotzez erantzuten zion. Banoa beiñere laga bear ez nuan etxeruntz. eguna argitu baño len. Joakiñak bere andre-aide guzia galdua zuala ematen zuan. —Ori ere egingo det. Santa Marinako eliz-atarian zan. Baiña zer arpegi dakarren. Penitentzi luzea datorkizu bete-bearra. gauzak itxuran gordetzeko bere izena eman bearko zion aurrari.. Aretxekin itzegingo bazendu. Besteak soroan ditun. IZKUTA-BEARRA Basaburun Joakiña atal-aurrean ari zan txotx batzuek sutarako biltzen. ala? —Ama-albak. esan zion: —Egoera larria gaiñeratu zaizu ta nekeak izango dira gertatua ixillik gordetzen eta itxurazko irtenbidea asmatzen.. baiña munduak eztizu barkatuko. Baiña onelakoetan badakizu etxetako pakea ta izen ona galdu ez dedin. jauna. Seiretako meza ari zan orduantxe ta meza bukatu arte itxoin zion apaizari. alaba. madarikatutako itzala bezela zebilen etxeko txokoetan. ama. Etxekoei esatea izan zan urrengo ozpin-zurruta. Alaba. damutu ezkero. joan zitzaion bere barruko larria ustutzera: —Ara. odol-kolorea zuan zeruak. baiña orain zer? Nerea egin al det? Jaunak barkatuko al dit? —Jaunak. dana barkatu oi du.. Juana. —Ikaraz jartzen naun.. Juana arrazkero. zeukan senargaia burutik kendu ta bere ondagarri izango zuan senarra borondatez kontra artu-araziaz gaixoari.. Urrutira gurdi-negarrak Juanaren biotzeko itogune larriari. . txaburu inguruan egiten zuan irteratxoren bat. arek bere aldetik eztarria garbituaz eztul batzuek egiñaz. Baiña zer den? —Goazen barrura. —Bakarrik al zaude etxean? —Bai. ez det uste kalterik izango zendukenik. Jainkoak barkatuko ote-dit utsegite aundi au? Urrengo egunean Bergaran azoka zan eta antxe bere barrua lasaitzea erabaki zuan. Gurdibidean bera zijoala. alik eta ezkutuen egon dedilla. ama. Joakiñarentzat asi zan bere bizi guziko arrastaka gorria.. Etzekien zer zetorkion: —Zein da or barreneko bidetik datorrena?. Jaungoiko Santua! Ta au asiera besterik etzan. Zorigaitz orren keriza beti zure bizitza illuntzen ariko zaizu. ixil-ixillik gauzak bertan bera itotzea izan oi dala onena. Nerekin ez dezue geiago lanik izango. Goizean-goiz... Azoka-egunen bat aukeratu ta Azpeitira baninjoa bezela. Atera ziranean. Gabaz. Badezu an Aita Baltzola. Juanak etzuan bere bizitza guzian bururik geiago jasoko: —Auzokoentzat. alaba? Gaixorik al abil. Loiolaraiño iritxiko naiz. Au aitor-lekuan sartu zaneko. Jainko maitea! Juana da-ta!. Gurea bezin aien odolekoa da etortzeko dana. Nolanai. Juana. ba. i amarengana etorri aiz aurra izan bitartean. —Ondo da. Jaungoikoak laguntzen badit. illunak lurra ta lotsak etstaltzen zituanean. Garizuma ontan Loiolako San Inazioren etxera jo bear zenduke. Ta zeruak gorde gaitzala? Luze egon ziran ama-alabak gela-barrenean. Ixillik aditu zizkion apaizak bere kezka guziak eta bukatu zuanean. alkarri begira gelditu ziran: —Ezten baiña okerrik izango? Ontan amaren begia argitu zan bat-batetan: —Bataioa bidean al degu? —Bai.. Eta ire gizonak buru pixka bat badu. Jainkoak erabaki zuzenagoak eta errukitsuagoak izango al ditu neretzat. Aren biotza kezka larriak ziztatuko zuan arrazkero gau ta egun: —Neronek galdu det alaba. Zer esan bear zuten auzoak? Basaburuko etxeak etzuan alako lotsarik ezagutu artean. Nik baino argi geiago emango dizu. Bere gauza-eza ta anai gaztearen okerra ixillik gordetzeko. baiña ez da berri pozgarria izango. ezin dezakete gutxiago egin. —Ala dago.

auzoaren izkutu.. erderaz ondo jantzi gabe. Cuban. Andik. jatorriz garbi geratu zan elizan. Aita Baltzola erriren batean itzaldietan ote zen. nereak ez du ajolarik. —Alaba aut.. ezta itzik ere. Semeari. Bide erdian. Etzan bereala joan gau ura. naikoa larri arkitu zan. ontzat emango ziran aurra amari kentzea ta len argala agertu zan emakumea Ameriketara askoz arrisku aundiagotara bialtzea.. Ta aren aurra?. mutikoa zikin-artean arkitzen zuan autsez eta muskeraz ederki ornitua. Beste lege nagusiagoak austen zirala orrela? Aurraren ama. etzeukan inguruan ezagunik. Noizean bein agertzen zan Joakiña umea ikustera ta etxeko guziak lanera irtenak zirala. Aterri zegoen. Alakotxe kertenkeriak egiten ziran etxetan. Etxeko izena garbi gelditu ezkero. itxas-ontzian. ostatuetan sartzeko etzegoen. Sermolariak eta dotriñako erakutsiak agindu orren esiak aitatzen eta ortan sortutako argalkeriak abots larriz madarikatzen. gure . ermeak ziran. ama? —Ez diñat ezer egin. Orrek zeukan kezkatan. mixeri artean eta jende berriaren nastean. Pakotxo. Bataioa illunabarrean eta ixillik egin zuten elizan. andik aurrera bere erritarrik gabe. jendeari gai ontan lotsa aundiegia sartzen zitzaiolako. Gaixorik zala. Ameriketara aldegiñañ zanik.. ez lagunik. ba. Bidean egoki etorri zitzaion euskaldunaren lagunartea. Eskerrak ordurako beste ezaupide batzuek egiñak zituanari! Ala-ola joan ziran itxasoko egunak eta lurreratu zan noizbait Montebideoko kaian. —Ori da. gelditu zan gizaseme ura. Kontu iñork sasikumeren bat sortu danik jakin! Ta ori iristeko. ta orregatik ezin zuala semerik azi. Gaberakoe torri zitekeala. ixilduko ditun mingain txarrak. Baltzola-rik etzan agertu. beste euskaldun gizaseme bat ere bazijoan eta eskerrak ari. aizeak arpegira jotzen zion. bazirudian seigarren agindukoa zala. Gaba etorri zan. Martxoan. baiña berak nai zuan izarrik etzuan ikusi. Ama nun zuanik etzieten itzik esatenb asarri artakoei. artean gau otz samarrak. Aurrena. Aren barruko larriak. Ameriketara alde egitea izango den onena. Ni galdu nadilla lur aietan. Etzan etxe jasoa. baiña A. bazan. Legezko semea bezela jarri zuten Bataioko liburuan. gure mendi-artetik beiñere irten gabea. Baltzolaren aztarranik etzan artean eta ainbeste luzapenen ondoan. PARAGUAY ALDEAK Ogei urte betetzeko zeuzkan neskatxarentzat. emen baiño arrisku aundiagotan gelditzen zala Ameriketako girotan? Eta zer?. iñor ikusteke bere etxerako bidea artu bear izan zuan.Loiolan etziran kontuak arira etorri. Beste guziak onen aldean etziran ezer. Sasoi artako pekatu bakarra. Zumarragako basarrian gelditu zan amarengandik etenda. Urrengo egunean. Juana. Paraguay-rako bidea artu zuan. Aurra jaio ta sendatzen aizenan bezin laster. iñoiz baiño pikeagoa iruditu zitzaion andre errukarriari. Basaburuko aldapa. baiña A. Emen ikusiko baindute. beiñepein. Urrengo goizean lenbiziko orduan iristea bazitekeala ta andre gajoak gaba Santutegi aurreko ixkillaretan pasatzea erabaki zuan. Egunerako eraman bai zuan dirua. Juana... Eraman zituan soiñeko ta gaiñerako berogarri guziak bear izan zituan goiz-aldeko giro otzari eusteko. baiña zer asma genezaken besterik? Emen auetatik izkutatzen baaiz. pentsatu zuan berekiko. soillago gelditu zan ontzian. Juanaren senarrak eman zion bere abizena ta sasikumea. Bereala ikusi zan jokaera aren ondoren txarra. an andre gazte batek azi zezan. Juana. goiz asko jo zuan atea. Pako deitu zioten eta Zumarragako basarri batera bialdu zuten. besteak bezela. Aita Guretan urtu zan Joakiña gau luze artan. Juana. Ama zorigaiztokoak bere biotz-legeak ausi ta aur aren gain zituan eskubide ta maitasun-legea ito egin bear zituan. ez geniken egun onik izango. Joakiña. esan zioten.. Aren antzera. ura ere eragabeko bidea. Bere barruko egoneziñari lagun egiñaz.. eta gau batekoa nolabait egingo zuala. etzuan bigungarririk arkitu. ta iñori dirurik eskatzeko. Izarrak zeruetan beren bideak astiro zeramazkiten. sendatu bezin laster elizan sartu zan et andik astebetera Aneriketarako bidea prestatu zioten. pekatu aren berri iñork ez jakitea zan. Juanak ikusi orduko galdetu zion larri: —Ta ezer egin al dezu. Juana.

Ala gertatzen zitzaien Isaura ta Rogeliori ere. Guraso zarrak makillapean oituak bezela. maitasun-legeak onartzea? Juanaren burua zalantza aiek garbitzeko etzegoen bear aiña jantzia ta beste aldetik auzokoaren laguntza utsarekin ain zebillen saldua. lenbizi alako saioak egiten dituzte zabalean nola bizi ikasteko. txorabiatua uzten zaitu lekuak. Lendik etsita zeudenez. Beti bizi eziñik eta jatorduak betiko barautan urrituak. baiña itzultzen ez diran asko ta asko. . eta Galizi guzian.e tortzen asi ziran aur berriekin estuagoa zijoakien bizimodua. zatituegia gelditu zaie ta era ortan sukalde bakoitzari dagokion lurra. geienak artzen zuten bidea zan lurralde aietan. —Benantzionekoak berotu al zaituztee? Oraindik ikustekoak zeuden ango kontuak. Ala ezagutu zituzten beren gurasoen etxeak. emen eztegu ezer egiten eta gure aurrak zuen egoera larria. bat-batetan Ameriketako oitura lasaietan galdua arkitu zan. emen ixillik eta izkutu aldi batean egiña. an ondatzen ditun etxetik urruti lur zabal aietan galduak. Antxiñatik datorkio Galiziari gaitz au. Miranda aldetik Ameriketara joana zan gizon batekin lotu zan urte gutxi barru. Emen pekaturik beltzena zana. ibai zabalduaren ertzetan. Galizi ikusi ez duanak. Ameriketan Galizi osoa baiño lur zabalagoak jaberik gabe omen daude. larriagotzera datoz. Elizako bedeinkaziorik gabe gizakume ta emakumea alkartzea. —Baiña ez luke ala izan bear. ez egunik luzatzen. —Zer egingo diñagu. Zubi batek eramaten zaitu bertara ta leku aietan dabillenari. Ameriketatik etortzen diranak kontatzeko gelditzen ditun. Onela ibaiaren azkenetan. Nun-nai dituzu arrika ondartzarik txoragarrienak eta ugarterik sorginduenak. an bere bizitzako lege ta agiriko jokaera gertatu zitzaion. La Tojako Ur-Exea ere. —Zer egitea nai den. ba. ordea. ez da etxekoak mantentzeko lain. Bi mutiko ta alabatxoa izan ziran jaio zitzaizkien umeak. Galiziko ibaiak. Orrela. Amaika etorriko uke al balu. Auzokoren bat alde aietan bazala ta besterik gabe ara bialdu zuten. baiña Ameriketako zabaldi aietan auzoko batek ezer gitxi eragin zezaiokean Juanaren bizi-erabakiari. ala apaizaren itzik gabe. ugarte batean dezu atsegintokia dirudiala. Gallego izena. ez du bularrik bertako seme-alabentzat. lurreko tokirik pelitenetako batean bizi ziran. alderdi aiek berdiñik gabeak dirala esan bearra degu. Beste lekurik ez eta emaztearen guraso zarren etxean gelditu ziran ezkonduta gero. senar-emazte gazteak. Norbait bear zuan eta inguruko guziak bezela. ta bere semearen oroipen samiñez urratua. itxaso zabalean sartu-aurrez. Lur xamur arek. lurrak geiago ematen ezpadu? —Lur berriak billatu. Ezer zoragarririk bada lur ontan. ASKOREN BIDEA Isaura Vazquez eta Rogelio Monforte. Zer zan obea? Emengo neurri gogorrekin ama-semeen kateak etetzea. egundoko saillak artzen dituzte ta ikustekoa da nolako ondartza politak eta ugarte liluragarriak sortzen diran nun-nai. ez zarpaillik. etzien bertako bizilagunei ogi-biderik sortzen. etzuten itzik ateratzen. Len estu bizi baziran. Ikusmira ta giro gozoak sortu egiten dizu zere sentipena ta oarmena. Baiña ezkondu gazteak ezin ziran egoera artara jarri: —Aita. Arosa aldeak. arlote ta zarpail esatea bezelaxe da gure artean.errietako oituretatik etena. estuasun berria ixillik onartzen zuten. Gaztea aiz ta eskarmenturik ez den ezagutu.eztaki lur zatirik ederrenetakoa danik. munduan dagoenik ere etzaio bururatzen. Lur eztia kanpotik dijoanarentzat. Isaura? Kontu ori zarra den gure etxean. Vigo ta Maringo alderdiak ikusi dituanak badaki lurralde ta itxas-alde aren edertasun berri. gauzak korapillo berriz okertzen ziran bakoitzean alkarri begiratu ta burua makurtuaz. Ames-tokiren batera aldatu zeralakoan. an lege egiña ikusten zuan. Mundutik kanpoko Maitagarrien zelaietan sartu zerala ematen du ta an ez da ordurik. Jendea ugari sortzen dala. Baiña Galiziak ez du lurraren aldetik ezer arloterik. ala auzokoenak. —Zer nai dezu emengo eskarmentua baiño okerragorik? —Alaba. Galiziko itxas-alde argia ta zelai berdeak aurrean zituzten. Baiña lur eme arek.

eskeiñi zioten lana. Ameriketara joango ziran gazteak. Juanari noizean bein eztenkada bat bezela sortzen zitzaion biotzean galdera larri bat: —Nere Egigurengo semetxoak zer egiten ote du Basaburun? Basaburun bazekiten zerbait Juanaren zabarkeri berri. mindu etzedin. etorkizun beltz aren pixupean zapalduta zeudela. nolabait eraman zituzten illabete artako egunak. Ez eliz eta ez apaiz. Ameriketan galtzen zaion lurralde zorigaitzekoa. Ontzia ateratzeko ordua zala ta bertara jo zuten zuzen. naiz ustu bearra. biotza erdi bi egiña zerabillen egun aietan. batez ere. Egun larriak izan ziran guraso zarrentzat. Itxasoaren mezua aztutzerik etzegoen. Beste sendi bat urratua geldituko zan alako leku eztian. An beti zegon ontziren bat bete. Aiek zelai zabalak! Ta ala izango zan egunetan Ameriketako lurra agertzen etzan bitartean. lotan joango zitzaien. iñoren ezaupiderik gabe joanak. ba. zer asma zitekean? Isaura ta Rogelio erabakiak zeuden. Konturatu ziraneko. Galiziko zeliak berdea zerioten alde guzietara. Gaiñera. beste beartsu-jendearen lagunartean. Rogeliok bere bizi guzian zama bildu ta zama jaso ibillia baitzan. aopekotan egon ziran. Amak. Ito baiño lenago ez al degu obe. beren buruan salduta ikusten zituzten. Ala ere.e tzuten atzera begiratzeko tarterik. Ontziko bizitza beartsuentzat etzan ain atsegiña. Ameriketako Ego-aldean. Aren deiak geroago ta gogorrago jotzen zuan jende beartsu aren biotzetan. Lenbiziko joan-aldia. Ordurako Paraguay-aldean Juana bere Miradakoarekin seme-alaba bi izana zan. beti alkarren gaiñean pillatuta. Lekutan zeuden Basaburuko amaren kezkak eta lege estuak! Europak itxasoz bestaldera bialtzen zuan jendetza ura. lur berrietara jotzea? —Alaba. Iñork ezin zezakean asmatu lur zoragarri arek bere seme-alabentzat zeukan lege gogorra. ume aiek ere bazetozen mundura. Itomen ura luzatzerik etzan komeni. luzaro loa urruti izan zuten begietatik. baiña ezta bultzako ere. beste askok. Onela agertu zitzaien Arjentinako Uriburua Isaura ta Rogeliori. kaietan. an irabaziko zuan bere andre ta seme-alabentzako ogia. Ameriketako oitura zabarretan bereala nastua arkitzen zan. udaberria aurrera zijoan Buenos Airesko kaietan lur artu zutenean. Beren ezjakiñean. Lur berriak ikusteko azkureak eta aurrez itxas-ontziko bizimodua probatzeko irrika pozgarria zeramaten beren buru txikietan. baiña ama Joakiñari iñork etzion ezer esaten alakorik. Izarrak. Bere etxe-aurrean exerita. Etzegoen beste biderik. Goian zerua ta bein ura. lo artutako lurra zaitzen zeuden eta urrutitik olatuen burrunda-otsa zetorren. Gurasoak etzuten biotzik izan zijoazenei Vigoraino lagun egiteko. Vigon etzuten lan aundirik izan. Ango ardailla ta istillua lurrera irtetzeko! Ontziko bakoitzak zeramazkian bildu ta maletak jaso ta batzuek ezagunen besarkadak artzera. Galizi errukarria! Gazteri guzia jario negargarrian. Zer etzuan arek emango semeak eta billobak bere ondoan ikustearren? Baiña etzegoen gazteak etxean lotzerik. aize urri ta usai txarren artean. Txartelak al ziran merkeenak artu zituzten. Irugarren maillako gela zabal aretan moldatu bearko zuten al-zen bezela. Urrengo egunetik zamatzaille bat geiago izango zan Buenos Airesko kaietan. emen geldituko gaitun guraso zarrok zuen zai. itxas-erdian etorri zan. amak bazuan zerbaiten susmo txarra: an . aita. Gau artan guraso zarrak oean sartu ziranean. Aurrak zijoazen alaien. Ameriketako kezka biotzean txertatuaz. muelletan zeukan bere neurriko bizibidea. Besteak egin zutena zergatik etzezaketen berak egin? Beren iru seme-alabatxokin etxetik atera ziranean. Ameriketako zabaldi aietan etorkizunaren berri gabe. ez aut nik lotuko.—Emengoa ikusia daukagu. leio aldera egin zuan. Beren txokoa artzen eta aurrekin nola moldatu asmatzen joan zitzaizkien azkenengo uneak. ontzia lurretik eten eta itxas uretan aurrera atera zan illunabar aldean. Ta urrengo egunetik bizibideren bat arkitzeko alegiñak egin bearra zuten senar-emazte biak. burutapen illunak bizkarra makur-arazten ziotelarik. Ontziak karga ta ontziak ustu. Lau-bost bat etxetan galdetu ondoren. Lurraren gerrialdera beroak kedu-arazi zikien Europako neguak jantzi-arazi zizkien soiñeko berogarriak. Isaura ta Rogelio La Toja aldera begiak luzatuaz. Egunberria. Bidea zabalik zeukaten. Ezpaizan geiagorako dirurik. Aitari itza eztarrian ito zitzaion eta alabak malkorik ikusi etzezaion. Joaten bazerate.

—Juanaren umea zaitzen? —Onek ematen dizkigu lanak. seme-alaben katea etetzerik nai ezpazan. ordea. Pakotxori zegokion Egigurengo maiorazgotza. eta ama Joakiñak berekiko esaten zuan: —Ameriketan izango degu ezbearren bat. Korapilloa errez askatzekoa zan. ekarritako naste ura. beraz. Orain sasikumeak ezingo zuanb ere eskurik sartu Egigurengo kontuetan. beraz? —Ez du gauza aundirik. Basaburuko bigarren alaba Bergarara ezkondua zegoen. Munduko erabakiak aldi artan orrelakotxe itxuragabeak oi ziran giza-emakume arteko lizunkeri-bidetan. Beraz. etxeko maiorazgo egiña gelditzen zan. baiña umea azteko ere aultxo aukeran. —Ondoezik. gauzak joan ziran bezela joana. Auzoa jakin-min aundikoa izan oi da. —Juana Egiguren. Egigurenen Juanarenak bukatu ziran. Legez. Ta orain. Sasikumearen jaiotza-papelak orren kontra zeuden. —Arratsalde on.zeruetan bere izarrak adierazten zizkion etxeko guzien zorigaitz eta ezbearrak. Martiñek. diru ta etxeko nagusitzagoseak etxeko izena galtzeko bildurra kendu zien. Basaburun zeukaten. eta onen etxean . Eta Joakiña an izkutatuko zan bere illobarekin. baiña orduko giroa ezagutu genduenoi etzaigu bat ere arrigarri egiten. Paskuala. Mutiko gixajoak etzekian zer zebiltzan beraren bizkar. Bien umea. lotura gezurrezkoa. Bitartean. Mikolas. nola etzioten apaizak bide au akontsejatu? Ezer eztakigu. Munduko zuzenbide okerra ta jokaera itxuratia. Joan ziran elizara ta juzgaura ta gertatua garbi agertu zuten. Mutikoa. an zebillen iñoren errukirik gabe. bataioan Martiñen seme agertzen zan. al-ezta? —An dabil kikili-makala. Bien arteko elkarte ura. lengo ezkontza ustela zala agertu ta gauzak bere bidera ekarriak zeuden. Aur ura sasikumea sortu zala agertu? Maiorazgoaren ezkontzarako gauza-eza ta Mikolasen okerra jendearen aotan ipiñi? Ori iñoa ere ezin zitekean. lengo lotsari guziak aztu zitzaizkien. ezkontzarako gauza etzan ordutik. Galdera aiei nola erantzun zan kontua. ordea. ta aiek aldatzea bearrekoa zan. Antoni. etxeko lotsagarrikeririk aundiena bezela. Zer ote-dabil nere alaba? SASIKUMEAREN KORAPILLOAK Pakotxo iñudeagandik kendu zuten ezkero. Martiñek bere emaztearekikoak egiñak zituan eta okerrena aregandik etzegoela ondorengorik ateratzerik. Etzan lor txikia uraxe. munduko bazterrera jaurtikia. amar urtedun zanean. Etxeko guziak ura izkutu eukitzea zuten aurrenengo ardura. Mikolasi emazteak seme-alabak eman zizkionean. izkutatu egin bear. Baiña artean sasikumearen eskubideak papeletan sendotuak agiri ziran. Beraz. oni zegokion iñori baiño lenago garbitzea. Ordurako. Juana ta aren semea galduak gelditzen zirala? Orren kezkarik etzitzaion iñori esnatu. —Aitajaun eta amandrearen ondoan ez da gaizki izango. Bergarako prailetara bialdu zuten zerbait ikastera. Basaburun etzan okerrik egun aietan. Onela jarri zuten bataio ta jaiotza agiritan eta zuzenbideak eragin etziena. ta an ere baziran Basaburuko aur aren berri sakon jakin nai zutenak. —Ala zuri ere. Mikolas. istillu guzien sortzaille nagusi izana. Mikolas jarri bearko zuten basarriko nagusi. ez Juanarekin eta ez beste iñungo emakumerekin sortu zezakean benetako ezkontzarik. eta egun aietan izar ura illunago agertzen zan. Mikolasen ezkongaitakoa baizik. Aurraren amarekin ezkondu. ainbeste galdera artean nastu baiño lenago. Joakiña. Umea nolatan sortu zan. Joakiña elizarik-eliz galdezka ibilli zanean. beraz. Ta onela pekatari nagusiena etxeko maiorazgo egiña ta beste emakume batekin ezkondua gelditu zan goizetik gabera. bigarren semeak. onek engañatutako emakume argala. indarrik gabea zan. Orregatik etxera ekarri degu mutikoa. Pako etzala Martiñen semea. onek bere aur legezkoentzako nai izan zituan etxeko nagusitzak. amasemeak Ameriketara bialdu ta gal zitezela. Basarri bietako izena gordetzea zan bearrena.

uraxe diat Juangoikoaren begia. bide guzian bera izan zuten taldeko gidari. zapi batean bilduta bere jantziak eman zizkionean. etxeko lotsarik aundiena bezela aterako zuten platerera. —Ba. eta gure odolekoren bat eriotz zorian danean. Ama Ameriketan etzan. baiña Pakotxori etzioten kalterik egingo geroko bizitzan. Zergatik etzekian.. Urrengo egunean Bilbotik Ameriketararuntz irten zan «Murumendi» izeneko itxasontzia. Mutikoak itz aiek bere barruan egosteko astirik etzuan izan. euskaldun-taldea zijoan. baiña usai txarra artu zien itz bi aiei. Gaur bezela argitsu danean.artu zuten emendik bere eskolara bialtzen zutela Pako. guk ez bezela ikasi dek. Amonak gozatu zion opilla: —Pakotxo. egun batean amandreak artu ta Basaburura eraman zuan eta an jakin-eraso zion aurrerako bere bizitza nundik norakoa izango zan. ta orain biloba.. ba. Bizitza guzian bere umezurtz-aidea zeramala. Munozarreko Pillipe.. kontuak ateratzen ere. Aitajaun eta amandrearen ondoan eztabil gaizki. Juanarena. Bein baiño geiagotan Ameriketan zan amaren alde otoi eragin zion gajoak. Ordurarteko kristauak eta mendiak laster amets-uts izango ziran berarentzako!.. oker txikiren bat egin zualako. ba? Ala ere. Gau arten etzuan gajoak lo aundirik egin. orduan? —Ama osasunez etzebilen ondo ta gurean artu genduan pixka bat gogortu arte. Orregatik Pakotxori amandrea gertatu zitzaion ama-ordea. Eta itz aiek zer esan nai zuten garbi ezpazekian ere. or-emen jasoak zeuzkan bai bere amarekiko ta bai berekiko inguruan entzundako zenbait kontu. ezin izkutatu izan zituan malko ixil batzuek. Al zutela. ta aitatzen zanetan. ezbearren batek jotzekotan nagonean. Basaburuinguruak Jainkoak asma noiz arte begien aurretik kentzen zizkiotela. Talde arten Pakotxo bakarrik zan erderaz zerbait zekianik. —Egunak emen pasatzen. Eta gure auzoko bat ere. izar ori illundu egiten dek. Amairu urte bete zituaneko. Bakar-bakarrik ikara aundi bat nabaitu zuan bere barrenean. gure gauzak ondo dijoazen abisua oi dek. amandrearen oroitzak bete izan zion amaren utsunean. Amandrearen izarra gau aretan laiñppean izkutatu zan. etxekoak etzioten edozeiñi egirik esaten: —Au al dezue etxeko maiorazgo izatekoa? —Bai zera! Au beste alabarena da. Amandreak erakutsi zizkion otoitzak eta besteak baztartzen zutenean. Aretxekin ikasiko uke ederki gizon izateko bizibideren bat. Eta mutikoa barrura bialduko zuten jendeak ikusterik nai ezpalute bezela. Bitarte ortan erdera pixka bat ikasi zuan. Argia ta pixkorra zetorren mendiko semea ta orregatik azkar asko konturatu zan bera etxekoentzat etzala artaldeko arkumerik artuena. mutil egiña ago ta erderaz ere.. Andik aurrerako egunak agur miña egiten zioten biotzera. asarre egin zioten: —Sasikume alua! —entzun zion osabari esaten. Ala.. Egun batean. Amairu urtekin Ameriketara bialtzen zuten!. Iru urte ala eraman zituan mutikoak. Mundua zabala diagu ta leku aundiak zeudek emendik kanpora. mutikoen kontuan. Gorde itzazu beren bidetan. Beste bideko lagunen artean. ainbestean jarri zan. Iru urte aietan Bergaran ikasiak etziran gain-gaiñekoak. Amandreak. . Mutikoak etzuan tutik ere igartzen zertara zetozen amandrearen esan aiek: —Ikusten al dek izar dizdizari ura? —Bai. arrotzeko etziranak. amandrearen altzoa oi zuan iges-leku. Ikusia zegoen: lenbizi ama. Amandreak bakarrik artzen zuan gozoro. beti izkutura bialtzen zuten lagunen bat edo etxera etortzen zanean. Bai bera ta bai beraren ama aitatzerakoan garbi itzegiten lotsatu egiten zirala esan zitekean. gauza onik etzutela adierazten iruditu zitzaion. urteak dituk ara joan zala. Askotan berari begiratu ta itz-erdika ta aopekotan somatzen zituan izeko-osabak. odol gorri kolorea artzen dik. Ameriketako urruti aietan galtzera bialtzen zituzten: —Jauna! Badakizu ondo etxeko izen ona gordetzearren dala guzia. ta gero bera urruti izkutatzeko gogoa zuzten etxekoak. Len alaba. Beraz. Mutikoa amandrearen itzetan geroago ta sortuagoa zegoen: —Ire ama Ameriketan dala badakik. Etzan argirik zerutik. Bere amaren izena al zan gutxiena aitatzen zan osabarenean ere. amandrea. Zergatik ote?. Begira.

Oitu egin bear zan gero. Jaso zuten morroi artean eta ardangelaaurrean lurrean utzi zuten esnatu arte. Donato zuan nagusiak izena ta morroiaren leialtasuna ezagutu zuanean. Zartatekoak gogortzen asten ziran. Pakok etzion barkatzen eta bein baño geiagotan kontuak garbitzera beartu ere egin zuan arroxko ura. Bereala aspertu zan giro artan. Eskatutako edaria pixkaka edanaz. Ortarako. Bereala biak oso alkarren adiskide egin ziran. Gabetan ikustekoa izaten zan ardangela isteko oruda iristen zanean! Jende basati arentzat alperrik izaten ziran bai erri-zaiaren aginduak eta bai nagusiaren itzak. an luzaroan izkutatzera? Mutikoarentzat naikoa baiño geiago ere bazan ango ikuskizuna bide okerrean barrena bete-betean sartzeko. Ala egokitu zitzaion egun batean Pakori ere. oso etxekotzat artu zuan seme balu bezela. Sartu zaneko usai txarra artu zion etxe ari. Ikasbide txar aiek baiño geiago eragitzen zion amandrearen zuzentasunak. Edalea zentzu gabe lurrera erori zan. Montebideori agur egin eta Buenos Airesa jo zuan. Ala. Egun batean ikusi zuana gogoan gelditu zitzaion. mutilla ziaro egiña zegoen bizimodu berrira. Iges lekua itxi nai zion Pakori ta ikusten zitzaion begietan odolegarria. Baiña au ere etzegoen lo bere aldetik. Bere amairu urtetako soiltasun artan. Azkenerako etzan errukirik iñorentzat. Lan-aukera aundirike tzegoen sasoi artako mutillarentzat eta aurrenengo etxea Prantzi-aldeko euskaldun baten pulqueria izan zuan bizi izaten ikasteko. Zer ziran emakume aiek? Ain jantzi ariñetan eta gizakume artean ain nabarmen!. nagusi-morroiak artzen zuten bakoitzak bere zartaillua ta an asiko ziran exerita zegoen jendea goxo-goxo astintzen. esanak alde batera utzi ta beste bide eragikorragoa artu bear izaten zuten. Montebideon zai arkitu zuan urrutiko aideren bat. Bereala ateratzen zituzten labaiñak eta gizonaren biziak etzuan arkakoso batenak aiña balio. Artean auzo berriak sortzen ari zitzaizkion eta erriaren ertzetan oso oitura zakarrak eta nolabaiteko jendea biltzen zan. erne egon bearra zuan gure menditarrak. Mutikoaren izaera zuzenak lizunkeri aide ura ezin eraman zuan.. Onen etxean mirabe izateko bidalia zuten Basaburuko aiton-amonak eta an joan zan nagusi berriaren ondoren. Santanderkoa zan mutilla ta fruta saltzen egon oi zan. Mostradorean ere. Baiña gizakumearen indar izkutuak zenbateraiñokoak diran! Pakori etzion bere barruak okerrerako bultzarik sortzen. Beti kontu nastuak oi zituan eta ordaintzeko orduan iskanbilla sortu bear izaten zuan. Eta noiz-nai. Etxeak etzeukan aitzakirik. Bere bizitza laburrean ongi ikasia zeraman ama etxeko guzien lotsagarri izana zala. Baiña illabete batzuek igaro zituaneko. Pakok eskura zeukan gomazko zartailua artu ta eman zion buru-erdian neurri-neurriko zartatekoa. ardangelan zurrutaka gizakumeak baiño areago ta gero zertara joaten ziran goiko gelatara aspaldiko ezagunak balira bezela. Baziran labaiña dantzatzen oso yaioak ziranak eta aiekin etzegoen jolasik. Iñork etzuan ardangela ustutzeko ikararik egingo. beti berea egitea nai izaten zuana. Edaleak bere eskuan zeukalakoan. Bazan edale-artean italiar jatorriko ergel bat. borondatea gogortua zeukan bere aldetik jotzeko. esaten dio amorroz: —Orrelaxe nai indudan nere eskuetan. «Pulqueria» alde aietan. . Aldi artako Buenos Aires etzan gaurkoa. Italiarrak bere zaputza barruan gorde zuan. emen «ardangela» esatea bezela da. ba. Amabost urte zituaneko.. baiña barrutik ustel-usaia zerion. etzizun barkatuko. baiña beti aukera-zai zebillen bere gorrotoa ustutzeko. Ala erantzuten zion Pakok ere bere nagusiari.BAKOITZA BERE ALDETIK Pakok bazekian ama Ameriketan zuana. Ordua jotzen zuanean. zaildu bearra izan zuan «Pulqueria» batean. Orregatik. egun batean. gizarte aren zakarkeri-artean bizitzen! Asieran etzan erreza izan kontua. baiña etzan amarengana joan. italiarra mostradore ertzera urreratzen zijoakion. Norbaitek begitan artzen bazinduan. alderatu zitzaion bere asmo okerrak aurrera eramateko asmotan. onen etxera. Pako mostradorean bakarrik zegoen egun batean. Etxe ederra zan benetan eta kanpotik begiratu ezkero itxura gustagarrikoa ematen zuan. poliziak erabilli oi dituan gomazko zartailluak zituzten. Zirti-zarta! An sortzen zan zigorketa! Baiña era gozo ortan ardangela ederki ustutzen zan.

Eta beren buruak diruz ongi ikusi zituztenean.. euskal-kantak eta zaldien perra-otsak urratzen zuan egunsetniko aidea. Pako etzan aide artara egiten eta bereala billatu zuanb este bizibide egokiagoa. Alde ura oraindik etxez osatu gabea agiri zan eta lengo etxe illunaren aldean askoz alaigoa ta argiagoa zalako. Arrazkero. —Au ire andrearentzat. *** Amak. Goizero. bere sasi-ezkontzak sei seme-alaba ekarri zizkion. Deitu zieten zaurituen emazteei eta an eraman zituzten irurak. baiña neskatxak bere aukera-ordua gaiñean zuan. Deadar egingo zion mutilak bere esne-ontzia jasotzen zuala. Amazazpi urtekin. Rosa. Goizetik goizera alkarren berri jakiten joan ziran gazte biak: —Egun on. Gaztea bera ta mutil egokia oso. Goizero ueksladun jendea zaldi gaiñean sartuko zan Buenos Airesko kaletan esnea etxetara banatuaz. Bururatu bezela burutu ta bere mirandatarrekin asi zan gozogiñan eta gozo saltzen. euskaldunak ere bazirala bide okerretan zikinduak. Dirua inguratzeko lanbidea ere egokia asmatu zuan. Rosa. esteak zerizkiela urratzen zien. Eta matrailla alderik alde ebakia uzte zien. ara aldatu ziran bere iru seme-alabekin. . Beraz. konpostura bat egin zezaieten. Juanari ere. Eta sabela. etzan asarre. Rosa zaldizkoen otsera azkar asko jeisten zan ateraiño. Seme biak. Gure menditarrarentzat gogokoagoa zan lanbide ura. mutillen baten begietan sar zitekean oso barrura. Buenos Airesko kale berrietan zegoen. eta bizibide ura aldatzeko aukera izan zuanean. orduantxe ari zan bere gaztetasunera zabaltzen. gure jendeak Ameriketan zintzo-izena irabazia zeukan. alaba bakarra. Jenaro ta Dimas izenekoak.. Artu sagarra ta aide lurrera. Eskerrak beste euskaldun zintzo askori.etxe-kantoi baten kontra. Esnez ontzia betetzen zioten eta gero luzaroan an egongo zan esne-saltzailen joan-etorriari begira. Ain zuzen ere. itxoin zezaketen artean. Zaldizko esne-saltzaileen zarata alaiz betetzen ziran kaleak eta «gaucho» berri aiek emakumeen begietan oso edertuak agertzen ziran. aspertua zebillen Pakob etiko ardangelako burruka aretan. asi zaizkio otarrak ustutzen. Santanderkoak etzuan ikararik egiten. *** Isaura ta Rogeliok azkenengo artu zuten etxea. —Baita zuri ere. goizak poz berria zekarkion neskatxa maiteberari. aren lepotik nai zuten aiña parre egingo zutelakoan. patxara-patxaran bere labaiña atera zuan. gozoki-denda bat zabaltzea izango zuan bizibidea ateratzekoaukerarik ederrena. Beste irurak etzuten bakarraren erasoa aintzakotzat artu ta an dijoazkio gaieñra. dirutza aundia zuten eskuetan. orduantxe azaldu zan esne-saltzaille berria. Baiña leku onean zeuden aren kontra jokatzeko. etzuan semearen berririk. Paraguay aldean. Etzan ortan esku txarrekoa gure Juana ta etorkizunak garbi asko erakutsi zuan artutako lanbidea irabazi aundikoa zana. Azkenerako irurak. Besteak igaliak bota zizkiotenean. Inditarrak oso gozozaleak dituzu. artu udarea ta or ziak urrutira. Egun aietan. Eta besterik gabe bazuten puska baterako alkar-izketa. beren jaioterrira itzultzeko gogoa sortu zitzaien. Igali-saltzailleak ekiten diob ere labaiñari ta bakoitza banan arrapatuta. Urte gitxi barru. Argentinan aldi artan euskaldun eskuetan zegoen esnea banatzea. Eta esne-saltzailleak jatorrenetakoak arkitu zituan Pakok. Ordurarte ezagututako euskaldunak bizitza nastua zeramaten eta esan bearrik ez. Ala zegoela. maitagarria zegoen neskatxa ta luzatu gabe. ondo ordaindu zuten beren txatxukeria. or datozkio iru gizon txepel erdi birbiztuak eta bakarraren lepotil parre egiteko asmotan. Pako. asten zaie zirt eta zart: —Au ire amarentzat. eta otarrak utsik ikusi zituanean.

Buenos Airesko jendetza nastu aren erdian. Panpa-aldeko aidea artean zorrotza zetorren baiña egunak luzatzen ari ziran. ta zuk uste baiño lenago. jai-arratsaldetan ere alkar ikusten zuten. Nexkak itzegin zuan: —Eta ama bizi al dezu? —Bai. tira! Noiz itzegin bear dezu benetan? —Aldara-aurrera nere besotike raman zaitzadanean. Pako geroago ta pozago zebillen goiz-argi aietan. Rosa. uste gabean bere alkar-izketa eten ziotenean. —Okulista bat ikustera joan zaitez lenbailen. Ni jaio nintzanean. Ta pakea bearrezkoa zuan Rosari bere biotza zan bezelakoa eskeintzeko. ba. Pako. Eta neurria bete ta gero. beste gizonbatengandik izan dituan sei semealabekin. —Eztakit. —Aurrean daukat nere begi-sendatzailleak.. Arratsak ur-ondoko zelai artan bere egoak zabaldu zituan eta Pakok errezago ixuri zituan bere ixilleko kontu aiek. zuri esan bearreko kontu bat. Oraindik eztakizu nere jatorri-berri. ez al dakin aita ta anaiak lanera irtetzeko ire esnearen zai dauzkanala? Gazte biak. Rosaren begiak ate-aurrean bere zai. Isaura atean agertu zan deika: —Baiña alaba. —Ez al degu. Inguru guziak pozera ta alaitasunera deitzen zien biotzei. badet. odola irakiten egotearen aldean. etzegoen goiz-ordu ura galtzeko. —Poztuko nintzake. —Elduko dira. Pako? —Zu ondoan zerala. Bukatu zuanean. besterik zan zaldi-gaiñean egunero eguzkiaren jaikiera zaitu ta esne-saltzalleen abestiekin biotza zabaltze ura. bere aldetik maitasun-girotan igari. Galiziko alabak euskalgizasemea etzeukan saltzeko. Gazteen kontuak aldapan bera zijoazen. gero? —Gure Rosak esne-saltzaille gaztea begi-ninietan lotau ote duan edo. Orain. ba. maite. bi gazte aiek maitekanta sortzen ari ziran eta biotz bi maite-galda aretan urtzeko zorian zeuden. Pako. zure arpegiko azala zuritzeko. ezin zezakean pakerik arkitu. Baiña Pakok bere barruan korapilloa zekarren eta uraxe askatu arte. . Rosa. Paraguay aldean bizi omen da. —Ameriketa ontan arkitzeko. lanera baiño len. —Orixe bear degu. Arratsalde arek udaberriko lore-usaia biotzetaraiño sartzen zuan. Amaren begiak etzuten une ura galdu. —Ken zaite aurretik. Ta gañera. Mutilla eztitan zebilen. Ardangela zuloan sartuta. —Tira. Rosa. —Min ematen dit entzuteak ere. Aidea aopekotan egoteko aukerakoa zuten gazte biak: —Rosa.UDABERRI-LOREAK Guretzat udazkena danean. —Baiña nere jaiotza ta nere ama mundu ontan lotsagarritzat izkutuan eukitzekoak dirala uste dute nere etxean. esan bearreko guzia agortu? —Ez. Egun artan. ala ere. Azkenerako gorroto bizia artu bear dizut. Rogeliok entzun zion emazteari: —Gaur albiste berria aidean jaso dedala uste det. illuna lurraren jabe zan eta mutillaren biotzak arantza zorrotz bat biotzetik atera ziotela uste izan zuan. ba? —Zure dizdirak itxutu egiten nau-ta. palasta bat esne ixuriko zuan neskatxaren ontzian.. —Zer. Arjentina aldean udaberria esnatzen da. —Euskalduna zerala jakitea naikoa det eta zure biziera zuzenak agirian jartzen dit zure izaera. Neskatxaren izketaldiak goizari argi berria itxasten zion. —Illunean naiago al dezu. —Ala da. —Zer albiste. ba.. Rosa ere. bai. Isaura. Ordu aiek etziran saltzekoak. ba. baiña begi-bista geroago ta geiago galtzen ari zait. Rosa.. Esne-neurrian agiri zan onen biotz-aldi beroa: —Tori. —Ortarako pikoak eldu gabe daudela uste det. Rosa.e rdi gorrixkatuta gelditu ziran. egoki-egokia deritzait neri ere. Rosa.

Urrengo igandekoa nola joan zan esan bearrik ez. Agiri barruetan bere Martiñen seme legezko agertzen zan. gero?. jaioterritik urruti alkartzeko bideak asmatzen zituan. ez da zure bizitza okertu.». baizik Mikolas anai gazteagoarena. bere aitorleari billobaren berri ematera. —Eta zure gurasoak? —Nere gurasoak ongi ezagutu zaituzte urte auetan. Mutilla jatorra atera zan: ama okertu ezpalitz Ameriketa aldean. Orduan jakin zuan Egigurengoen jokaera. Urrengo egunean Rosak bazuan esatekoa: —Aizu. e? —Zu ez ikustearren iges egiten ezpadet.. Gure gurasoak bezela. lenbailen alkartu gaitezen. —Nai dezunean. —Zaude ixillik. ainbeste ezbear bizitza batean bilduak ikusita. baiña alboan beste lotsagarrikeri au zion: «Oarra.. an joango zan aitorlekuaren batera.. Jatorri negargarri ura izan ezpalu. —Eztakit zergatik iraun dedan onela.. Bear bada. Au ezkongaia zan». Ura zan bere arantza: . elizaz alkartu nai izan det aurrena. Emen geienak Aiuntamentukoa egin ezkero. nere gurasoak ezagutu nai zaituzte. gizajoa. —Etorriko zera. Rosa. —Atez kanpokoa oraindik. amandreari negar gozoa zerion: —Mutil ona. Baiña zuri min ori ez emateagatik. ta onezkero ala bearko zuan. Bereala asi ziran papelak inguratzen. —Au ere ba al degu? —Etxekoa zaitugu. lapurretara ta bide galdutara joko zuan.. —Asi al zera agintzen? Gazte biak ego-egos egiñak zeuden alkarrentzako. —Osintxura eskatuko det nere bataio-agiria. Osintxu ta Bergaratik bialdu zizkioten bataio ta jaiotza agiriak. —Zer esaten didazu orai. Ez dute galerarik jarriko. Basaburun onik al zerate?. Nere amandreak jakin dezake. —Bearrekoa al da? Aiuntamentuan gure ezkontz-itza alkarri ematea naikoa degu.. alegin guziak egin zituan.. erantzun zion bizibizi: —Lotsatu? Zergatik... Ez nuke nere ezkontza dala-ta aren azken urteak larriagotzerik nai. Pako.Joan dan larunbatean izan zan nere ezkontza-eguna. nere amandrearen naigabea ta kezka zorrotzak amaren zabarkeriak baiño eragin aundiagoa izan dute nere geroko jokaeran. Eta ala ere. Pako.. Eskutitz ura Basaburun irakurri zutenean. baiña igandean gurekin bazkaldi bear omen dezu. Rosa? Neskatxak bere burua mutilaren bularrean izkutatu zuan itzik esateke.Neskatxari negar ixilla zerion. Aiuntamentukoa egin bear izan genduan. Pakok andik laster amandreari idatzi al izan zion: «.. Eztai-eguna erabaki zuten eta kristau-legez elizak artu zuan gazte bien maite-itza. ezten berria sartuko litzaioke biotzean. Beren lurretatik etendako jende arek.— Aurra ez da Martiñen semea. ordea. Laztan estu arek milla itzek baiño garbiago adierazi zuan biotz bien artean zenbateraiñoko lotura sortua zan: —Orduan. Ama Isaurak bere eskua erakusten. Ai. Pako. Elizakoa eginda gero.. Pako sutan jarri zan aldaketa ori irakurri zuanean... —Ez. eztezu zure bizitzan pozgarri aundirik izan. Urrengo larunbatean. Beste zenbaitek zure lekuan. Euskalerrian bezela. ez dute beste elizarako kezkarik izaten. Eliza-bidez egin ditzagun gure itz-emateak. —Orain nereago zaitut. Rosa? Neskatxak bere burua jaso ta begiak malkotan lausotuak zituala. —Zu ere lotsatu egiten al zera nere jaiotzaz. —Ez al naute ikusi oraindik? —Bai. —Nere aldetik eztago eragozpenik. Ta Elizara gabe alkartuak bizi gerala jakingo balu iñoiz. maite. Kanpaiak jotzeko gogoa al zuten elizan eta Aiuntamentuan? Zergatik zabaldu bear zuten izkutu zegoen bere jatorria? Gauza egiña zegoen. Euskaldun semea Galizitarren etxean oso ondo artua izan zan.

—Elizarik gabe beste gizon batekin eta onen sei seme-alabekin nastua Basaburuko alaba. Jauna! Eta aitorleari. Gizonak etzuan laguntza aundirik sortzen. Zer ote zion bere irurogei ta amar urtekin? Anai-arrebak. Juanak eutsi bear izaten zion. Jauna. Kalaorra ondoko errixka batera. Orain lenengo maillako gela dotorean.. Bergaran bizi ziran. Aberastuta agertzen geranean. Ameriketan Montebideon agurtu zuten onuntzakoan. Poliki zetorkien dirua ta Rosaren gurasoekin artu-eman aundian bizi izan ziran. zeruak etziela seme-alabarik eman. beste errukarri asko bezela. Juana. estu ta larri. Joakiña. Onela gauzak. Beren goxoki ta inditar gozo-zaleei eskerrak ederki dirutuak zeuden. Basaburun Martiña aizpa zarrena zuan etxera ezkondua. amarekin oso bat egiña bizi zan. —Oiek guziak diruak edertzen ditu. Bere txartelak sakelean sartu ta aurrak jostailluekin baiño pozago itzuli zan etxekoengana. aztuko zaizkie zenbait kontu. amar milla aldiz egindako galdera berrituko zion: —Jauna! Zer egin nezake nere alabaren bizia zuzentzeko? —Erregutu. Ogetaka urte aurretik Ameriketaruntz atera ziranean. zabalduak zeuden. Bereala joan zan illabetea ta Ameriketan udazken-aize epelak bultzatzen zituala. —Elizaz ezkondu gabe ta sasiko seme-alabekin gaiñera. Bilbon lurra jo zuteneko. egun batean Benito Montebideora joan zan eta Bilbora etortzeko zan Anboto itxasontzian etxeko guzientzako lekua arkitu zuan. Errez irabazitako dirua. Andik Logroñora gero. ez gaude agertze ederrak. atera ziran Montebideoko kaitik itxas-zabalera.. —Logroñora joango gera bizi izatera ta andik. odo donairu aldatua angoaren aldean. oso besterik ziran. arek ere ara egiteko etzeukan aitzaki-bearrik. senargaiamesak baztartuta zeuzkan. Aizpa gazteagoak Plaentxin eta gazteena. Amak nora. Gazteak dena arkitzen zuten berri. arnasa estutuaz aldapan gora bidean zeriola. Gaiñera. ETXERAKO AIZEAK Bitartean Paraguayn. Benitok Logroño aldeko bere errixka arloteak zituan gogoan. Ameriketako aldean erri txiki aiek. Juanak bere ama zeraman aurrena buruan. janari ta egon-leku apaiñetan zetozen Europaruntz. Aureak. An etzuten aldaketa aundirik arkitu. an zebillen Juana bere sasi-gizon eta sasikumeekin. Bizitza erreztu zitzaienen. etxeak lur jo etzezan. eta emengo erdera ere. Juana zan etxea jasotzen zuana. Seme-alabak etzuten eezetzik esan. Orain gaiñera. gurasoen jaioterriak eta txikitako lekuak ezagutzeak. alkarri esan zioten: —Juana. Antoni ta Jesusa beren sendiak azi xamarrak zituztela. ez dute ni ikusteko gogo aundirik izango. Benito.. zera. Pakori aurrerako bizitza asko erreztu zitzaion. txikitatik ainbeste ezbear artean azitako gazte aientzat? Bearrena bazuten: etxea ta elkarrekiko maitasun bete-betea. ta Errosario. Baiña zer zan ori. Benitoren arreba ikustera urrengo astean abitu ziran. gelarik merkeenetan egin zuten arako bidea. ta Errioxako Uriburu ortan artu zuten etxe-bizitza. gure tartekoak nola dabiltzan ikustera joan bear genduke. Beste laurak artean gazteak zeuden beren buruz ezer pentsatzeko. Gazteenak ere. Ana esnatuago zetorrene ta Europako mutillen azkurea sortu zitzaion onuntza etortzea entzun zuaneko. Miranda aldera jo zuten. nai dezunean. Rosak etxea txukuntzen zion eta bere esne-saltzaille bizitzari jarraitu zion urten batzuetan. Ta biotza estu-estu biurtuko zan Basaburu-aldera. —Nere tartekoak. Ameriketara egiñak zeuden gazteak. Etzan berdiña aruntza ta onuntzako bidea. Gurasoak illak urte batzuek lenago. aisa gastatzen ikasia zegoen eta ez ari loturarik jarri. Orregatik. San Agustiñen amak egiten zuan bezela. bere erren ura izkutatu eziñik. —Ez nere amari. Anton. Arreba bat bizi zitzaion ta onen iru seme-alaba. baiña lur berriak ikustea etzitzaien aspergarri egiten. lentxeago esan degunb ezela. . azkenengo gertaketak antolatzera. azkure pixka bat sortzen zien.zure etxekoak ikustera joango zera. nerekiko kezkak biziagotuko zitzaizkion. Orixe.. aita il zitzaigunetik alarguntza bakarrean. bere arantza ura aldean zeramala. Aita zan etxe artanlotu eziñekoa.

GAZTEEN ALDIA Urrengo egunean Logroñon ziran berriro ta seme-alaba gazteak poliki-poliki lagunarte berriak arkitu zituzten. Baiña batez ere. urrerago biziko gera ta alkar sarriago ikusiko degu. Eta Anari orduantxe egokitu zitzaion dantzarako ta txoratzeko aukera. Ana etzan gelditu gau guzian. Urrengo egunean. bizi. —Neri. batera ari dira gure maite-kanta jotzen. ba. Zezenetara ere joan bear zan. —Ba. Jaungoikoarekin eta Elizarekin pakeak egiteke ezingo aiz. zoratu ez neskatxa? Mutilak eta dantzak. Andik aurrera igandero an zuan Ernesto lagun zintzoena baiño zintzoago beren lagunarte ta kate berri ura gogoratzen. orain albiste ona eman du guretzat. . etzezakean besterik sortu. Bergaran jetxi ta Antoni ta Jesusa ikusi zituzten aurrena. ta sei sasikume ezkontza artatik. dena kantari jartzen zait barruan. bere basarrira igo bitartean. biak batu ziran Anaren biotza beratzeko. Elizarik gabeko ezkontza. —Baiña i ez aiz Ameriketakoa. Gazteriak badu nun zoratu. Onerako ala txarrerako entzun ote-zuten txori aren deia? Neskatxak bere barruan arrada izkutu bat somatu zuan. nexkaren ikara etenaz: —Kukuak zabaldu du albistea. amaren barruko kezka larria. landare ta izar. Gazte biren maite-kanta ibillaldi bakoitzean loratuago ari zan jartzen: —Ana. Kukuak entzun-arazi zuan bere kanta ezaguna. Ta nik onezkero. Juanak bere ama ikusi bear zuala ta Basaburuko bidea artu zuan Antoni aizparekin. San Mateo jaietan Logroñoko erriak bere egunik agirienak oi ditu urtean. Mendi ta zeru. Ana. ez al dezu entzuten? —Zer. An jakin zuan Juanak bere Egigurengo senar aketsa bizi zala ta Mikolas anai gazteak nola artua zeukan etxeko nagusitza. Aldegiteko orduan. alaba? —Ameriketan ala bizi dira geienak. —Goazen dantzara. —Txori ori etzait oso atsegiña. alajaiña. ama. Mutil gazte arek izan ere. Ernestoren leia etzan txikiagoa. —Nun? —Izadi guzian. Ana. Eriotza. Mutillaren biotz-aldi bero arek. Ama Joakiñak estutu zuan bere besoetan eta gero negarrari eman zion. Euskalerriko mendi-alaba aiz. Ana. Udaberriak lur gorrien jantzi berdea ta txorien kabigintzarekin dei gogorra jo zuan Anaren biotzean. Gazte biak alkarri begiratu zioten. Juana ta beronen sendia etxekoen aurrean kondenatutako jendea bezelatsu ziran. bere alaba elizaz ezkondu gabe bizi zalako. Mutillak algara aundi bat egin zuan. —Oraindik ere dantzatzeko indarrik gelditu al zaizu. beintzat. Ernesto? —Maite-kanta. beren etzaiak urrean dituzte. —Ameslari al zera? —Zure begiak jotzen nautenean. Oituko zera emengo legeetara. Arrera otza izan zuten. Bazkaldu zuten erdi-ixillik eta arratserako jetxi zan Juana Bergarara. Ernesto. —Orain. Ernesto? —Gaur lenengo eguna da oraindik. amak bere barruko eztena agertu zion: —Juana. I. uste gabean zetorren eta ordurako ire kontuak zuzentzea bearrezkoa izango den. kukua entzuten duten alkar-maiteak. ama. Gizona ta seme-alabentzako mendi-bide luzetxoa zala-ta. Noizbait itza atera zitzaion: —Orrela bizi bear al den. Negar arek itz askok baiño geiago adierazten zion Juanari. Ango jendearen deadarrak eta toreatzaileen arriskuak ziaro bere onetik atera zituan Ameriketatik etorri berriak ziran gazteak. Bergaran utzi zituan. Ana izan zan aurrena adixkidea sortzen. gabeko musika ta gazte-dantza igo zitzaien burura. zorigaitz-deia iruditu zait. zu gabe ez det jairik. Neskatxa bereala egosi zan giro artan.Gerotxoago egin zuten Bergara alderuntzako ibilia. Amandrearen izarrak argi biziagoa bialtzen zuan zerutik gau artan.

Mutilla itxoin gabe jokatu zuan bere bizia.—Izarrak besterik diote. Eta gizakumearentzat.. baiña azkar ibilli bearra zegoen eta an dijoa bera ere uretara neskatxaren ondoren.... Ain zuzen ere. Anak Ameriketara eskatu bear zituan eta aurrena ibilli zan bear ziranak eskatzen. baiña Logroñoko aidean oso lotsagarri jo zuten Anaren jatorria. Eskerrak une artan laño artetik sortu zan illargiari! An zijoan neskatxa ur lasterrak eramana. egin zituan alegiñak alabaren biotza jasotzeko: —Orra nere bildurrak egi atera. Mutillaren deadarrak geldi-arazi bearrean. Ik zer unan nere kontuekin zer ikusirik? Baiña munduak eztin errukirik emakumeontzat. baiña azkenerako bizia ere joan zitzaiola ematen zuan. Askorentzat etengaeko zorigaitzezko kate bat besterik ez. ur oeik. Juanak bere ezkontza zorigaiztokoa zuen gogoan eta etzukean bere alabarentzat alako negargarrikeririk nai. Zer zan bizia?. beste senar batekin aurrez lotua zala...... neskatxaren erabakia aurreratu egin zuten. Etzegoen izarrik. Anarentzat mundua bere gaiñera erortzea izan zan eskutitz ura. Zerua. begirasun galdu batek illuntzen zizkion. Illunabarrak beltzagotu zituan neskatxaren burutapenak.. Erotzeko zorian zegoela esan zitekean. —Urteak bearko ditun aztutzeko. Jira ta bira. Eta an joan zan kalean aurrera. —Zerbaitek esaten zidan biotzera. Eta ala zan. Egun guzia bere gelatik irten gabe pasa ondoren. Edo-ta norbaiten zai dagoela. Eta ona emen kate oiek etetzeko ta garraxi oiek ixiltzeko biderik errezena. Ori Ameriketan etzan arritzekoa. Alde bietakoak aurrez asi ziran papelak inguratzen. Anak amaren abizena besterik etzekarren. Anari eskutitz batez agur egin zion bere biotza urratuaz. An zegoen Ebro ibaia. Anaren barruko ilunaren erantzuna bezela zan. Begiak lengo malkoak legortuta. ta etzegola legez zuzentzerik jatorri ura. Gabaren illunpean neskatxaren gorputzak uretara erortzerakoan atera zuan otsa. zentzua nastu bear zion.. Bat-bateko bere maitasun-galtze arek. Orduantxe zijoan aren gaiñeko zubia igarotzera.. Ixillago ta bildurgarriago jartzen ari zan Anaren egoera. Aurrez papelak eta eliz-deiak gertu bear ziran. Erri-agiriak legez zetozen.. iñoren esanari erantzun gabe. Ana? —Zer zaio nere soiñekoagatik iñori? Illunak ez du dotoretzerik eskatzen... baiña oituko aiz eure zoritxar-lañotan ibiltzen. Ikusten izar bi aiek? Besteak baiño argi biziagoa dute. Noizean bein zotin itoren batekin sorbalda-ikara sortzen zitzaion. Bereala zuan . —Egun osoan ez aiz gelatik atera ta nora joan bear den orain? —Neronek ere ba al dakit. Juanak bere okerraren ondoren ura ikusita. Bere gelan sartu ta negarrez eten bearrean joan zitzaion egun ura.. gizakume bat zetorren atzeratxoago zubi-aldera. Ara berriz argi ta izar biak. An gelditu zan sor-gor inguruko esan guzietara!. ama? Aize pixka bat artu bearrean nago ta bide batez nere izarrei agur egingo diet. Goibel arek neskatxaren biotzean asmo beltza sortu zuan. baiña orduan okerragoa jakin zuten: ama ere. Eee!. Ibai au. Andik agiri zan aita etzuala legezkoa. Etxekoen erasoak eratxi zuten mutilaren borondatea ta itzez esateko gauza etzalarik. bat-batetan jaiki zan bere exer-lekutik eta atera zan kanpora. Amak etzuan pakerik eta atean gelditu zuan: —Nora oa soiñeko arlote oiekin. Nexka ura petrilletik ibaira begira egon ondoren. ama. emakume gazte bat illunpetan eta bakarrik milla pentsamentu sortzeko bidea oi da: —Jauna! Nexka ori ordu onetan emen orren bakarrik!. nere etorkizunak zorigaitz beltzen bat bazekarrela. Geldik! Eman zion lasterrari.. Ernestok egin zituan alegiñak. baiña eliz-papelik etzan tartean. —Neregandik asi itunan bideak okertzen. Min diñat ire oker au neregatik sortu dala jakiñaz. Gure zoria arriskuren baten aurrean degu. erabaki latza ari zan biotz artan egosten. entzun zuan gizakumeak. Ase eziñeko milla egarri gogo barrenean garraxika eukitzea beti. Urak oso beian zeuden zubitik. Etzion ezer erantzun amari. aren gorputza ibaira erortzeko zorian ikusi zuan. Ana.. Gauzak itxura ona zekarren eta urrengo udazkenerako erabakia gelditu zan gazte bien eztai-jaia. Etxe bietan gazte bien lagunartea ontzat eman zuten. —Ene! laiño beltz batek estali ditu. —Zure irudipenak dira. Orixe pausoa daramana! Esan diteke eztakiala nora joan. Gure izarrak dira.

guraso zarrak etzeuden lanerako. zoro bat bezela atera zan etxetik: —Mundu madarikatua! Zer ikusi zeukan Anak bere jatorriarekin? Aukerarik eman al zioten berak nai zuan bidez mundura etortzeko?. . Mutilla artean Ana aztu eziñik zebillen. Juanak batez ere. Mikolasek artu ote zuan etxeko nagusitza ta Martin bere gauza-eza nabarmendu zanetik. ezpaizan ibilli luzeak egiteko gauza gaztetan bezela. Baiña artean Juanarentzat eztiran bukatu korapilloak. Ezkondu zan. Etzitzaion burutik pasatzen ere. Juana andik bialdu zutenetik. gigurenen sartu ez gerala. naiz beste nunbaiten xiri-xara lanean. an ibilliko zan sukalde-baztarrean edo oillotegian. atetik sukaldera. Amandrearen izarra oso dizdizari agertu zan beste izarren artean. Amandrea bere alabaren sasi-ezkontza ura nola zuzenduko asmaketan ari zan bere artean eta oraingoan zerua bere alde jarri ote-zitzaion sinistu ere egin zuan. Etxean egin zuten sarrera. eta sortu zitzaion larri-aldiaz burutu ezinda. etxeko nagusitzatik atzeratua gelditu ote zitzaigun bakarrik. Umeak azten zetozen neurrian. ta itxu-itxuan jo zuan gaixoaren ondora. etzan gozoa izan. Orregati. Bata bestearen ondoren etorri ziran seme-alabak. Mikolas eta ekarri zuan etxera bere emazte Erramona. Dolores eta Juana Mari ere. lanerako besoak ugaltzen asi ziran. etxea aideberritu zutenak. Bazirudian gurasoak alaba zarrenarekin eta seme gazteenarekin beren bizitzari eman ziotela pakea. Eta orduan asi zitzaizkion itukiñak etxeari. —Nun da Ana? —esan zuan Ernestok atea iriki zioteneko.neskatxaren soiñekoa bere atzaparretan. Urrengo pausoa onerako izan zitekean. Lenbizikoa Iñazi gaixotu zitzaien. Eskuetan ikara-antza jarri zitzaion aurrenengo. beste aizpa gazteagoak ere. Manolo gelditu zan artean ezkongai. naiz atal-aurreko egur-txorta artean. Urrengoa. bere arnasa galdu bear zuala ematen zuan. Amerikak irentsi zituan. Egigurengo Martin. etzitzaion bururatzen. soiñeko guzia bustita ikusi ta gertatua jakin zuanean. Juanaren legezko gizona. Ordu onean iritxi zan aren laguntza. lau nexka ta bi mutil. zirristoa isten zan bitartean. gero. urrutira joateke.. Esaten zion bere Tomasek: —Jarri zaite su-ondoan eta ikasi ezazu geldirik egoten. beraz. baiña pare bat urte gerotxoago onek ere bere emaztea ekarri zuan etxera. jo zuan atea. biaramoneko egunkariak zabaldu zuten gertaera aren berria izan zan. inguruko mendiak arakatzen zituan. Martiñek mutil zar tankera osoa artu zuan eta bere andrea Ameriketan zuanik ere. ez! Berarengatik etzuan alako azken illunik aukeratu bearko. Ta bere etxekoen izen onari zer zion. Baiña Iñazik etzekian egoten. Eta orra nola. Orduantxe zetorren Iñazi egur-txorta eskuetan zekarrela. Ernestoren etxean arrada aundia egin zuan neskatxaren jokaera negargarriak. gaizki bukatzeko arrisku beltz ura. GAITZAREN MENDE Urteak dira. eta lengo lotsa ta begirapen guziak alde bat utzirik. Au Elosu aldeko basarri bateko alaba zan eta Egigurenen sartu zanetik. Etxeaurreko aterpetik aizeak orbel bat etxe barrura bialdu zien. sukaldean ezpazan goiko gelatan. ba. Beti esku artekoz erbait sortzen zitzaion. Kontu aundiz eldu ta ibai-ertz aldera igari egin zuan. beste ainbeste egin zuten. badezu ordua-ta. Andik aurrera. ez genduan bertako berririk. alako emaztea artzen bazuan ere? Ana errukarria! Ez.. berriro zorion eta pozetan gozatu zan. Ezkondu zan Ana Ernestorekin eta andik urte gutxi barru. Neskatxak etzuan itotzeko astirik izan eta mutillak deituta agertu ziran batzuen laguntasunakin Ana bere onera etorri zan. Auen senargaiak Ameriketako aizea zuten eta Venezuela aldera jo zuten biak beren emazte gazteekin. Etxekoak ere. Burutapen aietan konturatu gabe Anaren etxe-aurrean arkitu zan. etxe artako gauzak bide onetik zijoazen. Iñazi ta Tomas. Egualdiak lapur-arpegia zeukan eta zeruarekin ezer nai ezpalu bezela. ate ura bere aurrean itxi zezaioketenik. gaixorik ote zaneko berria jaso zuten Bergarako perietan. alaba egoera artan. Ama zarra etzan geldirik egotekoa ta indarrak aituta ere. goibelak laño-estaliz eguzkiari ate guziak itxita laga zizkion. bere lanerako ta etxea eramateko eskua erakutsi zuan. Mikolas eta Erramonak zeramaten etxeko lanen pixua. Eizerako zaletasun arekin. etzuten astirik izan mutilla atetik bialtzeko.

. arekin ametsetan zebilen gau t'egun etxeko bazter eta txokoetan. Gerotxoago etorri zan belar-zamarekin Mikolas. Egun euritsu batean earaman zituzten gorputz biak. . zer zabiltza? Iñazik bi pauso aurrera egin zituan eta gero zerbait eldu nairik bere ezkerreko besoa luzatu ondoren.. baiña batez ere Tomasentzat...bi. —Martin! Mikolas! Nun zerate? Atozte ama jasotzera. Esango diot Benitori ta ikusiko degu zer dion. Sarri oi-danez... —Ameriketan ura ere. Mikolas eta Erramonak.. KONPONKETA BILLA Basaburun bazan norbait Martiñen gaixo-aldiari arreta aundiz jarraitzen ziona.. baiña aren alegiñak alperrik izan ziran. barkapena eman zion. baiña ezin zuan gauza garbirik erantzun. etxe artako oiñarria galdu zala esan zitekean. Tomasek etzuan arrezkero egun onik izan. Eizerako gogoa aitu ta jaten zuanak etzion mesederik egiten. galdetu zion andreari: —Emakume.tiñ...za. ta aren pipa aotik norabait joan zan. Tarte artan. Semeak belarria gaixoarengana urreratu ta ozta-ozta entzun zion: —Juana. Eraman zuten sukalde ondoko gelara ta Tomas.ara. Iñazi zabuka agertu zan sukaldeko ate-aurrean. kiñu ta gaixoaren esan-naia ikusita.a...me. su-ondoan bere pipa erretzen zegoen eta artean ongi konturatu gabe. Nun da Martin? Martiñekin egin zituan azkeneko itzak. Bizkarra okertu ta aurre-aldera makurtu zitzaion..gin ote.Orbela anka artean sartu zitzaion Iñaziri ta bat-batetan egur-txorta eskuetatik lurrera joan zitzaion emakumeari..re se. etxea burugaiñera erori balitzaio bezela izan zan Iñaziren gaitza..tzea? —Laga bitza kezka oiek. Eldu zioten bien artean eta erraiñak galdetu zion larri: —Zer dezu. Bereala toteldu zitzaion gaixoari itza ta apaiza etorri zaneko.. Goizik etzuan artu Iñazik. aspaldi aztuta zeukan oroipen zulatzailea nausitu zutzaion. lurrera erori zan.. Martiñ egunetik egunera galtzen asi zan. Amandre Joakiña. etzan gauza ezertarako.eta. sei illabeteren barruan. seme ta erraiñaren ondoren sartu zan... Tomasek gorputzak lurra jotzerakoan atera zuan otsera..al. eta anai zarrari arreta geiegi artzeko astirik etzuten. ama? Iñazik itz totel batzuek egin zituan. ama. Mikolasi kiñu eginda... apaizari deitzeko... Ama-semeak zer erabilli zuten eztakigu zeatz. Juana.. igartzen ari zan Martiñen sasoia. oiñak erdi-arrastaka.rekin i. a. begiratu zuan ate-aldera.. Ala... oi-zuanez... Apaizak. —Ondo e... baiña gurasoak lurperatu zituztenetik. etxe ta seme-alabekin naikoa arazo zerabilten. —Ezin. Ala bearrak okertu ote zizkion egunak?. oe-ondora erakarri zuan.genduan.i. ezkondu zan eguneko ego-aizearen giro batek.. ama. Sendagilleak perlesia zala esan zien.. —Neregatik ez dago eragozpenik. Mikolasen andrea azaldu zan mandioko ixkillaretan bera ta bereala sartu zan Martiñ ikulluko atetik..a. eta bada-ez-pada ere... ama? —Mar. Iñaziri. Eztakigu.dre.. ainbeste urtetan bere emaztearekin berotu zuan gela artara. galdu zuan bere arnasa mandio zarreko gela zokoan. Kiñuka zerbait esan naia bazuan. Tximistak jotako arbolaren antzera. Martiñen eriotza jakin zuanetik etzan lo gelditu.. Bere alarguntzaren soiltasunak eratxi zuan gizona ta andre-zana beste mundutik deika balu bezela.na. ta oraintxe diñagu ire ezkontza legepean sartzeko aukerarik ederrena. Denentzat izan zan mingarri ezbear ura. Amarekin izan zituan azken-itz aiegatik izan ote zan?. Deitu zion Juanari ta eman zion eriotzaren berri: —Zeruak gauzak nai baño obeto jarri dizkin... gaixoak argi-alditxoa izan zuan eta etxekoak lasaitu ziran pixka bat.en an. —Ameriketara joan zana? —Bai.. basoan orbel-dantza arrotu zuanarekin batean. Tomas.. eta Martiñentzat etxea ustua gelditu zan. Iñazirekin. —Zein Juana..

—Joango naiz. Eta guzia. —Okerra Juanak egin zuan. tira. Zerbait egingo bazan. Ta Kristau legeak zer agintzen duan badakizu.. Neronek bialdu niñan otsoaren ataparretara ta otsoak bere lana egin ziñan Egigurenen. Amandre Joakiñak alegiñak egin zituan Errioxa aldera joateke egon zitezen Benito ta Juana. —Berok mendi-bide zakar oietan ibilliko al dira. Bearrezkoa bada. —Iñor ez gaitun santu. Beste errietan «bikarioa» edo «erretorea» esan oi dutena. —Bearrezkoa al da ori egitea? —Izango ezta. BASABURUKO BILLERA Urrengo igandean Santa Marinako «Maixuak» sakristira eraman zuan martiña ta erabaki zuten eguna: —Ama ta senide guziok bilduko al ziñakete etxean? —Ze egunetan. ni nere urteekin enatxegon bide oietarako. alaba. Jauna-ta. bere urteekin eztago bide oietan gora ta bera ibiltzeko ta «geu» joango gera Basaburura guzioi bear diran galderak egiteko. Papelak biltzeko astia ematen bazieten. —Esango diet gaur Bergaran ezkonduta bizi diran aizpei eta nik uste denok biltzeko bidea izango degula. ba? Ez al zerate kristauak eta beste guziok bezela bataiatuak? —Orain arte ederki asko ibilli gera. Benito? Ba. Baiñan zer egin bear degu Basaburun? —Ama Joakiña. asieran oker jokatu gendualako izan unan. Nere bizia ere pozik emango niken ezkontza ori garbitzearren. Martiña. Etxera ezkonduta zegoen alaba zarrenarekin luzaro itzegin zuan Joakiñak: —Martiña. Egigurengo maiorazgotzak gure bideak aldatu zizkiñan eta orain arantza orren miñak etzidan pakean lagatzen. ikus dezagun Elizak nola artzen gaituan. —Emakume zintzoa zuen ama. Aren lekuan zer egingo genduan etzekiñagu. Arantzazun zaratarik gabe burutu zitekean ezkontza ura. orrelakorik gabe. motxailleak ere jantziak etortzen dira. Ostegunean Gazteiza joan bearra det eta obispaduan esango didate zer egin. Arantzazun pake-pakean ezkonduko zerate. Urrengo «domekan» martina Santa Marinako «Maixuarekin» egon zan Meza Nagusi ondoren. gutxi bezelakoa ta Jaungoikoak kontuan artuko dizkio alegin auek. zerbait egitea. ta zaude kezka gabe. Benitoren aldetik etzitzaion kontu ari aize aundirik emango. baiña etzera aien arlote-maillan agertzen. Santa Marinako Maixuarekin" egon adi ta ia asmatzen degun biderik egokiena ta azkarrena kontu au garbitzeko. beiñepein. —Ameriketan Ameriketakoak eta emen emengo legeak gorde bearko dituzue jendearen aurrean itxuraz agertzeko. ama.Benitok naikoa lan zeukan jokorik-joko ta emakumetan denbora ematen. —Zatoz datorren igandean.. «Maixua» Bergaran «parrokoa» esateko erabiltzen dan itza da. jai-erdia da-ta. ama. ama. Ameriketan geienak elizarik gabe moldatzen dira ezkontzeko. gauzak bere bidez joango ziran. beintzat. jauna? —Asteazkena ez litzake txarra. Arengatik etzan ezer egingo. Basaburukoak saiatu bearko zuten. —Lotsagarria den Basaburuko alaba sasi-ezkontzan ainbeste urtetan bizitzea. —Al deguna egingo degu ta zaude pakean. —Tira. Anai gazteari entzungor egin balio. Zenbait motxaille bezela jantzita ibilliko al ziñake. ba. —Ameriketakoak ez al dira kristauak? —Nolakoak jakin bear.. Datorren domekan Bergarara jetxi bear den. ba? .. —Gure amak nai luke. Erakarri zuten Bergara-aldera ta denen artean pixka bat bigundu zuten. Benito. legezko ezkontzapean sar zedin: —Papel guziak biltzen ditugunean. Bitartean erriko apaizekin itzegin eta ezkontzapapelak nola inguratu iztezkean jakiten saiatu zan.

Errioxara besteak. Pixkor? —Alegintxoak eginda. Joakiña etzan euliei begira egoteko jaioa. Egun ura aundia zan etxe artarako. Atari-txakurrak bere zaunka zakarra jo zuan auzo-jendea ikusi zuanen. diruak zuritzen al ditu ezkontzak. Ezpaiziran beren auzian juez izateko aukerakoak. Egun aundia zan arentzat. —Eztezu oker aundirik. abade jaunok. Kanpotik «Egoiaren» bolarak alako burrunda aldiak ateratzen zituan eta an esan zanik etzan iñun jakin. Bere bizi luzean. Zugaitzak poliki-poliki erazten ari ziran. ba. Sukaldetik lapiko ta kaxuela-usai gozoa zabaltzen zan etxe guzira. an esandakorik beiñere iñori ez aitatzeko. Gure urteak ez dira sendatzeko. abixua bialdu zien Plaentxira. Gauza gutxi bear zuan. Juanaren biziera? Gauzak etziran errez zuzentzekoak. Ego-aizea bitartean. Joakiña. Benito gogorikg abe zebillen arazo artan. eguna aizetsu jaiki zan eta baso-aldean bazan orbeldantza. —Jaungoikoak egun on deiela. ba. Oraindik lepoa zuzen daramazu. salda bero pixka bat artu bearko dute. Azkenerako moldatuko ote-zuten. Antoni ta Jesusa agertu ziran aurrena Basaburun. —Jesus. Eta orrelakoetan gerta oi dana: egarririk ez duanarentzat. Martiña ta Pedro etxeko bezela sartu ziran barrura aulkiak ekartzera. Ama Joakiñak aurrenengo ta besteak urrengo beren erantzunak eman zituzten eta guziak paperetan artuak gelditu ziran. mendi-bizkarrak garbitzen ari zan eta inguru guzia zoragari agiri zan begien aurrean. —Gureak aspaldi egin zuan. Bezperako laño gorrien arira. Gotzaiaren ordeko egingo duan abadea gurekin eramango degu ta beste pare bat abaderekin «neu» joango natzaizue. Orain seme-alabak dute itza. —Ori ere egingo degu eztarri leguntzeko. eta amaiketarako abadeak bildu zitzaizkien. Anai gazteena Ameriketan da-ta. Andik pixka batera an ziran Plaentxiko alabak. Beude ementxe berealaxe aterako ditugu aulkiak. Oiek danak naiko etzirala. paper aiek guziak biltzeak diru pixka bat eskatzen zuan. Alperrik esango zioten patxaran exerita egoteko. Gotzai-ordeko etorri zan abadeak bere paperak atera zituan eta asi ziran bata ta besteari galderaka. Nun dezue ama? —Or da sukaldean. Abadeak jaiki ziran beren aulkietatik: —Guziok alkartu al zerate? —Emen gaude inguruetako errietan bizi geranok. etzieten deitu. —Orduan goazen barrura. Senideak erantzuten zutenetik atera bearko zan garbitasuna. makiña bat atzera-aurrera egin zuan emakume arek. Ama Joakiñak poz-pozik agur egin zien ataritik. Juana ta Benitori. ez du inguratzerik izango. Martiñak Bergarako kalera ezkonduta zeuden bere aizpekin itzegin zuan basarrira abitu baiño lenago eta beste aizpei ere. Ameriketara eskatu bear ziran agiri batzuek. atzera egiteko ta aitzakia berealaxe asmatu zien: —Alako bearreko dan gauza egiteko orrenbeste korapillo? Eta gaiñera diru ori guzia agiriok iristeko? Zer. Anka artean nasten zitzaizkien ostro eroriak. Ezkontza. —Noizean bein izerdi pixka bat botatzeak ez du kalterik egiten. Arrateko Amaren eguna zan eta udazkenak bere erdoia zabaldua zuan zelai ta ostroetan. —Emen al dira? Ez da makala aldapa oietan artu duten nekea. —Lanean asi baiño lenago. Anai gazteena. Abadeak etziran goseak jetxi erri-aldera egin zutenean. Ameriketan zan eta ezingo zan inguratu beraren etxera. jo zuten zuzen eta goiz Basaburu aldera. Bere alaba okertuaren zuzenbidea erabakitzekoa bai zuten orduantxe. Sartu ziran barrura ta goiko mandioan mai aundi baten inguruan artu zuten abade ta etxekoak salda garbia. —Baita zuri ere. noski. Beste guziak asteazkenerako itz emanda gelditu ziran eta eguna iritxi zanean. Ama Joakiña an zebillen urduri batera ta bestera. Itzulean ama Joakiña ekarri zuten berekin. ala? .—Mendiko aizeak eztigu kalterik egingo. ura edari txepela. abadeak nola obeto serbituko. beraz. Gazteizko Gotzaigoan lege-bidean jarri bear zan. Billera luze joan zitzaien. milla bidar! Neke oiek guziak artu bear al dituzte ta orrenbeste abade jaun gure atariraiño erakarriko al ditugu? —Zuen amaren pakeak eta aizpa Juanaren zuzenbideak merezi du orrenbeste. bildutako guziak zin egin bai-zuten. egun aietan Bergaran egon arren.

Pako. beti bezela azkar asko jaiki zan bere etxetxoan. Txoriak baiño ariñago jaikitzen nintzan oetik. ba!. gizona. . artarako deitua izan zan orkestina batek zabaldu zituan aidean Arjentinako aide batzuek. lendik zerbait ibillia zala barretan eta beraren gain jarri nai zuten edaritegia. Gabean Rosak jakin zuanean.. Denak alkarrekin joan ziran etxera. Bar Basaburu jarri zion izena. Benito geroago ta burugogorrago jarri zan berean ta amandrearen pozak an gelditu ziran mandioko kakutik esegita. Ganixek prestatuko zituan mokau ta sukaldeko lanak. Oraingoan.. —Urte askotxo ez al dira. Gure asmoak aurrera eramango ditugulakoan nago. Andik illabetera. urteak daramazkizu esnea banatzen. Nerekin ez kontatu ortarako. —Aiek urteak.. lañopean izkutatu zan. Beti ezingo zera lanbide auetan ibilli. Baiña urterik ederrenak urtzen ari zitzaizkien. —Ai. egunero orren goiz jaiki ta egun-sentiko aize miña artzeko? —Asi nintzanean bai sasoia!. bere jabea. morroiak zaitu ta barreko aidea jendearentzat atsegin gordetzen alegindu bearko zuan. Urrengo jaian elkarrengana bildu ziran zortzi lagunok eta erabilli ta erabilli. BIZIBIDEAK ALDATZEN Urte aiek guziak Pakorentzat etziran geldirik egotekoak izan. Buenos Airesko auzotegi urruti artan etzitzaien okertu bizitza. Pakok. ekin zion Pakok bere lanbide berriari. —Urte ederrak benetan! Baiña gure gazte-loreak joan zaizkigu. Pako. Norbaitek lan egin bear du zuen kontu nastuak garbitzeko ta aiek ere bizi bearra dute. Bereala. Goiz artan. Lino bizkaitarra. Pako bere lekutik morroien joan-etorria ta maietan jarrita zeudenen eskeak arretaz kontuan artzen. Zeruak egunero bialtzen zien argiaren eta txorien poz-kanta. ba. —Bai. Oso alderdi ederrean zegoen bat dotore bat irikitzeko. Euskal izen arek Buenos Airesko euskal jatorridun jendeari biotz-deia egiten zion eta erruz etorri ziran barreko ateak zabaldu ziranean. —Eta zer erabaki dezue? —Datorren jairako berriz alkartzekotan gelditu giñan. —Ba. Amandrearen izarra. Buenos Airesko «2 de Mayo» kalean izen aundia artu bear zuan bar berri arek. azkenerako beren diruak zertan arraxkatu asmatu zuten. Guztiok berdin samar goaz urtetan eta zerbait asmatzen ari izan giñan lengo igandean. —Gure eztaietako urteak. Ori bai.—Zaude. Rosak prestatu zion gosari beroa ta an atera zan gure esne-saltzailleak bere goizeroko lanera. Ganixek sukaldean bere esku yaioa agirian utzi zien eta gaberako Basaburu barrak bere izena irabazia zeukan Buenos Airestarren artean. saiatzen zan. Ganix lapurditarra. zortzi adiskideak eta aien etxetako lagunak elkarrekin apaldu zuten umorerik ederrenean. gau artan. Ori dirua ateratzeko bidea besterik ez da ta gu ederki asko moldatu gera orain arte. alako bat. Guraso zarrak ere berekin eraman zituzten barreko irikitze-jaia ikustera. Biar bertan Logroñora biurtuko gera ta ez aitatu neri geiago kontu au. Anton asturiarra ta beste lau-bost guztiz jatorrak. Pako. toki bat ustutzeko asmotan zan. Rosa. guk bezelaxe. Urrengo goizean Errioxa-aldera egin zuten Juanak eta onen gizonak. Juana. eta Antonek eramango zizkien dirukontuak. Rosa. barra itxi zutenean. beintzat. pozik aditu zituan gorabera aiek. Eguna gutxitan bezelakoa izan zan Pakoren etxekoentzat. —Esne-saltzaille artean baditut lagun benetako batzuek. Zenbat joan ote zaizkit? Ogeitaka bai. Gaztetasunlorea bereala zimeltzen zaigu ta pako ta Rosak askotan oi-zituzten beren arteko jardunak: —Pako. orkesta-oldegian iru txistulari sortu ziran eta euskal-jendea dardaraz jarriaz «Gerninako Arbola»ren doiñua aidatu zuten. Tokia bete-betean arkitu zanean. nagusi bezela izango zuan irabazia. urdierdi-erdian. Rosa ta onen etxekoak ere beren lurreko oroipen bat bearrekoa zuten eta Galiziko gaita-soiñuak barra ernarazi zuan berriro.. ta modu onean eskeintzen zuan iñork erosi nai bazukean. Buenos Airesko kalerik onenetako batean. Alperrik izan ziran guzien esanak.

etzuan oerik ustu geiago. madarikapen beltzen batek sortutako sorgin-jaia ziruditen. deitu egiozue lenbailen. ez dira aztutzekoak.. Eta ala asi zan urrengo bizibidea. baiña amari bere kezka arintzearren gezur errukitsua ixuri zion: —Bai. bai. Juanak etzuan ezer espero bere gizonaren aldetik. Inguruko mendiak zartzaroko zuria zuten txapel eta elurtrumoi ta tximistak. Benitori etzion ikara aundirik egin berri illunak. eztegu kalterik izango. Otsailleko izotzak eratxi zuten gaixoaren azkeneko kemena. beraka dijoa. zure aldetik zenezakean guztia egin? Ez da umea ta onezkero gauzak konprenitzeko urtetan da Juana. Buenos Aires erdian etxe-bizitzaren bat artu bearko zuten lanerako bidea laburtzeko. —Baditeke. Jauna!. Sendagilleak etzuan gaitzik arkitzen gaixoagan: —Biotza ondo dauka. apaizak etxeraiño igo ta aiekin alako billera luzea izanda gero. Denboraz. —Urteengatik iraungo zuan oraindik. Nere bizia aitzen ari zaidan da. —Sukaldean ederki lan egin dek. Ots egiozue. Orbel etsigaitz batek jo zuan orduantxe leioko kristala. —Pozik. goizeko jaikiera arek bazuan bere nekea. Alperrik izan ziran etxeko guzien ardura ta arretak. Gauzak ain eskura ekarri ondoren. biriak ere bai. Juanari barru guzia irauli zitzaion. indarrak berrituko zaizkitzu. Ganix. gaixoaren egoera larria nabaitu zuan. —Alabaren oker-bidea zuzendu eziñak eratxi du gure amaren osasuna. Urrengo egunean Logroñora idatzi zuten. ba. Rosa? —Zoragarri atera da guzia. Bere barruko etengabeko kezkak eramango dute gure amaren bizia. martiña.. Gurasoak beren etxera eraman zituzten eta Rosa ta Pako sartu ziran noizbait berenean. Konponduko dira kontu denak eta zaude pakean. Amaren gelan sartu zaneko. Txingorra ta aize miña leiotatik intzirika sartzen ziran. bere alaba zarrena artu ta an agertu zan Basaburun urrengo astean. Basaburu barra ederki ari zan lanean eta irabazian. —Gaurko aparia irabazia diagu denok —bukatu zuan Antonek. Trumoi ikaragarri baten ondoren.. Ez al dezu. Juana. ama. —Bada-ezpada ere. —Etzazu orrelakorik esan. —Agintze al didan egingo denela? . —Jaunak zeruetan artzen banau. ain gogoz prestatutako lege-ezkontza. ama. Lelo bat zuan beti bere loz-rro ta amets-artean: —Gure Juana!. Zer egin bear det? —Zaude ixillik. —Ai. —Biar astelena da-ta barra berandutxoago irikita ere. Pakoren lanerako zintzotasunak eta begi argiak zuzen zeraman edaritegiko martxa. Ama Joakiñak azkenengo jaiki-aldia Gabon-jaietan egin zuanetik. gogoan zuan senargaia biotzetik eten arazita?.—Asiera ederra izan degu. ba. alaba zan eta bere bizitza nastuko goraberak etzioten etxeko izaera ziaro eten. Orregatik. ordea.. Bizi ziran kaletik Basaburu barrera bide luzetxoa egiten zan eta lanerako bide ura aspergarria egiten zitzaien egunero egiteko. Eta larogei ta iru urte ere. Benitoren zakarkeriak alegin guziak ondatu zituanean. Ala ere. Martiña! Ez ote nuan neuk galdu alaba. Pako. ama. Urte artako Eguarrik. Gaixoaren abotsa ere elurrak jan zuala esan zitekean: —Juana! Ordu onean etorri aiz. Egualdiak samurtzen diranean. Pako. udaberriak piztuko zaitu.. gizon aren trakeskeriak etengo zuan.. Baiña orretarako ire bizibidea konpondu bear den. amandre Joakiñari joan zitzaion bizi-poz guzia ta arekin batera osasuna. A ze logurea dedan. elur-maluta asi zan bideak galtzen. Etorri dedilla. Urdaillean ez du okerrik eta ala ere. illunak joan zirn Basaburko senideentzat. Bere bizitzan orbelak markatu zizkioten ezbear-orduak. AMANDREAREN KERIZA Ainbeste amets eginda gero. Oraintxe ez natxegon luzarorako. —Ama. Biotzeko naigabeak gorputzari asko erasan oi diote.

bideak itxutzen ari zan egiñalean. baiña bereala aspertzen zitzaizkion aien etxetan eta berriro an etsi bear izaten zuan bere etxean. ama Joakiñaren keriza galdu zanetik amildegian bera zijoan. Errioxaaldeak Euskalerriarengandik etenda gelditu ziran. Seme-alaba ezkonduak ederki bizi ziran bakoitza bere etxean. «Lantzian bein» beste alabengana iges egiten zien. baiña Juanak bazekian zer egin. Ameriketako lurretan. Benitoren zakarkeri ta ajolagabeak etxea ondatzeko zorian zerabillen. ama. Juana? —Zertarako? Etxeko izena oraindik geiago loitan ito dezazun? Benitok etxea ipurditik ateratzen zuan orrelakoetan. izara artean arnasa aituta. —Zer din gure izenak galtzeko? —Zera. —Jaunak barkatuko al zidan ire bizitza okertua. Anboton galdu zan oiartzuna. alaba. Osintxuko elizan egin zizkioten azken-otoi eta mezak.. Alabarekin beren gelan sartzen zan eta gizonari bere piperrak egosten lagako zion. Baiña Juana ta alaba zarrenak. —Gure diruak eta izena omen dabiltz lokatzeta. Arnasa geroago ta gorago gelditzen zitzaioin. . juxtu-juxtu. nun-nai agertzen omen da emakume galduekin txorakeriak egiten.. —Neuk okertu nuan. —Diruak aitzen zaizkionean zentzatu bearko du. Ordu pare baterako.. Ala ere. esan degun bezela.. —Egun gutxiko kontua izango da. ba. ama. geroago ta bizimodu eziñagoa zeramaten gizon zentzu-labur arekin. zeruetara begira jarri zan larri: —Ez al-tzan ura amandrearen izarra?. Bai. ama.. dituan urteekin. Baiña. Etxe artako espiritua ta argia berarekin zeramazkian amandrearen gorputz illotzak. Eskerrak amaalabak alkarrekin ondo konpontzen zirana! Bestela. —Ameriketan dagoalakoan ibilliko den orrela.—Bai. etzan giro Benitoren ondoan. Alabak ekartzen zizkion Juanari senarraren berri biurriak: —Gure aita gaur ere zurrutean eta jokoan ondo narrutu omen dute. sendi artako aldartea. aien biziak etzuan xentimorik balioko. An gelditu zan Joakiña bere bizitza guziko kezka larriarekin. Andik bi egunera Juana ta bere alaba zarrena bi tanto beltz ziran aldapan bera elurretan. Gau aldera Joakiñaren biotza azken-jaikiak ematen asi zan. irabazpide baterako diru-pixka bat bear det. Beren sasi-ezkontzagatik ezkertartzat jo izan balituzte. Eskerrak beren seme-alaben senar-emazteen familiei! Auetan baziran eskuitar aldekoak eta aien izenak salbatu zituan. orain gure diruak jokoak eraman ditzan. gau artan Pako etxeruntz zijoala. bai! Basaburun amandreak erakutsi zion ber-bera! Eta odol-gorrizko tantoa zirudian!. emakume ariñak dirurik gabe ikusi zaitzaten arte. —Jokorako bear al dezu? Ameriketatik ekarri zenituanak onezkero jokoan ugalduko ziran. —Bai. Laster asi zan au diru-eske: —Juana. ari batean egon ziran bizia galtzeko. Begi guziak malkoz itxutuak agiri ziran. ezpaidin zentzurik beiñere izan.. GAINBERA Andik lau illabetera Españia-peko lurretan anai-arteko gerratea lertu zan. —Ez al didazu emango. Benitoren trumoiak baretzen ziran eta an gelditzen zan aren sugarbia. Basaburuko etxea utsik gelditu zala esan zitekean. Elurra. Guziak zuk nai bezela garbituko degu laster.. —Ez niñan alperrik lan egin Ameriketa aldean. ama. zakarrio ori. Zeiñen eriotza adierazten ote zion? Urrengo egunean gorputz-bidean bera zerraldoa galdu zanean. Benito ta Juana. zuk eztezu ortan eskurik sartu.. Naparru aldetik Errioxan sartu ziran gudarosteak garbiketa gogorra egin zuten Logroño inguruetan. Guduak muga berriak sortu zituan alde bietako burrukalarien tartean. Orren gaitzak ez din sendabiderik. Iru Intxortak zeruruntz eman zuten trumoi-erantzuna. Udalaitz-aldeak oiñeztarri baten argitan esantu ziran. Lorgroñoko aidetartea balia izan zitzaien ekaizpean ez ondatzeko. Etxeko guziak inguratu zitzaizkion.

—Ori da. etzan gogo makala bear. alaba. Entzun zion emazteari eta an gelditu zan ez otz eta ez bero. etzuan ezertarako ganorarik. Guk andik deitzen diogun arte. Etzan lenengoan aukera aundirik agertzen. Egun argi batean.Bizimodu ura etzan atsegiña. Zuzenean anaiaren etxera jo zuten. Ez al den ikusten etxeko lotsagarri bezela naukatena? Zuek. egun batean iragarki au irakurri zuan «La Nación» egunkarian: «Emakume eldu bat nai litzake andre urtetsu bat zaitzeko». Benitok bere irurogei ta amalau urterekin. —Neu ere makiña bat buelta ematen ari naiz kontu orri.. ontzian lagun berriak sortu. jai ta ikusgarri. eta atzean lagatzen zuan semearen larritasuna. Orduko larria ta lotsa gorria. paperetan datozen etxe-eskeintzak miatu bear ditugu. Bere alabarekin zegoela. Juanak gizonari pasa zion erabaki aren berria. eman zion oni bere barruko erabakiaren berri: —Aurea. beraz. Itz auek irakurri zituanean. Itxaso zabalean begiak lasaitu. —Buenos Airesen erdi-aldean bizi bagiña. Itxasontziko egunak aisa joan zitzaizkien. Goizean utzi bear etxea ta gaberarte alkar ikusterik ez: —Pako. Guk bitartean pake pixka bat izango diñagu. orduak arindu ta ogei egunen buruan. moldatu eziñik ez din. Juanak etzuan bere barruan senarrari Ameriketara deitzeko asmorik. Bada-ezpada ere. Arengana agertuko gaitun eta ikusiko diñagu zer egin. bazuan andreak bere egitekoa. —Polita izango da Ameriketa berriz ikustea. Arpegian igarri zitzaien aien etorrerak sortzen zien kezka. pozik emango zigunate. —Ta biderako bear degun dirua? —Senideen artean inguratuko diñagu. ongi-etorri otza egin zieten emakume biei. ia aukerarik sortzen zaigun. baiña luzetara aspertzen asi ziran biziera arekin. Bereala luma artu ta bere burua artarako eskeiñiaz idatzi zuan. Rosa berarentzat ez ote-zitekean lanbide egokia? Galdetzeak etzuan kalterik. Eta orduan egosi zitzaion buruan berriro Ameriketarako asmoa. urteak aurrera dijoazkigu ta bizimodu au bigundu bearra degu. USTE GABEKO ZORIA Rosa ta Pakok beren Buenos Aires ertzeko auzo artan zeramaten bizia. Pako egunero bere lanera abiatzen zan eta Rosa an geldituko zan gaberarte senarraren zai. —Ta nola ta nun bizi bear degu alde aietan? —Montevideon bizi dan nere anai gazteena. eztakizue emen nola begiratzen zaien elizaz ezkondu gabe alkartzen diran giza-emakumeei. Urteak ere aurrera zijoazkion. Juanari bere lenengo Ameriketarako joana gogoan berritu zitzaion. geroago ta bizimodu okerragoa ematen zion. Errioxako lurrak etzion biotzera deitzen. Senarrak lagundu zien ama-alabei Bilboraiño. Agertu ziran etxekoandrearengana ta . Irabaziak pozten zituan. eskurago jarriko litzaiguke barra. Eguneroko paperen anuntzioak aztartzen ere. loturarik etzuan iñorekin. Montevideon lurreratu ziran. Etxetik barrerako bide luze arek zailtzen zien bien lan ura. Basaburko senide ta Logroñoko aide tarteari. Gizonak diru ta etxeko ondasuna galdu zuan ezkero. eztigu arrera argirik egingo. ta orduan bazkaria etxean egin al-izango nuke. Ala ezin zitekean iraun.. Ameriketan jaiuok. Rosa. Anton. Basaburuko ama zan emen lotu zezakean bakarra. Irurogei ta amar urterekin Ameriketarako bidea artzeko. baiña irakurri ta galdetu. Ala gelditu ziran gauzak eta Pakok betiko legean jarraitzen zuan bere lana ta Rosak etxeko ardura artzen. Anton eta onen emazte ta seme-alabak. Juanari gaiñera. bere zozokerian. agur egin zion. Ala erabaki zuten. Aspertua zegoen azkenengo urtetan arek sortu zion bizi motzarekin. Seme ark orain berrogei ta amabi urte izango zituan. —Ta aita? —Emen dizkin seme-alabak eta bere aideak. Erantzuna etzan luzatu. barruan poz-ikara bat jaiki zitzaion. —Diru gabe agertzen bagera. Ura joan zanetik. aizpak etxeko ardi beltzari bezela begiratzen baitzioten. gure aitarekin burutzerik etzegon eta Ameriketara joango gaitun berriro. —Emen aiñean edozein lekutan izango gaitun. —Emango al digute? —Gu emen auetatik izkutatzearren bakarrik.

etzuten bi aldiz pentsatu bearrik izan. Zer ote du? —Zer izango du. Etxekoandrearen aideak ere. Etxekoandrearen illoba ta aideak ere. Amandrearen izarra Ameriketa aldean zebillen. Gabean etxeratu zanerako Rosak irikia zuan eskutitza ta Pakori eskeiñi zion irakur zezan: —Ezetz asmatu norena dezun. oso «estilo vasco» portatu ziran. oso pozik ziran Rosaren ardura ta garbitasuna ikusita. —Montevideotik? Osaba Antonena ote da. Pakok bere aldetik oso gertu zeukan barra ta lengo aldean asko arindu zitzaion goizeko jaikiera. Baratze zabal baten erdian arkitzen zan jauregia ta ate-sarreran beste etxe bat zuan txikiagoa. egun pozgarriak ikusi zituan semearen ondoan. etzuan erdijantzirik agertzeko lotsarik. Urrengoa stean etxe zarra ustu ta etxe berrira jo zuten. Bazirudian amandre Joakiña zerutik bere laguntza ta argia bialtzen asi zala. Montevideotik Buenos Airesera atzera-aurreran zebillen itxasontzien orduak bazekizkiten eta an joan ziran Rosa ta Pako kaira. etxean egin zezakean orain. ama-alabei irtetzera. —Ia. iñolaz ere. Seme baztartuak jaso bearko ditu ama ta ugazarreba. Etxekoandreak ere. bere gizakume-griña asetzeke zegoen artean. Irurogei ta amairu urte arte ezagutu gabeko seme arengan arkitzen zuan senidetan billatu etzuan arrera osoko giroa. ardangelako bere zatia lagunei salduta.neke asko gabe artu zuten baiezkoa. Emakume ezkongai ura Ameriketako lasaikerian jaioa ta azia zan aldetik. Ontan. andik aurrera lanik gabe bizitzeko lain eskuratu zuten. Asko itxoin gabe agertu ziran ama-alabak ontzitik lurrera jarri zuten mailladian bera ta etzuten kopla aundirik erabilli alkar agurtzen. berentzat etxe-bizitza izango zutela. Emen biziko ziran Rosa ta Pako egiteko ura beren gain artzen bazuten. Rosaren zintzotasuna ikusi zuanean. Etxekoandrea il ezkero etxe aretan berentzako etzuten egitekorik eta orduan leku polit batean berentzako etxea artu zuten. Buenos Aires erdian alako txalet ederra ta aukerak ikusi ondoren. ain egosbera zan. Bazirudian senar-emazte biei etorkizunak bide argia erakusten ziela. Bazirudian Pakoren ondoren zebillela. Eta Rosaren biotz zabalak alderik alde zabaldu zizkien etxeko txoko guziak. amak bereala igarri zion Pakoren izaera onari. Emakume arraio arek. Bazekiten alkarren berri. Ala ta guziz ere. denbora gitxi barru. bere jauregian artu zituan lagunarte gosea bai-zuan. Pako? —Al dakit! Nundik dator? —Ikusi seillua. Pakoren etxean etzuan amak beste etxetako bekozko illunik. Etzan artan gelditu beren adur ona. ba? —Ez dezu asmatu. Ala zeudela. kezka apur bat sortzen zion Rosari. Len pozik baziran. Bazkaria ere. eta Pako ugazanaia izan arren. ez nuan nere etxekoen berririk eta orain gutxien uste nuanaren eskutitz au erdi-erditik. Basaburun aren bizia aitu zanetik. Argatik eta denak etxe batean luzaroko pakerik etzutela izango igarrita. ta bere bizi guziko kezka larria izandako ama-seme aien izaera poliki-poliki konpontzen asia zala ilda gero. ia! Ara berriz! Nere amaren eskutitza Montevideotik? Amandre Joakiña il zanetik. ama-alabak Buenos Airesera lantzian bein agertuaz eta Rosa ta Pako Montevideora joanaz. Ala obe izango zan. Pako anaia zuan aitzakiarekin. oso borondate aundia erakutsi zieten. aren begientzako edozein kanpoko gizakumeren tankerakoa agertzen zan. beste paper-sail ederra oso merke saltzen zietela. Beraz alde guzietatik bizitza asko arindu zitzaien. Ta ederrena. Urrengo ostegunean. —Orra azkenean gure ama ezagutzeko aukera nola sortu ziagun. Uste gutxiena zutena: etxekoandrea. Aureak ala ere. Pakok amari Montevideon etxe bat artu ta bizitzeko diru-laguntza eskeiñi zion. atezaiaren etxapean. Onela. egun batean Pakok karta bat jaso zuan. baiña zure odolekua dezu. Ainbeste errezelo txar eta ixil-izketa artean bizitako amak. bi urtera il zan eta beraren azken-itzetan Rosa ta Pakori utzi zizkien irabazi aundiko paper eta azio mordoa. Egun aietan iñoiz baiño argiago agertzen zan zeruetan. iritxiko zirala esaten zion amak. Zer geiago bear zuten? Euskaldunok orrelakoetan gure sentimentuak azaleratzen lotsatu egin oi gera ta orregatik onen legorrak izaten dira gure alkarrekiko maitasun-agerpenak. ordutik aurrera areago. Urtero alkar ikusiko zuten. . ba? Anaiarekin asarratu dirala ta emen ditugula datorren astean zuen ama ta Aurea. zure ugazarreba.

geroago ta okerrago zijoan aren osasuna. —Emen diagu puska baterako —esan zuten Antoniren etxean. Askatzeko alegiñak egin arren. biotzak ez ote zion erantzuten. Denak bildur zioten eta al zuten bezin laster astintzen zuten beren etxeetatik. ezeren ajolarik gabe. Sosik ez eta ala ere. etzuan ezer aurreratzen. barru-aldera egin naian. Ameriketan . Auek lo betean arkitzen ziran eta kanpokoaren amesik ere etzuten buruan. Beti bezin Juan Tenple ta arro aspergarri zetorren. Eguarriak urrean ziran urte aretan eta egualdiak etzuan negu-itxurarik. Basaburu urrutitxo egiten zitzaion mendi goienean eta eskerrak orri. Europan negu-azkenetan ziran sasoian. Aizea bat-batean otzera aldatua zan eta giro arekin ezin zitekean atean luzaro iraun. Bergaran agertu zan Gabon-bezperan. bere semealabekin asperraldi bat izanda gero. eskeiñi egingo zionagu diru ori. eta ala zijoazen aren egunak: gaur alaba onekin. andreak Ameriketara aldegin zionetik. —Ori Gabon-jaietan etxean eukitzea azkena den eta ez al degu obe guzion artean milla pezetako bat bildu ta emendik Errioxara bialtzea gizon ori? —Joango al den? —Bai atzeko otzagatik! —Etzion gaizki asmatua. bere erruz diru guzia galdu zualarik. ba.Artean Juanaren sasi-ezkontza ura zegoen garbitzeke. noizean bein Juanaren aizpa ta senideetara ere agertu oi zan. Ordu artatik etzuan egun onik izan. Logroñora orduko berandu zan eta alabaren etxean etzuten espero. Antoni. Jaso zutenean. KATEAK AUSITA Errioxa aldean. Urteak ere aurrera ta seme-alabak beren etxetan naikoa lan aitaren arreta artzeko. biar bestearekin. Gabon-jaiak ondatzeko. Rosa ta Pako Montevideo aldera zijoazen amarekin pare bat aste egiteko asmotan. Jesusa. Benito gau otz aretan ziaro gogortua arkitu zuten. Gizona gaizki zijoan era artan. Bazuan idazteko erreztasun pixka bat eta noizean bein argitaratzen zituan idaz-lanekin aizetu xamarra ta oso iritzia zan gizona. antxe presentatzeko ere etzitzaion arpegiko azalik galduko. Otsailleko goiz izoztu batean egin zuan aren biziak. Erabaki bezela egin zuten. ta ate guziak itxita. Oraintxe ain zuzen. kontu aren zuzenketa egitea etzan erreza. burni batetik esegita balia eziñik gelditu zan. Etsi zuanean etxekoei deadarka asi zan. Benito. Benitoren biziera asko narrastu zan. Ala. Jo zuan etxera. urrengoan semearenean. Birietakoa ote zan. erreja-gaiñetik salto eginda baratzean sartzea erabaki zuan. Geiago burua nekatu gabe. Ala. Benitoren deadarrak oso berandu iritxi ziran alabaren etxekoengana. Berak zekian nola egin bear ziran gauza guziak eta besteak mendean bear zituan. etziran Antonirenean baiño pozago. Etxe-aurreko errejak pasa bear ziran lenbizi etxera sartzeko. Ori naikoa etzala. ta gizona Europan eta andrea Ameriketan zala. Zentzua galduta gero egin zizkioten eliza-aldetik egin zezazkiokenak eta an gelditu zan Jaunaren erruki-eske anda luzean. etzituan bear bezela neurtu bere indar eta almenak. Aizpa biak batuta. ba al dakin zer egin bear genduken? —Aditzeko natxegon. bestela. zer besterik bear zuan? Sartu milla pezetakoa sakelean eta Gabon-arratsaldean bertan or ziak Errioxa aldera. Emendik aldegitearren. Gizajo arlote arek. Gaiñera. Alde batetik bestera igaro-nairik zebillela. AMANDREAREN IZARRA Ontzia ur-gaiñean irrista ixillean zijoan. zerbait asmatu zuten: —Aizan. guziei mesede egiten ziolakoan maixu egin nairik bere inguruan. beti bezin ipurtarin. Ala joan zitzaizkion sei bat urte. bizi bezela. Era ortan etzegoen luzaro iñoren etxetan egoterik. Ez ote degu euli au emendik uxatuko? Jesusanean jakin zutenean. Benitok dirua ikusi zuanean. Emen zapuztu ta an agertu. etzan bere burua gordetzekoa.

Laga itzazu burutapen oiek. Txandaka artu gaituzte naigabeak eta pozak. Pakori biotzak jaiki-aldi gogorrak jo zizkion. —Zein izar? —Amandre Joakiñaren izar-zai. Buenos Airestik Montevideora ta Montevideotik Buenos Airesa. Pako. Amandreak esana gogoan zuan. Izar iduriko orratz arek arri bitxi bat zekarren erdi-erdian. Izarrak odol-kolorea zeraman zeru beltzean. —Emen. Orain garbi nago lotura ortatik. —Zeruan gerta dedilla. Loa etzan nai bezin paketsua izan. zeruertzean ikusi nuan lotaratu baiño len. egon ixillean urtu zuten gabaren lenengo zatia. Buenos Airestik gentozela. —Estuasun eta poz-aldien joan-etorri bat. amandrearen eskua agiri da. egun-argia sartzen zitzaion leio-zirrindatik. an amandrearen izarra! Badegu zoritxarren bat. Nere estualdi guzietan agertu zaidan izarra. zeñek zaitu ote zuan gure ontzi-koskola? —Goiko izar oiek darabilzkian borondate oneko Aita berak. Pakok amarentzat urrezko orratz bat zekarren: —Tori. —Lotarako ordua degu. Europatik aize galdu baten burrundan Ameriketara etorri giñanean. ze ezbear ote degun oraingoan. —Zer dezu au? —Amandre Joakiñaren izarra. Zai nago. Ama-semeak. Giro epeletan gozo zan zillarrezko ur geldiari begira egotea.udazken-asiera zuten. baiña ontzia ur-gaiñean beste lurralderaiño iristen da. Buenos Airesko argiak urrutiratzen asi ziran. Itxaropen koloreko arri eder bat. mutu zijoazen senar-emazteak. Zeruak aren itzak entzun balitu bezela. seme. —Ala da. Bart ere. —Gure ontzia bezela. «Etxekoren bat il zorian danean. Basaburuko oiturak gogoratuaz. ama. Jarri zuan bere biotz-gaiñean Juanak eta arrazkero indar berri bat nabaitzen zuan bere erraietan. Jaiki ziraneko ontzia Montevideo aurrean zan. iñolaz ere. —Ez dakit zer esan ere. —Izar orrek zaituizan nau nere estualdietan. ama. konturatzen al zera gure bizia zer izan dan. Sortaldetik izar berri bat agertu zan ozkarbi beltzean dizdizari. nere izarrak odol-kolorea artu oi du». —Paparrean eraman zazu. Gure ontziak egiten duan bezela. Eguardi-aurretik kableak ekarri zuan Benitoren il-berria. Nere ezkontza lege-barruan sartzea galazten zuana zerura eraman du. —Il-berria artzen degunean lagako ditut. gabeko aizea ozten ari da-ta. Izerdipatsetan esnatu zanean. Europa-aldetik zoritxar-kanta bat datorrela iduritzen zait eta lotara baiño len. Pako. Alako batean Pakok eten zuan ixil-aldia: —Rosa. badirudi ur-samalda onek irentsi bear gaituala betiko. Gabaz egingo zuten bidea ta apal-ondoan ontzi gaiñera irten eta izarretara begiak. ilda gero ere. —Bai polita. —Ikuste al dezu ama? Amandrearen izarrak adierazten zigun ezbearra iritxi da. Gau ura Pakori amets larrietan joan zitzaion. Aita gure bat errezatu zuten aren anima-alde. Rosa. —Oraindik ez. Bion bizitza-gidari izan da. Etxean sartu ziranean. baiña biotzak miñen bat somatzen du aidean. —Zer ba? —Ez al dezu ikusten ze argi gorria botatzen digun? Etxekoren bat il-zorian degu. Pakok esan zion: —Izar ori bart oso gorri agertu zan eta orrelakoetan berri illunen bat sortu oi da gure inguruan. Aize epelak arpegietan jotzen zituala. Ama-alabak aurreko astetik jakiñen gaiñean zeuden eta an zituzten kaian lurreratzeko orduan. ama. . —Rosa. Goazen lotara. —Bai. amandrearen izarra ikusi nai nuke. ama-alabentzako zekazkiten bezuza bilduak zalbadu zituzten. Eztakit zergatik. Izar baten zai nago.

—Azkenengo kateak ausi ditu zerutik amandreak. *** Etxe-aurreko zumardian udazkenak zurrunbilloan zerabiltzan orbel-pilloak. . Aizeak sorgin-dantza nastua arrotu zuan basoetan.

Gaiak gordintxuak dirala esan dezake norbaitek. . 1962-garrenean. berriro beste iru ipui bialdu nituan sariketarako. Urte ontakoak. ta Euria ari du izenekoak jaso zuan bigarren saria. Urte orretan sariketara iru ipui bialdu nituan. baiña gaurko gazteentzat ez det uste nabarmenegiak diranik. Urrengo urtean. eta lenengo saria Suge lana izenekoak irabazi zuan. aurrenengo jartzen dizkitzudan irurak. azkenengo iru ipuiak dituzu. sermoi kutsuak kendu nai izan nizkion euskerari. 1961-garrenurtean asi ziran.IPUIAK Ipui sariketak. Donostiako Albiste ta Turismo Eralguntzak sortu zituan auek ere. ikusiko dezun bezela. Auetan ere. Eta nik beti gazteak ditut gogoan. Aundientzako ipuiak dira. euskera gure ondorengoen mingaiñetan gerorako gelditu dedin.

(don Justo deitu dezaiogun.. deitu ari. bion irizpideak batera ekartzen aritzen giñan. nolabait deitzeko). Aietako batean.. Gerra giro onek. ez-ezagunen artean. Egunero irakurtzen ditut paperak. Ospel-alde... ia zuen erantzuna artzen dedan. Janariak banatzeko sortu zan Batzorde batean sartu naiz orrela (Batzorde. Emen ibilli naiz egun batzuetan zoroarenak egiten. ta nere zorigaitzerako emen gelditu nintzan zuengana itzuli eziñik. Emen lan egiten det egunero zortzi edo amar orduan... bere maira urreratu zan.. itzegin oni. Komisioa esan nai det). badek or agiri on askoa. ta guziok alkar zeletatzen bizi gera. txarrantxa gaiñean etzandakoa baiño areago nabil. esanaz: —Tori! Giza-biotzak noraiñoko leize beltzak dituan jakiteko. Gure txiki biei laztan asko. Prantzi-ra dijoan ezagun bat inguratu zait. Au nastea sortu zaiguna! Bildurrak eta gorrotoak. nori bururatu bear zitzaion onelako egun estuak zetozkigunik? Gu lotan geundela. Ezta errez egia jakiten. Zoritxarrez. batenbat esna ibilli da. Jo alde batera. nere burua obeto gordetzeko lan lekua iritxi dit. Zertarako zauri zaarrak berritu? Alderdi bati Eguzki-alde deituko diogu lan onetan. bialtzen dizuet eskutitz au. ezer garbirik atera ote-diteken igartzeko. exeri ta irakutzen asi nintzan. eta onen bidez. jo bestera. papel batzuek eskeiñi zizkidan. kapellau. Onelako estualdietan ez da errez nola jokatu asmatzen. Al dezuen bezin laser. Gerrateak alkarrengandik eten giñuanetik. uraxe bai lagun benetakoa! Gure azkeneko gerratean. Au lana! Ta zuengana joateko bideak itxita! Ezta laburra egoera au!. ta or dijoakizue nik irakurria. apaiz-lagun. nere lan lekuko agiria erakusten diet eta onela pakean uzten naute. Nolatan zerate? Gure koxkor biak ongi al dira?. Alkartzen giñanean. oi zan. OSPEL ALDETIK EGUZKI ALDERA Aznar-en Laura Nuria Andrea X-en Nere Laura: Egunak kezka larritan dijoazkit.. ta zuri. aizatu ditu egundoko berri nolabaitekoak.. zure XABI EGUZKI ALDETIK OSPEL ALDERA Xabier Aznar Jauna X-en Nere Xabi: Zure eskutitza oraintxe jasoa det. batez ere.. Au da lasaitasuna artu dedana.. Azkenean. Bazekian alderdi bietako akatsak eta argi-uneak ikusten. Ta ni. nere biotza zabal-zabalik. Aren lana. karta sail bat. Zuen berririk gabe. emen ari naiz nere buruari milla jira-bira ematen. noiz arteko saltsa izango ote degun galdezka.. gerra bildurgarri au gertatzen. Zuri-alde?. alegia. nere laguna. erabat. Azkenean. ez det egun onik. Laguna zai daukat eta bukatzera noa nere lenengo eskutitz au. eta besteari. Bakoitzak asma beza ze aldetatik ze aldetara dabiltzan eskutitzok. Erri ta giza-emakumeen izenak aldatu edo ixildu. Paperik iñorik eskatzen badit. nere etxetik urruti. Eztira egun ederrak auetxek! Guzion bizia ari batetik esegita darabilgu. Etzan gorrotoz itxututako oietakoa. errezeloa ta susmo txarra errez pizten ditu. Eskutitz sail bat zan. lanak eskatzen duan neurrian. ibillia zan. Prantzitik zear.SUGE LANA Lagunak lagun. zera. Gori-alde?. Kajoi bat iriki ta andik aterata. Naste au sortu zanean. Besterik gabe. ni nere eginkizunetara etorri berri nintzan X-ko uri aundi ontara. guziok alde batetik izan bagiña. Erantzun zai irrikitzen gelditzen da. al zuan onik geiena egiten. ongi zerala jakin dedanean! Guregandik aldendu ziñanean.. orko gure etxearen ordezkariak.. giza-biotzak ondoraiño neurtzen eta orrela. .

baiña nereak ere. Zure ederrean zorabiatuta dezun . Beste asko gaituzu. Gure lagunartea geiago estutu bear genuke bion onerako. Al dezun izkutuen ibilli. Zure-zurea dezun LAURA EGUZKI ALDEKO X-tik X-ra Aznar-en Laura Nuria Andrea X-en Ene andre begiratua: Zurea jaso det eta pozik irakurri ere. ez iñori aitatu or izan dezun lan-leku ori. zu ortik onez ateratzeko. Ezta gutxi. eta mutil gizajo oiek zaitzen eta sendatzen. azkenean auek irabaizko dutela gudua. Xabitxo oso gogor dabil eta Lauratxok eztul pixka bat izan du. Orrela eztezu kartzelara joateko arrixkurik izango. baiña joan zaio.Nereak naikoa eztirala. Zorionez. ezta ezer. Eskerrak osasunez ongi diranari. Baiña auen galderak ez dute azkenik: —Nun da aita? —Ama. Xabitxok zaldi bat nai du. Estuasunak alde batera bota ditzakezu. andera begi urdin bat ekartzeko. ta emengoak orruntza elduko balira. Xabitxok zerbait ausi du. Erri ortan sartuta ezin zindezke egon. norbaiten bearra izango degu. zure ezaupidez poztuak eta denen artean neroni aurrena. noizbait emengoak or sartu ta galdezka asten bazaizkitzu. kapitan orren izena emateko.. Ori berekin dakar gerrateak. indar asko biltzen ari dira. ar zazu nere agurrik barrukoena. Nork geldirik euki ume auek? Katakumeak baiño jolasgure ta zarata-gogo geiago dute biak. mundu onetan bere edertasunaren argia inguruan barreiatu al izateko. ortik zatozenean. sendotu ta argituko zaigu. Jainkoari eskerrak. Zu bezelako emakumeak leku zabalagoak eta atsegiñagoak bear ditu. Datorren igandean X-en izango naiz eta egundoko dantzaldi ta jaia eratzekoak dira egun ortarako. eta guzia ongi aterako da. ta errez egin zenezake araiñoko bidea. gizonarengatik izan dituzun kezkak. Senarraren berri jakin dezu azkenean. ta nik uste. Alvaro Gartzia duizena. eta kapitan onen lagunartea egoki etorriko zaigu. senarrarekiko kezketan. ez. ixildu diranean. noski. gaixotegi batera joaten naiz astean iru aldiz. Ala ere. Poz orren itxaropenetan. aren galdera egingo det. alde guzietan etsairen bat jaikiko ote zaigun kezkatan. Orregatik. guztiok arrixkuz inguratuak bizi baigera. Nere burua obeto gordetzeko. ta Lauratxok. eta oso lagun egiñak gera alkarrekin. Egunero soldadu erituak datoz gudu-lekuetatik. beraz. Onelako unetan itz-erdi bat naikoa izaten da gizona ondatzeko. gauden egunetan. Aurren eta nere laztan asko ta asko. Zure senarrarekikoa errez egingo degu. noiz dator aita? —Zergatik ez da etortzen? —Laster etorriko al da? Jesus milla bider! Burua bere lekutik aterako lukete ume auek. Agertzen bazera. gau osoan lagun izango nazu. Nik —jakiña— urrutira begiratzen det. zu pakean utzi zaitzaten. Zure orko estuasunak eztira makalak. ta Lauratxo negarrez asia da. Noizbait alde ontakoak irabazi ta zauden erri ortara sartzen badira. Or bezela. Obe orrelakorik iñork ez jakitea. alkarren susmo ta bildurrez bizi gera. Ortik gertu dezu erri ori. Nere aldetik ere. arindu dira. Beti bezela. eta utsagatik galtzen da erne eztabillena. eta bion artean sortu dan artu-eman pozgarri au. ba. gure txiki biak albotik naikoa lor sortzen didate. eta orain zere buruari begiratu bear diozu. utsaren urrengoa.. ez det okerrik. emen ere. esaten dit. andik eta emendik ezaupideak sortzen. Gure soldaduak aruntza iritxi bezin laster. Badakizu. Ume auek ez didate pakean uzten. Zure gaztetasuna ezin lotu zenezake. nere aldetik neurriak artzen ari naiz. ni ere. Emen nagusi gelditu diranak. Banoa zer dan ikustera. Zure bururik ez nastu beiñere odoletan. bada naikoa zeregin. eta nabillen lanetan gordeago izango naiz aurrerantzean. Azkar-azkar erantzun nere oni. Gaixotegi orretan ezagutu det kapitan bat. Kapitanak. Kontuan ar zazu.

ta nere biotzak etorkizun argiena eskeiñi nai lizuke. Zuk diozun kapitan orren izena gogoan izango det. zaitu itzazu ongi gure txiki biak. noizbait zuen aldeko soldaduak uri ontan sartzen badira. Atzo ikusi nuana. edozeiñen aurrean agertzeko ez det kezkarik. beraz? Noanean. kartzela ontako kapellau natxegok. zaldia ta andera nerekin eramango ditudala. esaiezu. Beti bere besoetan nai zinduzken zure ALVARO EGUZKI-ALDEKO X-tik X-ra Justo Roman. Ta zuri nere besarkadarik estuena. Noiz izango ote da egun eder ori? Ez guk nai bezin laster. gureak uri ontan sartu ziranetik. lagun bati eskerrak. Xabitxo ta Lauratxori milla musu. Nere zorionerako etorri ziñan nere deira. ba.ALVARO OSPEL-ALDETIK EGUZKI-ALDERA Aznar-en Laura Nuria Andrea X-en Nere kuttun ori: Zure erantzunak eztit poz txikia ekarri. Emengo kontuak. Nere jokaera garbia izan da ta gorroto bideetatik etena. Apaiz Jauna X-en Adiskide: Gerra bukatzera dijoala zirudik Gure bideak ez dituk berdiñak izan. Bizitza oberako egiña zera. Orduantxe bai laurok pozik. gure etsaietakoa izango da. maite. ugatlzen asten dira. ez orixe.ia. bestaldean ainongi artu dutenean. zergatik ez jaso aukeran deguna? Zure gizon ori. Eten itzazu bein arekiko lokarri negargarri ta estuak. noski. Makiña bat gizajok galdu dik bizia. Oso-osorik zurea dezun XABI EGUZKI-ALDEKO X-tik X-ra Aznar-en Laura Nuria Andrea X-en Ene maite zoragarri: Oraindik ezpaiñetan det X-ko gau-jai artako eztia. Auzitegi ta odol-kontuetatik urruti nabil. susmo ta salaketak ere. Beti bildurrez eta begi biak zabalik dirala ibilli bearrean gaude. garbi ikusten det atsegiñezko urre-bide argia biontzat. I. Onik zerate irurok. Gudua azkenera urreratzen ari dala uste det. Txiki biak aitaren galdezka dira. Diru-premirik ez al dezue? Ezer bear badezu. alkarrentzako egin-egiñak gaudenik? Bai. gure etxeko zoriona oraindik osatzeko bidetan gera. beintzat. eta zatoz zure edertasunak eskatzen duan eguzki-argitara ta zabaldi atsegiñera. ta bion izarrak argi egin zigun egunsentiak gabeko illuna uxatu arte. orko gure etxeko nagusiari eska zenezaioke. Denbora gutxi. Ala ere. baiña asko ikusi diat epe labur onetan. . Eztu merezi gure errukirik. Laura. eta ni. etzaidak beiñere aztuko. geroago ta estuago ta nastuago dijoaz. bestekaldeko soldadu artean kapellau ibillia aiz. Laura. Ta utsagatik galdu diteke edozein. nere aldetik ongi noa. Ezta gutxi egun negargarri auetan. Nik. bere bidean zitalkeria ta makurkeria sartu dalako. eta onela iñori kalterik egiteke. Erantzun azkar eta berri asko emanaz. Prantzitik zear dijoakizu nere eskutitz au. Zuk eztezu merezi senar orren loturarik. Ez al zenduan garbi ikusi gau artan. Bitartean. Lengoa bezin zuzen iritxiko al zaizu. Eta gauzak eskura datozkigun ezkero. guztiok lenbailen alkartzeko zoria izaten degun. Gauzak oker dijoazenean. Berriz ere. eta Jaungoikoari eskerrak.

Pontzio Pilatoren mendean nekaldua.eta arek zekiala bere emazte ta etxeko berri.. bere andreari utzi nai zizkioan bere ondasun guziak. gure kartzela onetan zazpigarren gelan. Azkenerarte. Enauk jarraitzeko gauza. Emaztea alda ditekela ta beste norbaitekin ezkondu. Joan nintzaion. Polbora kez itxutua. eraman diate. bere azken-agiria seme-alabatxoen alde egin zezan. Azkenerarte lagundu zioat senar zorigabeari. zeru-lurren egillea. ta arekin bere griña-bidea ase al izateko egin diola bere gizonari egin diona. eta aren seme bakar Jesukristo. Agur. Onela egin dik. An gelditu dek errukarria lurrean.. egun-txintak ozta-ozta argitzen ginduala. adiskide. odoletan. nere barru guzia irakiten jarri zidakan. Kartzelako ormak dardaraz eman ditek erantzuna.. Berandutxo jakin diat. agitz eta sendo: Sinisten det Jaungoiko Aita alguztidun. emazte galdu ori. illa!. Urrengoan berri obeak izango al dizkik ire lagun minberatu MILLAN-ek . Bere azken ordua zertarako geiago mindu? Aitortza zirrarakorra uraxe! Gizon aren ondrautasuna. Ta gizajoak. Emaztearen billaukeria etzioat aitatu nai izan. Gaur goizean. dalako kapitan orrekin itxutua dabillela. Kartzelako gizajo ura nork salatu zuala uste dek? Bere emazteak.. eta irakurri nuanak. biotza erdi bi. Kapitan baten izena eman zidakean. Etzekian asko gizajoak. itxura oneko gizon bat barruratu zutela. Pum. garbi asko agiri uan aren esanetan. eta oso minberatua arkitu nian.. Alako belzkeririk enian ames egingo nere bizi guzian. bere alboan egon nauk. galdua zegoan senarra. Beta geiago izan banu. gurutzean iltzatua. Neronek alda-erazi zioat erabakia. Obe duala bere txikien etorkizunari begiratu ta aien alde utzi duan guzia. zerbait egin al izango nian.Egunak ituan. soldadu taldearen aurrera. zabuka atera nauk andik. Nerekin esan dik Kredoa. Bere paperak ikustera joan nindukan. agian.gizona! Ta emaztearen salaketa aregatik.. kapitan ura zuala bere galtzaillerik amorratuena. baiña gauzak azkarregi joan dituk.

nagusi. Nere bizia orrela joan da beti: berandu esnatu. matazaren asiera besterik ezta. Exeri zaitez pixka batean. —Utzi zazu «nagusi» itz puztu ori.. ziaro lotzen ninduan. gaiñera.. Niko. emen dator Niko. —Burua berotzeko beta geiegi dezu.. —Bai. Niko. Emen naukazu.. Urik gabeko iturria bezela. Niko. ez. Lenago lurpean sartu! Orrelako lotsagarrikeririk nola iñori adierazi? —Zure ama ere. asmatu eziñik. Nere gurasoei min ori emateko billurez. lur ederrak alperrean edukitzea bezelatsu.. ta koplatan ibilli bearrik eztegu alkarrekin..ni. —Bazenduan neskatxarik pranko. ezkongai zaarra naiz. nakak ditut. emaitzik gabeko landare edo zugaitzaren pare. —Ederki da.EZKONGAI ZAARRA . ezkon-eskea egiteko. Ai. bizitza guzian. munduan zertarako nagoen ere. —Ori ere berandutxo egin nuan. nere kazketa su berean berotzen zait. Urte luze auetan.. Jaungoikoak emandako begiak. seme apaiza. eta nere brrogei ta amar urteak.Etxetik elizara.. Betiko leloari indarra ematera. bai zera!. —Egia. —Badakit nora zoazen. exeri ta berriketaldia bota dezagun patxaran. —Bereala nator. besoak. garagardo pixka bat. —Morroeak eztu exertzeko betarik izaten. Jaungoikoak etxea jasotzeko bear dana eman. Niko. —Gauza oiek aztutzeko. apaiza baiño goragokoriketzan. Ezkondu egin bear zenduela zure sasoian. —Baditeke ori ere. Nere buruari eragiten asten naizen bakoitzean. Ama. Emakume egarria nuela esan?. Zuri ere kalterik eztizu egingo-ta. egoki etorriko zait. ori ere. Ori. Ama. Gonadun gauza orri urrutitik begiratzen erakutsi zidaten. Baiña nik egin bear nuan apaiz. Oso urrutitik. Pelix! Urte aiek joanak ditugu.. berandu jakin ezkontza-bideak nola ziran. —Arek. etzan emakumea guretzat. Badakizu gure etxeko aidea nolakoa zan. amesik zoragarriena zan. ari guzia jakin dezazuen. Askotan pentsatu oi det: Jaungoikoagatik emakumerik gabe bizitzea. —Ai. Pelix. Ai. Badakizue. Eta orduko batentzat. —Ekarri biontzat. Ortan. eta orrek galtzen zaitu. erabakia atzeratu ta atzeratu. Orra guzia esan. etxe uts onetan. apaizetarako nai zinduan.. —Gure errietan. moldakaitz purrukatua izan naiz beti.. nagusi. Ori. —Nere andregaia.. txiki-txikitatik milla puska egin zidaten... Niko. eta etxerik ez jaso. ta Jaungoikoak aparta emakumerik gure bidean sartu. ta nere muiñak zorrozteko.. etxeko egiña zaude. Pelix. belarriak. —Bai. emakumea zan. Pelix. eztu bere bizitzan elkor-bidea besterik. okerrago. ondorengorik utziko ez duan gizona.. —Amaika aldiz esan nizun. ba. ba.. oiñak bizi guzian erabiltzeke gordetzea. etxe aundi onetan. Ezkongai. ta txikitan bezela. esaidazu «Pelix». nagusi! Ez. goragarri ote liteke? Jaungoikoak orrelakorik nai al du? Ta zergatik nai izan bear du. goragarri nola ote diteken. Ori ezta guzia. Tira. eta Meza berriko pozik enion eman amari. —Min ederra izan zuan zure amak. aztu eragiten ziguten. izan ere. bakarrik gelditu naiz berriro ta nere buruko garunak. Mutil zar legor onek. Baiña. mutil zarra polikiago esateko bidea besterik ezta. Eta orain. Etzuan poz ori iritxi. beste gauza bat zan.. eta berandu utzi nere apaizetarako ikasaldiak. Seminariotik irten ziñanean. gu seme-alabarik sortzeke mundu ontatik joatea? . ta badakizu gero. Emakumea ta deabrua. ba: ni mutil zarra naiz. lan guziak egiñak dira. ez!.. lanean asiak dira lenez gain. edari pixka bat aiñakorik ezta. Edari billa dan bitartean.. gure morroe zaarra: —Nagusi jauna. *** Entzun dezue nere morroiarekin izan dedan alkarrizketa.Beiñere ez det jakin emakumeengana nola urreratu diteken. —Baiñan txikitan txertatu zidaten emakumeekiko lotsak. gisa bereko ziran guretzat. —Orregatik. baiña.

Niko. Niko. ezta ala? —Alatsu. nere emazte. Nere biotz oni zerraillen bat jarriko diot. ordea? A.. Amaika aldiz zoritxarreko emakume ezkongairen bat ikusten dedanean.. —Jakiña. zertan nintzan.. Bapo!. Niko? —Zere buruarekin izketan ari al zeran. Guraso gaixoak zaitzen. Nork daki bera ote zan Jaunak nere seme-alaben ama izateko gordea zeukan andrea?. nere urteetan. Bere bakarrean. Atzo. bai!. ta beste bide batzuetatik jo bagendu zer gerta zitekean. Neronek ere. galdetu izan diot nere buruari: «Emakume ori ote zan nik poztu bear izan nukeana? Ta nere erruz galdu ote du... joan zitzaion bere sasoia. —Gaurko berririk eztet.. —Zer dio Ixabelek? —Muruaneko Ixabelek. Niko? —Zure buruauste oiekin nun nintzan ere.. Guk utzi ditugun bideak.... Oso pozik joan zan gaixoa. etzan gaizki joan.. eta barkatu jaun-andreok. Ni bezelaxe. Pelix? —Zer dezu.. eta ori ere egin bearko det. zer diran ba al dakit. Ain zuzen ere. —Egia ori ere. burutapenak oi ditu. —Ala ere. lagundu zenion bere estuasunean. Pelix. —Orrelaxe egin naiko nuke emakume bakar eta zorigaiztoko guziekin.. —Berriz ere «nagusi»? Niko. —Ala da. Emakumeekin eztago arrixku gabeko urterik. ba. Pelix.? —Bai. Sendagillearekin egon zaitez.. zerbait obeto zegoela entzun det. —Ez. Gaztetan ezkontza-bidea artzeko gatzik izan ezpazenduan. emen dator Niko garagardoarekin. nere alboan izan zezakean zoriona?». —Bai. Ezpainago xamurra. Zu edari billa ziñan bitartean. —Ongi da. emakume bati nere itzala eskeiñi gabe. eta poz izango du oraingo onekin. gero? Baiña burua duanak. ta onezkero. Busti dezagun. . Etzaitezte berotu nere kontu auekin. zure gaitza du. —Lagunduko dizut orretan. Jainkoak bakarrik jakin dezake.. Ta nere epelkeriagatik ez ote zebilen aterik-ate eskale. —Bizitzari geiegi galdetzea da ori. bai. nagusi.. zergatik gelditu ote nintzan pentsatzen ari izan naiz. eta bear duana. baiña zuk laguntzen didazula. —Alako batean nastu bear zaituzte.. edan zazu muiñak pixka bat argitzeko.Ba. beraz. zintzurra. aztuta naukazu. beste bidez ordaindu nai diet. noski. Pelix. Pelix.. Au mundua! Zenbat emakume errukarri diran baztarretan.. ba. Orrek ere. Ondasunik eztio Jaunak eman.. ba. orain are ta gutxiago izango dezu.. —Alajaiña! Bapo jan eta diru-laguntza biderako artuta. Baiña zertan zaude edateke.. Tira. ezta osasunik ere. —Kontuz ibilli. Oraindik adituko ditugunak! Orduan. ba! Zaude. ta neri orrelakotxeak sortzen zaizkit nere ontan. emakume eskale bat etorri zan atera ta aurrera sartu nuan. badu naikoa berekin. naiko premi izango du. baiña nik emakumeekin det nere zorra.. ta nere mozkeriagatik galdu zutena.. Edan degu biok eta jarraitzeko ederki gaude. bakarrik gelditu da. emakume bakarrari zure izena eskeiñi etzeniolako. ala. egindako kaltea ezingo det osatu. ta orain soil bizi da ta ez ni bezela ondasunez ongi. Atzo. emakumeak naste gutxi sortu dezakete. —Lengo astean ere. Pelix. Nere ordua igaro zan antziña. ba!. nere etxekoandre izanbearrean? —Zuk egiteko ezta asko. egin nion arrera arekin.. —Orrela egingo det. munduko emakume ezkongai guziei laguntzen ibilli bear dezu. illetak jotzea. ugariak izan dira. Aietako bat izan zitekean. gerok bialdu bearko diogu. —Esana egiteko nago emen. ezta giro.. —Beartsu ta gaixorik. —Emakume ta gizakume asko errukarri alde guzietan. Exeri ta bete zere ontzia edateko. —Ari al zera orain ere. Niko. —Onezkero alperrik dezu.

zerbait bazuala.. nere gogoa zan bezela. anai gazteena gaixorik zutela jakin nuan. baiña aren begirasunak ederki asko erakutsi dit. «Emakume orrek badu gaitzen bat berarekin» —esan det nerekiko. Eskeiñi nion nere laguntza. zaitu bai-diteke. Zai nengoen. sukaldeko leioa zabaltzen nabaitu det. emakumearen eskein garbi ura nabaitu dedanean... —Ez.. ez. Emakume ori. ta berriro bakarrik naiz nere buruausteekin. Su-ondoan arnasez bete ezinda zegoen. Zaiñak nabarmen agiri zaizkio azal lanpetu aren azpian. Noiztik ezagutzen det?.. baiña arrebak lanean erakutsi die ondo. Jauna! Lanean ongi laztuak. Lotsa gorritan gelditu zan. Aingeru bat bere amaren magalean bezelaxe itsatsi zait nere biotz gaiñean. Eztu griñarik agiri.. ta lotsagarri jotzen du iñoren laguntzaz baliatzea. bere lana guzien alde etengabe eskeiñiaz. noan nere azkenengo eginkizunetara. goizean egunsentiarekin jaiki... Urteak dira. Sukaldean eztanean. zer erantzun asmatu eziñik. emendik ikusten nituan kontu oiek guziak. Aien andreak izan dute zoria! Arreba orren ondoan urrezkoak egin bai-tira. Ta nola aurrera atera dituan bere anai txikian. Aiek eskuak. itz bi egiteke enaiz aren etxe-aurretik pasatzen. Eskual lenbiziko aldiz urretik ikusi nizkion. berriz.. zeruko izar guziak lurreko lore denekin dantzan asi zaizkit.. Umezurtz gelditu zanean... betiko lorpean diardu... biotzak esan zidan: «Orra etxea ondatu». eta aukera dedanean. Jauna! Aren arpegia!. Nere betiko lotsak atzeratzen ninduan. bere ontzi ta zapiak moldatzen. zera. etxea nolatan jaso duan. Anjelak. «Oraintxe edo beiñere ez!» esan nuan nerekiko.. Ai. Bere lanez orain arte etxa jasotzen oitua. bide labain orretan. guzien etxekoandre bear lukena. Arrazkero noizean bein ixillik lagundu izan diot. bere burua nere bular-gaiñera bota dit. emakume orri eskerrak. Orrelako senar langilleak artutako emazteak. Diruz erosi eziñeko emakumea. etzan ondatu. Biotz-leize ura ondoraiño ikusi ta itz-erdirik esateko gauza enintzala. orren merezia duan atsedena ukatzen diola. Kosta zait nere laguntza arek onartzea.. eta arrazkero bera izan da mutil oien ama.. Oraintxe ere.. Gizajoak! Ez dute eskola aundirik izan. lanean. egingo nuke sukaldean argia itzaltzeke egon baietz!. neke ta izerdi. Beste pixka bat edan nai badezu. eztira bereala galduko.. Ala ere. Ori emakumea. Onezkero etxekoak oeratuak ditu. aurrekaldeko etxean eta baratzean gertatzen dan guzia. Anai zarrenak ezkondu zaizkio banaka... Or ari da dalako Anjela ori. Beste guziak bizimodu lasaian jarriak ditu. Anjela gaixoa!. Gazteena etxean artu du.. Orrelaxe. Jaso ezazu guzia. leio orretxek sortu dit lana. Alako batean. Ta artan joango da mundu ontatik. noski.. Nere motzean. Noan leiora... lenbiziko aldiz. Aurreko etxean bizi dan Anjela da. Ederki. baratzean eztanean. Nere biotzak darion odola ikusiko bazendu!.. ta orrek ekarri ditu. Esanda bezelaxe. baratzean. Bere bost anai txikirekin umerzurtz gelditu zan.. Ara!..... gajoa. Eta edan degun ezkero. eta luzatu gabe beraren etxera jo det.. Baiña barruak ez ninduan erabakitzen.. eta gaur eguardian.. Azken-aldi ontan. ordurik-ordu. Egunak ziran Angelarik etxe aurrean ikusten ez nuala.. ez agertzeko. etxeko neskame bizi da.—Denen bearrean arkutiko zera. anai-arreba oien alde ezer egiteko.... bere buruari.. Baratzean ari zan. Beti lanean ari dan errota. uraxe zala nere maitasunak poztu bear izan zukean emakumea.. negarrari emanaz. ezpaitaki geldirik egoten. berak. jardunaren-jardunez lertu zaio biotza ta. esaten zidan biotzak.. Niko... . ta etzuan entzun ere nai... umezurtz gelditu zanetik.. Baiña etxea.. Nere lotsa madarikatua!. Nere bizitzan. Ortik.. gaurko egoera jasora.. Lanean aspergaitza. bata bestearen ondoren ezkondu zaizkio. Beretzat eztu oerako ordurik. Eta besterik gabe or joan nintzaion Anjelari. Azkenean. zapi jotzen. ta ikustekoa izan da urterik-urte. *** Joan da Niko. Gabean berandu oeratu. ta beti bezela. Emakume ixilla ta saiatua orixe. Anaiak.. atzeratu egin naiz.

ipui utsak. txiki-taldearen erdian. Baiña ipuirik ederrena. ixil-ixillik gelditzen ziran. txori. basarri ura? —Mendiak zeruari ikutzen dion gain artan? —Bai. ain maite zuten aurrak. Izarrak bai zituan bere sapai. gero! Arkaitz. Eta elbarria. berreun.ELBARRIAREN IPUIA Bi gurpil aundiagoak ezker-eskubi. ala gerta oi zan beti. azeri maltzur eta oillar moko txuriarena. Onela zabaldu ziran errian. egia esateko.. Noiz ote zan?. amak.. —Bai urruti bizi dirala irurak. Gaztetxoa oraindik. *** Ara! Ikusten al dezue an gaiñean. Badu andrea ta semea ere. Errira jeisten zan bakoitzean. asto ta bei adar luzeak ere. Tellatu gorri arekin. Udaran. atzetik bultzaka laguntzen zioten plazarako aldapa igotzen. Arkaitz. mendiko aizeak ekarriak bezela. ez ala. Orra! Esan dizut basarriaren izena ere. eta jende txikiarekin zetozen aur-zaiak eta ama bat baiño geiago. Mendiko belar zapaldugabea bazkari zutela.. aren itzik ez galtzeko. Aitak (artean etzan elbarri). errukarriak orduan Izarpeko kristau ta ardiak!. argia lotara zijoanean. urdinguneren bat beti oi zuan ordu aretan. maiteok. eskuz eragiñaz aurrera zeramala bere gurditxoa. ori bai ziran. antxe bizi da gure ipuietako elbarria. Iturri ta Erreka. baiña mutiko pijua bere amairu urterekin.. —Bakarrik? —Ez. zeruari eskerrak ematen. bazan antxe nekea ta lorra! Orduak joaten zitzaizkien aurreko mendi Gurutzeari begira. Irurak mendi-mendiko izena zuten.. udaran eta egualdi ona egiten zuanean. etzan giro goi aietan! Egunak labur eta gabak luze. andik sortzen bai-zan argi unea.. Azkenerako. An zijoan gizona. Egi garbia ta biotz-barruraiño sartzen zana. baiña. Urrutitxo erri artatik. Neguteak jotzen zituanean. ta zeruak ere. ta nik al dakit beste zenbat eta zenbat kontu. tontor-tontorrean. Ipui guziak. badirudi basarria.. eta askoz urrutirago zuek bizi zeraten erri aundi auetatik. ta bai. errege bat bezela. beren seme-alabaxoak zaitzeko aitzakitan. Damurik! Egun guziak etziran ala. txantxangorri ta arrano egalariarena. Ipui guziak baiño ukigarriagoa. ainbeste ipui. Orra iru izen polit. eta illunabarrean. Taldea mardultzen ari zan. Ain politak ziran. —Bai. ta irugarrena txikiagoa aurrean zituan gurditxoak. Erreka. ezta bearrik ere. ao-xabalka egoten ziran.. Bego otso beltza bere basa-zuloan urruti! Etzuten aren aztarranik udara-aldean. —Ba. Erriko txikiak batez ere. aingeruak elbarriaren kontu zoragarriak entzun zitzaten. mendiari jarri dioten txapela dala. zaunkaz inguruak esnatuaz. aitari basoan laguntzeko. elbarriaren azkenengo ipuia aditzeko irrikaz. izotz eta elurrarekin burrukan asten ziranean.. eguzkiak antxe ameten zion lurrari lenbiziko musua. urte?. bazirudin antxiñako sasi-jainko aietakoren bat kokatu zala intxaurpean. bata bestearen ondoren... Egoak baztarrak gozatzen zituanean. Ori. oillo lepa gorriarena. enetxuok. elbarriaren bizitza bera zan.. Baiña euri ta aizea neguan. Izarpe. an uzten zuan egunaren azkenengo urre-tantoa. Elbarriarena. Kontuan artu.Erriko kaletan zear aditzen zan deadarka: —Elbarriaren ipuia! Nork entzun nai du elbarriaren ipuia. aren esanetara. basaurde betortz bakardunarena ta otso beltzarena. Orain eun. Eta an. aiek larre-aldiak! Zelairik-zelai zijoan artaldearen ezkilla soiñua. bere ipui berria kontatzen asten zanean. ardiak aisa zebiltzan maldarik-malda. Asto erranarena. nexka-mutkoen zeru ziranak. . Iturri ta biengandik sortutako semeak.. —Ene.. Kale kantoi guzietatik zetozkion aurrak. Nabarrek ederki zaitzen zituan albora gelditzen ziran ardiak. gau ozkarbietan. intxaur zabal eta ostropetsuaren oiñetan gelditzen zanean. eta ain ederki ateratzen ziran elbarriaren ezpaiñetatik.

mutiko sendoa bai-zetorren. Urte artan ere eroso ziran kontuak. etzuten iñoren bearrik. Eta udazkenaren atzetik. —Ta onik al dira gizona ta semea? —Oeak ozten ditugu. semea. Basoa aguretu zan. Erritik mendi aldera begiratzen zutenak baziran: —An —esango zuten— Izarpen piztu dute sua. pozik bizi ziran Izarpeko guraso ta semea.Artegian. nola dijoan tximinitik gora kemataza. Malen. gabetako ta neguko orduak beee! gozoz beteaz. aitaren lagun izango zan aurrerantzean arkumeak errira jetxi bear zituztenean. asia zan noiz-beinka aitarekin artzaitzan. beren etxea maite zuten. Noizean bein errira jetxiaz. An ikusten zan Iturriren eskua ta biotza. eta urdiña zeru-jabe egiten etzan artean. ta ardien esne ta gazta. beren zoriona osatzeko. orixkak eta gorriak. bere lanak sortzen zizkien. ta goiko ta beko aizeak. larrosa gorriak. Izarpeko guraso ta mutillak. beintzat. Ta politenak bere lorategian aldatzen zituan. artaldearen aterpe ta beroa nabaitzen zan. beko aiderik etzuten atsegin. lurrean etzan erreza alako zorion eta pakea arkitzerik. Izarpe. Zelaiak belarrez gozo ta aberats.. Beste erdia. azten zetorren bezela. ta goian zeuzkaten lo-gelak eta mandioa. Etxearen be-alde erdia. Lore txuriak. adar erantziak elur maluta zuriz jazten zirala. kukuprakak. Izarpe erritarrentzat galdua gelditzen zan. Mendiko lore guziak ezagunak zitzaizkion. Iturri. Erreka. udazkenak arrotu zizkien Izarpe aldean sarkaldeko aizeak. Begira. presta oi zuan mendirako ogi-artekoa. Batez ere. Arkume garaiak ere. ondasunik bikaiñena. Orrela igartzen zuten Izarpen eguneroko lana ta osasuna bide onez zebiltzala. Izan ere. gizaldiak zear mamitua. maindire zuri aren azpian. Artzaiak ezin eskatu urte oberik. sukalde ta labe aldeak betetzen zuten. Arkaitz. . beraz? —Bai. bai lorategi ikusgarria! An zeuden lili txuriak. baiña Iturriren biotzean. Ardiak oparo ematen zien esnea ta gaztak egunero zeuden su-gaiñeko kea artzen. aita. Gero. —Sartu. Zenbait gizonen lekuz eta ondasunez ase eziña! Izarpeko guraso ta semeak etzuten alako gaitzik. bizigarririk ederrenak ziran iru menditar aientzat. pago. Amak etxekoa. gazta-sasoia zala-ta. illak ziruditen. Onela zijoazkien egunak. irurak mendiko aidez indartuak. eta uda eder baten ondoren. Orma zarretako arri bakoitzean. iruren arteko alkartasun eta maitasun sakona zitzaien. jetxiko zan. Zelai ta aitzak. Kutizi gabeko biotzak. eta otso beltzaren aztarranak. etxerako bear etzutena. basarria ere. lore txuri-gorri. errian saltzera. itxu egongo zan inguruko berri jakiteko. Arkaitz. Egun aietan. Uste baiño lenago laiñotu ziran gaillurrak. etxe ondoko baratzatxoa. Gazta. Danez gain. sartu barrura.asteak eta urteak. zuzen eta goiz asi ziran arkumeak jaiotzen.eta sukalde guzietan izaten zuten alkiren bat. irurak mendian jaioak eta mendian esiak ziranez. gizona. larrerik-larre zebillen bitartean. eta semea. esan zitekean. Iturrik etxea ta etxe ondoko lorategia zaitzen zituan arreta aundiz. inguruan agertu ziran. Arkaitz. konta-ala. baita mokau beroa artzeko lekua ere.zeiñen gutxi bear duten pozik izateko! Mendiko aize garbiak. Iturri! Erri aldetik.Iturrik. poliki zijoazen Izarpeko gora-berak... Eztizut len ezer esan. ederki menderatzen zituzten eskuarteko lan guziak. Etxerako zerbait inguratu bear. aurretikoen lan eta izerdia gordea zuten.. loreak berebiziko lekua zuten. Urrengoan. Irurak osorik iraun zuten bitartean. urdai zatia edo al-zana. auts koloreko laiko pilloak inguratu zizkieten otzaren lagun. zeru txiki bat zala. krabelin. more argi ta illunagoak. amak. lizar eta aritzak. Izarpeko amaren izena dezu. etzegoen alakorik. Irurak osasunez. aztu ezpazaizu. kazkabarrak Izarpeko atari aldea goiztxo zuritu. alde guzietan ongi artuak oi ziran. denak bere izenez ezagutu ere. Giroak lagunduta. Beren etxea naikoa zuten munduko aberatsenak baiño zoriontsuago bizitzeko. elurrak estali zituan bideak. Baiña lurreko egoerak ez izan betikoak. aientzat bear zan egurra oparo eskeintzen zuten. Nekeak-neke. artegiak artzen zuan. Laiñoak tontorra izkutatzen zuanean. goiz ateratzen zan artaldearekin eta Erreka. eta basoak eguzki orduetan itzal preskua eskeintzen zien beroari iges egiteko. Inguruetako zugaitzak. Etxeko orma zarraren ondoan. Ala egunak eta ala urteak. aitak erdiekikoa ta semeak aldiz etxekoa ta aldiz ardiekikoa egiñaz. eldu zan negutea. Ura bai-zan guraso zaarren arnasa ta itzala.

Bere lorategia zaitzeko ere. txistu zorrotza joaz.. Erreka. Deitu zuten apaiz jauna. Mutillak bazekian txori bakoitzari bere txorro-txioz otsegiten. baiña ardiak ere. bere artalde ta txakurrarekin. ta lurra bedeinkatu zuan. mendiko errege zan goi aretan. Ardiak bultzatuaz. bereala aitu zan. atarira irten eta zelai bide aldera begira jartzen zan. Andik sortu zitzaion etxeari urrengo ezbearra. eta Erreka. eta aman antxe lotan zutela. aientzako jan-ondarren batzuek zorroan sartu ta aterako zan. bere buruari ukatu egiten zion bear zuan janaria ere. gauza etzala.Eguna joan eta eguna etorri. Txoriak ikasiak zeuden. semea txorizale purrukatua zan. zurezko Gurutzearen babesean. Gaztetxoa artean. goenekoak izan ziran. Senar eta semeak jantzi zuten Iturriren gorputz illa. ta txoriak etzioten bildurrik aren zaunkari. Baiña etxea etzan ez osorik gelditu. Apari legorra. argalak eta erdi gaixoak gelditu zitzaizkien. Beti. Nabar. mutillak aitarengana lenbailen agertu nairik. zeritzaien. Arkaitz eta Errekak obia beti lorez edertua zeukaten. jo zuan bidetan zear erreka zulo ta aitz arte soilletara. luze zijoan elurte ikaragarri ura. arnasa entzuteko geldituaz. Nork burutu Izarpen? Poliki-poliki etxean gordeta zeukaten apurra. Erantzunik etzan iñun. mendi ta basoko txori guziak ederki asko ezagutzen zituan. aitzik-aitz ta larrerik-larre zebillen edertasun aien artean. ta illunak. Erreka. Iturrik. Besterik ezean. Bazan bidean aitz arte estu bat. euri ta aizetatik gordetzeko. Txori lagunak eta bere ardiak ondoren zituala. Bitartean. etxerako bidean zetorren. jateko pozean. oso galdua zegoen ama gaixoa. Zelaiak lroetan eta eguzki erraiñuak mendia urre argiz josia zeukaten. Orregatik. emakumearen eskua palta izan zan andik aurrera. ta aita-semeak basotik edo artzaitzatik nekatuta eltzen ziranean. inguruko zelaietatik bildutako lorez estali zuten emazte ta amaren zerraldoa. Artzai txakurra ere. berandu zan. geroago ta itxuago zetorren gaztea. artalde gutxiruaren ondoren ateratzen zan geienetan. ta Maiatzeko Gurutze egunean. Sukalde ta inguruan. aterpetxoa jaso zuten aitasemeak. Arkaitz. txakurra axaxatuaz. goseak zeuden eta laster gaitzak eraman zituan sail bat. Artan joan zitzaion illunabarra. oitua zegoen lagunarte artara. erreka-zuloak eta aitz arteak zear. belarriak ardi zintzarri edo zakur zaunka zai ernetuaz. zegoen lekuan utzita. Antxe. Noizean bein. etzuan bear zan betarik artzen. —Fiii! Fiii! —jotzen zien ardi txuriei. eta iñungo zugaitz adar eta sasi artetatik. Txoriak beren adarretan lotaratu ziran. aitz muturretara igo ta bere artalde ta txoriekin. orduak igarri gabe onela joateko. etsita gerora. Ama zana lore-zale bezela. ta ardian txintxarri otsik ez baztarretan: —Nabar! Nabar! —dei egin zion zakurrari. Udaberria sortu zanerako. lur eman nai izan zioten. Kristau ta abere. Bizirik iraun zutenak. Gaitzak aren biri biak ondatuak zeuzkan ordurako. argalduta zebiltzan. bere amasei urterekin. aurrea artu zion. Konturato ziraneko. Geroago ta larriago zijoan gizajoa. luzatu zitzaion arratsaldea. etxeratu baiño lenago. —Nabar! Ardi ori ekarri! —urrengo txakurrari deika. bere emaztearen eriotzak oso mindua utzi zuan. —Nun luzatu ote zaio gure mutillari bere egona? Kabiren bat edo perretxikoak izango zituan gaur ere. Arkaitz eta Errekari zerbait gordetzearren. zerbaiten zantzua urrutira: —Fiii! Fiiii! —jo zuan txitua. Illunabarra oso aurrera zijoan. Lorategian obia. Errian egin zituzten illetak. . baiña deiak etzuan zakur zaunkarik esnatu. artalde ingurua txori-kantaz alaitua izan oi zan egun guzian. eta bere kezka arekin.. len bezin osorik gelditu zala esan zitekean. an inguratuko zitzaizkion artzai gazteari. aitu zan emakume errukarriaren bizia. Alako batean. eta an gelditu zan amaren gorputz maitea. orma ondoko lorategian —ain maite zituan lore aien tartean—. jatekorik gabe. Erreka. ta izotzak gogortuak zeuzkan errekalde ta maldak. bere txistu soiñua besterik etzuten ematen. Izarpeko sendia. ta gero. zoritxarrez. Basoa bere apaingarri guzian zoragarri agiri zan alboko maldan. bularretik gaixotu zan zearo. etxea otza ta gauza guziak ipurdiz gora arkitzen zituzten. *** Aita etzan asieran larritu. eta arriskurik etzuan ikusten. Larrerik-larre zebillela. Egun eder bat zan. ardiren bat il bear izan zuan Arkaitzek. Basoak eta aitzak.

mutilla. Etxea etzijoan uztera. Etxeko orma. bientzako aterpea zerbait zabalduaz. Iturri ondoan... Aitak bere erabakia artua zeukan ordurako.Bai. Arkaitz.. Egoak zabaldu orduko. Bide guzian. Mandioan beste ainbeste egin zitekean: beretzako gela ta gorde-lekutxo bat utzi ta beste guzia. oraintxe aruntzatxeago iruditzen zitzaizkion ardi ezkilla ta txakur uluak. Etxean sartu zanerako. Sukaldea ere. artzai gazteak ain maite zituan txoriak zerbait igarri baliote bezela. ta nola jetxi erri aldeko zuloetara? Ez. ama-semeen gorputzak. ain zuzen. Antxe mutillaren arpegia busti ta preskatzen egon ziran. Antxe mendian eramango zituan bere gaitzak uzten zizkion egunak. andrea il zitzaion urteburuan. baiña artean bizirik. bere azkenengo bizialdia. Errian bildu zan gizataldea ta jo zuten mendi aldera. intxaurpean bere ipuia kontatu ondoren. semearen gorputz illa besterik etzuan besoetan. illobia zegoen aldera ideki ta onela. ta onek. Ala arkitu al izan zuan azkarrago aitak Erreka gizajoa. Biotza erdi bi. nora jo asmatu eziñik. gaiñera. Apaizarekin itzeginda gero. Errira eraman nai izan zuten gizajoa.ardi pare bat gordetzeko laingoa.. geldiunea egin zuten. elizatxoko kanpaia jo ta jo asi zan. kapillatxo baten antzera sortu zuan tokian gelditu ziran ondo gordeak. Aita gizajoa!. ikusi zuten jaten ematen zien artzai gaztea. Txoriak etzuten zalantza aundirik izan... beretzat bakarrik etzuan ain zabala bear. elizatxo alboan. txio larrietan lagun egin zieten. noski. Besoak ongi zeuzkan Arkaitzek eta aiekin eragiñaz. ermita zai ta bere maiteen lur-gordetzaille bizi izan zan. Urreratzen eta agitzago Nabarren zaunka eta uluak. aurrez inguratua. Arkaitzek igurtzi zion arpegia bere semeari. antxe eramango zuan. Gurutzeko Jauna jarriko zuan aldare gaiñean. Ta an eten ziran Arkaitzen artzaitzarako gogoak. Baiña bizikera aldatuaz. eman zion lenaz gain laisterketari: —Erreka! Erreka! —oiu egin zuan bere indar guziz. aren ikutura. gerritik bera elbarri arkitu zuten. baselizatxo bat egiteko artuko zituan. Errian esan bearrik ez. aren zatia ta artegia.. Deitu apaiza ta amaren ondoan lurperatu zuten semea. Onela jeisten zan arrazkero. onek oso ontzat artu zion bere asmoa. bee! zetozen bidean. Mendiko gizona zan. ta denak arengana jo zuten txorro txioka bizian. Beraz. pendizean bera eroria zegoen mutilla. Erantzun zion ozta-ozta Errekak. Illetak eta ezagunen naigabea oso biziak izan ziran. ta ala egin zituan lanak. Maiatzeko Gurutze egunean zabaldu zan lenbizi. an bai-zituan bere biotzeko puxkak eta guraso zaarren eskuz jasotako orma urtetsuak. Labe aldean. Ardiak ere. Aurrenengo erriko plazara joango zan. ene! Galdua det. Erri guzian dirua bildu ta eskeiñi zioten alako polit bat... —Ai. errira zijoan bakoitzean. uluka aidea urratuaz jarraitzen zien ondoren eta ardi gaixoak. Aitzean irrist eginda. eta gero berriro bere mendiko kabira bidean galtzen zan. beren zintzarriak dantzatzen asiak ziran. egunsentiaren argiak esnatu zituan txoriak. Arkaitz. Artan. ez. eta eman zioten guziak batera kantatzeari. alako lekutxo bat itxiko zuan. —Seme! Nola erori aiz? —Berandutu ta illun. Aitz ondotik zetorren Nabarren zaunka otsa. baiña arek iñola ere ez jetxi nai. Aita nastua zebillen. *** Egun batean. begiak zabaldu ta begirasun larriz jaso zion pixka bat bere burua. eta andik aurrera. Artzai makilla lurrean gogor tinkatuaz. Bidean zekarrela aitu bai-zitzaion Errekari bizia!.. Orduan norbaiti elbarriarentzat gurditxoa egitea bururatu zitzaion. Zentzurik gabe. —Aita. Ermita. Semeak erantzunik ez. Nabarrek ere. Oraintxe alde ontatik. .. jaso zuan semea lurretik eta artu etxerako bidea. An. Elizatxoan. perlesiak jota. elizatxoari emango zion. bidean aurrera egin zezakean nai zuan aldera bere gurdi aretan. etxe guzietako limosnak ekartzen zizkioten aurrak. bakarrik izanda ere.. gau guziko egoeraz izututa.

aurrez inguratua.Orra nun datorren gaur ere. Eta iñork ere ez du andik irtetzen. Maiatzeko ta Agorreko Gurutze-egunetan. Onela iraungo zuten betiko batuak. Onek. Gerora.. Eta orain. mundu onetan ain alkarrenak izan ziran iru maite aiek. aurrez alboko kapillatxoan iru Aita Gure esan gabe. artu du bere etxerako bidea. aurrei agur egiñaz. Kontu auek aspalditxo ziran. bere ipuia bukatuta. . elbarria il eta bere emazte ta semearen ondoan sartu zuten Gurutze Santuko ermitatxoan. elbarriari lagunduaz. Guziak kantari datoz erriko irteraraiño. apaiz eta agintariak aurrena direla. erri osoa an izaten da. Izarpeko gizonak sortutako Gurutze Santuko Ermita xarrean..

ezta aundia. Baiña Alain Robre Grillet.. ezkerreko aldetik dago. ari du.... emakumeari begira dago orain. . beraz. (goi ta beko erderetan. da.. Lo ta lan... bizi-bizi atera dijoa ta irikitzen du.. Gizakumea. Emakumeak. Orain... onen izenak...EURIA ARI DU Itz bi aurretik Alain Robre Grillet-en nobelak irakurri ezpadituzu.. Kanpoan. eskui-aldean: Alain Robre Grillet dute azalean egillearen izena. Ameriketan bertan.. besoak lepora botatzen dizkio.. Gizakumeak. eztarria garbitu ta bere gogoa urrutian balu bezela. Orain. Emakumea leio aldera dator. Kanpotik. Ate bat du trantsitura. alde bietara bana. txukatzen du. kanpora begira dago. Gizakumeak. Gizakumeak. ta irugarrena. arnasa luzea artu du. ezta zar-zarra ere. bi kuadro zar. Ormetan.. Emakumea.. Badirudi. leiatilla pixka bat batu du... ta gogorik gabe dio: —Euria ari du.. gizakumeak.. goian dana beian. «Zeleta-ola». ixilka esaten du: —Euria ari da.. Gizakumearengana itzuli ta ajola gabe onela dio: —Katua zan. Euria ari du. itsatsi zaion gonadun gauza arekin zer egin eztaki. Leioa. Atzo. Leioa itxia dago. Gizakumea... ta oraingo idazkera berrizale aitatuenetakoa..... eskuz sudurreko bustia. Ixkillaretan bera. Gela. Badaezpada ere.. sudur-punta... Irakurri. arekin mantxatzeko bildurra bailuan.. Emakumeak. Bi. nai badezu. Emakumearen zotiñak entzuten ditu. Euria ez da gelditzen.. arnasa artzen du.. *** Orain. Begira daude... Ogei ta amalau urte ba ote ditu?. emakumea beragandik pixka bat alderatu egiten du. esanaz: —Euria ari du. (alfonbra. azkenerarte. erderatan: «La année derniére à Marienbad»=«El año pasado eb Mairenbad»). Bi liburu maigaiñean. du.. Onek.. uste izango dezu.. Gizakumeak. Emakumeak.. bere burua gizakumearen bularrera botatzen du. Sudurra. An dagoen gizakumearen ondoan jartzen da. Du.. Tratsiturako atea txirtiriki dago. zaku mutur bat izkutatzen ikusi du. Kristala lausotua dago.. maiztua agiri da. Ixildu da. Emakumea. «La Jalousie»=«La celosía») da. ala ere. Ari du. Ez da aterrunerik. ixiltzen ari da. Leilatillak iriki dituzte... Zotinka asten da.. urrea janda dute tarteka.. Emakumeak... atea iriki da. Eztakit.. Orain. da. bere beso biak zintzilik dauzka.. leiatilla eskutik utzi ta zorrotz begiratu dio..... alegia). eskumuturrez garbitu ta kanpora begira. onoko nere ipui au. Emakumeak ez. Gizakumeak. arren. Ezta negarrik entzuten.. eztaki.. Eskumuturrez kristala garbitzen du.. Oinpekoa... Iru silla daude.. kristalak egotzi diona. pixka bat atzera egiten du. Prantziko nobelagille sonatuenetako bat dezu.... bai maiak eta bai kuadruak. bi sudur-punta agiri dira kristalaren kontra zapalduta. maitik ezkerretara dago. ta alako «kirrink» otsa atera du. Santa Agedan. Euria. ari da. etzan autsik kendu ta. Orain. irakurleari «arpa jotzeko» idatzia dala. Bata. bertan egiten ditu. goian dana beian!. mai ondoan. gizakumeari ezkerreko sorbaldatik tira ta berari begira jarri dakion bultz egiten dio. musu-zapia atera ta zintz egin du. Markuak. emakumea koipezko gauza bat bezela dala gizakumearentzat. Emakumea.. ta bestea.. Gero. «Igaz Marienband-en». begiak igurtzitzen ari da. gizakumea eskuitik.. kristalaren kontra jarri du. sudur bat ikusten det kristalean itsatsita. zapal-zapal agiri da kristalaren kontra. alde batetik besteraiñoko arrada eman du.. Mai bat leiotik urrean. euria goian dana beian. euskal-saillean erakusteko egiña det. neretzat gelatxo bat eska dezakezu.. ta ertzak listuak ditu. esku-markak agirian dituzte. baiña aren negarra nola ixildu..... Euria txirrioan..... Era berri auek... Kristalak lausotuta daude. Emakume ixil bat agertu da atean. Euria. Ez da gaztea. ta gero. Emakumeak.. emakumeak gizakumeari begiratzen dio.. ari da. Euria ari da. irakurten asi ta zakarretara bota ez dezazun nere lan au. jakiñaren gaiñean jartzen zaitut. kama-turka alboan. nere ipui au.

. Makiñaren gurditxoa. Kentzen dio tapa. ta emakumearen oiñak bere eskuetan estutzen ditu. atzeraka erortzen da lurrera.... TOk. Onek. ÑOk. TO. urretik ikusi nai du. Ezpaiñak estutzen ditu irrikaz. Taka-taka! taka-ta!. Orain. arnasez bete. Alkia mai aurrean laga. erdiraiño bete du... exeri. Alboan. Letrak. Berriro.. besaterak jasota. ta aietan amalaunak nabarmen.. atea ixil-ixillik iriki da. bere artean dio: —Euria ari da... baiña ez dio ikutzen.. begiak makiñan josiak ditu.... Ontziak apaletan jarri ditu... TOren makiña otsa dator. —Zer det?.. TONI. aurrera egiten ausartu gabe... Ontziak uretan dauzka... Orain... Gero. ÑO bakarrik dago ta kristalak. illargi betea aiñako aragi sailla bistatzen zaio emakumeari.. atean dago.. Gosea nabari du begi ondoetan.. Ttantto beltxak papela illuntzen.. ÑO. TONI.... Ta atea iriki ta trantsitura dijoa.. kazkabarra danborra jotzen ari zaigu. arnasa artu du. musu-zapia gordeaz. besoak jaso... sukaldeko zatarra eskuetan artu ta ontziak legortzen ari da....... emakumea. Gelatik... ÑOri begiratzen dio... TONI. Papela bete du. Zutitu da ta beso ta ankak luzatzen ditu.. lepo aldean atzetik eta aurretik... TONI du izena. Nola?. arnasa artu bear det.. Papela mota beltxez betetzen ari zaio. Andik gizakumeari esaten dio: —Euria ari da. gogor astintzen ditu artaburuak.. ari da. Papela makiñan nola ipiñi asmatzen asi da. ÑO. biriak betetzeko.... ta bertan exertzen da. sukalde erdira sartu ta ÑOri begira dago... Orain. Papel berri bat artu ta makiñan sartzen du. Ipiñi du. Orain. ÑO. euria ari du. Txanbrak. iriki aundia du. Makiña. ÑOk asarre begiratzen dio. TONIk. tapa bakarrik. Ez da makiña otsa besterik aditzen. janariz eta ontzi zarrez betea dago toki ura.. ate aldera jotzen du. ta bai bizkar aldera. Arnasa artu bearrean da.. Atean.. Illun dago traste lekua.... Kristaletan. makiña beregana urreratzen du.. ari da.. arnasa artzeko. Jetxi besoak. eta banan-banan garbitzen ditu ontziak. txanbra arin bat su soiñean. ta lurrean laga du. utsuneak ere ikusten dira.. ixiltzen ari da ta makiña otsa agitzago dator eskritoriotik..... Bildur da ta nai du. Zer ajola dio?. sukaldeak beste ate bat du. Berriro exeri da. sukaldeko lurriñez lauso-lauso agiri dira. guri-guriak agertzen zaizkio. Gizakumeak... Arraska aldea ustutzen. ÑOk. ka. makiñari ematen asi da. Orain.. arnasa artzea aztu egiten zaio.. Gizakumea TO da. eskuitik ezkerrera. ÑO. Zertan nintzan?. *** Leiotik ezkerretara. Kanpoan jasa itxua ari du.. ta... Orain. Orain.. Taka-taka ta!.. Eragin dio pixka bat gurdiari.. TONI aurreratzen da. luzatu ankak. TO.. Zer da sukalde ortan? *** Sukaldean ÑO ontziak garbitzen ari da.. Zutik!... Gero. Artan. ÑOren oiñetan belaunikatzen da. makiñari eragiten dio.. biriak bete. ttantto beltxez betetzen.. papera.... agirian ditu. Makiñan ari dala. Euri jasa... ezkerretik eskuira... Ongi dago. ez. Taka-taka ta... trantsittuko atetik entzuten jartzen da. Tarteka.. Traste lekua an dute. TOk. eskuitik ezkerrera. papela makiñatik kentzen du.. ez dio kasorik egiten. Besoak... A. Sartu eskuak. Letrak. ezkerretik eskuira dijoaz.. arnasa artu bearrean da berriro. Begiak... eskribitzeko makiña bat du.. Euriak eman dio berriro len baiño areago . artu arnasa.. ta-taka!. ari du. apala zar bat agiri da. Zakuz. Orain.. TONI. makiña utzi ta arnasa aundiak artzen ditu. bai!..... Mai erdian.Emakumeak. orain.. Ezin da egon... Papela.. A! Arnasa artzea aztu zait.... eskuiko kajoia iriki ta papel batzuek ateratzen ditu.. apaletan ipiñi. Kazkabarrak. Papela berdintzen ari zaigu. Orain. Makiña ez.. TONIk ara begiratzen du. Ari du. gosez josiak ditu ÑOren sorbaldetan. mutil gazte bat degu. Taka-taka ta. bai papar aldera.. liburuz betea.. Ari naiz artzen. Gelatik TOren makiña otsa dator.. Leiorik ez du. ÑOren lepaldea ta besondo guriak begiz jaten ari da.. ta noizean bein... euria ari da. josten asten da. gelditu da.. Euria ari du. leioa utzi ta alki bat artu du. azkar dabiltz teklak sakatzen. Kristalak berriro lausotu dira.. ontziak apaletan jartzen ari da.. ÑOk bultz egiten dio atzeratu dedin. Besoondoak... arraskarako aurreko mantala jantzi du........ berriro. Taka-taka ta.. taka-taka... Taka-taka ta.. Beatzak..... ate aldera begira dagoela.

erensuge ikaragarri bat bistatzen da. Baiña ezin diteke. Kristalak lausotuta daude... aren gona barrenak agiri lagatzen duanari. TO. Sudurra. sukaldera dijoa mutilla. TO. Orman. zabal-zabalik du. kanpora begiratzen du. pasatzerakoan. ez da konturatzen. paparretik artu ta aria sartzen dio. ta traste lekura dijoa pauso azkarrean. zarata aren otsera. mutilla irentxitzeko. musuan itxasten zaizkio. Mendiak.. ero bat bezela ondoren dijoakio... bada an txoko bat. Berez erori da. ÑO.. Trantsittuko ateruntz egiten du. TONI. Begiak aurreko mendietan josiak ditu. tontorrean... Apala ta zaku artean.... Mutilla.. ÑOk ez daki zer esan nai dion. An sartzen da. kuadruari begira gelditu da. ÑO traste lekurako atean eta TO trantsitukoan. Orain. TO. len iltzea zegoan lekuan. Bat-batean.. Kolpeak. Nun ote da iltzea?. ta sukaldera dijoa argi billa. elurrez zurituak ikusten ditu. Besoak artu dizkio. Orain. TONI ta ÑOk. eskuetan artu ta berriro orman jartzeko asmoetan asten da.. Maiaren anka ondoan zegoen iltze zarra. Kristaletan bera.Kuadro bat.. berriro sukaldera dijoa. pauso-otsak aditzen dira.... Kuadroa. leiora dijoa.. aukerakoa kristau bat zutik artzeko. ÑO.. TO. argi aldia du. Ao aundia. Ontan. papar aldean soiñekoan sartzen du. Joaten zaio TOri ta sorbaldatik tiraka. Zerbaiten billa ikusten du TO. Euriak... marko puxketa bat ausi dio. Asi da billa. TOri ematen dio. TOrengana itzuli ta bestela bezela esaten dio: —Katua zan. arpegiak gorrixkatuta dauzkate. leioa utzi ta kuadroei begira jartzen da. Iriki du atea ta TOk esaten dio: —Ez da izan katua. Kuadro txikian.. eman dio berriz kristalak jorratzeari. Biak. Orain. Maillu bat balu.. matraillak eta ezpain aldeak igurtzitzen ditu. kuadroa. Ekarri du argia ta TOri laguntzen asi da lurrera begira: —Ona emen nun dagoen. Kuadrua. emen zan TONI. TOk.. eskuan zerabillen argia itzali du. Kuadro aundian.. Itxi du atea. ÑOren berririk ezpalu bezela.. Emakumearen begiak. berekiko bezela esaten du: —Katua zan. koipezko zerbait balitz bezela. Trantsittuan zalaparta ixilla entzuten da.. Artu du onek eta lengo zuloan sartu nai luke. TOk. lurrera makurtu da. Trantsittuan. Esku muturrez garbitzen du zati bat.. lengo lekuan dago. Txokoan emakumearen tranbra argia nabaitu du.. zaku muturra ixkillaretan bera izkutatzen somatzen du. ez da konturatzen. berari begira jartzen du. . TOk aopean dio: —Atzo ere. begirik jasotzeke. Joan zaio gaiñera. Jan bear du gizajoa. Emakume bat du berari begira. Azkar-azkar..... kristalean itsatsita dauka. ez du aren arretarik. Ixkillaretan bera. badator mailluarekin.. Jostarratza. Atea txirtiriki dago ta alako «kirrink» otsa atera du. ÑOk bere aria artu ta josteari ematen dio urduri.. Gizakumeak. lepa gaiñean.. Jaso du ÑOk. ixilla urratzen. ao aundia zabalik. Baiña gizakumea. belaunetik goraxeago jasoak dauzka konturatu gabe.. Gaztearen atzean. Egualdiak... ÑO alkitik jaiki da. gizakume egarria nabarmen dute. Erensugea an dago. irrikaz begiak zorrozten dizkio. iskanbilla aundiz. ta ÑOk.. iñoiz baiño goibelago jarri da... Ezta ezer ikusten.. Bat-batean azaltzen dira. gizakume bat agiri zaigu. zuloa besterik ez du arkitzen.. Sudur punta zapal agiri da kristalaren kontra. Trantsittuan. kuadroko erensugeak bildurra ematen dio ta TO andik kendu nai luke. Makiña otsa gogor ari da. ormatik lurrera erortzen da. Iriki du atea ta entzuten jartzen da. Asi da berriz josten... bere erdoi ta guzti... TONI.kristalak dantzatzeari. Begiak. aurreko zingira uretan josiak ditu.. begira-begira gelditzen... bere gonak. ÑO berarengandik alderatzen du... beste kuadroko emakumea bera da belarretan etzana dagoena. ÑOri. TO.. ta atzeko arbola itzalean izkutu dagoen gizagazte batek. zaku mutur bat izkutatzen ikusi du. zarata batek bere erdi lozorrotik ateratzen du TO.. zaku bat bizkarrean artu ta kanpora irtetzen da. ontzi batzuek lurrera botatzen ditu.. berriz.. txirrioka dijoaz euri-tantak... alkarrekin zer ikusi pixka bat badute. Musu-zapiz. ÑOk. etorri da. ez dio kentzen begirik. bizi-bizi atera dijoa ta irikitzen du.. Ustegabean. Orain. Jostarratza.. ÑO. ÑO. TOk... belarretan etzanda. Zerua. atea itxi ta bere gelara aldegiten du. Emakumeak. Orain. ta ezin da gela barruan ezer ikusi.. Ezpaiñak emakumearen beso ondotan. traste lekutik maillua ekartzera. Aria billatu du. bestea baiño aundiago ada.. ari billa asten da.

. igesi atera da andik. Aien orrua dirudin trumoi ikaragarri batek. min zorrotz bat jarri zaio. begiak igurtzitzen ari da. ÑOk.. TOk. kristalak egotzi dion bustia.. Ez du itzik egiten.. erasoaren txistua dator aizearekin.. Kanpotik.... ÑO.... Ez du ezer ikusten.... Illunak... Badirudi. —Alperrik da! —erantsi dio TOk—. zurrumurru batean. ez gaurrik. pixka bat atzera egiten du. ÑO. An jartzen da TOren alboan. Bien artea. Kristalak lauso daude. erdi erantzia ta oerako bata luzea gaiñetik jantzia. Esku muturrez garbitzen du. ateruntz dijoaz.. TONI.Ez da aterrunerik. Ontzi zaratarik ere ez sukaldetik.... ez begiratzen. ezkerreko saiets aldera... makiiña ura du zai. erensugearen aoa da.. baiña ez da ezeren txintarik. ÑOren arnasa aditu nai luke. Kanpoan... ÑOren gela atean geldirik dago keriza bat. Beste egunetan ederki aditzen zuan. lepoa jirata. ate ondoan lurrean dago luze-luze. Aruntza dijoa norbait. Odolak kolperik ez du zaiñetan. Orduak galdu dira. an bularrean. bere burua TOren kolkora botatzen du... Laiñoetan. Esku muturrez garbitu du eskui-aldeko kristal bat. euriak galdu ez duana. arnasa luzea artu du... eztaki gonadun gauza arekin zer egin. TO. Silletan utzi ditu erropa batzuek. illunean aundiago dirudi.. Barrua minbera du. Makiñan eskribitu?. Sudurra. oe gaiñean. ÑO da.. Alperrik da begiak zorroztea.. sudur zapia atera ta zintz egin du. Ez da ezer ikusten. Arnasa artuko det lenago. dardaraz ipiñi du etxe osoa. taka-ta!. ÑO ta TO.. Ala arnasa artu?. Orduak. ezkerreko kristal baten kontra jarri du. ÑO. ÑOk ez. sudurretik eskuz txukatzen du. Trantsitturako ate-ondoan. Bien arnasa bakarrik aditzen da etxe barruan. Bi ate zirriztotatik argi aria dator. lausotua dago. Orain. Aopean izketan asten da: Orain zer egin bear det?. TOren gelako atea txirtirika dagoela. egundoko danbatekoa izan da. oerako erazten ari da. erantzun dio: . TO. Ezta egunik. ÑOk atzetik larri begiratzen dio. atea ixil-ixillik iriki da ta norbait dator leiora. Eztago atzorik. etzan dute kontu aundiz. Kristala. baiña antxe dago sudurra kristalean zapal-zapal duala. TOk... ixiltzen ari da.. —Sendagillea ekarri bearko degu —esan du ÑOk. Tximista batek. TONIri.TOk. zotinka ari da. Orduan konturatu da. Istil otsak ez du ordurik kontatzen laga... anima galdua bezela dabil trantsittuan batera ta bestera. Belarriak atean josiak ditu.. TONI. koipezko gauza bat dala TOrentzat. Laster illunak jango du. TO. onela esan du: —Euria ari da.. Gero. Orain. TO ez da konturatu noiz atera dan emakumea.. ba.. TOri begiratzen dio. Arnasa artu.. onen ezkerretik.. Exeri da ta asi da berriro. —Il da! —dio intziri batean ÑOk.. ez biarrik. arnasa artzen du.. Beatzak aidean ditu. Aurrean. Txoko artan du berak maite duan usaia. Onek. ÑO. ezta ordurik. argitu du zerua alde batetik besteraiño. arekin mantxatzeko bildurra bai-luan. TOk. Sartuko ote naiz?.. Ezkerreko sorbaldatik tira ta berari begira jartzen du gizakumea. beltzaren beltzak sakondua. eta makutsik leio aldera egiten du. Eta bereala. galdu du kontua. ixil-ixilka atera da sukaldera... kuadrua estaltzera dijoa. Ez da negarrik entzuten.. TOk.. Bat-batetan. bizi! Ontan. gezurra dira! *** Nor dabil illunpean?. ildakoaren ondotik zutituta. au aurretik. Orain. Ta zapi bat artuta. ÑOk. euria goian dana beian. arnasa artu.....kanpoa. ezer ez! Joan da eguna! Makiña otsik ez da TOren gelatik... Euri zaparradak. Idatzi dezadan!. Trantsittu barrenean du ÑOk bere gela. belaunikatu da ta TONIren eskua artuta. ixillik gelditu da.. Gero... gaztea zerraldo dagoen parez-pare. galdu da etxeko ixilla. kuadro txikia ormatik zintzilik ikusten du: —Erensugea! Erensugea. zer ikusiko. TOren gelako leioan. Atetik irtetzerakoan. bi sudur daude kristalaren kontra zapalduak. gelditu da batbatetan.... Orain. ikara ematen dio ÑOri.. Ez!. millaka erensuge dabiltz burrukan. Eldu kontuz eta kama-turkara eramaten dute. Taka-taka!. Traste lekura dijoa ixillik.

ÑO. lena berriz: —Euria ari da. du... Zer ajola dio?. ez. ildakoari begira dago oraindik. . emakumearen gelako ate otsa aditzen da..... ari da.. Euria ari da.... emakumea... euria ari du. Gero. Euria ari du. illunak irentsi du ÑO. ari da. TO.. da. Nola?. Andik pixka batera.. TO........... eta konturatu gabe. Da.... ari du.. Ari du.—Euria ari du. ez. lena berriz. gizakumea da...... du.... bere artean esan da esan ari da...

bide okerretik billa. Ta ipuiz lertu baiño lenago. bere etsaiz betetako ardangelan. —Asi. egia. tapa-tapa atetik barrura sartzen. asko pozten nau. gogo-zale batek.. oera noan orduan artzen ditudan urrutizkin dei oiek.. esku artean det orrelako gertaera bat. Vargan jauna. ain zuzen ere. Agian. Zure gazta ori atzekoz aurrera egiña ote dan edo. —Ikusten dedanes. esate baterako.. —Ez naiz beti orren garestia.. —Ba. —Kontuz ibilli zaitezke. iñork ikutu gabe aterako da ainbeste su-tunpa artetik. ba. Zu. —Nolanai. Ori bai. gauden egunotan.. bai. konturatzen gera. Moris jauna. —Ori. ipuietatik. or dijoakizu esteak larrituko dizkitzun galderatxo bat. Vargan jauna. —Gaizkilleari geitxo eskatzea litzake ori. —Erantzun orrek gatz gutxi duanik. Badakizu. ango zalaparta! Gure gaztea. Jainko txiki bat bezela. Vargan jauna. Bestela. begiak itxita ere. IPUIEI ESKERRAK.. Andik laster. azkeneraiño irakurri bear izaten ditut. nere adixkide argi ori. BIZI GAITEZEN Euskeraz lanean asi orduko. Ertzain-Buru. asi! Orrelako barru-ikara-gose bai-nazu. —Ba. oso ederki dator. nundik bizi zera? —Oso ederki! Ederki baiño ederkiago asmatutako galdera! Jolasteko galdera oberik ezin asma zenezakean. ba... Erderazko «inspector» eta «policia» euskeraz nola esan? . berriz. Vargan jauna. aukera itzazu auetatik: —Inspector = Miatzaille. eztu ortan sartzerik merezi. erderaz bezela. txibia bere xaltxan baiño gozoago ibiltzen naiz orrelako gertaera artean. Euliak eldu zai bazaude. Ura da ura irudimena! Liburuan goratu nai duan gazteari ematen dion eskua! An dezu. Barneatzaille. Batzuetan. Moris jauna. abelgorri-lapurretak eta alkar iltzeak. guzi ori.. . Gaizkilleen giza-iltze ta orrelako zoritxar aidetan nolako pozik ibilli oi naizen bazeneki. bere etsai guziak iltzen asten da.. —Policía = Ertzain. eztakit zer esango luken psikiatra batek. e?. Ertzain-Nagusi... 1963-go Garagarrillak 30 —Aurrera. enaute bat ere pozten. gure etxetik urruti dabilkigunean. or piztuko zaizu muiñetan aldrebeskeriren bat... Vargan jauna. pozetan igari jartzen naute. zure zalekeri oiek entzunda. Moris jauna... orduantxe sendatuko ziñake gaitz ortatik. Zu nunik eta zertatik bizi zera? —Ipuietatik. ezeren susmorik gabe. Eta asiko banintza. Jesus batean garbitzen ditu gorroto dioten guziak. elizuteke gozamen aundirik ekarriko. ni. Eta egun guziko nekez jota. bei-zai arteko burrukak... asi ditezela. geitxo aizatzen zaituzte.. —Ongi da. eta katu-atzaparretan erori dan xaguaren antzeko garraxi biziak egiten dituzten irrati kontu oietako neskatxa ikaratiak. Epai maikoak. Zuk. eztitan jartzen naute. —Ezetz? Bai orixe! Baiña ortarako. asi. bera. —Orixe da. oso modako jarri zaizkigu ipui-leiaketak. Ta zuri ere. Moris jauna. eta eriotza jator emana izan dezagula. Uste gitxiena danean. itz asko sortu bearra degula. Batez ere. Ertzain-Buru jauna. estuasunen bat aixa sortuko nizuke. —A. iltzailea nor dan ez dedilla iñundik agertu al izan. aurrera. —Ta oso gogoko ditut beste zenbait kontu ere: sudur-punta apur bat gora begira duten emakume zoragarri oiek. Ertzain-Buru jauna!.Nai badezu. ez det uste opil gozotzat joko dituzunik. orrelako ordutako deiak. Errizai. ezin ukatuko dezu.. ez dedilla erdi-ipurdikoa izan. maiz iango dituzuorrelako arazoak? —Ain zuzen ere. bide oiek ezpaitira aixa ibiltzekoak. oso gutxi eskatzen diot. lan ontarako bear ditugun itz erabakiak ar ditzagun. baiña ezbear oietan zere burua iñoiz nastua ikusten badezu. kontatzen dituzten liburu oiek irakurtzen asten banaiz. zure zalekeri oiek. baiña erantzun azkarra da nik eskatzen dizudana. Goi-Ameriketako Sarkaldeko kontu oiek. Ba. gaizkillearen iñosokeri baten bidez agirian jartzen diran ilketa bikain oiek.TA ORAIN. berriz. zenbait idazleren buru argia ezin ukatuko dezu. baiña garbi-zalea bazera. Baiña zozoterdi bada.

saririk irabazten ezpadek. —Ala da bai. Inguruan darabilkikena konta zak. Eskiribitzen. —Noren susmoa ote ditek. Ipui batentzako gaia bear nuke. Esan didanez. eta zentzuz jokatu bearra zegok. —Orrela gatz geiago du. Bada-ezpada ere. —Ta ze gai aukeratu dek? —Oraindik ezer ez.. Poz geixo zeramanak. oientzako nolako aldea dan kanpaia goitik jotzea. ala? —Psss!. Egunak eta asteak tximista batean bai dijoaz.. —Lanpetua ikusten aut. Nere egiteko au bururatzen eta burutzen.Zure burukoa papeletara alda ezazu. Argi txinta bat sortuko balitzait. eta urtea lzuea baita. Borras.. ipui-iturritik pixka batean bizi zaitezke. baiña gaur etziok girorik. —Esango nikek! Orrela izan ezik. zerbait tartean dedala. —Zertara jo bear dek. —Onuntza natorrela. Bargan. auts aundiak arrotuko omen dizkik. —Beno. eta legorrak aisa galtzen dizkigu jarioak. etzekiat. bai zera!. —Bizi bearrak agintzen dik emen. Moris jauna. gaia aixa zetorkiguk nun-naitik. eztek eldu-leku txarra. gaiñera. Kontu orrek.. poliz-arazo batekin burua berotua omen zeramak-eta. Saria eskuratzen badezu. Begien aurrean dekena artzak. —Itz-erdika itzegiten zian. or dator —ain oker ere— nere lan-ordua ostutzera. Etxeak itukin asko ditu. nolatan ager nindekek aurtengo leiaketara?. ez dek errez jakiten. galdutako orduak ez dituk ainbeste. bialdu gero zure sorkari ori leiaketa-auzitegira.. Ertzain-Buru jauna. ta egitik baiño ipuitik jatea egunetik egunera errezago egiten ari zaigu. —Urte ontan ere. argi dago. eta garunak giro ontan ezin dute lanik egin. baiña leiaketak alde guzietan ugaltzen ari dira. Vargan. —Kaixo.. . ibai-aldeko auzoruntz antxintxika zijoakan. ta oso xelebrea iruditu zaidak. —Ez abil ain oker ere.. —Ik nobeletara jo bear uke. ain zuzen ere. —Enauk bat ere arritzen. ipui utsa! Beren buruari aize emateko ta mailla batzuek gorago igotzeko gogoa galanta oiek.. Ta esku artean aparteko etorririk ez duanarentzat. Ontan saririk jasotzen ezpadet ere. Vargan.. aietatik jateko.. Ipui-sariak neurrian bai datoz. —Gezurrak irten dik! Nobela batek buru-alde argia bear dik eta lan ordu asko agortzen dizkik. ez al dek beiñere entzun? Ori orrela dela. —Ara. lanik asko izango det. eta ipuiak agertzeko ordua urreratzen ari bai zait.. —Oso begiratua ikusten aut ire ele-eder lanetan. 1963-go Uztak 10 Sargoriak burua astundu dit.. eta orra ipuia. ta bero onek ilda uzten du asmamena. Vargan.. —Orretan?. —Kaixo. alperrik galdutako ainbeste egun gelditzen zaizkik atzean. Emen ari nauk. eta ezer asmatuko dedanik ere. beno! Orea prestatzen ari zerana. nere lagun Borras. baiña oraindik motz gelditzen da zure garbiketa. ta labea oztu eztakizun.. eta badakik. Borras! Mundu au ipui-utsa danik. —Ipui-utsa ori ere. Ori. Baiña. izan berri diat emente Moris ErtzainBurua. Gero.. ziria sartzekotan al zera? —Ori nabil. bakarrik laga bearko zaitut.. ba? —Turismo-Biltzarrak Euskal-Asterako sortu duan sariketarako ipui bat asmatu nairik. Oraintxe. ala ere. Borras? —Aren erdizkako esan eta itz illunekin. ari nauk larri.

—Eskerrik asko.. —Sariren bat jasotzen badek. —Berealakoan naiz emen. lenbailen garbitu dedilla kontu ori. jakin al baditeke? —Iñori ere ez. ba... Vargan jauna. zu baiño egokiagorik ezpaidet. orixe omen dek. nere lan-gelan sartu daneko. lotua gelditzen zera une ontan bertan. ta zure ipui ori atzeratu badizut. besterik gabe. gaztaiñak danboliñean tiroka astea bexelaxe da. Baiña arek dionez. atrebentzia ezpada? —Itxoizu pixka bat. —Ta nere etxean zu artzeko poz bizi au. Vargan jauna. Donosti Zarreko txuloren batean baizik. bustitzekoa izango uke. —Ain ordurako ere. —Panaman? —Baita. Ta nere garbitasun zai zauden ezkero. Moris jauna! Au. Azkenengo xeeteasun batzuek besterik ez degu bear ari guziak lotzeko. Kontutxo bat nere eskuetan jarri didate ta garbitasun txiki bat eskatu nai nizuke. Ta orain garrantzi gabeko galderatxo bat. Ori. Ai. Baiña lenbizi nori izketan ari zitzaizkion jakin bearko degu. Ta egia esateko. nori zor diot. Borras. —Ze ipui. —Ta aurrez. —Ze kontutan. —1925-garen urte inguruan. 1963-go Uztak 20 —Egun on. oiek nere ipuiari gatza txertatzeko aukerakoak balira. Emen nazu. berriro zure aurrean. Interpolen atzaparretan erortzeko ari-arian omen zebillek oraintxe. —Ai. oker ezpanago? —1923-garrenean. Moris Ertzain-Buruak azkenengo aldiz ikustatu niñuanetik. ain ordurako. barka zaidadu. nere bizitzak eta ipuiak mailla goiena artu dute. ostera? —Euskal-Asteko leiaketarako sortu bear ditudan ipuiak. noski? —Ala da. Neroni izan nauk. Agur. Vargan jauna. gero. Bi urteren okerra zenduan. Eriotz ortan izkutatzen dan iltzaillea. Parisen. —Bai. baiña arek aitatu didan ipui-zalea. nere buru au elkor samar arkitzen diat gai polit bat sortzeko. Moris jauna. Min det berriro zure lanburutsu ori galaztera etorri bearra. —Zure agerpenen irrikatan naukazu..—Ipuiak aitatzen ditukan ezkero. —Ara berriz! Urte ori ez da nere kontuetan ain zuzen ere etortzen. Vargan jauna. Ameriketan ere bai. —Gizona! Zu beti orren egoki ordurako. beste ipui-mota baten ondoren zebillek. arren. Arnasarik artzeko betarik gabe gertatu da guzia. Vargan jauna. emen nazu borondate osoz zure esanetara. 1963. Vargan jauna. Morisekin ipuiak aitatu ditudana.. . bere burua oso argitzat duan ipui-zale bat. beraz. Ertzain-Buru jauna. Gaur goizean. baiña ez Urumeako ur usteletan.. —Buruz eta jator jokatu dezu. beraz. Oraintxe sartu berri naute iriko polizi-kartzelan. nun bizi izan ziñan? —Londresen. Ortarako. Gaurkoz.Daguenillak 4 Gauzak gainbera dijoaz nere bidean. iñolaz ere. —Ta Ameriketan. Oraindik pikoak eltzeke baitaude. legearen izenean. Ia nere ipuirako gai obea ematen didan. e?. aski degu. gure itzak ez dute zentzurik. arira zetorrek ari entzuna. Zenbat urte daramazkizu iri onetan? —Zortzi bat gutxi gora-bera. —Ala bada. Ikusi eziñeko iratxoren bati ari ez bazatzaizkio. an izango nauk txalotzeko. —Ipui-zale bat. Moris jauna. itz auek ixuri dizkit nere musura: —Ibarguen jauna.

. Itzalak uxatzeko. nere ipuia bukatzeko epea. Beste epaikari batzuek. ez didate pakerik eman... usaika. geroago ta biziago jartzen dute xaltxa. Orain arte. amar milla pezeta oiek emango didaten laguntza. gero. nere burua egundoko txarkeripean nastua ta baitua iksutea iritxi det. an ari izan zaizkit nere aldartea ta giroa ondatzeko asmotan.. goazen. ezta makala izango.. Auzi luze aspergarri baten ondoren. eta artu nau loak. esan dit. Eskerrak. zin-egiñak. ipuiak bukatu ta agertzeko azkenengo eguna! Au ikusia dago. etxeate urratuak eta eztakit nik zenbat makurkeri geiago arpegira botatzen dizkit epaikariak. Egundoko parre-algaratan lertzen naiz. Gaizkilleen azpikeriak argitaratzen zaildua dago. . ertzain talde bat. aien eraso guziak gaindu al izan ditut. Emen. Onen gai aukerakoa eskuetan dedala. Biar gabean sartuko naute «kapillan». lapurreta. nere begiak itxi zaizkit. Au da egoera lilluragarria! Juezen uste oker bategatik. garaia nola urtu. nere zoria. nere burua gaizkilletzat joa izan da. Nere lozorroan. patxara ta giro ederrean iraun det orain arte. Aurtengo leiaketa ontara ezingo naiz azaldu. bizi gaitezen!". barruko giroari eustea da onena. iñorekin itzik egiteke naukate. eriotz. lau lapurreta. juraduak. ditut. 1963-go Daguenillak 7 Biar. Makurra. ta kemenik galdu ezik. Ustegabeko egi-itxuradun koxka batzuek bide dirala.».. Orain. bi eriotz. izenburu duan lanari ematen diogu. ni kezkapean larritu nairik. nere ipuirako oso egoki etorriko bai-tira. Moris Ertzain-Burua tarteka emen azaldu zaidanari! Aren asmoa. poliki asko esango dizue. gozo ta garratz. Auzitegi aurrean. kanta edo olerkiren bat esan bearrean arkitzen naiz. urkamendirako epaiaz bukatzen du bere jarduna. aldatu zait amesa. nere biziak jai du. lau egun barru betetzen zaidala. urrengo egunsentian.. Arnasa geldituaz. eta aiek erantsi dizkidaten okerrak. ipuiei eskerrak.. Nere oker guziak iatatuaz. baiña gezurrak irten dio!. errudun aitortu naute. Arnasa artzen uzten didatenean. zein zan lentxeago David Moarales.. auts eta uts galditu dira. Bata bestearen ondoren. Ertzaingoan (komisarian. Lenengo saria irabazi det!. Ezta jai makala! Nere lanak eta gaizkiñak. Bi egun barru. itz auek entzuten ditut: —«Lenengo saria.. biar Auzitegian nere txarkeriak aitortu bearko ditudala. Zer da au?. ta egunak aste oso. ipuien sariketa egiteko batuak ikusten ditut. ezingo det nere lan ori burutu. noski. baiña nere gibel ederrari eskerrak. zemaiak. Orrenbeste txarkeriren jabe egiten nautela. 1963-go Daguenillak 6 Gaur galderaz lertu naute. Epea bukatu baiño len askatzen banaute. bizia galtzekotan nago. bikain izkutatuak omen ditut eta Interpol osoa ondoren dabilkit erbi-txakurrak bai liran. asma bearra dezu. argi illun baten azpian zaudela. gertari guzien ari ta goraberak lotzen saiatzen naiz. galdetu ta galdetu. Goiz eta arratsalde. sortzen diran egoera ta esanak. —Oi! Au. Gertakizun bitxiagorik. nere ames guziak baio liluragarriagoa det! Goazen. Bi egun auetan. Bakardade onetan. zein dan Erroman Ibarguen Alfayate. azpijorran eta itzetik eldu nairikan. Urkatua ilbezperan. Nere bizkar. orduak egun biurtzen dira.. Azkenerako. nereak egin du. etengabe nere gaiñean euki det. berritu zait auzia. *** Ta emen naukazue giltzapetua ta galderaz josia ta itoa. Izenpetzeko egin ditudan txarkeri guziak. Ta okerrena.—Etzaitez alperrik entzungor egin. ta lenago Fernand Duval. baiña nerekin ez du lanik izan.. Azkenerako. alegia). Eskeintzak. bi etxe-bizitza ate ausi ta gezur-bidez bein dirua kentzeko alegiñak. Gau t'egun. "Ta orain. nere adorea galtzekoa zan.

au da lana! Orain. burnia nere lepoan sartu nairik. Ez al du zure arpegi ber-bera? —Ain ber-bera ere!. tira! Utzi itzazu alde batera ziriketa beltz oiek. Ortan..Aurrean det Urkamendia! Borreroa an dabil. Baiña. Nere papalak berrikusten ditut. egundoko giltza ta zerralla zaratak esnatzen nau nere larrian. —Tori!.. lan-gela isteko ordua jotzen du ormako ordulariak. Ezpaitegu denbora arpa-jotzen galtzeko astirik. ipuiak erakutsi bear diran lekura. Moris. ez al naute il bear? —Tira. *** Bat-batetan. gaur ez al da. zure ibillera ta epaikarien joakera.. . zorion! Ustegabeko gertaera batek. urkamenditik salbatu zaitu. —Ai!. Ontan. ta etxera itzuli zaitezke nai dezunean. Vargan jauna. Ori ikusita.. Nere paperak eskuetan ditudala. Ateak zabalik dituzu. Bizkiak zeratela. Ertzain-Burua det atean: —Zorion. Aldaketak aldapan bera idatzi ta arratsaldeko azken-orduetan.... ta «Orain» saria jaso dezadala.. ez al nazue urkatu bear? —Iñola ere! Oraintxe arrapatu dute Pensilvaniako lurraldean gaizkille bat.. Alakotxe zure antza du. esan diteke. or noa aizeak eramanda bezela. Ona eman gizon orren argazkia. bizi gaitezen!». ta «Ipuiei eskerrak.. egundoko ukabilkada ematen diot maiari: —Baiña. Ari batean egon da guzia... ipuiak agertzeko azkenengo eguna? Jaiki ta banoa tximistan etxera. Vargan jauna. garbi azaltzen zait.

Seme-alabak azi ta erantzutekog audek: «Jauna! Zure esanetara zintzo jokatu degu: azi ta ugaldu gera gure ondorengoetan». baiña zikin-aldetik jo bearrean. uztar-bei izaterik nai izan ez duan bat badiagu. Naikoa diagu ortik! Ezurrak gogortu ta oiñak baldartzen zaizkikanean. mutillok.. Baiña batzuek. gai orrek duan alderdi parregarriari begira oi zioagu. lagun zarrok oso gogoko izan degu egun oietan. mutil zarrari erasotzen zioten. ez didazue ukatuko. parregarririk. Euskaldunok etziegu bildurrik gordinkeriei. ta Pelix neurririk ederrenean arkitzen zan «ziri-jaia» asteko. guziok geron uztarria jasoak gaituk. kalekumeontzat «astegun buruzuri» geldituak! Basarri-auzoetan bakarrik gorde dute antxiñako egun aien lurriña.. Jainkoak ipiñi zion legea bete bearra izan zikan. Nik izkutukoak. eta ikusia zegoen giro artan zer sortu zitekean. zuek seme-alabak mundura ekartzeko artu bear izaten dituzuten izkutuko lanak. —Ba. ta orrek zer erantzun bear dio Jaunari. ta orrela eztik gaitzik. Zuen ezkontza-lan orri ez aize geiegi eman. Pixka bat birbiztu ziraneko. Baiña. makutsik et janedanetik ondotxo. Ta kontu au erabakitzeko. alako azpijorrarako aidez zirikatuak. baiña bazkaria aurreratzen ari zala. begira ongi: besteok ezkontarazi ta berak mutilzar gelditu. ixillik egotea obe izango dezue. or zeudek legortea baiño elkorrago porru-landare bat bera ere beren bizitzan emateke. askoz arrera obea izango zitekan. kaiku zarra! Ta bertsolari etziranak. —Etzak astakeririk esan. ezkontza arazo ori. Geienak ezkonduak eta seme-alaba azidun gurasoak ziranez. Aspaldi igarrita bai-natxegok. Andrex? Zuek bai. Baiña gure artean. aurrean zeukan mutil zarrari bota zion botatzekoa: —Emen gure artean. ala? —Nere amak. Ez al zaizue beiñere burutikpasa. begiak nola zorrozten ditukan ezpageneki bezela. mutil zar antzu orrek.. bazan mutil zarren bat. ire gaixo aldian lagun dakikan. lengo jai zar aien usai betea! Gerora «jaierdi» biurtu ziranak! eta gaur. Maiko lagunon artean. eta denok tipula baiño benagoak eta Aita Santua baiño katolikoagoak. Sakela ez ustutzeagatik-edo.. euskal-umorea gorde izan balute. Zenbait emakume alboan igarotzen zaikanean. Pelix! Jainkoak garbi asko eman ziguk gizaemakumeoi geron uztarria jasotzeko agindua.. ez diat emakumerik bear alboan. onenbeste guraso zintzoen aurrean. —I ere Igela-renak esaten asi al aiz. Ik beste zerbait izango dek izkutu. ezkontza egunik etzigutek eskeiñi nai izan. nai ta nai ez. Andrex. poliki-poliki gizon aien «pormalidadea» berdoxkatzen asi zan. Egaztia azkenetan zan orduko. Mai baten inguruan giñan zortzi bat adiskide. gizakume (ori esan bearrik ez). agiri zutela. Orrenbeste bertso ta goraipamen maitasunari azkenean xelebrekeri ortan bukatzeko? Alde egizue aurretik. Tomas. emakume-eske nolako intziriak egingo ditukan ikusten natxegok. ZERRAILLA ALAKO Ai.. Jatordu asieran etzan neurririk galdu. erri txiiren batean alkartzea.. noizean bein. gure kontura parre egin nai izan zuala. seme-alabak beste nolabait ekarri bear genituzkela? Esate baterako. arpegian «arpa-jotzeko» irri-parre gaiztoa. euskaldun guraso kristauoi arpegira botatzeko? —Zera. Alako batean. batez ere lagunarte batean aztartzen danean. ala ere. Parisko Igela asi zutenak. entzungor egiñaz. —Alperrik ari zerate! Nik bide oiek aldatzen ez diran bitartean. Tomax? Eztiagu besterik bear oraintxe. zer eginbear zitekan ondorengoak ekartzeko? —Uztapideri-edo bertso bana eskatu ta elkarri bota gero. —Ez asi emen praille aiderik artzen. Jainkoak giza-emakumeen bizkar parre egiteko asmatua dala-ta. euskaldun jator geran aldetik. ta orregatik. —A. elkarri bertso bana botata-edo izan balitz. Aren aurrera ager dediñean? —Egoki esana. gizajuok! Beti parregure aundia eman izan zidatek.ATEA NOLAKO. —Ta zer dek ik.. Adan eta Ebari Jainkoak agindua bete diagu. geroago ta nabarmenago. ba!. begira apaizak zer egiten duten. Zer diok. —Iñoso alena! Ire amari ez al diok legerik. ekin zioten alkarri zirika. Arrapaitzak oiek! . Baiña jainkoak lege ori jarri zuanean. denok. Tomax? Ez al dek inguruan aldarera eramateko neskazar tajuzkorik? —Mutillok.

Ezkondu ziranetik Patrixik bere mende gorrian artu zituan Xegundo ta Xegundoren ondasun eta alderdi denak. iñoiz itxurak egiteko. maiz besotik eta lepotik ongi elduta ibilli oi omen ituan bidetan eta illunpetan. gazte lotsagabe batzuek bien artean zeramaten tartea neurtu zuten. Zera. baziran ezkontza ura legezkoa ez ote zan bildurrez bizi ziranak. baiña egin bear guziak buruz ikasi zituzten ezkero. eta orregatik. Orregatik. Askoz gutxiago ziok ipuiak. zer egingo zuan.. bata besteagandik pare bat metrora alderaturik ibiltzen ziran bidean. Xegundo Patrixirena zan ala ez. jolas arek etzuan iñorentzako bixigarririk. Gizona! Len. Patrixi Xegundorena ote zan orretan. Zera. alajaiña! ta zuen mailla ontzeko egiñalak egin bearrean nauk.. berriz. eta etzuan lizunkeri asmorik arrotu bear. beste guziok bezela etorriak. aiek ere. nunbait. nola elkartu ziran zorioneko andre-gizonok. Bakoitzak ipui gordiñen bat kontatu bear zuan. Etxe artan ikusia zegoen zeiñek zituan giltzak. Alakotxe une txarrak pasa-arazten zizkioten auzokoak gure gizonari. Xegundo Patrixirena oso-osorik. —Xegundo! Emen alboan dezun Patrixi au.. ta onek sendotu zuanbien eriotzaraiñoko katea. oi duan tenorean. Etziran makalak atera jolas artan gure gizon santuok. Xegundo izena artzerik? Patrixik zure izena entzunda. ezkongaietan. «Bai» auek. dena pekatu bai zan. Guzien ipuiak entzun ondoren. baiña orain. ba: Ba omen-ituan nunbaiten. bedeinkatu omen zizkian. gurasoen alegiñez. este negargarrikeri bat zuan etxean: bere izenak ekarri zion zoritxarra. Ala kontuak.. Patrixi Xegundorena zan eta batez ere. «aurrelari». ontan bai. egun gogoangarri batean. Otsa danez. gizonok. —Patrixi! Emen aldamenean dezun Xegundo au. alegia. jatorduko ondorena ta kea lagun dituanean. Baiña orain. aldara aurrera igo zitekan biak eta apaizak. emaztetzat nai al dezu? —Bai. kontu arek bere gatz guztia galdu zuan bientzako. bein ere etziran len bezela elkarri itsatsia joaten.. elkarrekin ibiltzera ateratzen baziran.. egunbat elkar ikusteke ezin pasa. senar-emazte batzuek. esan bear zituzten legunkeri guziak agortu zitzaizkien. gure Eliz Amak agintzen digun molde ta gisan. Ta elkar ikusi ezkero. irabazia zukean jokoa. «atea nolako. adierazia zegoen etxe artako burubidea.. Bi usapal elkarri urrumaka bezelaxe. jauna. Aien maite-miña!. eta orratx!. Bein. kontu gordiña izan arren. idazle denak batera datoz. Baiña guk eztegu iñungo zalantzarik ortan. ba. ustegabeko xelebrekeriak sortu oi ditu. izkutuka ibiltze arek. Ori bai. gutxienez.. gure mutilzarrak guzioi nabarmendu digun bidez. ez nauk asteko gauza ere. bistan zegoen. arritzekoa gerta zitzaien gure senar-emazteoi.. Orrez gaiñera. ta orain. giltzak eta galtzak! Amaika aldiz entzun bear izan zuan gizon arek: —«Xegundo»! Nun da «Primera»? Besterik gabe. lengo elkar galtzeko bildur ura txoritara joan zan. Xegundok. aurrenengo egunak etziran aztutzekoak. neurriak galdu ezta ere. maikide guziak. batez ere Patrixirena. Orra. apaizak baimena eman zienetik.. txukun kontatua bear zukean. Jauna! Beste arritzeko kontu bat ere gertatu zitzaien. senartzat nai al dezu? —Bai. . oso ixillik emanak izan omen ziran. maikideen iritziz eta erabakiz: —Adiskideok! Batenak eta bestearenak entzun ondoren. bera etxean «aurrena» jarri. Nori bururatzen zaio.. Arrazkero. baiña susmo txar batek zionez. eta arratsean bakarrik elkar urrumakatu zezaketen. Entzutekoak jalki dituzue.. Apaizak elkarrenganako baimena eman zien ordutik. leiaketa bat asmatu zuten. Beti bere etxean «bigarren» izan bear ura. gizon serio aiengandik iñork espero ezin zezakean leiaketa. —Gizona! —esan oi zioten sarri—. Egunik ezin pasa elkar ikusteke. ta Patrixi. «ez si ta ez no». Kontu gordiñena ta paregarriena asmatzen zuanak. bazuan bere xaltxa. Konturik ez batak besteari esateko. ezin eten elkarrengandik. zerrailla alako» ziranak. egun osoa elkarri begiratzeko zutela. ba. ez datoz denak batera. Egia esateko. Patrixi ta Xegundok jator jaso zuten eliz-gizonaren bedeinkazioa. jauna. egun oso bat ezin pasa elkarrekin. eta beti. Andrexek kontatutako ipui au jo zan bikaiñena bezela. orrez gain. Egun artan ere. Ipuiak eztik adierazten nun da nola etorri ziran munduontara. Ezkondu arte.Giroa loditzen ari zan lagunartean eta euskal poz-giroak. elkar galtzeko bildurrez. Jakiña! Len etzuten elkarrekin etxe batean bizitzerik.

Baiña orduantxe zabaldu zan mundu berri bat Xegundorentzat. Xegundo aiñakorik etzuan beretzat Patrixik. esan zion semeari: —Ximon. gauzak okerrago jarri baiño lenago. Eta urteekin batera. Bereala. nere bizitzako ixilleko bat. Eta berriro iritxi zitzaion adixkide berriaren kontua aitari adierazteko eguna: .... Gure iritzian. Xegundok bere semearen berririk jasotzeko etzuan iñungo kontakatillurik. gonadun lagunak inguratzen asi zitzaikion. ba. ama «Primera» ta aita «Xegundo» ziran ezkero. Gu. eta aitak. baiña konturatu gabe.. —Zergatik ez. eztarria lau-bost bat eztul eta karrazpioz garbitu ta bere indar guziak bilduta. besteren bat ba ote zuan zurru-murrua bazebillen mingain luze batzuen artean. Auek ziotenez. Aita zan jainko txiki. Ta guk baiño askoz gutxiago daki Ximonek. soldaduzka urteak urreratu zitzaizkionean. etsi zuanean. ez dizuet esan Ximon nor da ere.. ba... ba. aitari. lagunen aitzakiak asmatzen asi zan gure senar martiria. ta aundietan palta ez dana: maixiaketak eta miztorren lanak Xegundoren bizitzan nasten asi ziran. Xegundori arnasa gelditu zitzaion bat-batean. ara ba. Ta etxe artan. ta. noizean bein. Alegiñak egin zituan mutillari beronen elgorria sendatzen: —Txaro esan al dek?. baiña mundu ontako gauza guzien alda-bearra! Urteak aurrera ta Patrixi gizenago ta beste emakume batzuek liraiñago agertzen ziran inguruan. nexka mela ura asi zan Ximonen biotzean aurreneko alkia artzen. eta emakume batentzat ba al da menderatutako senarra baiño jostaillu bitxiagorik? Patrixik. bere txistua iru aldiz irentsi. eta andregaiari erriak «Cuarta» gaitzizena ezarri zion besterik gabe. baiña oraingoan min diat ortik iri datorkikan ezbearra ta naigabea. Asieran. lepoa jarriko zukean zetzaren alde. beraz. bere semeak uste gitxiena zuan berria eman zionean. —ziplo!— esan zion: —Aita. Orra.. Patrixirentzat ere. Guk ezer eztakigu ta ixillik egotea izango degu onen. Ximonek. ta ala bete zituan bere emezortzi urteak. gurasoez gain. Ximonentzat. Primerak Xegundoren jabe osoa izate iritxi zuanetik. Baiña mutillak etzuan bere puxka ura biotzetik botatzeko gogorik. ez gera mingain-liztor oietakoak. eta oi dana. erri txikietan oi dana. zera. beraz. Gizonen artean maiz gertatu oi dana dek. Ire aitak bazekik ezkontza berri ta iretzako askoz aukera obea arkitu eziñik eztiagu. Txaro orrekin ezin inteke iñola ere ezkondu. aita? —Nere alaba ixillekoa ta ire arreba dalako. Patrixi ta Xegundok elkarri bertso bana botata sortutako seme-txortena besterik ez da. bere Patrixi beste gonadunik zanik ere. ta senar gizajoari eztiogu narrurik urratu nai. Etxe artan ezer okerrik gertatzen zanik norbaitek esan balio.. ta ama jainko aundi. Jainkoak aparta! Nexka ori etzaik iñola ere komeni. gurasoak ziran mundu guzia. Ara. ba. lagun oiek. Orduan. len bezin garbi irauten du Xegundoren izenak. bere lagunarte ura ta «Cuarta» negarrez utzi ta «Quinto» joan zan soldaduzkara. Elgorri ura. etzan bere Xegundo aiñakorik. Lasueneko Txaro det nere biotzaren jabe. nola poztu zitekean? Azkenerako. Ala ere.. lenbizi epeltzen eta gero ozten joan ziran. ta gaur jakin-arazi bearrean nauk iri. edo nere lagun batek obeto esaten zuan bezela esateko: elkarrenganako «jeroglifiko» egiñak gelditu zitzaizkigun. elkarrenganako «frigorifika» izateraiño iritxi ziran. elkarren artuemanetan. alako irristada bere bizitzan? Biotz erdibi. eten zuan. Ordurarte. beste nexkaren bati bertsoak egiten asi zan soldaduzkatik itzuli bezin laister. Eskerrak alde egite ari! Elgorria poliki-poliki sendatu zitzaion. Ai!. Ximoni erori zitzaion mundua bizkar gaiñera. Aisa menderatzen bai zuan eskura zeukanean.. «Primera»ri iges egitearren. Barkatu. gauza bat esan bear diat. Lasueneko Txaro gerta zan.. eta ala. Onenbeste berriketekin.. etzitzaion bururatu. nola osatuta gelditu zan etxe artako irutasuna. ozten-ozten ari zirala. erriak Ximoni «Tertzero» gaitzizena jarri zion. etzuan bere Xegundo saltzeko asmorik. Bere aita zuan jainko txiki arek. Andik aurrera. mundua bizkar gaiñera erori zitzaion egun batean. baiña beragoko maillan. gaztetako elgorria eldu zitzaion. Gizon egiña aiz. Primeraren atzaparretan erori zanetik. baiña Ximon. galtzadunak oi ziran. ordea. zer geiago bear zuan? Eta Xegundo. Lenbizi. baziran emaztearen gonapekotan sartzen ziran ziraun-mihiak ere.Xegundo ta Primera..

esana dago. Patrixik irri-parre arekin artu zuan semea: —Zer dek. ni izan nauk emen azkenengo itza esan duana. au. Ik nolako aita daukekan jakingo dek. zer esan bear diot orain Piliri? —Etzak orren kezkarik izan. ez aiz berarena!! Xiplo!!! . —Noren semea naiz ni.. ba. —eta ori ire amak ongi zekik zer esaten duan— i... Gizajoa! Etzekian asko bere biotzaren berri! Urtea igaro baiño len. Ik zer uste dek? Aita orrela ibilli danean.. esanaz: —Motel! Motel! Ezta apropos billa ibilli baintza ere!. kopeta orrekin? Trumoia jo al dik? —Trumoia esaten al ezu? Ta ez txikia ere! Bada. —Orrek estutze al au?. Bai.. ba.. etzion lan ederra eman aitari bere irugarren aingeru arekin! —Baiña. gero? edo obeto esateko: nolako aita det nere sortzaille? Artan. Xegundori berriro mundua gaiñera zetorkiola iruditu zitzaion.. seme! Nere alaba guziei usaia artzen asia al aiz? Mutilla bero-bero eginda. kontu bitxi bat gertatu zitzaion gazteari. ta ire aitaren erromeri oietan ere.. orixe! Ugarteneko Pili. gero. ain zuzen ere. erantzuna gertu neukakean. —Baiña ama. ala?... —Au ere ba al degu?. Ximonen gaiñera erori zan laño beltza.. kanta bera jo ez dit.... Ximon. nexka aretxek izan erriko gerririk estuena ta xumeena! Besterik gabe. Ximon! ezkondu nintzanetik. ta oraingoan ez det uste okerrik izango degunik.. Baiña i. bere biotzeko takatekoak baretu xamartu ziranean. Jesus. ni lotan egon naizela. aspaldi ikusten nian etortzen eta bada-ezpada ere... ba? Gure aita orrek ez duala lotsarik eta bearrik ere! Orrela ta orrela joan natzaio ta bein da berriz eta irugarrenez. mutill.. —Zer da au ta zer ez da au? —Zer izango da. mutill!. kiñu gaiztoz botatzen dio semeari: —Pili aitaren alaba izango dek. Ta zer? Izan dedilla nai badu.... amarengana joan zan. Ximon.. Ba.. orrela ta orrela. bere irugarren «koxka» agirian jartzera joan bearra izan zuala aitarengana. ezta urrik eman ere! Ai. Intzaneko Malenekin asia naiz. baiña nolako ama dekan.. nere neurriak artua nauk. Ago pakean eta exeri adi patxaran. Ikusten al dezue or datorren ille-arro ori?.—Aita.... erabaki zorrotz bat artu zuan: —Ez det andragairik nai. Iri gertatzen zaikana.. Begira. Eta Patrixik begiak txirtiriki ipiñiaz. eta eskuak burura eraman zituan. ba.

gaztediari atsegin zaizkion gaiak arrotu bearko ditugu euskal lanetan. Euskera kale-jabe egin nai badegu. Berriro urrengo urtean.. urte artan lenengo saria irabazi zuten. Prakadun eta gonadunak. sortu nai nituan nere lanetan. «Irrati-ariak» edo beste onelako zerbait esan diteke. 1961-garrenean. Gazte-gaiak batez ere. .. Ortik beti ugari izan du gure izkuntzak. beste leiaketa bat zabaldu zuten.IRRATSAIO TXANGOAK Euskeraz nola esan «Guiones radiofónicos»?. naikoa sermoi egiñak ditugu euskeraz. euskerari sakristai eta konbentu-usaia kentzekoa izan zan. 1960-garren urtean Donostiako Albiste ta Turismo Eralguntzak euskal-irratsaio leiaketa sortu zuen. Nere asmoa auetan. Aurreneko jarri dizkizudan Irrati-Ariak. Urte ontan lenengo saria irabazitakoak dira azkenengo lekuan jarri ditudan Irratirako Ipui Antolatuak.

umeok. zala konturatu zan. gaurtik aurrera zure lepapeko lumatxoak gorri-gorriak izango dira. IZTUNA: (Gizakumea). TXANTXANGORRIAK: Jauna. Indartu bedi doiñua. orixe det nere kezka ta naigaberik aundiena. EMAKUMEA: Bijoa gure aide-orratzetan. Ontan ari zala: JAINKOAK: Ene! koloreak aitu zaizkit. Soiñu pozkarria.TXANTXANGORRIA (Musika-laguntzarako. zerorrek irabazi bear dituzu. Arantza txulotik. Txantxangorriaren zotiñak! Zer egingo ote du? EMAKUMEA: An dabil Jaunaren inguruan.— Ipuietara jo nai degu gaurko onetan. lapurrik aundiena bezela.. umetxuok! Nere gorritasun au bereala galduko da. Txorro txio itunak. Ai. Jainkoak esan zidan. GIZAKUMEA: Kabira itzuli zanean. EMAKUMEA: Txantxangorria txoro-txioka joan zan aidea egoez urratzen. ama! Bai gorri politak dituzula zure lepa-azpiko lumak. Urte askoren buruan. Jerusalena iritxi zan Txantxangorria.— Eta asteko. nola egin nazu kolorerik gabea? Nere lepapean lumatxo gorri batzuek nai nituzke. Biurtzen da. Soiñua ere goibel. umeak poz-txioka artu zuten: Ama. lumatxo aien egarriz beti goibel eta kezkaz. nere umetxoak. IZTUNA: (Emakumea). ta bere kabitxoa egiñaz. ze jendetza dator aldapan gora. iturri ta errekatako uretan bustitzen naizenean. arantza bat mokoaz ateratzen dio. itun eta goibel: Nola irabaz ote nezake nere lumatxoak gorrixkatzea? Emendik aurrera eztet pakerik izango. urteak eta gizaldiak joan zitzaizkion txori gaixoari. Txoritxoa errukiz betea dago Jesusi begira. Alako batean Jesusi alboratu zaio.. lili. Soiñu zaratatsua ta nastua. Eta oraintxe nengoen pentsatzen.— Txantxangorria! GIZAKUMEA: Ipui unkigarria! Bitarte ontan musika ixilpean ariko da.. Jesusek Gurutzetik itzegin zion txoriari: Txoritxo maite.. Soiñua oso minbera bedi. Txorikumeak amari galde egiten zioten: Amatxo. neronek irabazi bear nuela nere lepapeko lumak gorrixkatzea. bakoitzari bere koloreak.. GIZAKUMEA: Eta txoritxoa Jainkoaren eskuetatik bereala atera zan: JAINKOAK: Txoritxo maite ori! Zuk Txantxangorria izango dezu izena. arrosa eder ori. ama? Orixe eztakit. Atoz. zergatik egin gaitu Jainkoak onen nabar eta kolore gabeak? Ai. Soiñua zalantzakoa. odol jarioa sortu zan. Soiñua bizi-bizi. eta txantxangorriari papar-azpiko lumak gorritu zitzaizkion odolez. iru gizakume dakarzkite gurutzetan jostera.. GIZAKUMEA: Ta gaur guk irratirako antolatua. grisa.. Ai! ta esku-oiñak zulatzea naikoa eztutela. EMAKUMEA: Eta ala. JAINKOAK: Txoritxo maite ori! Lumatxo gorri oiek.. Gorri-gorria izango era. jo bezate «Jan Juan Anteportaletaña»). GIZAKUMEA: Txantxangorria! EMAKUMEA: Txantxangorria! GIZAKUMEA: Jainkoak gure lur ontako abereak egin zituanean. GIZAKUMEA: Baiña. bere margoak eman omen zizkion: JAINKOAK: Atoz. nere amesa bete arte. urbiltzeko bildurrez. an zegoen umeak azten. bere burua batera kolorerik gabea. Gerotxoago iltze zorrotzez esku-oiñak josita jaso dute Gurutzean Jauna. entzun ezazue. eta iturri ta errekatan begiratzerakoan. EMAKUMEA: Selma Lagerlofek moldatutako ipuia. lapurren erdian. IZTUNA: . Txorro txio ta soiñu zirrarakorra. ba. Txuri-txuri izan zaitez. Ta or dator Jesus. ta bere buruko koiro mingarri artatik. istilu ta ardailla? Ene! soldadu gogor batzuek. (Emakumea). Gero txori-txioak. EMAKUMEA: Eta orrelaxe gauza guziak. GIZAKUMEA: Joan zan txoria Jaunaren albotik. esaleak arnasa ar dezan. triste Jaunagana: Txorro txio batzuek entzun bitez. Neronek ere. Ta nola irabaziko dezu. Jesusi burua arantzez koroatu diote. txoritxo berritxu bat nola sortu. Soiñua biziagotzen. zearo nabarra.

bere luma aiek gorri bizi iraun zioten. EMAKUMEA: Zaudete pakean. Eta arrazkero. GIZAKUMEA: Txantxangorria! EMAKUMEA: Lepa-gorria! GIZAKUMEA: Aidea urratzen ikusten dezuena. bukatu da gure irrati-txangoa. (Txio-txio bizia entzun bedi.. Berriro «SAN JUAN ANTEPORTALETAÑA» entzun bedi. EMAKUMEA: Orra nola gorritu zitzaizkion txantxangorriari bere lepapeko lumatxo txikiak. GIZAKUMEA: Loak artzen nau. denak an dituzte lumatxo gorri politak. GIZAKUMEA: Ta arrazkero lepape gorrixka agertzen duana. Soiñua gora ta bera. adiskideok. EMAKUMEA: Gabon.Baiña txantxangorria iturri ta errekatan busti arren.). agur irrati-entzuleok. txantxangorriaren umeak azten diranean.. EMAKUMEA: Bukatu da ipuia. EMAKUMEA: Ta ipuiarekin. EMAKUMEA: Jaunari buruko arantza atera ziona.. GIZAKUMEA: Urrenarte. GIZAKUMEA: .

GIZAKUMEAK: Urratu beza aidea. mutillei aurrea artzen asiko! MATILDE: Bai! ta ez naun ixillik prijitzen egongo.) KONTATZAILLEAK: Lengoan. ezer aurreratzeke. nola joango gaitun. Mutillak tentari: NIKO: Baratze batean al-gera? MATILDE: Ze baratze ta porru. entzun: MATILDE TA ZEZILI! GIZAKUMEAK: Matilde ta Zezili! (Eresia gora ta bera. (Eresia gora ta azpipe.. Matilde'k. Zezili'k. Niko. ezten orrela izango nerekin. eta ondotxo neurtuta Matilde'k. Ain zuzen. irekin ibiltzen ere. ez.. gure saio berriak. an dijoaz neskatxa biak. An dabiltz gazteak. ZEZILI: Iretzat zegon!. bidea itxita.) KONTATZAILLEA: Urrengo jaian.. NIKO: Zein neskatxek. ZEZILI: Orrela den kontua. MATILDE: Ba. Niko? NIKO: Guziei. baiña. Zezili. itoko ezpanaiz. Matilde. eta an ezertan ez asteko... Matilde. bi Mari-Puntta modamodakoak: (Eresia gora ta bera.. Zezili? ZEZILI: Zein?. Niko pare-parean du Matilde'k.. Zezili. eta amua bota gabe. Zu bezelako pertxentei bakarrik.. ba. MATILDE: I mikatz-zalea al-aiz. Matilde? MATILDE: Ez emen asi iñoso plantak egiten.... ZEZILI: Baiña... ustegabean mutillak. Mutil kaiku oiei burura etorri-zai egon bear guk. ez nau ezerk arritzen.. GAZTE AIZEAK! GIZAKUMEAK: Gazte-aizeak! EMAKUMEAK: Neska-mutillak bere sasoian! GIZAKUMEAK: Elgorria dutela biotzean! EMAKUMEAK: Ta gaurko saio ontan. (Eresia gora ta bera.) KONTATZAILLEA: Nolabait asi bear zuala.. Orrelakoak esaten al dizkiezu neskatxa guziei... Zezili? (Eresia gora ta bera.. ez naun geldituko. aurrera eziñik gelditzen dira nexka biak. (Eresia gora ta bera.. elkarri begiak zorrozten.GAZTE AIZEAK I MATILDE TA ZEZILI (Eresia: Gaztetasunak bai nerabila. zein baiño zein.... ZEZILI: Ire gustoko norbait ba al-den? MATILDE: Zerbait egin bearra zegon.. MATILDE: Etzaude zu lore txarra. Aize onak dizkin mutillak. bizi-bizi ari ziran elkarrekin Matilde ta Zezili. joan da —zapla!— arpegira botatzen zion bere barruko gogoa. NIKO: Egia! Ez dakidala ezer ere. Altzibarreneko Niko? MATILDE: Ber-bera! Orixe bear diñat. ezin ezer adierazi.) EMAKUMEAK: Or dijoakizue.. nexka ta mutil. Zezili. Matilde. Ori ezten legea. mutil taldearen aurrean. MATILDE: Ba. NIKO: Zerk etzaitu ezer arritzen? MATILDE: Jendeak aotan artzea... MATILDE: Ederra dago. Ori gizon petralen batzuek beren alde asmatutako txatxukeria den..) Ta orain.. NIKO: Ni? MATILDE: Zu ta orrelako loreak entzun bear dizkitzun neskatxak. ZEZILI: Mokau goxoegia aukeratu den. Ta neskatxa bati mutil bat gustatzen ba-zaio. Baiña ortarakotxe zegoen Matilde! Gora ta bera dabiltzala.) MATILDE: Ikusten al-den ura.. MATILDE: Orduan. erriko pasiera-lekura. gero? NIKO: Onelako loreak aurrean izateko. jendea ixillik egoteko! ASIERA: EMAKUMEAK: .. aize ta guzti bear diñat... ba. ZEZILI: Neska. oitura orren kontra? MATILDE: Ederra kontua! Mutil bati neskatxa bat gustatzen ba-zaio. ZEZILI: Ez aiz. bildurtu egiten naun..) MATILDE: Ago ixilik..

Ta jolasean asi zana. (Eresiak bete-betean jo beza «Maitia... MATILDE: Zertarako asi nintzala uste unan. eta neregatik? Nola izan da ori? MATILDE: Zezili. NIKO: Jendearen kontura parre egingo degu. Matilde? MATILDE: Zer? NIKO: Jendeari musuan emateko. goazen. jo beza «MAITIA NUN ZIRA?» biziago). MATILDE: Ederki eman ere! NIKO: Zergatik ez? Bostetan ementxe itxoingo dizut. Amua nolabait bota bear nitxionan Niko'ri-ta.. emen nagoen oni. Ordu laurdentxo bat mutilla zai euki ta gero. nun zira». GIZAKUMEAK: Urrenarte. NIKO: Nai al-dezu gauza bat. Gazte Aizeak! GIZAKUMEAK: Gaurkoa: MATILDE TA ZEZILI izan da. ba. guzia? MATILDE: Gezurra. Matilde'k?... norbaitek berriketan jardun zuala bioi buruz... bai!. ba.. MATILDE: Ze gauzatxo.. gogoratuko aiz. Niko. Besterik nai al-zuan. Atozea arratsaldean Zezili'rekin eta egundoko jostaketa asiko degu elkarrekin. Zezili? ZEX: Niko'rekin lenbiziko aldiz itzegin genduenean.Baiña. nexka errukarrioengatik! NIKO: Zuk uste baiño geiago. (Eresiak. Zezili? ZEX: Pozten naun. MATILDE: A. ezer ikusi baiño len berriketan asten ba-dira. Asmaketa polita! ZEX: Nola asmaketa? Gezurra al-unan... Matilde. noski. zer ez dute esango? NIKO: Zuri berriketak.. bai. gaur arratsaldean elkarrekin ibilliko gera. MATILDE: Bost ajola dizue mutilloi. Matilde.. Matilde..) KONTATZAILLEA: Joan ziran. MATILDE: Jolas polita zuretzat. ba? ZEZILI: Orra bertan itxura gabeko trastea! (Eresia bizi-bizi. neskatxak. gezurra.. emen ikusten ba-gaituzte. Etziran joan. ZEZILI: Eta bete-betean arrapatu unan arraia.. Ori ezin diteke erdizka utzi. Neskatxok. nola esan ionan. ta galdetu zion: Zorioneko al-aiz. Zezili'k txokora deitu Matilde.. asko galtzen degu gezurrezko jolasetan. (Eresia gora ta bera. eta jan azak! ZEX: . NIKO: Zaude.. ba.. bost-bostetan.. Eta gauzatxo bat jakin nai niken. EMAKUMEAK: Urrengoan. beste GAZTE AIZEAK ekarriko ditugu. MATILDE: Pikuak ez dira Ilbeltzean etortzen. NIKO: MATILDE: *** Elizako eztai-meza bukatu ondoren. Matilde? MATILDE: Nola ez.) KONTATZAILLEA: Eta lagun biak parre-algara batean joan ziran. Geiegi luzatu degu egon au. eta zeiñi esan dio? Onoko oni. Bizi amesak... baiña ez neretzat...) BUKAERA: (Emakume ta Gizakumeak. Beraz. baiña. gertu zegoen eztai bazkaritan mokau goxoak jatera. benetan bukatu zan andik sei illabetera. zer esan du jendeak.) EMAKUMEAK: Eta ontan bukatu da gure saio berria. Niko...

..) Neskatxaren ondoan.... taka-taka. «Lurrarenpian sar nindaiteke» izan diteke. (Eresia gora ta azpipe.. zu bezelako izarra aurrean ez ikusteko. IRENE: Ba-dakit.) Ames bat du biotzean: an beste txoko artan. izeba neska zar bat du....) Ta gaurko saio ontan.) KONTATZAILLEA: Au guzia. IRENE: Etzaite sartu iñoren etxean. Izeba aspergarriagorik!. Argi ibilli.. (Entzun bedi makiña-otsa.. IRENE: Eztet negarrik egiten. (Pauso otsak bidean. an du mutilla zirikalari: MIGEL: Gabon. Kaiku orrek eztu merezi-ta.. beste mai batean.. bi begietatik irristan dijoazkitzun malko-intz oiek? Gezurra dirudi! IRENE: Zerk dirudi gezurra? MIGEL: Bi begi euki ta geiago ez ikustea. Ostolaza'ri bialduak.. alegia..) Mutil ura.. Jaiki da neskatxa bere papelekin eta ba-dijoa Endrike'gana: (Makiña-otsa aditu bedi ta pauso otsa ere bai. Nola joan zaizu eguna? MIGEL: Ala. laster izango degu emen landolako nagusia-ta.... ala...) Migel'ek ba-daki Pillomena nun arkitu.. ta Irene'ri eztio arreta pittinik ere artzen. ta bere ofizioa. ENDRIKE: Ia ikusi?.. entzun: «Gorroto bidez ezkondua»! EMAKUMEAK: «Gorroto bidez ezkondua»! (Eresia gora ta azpipe. lanean ari dan gizaseme gazte ura: ENDRIKE. tipula baiño miñagoa... Ta illobak naikoa du izebak au agintzea.) KONTATZAILLEA: Baiña ba-zekian Migel'ek zer eta nola egin gauzak. ba. Alboko Mari-tente orren makiña otsarekin.. lan aundia degu. Irene du izena. ENDRIKE: Beste papel auek lenbailen bete bear dituzu. Zer egin dezu orren berandu etortzeko?.. Almazeneko irterak.. PILLOMENA: Zer ba? MIGEL: Endrike'ren ondoren asia da-ta. Pillomena. Eta bada-ezpada ere. Irene. Endrike on itxu dago..... ta or aritzen zaigu egun osoan taka-taka. Nor zenduen lagun?. Gaur.. Migel. okerrekoa egiteko.. Aize batzuek ba-ditu neskatxa orrek!.. belarriak gortuta.. mutil azkarra bere lanerako ta azkarragoa Irene'ren barruari igartzeko. beste mai batean. papel berriekin exeri da berriro bere makiña aurrean... (Eresia gora ta bera. Ezta markesaren alaba ba-litz ere.. IRENE: Ta neri zer? MIGEL: Zuri asko. (Eresia gora ta bera..) Errosariotik irtetzerakoan. Eskribitzeko makiña aurrean du. Migel. Leporaiño egiña du bere illoba Endrike. Egunero lan aundia degu. (Errosario marmarra elizan. kontuan jartzen zaitut.. or dezu Migel.) KONTATZAILLEA: Landola apain batean gera.. PILLOMENA: Zer diozu? MIGEL: Entzuten dezuna. emakumea. PILLOMENA: Ala zuri ere... MIGEL: Zer dira..) IRENE: Emen dauzkatzu gaurko kontuak. Entzun zaiozu: MIGEL: Etzazu negarrik egin... Endrike'k. Makiña-otsa berriro. Ia aztu nintzan. Ikuste al-dezu neskatxa ille kixkur ori?.. Beti ari zaio mutillari: PILLOMENA: Nun izan zera?. Izeba onek.. narru zarra baiño legorragoa zaio neskatillari... Ta nik konponduko det oker au.. taki-meka da.. Ofizina dotore batean. Pillomena du izena. begirik jasotzeke esan dio Endride'k Irene'ri. PILLOMENA: Zein Mari-tente? MIGEL: Txomin txikiñeko Irene. Otamendi'ri salduak. deitu gabe. PILLOMENA: Nere illobaren ondoren? ASIERA: GIZAKUMEAK: . Neskatxa.. (Eresia. (Eresia gora ta bera..GAZTE AIZEAK II GORROTO BIDEZ EZKONDUA Aurrekoa bezela asi.. Irene.) Ai!.

onek lenbiziko aldiz begiak jaso zituan neskatxari begiratzeko. bera zure alde jartzeko. Pillomenak berotuko zion burua.. beraz. aizetia ziñala. (Eresia gora ta bera. Zaude. Irene. Migel? MIGEL: Gaurtik. zuzena. Biaramonean. ordurarte gogoan etzuan neskatxa urrengo egunetik arreta geiagoz begiratzeko asmoa artuaz. (Maia ipintzen.. izeba? PILLOMENA: Ze moduz lantegian? ENDRIKE: Beti bezela. ENDRIKE: Ia ikusi. aparia garrazten asi beti bezela..) (Makiña-otsa.. izeba.. edaten.. ta lenengo aurrean jartzen zaizuen neskatxak engañatzeko. (Makiña-otsa... zuk engaña ez dezazun. ordea. izeba. bai! Txomin txikiñeko Irene. MIGEL: Ikusiko dezu. markesa aideko neskatxa aizeti batek burua berotu dezaizula. Migel. kontuak ziaro aldatuko zaizkitzu emen..Bai. mutil auek! ENDRIKE: Zer degu mutillok? PILLOMENA: Bi begi ezer ez ikusteko. entzun bedi. nolako aidea du? Langillea. Etzaitez asi. makiña-zarata. Neskatxa ori etxean sartzen ba-zaizu. Egon. Migel. beraz. gero lotxabekeriak jasotzeko. Pillomena. PILLOMENA: Zein lagun dituzu bertan? ENDRIKE: Dakizkitzunak. IRENE: Ze kontu? MIGEL: Zure ta Endrike'ren artekoak. ta gure etxeko pakea galtzera etorri dakigula... PILLOMENA: Nola ez asi? Gero. Orrela.. Zer tankerako nexka dezue ori? ENDRIKE: Ez diot geiegi begiratu. ta apal aurrekoa ematen asi zitzaion illobari: PILLOMENA: Endrike! ENDRIKE: Zer degu.) ENDRIKE: Azkar egin dezu lana. gero eresia gora ta azpipe. PILLOMENA: Baiña. eta eztulik ere eztu egin nere aurrean. PILLOMENA: Ta nexka ori? Nola du izena? ENDRIKE: Irene? PILLOMENA: A. zaude.. dena sedia baiño legunago joango zaizu. MIGEL: Laster ikusiko dezu. Eztet uste betokerra danik. (Eresia gora ta bera..) KONTATZAILLEA: Azkenerako biak mutu bukatu zuten jardun aldia.. Pillomena. tiki-tak. Bereala egingo det. (Eresia aldagarri: «Itxasoa laño dago») KONTATZAILLEA: Egun artan. Neronek zuzenduko dizut istan batean. Bere maiean exerita geldirik egoten da. IRENE: Etzegoen lan aundirik ere. Migel'ek ixillik Irene'ri belarrira esan zion: MIGEL: Irene! IRENE: Zer dezu. PILLOMENA: Ori da! Asi zaite mukizu auei bidea erakusten.. Irene.. PILLOMENA: Ta.. ez al-da geitxo aurreratzen diran aietakoa? ENDRIKE: Ez.. IRENE: Ta ori neri esatera al-zatoz orain? Etzaude lagun ederra naste oiek neri sortzeko. IRENE: Ta zer esan zenion? MIGEL: Zu. Auxe pixka bat zuzendu bearra dezu... (Landolako zaratak. ENDRIKE: (Maia ukabillaz jotzen du asarre): Izeba. PILLOMENA: Ai. ta kontu artzeko Endrike'ri. Ederki!. Orain.. neska zarra izaki. bereala inguratu zitzaion Endrike apaltzeko amorro biziz. (paperak ikuste-otsa).) KONTATZAILLEA: Etxera iritxi zanean. ENDRIKE: Zaude. Ezta berririk sartu... Eta eskerrik asko.. umilla? ENDRIKE: Eztu burrukarik egin nerekin.. ta izeba zure kontra jartzea naikoa du Endrike'k.. Nik artuko ditut neurriak. IRENE: Diabrua zera benetan. Etzaite. Irene bere papelekin Endrike'gana joan zanean. Irene'ren pauso-otsa gerotxeago. ENDRIKE: Aizu. Atzo Pillomena'rekin itzegin nuen. Irene. eta Endrike'k. Irene'k eztu aizerik. erruki zaitut.).. Gero atea irikitzen eta isten. IRENE: Ekatzu.. izeba.. Izebak Irene buru-arintzat joaz.) MIGEL: PILLOMENA: .

ezker-eskui. IRENE: Au gaiztoko! Zu bezelako endredatzaillerik ezta inguruan sortu. denak aldare aurrean ziran... ENDRIKE: Orretxegatik argi ikusten asi nintzan. Pillomena ta Migel.. ba. IRENE: Pillomena'k jakiten ba-du... MIGEL: Laster. Eta andik urtebetera.) KONTATZAILLEA: .) Pillomena'k bere barru-barrutik zotinka esaten zion Jesus'i: PILLOMENA: Jauna! Jauna! Illoba auek eragiten dizkiguten okerrak!. eta oraindik berriketan ari zera. (Eresia gora ta bera. Pakean bizi giñana. Irene ta Endrike alkarri eskuak emanda. Migel'ek parre gaizto asko egiten zion Irene'ri: MIGEL: Zer esan nizun.) KONTATZAILLEA: Lantegian. gero? MIGEL: Zelotan daukat mutilla... aita-ama bitxi zituztela.). Endrike'k gorroto izango nau. PILLOMENA: Utsa aurrez kontuan jarri izan ezpanu.Pillomena geroago ta erreago zebillen bere illobarekin. PILLOMENA: Ta nexka petral ori alboan? ENDRIKE: Nexka petral orrek. MIGEL: Asarre al-zera? Senargaia eskura ekarri dizut. bi malko-anpolai zerizkion izeba gajoari... IRENE: Zergatik. larrutuko zaitu. KONTATZAILLEA: Baiña Pillomena'k etzuen ezer jakin. orain neronek lagundu ezkontza au burutzen! (Eztai-martxa bizi. zure ondoan lan egiten dedalako. KONTATZAILLEA: Eta bere begietatik. zenbait neskatxa zintzo-usteko jantziko lituzke.. Irene? IRENE: Geroago ta gaiztoago zaude. (Eresia gora ta bera). Migel. (Eztai-dantzako soiñuren bat jarri diteke.. (Organuan eztai-martxa. Egunero ba-zuten ezpairen bat: PILLOMENA: Orain ere or ibilliko intzan? ENDRIKE: Ez nago geldirik egoteko nere ogei ta bost urterekin.... BUKAERA: Aurrenengoan bezela.

«Neska zarrak joaten dira Madalena'ra. Atozte.).... Seroreko Anjel izan dedilla!. Luxe... Luxe! Errotapian Mari Luxe. zeruetan zaudena.. or dator neskatxa pertxenta bat. (Otoi-eresia. baiña oso-osorik... Luxe. bere Santu on eskuetan artu ta leiotik begiratzera joan oi-zan.... Luxe. ta zentzu gabe. (Eresia. Aita gurea. atozte laguntzera mutil oni! (Entzun bitez Kaxilda'ren kurrixkak...) Astearte batean.) KONTATZAILLEA: Bederatziurren arek........ Arren baiño arren! Senargaia iritxi zaidazu lenbailen. Buruakin ez? KAXILDA: Zu bezelako mutil zar alprojekin ez.... bere eskarietan aitatutako senargai gogokoa. An zegoen urrean Kaxilda'ren San Antonio.») KONTATZAILLEA: Anbrux an gelditu zan bere alkian parre gaiztoz kantatzen: «Lenago zergatik akordatu ez. beintzat....) ASIERA: KONTATZAILLEAK: . (Eresia gora ta bera: «Neska zarrak joaten dira... (Eresia: Ai. Aita gurea.. Burutik odola dariola. (Otoi-eresia. ene bada! Nere Santu bedeinkatua! (Eresia berriro bizi. Kaxilda'k etzizuen egunik galtzen..» Kaxilda'k mutil zarra bere kantetan utzi ta etxe aldera egin zuen. eskatutako senargairik sortzen ote zitzaion ikustera..) KAXILDA: Aita San Antonio bedeinkatua! Al dala. eskuan kontu aundiz zekarren paketetxoa zabaldu ta salako arasa gaiñean ipiñi zizun barruan zekarren gauzatxoa. San Antonio'ren zilarrezko iruditxoa zan.) Aita gurea.. ez dedilla betokerra izan. zeruetan zaudena. Santuari mun eta mun.) KONTATZAILLEA: Erio-suerrean. Eresi biziren bat tartean.) Gero.. Al dala...) Biaramonean. Luxe. lurrean josita uzten du. eskutik kalera erortzen zaion bere Santu artua. (Otoi-eresia gora ta bera. Anjel'en odolez gorriturik.) KONTATZAILLEA: Irugarren Aita gureak. baiña! Zer egin det nik?. (Otoieresia. Mirari aundiagorik! KAXILDA: Ai. (Leioa irikitzeko zaratak. Kaxilda? KAXILDA: Urkiola'tik. Ura da toki zoragarria! ANBRUX: Ta Santuak zer dio?. mutil zar purrukatua.. (Eresi urduri ta nastua). aurretik txorten au zuen: KAXILDA: Aita San Antonio bedeinkatua! Jaungoikoaren aurrean balia zakizkit!.. (Eresia gora ta bera.... ta ikusten duanak.. kalera jeisten da bere Santua jasotzera.. Ain zuzen ere. leioa zabaldu ta begira zegoela..... Onela zan asiera.. Gaur bukatu ta biar berriro asi... Anbrux'ek ez dio ixillik pasatzen utziko: ANBRUX: Nundik nora.. zeruetan zaudena. beti bezela.. an dago lurrean Seroreko Anjel. Ai. Luxe! Errotapian. ba-zigun pixka baterako lana. KONTATZAILLEA: Gauzatxo ura. etzuen arrazkero azkenik izan. nere Aita San Antonio Urkiola'koa! Zuk iritxi bear didazu neri mirari aundia... berrogei urtetik berakoa izan dedilla.. eguzkia artzen degu Zumardiko alki batean exerita. Santuari berarizko otoi eta eskari beroak egin ondoren. Aurretik igarotzen zaizkion neskatxa gazteak tentatzen du bere griña.) KAXILDA: Aita San Antonio bedeinkatua!. Kaxilda'k. Parean egokitu mutilla ta Kaxilda'ren eskutik eroritako San Antonio'k buru-erdian jo gizajoa. errotapian.) KONTATZAILLEA: Bigarren Aita gurea.») Aldako'neko Anbrux. (Eresia otoitzerako gisakoa. onela zetorren: (Otoi-eresia. Neretzako senargaia.. Anbrux.GAZTE AIZEAK III ZORIONEKO KAZKARREKOA Lenengoan bezela.. (Eresia gora ta bera. KAXILDA: Ai. Gero. KAXILDA: Ai. bederatziurren polita egin zuen. orra nun irrist eginda.. Eta bederatziurrena bukatzen zanean....

KAXILDA: Ta?. (Eresia: Askok egiten dio San Antonio'ri. Barkatzeko. eztitan gelditzen zan.. eta egun zoragarri batean. Emen ekarri dizuet. (Eresia gora ta bera.) KONTATZAILLEA: Anbrux. aurrera eramaten zuten..Kaxilda'ren kurrixketara inguratu zan jendea. eskutik!... Ezin naiz aztu.. KONTATZAILLEA: ..) KONTATZAILLEA: Gero. An ziran estuasunak! Garbitu zioten eriari buruko odola ta Kaxilda'k bere biotz osoa jarri zuen mutilla esna zedin. egunik utsegin gabe. Zauria sendatu al zaio?. eta Kaxilda'k purruztaka aldegiten zion. Leioa isten ari nintzala erori etzitzaidan. Ujentu ta igurtzi. zaitzeko ongi bere burua.. Zertan luzatuko degu kontua?.) Anbrux'ek.. Bidean etxerakoan-edo.. Anjel bereganatu zigun. ustegabean erori zitzaiola Santua. Buka diteke «Neskazarrak joaten dira Madalena'ra» eresiarekin. oker aundirik sor etzekion. an joaten zan mutillaren etxera gure neskatxa. pardel ori! ANBRUX: Ta zer dio Anjel'ek? KAXILDA: Obeto egingo zenduke zerorren etxeari kargu artzea. mutillaren errukiz urtu bearrean zegoen. Nolatan da Anjel? Obeto al-dago?.. Anjel'en oe-ondora. (Eresia gora ta bera....) Urrengo egunetan. Bereala zuen zirika: ANBRUX: Urkiola'ra al goaz. Kaxilda? KAXILDA: Zaude ixillik.. Anjel'en berri jakiteko aitzakiz... Buruan miñik bai?. Artan eraman zuten mutilla bere etxera.. Nere esku txaldun auek!.. Bada-ezpada ere. oso polita da.. argizaria bezela urtzen zan orduan: (Eresia gora ta bera.. ta jaso zuten mutilla neskatxaren etxera. egun baten juan da bestean etorri. Kaxilda'ren biotza. (Eresia: Eztai-martxa. biak aldare-aurrean elkartu ziran. ondoren ederrena izan zuten Kaxilda'rentzat. Anjel'enerakoan. parre gaiztoz ingurukoei esan zien: (Eresia gora ta bera. Gizajoa! Ta burua?... ta Jaungoikoagatik. Ainbeste joan-etorrik....) KAXILDA: Zer moduz..... Kaxilda.. Sakabi'ko Pi Iñazi'k badu orretarako ujentu aproposa.. neska zarren leiopean pasa! BUKAERA: Lenengoan bezela. arren. Urkiola'n izan nintzanean erositakoa det.) KONTATZAILLEA: Ta orrela egunero. ba. Bai.... (Eresia gora ta azpipe.... Anjel bere onela etorri zan alako batean... Anjel?. mutil zarra.. ezkonberriak elizatik irtetzen ikusi zituenean.) ANBRUX: Utzi pakean San Antonio'ri! Orrek ba-zekik mutillak noiz buruan jo. kontu mutillok. an arkitzen zan Anbrux.. Egin nizun egitekoa!....

zuzen zetorren. Aingeru. itz-erdi bat iñork esaten badizue-ta. AINGERU: Bete-betean asmatu dizuet. Beste mutil bat.. neska batzuek alako gozabera dituzuenak... Ina.) AINGERU: Kaixo. AINGERU: Zuena? Entzun ba-nu bezelaxe. AXUN: Oso bakanak.. ederki galtzen dituzuela. AXUN: Zuek ere.. parean pasata. bakoitzak bere alderdia zaituaz.. eta zenbait nesken aurrean.. Aingeru Galtzairuneko seme gaztea. (Eresia: «Xarmangarria zera. gero? INA: Zera!. ba.) KONTATZAILLEA: Onela ari ziran bi neskatil gazte. bi neska aien aotan zebillen neskatxa nor ote-dan ASIERA: INA: .. gazte pare! Asmatu baietz. AINGERU: Orratx. etxetik irten orduko. Gure kontuak guretzat. ba. txurrutean bakarrik diñate beren gogoa.. AINGERU: Izan ere. nesken aurrean. Zuen arro-aizeak noizean bein.. mutillak iges egingo dizue. len aiñean geldituko naiz. Ori mutillak esan bear dezue.. oso txoratuak dabiltzan batzuek ere.. ba. Ain zuzen ere. gero?... beiñepein. zuen izketa zertaz zan asmatu baietz.. Ina! INA: Mutil denak berdin. guretzako alperrik sortua. Kaikukeriak aditzeko ez gaude. Ba-ditun. Aingeru. zer zan zuen izketa? INA: Ara emen galdera-modua! Iri esango diagu!. guregana. AINGERU: Beno! Kontuak kontu. Beren burua nesken aurrean jakintsu egiten. INA: Aingeru.. Axun? AXUN: Zein.. Ina. eder eta gazte». Kontu ikutu erreginkume auei! AXUN: Zaude ixillik. AXUN: Au den au argi-iturri. AINGERU: Ara bertan! Zein.. Aingeru! Zurruterako bestetako ez dezue zuek begirik-eta. markesa aide bat artzen dezue. (Eresia gora ta bera.. AXUN: Ia.. AINGERU: Zuek nai dezuena esango dezue.. nexka bat maixiatzea edo mutillen bat aotan artzea izan dala. Zuen jarduna.) KONTATZAILLEA: Artan jarraitu zioten neska-mutillok puska batean... baiña eun bosti. INA: Begiz jo al-den? AXUN: Zertarako? Euskaldun mutillak. Baten batek itzala egiten al-dizue? INA: Itzala? Ez gabiltz eguzki-gose.... mutillok. orduantxe zetorren kalean barrena. Ba-dituzue zuek ere.. INA: Erretzen.. INA: Mutillak? Ez edozeiñi. AINGERU: Nolakoak esaten dizkiguten. gaurko gure jarduna asmatzen dezun. maixiaketa bizian. makurtzen ba-zekiñate. zertan ari ziñaten. Aingeru. AXUN: Egia dion. (Eresia gora ta azpipe. AINGERU: Eta neskok. AINGERU: Zer. neska orrek bestek eztegunik? ATXUN: Orrek? Ezer ez. kaikukeriren bat esateko bestetarako eztitun. esan ezakean. ezta ala? AXUN: Mutil auek beti artabero. AINGERU: Eta gero.. ba. zein da neska ori?. Aaa!... Aingeru! Asmatzaille sartu al-zera? AINGERU: Asmatzeko gauzak errezak diranean. egingo niken itxu-itxu lepoa.. mutillen aurrean mokoa arro-arro jasotzen.. Geienak.... Ina. INA: Orrenbeste erronka jo gabe. INA: Ez denak..) INA: Ikusten al-den. AINGERU: Orren ixillekoak al-dituzue? Berriz ere. (Eresia gora ta bera. Aingeru ikusi al-den?. AINGERU: Garbiago itzegiten ezpadezue. AXUN: Kaixo. Mutil auek ere.GAZTE AIZEAK IV EMAZTE EIZEAN Aurrenengoan bezela. Axun. Arroa galanta ori! (Eresia gora ta azpipe. Axun.) Ta saltsa ontan sartu geran ezkero. bai..... bidetan zear.. erretzen. Ina.. goxoak jartzen zerate. eta besterenetik gordeaz. (Eresia gora ta bera. alako aizeak jotzen dituzue. Axun. zein datorren.) Zer din..

. AINGERU: Ori al-uan guzia? PELIX: Uka zak. AINGERU: Zer uka bear diat. Ta ala. aspertuta. beren lepo tenteak mutillen aurrean erakusten. nik ez diat ixkillara bearrik izango dagoen lekura igotzeko. AINGERU: Ba-ziak. Andik aurrera mutillak zituen aukerak. neskatxa orren izena.. Nexka orri. Mutil guziak bere edertasunez txoratuak zeuzkala. gero. eta sartu gaitezen bar ortara. lagunok? AINGERU: Denen aurrean esan diat. nexkak. (Eresia gora ta azpipe. Begirik ez degula uste al-dek? AINGERU: Geiago esaten ezpadek. bota zion botatzekoa: (Berriro ibiltarien otsa ta zaratak. ondo makurtzen gerala.. argitu bearko dizut. AINGERU: Ba.. PELIX: Neskak pareka dituanak. Orren txistu luzea merezi al-dik neska orrek? MARTIN: Ederra aitatu dek. ezetz ireganatu uso ori. eztik zurruta bearrik. Aingeru'k galdetzen die: AINGERU: Zer dezue?. trabesa galtzen duanean. etzuen iñorentzat erantzun gozorik. Beraz. Meza Nagusi ondoren. nexken sorginkerietara beren begiak zorrozten.. Baiña ura izan zan asiera ere. Motellak! Onek txurruta bat merezi dik.. al ba-dek..) KONTATZAILLEA: Artan gelditu zan guzia.. baiña zenbait neskatxen aurrean. MARTIN: Goregi zeudela eskuz eltzeko.) Urrengo igandean.. jo zuen beste iñork artu etzuen bidetik. AINGERU: Jetxi-arazi egingo diagu. ederki artzen zituen. Baiña aurrez. Aingeru..) PELIX: Kaixo. eta Joxe'k eta Martiñ'ek eta emen gauden guziok. AINGERU: Erorrek esango dek.... KONTATZAILLEA: Mutil guziak txistu luzea jo zuten Yolanda'ren izena entzun zutenean.ere.. PELIX: Zein nexken aurrean? AINGERU: Untzaiñ'eneko Yolanda'ren aurrean da.. gaztelu ura bere gogora ekartzeko: (Ibil-lekuko . konturatzen bai-zan. MARTIN: Eun amarri. (Ibiltarien itz-zarata ta iskanbilla entzun bedi... ba. atzera ta aurrera. guziok esaten dezuen ori? PELIX: Lengoan luzaro egon intzala Ina ta Axun'ekin. itxusi! YOLANDA: Orra gure eder-ispillu! (Eresi bizia ta zarata aundia. Aingeru. Pelix? PELIX: Neska-eztitan. mutil-talde baten erdian sar gaitezen. ba.). Nexka ari. Oraingoa nik ordaintzen diat. Aingeru. MARTIN: Ezetz?. ako azeriaren mats-aleena gertatzen zaiok. AINGERU: Ta zer dek. Martin. ago! Yolanda dek.. Aingeru. Ago.. MARTIN: Samurra zegok neskatxa! AINGERU: Poliki-poliki egosi egingo diagu. Mokau ona dek ori. Martin! MARTIN: Entzun al-dezue. Pelix. zer dan mats-aleei gertatzen zitzaiena. Pelix? PELIX: Neska biak nolako arpegi gozoa jartzen zikaten! AINGERU: Entzun ba-zenie...) AINGERU: Agur. eta aien itz eta loxinkaz... auen esanak ere jasotzeko: (Eresia gora ta bera. arro-aize aundiak erabiltzen ditugula. gora ta bera zebiltzala. gazte-jendea an zebillen betiko ibil-lekuan. aren ustez.. ta kito. ta ba-zekik oso gora igoa dagoela. Aingeru'k gerotxoago ordainduko zidak guzia. egiña zegok trabesa.. aurrean zeukaten ardangelara sartu zan mutil taldea. AINGERU: Erorrek esaten dituk denak. Aingeru! Pil-pillean al-abil? AINGERU: Nungo pil-pillean. ba? AINGERU: Mutillok.. oso besteraka jokatu bearko zan.. PELIX: Zer zioten. PELIX: Nik. Ia orrela biguntzen dan. (Eresia: «Matsaren orpotik dator mama gozoa». etzitzaion. eta mutillak. barau natxegok. Aren biotzeko atea zabal-erazteko.) Aingeru'k bere aldetik. MARTIN: Galdutzat jo zak ire dirua. neskatxa bere parean jarri zitzaioneko batean.. Yolanda'k an zuen bere erregin-tokia. bigunkeriz ez loxinkaz eraso bear. KONTATZAILLEA: Onela esanaz.

... erleren batek eldu didala.. benetan burua galdu bearko likek aurrez. Baso aldea... aldare aurrera eraman ba-nindu ere! AINGERU: Astakeri galanta egingo nuke.. ezta ala? JOXE: Eztaiak mindu egin al-zaizkik. samurtzen zetozen. mutil batek irekin elkartzeko! YOLANDA: Oakit emendik. ze kazkarrekoa merezi denan.) KONTATZAILLEA: Ba-zan gazte artean esamesa ta jakiteko azkurea.) KONTATZAILLEA: Esanak onela zijoazen. Yolanda'k beste ainbeste zuen nexken aldetik: (Nexka lagunen abotsak eta istillua.zarata.. Usoa saretan nastu dala. Egunak joan. geroago ta ausartago zebillen neskatxaren gaztelua menderatzen: (Eresia gora ta bera. maite! YOLANDA: Ik eman al aiñakoa..... ba.. ik nai denala ta beste gabe. (Eresia gora ta bera. txori jai betebetea.) BUKAERA: Betikoa. mutil? AINGERU: Nere kazko onetan. YOLANDA: Orduan. aoak ziotena.. Burugabekeri aundiagorik asmatu al-diteke? YOLANDA: Ara bestea! Ezta eskutik elduta.) AINGERU: Yolanda: noiztik ago nerekin txoratuta? YOLANDA: Amonarik ez al-dek... beren zoro-aldiaren ordua: (Eresia: «Itxasoa laño dago»). Aingeru? (Eresia gora ta bera. Ala joan zitzaien egosten. (Eresia gora ta bera. aspertuko luke...) KONTATZAILLEA: Aingeru'k bere bidea zuzen zeraman.. zoratu al-aiz zearo? YOLANDA: Ta i. Yolanda... Emakumerik berritxuena ere. AINGERU: Yolanda. (Eresia gora ta bera. Aingeru.) AINGERU: Yolanda: aundia izango litzake. AINGERU: . ene ba!. Eta onela eldu zitzaien gure gazte biei.. ba! YOLANDA: Ederki eman ere! AINGERU: Eroa bear din.) PELIX: Zertan dek ire izarra? MARTIN: Goitxo eskuz arrapatzeko..) KONTATZAILLEA: «Oakit» arek. AINGERU: A.. aidea sorgintzen ari zan. neretzat ere lekua eskatuko al-dek? AINGERU: Yolanda. baiña biotzak. Yolanda. Etzaite nere aurrean jarri. ortaraiño iritxiko ba-nintza. YOLANDA: Au mutil itzontzia!. «atorkit» aidea zuen.... zertan aiz ire ames eroetan? AINGERU: Santa Ageda'ko bidean. markeskume onek aizea ar dezan. eder eta gazte». gu biok elkarrekin lotzea..) KONTATZAILLEA: Udaberria lurraren jabe zan. izkutuan zeukaten elkar-miña... gero. beti zirika zituen Aingeru'k: (Lagun arteko marmarra. Odolak irakin berriak zituen zaiñetan..) INA: Aingeru'k eztin begirik kentzen. Itzetan gogorkeria ta begietan eztia jartzen jarraitu zuen: (Eresia gora ta azpipe. (Nexka-zarata berriro. Irekin joango litzaken neskatxak ere. YOLANDA: Nundik ibilliko ote gera. ba.) KONTATZAILLEA: Itzak zorrotzak zituzten elkarrenganako. Ikusten zaitudan bakoitzean..) AINGERU: Yolanda: ziaro zoratu bearrean naun... iruditzen zait... Aingeru? AINGERU: Aundia egingo niken.) Aizu. Aingeru'k aldatu zuen bere jokabidea.. YOLANDA: Zer dek... bizitza guzian gorrotatuko aut! YOLANDA: Eta gorroto ortan urtuko dek gure bizia. irekin ezkondu bear dedala sartu etzaidan. eta Aingeru.. uste diñat. nere!!! (Eresia: «Zarmangarria zera. artabero! (Eresia gora ta bera. orreatik.. Mutil lagunak. ta zuzen-zuzen eraso zion Yolanda'ren askenengo ateari: (Eresia gora ta bera. eztaietara ire besotik joango ba-nintza! YOLANDA: Erorrek esaten dituk denak.... egunak etorri.. baiña begiak gezurtatzen zuten.. Yolanda. AXUN: Aize otza al-dago Galtzairu'neko etxe aldetik? INA: Ai. gero.

Kontu zaarrak aidean! GIZAKUMEA: EMAKUMEA: (Doiñua gora ta bera.) GIZAKUMEAK: Eta gaztaiñen danboliña itzul-iraulka garretan. EMAKUMEAK: Aizeak txistu... euskal irratentzuleoi! (Musika iltzen-iltzen. oeratzeko ordua dute. GIZAKUMEAK: Illuna da jabe.) EMAKUMEAK: Eta sukaldean egurrak su. Gero.... EMAKUMEAK: Aiton-amonak. IPUI GUZIENTZAKO ASIERA (Musika: «Erregiña ta saratsa»... bizkarra arrotu ta nagiak ateratzen gelditu da. argia itzali zaigu. EMAKUMEAK: Euskal sukaldean.) Euskalerriko jakintza zaarra! Gure aurretikoen jakituri etsigarria! GIZAKUMEAK: Atera ditzagun kutxa zarretik... Aurrak logale dira... EMAKUMEAK: Aiton-amonen gogoak piztu ta aurren belarriak ernetzen dituzten ipui gazigozoak! GIZAKUMEAK: Atarian negua da. (Egur igarrak erretzen txir-txir. GIZAKUMEAK: Aidean dabiltz joandako gizaldien itzalak. aida bedi musika ipui bakoitzerako..) IPUI GUZIEN BUKAERA (Buka ipui bakoitzaren azken-doiñua ta berriro «Erregiña ta saratsa». bixigua on?. zapi zuri usaitsuak bezela.. GIZAKUMEAK: Su-txingarrak estali... EMAKUMEAK: Jaungoikoak gabon dizuela......) Itxi dezagun gaurkoz gure kutxa zaarra.) GIZAKUMEAK: Kazkabarrak soiñu.. ta urez busti ditu amak. (Aditu bedi gaztaiñen dunba-otsa ta danboliñaren eragiña.. San Anton..) EMAKUMEAK: Gabon inguru?. antziñatik gure erriak gorde dituan kontu zaarrak. (Kazkabar otsa gogor. gora ta azpipe... (Entzun bedi aize-txistua..) EMAKUMEAK: GIZAKUMEAK: . Kandelario?.. EMAKUMEAK: Gaba nagusitu zaigu.IRRATIRAKO IPUI ANTOLATUAK 1961'garren urteko leiaketan lenengo saria jasoak. EMAKUMEAK: Katua. GIZAKUMEAK: Ipui-giro!.. GIZAKUMEAK: Egunak eman du berea.

) IZLARIAK: Esan da egin. esnatu egin bear den ire sasoi orrekin.. ni ba-noa.) IZLARIAK: Amak zeruetatik entzun ba-lio bezela. beste andre batekin ezkondu zan. Batez ere.... (Soiñua gora ta bera alai.. ta Patxi bere alaba bakar eta gaztearekin gelditu zan alarguntza tristean. Uxebi. nun arki zezakean marrubirik?. IZLARIAK: Baiña Uxebi. jo zuan txabola atea: (Dan. Negu gorrian. beste asko bezela.. Esnatu. UXABI: Ogeak egiten orrenbeste denboran? Noizko bukatuko dizkiñagu orrela etxeko eginbearrak? LIERNI: Esandako guziak bukatuta daude. jantzi beltzak baztartu zituanean. Urrezko neskatxa. etzan lorik artu ta oa saskia bete marrubi ekartzera. Gure etxeak andre baten eskua bear du. Alaba maiteago ta ugazalaba gorrotatuago. EMAZTEAK: Patxi.. ba? UXABI: Al denan lekuan. eta gizonen kontua... (Soiñua gora ta bera amorroz. Elurretan bere oiñak sartzen zirala. Araxe joko det laguntza-eske. (Soiñua pausoei jarraituaz bezela taka-taka. Erakutsiko diñat nik ire aizeak gordetzen.. orra nun agertzen zaion urrutira txabola bat..) Ba-zan bein.) ASIERA: IZLARIA: .... eta alaba Lierni'k lagunduko dizu eginkizunetan. etzan asko.) IZLARIAK: Lierni gaixoa. PATXI: Onela ez nabil ongi... PATXI: Ba-zan zure bearra. zeru ortatik lagun nazazu! (Soiñua itxaropentsu gora ta bera. ekarri dizut. (Soiñua asarre girokoa gora ta ber. taka-taka. (Soiñua gora ta bera. eta bere barruko zaputza bereala agertu zuan bere ugazalabarekin. Atoz. Eztai-soiñuak etzion. nola joan ziñan ni bakarrik utzita? (Soiñua negarti gora ta bera. nere ama maitea... UXABI: Ba... Ama berria. IZLARIAK: Orrela ari zan egunetik egunera erreago sorgin zarra bere ugazalaba galtzeko asmotan. LIERNI: Ai..) IZLARIAK: Ikusten al dezue neskatxa lirain ori? Orixe da Lierni. ez.) IZLARIAK: Alabari etzitzaion aztu ama zanaren gozoa... Lierni!.. Atera zan nexka errukarria ta ba-zijoan basoan barrena. (Soiñua gora ta azpipe. LIERNI: Ene! Nere ama gaixoak entzun dit eskaria. sorgiña zan.. andre berria.UGAZALABA Ipuietakoa. nere Eujeni! Zer egin bear det nik zu gabe? (Il-kanpaia entzun bedi.. dandan!. bestela. Ai.. Emendik aurrera zuk txukunduko dizkiguzu baztarrak. umezurtz bizi etzaitezen. ama. baiña Patxi oker zebillen etxea gobernatu eziñik. neska? Beti bear ez dan lekuren batean sartuta ikusten aut.. ama? Zuk esandako ogeak egiten ari nintzan.. ez da gaizki etorriko ama berri bat.. alaba gaixoari poz aundirik sortu bere biotz minberatuan.. gure etxe ontan.) IZLARIAK: Ta esan bezela.. baiña or gelditzen zaizu gure alaba. (Soiñua gora ta bera.. zure alaba onela utzita? Arren. ala ere. bazter guziak zurituta zeudela... nere ama maitea bizi izan balitz! Ez niñuan arek bereala egualdi onekin mendira bialduko. Soiñua illuna gora ta bera. Patxi'gandik alako alaba itxusia izan zuanetik. Alabarentzat ere..... Patxi'ren alaba bakarra. LIERNI: Marrubiak negu beltz onetan? Nun arkituko ditut. poliki-poliki joan zitzaion burutik eta gero biotzetik andre zanaren oroipena. Zaitu zazu ongi! SENARRAK: Ai. jo zuan txabola aldera bere otzikarak eta nekeak uzten zion neurrian.) UXEBI: Lierni! Nun abil..) UXEBI: Zer det au? Nere alaba onen itxusia ta neska petral ori geroago ta ederrago agertzen da.. Laister. baiña ez berarek nai bezin azkar. Baiña ugazamaren kopeta ikusi ta etzegoan etxean gelditzerik. Ara nun ikusten dedan txabola bat. emen ez diñagu alper-zorririk bear eta emango diñat nik eguna betetzeko lana.) LIERNI: Nora joango ote naiz egualdi bildurgarri onekin?. Lanak ez au i galduko... Atso sorgin arek asmatzeko ere.. Nun zaude. baiña gaixoa umezurtz gazteegi gelditua. Sorgin madarikatua etzan bizi.. LIERNI: Zer dezu.) IZLARIAK: Orrela joan zan mundu ontatik Eujeni gaixoa. zikiñak jango gaitu.. (Soiñuak elurretako pausoak lagunduaz gora ta bera. Tira.

Sartu. Orain da nerea! esan zuan berekiko Xerapi'k.) GIZONAK: Arratsalde on.) IZLARIAK: Esan bezela. dan!. Nere amak saski onekin marrubitara bialdu nau. GIZAKUMEAK: Geroago ta ederrago izango al-zera! IZLARIAK: Eta irugarrenak: 3.) Zabaldu zan atea.) UXABI: Nun da nere alaba?. ta marrubiak ere erakutsiko dizkizugu gero.. Bidean pauso-otsak mendi aldera arrutiratzen.. Nundik ator... gure oparia eskeiñiko dizugu. Bereala naiz emen. ta iru gizon agertu zitzaizkion Lierni'ri... Lierni? LIERNI: Iru gizon atera zaizkit eta aiek erakutsi didate marrubien tokia. orain nere alaba Zerapi'ri lagun egin bear diozu gain artaraiño. gizonok! GIZON-ABOTSA: Baiña zer zabiltz elurretan eta soiñeko arin orrekin? LIERNI: Amak bialdu nau marrubitara. etzuan indarrik... UXABI: Jainko maitea! Iñoiz baiño ederrago dator gure neska gorrotagarri ori.. LIERNI: Eskerrik asko. beste gizon bi agertu ziran atera. urrezko ontza bat eroriko al-zaizu oiñetara! IZLARIAK: Bigarrenak onela itzegin zion: 2. eta atea irikitzen. ta Zerapi joan dedilla bakarrik txabolara. elurretan negargarri.. esanaz: UXABI: Lierni. ugazama ao bete ortzekin gelditu zan. ta ongi berotu ondoren. (Soiñua gora ta bera. jaunok. (Pauso otsa ta atea irikitzen entzungo da. zu etxera etorriko zera. Ta au naikoa eztala. Xerapi! XERAPI: Zer dezu. Bere apaingarri guziak jantzi ta amarengana gertu zanean. GIZAKUMEAK: Marrubitara? Ez al-din ire amak naikoa. mendi gaiña zapaldu zutenean gazte biak.. gazte! IZLARIAK: Ta arekin. Ta orain saski bete marrubirekin eta itz bakoitzeko ontzako urre bat dariola agertu zaigu.. (Ate-otsak irtetzeko ta sartzeko.) Ikusten nolako ederrak bildu dizkitzudan! Eta orain irurok esku-erakutsi bat bezela. Oraintxe da gurea! Jantzi itzatzu soiñekorik onenak eta txabola artara bialduko zaitut.. Ala dio gaixoak: LIERNI: Egun on. sartu pixka bat berotzera. ba. txabola atzean degu naikoa marrubi saski ori betetzeko. Onek otzikaraz itzegiteko ere. gizon aietako batek esan zion: GIZAKUMEAK: Ekatzu saski ori ta ortxe. Lierni bezela edertu ta aberastua itzuli zaitezen.. alai ta bizi. GIZAKUMEAK: Ildakoan aingeruak zeruetara jasoko al-zaitue! (Soiñua bidean aurrera egitekoa. txabola bat arkitu du mendian eta an iru gizon.. saskia marrubiz betea dakar: eta beraren itz bakoitzeko ontzako urreak erortzen zaizkio oiñetara! (Soiñua indar aundian eta nastua. GIZAKUMEAK: Zer dakarzu etxe ontara? XERAPI: Ara.. txabola aurrera iritxi zanerako. gero? Neguaren biotzean otzak galtzeko zorian eta marrubitara bialdu? LIERNI: Nere ugazamak bialdu nau. ama? UXABI: Eztakizu asko zer egin digun Lierni'k. GIZAKUMEAK: Esaten dezun itz bakoitzeko... dan!. Onela ta onela.. GIZAKUMEAK: A! Ori besterik da. Gaiñerakoa begien aurrean dezu. Bitartean soiñua gora ta bera. Gora ta bera. (Soiñua bizi-bizi gora ta bera. ate-joka asi zan: (Ate-oska: Dan!.. ta andik erakutsiozu ikusi dezun txabola nun dagoen..Barruan pauso otsak eta atea zabaltzeko krisketa otsa aitu ziran.. Lierni'k erakutsi zion Zerapi'ri txabola urrutira.. ta emen nenbillen nora-ezik. Xerapi!.) IZLARIAK: Etxera iritxi zanean.. ta gero banatu ziran nexka biak. IZLARIAK: Sartu zan nexka barrura. onek bere ugazalabari deitu zion.. Zerapi.. Bai! norbaiten pausoak onuntza datoz.) IZLARIA: Amorro biziz eraso zion Lierni gaixoari: UXABI: Orain ere. Gero. GIZAKUMEAK: Ze ama dezu ori. IZLARIAK: Lenengoak onela egin zion bere oparia: 1. IZLARIAK: Etzuan bi aldiz esan bearrik izan alabak..) XERAPI: Ez ote dago iñor barruan?.. egin den ik sorginkeriren bat.. ire aizpari emandakoakin? . (Entzun bitez pausoak..

. ta ibaian etzan Lierni'rik agiri. eta ugazamaren lan beltza jakin zutenean. Nik erakutsiko diot orri. iru opari eskeiñi zizkioten. GIZAKUMEAK: Egunetik egunera itxusiagoa izango al-aiz! 3. artu itzan mataza auek. saskia utsik eta zapoak zerizkiola agertu zanean. itxasoan ito. eta kontu iñori inbidirik izan! Bekaizkeria. (Soiñua eztai girokoa. bera izentatu zuten erregiñari aurgintzan laguntzeko. aren amorroa! UXABI: Au ere ikusi bear genduan! Neska demonio orren deabrukeriren bat degu au. txirikitin txoria txaritxo txilibitaria. ERREGIK: Nor ote da nere emaztearen ogean dagoen emakume itxusi. (Soiñua indartsu ta luze baraipen doiñuz. ta aren alaba itxusia. UXABI: Xerapi! Oa inguruak ikustera. ta bertako ur jelatan matazak jo ta garbitzeari eman zion. Zaldun ura errege bera zan!. gora ta bera. Andik egun batzuetara. GIZAKUMEAK: Esaten denan itz bakoitzeko.. ta eztaki zer egin. inbidiz erretzen jarri zan.. nere etxera.) Esaten dizuet nik. zaldun eder bat alboratu zitzaion.. Zuzen ibilli. dagoen egualdi onekin? Ze ama dezu ori? LIERNI: Nere ugazama. etzioten Xerapi'ri marrubirik erakutsi.) UXABI: Xerapi! Oa ibaia ikusten dan mutur ortara ta ikusi zan Lierni'k zer egiten duan onenbeste denboran.. Baiña. Ba-zekian alperrik izango zana-ta. orra nun sartzen duan erregiñaren ogean bere alaba Xerapi. ta ugazama lenez gain. Orrelako sorginkeriak egiteko gauza aizenan ezkero. UXABI: A. Ta kontu elur onekin oiñetakorik jantzi! Oiñutsik joateko ere.. inpernuko txerrenak beren zuloetara eramango al-aute! IZLARIAK: Amarengana. IZLARIAK: Joan da Xerapi ikustera. IZLARIAK: Besterik gabe. ZALDUNAK: Ibaira. labean erre zuten sorgin ura.. jakin zuten nun zegoen erregiña. Ontan. Baiña zer egin? Lierni. Aren ordez. bai? Orduan goazen oraintxe erregiñaren gelara ta igarriko zion neska lotsagabe orrek nor naizen ni... aur jaio berriarekin lorategian daudela. gaiztoa eztala beiñere ongi ateratzen. Otzak ikaraz atera zan ibai aldera.. zein beiño zein galgarriagoak: 1. egundoko eztaiak izan zian erregeren jauregian. Uxabi'k amorro biziz Lierni gaixoa ogetik atera ta ibaira bota zuan. eta nexkaren esku izoztuak eta soiñeko arlotea ikusirik.. GIZAKUMEAK: Ildakoan.. errukiaren errukiz galdetu zion: ZALDUNAK: Zertan ari zera.) IZLARIAK: Ta nola diran kontuak!. an dijoaz ama-alabak. ta etxeko soiñekoa naikoa den lan ortarako. ez ago i sasoi txarrekoa. Nundik sortu diteken gure zoriona! Erregek Lierni berarekin artu ta etxera eraman zuan. eta oakit ibaian jo ta garbitzera... ZALDUNAK: Ba-nengoen... zapo bat eroriko al-zain! 2. An zegoen gaixoa bere bakarrean malkoak egosten. ibaian andre gaixoa. nexka maite? LIERNI: Amak mataza auek garbitzera bialdu nau ibai ontara. eta Lierni erregin egiña gelditu zan. zaude. Etorri da errege. Zalduna ero dijoa. esanaz: IZLARIAK: TXORIA: Txintxin. IZLARIAK: Itzik etzion erantzun Lierni'k. Aren lekuan. zapo-jario ori? IZLARIAK: Ontan txori bat txioka asi zan. Atoz. ibaia otzaren otzez izoztua zegoen.. ta ia nun diran errege ta onen ama. Bere okerrean galtzen da azkenerako. XEAPI: Oraintxe ikusi ditut.. Andik laster zabaldu ziran Errege-etxeko berriak alde guzietara. bai.. eta nola eztakit. IZLARIAK: Kanta aren bitartez.Ta iru gizonek. Orixe besterik etzuan nai ugazama sorgiñak. giza-arteko izurria! . bere lenengo semea izateko zegoela.. maiteok. Lierni. bi ta bi zenbat diran! IZLARIAK: Urrengo egunean. Dei egin zion Lierni'ri: UXABI: Aizan. ba! Biotza bear du ama benetako batek bere alabari onelako lanik emateko. (Soiñu alaia gora ta bera. ugazama ta onen alaba nolabait sartu ziran erregeren jauregian. Jaso zuten azkar asko uretatik.. ta nere amak alaba benetakotzat artuko zaitu. zaude! Emendik aurrera eztezu orrelako nekerik izango..

lotzen ari naiz. gizona!.. IZLARIA: Eta ura ere batu zitzaien. ta an ikusi zutenak.. berotu zan azkenerako: (Soiñua gora ta bera. Gurekin etorri nai al-dek? (Soiñua gora ta bera ta pauso-otsak bidean aurrera.. adiskide! Zertan ari gera? EGURGILLEA: Agirian dago nere lana. Lagunetatik zarrena joan zaio ta galdetzen dio: ZARRRENAK: Zer ari gera. Ortarako. konpañeo? AIZE-EMAILLEAK: Sudur-zulo bakarretik botatzen dedan aizearekin. Beste zerbait det or goitik itzultzekoa. joan da joan da joan. gazte! Zer egiten dezu or belarriak lurrari emanda? ENTZULEA: Nik... (Doiñua gora ta bera. Orratx!. ta ator gurekin.ALKARTUAK Ipui guzientzakoa... zer ikusten dedan begiratzera... ABERATSA: Kaixo.. Egur-pillo au etxera eramateko. ba omen zan gizon aberats bat. eskuz biurritu zuan aritza ta arekin lotu bere egur-txorta aundia. aitza orrela okertzeko! Atoz nerekin eta zure indar oiekin egurretan baiño geiago irabazteko bidea sortuko dizut. gora ta bera..) IZLARIA: (Emakume abotsa komeni da Izlari onen esanetarako). Mundua ikusi nai..) Ta orra nun arkitzen duten beste gizon bat. (Doiñua gora ta bera. munduko berri guziak jakiten ditut. egurgille bat ikusi zuan.. ABERATSA: I ere egoki etorriko aiz guretzako. dunba bat.. Egualdiak ez dit kezkaik ematen..... Ia zertan ari dan. eta beste ordubete barru jetxiko da nik jaurtitakoa. Ta mundua etxe barruan ezin sartu. ABERATSA: Or goitik? BEGIRALEA: Bai.. ABERATSA: Kaiso.. ugaldu zan beste batekin lagunen taldea. egur txorta bertanbera utzi ta batu zitzaion gure aberatsari.) Eldu dira ola zar baten aurrera. andik pixka batera alkarrekin ziran bidetan barrena. Zerbait ikusteko bidea izango det... tiro bat. Berealaxe naiz zuekin... Baiña ala ere ba-det gauza bat oraindik ikasi gabea. Utzi zak lurrrari galdezka egote ori. sustraitik atera ta lokarri bat ba-litz baiño errezago. jaurtiki det... BEGIRALEA: Ezta gaizki esana. asi ziran erronka jotzen ezker-eskuitara: ASIERA: EMAKUME ABOTSA: ..) Bein batean. Oraintxe ordubete... nere belarri auei eskerrak. (Atea isten eta bidean pausoak entzun bitez.. Orrelako doaia ba-dezu. egundoko egur pilloa lotzen. (Doiñua gora ta bera.. ola au sustraitik atera ta aidean zear jongo litzake. Noan bide ontatik!. eldu zion aritz sendo bati. Or dijoaz laurak aurrera bidean.. Basora iritxi zanean.. Ola aretan.) Gizon biak aurrera ta aurera ba-zijoazen.... Beruari eragin eta eragin. Ala kontuak. lagun! Egualdiari begira. Gora ta azpipe..) ABERATSA: Ze aldetara joko ote det?.) IZLARIA: Eta ala.. IZLARIA: Eta iru gizonok. Ara! baso artan norbait agiri da. geldi-arazi zituen gure bide lagunak. ABERATSA: Gizona! Eztezu indar makala. orra nun arkitzen duten beste gizon bat gora begira: ABERATSA: Egun on. IZLARIA: Ta besterik gabe. eta kaletan barrena sartu ziranean...) ABERATSA: Ba-noa munduan zear..) EMAKUME ABOTSA: Biderako bear bearrekoa artu ta atera zan etxetik. jauna. atoz gurekin... (Doiñua bideari laguntzekoa.. BEGIRALEA: Ez. ABERATSA: Gizona.. EGURGILLEA: Ongi da! Itzetik artzen zaitut. ZARRRENAK: Motel! motel! ez aiz makala. (Doiñua: «Artolak dauka».. eta etzera gaizki izango. ABERATSA: Ze gauza? ENTZULEA: Gariak ernetzerakoan nolako otsa ateratzen duan.. alboko ola onetxen gabi ta ardatza erabiltzen ditut. gizon bat bere sudur zulo bat beatzez estali ta beste sudur-zulotik aizea botaka ari zan. bere etxean pakerik etzuana. Bizkai'ko lurretan. Erregeren uri nagusira iritxi dira bost lagunok.. Etziran ixillik egotekoak.. bere belarriak lurrean josita entzuten bezela zegoena. Igaro zituzten erri batzuek eta aietako batera urreratzen ari zirala. (Soiñua gora ta bera ta pauso otsak bidean.... noski.. ala?. Zulo bietatik aize-ematen asiko ba-nintza..

.. ia nor gelditzen dan nagusi jokoan. ba.. Gauden ementxe geldirik. mutillok! Emen dizkiagu berriz ere. Jarri zan. etzan arriskurik gabeko lana.. Ango txaloak! (Txalo biziak entzungo dira.) IZLARIAK: Patxi ta bere lagunak. (Soiñua larri ta azkarra.) ABERATSA: EGURGILLEAK: . ERREGEK: Zer bear dute? MORROIAK: Uri ontan zama-jasotzaillerik ote-dan galdetzen dute. bukatu zan jokoa ta gure bost gizonok. entzuten eta bereala deadar egin zien lagunei: ENTZULEAK: Ez poztu azkarregi. Baiña ainbeste dirurekin bidean joatea. Erregek. Ba-ziak. etzuan geiegizko pake-usterik. (Soiñua bizi-bizi ta naste aundian.. lurrean belarriak jartzen zituan arek makurtu ta entzun zuan.. Baiña lurreko zarata guziak entzuten zituanak. Onek errezago. Gero.. (Txalo aundiak eta oiuak: Ori dek gatza!. bere txispaz jo ta lurreratzen zituan lasai.. (Marmarra geitzen.. Gero.. Ta oiu biziak: Ori dek besoa!. etorri ditezela Errege-Jauregi aurrera uri ontako gizonik indartsuenak.) Uriko gizon indartsuak bukatu zutenean.. eta joka dezatela bost gizon oien kontra.. Soiñua larritzen. beren bizitza guzian aberats izateko lain diru bazeramaten. Txapeldun dek kanpotarra!. banan-banan jaso zituzten zakuok. Ta oiu aundiak egin dituzte. Emen dituk! Ez bildurtu! (Zaldi azkarren otsa.. Uriko gizon indartsuenak bildu ditezela nere jauregi aurrean. Errege Jaunaren aginduz. (Aizea ta arraun-otsak entzun bitez.. Patxi! Irea dek jokoa!... tiro ta dunba zarata.. Ogei bosti Patxi'ren alde!. erregeren ontzietan millaka gudari.) Bost lagunak.... eta irabazteko aiek jaso bear zituzten jokalariak..) TIRODUNAK: Mutillok! Auek joan dituk. gora ta bera.) IZLARIAK: Artan. nork zama aundiagoa jaso. Jauna. ezer okerrik ote-zetorkien jakiteko: ENTZULEAK: Adiskideok! Galduak gaituk! ABERATSA: Zer.. aurreratu bedi emen! BEGIRALEAK: Anka bikorik ba-lego.. Oiu batzuek: Ia... (Berriro zaldi-zarata ta tiro-otsak. bai. Soiñua indarrean bukatzeraiño.) IZLARIAK: Eskopetadunak zaldizkoak iritxi-ala.... Gaiñean dizkiagu laster. lagunok. ba-zijoazen olatuak gainduaz. denak uri artakoak. joka beza gurekin! ENTZULEAK: Probintzian iñor ba-da!. beren indarrak gure bost lagunekin neurtzeko.. eta gero ikusiko diagu nor zein dan. (Soiñua gora ta bera. Itxasoa aurrean diagu. urre ta zillarrez betetako zaku batzuek saritzat ekarrarazi zituan aurrera. gure uri nagusi ontan bost gizon agertu dirala.. Errege-etxeko oiulariak... Asi bereala. kanpotarrak jasoko ditu beretzat zaku guziak...) MORROIAK: Aditzera ematera noa. Zaku ikaragarriak ziran. Etzigutek geiago kezkarik emango. ba? ENTZULEAK: Erregek soldadu talde aundia bialdu dik gure billa.. ta zaku guziak batera artu ta bizkarreratu zituan. ontzi bat beren kontura artu ta jo zuten itxasoan aurrera..) ERREGEK: Zer da kale ortan orrenbeste zarata ateratzeko? MORROIAK: Bost gizon dira.. Soiñua ta oiuak nasi.) ORDEZKARIAK: Errege jaunaren aginduz. (Mar-mar aundia entzun bedi ta soiñua gora ta bera. ta bada-ezpada ere. diote. AIZE-EMAILLEAK: Munduan gauza danik ba-da!. ta arrapa gaitzatela berriz. bata baiño bestea astunagoak. ERREGEK: Joan adi kalerik-kale ta jo zak pregoia.. jendeak «Amen» esan baiño lenago..) TIRODUNAK: Etzaitezte bildurtu. arek nekezago. danbor-otsa ta pregoi-oiua. betor bide-erdira! Prakadunik ba-da. Orregatik..... ta erronka jotzen digutela.. IZLARIAK: Aurreratu zan aritza sustarretik ateraka arkitua izan zan laguna. ia nork jaso dezaken berak aiña zama.. Soiñua gora ta bera... duten urre ta zilarrekin! (Txalo ta oiuak berriro.) IZLARIAK: Bildu ziran uriko gizonik aipatuenak..Zama jasotzen gu aiñakorik ba-da. Erregeren ordezkoak oiu egin zien gure bost lagunei: ORDEZKOAK: Orain zuen txanda da! Ia ontzen dezuen uriko gizonen marka. deadar egin zien: OIULARIAK: Or dituzue zaku oiek. (Marmarra ta jende otsa.. Zapiak aizez puztuta. txikienetatik asi ta astunenetaraiño. Etzegok i bezelako ardatzik!.... Ta berak aiña jaso ezetz. artu zuten etxerako bidea.. Zakuetan..

dunba ta oiuak.. aize-erasoak. irabazitako urre ta zillarrarekin ederki bizi izan ziran andik aurrera. Ipui guzientzako bukaera emen azkenerako.....) BUKAERA: Ala ba-zan. olatu arroak..) Onela. aize-emaillea. (Deadar larriak. sudurzuloetako aizeak jaso zituan egundoko ekaitzak.. ezpazan... (Soiñuak poza dariola bukatzen du gure kontu zarra.Baiña an zegoen. eta olatu asarre aien azpian. an galdu ziran errege ta bere mendekoak. asi zan sudurzulo bietatik aizea astintzen. IZLARIAK: . Ura ardailla sortu zuana erregeren ontzietan! Errege bera ere an baitzan... bost adiskideok alkarren laguntza batu zutelako.. Bitoriko plazan sagu xarra dantzan. ta etsaiak inguratu zitzaizkionean.

. Illuntxo dago ezer ikusteko.... baiña gaur oso presa aundia det.. andreok. oso aundi jotzen degu. JERBAXI: Gu ere gazteak izanak gera.. SAKRISTAUAK: Barkatu. JERBAXI: Zer? zer?.. otoitzez aspertu eziñik. Eliz-atarian Jerbaxi ta Protaxi..... urrutitik ikusten deguna.. ta antxe sartu gera besterik ezean. gure alabak gorde ditzan: Aita gurea.... (Organua elizan. 2.. 1. (Giltza-otsa isterakoan. Nun ez emakumerik? Zerutik asi ta inpernura bitartean. JERBAXI: Ene! ta bederatziak dira. andreok. Sakristau ta eliz-mutillentzat ere. Dionixio.AMEN Ipui guziena bezelakoa... EMAKUMEAK: «Emaiguzu gaur gure eguneroko ogia. Eguneroko beren artu-emanetan.. ba-zan sakristaua. gure txerria senda dedin: Aita gurea. PROTAXI: Zaude pixka batean. elizan «Aita gure»z ongi ase ta gero.. EMAK: «Emaiguzu gaur gure eguneroko ogia........» «Emaiguzu gaur gure eguneroko ogia. (Entzun bitez giltza-otsak eta norbaiten marmarra. EMAK: Aita San Antonio'ri. Gero doiñu illuna gora-beran). Aldaretako Santu iduriak itzalarekin alako arrada berebizikoa sartzen digute zaiñetan.. jaso genion alki goiti artatik berealaxe jeisten degu.. IZLARIA: Itxi zuan sakristauak elizako atea..) SAKRISTAUAK: Emakume arraio oiek noiz aterako ote-dira?... errezoetan errian txapeldun ziran atxotxo biak. Ez ba! Ez naiz geiago zai egongo! Sakristau opizioa baiño aspergarriagorik! Norberaren andrea etxean naikoa ezpalitz bezela. errespetorik ez dago etxetan. (Doiñua: «Mendekoste Bestetan». Aingeru arpegi orrekin! Nork esan bear zuan? PROTAXI: Gaurko gazteak! Dakizuna.. soiñu geldia. ba-dijoaz kanpora.) APAIZAK: Dominus vobiscum. or ari zaizkigu bi emakumetxo beren «Aita gureak» zerutarren artean banatzen: 1. Noan ni ere. Iñor gelditzen al-da elizan?.. orrela oi da apaiza: kanpotik dabiltzanentzako baiño txikiagoa.. zabaldu da.. beti degu emakumeren bat maixeatzen edo errezatzen.. ASIERA: IZLARIAK: .. Jaunari eskerrak. (Doiñua gora ta bera. «Aita gurea. EMAK: Emaiguzu gaur gure eguneroko. bere barrena lasaitzeko.) IZLARIA: Erri artan ere.. Etxera joan bearko det. egia al-da?. Ta ala utzi zituan bertan sakristauak: SAKRISTAUAK: Gabon. orreatik. zeruetan zaudena... (Pauso otsak urrutiratzen. SAKRISTAUAK: Et cum spiritu tuo. baiña artu-emana sortzen ba-zaigu berarekin. ba-zan eliza.) IZLARIA: Atso biak.. ezin atertu itz-jarioa.. alderdi onak eta aulak elkarri ikusten bai-dizkiote..... gixonagoa. Etxetxo'neko Sinfo'k semea izan ote duan. nastuko luteke bere erretolika orrekin. Jaungoikoak nai ba-du. Esan oi dana... JERBAXI: Zaude ixillik!.. Beti bezela.. PROTAXI: Ta emaztea? SAKRISTAUAK: Ongi.....) Atso demonioak! Bertan lotu ez nautenean! Deabrua ere. Eztakizu asko!. beste askotan bezela.. EMAK: Ama Santa Ana'ri... zeruetan zaudena.... Agur eta agur alkarri egin ondoren.. gora ta azpipe... ta ba-ziran emakumeak ere. EMAKUMEAK: Aita San Jose'ri eriotz on bat egokitu dakigun.. Erri ontan eliza aiñakorik ezta ikusteko.... besteren bat sartu baiño len.». (Entzun bedi emakume biren errezootsa: «Aita gurea. (Ixillunea).... ba-du gure jendeak alako umore xelebre bat apaizen bizkar parre-murrixka egiñaz. JERBAXI: Aizu.) Euskalerria oso elizkoia dalarik...» 2.» 1. elizan erriko emakume guzien txorakeriak entzuten egon bear! Azkenean. Biar arte. IZLARIA: Eta berriro atxotxo biak mataza askatzen asten ziran. Ta asi gaitezen nolabait gure kontu zarrak aztartzen. ba. 2. Gero.. JERBAXI: Ala zerorri ere Jainkoak! Anjelatxo sendatu al-zan? SAKRISTAUAK: Aspaldi astindu zituan gaitzak.. (Doiñua gora-beran arin.») IZLARIA: Nun gera?. Iñor ba al-da elizan?.... eliz-atarian gelditu ziran artean: PROTAXI: Esaten ari giñana.. an zeuden beren mingaiñei lasai-aldi bat ematen..

Barka bezait nere mingain luze au erabillia! APAIZA: Tira. elizako atea barrutik danba batean jotzen dute. Etxetxo'neko Sinfo'rena oni esaten bakarrik. androk? JERBAXI: Ai... Alako pauso-ots antzeman eziñekoak dirudite. ala ere.. APAIZA: Ez al-ziñaten. Noizbait atera zaie leiora Dionixio.. Azkenean.. JERBAXI: Ai... ta danba. Gure elizan Txerrena sartua izan bear du. ordu onetan deika?. APAIZA: Ai! Orduan etsaia inguruan izango zenduten. gero. an dijoaz apaiza ta emakume biak sakristauarenera. iñolaz ere.. (Zaratak berriro. aitortzen nazaio Jaungoiko Alguztidunari. alkarrekin betiko kontuak esaten. Eta ontan. ene! Ortan ezin lagunduko diot. jauna. Protaxi.Bai ta oraingo auen txorakeririk gabeak.) JERBAXI: Aizu.. Bikario jauna! An eztabil gauza onik. JERBAXI: Bai.... joan zitzaien berriketarako gogoa. berriro lurpera biurtuko lirake. Zuzen-zuzen bikarioaren etxera jo zuten estu ta larri: (Apaiz etxeko atean joka:) PROTAXI: Dan! dan! dan!.. Nik ezpaidet iñoiz konjurorik egiten ikasi.) IZLARIA: Besterik gabe. norbait maixeatzen ari? JERBAXI: Ez.. DIONIXIO: Inpernuko Txerrena elizan? Ai. APAIZA: Gizona! Nik esaten dedanari. errespetoa.) Zer dezue... (Eliza barrutik zaratak datoz. eliza barrutik zarata batzuek entzun ditugu. APAIZA: Ez al-diozute deitu.) JERBAXI: Aitaren eta Semearen eta Espiritu Santuaren. aldare nagusi inguruan ziruditen zaratak. Bestela. «Amen» erantzutea besterik eztezu egin bear.. ta konjurua egingo degu bion artean. danba ta bun! JERBAXI: Purgatorioko anima bedeinkatuak! PROTAXI: Aita San Jose gloriosoa! JERBAXI: Ura da baiña! PROTAXI: Inpernuko txerrenak gure elizan sartuak dira. emakumeok? Paketu zaitezte ta itzegin dezagun patxaran. Oiñak arindu zitzaizkien bigarren danbateko ura entzun zutenean. Or dator norbait ate ondora. ikusten ditugunakin. (Atea zabaltzen. pekatari au..) IZLARIA: Atso biei.... PROTAXI: JERBAXI: . tira! Goazen lenbailen Dionixio'rengana. danba. jauna. jo dute barrutik indarrean. Dionixio'k garratz asko deadar egin du ateak itxi baiño len. gure elizan! JERBAXI: Etzazula deabrurik aitatu emen eta ordu onetan. ezeren ames txarrik gabe. Jo ta jo atea.. zaratok! (Zaratak urreratzen datoz.) JERBAXI: Ixo! ixo! Elizan dira... Jerbaxi. Ez al-dezu zerbait entzun? PROTAXI: Baietz esango nuke! JERBAXI: Eliza barruan zirala esango nuke.. Etsai ori lenbailen atera bear degu elizatik.. JERBAXI: Don Joxe Migel! Don Joxe Migel! (Ate-joka) Dan! dan! dan! APAIZA: Ba-noa!. Aurrenengo. Esango nuke! PROTAXI: Baiña orduan. Protaxi.. APAIZA: Ze naste izketa dezue. Nola deituko genion. ba? Naikoa izan degu onuntza iges egiten.) (Soiñua bizi-bizi ta nastuan jo bezate... orixe! Ordu onean joan ziran.. Orrenbeste ezin egiñik eztezu. DIONIXIO: Nor da? APAIZA: Atoz azkar. Eztaude begira gure gurasoak! PROTAXI: Gurasoak? Bai. nor dan jakiteko? PROTAXI: Ai. (Berriro zaratak eta ateari danbateko aundia barrutik. Egun guztian gaixorik egon dan norbaitentzako sakramentu eske izango da norbait orain ere. errespetoa zegoen etxetan.. baiña gero.. PROTAXI: Ni. Don Joxe Migel! Don Joxe Migel! APAIZA: Nor ote-da orain ere. Dionixio.. (Musika nastua ta kezkatia gora ta bera.. eztaki asko. noski. eta erio suerrean izkutatu ziran berealakoan elizataritik.. ene! Pauso aiek etziran kristau batenak. bikario jauna! PROTAXI: Danba. bai. PROTAXI: Ezta elizan izango. Protaxi ta biok eliz atarian geunden. PROTAXI: Jesus milla bider! Deabrua dabil. nunbait..

Jesus! Au esteetako miña! Eztakizu asko bart zer gertatu dan elizako ateetan!.. illunabarrean artegitik iges egin omen zuan. emakume? EMAKUMEAK: Bart gabean. eta an dijoaz eliz aldera illunetan. an izango gera laurok. Nik emendik erantzungo diot.. JERBAXI: Atoz. eta an gelditu da giltzapean. asi da eliza barruan aruntz eta onuntz. Akerrak txintik ere ez erantzun. (Parre-algara aundiak entzun bitez. Ezin naizela egon. beti errezotan ari diran emakume oiekin joatea.) EMAKUME ABOTSA: Ja. Oiei bildur geiago artuko die. eliz-atarian zeuden Jerbaxi ta Protaxi. Bere ikarak egoak emanda... Au asi zan atzeraka-atzeraka. (Zerrail otsa atea irikitzerakoan... ta onek... Ain zuzen.) IZLARIA: Ai. ja!.. APAIXA: Baiña ez al-zera lotsatzen emakume argal batzuek baiño bildur geiago agertzen? Zer esan bear du erriak. asmatu eziñik. Zerbait arek —nork asmatu zer zan illunpe aretan— artu zuan apaiza berarekin eta an dijoa gure bikario errukarria tximista batean eramana.. Dionixio bere etxetik.... atea isterakoan. sartu zuan giltza zerraillean. DIONIXIO: Otzi giltzak.. azkar.... Lertu bear naizela parrez. orreatik. (Egundoko danbatekoa ta emakume ta sakristauaren garraxiak entzungo dira..) Illunpeak bildurra ezurretaraiño sartu zien emakume ta Sakristauari. Baiña alperrik. Sakristauak beti bezela. bikario jauna.) JERBAXI: Jesus'en Pasio Santua! Libra gaitzazu! DIONIXIO: Bijoa atera. sartu da elizan.. Bitartean apaiza bere deadar larrietan asi zan: APAIZA: Dionixio! Dionixio! Lagun zaidazu! IZLARIA: Sakristauak. ja. Intxuneko akerrak.. IZLARIA: .. etzitzaien bururatu.. GIZAKUMEAK: Orren parregarria al-da? EMAKUMEAK: Ezin parregarriagorik asmatu... Ja. Entzun al-dezue atzo gabekoa? ASKOK: Zer? zer? zer?. eta anima ta arnasa ari batean zutela.. erriko xaltxak elkarri trukatzen...) APAIZAK: In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. jaaa!! GIZAKUMEAK: Esatekoa esango dezu noizbait.. bere oiñei atsedenik emateke... Oraintxe kontatu dit Jerbaxi Asponekoak.. estu ta larri erantzuten dio: DIONIXIO: Amen! DIONIXIO: *** Urrengo egunean. Bere larritasunean.. zer ikusiko... Askoz obe du. Neri etsaiak ez dit bat ere bildurrik....... ba. zerbait atera zan elizatik.. (Musika bizia ta bat-batetan kolpera gelditua. (Entzun bitez pauso arlote batzuek eta noizean bein atean kolpea. ba-zan algara ugari sukalde baztarretan. ja!. Etsaiak zai-zai egon bear zuan barruko aldetik iges irtetzeko. zer gerta begira. Jerbaxi.. Per Christum Dominum nostrum. elizan. ori jakiten ba-du? Ezer gertatuta ere. bere oiua egin zuan deadarka: «Ba al-da iñor elizan?».) IZLARIA: Ala kontuak.) IZLARIA: Leku onean zegoen ordurako sakristaua. milla demonio! Atea iriki zuanarekin batera.. ta konpon zaitezte zerok bikario jaunarekin. atera zuten. Bitartean akerra iñork ikusi gabe. EMAKUME ABOTSA: Ja. eta akerraren pauso-otsak entzun zituztenean.. arren. inpernuko txerrena besterik izan zitekeanik.. Artan.. EMAKUMEAK: Ai. baiña!. ja... Aspertu danean. eta or zebiltzan nun ezkutatu ote zan.. deabruak bere atzaparretan eraman nazan baiño lenago! (Berriro emakume garraxiak.. an dijoa igesi bizian. Deus qui nobis potestatem dedisti invisibiles potestates debellandi. asi zaio sakristauari laguntza-eske: APAIZA: Dionixio! Dionixio! Atoz laguntzera. an ziran berriz zaratak.... Jo dute andre biak apaizarengana. IZLARIA: Apaizak ur bedeinkatuaz elizako atea ongi busti ondoren. DIONIXIO: Amen. APAIZA: Oremus. Urbildu ziraneko. (Entzun bitez bikarioaren pausoak ate alderuntz.. DIONIXIO: Amen. ja. Dionixio.Ai. GIZAKUME ABOTSA: Baiña zer dezu parre zoro oiekin.

akerra sartu zaio sotana artean eta an darama gure bikarioa bere adarretan katiatua..kostata... bikario jaunak atea zabaldu du.. erdi-erdiko losan. Konjurua bota ondoren... xaguxarra dantzan! (Eresia indarrean bukatu... bikarioak anka artean inpernu guzia zeramalakoan.. ta Dionixio laisterka bizian igesi ta bikarioari: «Amen! Amen! Amen!» erantzunaz... ja.) IZLARIA: Ta ala ba-zan.) BUKAERA: Ipui guziena. ta bat-batetan. jaaaa!! (Soiñua indar guzian bukatu.... Bitori'ko plazan. Ai. ezpazan... ... Bikarioa Dionixio'ri deika. artu du berarekin gure sakristaua. Ene bada! An zer gertatu zan? Andre biak garraxika. Jesus!. Ja.

MARI JOXEPA: Belar eta sustar guziak agortuak ditut aspaldi. MARI JOXEPA: Ilberak eta ilgorak alperrik izan dira guretzat. MAIÑ: Ortarako. Peillo ikusten duaneko. Maiñixi... Ximon zan gaurkoa ere... Auxe txerri erre usaia!... errezo ta kandela.. Egundoko erre-usaia entzuten det.. IZTUNAK: Senar-emazte biak.. Onetxek galtzen zuan aien zoriona... Ilberan batu belarrok... Aietako bat.. urte bi ezkondu zirala.) IZTUNAK: Onela ziran senar-emazte aien solas-aldiak.. zera.. Auxe da gure etxea illuntzen duana. Urruzkiñeko Ximon. ba. (Soiñua gora ta azpipe. or asiko zaio: XIMON: Bejondaikela.. Jakiña! ardangelako lagun zabar oien artean sartuko ziñan-da. Peillo! Andreari aurrea artuta... Mari Joxepa ta Peillo.DOMINISTIKU Ipui guziena.) EMAKUMEA: Izenak esango al-ditugu?... beti ere... Eta auzoan ongi bai-zekiten aien miña ta akatsa nundikoak ziran. (Soiñua gora ta bera.. ala?.... gora ta azpipe.. Bai. Peillo! Neronek eskuan ba-nu!. PEILLO: Onela bearko degu.. ilbera bear du. Peillo! Zer da au?.. artean ixillik egona zan. Bidean natorrela arkitu det lagun jaxo bat. Ako kirten ura ikusten al-dezue?. alakotxe sabel zorroa erakusten. PEILLO: Ez.... eta botatzen zuan kiratsa! MARI JOXEPA: Ama Santa Ana.. Alper zorri oiek lana auzoan. bere senean jarri ta galdetu zion bixitalariari: ASIERA: IZTUNAK: . ez oillar eta ez oillo. Aita San Jose doatsua.. MARI JOXEPA: Ene... Egingo nuke Ximon Urruzkiñeko zala tartean! PEILLO: Asmatu dezu.. An zeukaten aurrean... ke artetik atera zan abots larri ura adituaz. IZTUNA: Peillo. MARI JOXEPA: Ikusi ba-nu bezela.... baiña alako batean. A ze martopillak egin ditezken ire aurrekalde orrekin! PEILLO: Goseak al-aiz? Gure txerri-askan arkituko dek puska bat. MAIÑIXI: Ta?. MARI JOXEPA: Nundik zatoz.. seme bat lenbailen!.. Ta okerrago zana: ez alabarik eta ez semerik.... PEILLO: Ai. Mari Joxepa? MARI JOXEPA: Oker aundirik eztegu... Baiña emen eztator alerik gure etxera.. Arrukoa! IZTUNAK: Aitaren egitera zijoan andrea. Ez naiz gutxi aritu.».. senar-emazte pijuak.. balia bekit!.. alako gizontxo xistrin bat. Maiñixi. bere onera etorri ezinda. aiek ere.. ilberan egin... orixe. baiña.. arranoak ezpaitu! (Soiñua gora ta bera etsi-samar.. San Pazifiko bedeinkatua... PEILLO: Ala da.. baiña.) IZTUNAK: Senar-emazte biak izketa oietan ari zirala. Ta kez bete da sukaldea. ba. ilberan egosi ta artu. Ongi ikusia dezu. ez nintzan ardangelan. Zapi zarren bat utzi al-dezu su ondoan? DIABRUA: (Abots lodi ta izukorrez:) Ze zapi zar arraio. ao bete ortzekin gelditu ziran. andik ezer ez datorrela. Nere erreguak eztute tutik ere balio. ba. MAIÑIXI: Onik al-zerate.) MARI JOXEPA: Gureak egin du.. orretan. Neroni naiz. (Soiñua luze ta geldi gora-beran. erruki guri!. (Soiñua gora ta bera. (Zarata aundi bat eta aize-burrunda batbatekoa entzun bitez)... baiña gizontxo agertu berri arek gelditu zuan esanaz: DEABRUA: Ez al zera aspertu zeruetara deika?. Patxiñeko Maiñixi.) IZTUNAK: Emakume batzarretan ere ba-zituan Mari Joxepa'k lagun artuak.. eta miztorra aoan izango zuten. arren. alajainkia! (Soiñua gora ta bera.. etziran esatekoak. Mari Joxepa. Peillo.. ta Mari Joxepa beti melar. Mari Joxepa! Zuk bear zenduke. Aita San Antonio Urkiolakoa.. alperrikan denak. berriz. (Soiñua: «Bolon bat eta bolon bi... Aren sudur-kakoa ta aren arpegi azal ximurrak.... GIZAKUMEA: Urtea.) IXTUNAK: Gizonak zakarragoak ziran Peillo'rekin.. MARI JOXEPA: Ezer ez oraindik. Mari Joxepa.) Ba-ziran. Peillo! PEILLO: Ez al-zaizu gelditzen santuren bat? MARI JOXEPA: Zeruetako santu guziak pasatu ditut.. nik dedan aurrekalde arro au.. MARI JOXEPA: Ai. eta zera ere... Baiña bereak eta bi entzunda joan da... Peillo? Gaur ere izan al-dezu norbait?.. MAIÑ: Ba-dira.. belar batzuek.. ba-zuten inguruan zirikatzailleren bat. gero?.

deabrua.. Ori da zentzuzko jokaera alde guzietan. ba.. DEABRUA: Zuen alperrikako eskariak entzuten aspertua dagon zuen lagun bat. PEILLO: Zer aiz. Txipillo'k berekiko esan zuan: TXIPILLO: Lenengo «atxi!» egin dik aurrak. Txipillo. ez ate otsik. zikiro gizendu bat ekarri zuten etxera.. gerora ixiltzen. Peillo'k sartu duan zikiro ori. aurrak goian sudurretako premiren bat somatu zuan bere baitan. jaio berriaren anima nereganatu bear diat. Txipillo nor dan? Erri guzian ezaguna dan alper alproja aundi bat. bai.. nor zeran jakin dezagun. Emen zeruak sortzen zidak egundoko mauka. baiña aurra deabruak inpernura eramatea. Eta Mari Joxepa'k artuko duan min zorrotza... ba. Ezta ala. emen sartu zeran ori.. gauza beltza uke. andik pixka batera. bai nik. Kontu iñori ezer esan. Aurreko dendan ezer billatzen ez danean. Ez aldezue ederki asko ikusten. I nerea aut.. DEABRUA: Ba.. beiñepein. aurraren lo-gelan. ezer ez. PEILLO: Nor zaitugu. ba. ba? DEABRUA: Ni.. IZTUNAK: Andik denbora laburrera berriro aurrari lenagoko premi berbera sortu zitzaion. DEABRUA: Aditu al-dek. Txipillo? TXIPILLO: Ta deabruak zeren gosea ote lezake etxe ontan? DEABRUA: Nik. ik? Lo egongo nintzala? TXIPILLO: Zer dek emen egiteko? DEABRUA: Ik zikiroa. Irugarren «atxi!» aditzen PEILLO: . baiña aren anima gero neretzat izatekotan. eta emen jokatu egin bear da. emakume. eta nik nerea orrelaxe egiña diat. eta seme ederra bularrean zuan Mari Joxepa zoriontsuak. Peillo'k bere seme jaioberriarekin naikoa ba-dik pozteko.. Txipillo'renak ziran. (Soiñua naspilla aundikoa. DEABRUA: Etzaudete zuek iñoso pare makala! Erregu ta erregu alperrikan zeruetara.) IZTUNAK: Artan kontuak.Aurrena. Txipillo'k bere itza zintzo asko bete zuan. ta ongi ezaguna. i Jainkoarekiko? DEABRUA: Ura aiña edo geiago. Peillo'nean lo zurrunka zeuden ordurik egokienean. Peillo'k zikiroa bere etxean sartu zuanean.. Itz ematen al-didazue? (Soiñua zaratatsua.. gora ta bera. ba. erre-usai ori etzala parte onekoa.. eta begira nola izango dan gauza. jauna.... sartu zuten zikiro ori ukulluan. (Soiñua gora-bera nastua indartsu ta samurrago. Norbaitek begiak ongi zorroztu zituan. Bereala asmatu zuan arek esku lana: TXIPILLO: Au dek aukera...) Zikiroa iñork ikusi ezpalu..) IZTUNAK: Esan bezela. ta senide ta ezagun. Iriki du ixil-ixillik atea ta. istillua.. Urrengo egunean iltzekotan. Aurrak iru «Atxi!» egingo dizkik eta doministiku!» iñork esaten ezpadu. eta ez krisketa-zaratarik. gaur gabean ostu ta kito. naikoa da berriketaz.... PEILLO: Zer da jokatu bearreko ori? DEABRUA: Ez al-zerate seme-eske gau ta egun? PEILLO: Ori da gure gogoa.. Urrengo egunerako. Txipillo? Aurra bereala nere atzaparretan izango diat. aurra il eta nerea diat. Baiña or zegoen koxka. gaiñera.) IZTUNA: Bederatzi illabeteak joanak ziran. Au ere ba-dek. an dijoa gure mutilla ukullu aldera soka lodi bat eskuetan duala. tratu egiña.. Zikiroa nere etxean obeto zegok emen baiño.. Semea izango dezue. TXIPILLO: Ez al-diok orrelakorik egingo Peillo'ri!.) DEABRUA: Kaixo. (Soiñua gozo ta itxaropentsu. aditu zan bigarren aldiz: «atxi»!.. jo beste dendaren batera. andik ezer ez datorkizuela? MARI JOXEPA: Andik ezpada. nundik etorriko zaigu. baztarretan. bazkaritara deituak ziran. Eta begi aiek. DEABRUA: Tratua tratu oi-dek... eta ukulluan garbi-garbi aditu zan aren «atxi!» bat. MARI JOXEPA: San Pedro'ren abarkak! Deabrua gure etxean! PEILLO: Esaten nuan... PEILLO: Izenik ez al-dezu? DEABRUA: Bai. Txipillo! Ba-gera edo ez gera. ba? DEABRUA: Neronengandik. Eta onezkero bideak legunduak zeuzkeat... eta ukuillu gaiñean.. Tira. Etzan ixillik pasatzeko gertaera.. Txipillo! TXIPILLO: Deabruak aurrea artu neri? DEABRUA: Zer uste uan. (Zarata aundi bat eta musika zakarra aidean.

dedan bezin laster, aurrarenak egiña dik. Txipillo etzegoen trankil. Berak jakin zer egin bear zan, eta deabruari aurra galtzen utzi,... Bera alproja izango zan, baiña alakorik... Bere barruan zerbait sortu zitzaion bat-batean, eta geiago itxoin gabe, esaten du deadarka: TXIPILLO: «Doministiku!» zikiroa galtzen ba-det ere. (Zalaparta bizia ta musika zaratatsua...) IZTUNAK: Ura zan deabruaren amorroa!... An joan zan igesi, atzeko otzagatik! Goian, esnatu ziran Peillo ta Mari Joxepa, ta or datoz ukuillura, zer ikusiko. PEILLO: Zer milla demonio pasatzen da emen? TXIPILLO: Ederretik libratu zerate, Peillo! PEILLO: Ta ik zer egiten dek emen, Txipillo? TXIPILLO: Ara ba; gauzak diran bezela. Emen etorri nauk, zikiroa nere etxera eramateko asmotan. Ez dek asmo zuzena, baiña egia aurrena. Emen zegoan deabrua, zuen aur ori inpernura eramateko uste osoan. Baiña nik jakin diat arengandik, zer egin bear zan aurra aren eskuetatik askatzeko, ta orregatik deadar egin diat: «Doministiku!» Onela galdu dek deabruaren lana. MARI JOXEPA: Ama Doloretakoa! Orrenbestean gelditu geranean, ezta ezer. Peillo, ba al-dakizu zer bururatu zaidan? Txipillo'k orrelako lan ona egin digun ezkero, zerbait merezi duala. PEILLO: Ederki esana... Txipillo! To gure zikiroa ta gure izenean egin zak bazkari ona ire etxean. IZTUNA: Txipillo'k bi aldiz esan bearrik etzuan izan. Artu bere zikiroa ta aste artan egundoko eztaiak egin zituan aren kontura. (Musika alai ta ariña gora ta bera indarrean...)
IZTUNAK:

BIZIRIK ZERRALDOAN
Ipui guziena... (Doiñua: «Artizarra zeruan»...). Ezkurrakoa bear zukean, ba, arek ere... Entzuten aldezue? (Entzun bitez aizkora kolpeak pagadian...) Or ari da Ezkurra'ko Patxi Kontra, pago adarrera igo ta bere alkitzat duan adarra bera ebakitzen. (Entzun bedi berriro aizkora lana...) Pago ondoko orri ere, begiratu egin bearko diogu. Or du Patxi'k bere astoa, egur-zamaz ongi astundua, etxera itzultzeko amesetan. (Asto arrantzak urra bedi aidea... Doiñua gora ta bera...) PATXI: Aska gosea al-duk? Ago, ago pixka batean adar au ebaki arte, ta bereala nauk irekin, Nabar. (Asto arrantzak berriro...) IZTUNAK: Entzun dezue Nabarr'en musika gozoa... Onezkero igarriko zenioten Nabar, gure egurgillearen astoa dala. Ala deitu bai-dio Ezkurra'ko semeak... Nabarr'ek, ostera, zama ura bizkar gaiñetik kentzeko gogo bizia zuan, eta naiago zukean arek garagarrak irabazten astea. Patxi'k aurreratu samarra du bere lana. Ontan... (Bidean mando baten perra otsak adituko dira...) Mandazai bat dator bidean urreratzen: MANDAZAIA: Eup, adiskide! PATXI: Kaixo, Mandazai. Bideak legor al-dira? MANDAZAIAK: Bideak legor eta lepoak bustiak lanetik bizi geranok... Baiña zer ari zera or? PATXI: Adar auxe moztu nai nuke, zama osatzeko. MANDAZAIAK: Gizona! Zerori gaiñean exerita ariko zera, ba? Laster lurrean zera adarra baiño lenago. PATXI: Mandazaia egurgilleari erakusten, e? Zoaz pakean zere bidean, mandoari eskola ematen. IZTUNAK: Patxi'k iñoren esanari begiratu? Ortarakotxe zegoen gure Eskurra'ko seme yayoa. Zerbaitegatik zeukan jarria gaitzizen ura: Patxi Kontra. Mandazaiaren esanak aizkora kolpez ito zituan, eta an joan zan aurrera mandoduna, Patxi adar gaiñean utzita. (Aizkora otsak berriro...) Baiña mandazaiak ba-zekian zer esaten zuan eta alako batean: (Adar ots aundia entzungo da, ta gizon garraxia...) Or dator gure Patxi Kontra adarra baiño lenago lurrera, mandazaiak esan bezela. PATXI: Demontre! Mandazaiak zian arrazoia... Arek esan bezelaxe, adarra baiño lenago erori lurrera. Nundik ote-zekian arek neri gertatuko zitzaidanaren beori?... Ia, ia!... Ezurrak osorik zeuzkeat, beintzat, eta ba-natxiak gizon jakintsu orren billa. (Laisterketa aditu bedi). —E, adiskide!... Mandazai!... MANDAZAIAK: Zer dezu? PATXI: Asmatu egin didazu, zer gertatuko zitzaidan. Zuk esan bezelaxe, adarrak baiño lenako jo det lurra. MANDAZAIAK: Ori nere mandoak ere jakiña zeukan. PATXI: Eztu maixu txarra ikasteko... Ta barkatu esanak... Baiña orren jakintsua zeran ezkero, ni noiz ilko ote naizen ere, ba al-dakizu? MANDAZAIAK: Ikusiko ba-nu bezela. PATXI: Deabrukeria! Ta nola jakin dezu ori? MANDAZAIAK: Egurgille buru-gogorrak agirian dute beren azkena. PATXI: Neronek ere, ordu ori jakitea nai nuke, ba... MANDAZAIAK: Baiña kontuak ongi atera, e? PATXI: Egingo det alegiña. MANDAZAIAK: Ba, begira... Asto orrek, zamatuta dijoala, iru aize-bolara atzekaldetik botatzen dituan orduan, zureak egin du. An ilko zera besterik gabe. (Doiñua irrizkoa... gora ta bera...) IZTUNA: Joan zan ala bere etxera, ta ustu zuan astoaren gaiña. Egunak eguna ekarri zuan ondoren, eta asteak astea... Eta gure Patxi Kontra'ri joan zitzaion burutik mandazaia'k esana. Aldi luze edo laburra izan zan, eztakit, baiña egunen batean, atera zan beste askotan bezela mendian gora bere astoarekin. (Bidean astoaren oin-otsa ta Patxi'ren zantzuak...)
ASIERA: IZTUNA:

Aurrera, Nabar, aurrera! Zaartu al-aiz?... Gaur ongi zamatua etorri bear dek, ba, ta ez atzera gelditu. (Soiñua tipi-tapa tipi-tapa...) IZTUNA: Iritxi ziran basora, ta berriro asi zan Patxi adarrak moztu ta Nabarr'i egur-zama leporatzen... Astoa ler zorian zetorren etxera bidean, eta barrua etzekarren pakean. Basoan jandako belarrak ere, aizetu zizkion nunbait, bere esteak, eta an zijoan asto gizajoa, bizkarreko ta estetako zama paketu eziñik. Alako batean, aizeak kanporako bidea eskatu zioten, eta an dijoa aize beroa, trumoi txiki baten antzekoa. Patxi Kontra larritu zan, mandazaiaren esana gogoratuta: PATXI: Astoa zamatuta zijoak, eta bota dik aurrenengoa. Oraindik beste bi bota arte, ba-diat bizia. (Doiñua gora ta bera larri antzean...) IZTUNA: Baiña arrazkero, Patxi etzijoan lengo lasaitasunean. Astoa etxera orduko, zamaz arindu ta etzegoen arriskurik. Etzan laburra bidea. Patxi kezketan ba-zijoan, astoa etzijoan obeto bere zama astun arekin. Aldapak gora ta bera, ta esteak berriro aizez betetzen. Lau ankadun errukarriak, beste larrialditxo bat somatu zuan bere barrenean, eta atzekaldea lasaituaz, or dijoakio bigarren trumoia kanpora. Len kezketan ba-zan gure Ezkurra'koa, oraingo onekin galdu zuan bere pakea. PATXI: Ordu laurden baiño lenago bigarrena?... Au dek au! Bat besterik etzaidak gelditzen oraintxe. Etxean ba-nintza! Doiñua larriagotzen... Bidean asto anka otsa...) IZTUNA: Patxi ari batean zijoan, bere barruko larritasunez. Astoa aize aiek bota ezkero, lasaiago. Eta —jakiña!— esteak sosegua artzen zutela ta lengo bidetik gogoa. Bigarrena bota ondoren, irugarrena atean jarri zitzaion, eta zebillela-zebillela, aidea urratu zuan irugarren aize-aldiak. Patxi'k, mandazaiaren esana itxu-itxuan sinistuaz, bere azkena eldu zala uste izan zuan, eta besterik gabe —punba!— erori zan lurrera... (Musika, illetak jotzekoa... Gora ta bera...) An gelditu zan gure Patxi Kontra lurrean luze-luze. Astoak, berea eginda, aurrera jarraitu man. Etxeko atera eldu zanean: ANDREAK: Ene! Astoa bakarrik dator. Zer egin ote-zaio gure gizonari? IZTUNA: Eman zion negarrari, ta auzokoak aren karraxiak entzunda, jo zuten mendi aldera, astoak ekarritako bidean aurrera... Bereala ziran Patxi eroritako lekuan: BATEK: Gizon au illa dago! BESTEAK: Ez det uste, ba... IRUGARRENAK: Ain illa eze... GUZIAK: Illa! illa! (Soiñua illun eta geldia... gora ta bera...) IZTUNA: Jaso dute lurretik eta ba-daramate bidean etxeruntz... (Bidean, eramailleen pauso otsak...) ANDREAK: Ai, nere Patxi zoritxarrekoa! Ai, nere bizia! (Negar eta zotiñak.) IZTUNA: Ekarri zuten zerraldoa ta sartu zuten bertan gure Patxi. Elizkizunak eta illetak egokiak izan ziran. Etxekoak negarrez urtu ziran, eta auzoak lagundu zion alargun naigabetuari bere doluan. Azkenik, zerraldoa bizkarrean zutela, atera ziran gorputz-bidean aurrera. Baiña Patxi'k azkenerarte ezpaiak sortu bear zituan, eta bide gurutzera iritxi ziranean, norbaitek deadar egin zuan: BATEK: Goiko bidetik! BESTEAK: Ez orixe! Beko bidetik duk oitura! BATEK: Goitik esan diat, eta goitik bear dik! BESTEAK: Ez, jauna!
PATXI:

(Istillu aundia entzungo da, batzuek «goitik» eta besteak «betik» diotela.) Ezpai arek etzuan azkenik izango, gutxien usten zuten batek abots bildurgarriz itzegin ezpalu, esanaz: ZERRALDOAK: Ni bizi nintzala, betik joaten nindukan. IZTUNA: Nundik eta zerraldotik atera ziran itz aiek... Ango iskanbilla! Ango zalaparta! (Istillu gorria entzun bedi ta guziak igesi...) Zerraldoa zeramatenak, utzi zuten lurrean eta igesari eman zioten. Ondoren zetozenak, etzuten esan bearrik izan... Eta gure Patxi'ren illetak an bukatu ziran. (Musika indarrean bukatu luze ta jolasti...)
IZTUNA:

BUKAERA:

Ipui guziena...

AZERIAREN ZORIA
Ipui guziena... (Doiñua: «Bonbolontena, ene laztana...», gora ta azpipe...) Ba omen zan, ba, nunbaiten... Nun ote zan?... Naparroa'ko mendi goietako basoren batean, noski... Beste asko bezela, azeri bat bizi omen zan... Bizi ba-zan, ezpazan, gure kontua alako goiz batean asi zan... Azeri jauna, bere kabian lo zegoen, bere ezuraragiak atsedenari ematen. Egun argiak begietan jo zuanean, orra! (Arrausi luzea entzun bedi...) Esnatu da gure azeria, ta aoa kanabete zabalduaz, arrausi luzea egin du. Ondoren, bere burua pilosopo aizez bete ta esan du: AZERIAK: Arrausi onek, zalantzarik gabe auxe esaten dit: gaur zorioneko izango naizela. (Musika jostaria gora ta bera...) IZTUNAK: Nagiak astindu zituanean, kabitik atera zan alai. Basoa txori kantaz soiñu bizitan zegoen... Bereala janari billa joan zan basoan barrena... Etzuan bide luzerik egin bearrik izan. Aren sudurren usnarra, urruti iristen bai-zan. An du begien aurrean, koipez betetako maskuri bat, puxika bat. Gure pilosopoak berriro itzegin zion bere buruari, esanaz: AZERIAK: Nere goizeko arrausi arek zoriona zekarkidala, uste izan diat, baiña koipe pillo au artzen ba-det, egun guzirako tokoloa egingo zaidak nere urdaillean... Noan aurrera, ta gauza oberik arkituko al-diagu! (Doiñua bideko ibilliari laguntzekoa... gora ta bera...) IXTUNAK: Esan bezela, an dijoa tipi-tapa, tipi-tapa, basoan aurrera. Ta alako batean, orra nun jartzen zaizkion begien aurrean, zerri-ama ta onen zazpi-zortzi bat zerrikume guriguriak. Aoa txistuz bete zitzaion, bazkari aren aurrean, eta luzatu gabe zerri-amari diotsa: AZERIAK: Egun on, zerri-ama! Ume ederrak dituzu nere gosea asetzeko. Jaiki naizenetik, orrelakotxe zerbaiten amesetan nenbillen, eta nere zorionerako Jaunak nere bidean ipiñi zaitu, iñolaz ere. (Soiñua bizi-bizi ta larri gora ta bera...) IZTUNAK: Urde zorigabea, bere umeen azkena ikusi ta zerbait asmatu bearrean arkitu zan: ZERRIAK: Egun on, azeri jauna. Nere umeak zuretzat onen aukeran etortzeak, poz aundia ematen dit; baiña kontura zaitez, eztitut garbitzera eraman, eta dauden bezela, zikin eta narras, eztaude iñork jateko. Zaude pixka batean, eta or bertan degun potzura eramango ditut garbi-garbi eginda jan ditzazun. Orrela askoz obeto sartuko dira zure esteetan. AZERIAK: Ongi da. Goazen osin ortara, ta lenbailen nere gosaria egiteko pozetan nago. (Musika, zineko marrazki bizietan jotzen dan oietakoa...) IZTUNAK: Potzu ertzera eldu ziraneko, azeria zerrikumeak banan-banan garbitzen asi zan. Bitartean, zerri-ama etzegoen lo. Joaten zaio atzetik azeriari, ta bultz egiten dio muturrez eta an dijoa gure azeri gosea putzu ondora. (Azeria uretara erortzen entzun bedi... Gero, zerrien zalaparta bizia ta kurrinkak igesi...) Ene, ba! Gure zerri-amak bere ume-taldea artu ta igesari eman zion, azeria putzuan itotzeko zorian utzita... Andik atera zanerako, zerriak urruti ziran azeriaren agiñetatik. Au, ao bete ortzekin an gelditu zan bere gosea ase eziñik. Uretan blai eginda, berekiko onela esan zuan: AZERIAK: Merezia artu diat. Nork egin nau ni zerrikumeen garbitzaille? Berriketarik gabe ito banitu, besterik nian gaurko gosaria!... Baiña, tira... oraindik egun luzea zeukeat aurretik eta urrengoan erneago ibilliko nauk. Noan aurrera! (Musika bideko joanari laguntzen... gora ta bera... tinka-tinka...) IXTUNAK: Azeriak bere gosea ixiltzearren, eman zion kantatzeari: AZERIAK: (Kantari). Labiru, labiru len, labiru, labiru len. Labiru, labirulena, labiru, labiru len. IZTUNAK: Orrela kontuak, bideak gora, bideak bera, gure azeri jauna begiak zorroztuaz, an dijoa bere mokaua nun arkituko. Bat-batean, egitxo batean egundoko mauka agertzen zaio: (Beor irrintziak entzun bitez...) Entzun al-dituzue?... An ditu aurrean, beor-ama ta onen beorkume ederrak. Azeriak eztu aukera au galdu nai, ta bereala deadar egiten dio beorrari: AZERIAK: Neretzak zerate!
ASIERA: IXTUNAK:

.) BUKAERA: Ipui guziena bezela. gora ta bera.. izan ere. nere aragi zar elkor au! AZERIAK: Ortan arrazoi dezu. bakarrik arkitu zuan bere burua. Nai ba-dek ekarriko dizkiat bertara...) IZTUNAK: Onela gauzak. bere onera etorri zanean.) Azeria. (Musika indarrean eta luze bukatu. Luzatu gabe. eman zion berriro bideari. Ta ala ba-zan.. Gose luzea bai-diat. baiña azkar ibilli. AUNTZAK: Ni jan? Ba-zegok goxoagorik errota ortan. Leio batetik begiztatu du pizti zarra ta.. egundoko ostikadaz ortzak ausi ta zentzu gabe utzi zuan lurrean. Enauk bereala.. Or zeuzkeat nik nere antxume samursamurrak. Bereala eldu zion: AZERIAK: Nerea aut! AUNTZAK: Zer egin bear didazu? AZERIAK: Jan..) IZTUNAK: Auntzak antxumeak ekarri? Ortarakotxe zegoen! Joan da esan dio errotariari nor daukan atarian.) IZTUNAK: Beorrak jaso zuan bere anka... azeriak ikus zezaion arantza.. baiña jaten asi baiño lenago. ta etxe artako guziak bapo apaldu zuten gau aretan. Aren antxintxikada umeak aurrean artuta! (Anka zalaparta igesi entzungo da.. (Doiñua gora ta bera. nere umeak iltzen ez ikusteko. BEORRAK: AZERIAK: . bai..... emen ankan sartu zaidan arantza bat aterako bazenit ortzekin. eta onek artu du ixil-ixillik bere txispa zarra.. esan zuan berekiko: AZERIAK: Nork sartu nau.Zer egin bear diguzu? Jan egin bear zaituztet. lenengo arkitu dedan koipe-maskuria ustu ba-nu!. mutur mindua miiz gozatuaz. orra guzia esan. (Musika bizi-bizi ta urduria. an zuan eskura auntz zar maltzurra.. BEORRAK: Ori besterik da. Eta aurrez. Erri-Etxera eraman piztia ta sana jaso zuan. AZERIAK: Ori laster egingo degu. ezur eta aragi. kopletan ibilliko. zu pakean utzita.. dantzan egin zuten aren gaiñean.. eta errotariak. ni mediku lanetan? Ederra eman zidak beor gezurti orrek! Obe nian.) An utzi zuan lurrean muturrez bera gure azeri saloa. Beorkumeak jango ditut. Arrapatzen dedanari ortzak sartu ta kito! (Bideari dagokion musika gora ta bera. Auntzak eta antxumeak. BEORRAK: Ni jan? A ze nolako mokaua. kalabazan. berriz. Gero emazteari eraman zion. AZERIAK: Ongi zegok. norabait aldegin nai nuke.. (Tiroa entzungo da.... ta onen muturra parean ikusi zuanean.

IRRATI ANTZERKIA .

entzun.— KATI BAKARRIK KATI: Entzun dezue. irratentzuleok!. Eguneroko burruka astera goaz. odolaren irakin pozgarria dakar... Zeruko Erregiñari bijoakio gure biotzetako arnasa! Or dijoa aidean. IGON: Nik egoak ditut biotzean. zortzirak gaiñean ditu. egun-argiari jo diogun goiz-agurra: «Jaiki. Entzun. (Erlojoak.. larrak artuak dauzkagu. pixka bat albora.. ta etekoak. Beste aldean. mai-batean-edo.) 2. Aurrekaldean. KATI: Bideak. eta mutilla ezker-aldetik.. (Bitartean. maira alde egiten du. Ta ez al dezu ikusten odol-gorriz jantzia datorren beste ura? IGON: Gorri bizi orrek. ixuri gozoan datozkit muiñetara. esan bear larriak. KATI: (Ondoratuaz. mai txiki bat. eskuetatik igesi dijoazkigun itzalak besterik ez dira. 20. Igon. kezka berriak! IGON: Orain aste gera.) Ai. Basoak ostoz aberastu dira. eztaiak. burua geroago ta jasoago duala ta ames-girotan bezela. Nexka bakarrik mikrosoiñu-ondoan. ARGIBIDE irratia!.. Orain. mikrosoiñu bat dago zutikako baten muturrean.. eskui-aldetik. mutillari arpegia argitu ta neskatxari naigabea zorrozten dio. (Beren kaleko lepokoa. Igon. loreizkuntza. naigabea oe-lagun..) Aidea.. Egun berriak. Bazter guziak.) (BAT-BATEAN. eta zorionak. Emen ARGIBIDE erradioa! Argiak. Goizero.......») KATI: IGON: (Orain mutillak. IGON: Ametsak. ta nai degun lekura eramaten gaituzte.. tarterik gabeko arretak. Gure lan-burrukan sartzeko ordua degu. KATI: Arnasaz bete ezinda utzi det amona etxean... gure biotzetan. zortzirak joko ditu. maitasun-lurriña. au bizitza illuna! (Antzi luzea egiten du. arantzez itoak. etxekoak. AINGERUAREN AGURRA!.) IGON: (Zutikako mikrosoiñu aurrean izketan:) Egun on.. esku-larruak. IGON: Aur-jolasez beteak daude etxeak. alde banetatik sartzen dira. neska-mutillak.. egunsentiari argi berria xurgatzen diot. ta an zerbait idazten edo paperak begiratzen egon ondoren.. mai-gañean mikrosoiñu bat.» Gora ta bera soiñua.). gure soiñu ta esan ariñak jasoko dituzte. kati. bildu bitzate mikrosoiñu-ondoan. Eriotz-laiñoz lausotuak zituan begiak. Egun berria... mutilla. jaiki». eztezu bizi-eztirik beiñere gozartuko. Dan-daneko bakoitzak.. Begira. KATI: Zure ametsak. Iturrien kantak. eriotz larriz minduak. Entzun. eguzki-urrez jazten ari dira.. kanpora irtetzen da.. (Entzun bedi: «Jaiki.— KATI TA IGON (Oiala jasotzerakoan. egoak dituzte.. burua makurtzen geroago ta geiago. maitasuna.) KATI: Ametsetan bizi zera. zauriz urratua: loreak. Doñua xotildu ta nexkak onela dio:) .. Au. Egunak ez du illunik ez biotzak itzalik! KATI: Egun on. izarrak utzitako argi-autsez betea zegoen. IGON: Ai. goiz-agurra bialtzen digu.....K. txapel eta kapelak eta gaiñerakoak esegi-leku batetik zintzilik uzten dituzte. egun-argiari gure agurra bialduaz.. ta txorien kantak..IZARREN BIDETAN Ekiñaldi bakarra — Lenengo Agerraldia 1. eguneroko lan itoak.. jaiki... paperez eta beste lanerako gauzez betea. azpipe jarraituaz. Emen E. jaun-andreok!. Aidea giza-emakumeen zorion-egarriz astundua dago. Emen ere. kati! Orrela. gure lenbiziko saioa.. laiño argi arek. eztaiak aidean. galduko digu goizeko poza. Igon. entzun!. Etxetatik.. beren lanerako paper eta lan-tresnak. (Asi bedi: «Aingeru batek Maria'ri.A. zerbait atzeratxoago. Nexka. maindire artetik atera nai genituzke soiñu alaiz. ez dute itzalen kezkarik.) KATI: Erlojoak. ANGELUS!. begira! Leio-aldera egiñaz.. laiñoak ditu etsai. Soiñu-alaiak urratzen du aidea..

..KATI: Zer du amaren biotzak.») KATI: Eta tximeletak..... zeru oso izateko.) Atertu dira gizonen lanak eta kezkak.. graziaz betea.... sasi ta lore.. Ama. ta bekokiko izerdiak goitik darion intza dirudi.. (Berriro: «Aingeru batek Maria'ri.. bertsoak biak txandan esateko:) 3. (Kanpaia urrutira.. Ba-zala bein erregin bat. urrezko argia zabaltzen du zelai ta mendietan...) *** (Soiñua aldatu bizi-bizi. urre ta sutan.. Entzun bedi kanpaia. (Eresia indarrean bukatu: «Aingeru batek Maria'ri.) IGON: Nazaret-eko errixkan. lotan zegoen baso-itzala txori-soiñuz esnatzean... illunabarra. eta soro-erdian.) KATI: AGUR. lana utzita... ba-daki zer dan Abe Marikoa'ren gozotasuna. txapela eskuan duala. txori-soiñurik. KATI: (Eresia indartu ta xotilduaz:) Eguzki jaunak... KATI: (Eresia tartean gora ta azpipe. Gero ixillago.) Gau amak lurra maindire beltzez izkutatzen digunean... egun-erdian. nere lanari agur egiñaz. mendi-gallurra. Jainkoak Amarik eztiena eman digu kristauoi.. Gora ta bera. galda-jaia duenean... berriz zaitut biotzean. IGON: (Eresia gora ta azpipe:) Arratsaldera. (Eresia tartetan beti.. eguzkiaren laztan beroz gorritzean. (Eresia gora ta bera...— KATI TA IGON (Eresiak azpitik lagunduak:) Mendi-axala. (Kanpai-otsa berriro...) Ta euskaldun biotzak. Abe Marikoaren kanpai-otsa dator. Ama laztana.) Zer du amarik-ezak. Urrutitik. otoi dagizut pakean. (Eresia indartuaz.) Griñak pake-aldia dute... (Kanpai-otsa biziroago. indartuaz eta ixillagotuaz.) Zerua. basoak ez duenean. eguzki jaunak argi-opilla ogera daramanean. Mutilla..) KATI: Ames dagi aurrak. umezurtzen begiak orrela lausotzeko? (Eresia gora ta bera. Ama Maria. (Eresia indartuaz. Ama Maria..... Maria. laiño gorritan galtzean. zure magalean! IGON: (Eresia gozo-gozo berritu ta indartu. zeruko usaia artzen du.... egun-atari denean..) IGON: Eta aingeruak. egun-argia logaletzen zaigunean... zeru-gaillurra argi bizitan irabazi ondorean. gure oroitza onela gozatzeko? (Eresia tartetan indartu ta ixilduaz. kanpai-otsera.. goiz-argiz zillar. asten naiz ni otoitzean. kuxkurtzen zaizkigunean. (Eresia bete-betean. Ama...) Zeruko Amaren gogorapenak. Zuri otoika lo artzen det nik..») KATI: IGON: (Argiarekin jolas egin diteke Anjelus-saio ontan..) . Lanak. itzal-gose naizenean. Eguzkia errege da zeruetan.. nere gogoan zaitudala.. illunpe bildur. nexkaren ondora etorriko da berriro.. Anjelus errezatzen du nekazari zailduak.

.. Maite. berriro asten dira izketan.) IGON: (Nexka besotik eldu ta erdira darama. IGON: «MAITE».. Kati.) Oiñak dantzan asten zaizkit... euskeraz abestua.. mutillaren sorbalda-aldera makurtzen da.) 4. maite-giroz entzuten geldituko dira. Zertan gaude emen soiñua dantzatzeke.— IGON BAKARRIK . (Biak dantzan leiatzen dira...) KATI: Abeslari. (Doiñua aldatu..) IGON: Arrapatuko zaitut. entzuten du..) Gabak zabaltzen ditun izarren bidetan.) IGON: KATI: (Asi bedi «MAITE».. (izena esan.. Mutillak neskatxaren eskua berearen artean artuta. luzatu gabe. Kati! («Maite» bukatzerakoan.... Eguzki eder.) Atoz nerekin.. ametsa dirudi! IGON: Ta nolako ames ederra. neskatxaren burua. euskeraz abestua. Igon. KATI: Zer eztakit? IGON: Zurekin dantzatzeko dedan amorro bizia! KATI: Ai au aize-buru! (Asi bedi «Arin-arin» bat. Ala ondatzen nau ni zu nerekin ezak. KATI: «Arin-arin!» (Kati'k iges egiten du kanpora. galdu dedala nik bizia.. «MAITE!» IGON: «MAITE!». zure irudi maitea dator ametsetan. gure sukaldetako lanei.. Maite. (Ura joan dan aldera deadarka.Orain... (Dantza utzi. Maite! KATI: Igon. Egunak galtzen ditu izar eta amesak.. Arin-arin bat. Eztakizu asko... poz pixka bat txertatzeko. eguardi beteko argia! Neke-miñen artean nere zorion iturria! Noizbait illuntzen ba-da nigan zure irudi eztia.) KATI: Entzun dezue. KATI: Maitasuna! Jainkoak zeruetatik lurrera jetxi-arazi zuan indarra! IGON: Maitasuna! Mundua darabillen ego-aize barneatzaillea! KATI: Entzun: «MAITE!» IGON: Soiñu-joille.) KATI: Soiñua bukatzera dijoa... Kati? KATI: Ego-aizerik ez da sortu oraindik... IGON: Baiña emen biotzean sortzen ari zaidana ikusiko ba-zendu. Zeruetatik lurrera jetxiaz... ta mikrosoiñura dijoa.) IGON: (Lepoa Kati'ren atzetik luzatuaz:) Entzun dezue. (izena esan.. KATI: Zer dezu arri-koskor orretan? IGON: Ari zait biguntzen. Biak. Gure biotzak aukeratutakoari esateko itz eztia. Kati. Kati. kontu egizu. Poliki-poliki. Bijoa aidean.

(antzelariaren izena. beren lanetarako prest. Zuen aurrean dira: Matilde.. Biotz maitale guzien laguna!.. Ta neskatxa bati mutil bat gustatzen ba-zaio.. Matilde ta Zezili... An dabiltz gazteak. Matilde.. Iztuna.. Eta orain... Zezili.. Zezili.. Zezili. bizi-bizi ari ziran elkarrekin. (Soiñua piztu ta il berriro. GAZTEAIZEAK! (Igon'ek alde egiten du kanpora ta mikrosoiñura iztuna aurreratzen da.. ARGIBIDE erradioa!. ezer aurreratzeke... eta amua bota gabe ez naun geldituko.K....) IZTUNAK: Urrengo jaian.. Atzean. (Soiñua gora ta bera...) Ikuste al-den ura.. Eskatu gaurtik. «Makilixka» sendagaia! Orain emen ditugu zuekin. Mutil kaiku oiei burura etorri-zai egon bear guk... Matilde. utsean ematen da. millaka ta millaka makilla bialdu dizkigute gure irrati-entzuleen onerako. zapla! botatzen zion arpegira bere barruko gogoa...A. Daka etxea dala MAKILIXKA sendagaillua asmatu duana... Ori gizon petralen batzuek beren alde asmatutako txatxukeria den. neska! Irekin ibiltzen ere. Ankak zuzentzeko.. (izena.. makilkada bat berna-ezurrean!.(Doiñua aldatzen da.. Makilkada bakoitza duroan!. joan da. Eztago geiago errenik!.) (Eresia gora ta bera. Zezili.. ZEZILI: Ez aiz.. Elgorria dutela biotzean!...) Neska-mutillak bere sasoian. ZEZILI: Ire gustoko norbait ba al-den? MATILDE: Zerbait egin bearra zegon... makilkada bat bernaezur-ezurrean!. Soiñua: «Maitetasunak bai-nerabila» edo beste maite-kantaren bat.. mutillei aurrea amen asiko! MATILDE: Bai! ta ez naun ixillik prijitzen egongo. GERO. itoko ezpanaiz.. Sendabide au asmatuu duten sendagilleak.. (izena. ezin ezer adierazi. millaka dirala anka zuzenduak. ZEZILI: Baiña.) Lengoan... Niko. Mutil bati neskatxa bat gustatzen ba-zaio. (Mikrosoñuan orain:) Zuekin. ezten orrela izango nerekin.....). ZEZILI: Orrela ditun kontuak. oitura orren kontra? MATILDE: Ederra kontua!. (Soiñua indartu ta xotildu. Er betokerrik!. Jarrai-taldeko gazteak. Zezili? Zein?.. zein baiño...... Bi Mari Puntta moda-modakoak...... (Soiñua indartu ta xotil gelditu. Matilde ta Zezili azaitzen dira alkarrekin izketa bizian:) MATILDE: Ago ixillik. MATILDE TA ZEZILI «Daka» etxeari eskerrak. gure antzerki-saioa. gure teatro lanari asiera ematera goaz.) Gure gaurko teatro-saillean.. Altzigarr'eneko Niko? MATILDE: Ber-bera! Orixe bear diñat. Jaun-andreok!... ta Igon mikrosoiñura dator presaka:) Irrati arraioa! Eztu betarik ematen nexka-ondoren biotza bialtzeko ere. AIDEAN... Salgai dago sendakindegi guzietan.) ITUNAK: (Berriro Matilde ta Zezili atze-aldean agertzen dira. makilla... Oni eskerrak. MATILDE: ZEZILI: . GAZTE-AIZEAK! Jarrai taldeko lagunak esanak.. besterik gabe zuekin....).) 5. botika guzietan.).. Amillaitz'en GAZTE-AIZEAK entzungo dituzue. an dijoaz neskatxa biak.. Ori ez den legea..... GAZTEAIZEAK! (Soiñua indartu ta ixildu. Botika baztar guzietan.. Aurretik esan nai dizuegu. elkarri begiak zorrozten. (izena. jolasti:) Gure sukaldetako etxekoandre guziak bear duten sendagaillua. erriko pasia-lekura..— IZTUNA. Zuekin ARGIBIDE irratia! Eta orain asten da.. ankak zuzentzeko. baiña. nexka ta mutil.. Ameslari guzien irratia!. bildurtu egiten naun. ARGIBIDE irratia! E.. ZEZILI: Neska. nola joango gaitun.. betoker sendatuak.. gure teatro-sailla: (Abotsa aldatuaz. (Bijoaz. 20.). zein. ba. MATILDE: Ba.

. Matilde'k?. MATILDE: Jolas polita zuretzat. ba.. berriketan asten ba-dira. MATILDE: Orduan. ustegabean mutillak. Neskatxok. Beraz. Niko.. MATILDE: Etzaude zu lore txarra. asko galtzen degu gezurrezko jolasetan. Niko? NIKO: Guziei. Eztai-soiñua entzun bedi eliz-barruan... bidea itxita.. ba.. Matilde? MATILDE: Zer? NIKO: Jendeari musuan emateko. Atozea arratsaldean Zezili'rekin eta egundoko jostaketa asiko degu elkarrekin. Ori ezin diteke erdizka utzi.. Matilde. ez nau arritzen ezerk. Niko. Matilde? MATILDE: Ez emen asi iñoso-plantarik egiten. baiña ez neretzat. MATILDE: Pikuak ez dira Ilbeltzean etortzen.. (Soiñua luze. bai. Matilde.. MATILDE: Ederki eman ere! NIKO: Zergatik ez? Bostetan ementxe itxoingo dizut. ezer ikusi baiño len. Niko.Iretzat zegon!. noski. Soiñua berriro bizi.. NIKO: Egia! Ez dakidala ezertxo ere. NIKO: Zaude. jendea ixillik egoteko! NIKO: Baiña. zer esan du jendeak. NIKO: Zerk etzaitu ezer arritzen? MATILDE: Jendeak aotan artzeak. bost-bostetan... MATILDE: Ederra dago..... Matilde.) NIKO: MATILDE: ... Ordu laurdentxo bat mutilla zai euki ta gero. eta neregatik? Nola izan da ori? MATILDE: Zezili.. (Pasia-lekuan neska-mutillak alde batetik bestera ikus bitez. NIKO: Zein neskatxek.— LENGOAK ETA NIKO Baratzeren batean al-gera? Zer baratze ta ze porru.. NIKO: Jendearen kontura parre egingo degu. ta Niro'rekin izketa ixillean izkutatuko dira alde batera.. Baiña ortarakoxe zegoen Matilde! Gora ta bera dabiltzala.. (Niko agertzen da berriro alde guzietara begiaa. NIKO: Ni? MATILDE: Zu ta orrelako loreak entzun bear dizkitzuen neskatxak.) (Eresia gora ta bera. Matilde'k. zer ez dute esango? NIKO: Zuri berriketak.) Nolabait asi bear zuala. gaur arratsaldean elkarrekin ibilliko gera.. ZEZILI: Mokau goxoegia aukeratu den....) IZTUNAK: Joan ziran. Zezili'k. Niko pare-parean du Matilde'k. Orrelakoak esaten al-dizkiezu neskatxa guziei. ez. Bitartean Matilde andregai-soiñekoz edo buruko agergarrien batekin jantzi bezate.. goazen.) Etziran joan.) IZTUNAK: (Neska biak beren artean ixillik diardue izketan. emen ikusten ba-gaituzte.. NIKO: Zuk uste dezun baiño geiago. Geiegi luzatu diñagu egon au. mutiltaldearen aurrean. Mutillak tentari diotsa: ZEZILI: MATILDE: 6. MATILDE: Bost ajola dizue mutilloi neska errukarrioengatik.. NIKO: Nai al-dezu gauza bat. aize ta guzti bera diñat. emen nagoen oni. baiña. mikatz-zalea al-aiz? Zezili? (Eresia gora ta bera.). neskatxok. Ain zuzen ere. Matilde'k. jolasean asi zana. Besterik nai al-zuan. (Bijoaz kanpora.. (Neska biak azaltzen dira. Zu bezelako pertxentei bakarrik. MATILDE: I.. benetan bukatu zan andik sei illabetera. gero? NIKO: Onelako loreak aurrean izateko.... eta ondotxo neurtuta.) Ta. eta zeiñi esan dio? MATILDE: Onoko oni.... Aize onak dizkin mutillak! Ba... eta an ezertan ez asteko. aurrera eziñik gelditzen dira nexka biak.

eztai-soiñu berriz. Niko (izena). Mundu osoan ezaguna! Zer dira gure aldean Paris'ko Lido ta Newyork'o Metropol?... IGON: Rumba aidea..) IGON: Biotz alai guzien irratia! KATI: Gogo lanpetu guzien aringarri! IGON: Ta neska-mutillen eztaiak aitatu-berri geran ezkero.. IGON: (Laisterka mikrosoiñura etorrita Kati'ren atzetik.. (Parre-algarak entzungo dira. Gu gera!... Eskatu botika guzietan. rumba aidea.... Makilla utsean emango dizue.... Amua nolabait bota bear nitxionan Niko'ri-ta... jaun-andreok. OMO!. (Eztaitarrak KATI: .. Kanta berriak euskeraz! KATI: Entzun!...— LENGOAK. Utsa.... Amillaitz'en GAZTE-AIZEAK! Jarrai-taldeko antzezlariak. Gu gera... nolanaikoa tarterako. Sendagaillu miresgarria.) IGON: Orain ez dizut barkatuko. ezer ez!. Kati. Matilde? Nola ez. GAZTE-AIZEAK.. 20. Iztuna (izena).— KATI. ta galdetzen dio: (Orain agertu bitez antzokian biak.. lepoa luzatuta... Soiñu ta zaratak. Zezili? ZEZILI: Niko'rekin lenbiziko aldiz itzegin genduanean.) Zorioneko al-aiz. Nerekin dantzatu bearko dezu rumba au.... ba? MATILDE: Gezurra. Eta eztegu emendik aldegin nai zuei auxe gogorazi gabe: Anka okerrak eta errenak sendatzeko. gezurra.. MAKILIXKA!... ezta berna-ezurrean makilkada bat artzea bezelakorik.. Jarrai taldeko antzezlariak esanda... Asmaketa polita! ZEZILI: Nola asmaketa?... gogoratuko aiz. Gero soiñua indarrean bukatu... Atzerreka'ko Foil Bergé!. (antzezlariaren izena)... urra dezagun aidea. ARGIBIDE irratia. (Asi rumba. Zezili? ZEZILI: Pozten naun.... sendagaillu azkarra. NIKO GABE Elizako eztai-Meza bukatu-ondoren. Matilde! MATILDE: Zertarako asi nintzala uste unan...... Zapiak ikatz biurtzen ditu istan batean.. ZEZILI: MATILDE: (Soiñua indartu. Gezurra al-unan...) IZTUNAK: Ta lagun biak parre-algara batean joan ziran. KATI: «IRU ALABA» aidean!. onela esango du:) Lixiba jotzeko.... MATILDE: A.. utsegiten ez duan erremeioa... nola esan ionan..K.. okerrena. Matilde. Atzerreka'ko Foil Bergé. ARGIBIDE irratia.. teatrogilleak eman dizuete saio au. SUTIL!. IGON: Abeslari.) 8...... ba? ZEZILI: Orra bertan itxura gabeko trastea! (Eresia bizi-bizi. Eta gauzatxo bat jakin nai niken. Makilkada bat berna ezur-ezurrean.. Ba-dijoa Iztuna ta berriro or dator Kati. Emen E..... Zezili'k txokora deitu Matilde.A. IRU ALABA!. norbaitek berriketan jardun zuala bioi buruz.. (izen-abizenak). bai!..) Entzun dezue. ZEZILI: Eta bete-betean arrapatu unan arraia. MATILDE: Ze gauzatxo. Zezili (izena).7. gertu zegoen eztai-bazkaritarako ostatura. zikintzaille ixil! KATI: Zuekin. (Soiñua. (izen-abizenak).. GERO IGON ETA EZTAITARRAK Entzun dezue.. Aprika-aldeko soiñu-aide beroa! KATI: Soiñu-joille...

... estuegia daramagu amets egiteko.. Itz gozo auek esanda: «Ederra aiz. (Eju! ta eju!.. ba. Ta izarrak zeren antza du. IGON: Lepoa ebakitzea!.. alakoa! Ori da nexka bat urtutzeko bidea! IGON: Nexkari malko gozoak aterako zizkion. ta izarra gorago.. Emakumeen leporako apaingarririk egokiena. (Besotik eldu ta badarama dantzara nexka. laiño biurtzen naiz eta aize bizi batek bultzata.. ba-noa gora ta gora...— KATI TA ICON (Doiñua bukatzerakoan. Ritx eta kito!. euskal-mutillak alako trauskillo jartzen ba-zaizkie neskatxei? IGON: Erdaldunen bat begiz jota al-dezu.. izarra besartean det oraintxe. (Laisterka mikrosoiñura dijoa.. Ardoa ta tripa-festarik ba-da. ba? KATI: Euskal-mutillak ez dutelako neskatxentzat orrelako itzik. Igon.. IGON: Neri ari zait.. noski? KATI: Ba-dira areagoak. Igon? IGON: (Besoa nexkaren lepa-gaiñetik jartzen duala:) Eztakit. ez al-dezu ametsik egiten? Bizitza. Itxoizu pixka bat. eskua luzatu ta izarraren jabe egitera noala. ta izarrak dei egiten didala iruditzen zait. Jainkoak ipiñitako legea dala-ta. Bere andragaiari esaten zizkion itz gozoenak auek oi-ziran: «oraintxe tripakiak jango nituzke. ametsa bertan bera galtzen zait..) —Emen ARGIBIDE irratia!. baiña ba-dakizu. ardoarekin ezkonduta bizi diran ainbeste mutil kaikuk! IGON: Ene bada ta!..... itzul-inguruka buruan... zaude!. Kati? KATI: Merezi bai. Kati.. ezkondu egin bear. Kati. Izar bat agertzen zait oso goi. eztago alako traketsik.. txarri ori!» IGON: Ta erri ortan ba al-da ezkontzen dan neskatxik? KATI: Ez mutil kankaillu oiek merezita..) Ori da sendagaillurik onena!. Ta kontu neskatxen bat mutil erdaldunekin ezkontzen ba-da!.. Senda-etxetan agintzen duten sendagaia! (Doiñua indartu ta ixillagotu. ala ta guziz ere. lepoa ebakitzeko kiñua egingo du...» Kaiku zarra.atze-aldean dantzan agertuko dira.). beintzat. KATI: Nolako ametsa? IGON: Pozezko ametsa..) KATI: (Mutillaren ondora joana:) Eztula kentzeko biderik zuzenena. KATI: Zuekin. nungoa zera? IGON: Amets errikoa.) KATI: 9.. IGON: Zer... Zer egingo dute. KATI: Amets bitxia orixe!.... IGON: Arkakoxo-tantoak!. Ontan. Gure jardunean. Ba-nago ta banago. Nexka ere ondora dijoakio..... ba. An ditu guziak gaizki esaka.) Kati..... KATI: Eztezu euskal-mutillen antz aundirik.... Biotz maitale guzien laguntzaille!. Ikusiko dezu nolako bertso goxoak ditudan gaur zuri botatzeko! KATI: Ez gero tripakirik aitatu! IGON: Biotza xaltxan eskeiñiko dizut.. nexka utzita mikrosoiñura dijoa lasterka:) IGON: Eztula ta eztula. gure olerki-ordua! IGON: KATI: ... Kati!. baiña oso oker ezpanago. ba..... Kati. Ba al-dakizu erri batean neskak nola loxinkatzen dituzten?. Igon... Asi gaitezen lan ontan ere. amets bat gabero-gabero. baiña emakume bati itz samurrak esateko. Ezagutu nuan mutil bat. Ia oraintxe.. olerki-ordua iritxi zaigu..... KATI: (Mutillaren besoetatik lepoa askatuaz:) Igon. eztulka norbait... norbaitek ba-dula.. Alako batean. Zaude..... ta bizitzari.. ba!.. bere ederra eskatzeko egarria det biotzean... (Eskuz. an dituzu gure mutillak.... IGON: Orrenbesteraiño? KATI: Gutxitxo esan det oraindik....

. ego-aldetik. (Soiñua indartu ta xotildu. uste gabeko laztan aretan. ekaitz-bildur. ta nerekin ankaz gora zalapartan. laster intzanan lurrean. odol zan. Pozezkoak bear ditugu.) KATI: Entzun lenbizi. sagar ustel batean irrist egin niñan. Amillaitz'en «IRRISTAN»! IGON: «IRRISTAN»!... Argatik gure ametsak. zeru-sapaitik.. IGON: Amillaitz'en «ARGATIK»! (Soiñua azpitik gozo. (zorion-azi). etzatera zijoan Keixeta-aldera.. lausotzen asi ziran atsalde artatik. . Eguzkia..... gau aretan ziran ausi. arrats-malkoetan.. Ia bota urrengoa! (Soiñua illun eta geldia orain..) (Kati'ri belarrira:) Asi zaite zu lenbizikoarekin.. zoroko! Nork asmatu dik ori? Biotza nik bezela zuan batek. Argatik gure maite-usteak. Igon...) Kati.. begiak urdiñean... Izarraiz'tik Ernio'ra. izarrak nastu zitzaizkigunan oiñetan! KATI: IGON: Ai. IGON: Eta nere barrua. argia. Bertso illunegiak aukeratu dituzu. joan zan igesi. pozezkoak! KATI: Barruak lagundu bear du orretan ere... aizea nasi. Argatik alkar maite izan gendun iñular-girora. KATI: Entzun orain. auts-kolore. argia. zer dira malko oiek?.. (Papelak aukeratzen ari da. gora ta bera. Zerua goibel... IGON: Biok giñoazela.) KATI: «ARGATIK!».Bertso-saioa! (Soiñua aldatu. IGON: Eguzkitara zabaldutako zapi urdin zan zerua. argia zikin zetorren.) KATI: «EZTEK ATZOKOA».. urrezko ogean. besotik bidean. izan ere.. laiñoak gorri ziran.. Zerua.. argitan dago zure ondoan. Argatik gure biotzak lenengo miña izan zuten egun artan.. argi-zotiñetan..

.. izarrak zenbat diran kontatzen astea. Udaldia...Bart nere gelan sartu intzanean. argi-intziritan zijoak galdua. negarrez billa nindukan. Baiña oraindik ez diat nere beazun guzia ustu. zenbat ur-tanta ditun itxasoak. Ire arpegi maiteak. Ailperrik uke. Beti zegok. bai! KATI: Ala dek. Ik eztakik. Ta ni. negarrari eman diozu!.. ta eman leku argiari. gure izlari yayoak. Lendik zetorrenan deia: KATI: Aizak.... Etzaidak galdetu...... ijito-izketa dala!. exeri adi.. —Berriro urbillago: KATI: Emen ni!!! IGON: Ta agertu intzanan!!! IGON: (Soiñua pozez lertzen gora ta bera. Baiña.. (Soiñua geldiro ta itun berriz.... i!. i ta to aritzea.. Igon!.. Alperrik dek. Eztik iñork galdetzen.) KATI: Bijoa ondoren.. I'ka ere.. itxasoa. i ta to ari gaitun!. Aren otsa kezketan galdu unan. zein leize sakona dan nere gogoa. IGON: Burua liburutan nastua niñan. al ba-nu?.. IGON: Irratentzuleok. IGON: Etxean opor-aldiak poza zerionan. Zerua..) Kati!. Konturatzen al-aiz?..) IGON: Ustu lenbailen barruko illuna. KATI: Bere naigabea ustuko dizue. mendia nizkiñan. beltzean urtua. Utziok arratsari estaltzen mundua! Biotzak negar egiteko. —Urrutitik berriro: KATI: Aizak. aren aurrean.... Kati!... Amillaitz'en «DEIA»! IGON: «DEIA»!.. Atsaldearen negarra!.. KATI.. laiño-lits bat nauk.. ildakoen itxura artu zikan.. Eta gero esango diñate.. zeru beltzean... izu-ikara.. Ezkuturen bat gordea ba-dik.. Amillaitz-n ILLUNBARRA esanaz: IGON: «ILLUNABARRA!» KATI: Etzekiat zer duan illunabarrak. KATI: Zer ederragorik. arutzago. . maitea. Biok.. auspez dagon katillu-barrua. Eztek atzokoa nere malkoa. laiño gorrixken arrebak. iii!. Berriz ere. gozo itzegin ziteken.. Zabalduiozu atea pozari!. beste bat gordea! Baiña. (Soiñua jolasti ta pozgarri.

IGON: Betoz estai-soiñuak! Bijoa illuna! (Soiñua pizkor eta ezti. / alkarren mirabe.) Ta orain. / maitezko bi labe.) KATI: Entzun. Kati. azpitik lagunduaz. KATI: IGON: Nik ire gose biotzean. biotz-arantzak aizatzeko.) Igon..naiago dik ezkutua! (Soiñua indartu ta xotildu. esan dezagun biok beste au. Zuekin orain. an neretzat bakarrik / zaitzadan amesti.. Ik. Orrek din gure biotza il!! (Soiñua indartu ta pozera aldatu.. iztun bikaiña. Iru urte dizkiñagu. bestera begiratu unan. alkarren albo lanean. «AIN URRUTI TA AIN URBIL».. Ik: gaixo al-ago? Burua astun diñat. IGON: ... Begiratu niñan bildurrez beingoan.. eguzki egiña! (Soiñua ameslari... baiña sorgin batek alda zian ire itza: IGON: KATI: IGON: Aidean laiñoak zeuden. jetxi nizkian begiak samiñez. antxe argitan biok / gindezke poz-jabe.. ene jostaillu zeran / biotzeko antsi.. IGON: «AMESTI!» KATI: «AMESTI!» KATI: IGON: IGON: KATI: Laiño gorrixka baten / nai zinduzket atxi.... biotzak eztaietan. KATI: Gaur da gure biotzen eguna.... Ia ikusi?. Ez diñat geiago.) KATI: Entzun orain:. Itzegin nai uan. oraintxe sendatu nazu. Zabal dezagun poza aidean zear.. ta izarrik gorenean / izkuta zu. IGON: Ta KATI. IGON. KATI: IGON: KATI: IGON: KATI: IGON: KATI: Begiratu idakan beste bein bildurrez... nere egarri ixillean. Ain urruti ta a!n urbi!. Ain urruti ta ain urbil! Iru urte onen ixil! Asperen bat nik. Kati.. Zure biotz-lapurren / bildurrikan gabe. Ik. kate gozoz lotuak. IGON: KATI: IGON: Au izan den gure gurpil.. Nik.

.. Ixil-ixillik biok. 1963'go Ilbeltzak 17 . KATI: IGON: KATI: IGON: KATI: Ez beza iñork zeleta / gure maite-zale. Papelak artu ta aidera botatzen dituzte.. AZKENA Donostian...) IGON: KATI: Nastu bitez aidean! Gure biotzak bezela!!! Antzoiala bera. Amesti!. Maitale!!!...Zeruko Jauna bedi / gure poz-ikusle. Ez iñoren bekaitzak / jan gure logale. (Soiñua indarrean..

Aien ondoan.OLERKIAK Euskaldunok bertsotarako beti izan degu alako zaletasun apur bat. Ordukoak izan ziran. . gure Arestik jo digu txitua. Gure orduko «banguardismoak» jo ta pasa dituzte gazteok. lenengo saria irtxi nuan. Gabriel Zelaia ta Blas Oteroren alboan. bertso libretan iritxi zutena erakutsi zidaten. Euskerak aurrerago egiten badu. izan nituan lenengo nere aldi aretan olerkari-lagun. Ala ere. mendi aldean eta alako «bohemia» antzeko girotan. Lauron artean banatu zuten lenego sari ori. Gerora sortu ziran Donostia ta beste olerki askatuak. aide zaarregia izango dute norbaitentzat. Alberti. Gerardo Diego ta beste aien sasoikoen lanak. Azkenengo. pozik artuko degu gerokoa ere. Aspaldi asiak giñan lan onetan. oso lengoak gera. beste iru olerkarirekin batean. sortu zaizkidan olerkirik onentxoenak. Konbentu zaar bateko kapellau nengoen aldi aretan. eta bigarren saria eman zidaten sariketa aretan. gure olerki auek. Or ikusiko dituzu. Aita Xalbatore Mitxelena. nere alea. Xorta bat olerki gure ikastoletako aurrentzat ere ondu det. baiña 1950-garren urte alderarte. Beste lan batengatik. (au lengo era zaarrera egiña). Urretxun izan zan leiaketa batera bialdu nituan. nik emen utzi nai izan det. Eta gure gazteok. Erderaz. Aita Xanti Onaindia eta Aurre-Apaiztar Balendin. Juan Ramon. Machado ta gerokoak irakurri berri nintzan. Iparragirreri egin nizkion. gizarte-gaia oso artua dute beren olerkietan. Gerora gazte-sail ugaria sortu zaigu olerkari. eta orduan ekin nion Bertso libreak egiteari. nere ustez. Mirande zuberoarra. (eztakit ze urte zan). Alexaindre. ez nuan ezagutzen erderazko azkenengo olerkarien lanik. Zer aterako ote zait era berri ontan? Lenengo nuertitz urratuak.

LENENGO SAILLA Euskal-Ikastoletako Aurrei eskeiñiak .

zeruetara baita gure kuttuna. Lorea galduta utsik seaska otza.KANPAITXOAK Kantari ari dira kanpaitxo biak. gogoz xurgatzen ditu argi izpiak. Aingerutxoak beren josta laguna. zerura jaso dute. Goiz eztaietan dagon kanpantorriak. Aren alboan miñez gure biotza. —Poz da eguna—. kantari tilin-talan torre txoriak. Amaren magalera jetxi da izotza. Izarrez josiko da gabaz illuna. . Aur lapur eldu ziagu gaur eriotza.

sapaburuak dabiltz zingiran jostatzen. . biak argitzen dute amaren kolkoa. aidea zuri-urdin degu zeruetan. lurruna dariola lurra ibaietan. bikote xaloa. iturritxo zertzeta denak maixiatzen. Argia ta Potxolo. Argia koxk eta kaxk zoroko gaiztoa. par-irri gozoa. Gure aurrak amari.ARGI KANTA Argia koxk eta kaxk dabil gallurretan. Argia koxk eta kaxk errekak esnatzen. ur-ertzeko belarrak aiei begiratzen. zelaiak jai digute lore-eztaietan.

gazte. —Jo danbolin soiñua ta eman dantza jai— Irurak bildu dira Itxaropen poz zai. —Jo danbolin soiñua ta bigundu gerri— Berdeak itxaropen mendi. kolore. ta dantzatu gogor— Lañoak urdiñean itxaropen jator. . —Soiñu ta dantza. dena margo musker. —Jo ta dantza. gazteok. usai. bizitza bai eder!— Itxaropen girotan lore guziak ler. baso erri. Soiñu.UDABERRI ABESTIA Udazkenean amets dut nik Udaberri. —Jo danbolin soiñua. Itxas aize eguna gorantzika dator. Loreak irri dagi bere kukulluan. Dena da murmur gozo. elkarrekin eztai. danbolin soiñuan— Urak itxaropena erreka puztuan.

oillotxo txuria! oillotxo jostuna! Josi ta josi aren lan egun astuna. Sasi artean dauka egoa lotua. Itzul-inguru dabil oillotxo txuria. gaixoa. Nun da nere aria? Nun det jostarratza? Iñork ez du entzuten aren dei garratza. . itxutua. oillotxo txuria? Nere txitoarentzat egiten jantzia. arkituko dituzu saskitxo onduan. Nork askatuko ote-du ankatxo nastua? Negar ta negar dago malkotan urtua. Zabiltza jira-bira itzulinguruan. Txorabiotan galdu bear du burua. Malkotan gelditu da.OILLOTXO TXURIA Oi. Norentzat ari zera.

Kontu. ega ariñak jira-bira. txoraxka. jira-bira! Zer zenduke egatxoak erreko balira? Itxu dabil tximeleta. Bein da berriz. . ziru-zira. su gorriak jo dio begira. tximeletatxo. Aizeak txiru-liru gar argira. amaika gizon jolas orretan munduan dira ondatu. ziru-zira. su-mingain bati begira. gar argira joanaz. ikusi ta txoratu. su-mingain gorri artan galdu dira.SUA TA TXIMELETA Egan dabil tximeleta. Ikusi ta ikutu.

aurtxoak inguruan jostatu oi-degu. larrosa gorri eta lili txuriak. gulu gulu gulu. uretan —ai. bildua inguruko zelai ederretan.ERREKATXO KANTARIA Errekatxo kantari.. lorez jantzia! Ametsez bete dek iri bizia. Gulu gulu gulu gu. Ur lasterrarekin doaz guziak. . orra nik lilia.. ene!— gulu gulu gulu. Loretxoak —ai. errekatxoak an du bere zurru-murru. gulu gulu gulu. erreka jolasari gogoz eskeiñia.. gaixoak!— ondatu zaizkigu. Oa errekatxo. Aurtxoak lore bana dute eskuetan.. Orra nil arros gorri.

Nere diruen otsa zabaldu bezin laster. Ardiak ere erosi eta artilla saldu auzuan. esku batean ontzia.ESNE SALTZAILLEA Bidean zijoan pinpirin-pirin esne-saltzaille liraiña. zenbat diru bilduko dedan urte gutxiren buruan. asi da nexka gaixoa. Erregin-soiñekoa!» Orrela galdu oi-da munduan ametsak jasotakoa. nere oillanda ta ardi! Ai. Ai. Pozaren pozez salto ta brinko. txanpon oiekin oillanda ta arrautz eta antxume ariña. —«Esne onekin txanpon mordoxka bereala det egiña. Esne-saltzaille liraiñarekin ametsak doaz bidean: —«Erregin-etxe zoragarria eskeiñiko dit dotean. Nik baiño zori ederragorik eztu izango iñork lurrean». Bazirudian panpiña. inguruan Errege-seme batek artuko nau emaztetzat onduan».. .. ta irrits egiñas lurrean ausi zaio ontzi lurrezkoa: —«Ai. Morroi-neskame ta ainbat soiñeko izango ditut etxean.

Egan da egan zeruruntz Aingerutxoa. Ama zerutik semetxoari begira: —«Aingerutxu oi! Ekark semea zerura». ate ondoan aur bat da otzak josia. *** Kale zokoan illun da gogor euria. Egan da egan. euri ur tantak oiñazez malko itzuli. Ipar aizeak kale zokoan intziri. arekin ume gaixoa.UMEZURTZA Kale zokoan illun da gogor euria. Umezurtxoak aterpe epelik iñun ez. —«Aurtxo maitea. Seme kuttuna bere besotan artu nai. Ama-semeak goian betiko zoria! . bai». amarengana igo nai?» Aurtxo gaixoak Aingeruari: —«Ene. Zeru bidean izartxoak aiengana: —«Bai ume ederra zerura gaur dijoana!» Zeru atean ama laztana bien zai. Aingerutxoa aren ondoan negarrez.

Jose doneak bere biotza erdi bi. Mendi aldean. Aingeru onak arrituta aien begira. Zoazte. Senar-emazte doneak mendi aldera. Jainkoarentzat. *** Elur zuria mara-mara mendi goian. au lotsa!! . Andre Mariak begi biak malko-iturri. ze nolako jauregia! Askatxo bat du Jesusek bere seaska. Elur zuria mara-mara gau guzian. aren lagun atez-ate. Ta Jesus onak seaskatzat arri otza? Oge bigunen zale geranok. aitzulo zar irikia. Asto ta idia aldamenean arnaska. Andre Maria. —Etxe onetan txokorik bai al dezute? —Toki guziak bete zaizkigu.GABON AMESAK Elur zuria mara-mara mendi goian. Elur zuria mara-mara gau guzian. Aita San Josek estalpetxo bat nai luke.

Nere urre-aldiko lanak dituzu eta orregatik nere olerkirik onentxoenak. Aize artan sortuak ditut ondoren dijoazen olerkiok.BIGARREN SAILLA Nere olerti-aideak. izan zuan alako aize bolara. . nere ustez.

Zerua auts kolore ego-aldetik. lañoak gorri ziran argi zotiñetan. argia zikin zetorren zeru-sapaitik. Argatik gure maite-usteak. Argatik gure biotzak lenengo miña izan zuten egun artan. ekaitz-bildur joan zan igesi. Argia urrezko ogean. Zerua goibel. etzatera zijoan Keixeta aldera. Argatik alkar maite izan gendun iñular girora. aizea naasi.ARGATIK Eguzkitara zabaldutako zapi urdin zan zerua Izarraiztik Erniora. Argatik gure ametsak lausotzen asi ziran atsalde artatik. Eguzkia odol zan arrats malkoetan. argia. —zorion-azi— gau aretan zira ausi! .

Gabak bere ezkutua ganduz estali du. Donosti! Gabaren altzoan azti! Etxe-kaletan argi berriak driz-driz begiari. det kezka. Begiak. ispillu zabalean asi ote goi lapurtzen? Ez da erreza asmatzen. orratx buru txuri. Zutik ote-nago?. Nun da zeru? Nun da uri? Goiak bea. txoriak. Etxetatik kea.. Alperrik dut. zeru zola urre tantoz josten ari.. Bitartean gogoak zalantza... taka! Orratx buru gorri. taka. zeruak. ari bea. katuak marru. Badute alkarren antza. ala beak goia du inbiri? Zein da egi? Zein ispillu? Au sorgin katillu! Argi goia. Mirari! Lamiñak zapatari! Taka. Zeru sapaia nun ote-dedan asmatzen nabil urduri. Goi argiak ote-datoz lurrera igeska? Lurra.. jai ixillari.. Ortzea sabelez gora itzuli? Donosti buruz-bera ote-jarri? Zorroztu dezadan begi. Nere korapilloa ezin dut askatu. . gaba janari. Izarrak nun ote-dute gau ontan erromeri? Begi-laiñeza ote? Zerua lekuz aldatzen ari ote-dan. Illuna luze. laño autsa.DONOSTIA Ulia mendian nago. Gau sorgiñagorik!.

ametsa. Zerua aoz gora jarrita. oro zait mamitu. Donosti egiña dezu! Donostia auspez itzul ezkero. sortu dezu zeru!! .*** Bat-batetan.

gure izate-muiñean sakon errotua. erri osoa ekarren irekin.GIZON-ERRI Nundik sortu aiz? Zer dakark? Erri baten arnasa igan elurtu dek. Baiña i. ire oiñetan auspez nauk. ez uan irekin galdu. Sustraiak euskal-lurrean odoltzeraiño sartuak dituk. besoak zabal aidean. izan adi aizena: sendotasuna erroan. Euskalerriko oitura burutua. Urte joanen amesa. Gernika! Aritza lege! Ostro bakoitza. erio-aizez eten-zorian genekusan negargarri. laster dek lur-azpian auts. ire izena zekarrek. Munduan. gure erria intzan aragi egiña. Iparragirre! Zein Maitagarrik soindu iñukan? Nungo aideak doiñu biurtu au? Zelai ta malkor. guraso zarren mataza. egoak. Munka. . ire usai ditek. besarkada eskeinka mundu osoari. Argatik ire lurriña. bizi laburra. ire soiñuz pozkor. Gizon bakoitzak. eresiz astundu dek. gogoan ezkutu ixil. Lañoak. Jaiki intzan arrigarri. Ez uan bizi kezkarik. Ago! Ez adi zapuztu ur zikin nastuan. Aurrean aut gure mendien orratz goietan. begietan sorgin-argi. zuzentasuna gerrian. zintzotasuna buruan. biotzean. ez intzalako gizon uts. ta gabaren etxe illuna.

I aiz. Iparragirre! Orain oake pakean! Lurrak ez dik iretzat arrik. iraupena dek oetzat.Agur. Geroaren magalean. Euskalerrian bizirik zebillek ire irudia. I. ez. gure erria! . ez aiz gizon.

Ezaren zuloa?...SIÑISTEZAREN ILLUNA Argi galderaz urratutako nere gau-bidetan noa.. itxas-ogerik beiñere ez duken ibai-uretan itoa. Nork daki nere etor-egunak nun luken bere zantzoa? Nun duke nere zalantza onek azken-portuko leloa? Etorkizun beltz! Zer duk neretzat? Poza?.. Iratxo illun! Akulu zorrotz! Kezka-ezten otz! Nere inpernu!! Geroa!! .

Ailperrik den izarrak zenbat diran kontatzen astea. Ik eztakin. Baiña exeri adi. ildakoen itxura artu ziñan. Eztin iñork galdetzen zenbat ur-tanta ditun itxasoak. Bart nere gelan sartu intzananean. Ire arpegi maiteak.EZTEN ATZOKOA Ezten atzokoa nere malkoa. . Ailperrik uke. zein leize sakona dan nere gogoa! Ez zaidan galdetu. Beti zegon zeru beltzean arutzago. izu-ikara. negarrez billa nindunan. maitea. Ezten atzokoa nere malkoa. beste bat gordea.

Utzion arratsari estaltzen mundua. aren aurrean. beltzean urtua. Ta ni. dagon katillu-barrua.ILLUNABARRA Etzekiñat zer duan illunabarrak. argi-intziritan zijoan galdua. naiago din ezkutua. auzpez. . Biotzak negar egiteko. laño-lits bat naun. Atsaldearen negarra! Zerua. Ezkuturen bat gordea badin laño gorrixken arrebak.

aitz joka ari da malluka. Deadar egin zun: «Itxasoa! Itxasoa!» Ola-gizonik zarrena. —«Itxoizu! Aizu!. ta zu!» . aren morroe oska..NORK DAKI? Tximistak izenpetu du ekaitza. ta zu!... Trumoia..

neregatik. . neretzat. neri. Ta mundu guzia atzetik.ARROPUTZ Ni.

Udaberri den loretan. Lau tanta belarrietan. Ire kolkoa... Pin! pon! pun! pan. . Istil-otsa gogoetan.KITTARRA Sei burni-ari zintzilik.

» Burua ikasketan nastua niñan.» Ta agertu intzanan. Aren otsa.... itxasoa. Urrutitik berriro: —«Aizak. Berriro urbillago: —«Emen ni!.. iii!. kezketan galdu unan. Udaldia. iii!.» Etxean opor-aldiak poza zerionan.DEIA Lendik zetorrenan deia: —«Aizak. . mendia nizkiñan.

Ain urruti ta ain urbil! Orrek din gure biotza il! . Itzegi nai unan. Ik: —«Gaixo al ago?» —«Burua astun diñat. baiña sorgin batek alda ziñan ire itza: —«Aidean lañoak zeudek». nere egarri ixillean. ik. bestera begiratu unan. nik. Ogei urte dizkiñagu alkarren albo lanean.AIN URRUTI TA AIN URBIL Ain urruti ta ain urbil! Au izan den gure gurpil. Nik. Ez diñat geiago». jetxi nizkiñan begiak samiñez. Begiratu idanan beste bein bildurrez. Ain urruti ta ain urbil! Ogei urte onen ixil! Intziri bat nik. Begiratu niñan bildurez beingoan. ire gose biotzean. ik.

Mari: ni. ire xagu. Maite galdaz sortu itunan amaika olatu nastu. Ik. nere biotza esku-artean arturik. ire begietan. itxas irakin ontan. —ez ontzi ta ez erruki—. negar. bakar-bakarrik gelditu gaitun burrukan. Aien erasoz ertzeko aitzak apar zuriz jazten dizkin. Utzi.. ekaitza ta ni!!! . igan ustu niñan. artu. zeru orru. Ala naun ik gezur-itzez zoratzeraiño irakin.EKAITZA Nai aña jolas egin den nerekin.. ni. Ezten pakerik zelai urdiñean. Itxas asarreak ur geldia astinduz. Ta orain. Ta biotz gaixoa odol tanta gabe elkor utzi didan. nere katu. Gaur arte itxu netxegonan. poztu. besterenetan. zaldi bustiak sortzen zekin. Gaur: «Ator!» Biar: «Agur!» Orain samur. i. Ur medietan iraulka beti. tximistak aidean zorigaitza idazten din. irri ta parre. biurritu idanan. I. Biotzak dezaken maitasun guzia. gero uxkur. galdu niñan nere zentzu.

Goian ote dek jai? .. Ezker-eskubi.. beso biak sustrai. Enbor-gerri-mutur. aizea astinduz. buru-pillota. oiñak lurrera.. Bi adar tinko. (amets ta burutapen-maratilla) ire azi-gordaillu ta errota.GIZONA Nor aut? Nork jarri au azpikoz gora? Zuaitz parregarri!.. Aien gain trinko. bizia edaten. lur gose ordez. Zuaitz bat dirudik zerutik jaten ipurdiz gora. enborra doakik argi auzora. egurats billa.

nre bide illa esnatzen. Ai! ez euki bear nik batzuek gutxiago!.. Ta ni.. Ire izarra goraka zetorrenan... Nerea. .. egun argi bi intzanan. Zergatik etorri ote-nintzan onen goizo bizi-maira? Zergatik agertu intzanan orren berandu lur-bazkaira? Ai! ez euki bear ik urte batzuk geiago!. gure zillar-lorratzak baziazen alkarri bizkarka. Nork zekin izar biak nora joango diran?.. antzi bi niñunan amets galdu bat urratzen. beraka zijoanan...GOIZ ETA BERANDU Gure izar biak lengoan alkar jo zigutenan. Ta i. Eten den betiko gure begi-soka...

baiña maiz etetzen zait aria.GOGO AMILLA Nere baitan nabil.. Garunetan naspil. ala ote-da emana? Ala.. beti aldatzen barnean? Zubi ezkutu bitartez. Samiñak. Zer det adiskide? Zer etsai? Zerk nauka maite dedanaren ate-zai? Nork bultzatzen dit gogoa. Gezur? Egi? Izate? uste-uts?.. sortzen ote-dabiltz? Irudipen-uts ote dana? Maitasun! Gorroto! Poz! Iguiña!. baiña zer det idoro? Nik ikuste uste dedana. Ulermena det irakin. Gogo-enparantzan. Espai. nigandik alde.. gauzen muiña nundik ote-diteken jakin. oro atxi oi-det ariñ. . etxe zabala. Onenbeste galderaz buru-kabia det zaputz.. Zaldi azkarrak aztal didate biotz-muiña. iguin dezadan nere etsaiaren alboa? Badu pozak iturria. zorabio det. nere begiak iñun eztana. Nere egazkiña.. ezpai-ardailla det dantzan. atsegiñak. gogo-leizean zait amil. Ote-ka naiz murgil.. Zalantza. Nora noa? Adimen-zurrunbilloan.. egak ausita. berriz. oso meia du azala. Nagon! Nere begiak zer dakus? Nigandik ate dagon mundua noren eskuz sartzen zait begi-ogean? Zer kinema det.

urteen buruz sugai utsa. oiñaze miñagoa sortzearren eskeiñi oi-dek. Zertan ago gel nere atean? Nere burua sasi zuri dek. ilko aut nere eskuz! . gezurti alen! maite gazteen eskeintza egiten ez aiz lotsatzen. Zertarako aut. aiek irriz utzi ninzaten minbera. Ez egon nere zai. biurtu uan ezur eta auts. jaurti nian. argi-uts. Ala ere. ematen dekan ezti-edena. nere biotza labain zorrotzez erdi-erditik urratuz. Maitale eziñen egarriz zirika niñukan. biotz-eden. erio-mende. Oben irrikaz nere bizia josi dek. eden galgarri! Ta kontu nere biotzean sartu! Berriro emen somatzen baaut.MAITASUNARI GORROTO Ez adi gelditu gure atean Oakit aurrera. Erruki gabe ixurtzen dakik beazun-eztena. eten nedin zori gabe? Maitasun! Gorroto aut! Eskein gezurtiz. Oa emendik. Ama bat eman idaken. arpegi gozo. ustel-gai. amaika aldiz itxutu nauk. gibel txakur. inpernu-keizez gal zedin nere zoria. Pake-lapur. Ire aolkuz lege guziak jaurti nizkian leizera. etxean? Ordu onean jo dek nere atea! Biotza zakarretara. Zertarako niñukan erri baten seme? Onen ederrez txora ondoren. madarikatu! naiz nere bizia galdu. Jainkoa Bera maitatzen ere. Ni samintzeko. Maitasun. ez didak utzi pakean.

usu aldatuz jolas-neska. gorroto.. itoka daramak egonik gabeko edana. otoitz eta ilduraz oakit erioaz birtute-bilduma. nere Errota! Buru-Errota! Millaka gogapen ditut alkar-joka. nere Errota! Buru-Errota! Zeruan kakotu bearreko inguma. Jainko Beraren oiñetara jaso zak ire erresuma. nere Errota! Buru-Errota! Nun dek ik atseden artzeko etzana? Gogapen. Ai. pekatuak sortzen dek beti ire lana. oro ditut kezka.. mendiak. ibaiak. Ai. aginte zabalak. Ai. Etxeak. ames. sorgin-tren iduri igeska. Arnaska. etxeak. eriotz. erromeri nastu batean gardozten abil ire griña. gizonak. nere Errota! Buru-Errota! Itzul da berritzul inpernu-batzarre. Dantza zoro batek arabil. zeruko iriñez ogituta. etxeak. lizunkriak gorazarre.BURU-ERROTA Ai. nere Errota! Buru-Errota! Etengabea dek ire ames-miña. bizitza ariña. gerra. bizitza gorrotazi didak. jakintza azkarra dek ire iriña. lapurretak. dezadan Jaunaren eskuma! . bekaitz. ikusiz ire gaitz-iorana. gurpil biurriari: arre! Pekatuzko zurrunbilloan itotzen nauk jolas ta parre. dirutza errezak. Ai. txakurrak. Urrutiko ibilli. arrokeri.

AMA
Neguko gau beltz luzetan, bisutsa nagusi danean, Ama det buruan, Ama biotzean. Baso erantziak, dardara; akelarre-soiñu aizeak, mendebala astintzen adarrak, —olarru-beso asarreak—. Erausiak ebaki ditu maldako belar ta oteak... Orduntxe artzen nau biziro amaren besarte-goseak. Ai, baiña, aspaldi batu ziran neretzat amaren begiak; gorputz gaixo ura artu zun illobiko arri-azpiak; ta nik, oroipenez minbera, bustiaz maindire zuriak, gau-bela dagiot amari, igurtziz begi negartiak. Amaren oroiz gau det biotzean, elurra gogoan; ezin det ixildu negarra kolkoan. Amaika kezketan zailduak amaren lan-ordu luzeak!... Nere aurtzaroko goiz-argi, beti pronto bular beteak. Nere loa ziatzeko rne, nigan tinki begi maiteak. Min det amaren arpegia estali bearra lurpeak. Tan... tan... tan... istil-otsak illunpetan. Tan... tan... tan... nere biotzak penetan. Kanposantuan nor ote dabil ildakoen loa zaitzen?... Keriza beltzak ikusten ditut gabeko antziak aitzen. Nere amaren ezur soilletan arrak beren lana amaitzen. Nere biotza karra-karra antxe dagola dirudit galtzen. Negu gabetan amaren gose Amarik gabe gaua... bai luze!

BIDE ERTZEKO BELARRA
Bidean ninjoala ikusi aut. Ez iñudan gogoan. Aldapan gora nentorela, albora begira nian. An engoan, bide ertzeko belar bakan, madarikapen mendean, lur zapaldu elkorrean, autsez zikindua. Nork dik ire oroitzik? Bidean dijoazenak, ez ditek ire errukirik; ezpaiditek aintzakotzat ire bizi erkin ori. Amaika aldiz nerau ere, igaro izan auk albotik; baiña gaur arte ez nauk oartu ire etxe aurretik nenbillenik. Larre onetako ardiak ez au bazkatu nai. Badik oberik mendian, ziripurdika ardi ta artzai dijoazenean alai! Ijito asto ezur-utsen bat, baditekek ire gose; baiña ura ere, ire bizia urratzeke ezin dek ase. Lore-biltzaillearen esku ordez, erruki gabeko gurpil batek zapalduko au destañez. Etxerakoan biotz-ondoa, astun nian ire miñez. *** Nere erri gaixoa! Belar bakan zikiñak, badik ire antza. Zapaldu induten su ta gar. Zikin aute gezur d-dabar. Arrazkero guk zenbat dantza! Noan etxera! Illunak mendi guzia arantza!

ILLUNALDI
Alboko pagadian pago zar bi; besoak emanak dituzte alkarri, giroak narama aruntz sarri. Pagondoan apatx egiñik, buruak illuna dario, inguruan aize epelak lurrunean dakar erio. Armiarma andrea alborago, arilketan dabil, euli ta xamorroak nai. Argi txoratil, begietan dabilkit ozka; aizea, ixil. Pago-besoak, eguzki aterpe, oriketari eman diote, joan mendeak gaztearoa il zuten. Biar... zer ote? Alaxe elizpean oi-dira agure zarrak kontu-kontari, beranduko astegun-meza entzun ondoren marmari. Gerri lodi, sustar zaintsu, lur bati lotuak beti, basoko praille bakarti, pago zar biak beren bakarra aitatzen dute negarti. Baña berago, lagun bat badute bakarrago alargun basoan. Pago bakarrak eztu lagunik ondoan, ta kontu zarrak itotzen zaizkio kolkoan. *** Lañoak lore bustiak dakarzkidate. Jaiki naiz pago ondotik, gogoan neke. Beti da munduan norbait triste; auzoan besteren bat tristeago daite.

—¿. ....?— Laño? Izar? Zoaz zere bidez! Ames?..

erretiro txarra dute. eta zerua zulo artatik jarri da Aingeru daiola. —Pardel aundiok! Ordu auetan nori kantatzen zaudete? Izar txuriak. —Baiña Aingeruak nola? —Gaur Jaungoikoak. ta Aita Jainkoa mai zabalean degu betiko bazkari. Zeruko izarrak. . Gaur Gabon aize lurrean eta Jainkoak zabaldu digu zerua Belen-aldean. lurrera jetxiz. ordu guziak jai berrietan gauzkate pozez kantari. urratu du zeru-zola. an beti da Erromeri. —Ez al zenekin lendikan ere gure ibillien berri? Mundua mundu danetik beti izan gaituzu gautxori. argatik zeru ta lurrekuok jai degu gau-biotzean.GABON AIZE Belenen Gabon aize. aineruz nasi. Zeruan ezta gau ta egunik. irri.

Ain zan iturri polit! ta ain gozo ingurua!.ITURRI AGORTUA Ai. Bat ixillikan eta bestea gorderik. Euzkiak iturrian sarturik burua. Ai. Nora joango? eta —ez iñori esan— iturrira ixillik maite-joalsetan. gabero malkua. Iturri! maitale biurri! Euzkiari musu ta Lizarrari xirri... Lizarrak Eguzkia andik kentzearren asi da gaiñetikan adarrak luzatzen. Iturritxo. Iturritxo. Iturritxo. Ai. gallurretik jauzika. an dijoa egan. iturri-ondoan. Beretzat bakarrik nai . Ai. Eguzkiak antxe zun biotza lotua. Alde egiterakoan. Iturri! Maitale biurri. Iturri! Maitale biurri. Lizar-landare gazte. Iturritxo. Iturritxo. Ai. aren bustiz gozatzen zun bere berua. ezkoaren indarrez goraka zijoan. Iturri! Maitale biurri! Iturriak maite bat omen zun ixillik. Iturri! Maitale biurri. Nork esango? Lizarra iturri alboan onen maitez zearo galdua zegoan. Eguzkia goizero. aitzik aitz irristan.

Iturria ere il zan aiekin batean. ta Lizarrari muiña ondotik igartu. Eguzkiak amorroz lurra kixkaltzen du Lizarra igartzeko asmoz. Baita ere azkenik asmoa burutu. maiterik etzun arki lur soil elkorrean. Iturritxo. aitzik aitz Iturrira etorri zanean. Iturri! Maitale txoroa! Arrisku aundikoa den ire jokoa. .iturritxoaren kanta txanbeliña ta Eguzkia andik ken. Ai. Ta Eguzkia pozik biaramonean. Baiña Lizar-ostoak eror ziranean. gar eta su.

labaiñago da mutilla neskatxaren belarrira.. Maite bi doaz bidean. adimena. tra!.... odola irakiñean. Urruti baten mojen kanpaia asperenka da illunpean. Oiñatzak bide ixilla esnatzen dute otsera. tra!. ipurtargiak bide ertzetik ikutu die begira.. bi ta bi. lur joaz. Illuna deika biotzera. itxu dator malkoz. Besorik-beso. griña itxua etxeko dabil. aldapan geldi. maite biak geldi dira. ostropea illunago.BIOTZ ERDIKETA Gau-ama lore-egoak biltzen ari da. asmotan bat. Tra!.. Amesik ez da bidean. besoak korapilloan. geldi-geldiro dijoaz. nexka-mutillen arraun. maite biak mutu datoz.. Aldapan bera kezkati. soiñekozimur. begiak gandu... Arnas estu bi aidean! Ingurua miñez dago. Gero. oiñak alkarren parean. Geroxeago. Biotz biren erditzeak. Orduak orraztuaz. aurrera dijoa gaba. astiro doaz pausoan. zotin da urruma dario. bide alboak sasitzen. Odei-muilloak gaiñetik sapai. eskurik-esku.. Lau oin.. izarrik ez du Illargiak zai. Bidean zear maite bi. . Bustiñez labain dago alboko zingira.. Neskatxa. izketa ixil. tanto bi dira urrutira. andik auzo. txima-luze. Maite biak.

Eriotz deiak lañotua du portu gaiñeko aidea. Zeru ertzetik ertzera izarra doa galtzera. argi bizizko dizdiz laburrez gora jasoaz euskera. Amonak egin zun jira. areago. zure eriotzak piztu ninduan euskal olerti mundura. goi-argiaren itxaropenak egan narama arutzago. ekaitz orruak jaiotzen diran alorrak baiño gorago. utzi digu negar beltza. Elurpean lo . animak aren mindura. Xarbiertxoren Gabon negarrak jo zuten bizi berrira. Egun Aundiko argira. Oi. aterpe ordez. joan egunak nere baitan berritzeko.. OROI BIDETAN Ames-min diat.. izarrez. II. aita ta ama etxekoekin zeruetan batu dira. ta ari jarraituaz. otaloreak negu illean nolatan zaitzen duan elurtea ikusteko. ala jo zendun gure artean sortu orduko illunpera. Gure biziaren latza! Oztu da otartxo utsa! Aita alargunak biotzean du alabaren eriotza. argatik nere lanak badute kanposantuko tristura.LIZARDI OROIZ I. naigabe miñak itxia dauka biotzetako atea. ILLUNPETIK ARGITARA Itxasoak garratz ura. Zeru-azpia. Parisko txolarrea! Nun galdu dezu bidea?. zeru barrua.

. aidea zuriz arrotzen. Or zegok ire sagar-lorea.. Elur-maroak?. Gogoan dik ark irekin izan zuen egonaldi ura... *** Bizi berria lotatik esna zaiguk baso-mendietan.. Sasiak esker ona agertu dik masusta-lorez jantzirik goitik datorkion garra. Pinpilinpauxak?. Ire ezurrak betiraueko arnasez iraun-azteko maindirepea dala uste.. maiteminduen itza! Ta bai laburra izaten dala . Ai. ire oroipen maitagarriak ala zirautek josiak.. sorgin lana norbaitek egiña dik zugaitzetan. illobi aundia ote?.. Maitagarrien mamuxak?.dagoen lurra. Orrela itukan amesten.. Eskerrak ire Baso-Itzalari! An ager zitzaidakan ostope illun azpian lerden esku emanaz erregin baten gisa bere etxe-atakan. *** Eguzki-sua erretzen ari dek gurdibieko larra. Udaberria eztaietan dek. gurekin baintzake. bere azken-ostoak galtzeke.. ire alboan eseriz gero aopekotan ain bero gozatuz bion ardura. Ai. Orra pagoa etsigaitz.. Zeruetan erne zaikan argi berriaren antza zetorrek lur-azpitikan..

Zartzaroaren oiñatz baldarrak jo dik etxeko atea.... Ogi berria gordea zegok gari-balan. gure bera bearra!.. IRE KOPETAK AGIRIAN DIK ILLEZKORREN GOI ARGIA! .. Odolean zetorkiguk galduko gaituan arra. Ego-aizeak astindu dizkik orbelak adarretatik. Ai. Iñularreko negarrak badik ama gabaren azia. Gaiñean dek negutea. Udazkeneko bidetan itxas-etzeko arkaitzak gorri agiri dituk. ozkarbiko izarretan zetorrek egun berria. GARAIPENA Kanpai alaien otsa ari dek dilin dalan. ziurri erdoiak jota zaiñetan. lagun... III.. Erniopean aldarrika dek Urkizuko oroitarria.berekin dakarren atsa! *** Ondar gorritan galdu nauk.

. Jaiki! urra! ixuri! Gero. Zubipean ezten-islak eraso bizia. Ta nere besoetan. nere poz. II. PAKEA Atsegiñez soiña lasa. aragi lagia. xurga iturria. argia kantari. Zeruraiño atsegiña! Aragiaren kurrixka: Griña! griña! griña!! III... ZU Eguzkia arrika mendi-tontorrari. goiza loretan lertzen.. arpegiak biurrika. Mari! . eguna kanpai joka baso illunari. ur geldia. katillu jausia. JASA Gurariaren zauritik garrasi samiña. Lau iztar-suge kakoka. zu.RODINEN ARLAN AURREAN I.

Ostegun Santu gau artan. utsik daude eta milloika goseti. Jauna. Jauna. Arazkero da jarria gure aldaretan zure Etxola. gosea gorputzetatik kentzen degula. animak zure Gorputz-Odolez ase baiño len. Ta emen ari gera oiuka gizarte nekatuari: «Atozte gure elizetara! Emen dezue Janari». nere Odola». ta bertan. Elizak. janari gabe iltzen zaizkigu entzungor egiñaz guri. au. Noiz ikasiko degu kristauok osorik zure bidea. . animak zeruko Ogiz asetzen asi baiño len. berriz.ZERUKO IKASTOLA Ostegun Santuz ikasi gendun. ala ere. zure ikasleen soiñak aseaz aurrez Pazku-aparitan. jarraituz zure legea? Ala jokatu bai-zendun. guk zure ikastola: «Au da —entzunaz— nere Gopurtza.

—Nor aut. maite. Nere gar bustiak argitara irten nai dik. Bertan nai niken atseden.—Zer esnaera det gaur nere barnean? Gogo berriak nauka ito bearrean. . K. abots? N. Dei batek miñez dauka nere aragia. Geza naun.—Ator! Ez adi zeken.—Zer nai dek? K.—Ator! Nik gazituko aut. K. abost illaun? N.—Nor aut? K. Ta i? N. II K. Egarri naiz ta ez dakit nun dedan iturria.—Ene.—Auxen da buru astuna! Sukar ezkutuak artu zizkidak nere barruak.—KA. N. N. Nola deitzen aute? K. N. bai ederra aizanala.—Ni NAUN nauk. ta i. N.—Iturri bat nauk sutan.—Aldapak.—Ator! Nik diñat iretzat argia. Biak besotik elduak. iretzat diat altzoa. EGUARDIAN K. ARRATSALDERA K. ire abotsak nere biotza dik bete.— BaNiak! Bai al dek izenik? K. Neu nauk ire itxasoa.—KA.—Ni ENE.— Amesetan itxaso bat zabala ikusi diñat. lertu bear zaidak gogo izua. KA ta ENE atsalde artan K-N zijoazen. Galda baten mende.—Eup! N. biotz gartua. N.K TA N I N.—Ni NAUK naun. Nork bultzatzen au? K.—Ibai bat ujoletan.

alkarri lotuak. GABAZ Ene ta Ka gau artan N-K egin ziran. Ibaia itxasoan sartu zan.

KATALIN
Nork eraman du Katalin, bere begi ederrakin? Azkenbordara lagundu dio auzoak negar batean, olatu galdu batek bota zun legorrera bart gabean, itxas ertzeko aitzarte baten jaso dute gaur goizean. Erriko mutil jator guziak zerakarten bizkarrean; mutil guziak bizkarrean da txandaka aldatuz bidean. Nork eraman du Katalin, udaberriko lorakin? Auzoko biotz gazte guziak maitez zituan irakin; biotz guziak irakin baiña bat besterik maite ezin. Bat besterikan maite ezin eta bera Itxaspeko Martin. Baiña Martiñek maitasun aren berririk etzuan jakin, ta itxasoz aruntz, amesen billa, erritik zigun aldegin. Nork eraman du Katalin, jostatzera izarrakin? Itxas kanpotik kaio talde bat garraxika dator arin; ta ai ene, urruti ontzitxo baten galdu da Itxaspeko Martin. Neskatxa bati bere biotza lertu zaio min arekin, ta itxas-aurrera sartu da igari deadarka: —Nun aiz, Martin— Eta Martiñek erantzun dio urpetik: —Ator, nerekin! *** Abots aretxek eraman digu illen errira Katalin!

IRUGARREN SAILLA
Beste olerki auek ere, emen jartzen dizkitzuet. Auetan ez det ainbeste fede, baiña aitagarriak diralakoan nago.

DAMU MALKOAK
Gurutzearen oiñak odol gorritan dijoaz, gure pekatuen zorra neke-ordaiñez jasoaz. Oiñaze! Zula zorrotz nere biotz! ta nere damu miña ase. Beazunez egiña dezula ezten miña? Ta ze? Gurutzearen oiña damu malkoz ezotzen ari naiz, nere okerrak garaiz al banitza egos. Damu malkoak lurrundu dira... Jarri naiz gora begira: Jainko besoak, —barka egoak— zabalik daude nere gain. Noan saiets idikira!

KRISTO BERRI
Gaur igo zera lenengo aldiz aldarera, apaiz berri; zuri begira zoratzen zeuden agintari eta erri. Begi-biotzak malko-lausotan; mingaiñak, berriz, aterri. Lege berriaz lotua zendun zure biotz eta gerri. Gotzai Jaunaren itzak sorgindu zitun zure ezpaiñak, nai dezunean zure esanera urratzeko eliz-gaiñak; zeruetatik zai zenituan Aingeru-talde bikaiñak, zure eskuetan noiz eskeiñiko guztion oben-ordaiñak. Makurtu zera, itzegin dezu, Kristotu zera mirariz. Au da benetan nere Gorputza esanaz Jesusen oroiz; Aingeru danak inguru zeuden zure almenen inbiriz; zure eskuetan Jainkoa Bera sortu dezu sorginkeriz. Aldare ederra urre-argitan udaberritu da lorez; intzentsuaren lurrun gozoak usaitu gaituzte gaiñez; Meza erdian txilin-soiñura biotza bete da amesez. Eskoriatzan eliz barrua zerutu da goi-arnasez. Zeru ta lurren egille Jauna jaso dezu eskuetan; Ogi ta Ardoa Jesusen Gorputz ta Odol biurtuz bertan. Oben gaitz danen sendabidea datorkigu zure itzetan. Kristo Berbera berritu zaigu gaurko Meza Berri ontan.

odol gorri! Jesus Gurutzean larri. Aren miñez egun ontan auzpez dago Euskalerri! . odol gorri! gure animen sal-neurri. odol gorri! Jesus josita egarri. gure pekatu mataza nolabait aska baledi.BOST ITURRI Bost iturri. Bost iturri. Gu bizitzeko artu du Jaunak eriotz mingarri. Bost iturri.

Jauna.MAITE DAMUA Ez nau jarri. Jauna. Inpernu gabe pekatuari bildur berdiña nioke. Jauna. Zeru gabe ere. maite arren nik oinbeste. ezta ere pekatutik aldentzen inpernu beltzeko suak.. Ezer espero ezpanu ere. berdin zinduzket nik maite! . Zuk mintzen nazu. berdin maitatzen nengoke.. Zure Gorputz ain urratu orrek sutan jartzen dit biotza. Ez dezu zorrik nerekin. Zu maitatzen eskein didazun zeruak. ikusirik zure Gurutz t'eriotza. Ta ain zaitut maite!.

IRUTASUNA Irutan Bat zaitugun Jaungoiko altsua. agortu gabeko Itza. zure eskua baita guztion ongille. Lenbizi Aita zaitut. Irugarren or zatoz. Zuk dezu gaiztoentzat inpernu zerraille. Aitaren erraiñu. Zu ikusteko oso det adimen lotua. Ai. Zuri begira. obenak ez dit sortu lañu. gauz denen egille. Argi ori ezpaita nere neurrikua. Zurekin al banintz zeruetan batu! . ta Egi-albaiñu. Bigarren. Aita ta Semearen Maitasun umatu. bizitza loratu. animan edergaillu. Zuri esker. Espiritu Santu. Zu zera zeruetan zorion emaile. laster ninteke itxutua. Zugandik urruti da gezur da engaiñu. Seme zera.

euritan banoa. biotzaren lokarri. Zeru sapaian milla txulo sortu dira. Amets egin det berriz nere esku naizela! . Ala noa bizitzan loturaz betea. gurari katea. gogoak ezin uxa barneko lañoa. argi det txapela. nere baitan bai-dizut gogo-espetxea. andik millaka ari datoz lur bustira. oiñak lurrean goian amesen ur-loa. Nai ta ezin zabaldu amesen atea. Aterkia bituta. Aterkiz yasango det euri-erasoa. burni-ari bustiak nere jira-bira.EURIA Aterkia teillatu. Eguzkiak urra du zeruko goibela. Iges doakit gora bulkoen txanela. Aterki au kaiola da nere begira.

IRRISTAN Biok giñoazela besotik bidean. . laster intzanan lurrean. Ustegabeko laztan aretan. begiak urdiñean. Ta nerekin ankaz gora zalapartan. sagar ustel batean irrits egin niñan. izarrak nastu zitzaizkigunan oiñetan.

Jesus. bizi gozoa galtzen dezuten izarrok. naiz gogorrez. ta il nadilla maitasunez! . ta begiratuz maitez dator eriotza. atertu gabe. Ukatuz miñez. begira. naiz legunez.BEGI EDERROK Begiratu utsez gozoro iltzen nazuten begi ederrok! Begira ezik. Zuen gozoak edo ukoak berdin iltzen dit biotza. Nolanai iltzen nazun ezkero.

Madrileraiño alda zizuten. Gazteizera urrengo txanda. ibil-miña zun. Zeraingo zure osabarekin. Gabiriko amarena. Milla ta zortzireunetan gendun. ta sortu zaigu burruka. erri zoriontsuak jaiota ikus zinduena. Karlosen alde or dator bizi euskal-jendea oiuka. eta munduak entzun ezaigu nola ari geran kantari. sartuaz latin-eskola. ain zuzen. baiña bi urte baiño lenago.) Goiz baten bere etxea utzita. Soldau eginda. Ataunen dago San Gregorio. Iparragirre egon-gaitz dabil. gudura dijoa igeska. an da mutilla kokatzen. baiña azkenean zure lurrera ekarri zindun iltzeko.. lur berri gose ibiltzeko. (urte geiago baleuzka. Urretxu. seme bikaiñen sorkari. ez da gaztea atzeratzen. kanta dezagun gure erri zarra. ludi zabala ikusteko. Joxe Agustin. Il da Fernando zazpigarrena. Iturritza ta Altzaa izan ditu . zure aitaren izena. zuk jarraitzen zeniola.EUSKAL EGAZTI Kanta dezagun Iparragirre. Gernikan degun Aritz deunaren bertsolari yaioari. Karlosen alde gogor asten da jokatzen. zure guraso kaiola. ames-egotan. Zure biotzak. aurrenengo zure eskola.. pakerik gabe. Idiazabalko. ta Manuela Franzizka berriz. Alperrik dabil Zeraingo osaba mutilla beraganatzen. Euskalerriko olerkari. Bi aldiz balak zauritu arren. Etziñan sortu gure errian zuaitz geldia izateko. ogeigarrena.

Espaiñiako enbajadore zegonak. ames zaio eguratsa. Iparragirrek bere emeretzi urtekin badigu gatza. Nork lotu ari oiñatza? Jaunak emana dute txoriak erein gabe bizitzea. muga igarota. biltzen du diru-pilloa. aien lana. kantari ergel bat ikusten du lur joa. Marselesaren doiñu zoliaz pizten du Frantzin su-txingar. Antzokietan mundu guziko kantaz aidatzen du loa. Errepublika sua berriro arrotz arek piztuko ote?. jator abestuz. gaur egora. ta Iparragirre. Egazti sortu da gizonari. Ez da itoko gure gizona. biar ipar. Etengabeko kanta-jaia du lagun arteko legea. Onela artu du Iparragirrek mundu ontako bidea. berriz Parisera azkar.. Bonaparteren zeladoreak kezkaz jarraitzen diote. baiña ordunte bukatu zaie gudatea ustegabean. basorik-baso. mundu guzia txiki iduritzen. gure lur onek jira-biraka ibiltzeko du ardatza. Agintariak kantariari neurriak artzen dizkate. Onek lagunduz. ta azkenerako Prantzi lurretik kanpora bialtzen dute. jeneral jaunak entzun ditu euskal kantak. Karlosen zaiko. kantatzea. pagausoa bezela dabil Iparragirre lur-zear. iristen dizka Iparragirrei . Adarrik-adar. alabardero aukera dute legean. Taberna baten. An Mazarredo. sartu da Prantzi aldean. Inglaterrara doa. Biarko kezka bestentzat bedi.. Paris da Suiza. ta aren errukiz.agintari gerratean. Tirol da Itali.

Eman da zabal zazu munduan frutua. ardangela eta plaza. Luzatu gabe. jan-edanetan. euskaldunontzat aztu eziña.. badu aretxek arnasa. gorrotoari kendu diogu lekua. ta an da Madrilen. Bekaitz-arrik gabeko biotz-loratua. euskal koplari gurena. txibia bere saltsan bezela. Iparragirrek San Luis kafean. Negarra begietan. kontu ta kanta.. San Luis kafea beteta dago euskaldun jendearekin. txaloka eskua... dardaraz kolkua. Gerninako Arbola da bedeinkatua!. Gernikan degu gaurtik biotza lotua. Santoña aldean jarri ditu bere oiñak.. Aritzak irabazi digu gaur jokua. Milla ta zortzireunetik gora berroi ta amairugarrena. Bilbon asita. Asi da txertatuaz biotzetan sua. gure pare. aurten eunurteurrena. nai degu poztua.emen sartzeko baimenak. Iparragirre. Entzule danak arri. biotza du emen lasa. zotzetik zotzera arin. . Iparragirrek badaki nola aien biotzak irakin.. Mundua. Euskalerriak arki du bere oiua! Euskaldunen artean guztiz maitatua. Euskal jendea zoratzen dauka. jaiki ta kanta zigula amesti bere kopla ederrena. erririk-erri. asi du kanta-mataza. lengo tokiak ikusiz bere kantakin. txori bezela.

Kerexeta-tar Maria Angela. Maitasun onek seme-alabez koplaria digu poztu.. Olerkaria atzeman dute ta Tolosara ekarri. euskal biotzak esnatu zuten guraso zarrei entzuna. Euskalerria piztua zegon Canovasen lege-miñez. oitura. Iparragirre. Alegriko alaba du. ames-zai du lur berria. ta erri zintzua. Mendi ostetik eguzki izpiak sor zezaketen eguna. guardazibillak an larri. agur egiñaz aurrez bere sendiari. guraso zarren arnas ta odol sutsua. t'Euskalerritik gure txoria kanpora dute igorri. Giza taldeak sua dario. Euskalerrira etor-gosea adieraziz berari. Burdeosen da. zapaldutako lur maite onek astindu zigun illuna. Lagun karta bat idatzi dio Lertsundi jeneralari. illa zegon gure erria. kabi miñez da gaixotu. jaso zuten oiartzuna. ta Ameriketan agertzen zaigu alai bidari ermia. Iru urteren buruan emen da berriro olerkaria. Erromeri da.. . Zu zera gure eliz autua! Bizkaiko mendi eta ibarrak. Euskal jendeak laguntzen dio. Gure lege. baiña jendea etzan lengoa. baiña txoria urruti artan. zuk dituzu. Zer egin? Egan! Urrutietan.Adoratzen zaitugu arbola santua. Buenos Airesen euskal-emazte argia aukeratzen digu. ta aize emanaz amesari. an dute jai-suspergarri.

alai. eztarria latz. azken bizialdi ura. Urretxuraiño ekarri zuten auzo ta lagunen erdi. Bizkai. bizi da lagun artian. kutxa ondoren negarrez zula Zubiri. nunbait. Zozoarro du azkenik berak aukera duan etxea. Etorkizunak ez du kezkatzen aren barruko pakea. . Jatordu arek eta gau-pasak. mai-inguruko batu da lagun taldea. kezkarik gabe. Onela il zan Iparragirre. azkenerarte koplari. baiña biotza etzaio aldatu urtez. prantzizkotarren jantziz zutela aren gorputza estali. Andik sartu zan biotz aretan eriotzaren landura ta emen geio ibil eziñik iges zitzaigun zerura. napar kantari. Gizpuko ta Arabako iru Aldundik batian. lenian: kanta ta edan. Iparragirre. eta egonak Iparragirrei sortu zion ituzura. sortu dio azken gaitza. ta arekin ordain al izan zuten eliz-illeten langintza. Santa Lutzia ondoan dago Txapartegi baserrian. eta geroak maitez gorde du ark utzitako ondarea: abestietan eskeiñi zigun biotz gorroto gabea. Geldiegia izan zan. ta bi astetan ebaki zigun koplariaren bizitza. Iparragirre urteen buruz zuri da buru-bizarrez.Urretxu eta Donostin badu arrera beroa ziñez. Euskalerriak negartu zuan zijoakion semea. ta ardangelako txoko batean egin apari-legea. diru-laguntza eskein diote. Bilboko lagun batzuengandik artu du gaixo-laguntza. Gau baten.

.gizon guziei opa ziela ARITZAREN ITZALPEA.

gazte talde batek jaso du nere orduko lana ta kitarrez eta auspoz lagunduta. euskal itzez jantziak agertu ziran pasodoble. Kanta itzazu euskal-giroa loditzeko! . tango ta abar. Kanta Kantari liburua agortu-zorian det. euskerazko itzekin.ABESTIAK Amasei bat urte dira Kanta Kantari liburua argitaldu nuala. euskerak artu nai ez duan lurra. or atera zaizkigu Euskalerri osora. sail guziak artu bear ditu. fox. beste 33 abesti sortuak nituan. emen sartu dizkitzut. liburu arek. Onela kanta zaar eta berriak ere. or dijoazkitzu. erderak jago dio. rumba. Abesti zaarrak ez ditugu baztartu nai. zaarrak eta berriak. Nere asmo ura kaltegarria iruditu zitzaien batzuei. jokaera ori bera ikusten degu. Fubolean jokatzeak. Aien balioa beti begien aurrean degu. eta guziak batera. baiña kanta berriak ere gure erriari bearrekoak zaizkio. nere orduko asmoa ontzera etorri da. Beste errialdetan ere. Batak ez dio besteari kalterik egingo. abesti berriak arrotzen. Arrazkero. Biak batera eraman ditezke aurrera. euskera kanta berrietan sartu nai izan zuan. an eskeiñi nizkitzun 33 kanta. Gazteak kanta ditzatela giro berriko abestiak ere. baiña geroa. Lenengo aldiz. Gaur. eztu pelota jokoa galdu. Izkuntzak indartsu bizi nai badu. Bestela. Orregatik. Ale batzuek besterik etzaizkit gelditzen.

LENENGO SAILLA AUR-ABESTIAK .

soka-saltoka egitekoa da. . Zapi txuria lurrera. gure Erregiña. biotz zekena. Arpegian du legena. zapi txuria eskura. Neskatxetan politena. Ama Birjiña: besoetan du Semea. oña errena. Izarretan ederrena. jaso bezate lurretik berriro soka galtzeke. zapi txuria eskura. zapi txuria eskura. Nor Ura aña? Zapi txuria lurrera. gure Elena: ortz bat du oso ertena. Gora dezagun Maria. «Zapi txuria lurrera» esanaz bat. Zapi txuria lurrera. surzapia bota bezate lurrera. noan aurrera. ta «Zapi txuria eskura» esaterakoan.SURTZAPI Surtzapi txuri onekin jolasten gera: orain alde batera. Zapi txuri onekin. gero bestera. Abesti au.

maite. Kanta-kantari doa euzkia urpera: kanta-kantari noa ni nere etxera. Kanta-kantari dator erreka menditik: kanta-kantari noa ni aren zubitik. Ta zergatik? Ta norgatik? Maite. Kanta-kantari noa maite. zuregatik. . Kanta-kantari nago maite. zuregatik. zuregatik. Kanta-kantari noa. Ta zergatik? Ta norgatik? Maite. zuregatik. zuregatik. zuregatik. zuregatik. zuregatik. Kanta-kantari nabil. Kanta-kantari dator argia goizetik: kanta-kantari nator ni aren aurretik. maite. Ta zergatik? Ta norgatik? Maite. Kanta-kantari dabil aizea basoan: kanta-kantari nabil ni aren alboan. zuregatik. Kanta-kantari nator. maite. Ta zergatik? Ta norgatik? Maite. Ta zergatik? Ta norgatik? Maite. zuregatik.KANTA-KANTARI (Aur eta gazteak kanta ta dantza dezakete) Kanta-kantari daude txoriak zeruan: kanta-kantari daukat biotza barruan.

iru ta lau. Nork kontu egin lore auei? Ogei bosteko.BAT ETA BI Bat eta bi. amar. eun zuzen. Gure bildotxak denak gizen. Sei ta lau. Bat ta bi. Amak etxetik egin dit dei. Amak uretan sartu nau. ta amar. . sei. lau ta beste bi. ogei.

zuk ere ez. nik errotara ekar. antzar. . Nik gari alea lurrean sar.OGI TXURIA Zuk eztezu jango. arata. Nik oretuta labean erre su ta gar. Ogi txuria neretzat eta nere txitoentzat.

jan bear dit txitua. onek lokaren azpi gorde ezpalu mokua. Miru. Klu. miruaren alakak. eztaukazu ikusirik zure mokau galdua. jan nai luke txitua. jan etzaitzan bizirik. mirua. mirua. oillo lokak. klu. miru. klu. MIRUA Txio txio. mirua da atzaparka. oillo loka. klu. . mirua.TXIO TXIO. —Nundik dabil oillua? —Oillotegian sartua. Ez iriki aterik. Klu. miru. oillo loka azpira igesi txitakumak. Miru. klu. joan zaizu txitua.

.MARTINTXO Leloa: Martintxo! Martintxo! gure pittirrintxo.... Martintxo!. Egunez lo eginda. Amari loa kentzen mutilla da oso. negarrez gabero. Martintxo!. Martintxo! Martintxo! mutiko maiñoso. Martintxo!. .. Martintxo! Martintxo! gure arkakoxo.. Martintxo! Martintxo! oraindik txikitxo. Amaren bularretik xurgatzen du goxo.... Martintxo! Martintxo! gure artabero.

larrosa zirudin. Asto-idiak arnaska. Aingeruak aidean. Artzaiak menditikan. . —krixkitin kraxkitin— arkumetxoekin. Jesusi nai diote kantuz lo eragin. Erregeak dakarte. Soiñu ta dantza dute txistu ta danbolin. —krixkitin kraxkitin— lapiko ta tupin. Askatxoan etzanda. ganbelu ta kutxetan naikoa urrekin. —krixkitin kraxkitin— Jesustxo poxpolin. —krixkitin kraxkitin— berotzen alegin. Guk ere jo ditzagun. San Jose antxe dabil. Aurrari nai diote gozatu negu min. Andre Mariak dauka. —krixkitin kraxkitin— jantzi txuri-udin. Zoragarria dago zeruko Erregin. —krixkitin kraxkitin— egan dabiltz arin. —krixkitin kraxkitin— izarra gaberdin. Etxean zai daukagu gaztaiña danbolin. Aurtxoa negu artan otzitu ez dedin. —krixkitin kraxkitin— sua nai du egin.KRIXKITIN-KRAIXKITIN Belenen sortu zaigu.

Askatxo bat du Jesusek bere seaska. Jose doneak bere biotza erdi bi. Asto ta idia aldamenean arnaska. Jainkoarentzat. *** Elur zuria mara-mara mendi goian. Elur zuria mara-mara gau guzian. Senar-emazte doneak mendi aldera. Aita San Josek estalpetxo bat nai luke. aren lagun atez-ate. Andre Mariak begi biak malko-iturri. Elur zuria mara-mara gau guzian. Mendi aldean. —Etxe onetan txokorik bai al dezute? —Toki guziak bete zaizkigu. Andre Maria. aitzulo zar irikia. Aingeru onak arrituta aien begira. Ta Jesus onak seaskatzat arri otza? Oge bigunen zale geranok. au lotsa!! . Zoazte. ze nolako jauregia.GABON AMESAK Elur zuria mara-mara mendi goian.

arekin ume gaixoa. Umezurtxoak aterpe epelik iñun ez. bai». Ipar aizeak kale zokoan intziri. Ama zerutik semetxoari begira: —«Aingerutxu oi! Ekark semea zerura». Egan da egan zeruruntz Aingerutxoa. Ama-semeak goian betikozoria! . Aingerutxoa aren ondoan negarrez. euri ur tantak oiñazez malko itzuli. *** Kale zokoan illun da gogor euria. —«Aurtxo maitea. ate ondoan aur bat da otzak josia. Zeru bidean izartxoak aiengana: —«Bai ume ederra zerura gaur dijoana!» Zeru atean ama laztana bien zai. Egan da egan. Seme kuttuna bere besotan artu nai.UMEZURTZA Kale zokoan illun da gogor euria. amarengana igo nai?» Aurtxo gaixoak Aingeruari: —«Ene.

Mojatxo bat. Sor Juana du izena. Aingeru bi. Mojatxo bat. Rafael gidari: zeruan sar zaitzala abarka ta guzti. Lurrean pasa ditu urteak larogei. mojatxo bat jaiki da goizean kantari. ez galdetu neri: kontu ori galdetu. Kanpaia dilin-dalan egunsentiari. Aingeru bat. Esan dizut nik entzuna txori txikiari. mojatxo bi.SAN RAFAELEN JUANA AIZPARI (Larogei urte bete zituan egunean) Txori txiki politak leioan kantari. . kontu txiki polit bat esan dit gaur neri: Kontutxo bat. kontutxo bi. Nor dan ori? Zein dan ori? Jakin dezu garbi: orain ez ezer galdetu txori txikiari. baña tentea dago Aizpa San Rafael. berrogetamasei. Nor da gaurko ori? Kontu ori galdetu txori txikiari. ta Konbentu barruan. abizena Lasa: ezta ain motxa izan onetxen arnasa. mojatxo bi. mojatxo bi. Azkoitin amabi. Mojatxo bat. luza deizula Jaunak gaur dezun sasoia. San Rafael dezula zeruko Patroia. nor da gaurko ori? Kontu ori galdetu txori txikiari. txori txikiari. Ikusi du erortzen makiña bat orbel.

.

gure miña! Nork garbituko ote liguke gure musu zikiña. gure poza! Gure bizitza izango litzake josta ta goza. milla larrosa.IKASLE ALPER ETA ZINTZOAK Ikasle alperrak: Egunero igandea balitza. Maixu denak gaixotuko balira. gure poza! Ai. gure dantza! Ai. gure erriak. Guziak batean: Ur guziak agortuko balira. gure jaia! Ai. Ai. gure poza! Ai. nork irabaziko luke ogia. gure bizia. gure anaia. josta ta goza. gure jaia! Pozaren pozez lertuko litzake gure anaia. . Ikasle zintzoak: Beti jai balitz. Ai. gizon guziak. gure miña! Ai. gure dantza! Mundu guzian entzungo litzake gure arrantza. Ai. kale ta kaia. gure arrantza. Ai. luke ogia. Ai. Ai. Azterketarik beiñere ezpalitza. gure jaia! Ai. gure poza! Zelaietan bilduko genituzke Milla larrosa. Ikastolarik gabe bagenitu gure erriak. basapizti biurtuko lirake gizon guziak. musu zikiña. Liburu denak erreko balira. Ikastolarik iñun ezpalitza. Goseak laster ondatuko luke gure bizia. gure jaia! Nexka-mutikoz beteko lirake kale ta kaia.

. Moro du izena: burutik oñetaño beltza da dena. odol ordez du.. Amaika aldiz eraman du urdai-txongoa. Beti kuxkur maipean. Mororen antzera. maltzurrena: beiratu zekena. Gure sukalde ortan bada iskanbilla: an daramala aoan katuak opilla! Amamak itz milla. okerrerakoa: ostutzen yaioa. tentelu zozoa: laster artzen diote danak zuloa.MORO KATUA Doñu zarra Katu zar bat badegu. Bera berriz gordetzen a zer mutilla. Ondo egin ta gaizki artzen duena. Sagu eizean berriz. eginbearrekotan oso atzera. noski. zañetan edena. al dan okerrena. ezbearretan berriz gogor jokaera: oñak eta eskuak. Baña beltzagoa du ark bere barrena. Lukainka muturrari begi ernegoa. ura arrapatzeko billa ixkintxoa: beti txarra asmoa. katu gaiztoena. artako jaioa. arin txonkatilla: irikitzen badaki tajuz matilla. . eskuan makilla. Ura ume-pilla! Danak katu-billa. Amaika gizon bada. beti okerrera. zikoitz.

ortan oso bera: berandu oera. Beste iru aurrekoak Jakakortajarena jaunarenak dira. iñoiz ez lanera.onik ez aukera. Laugarren ahapaldia bakarrik dezu nerea. . alper-billera. Doñu zarra jarri diot. Jairik-jai ibiltzeko.

Aiek ekarriko koko goxoak. seaska erdian zala. (bis) Amak lo eiteko kantatzen dio: lo lo. baña aur okerrak eztu ein nai lo. aurra ilda ateratzen dute). eta kutxa txuri batean seaskatik artuta. Gure Potxolo. Nexka dantzariak bildurrez arpegiak estalita. (Aingeruak seaska inguru dantzan eginda gero. Zortzi nexka dantzariak alboratzen dira. (bis) (Orain Mamua azaltzen da. ta amari egiten dio par gaizto. ezkutatzen dira). dantza-eran ezkutatzen da). gure Potxolo.TXALOPIN TXALO Dantza au. Seaska inguruan zortzi nexka koxkor dantzan egiteko prest. . lo ta lo dago. Seaska inguru dantzan egin: Potxolori musu eman. (bis) (Lau Aingeru azaltzen dira dantzan. lo lo. Gure Potxolo. Aingeruei seaska inguruan leku egiteko). zerura doala igo ta igo: izarrak bidean or datozkio. danak berarekin jolas eiteko. gaxorik dago. begiak zabalik seaskan dago. gure Potxolo. Aingeru txuriak seaska inguru. seaskan etzanda. inguruan ditu Aingerutxoak. gure Potxolo. negarrez dago. dantzan ari dira. nere maite! ez ein negarrik. gure Potxolo. (bis) Amesetan dago gure Potxolo. Ahapaldi bakoitzean dantza aldantzen zuten. Potxolo. ta egan eiteko egon urrezkoak. (bis) (Orain Aingeruak berriro azaltzen dira. kaxka txikia da kanpora nairik: kaxkak irtetzean. baztarrera begira gelditzen dira). seaskan etzanda. Gure Potxolo. nere maite. (Mamua bitartean seaska inguru ibillita. Gure Potxolo. egin genduan Azkoitin. zerura eraman dute aingeru. emango bai nik ñañan egiteko txitxia pozik. Gure Potxolo. Gure Potxolo. (bis) Ixo. seaskan etzandan. gizentzen dago. egin azkar lo. begiak itxita. gure Potxolo. Lo egiten duan aurtxo zintzoak. soñu ta kantu: gure Potxolori emanaz musu. Lo eiten ez duan aur gaiztoari Mamua agertzen zaio tentari: ta azkar eragiñaz zaku beltxari. gure Potxolo. Mamua juateko. ñiñia arrapatzen dio amari.

bego: bego. katutxoa mizpira gañean dago. (Nexka dantzariak seaskari begira ta txalo joaz). da begiak malko. (bis) Amaren biotza oñaze itxaso. txalopin txalo. gure Potxolo.(Aingeruak ezkutatzen dira). . Gure Potxolo. seaska ondoan negarrez dago: burua makur. Badago. Txalopin txalo. illa dagolako gure Potxolo. gure txiki polita zeruan dago. betiko lo lo. ilda geldik dago. badago.

KOKO MIKO Koko Miko. Koko Miko. Koko Miko. kraxkiñolak kriskitin. geldirik or mutiko! Koko Miko Mikotin. amak burua ausiko. zu nundik irentsiko. Sugetzarra utziko du ondatuta betiko. sugea etorriko. Miztor zorrotzak txistu. Koko Miko. Koko Miko. . Koko Miko.

Erreka zuloan errotak etengabe du tranga-otsa: arekin batera taupaka dabil nexka biotza. Loak artu eziñik dago. Illunabarrez aditzen da urretxindorraren abotsa. Arritzar orrek etzak mindu nexka gaxoaren kolkoa: arta iriñez nasten ari da gaztearen malkoa. laster dualako egunak eriotza. noiz argituko ote eguna: malkoz bustia lagatzen du gabaz burko biguna.ERROTA-ARRIA (Aur eta gazteak dantza dezakete) Errotazuriko alaba eiotzen ari da artoa: errota arriaren negarra aidean zear doa. Bai luze joaten zaiola umezurtzari gau illuna! Illargiak eztu poztu nai errotaren jarduna. . zotinka.

buruan. Jartzen adarretatik. Ta gero. arek artu duan kazkarrekua! Ai. sarritan. . lurra jo ta min du ezurretatik. Lengo adar berera. Sarritan. gure gaurko tximuaren ipuia. au kazkarrekua! Istatsa. igotzen da lengo adar berera. tximuaren antzekoa bizitzan! Antzekoa bizitzan. bein da berriz erortzen da lurrera. isatsa. eroriaz lengo utsegiñetan. Kontu izan. zintzilik jartzen du adarretatik. Ta gero. ta gero. Berriro. Erori da kaikua. entzun bai. Lengo utsegiñetan. ta gero. kontu izan. zugaitzetik erori da kaikua. berriro. Min du ezurretatik. Erortzen da lurrera.TXIMUA Entzun bai. Tximua. Tximuaren ipuia. tximua. Buruan.

nun dek ik biotza. Oiu bat zabaldu da euskaldunontzako: Erdera utzi pakean erdaldunentzako. ta euskaldun azi. Gora.. Euskaldun erdalzale. Gora. euskeraz ikasiaz guziok batera. gora! Gora gure Euskera! Gora. gora! Euskal aurrak gera.. euskaldun iltzeraño guk nai degu bizi.... . Euskaldun gurasoa.. orrela baztartzeko amaren izkuntza? Gora. Gora.. nun dezu zentzua? Erdaldun azi dezu zure semetxua..EUSKAL-AURRAK Euskal-aurrok bagoaz bizitzan aurrera. Gora. Euskaldun jaio giñan.

BIGARREN SAILLA GAZTE-ABESTIAK .

. Maitale!.. Ixil-ixillik biok.. ene jostaillu zeran biotzeko antsi..LAÑO GORRIXKA Laño gorrixka baten nai zinduzket atxi. biotzak eztaietan maitezko bi labe.. Zeruko Jauna bedi gure poz ikusle. ez beza iñork zeleta gure maite-zale. kate gozoz lotuak alkarren mirabe. antxe argitan biok gindezke poz jabe. Azentzi. Amesti!. Zure biotz lapurren bildurrikan gabe. ez iñoren bekaitzak jan gure logale.. an neretzat bakarrik zindezadan pitxi.. ta izarrik gorenean ezkuta.

Antoni!. egarri ori itotzen dezu ardotan. Baña zu.. arutz ta onutz kabitik du aldegiten. Anton! Ai. Antoni!. Anton. esan didazu bertsotan: neronek ere ikasia det arrazoi dezula ortan. bere kabia galduta badu ikusten.. biderik gabe. ikusi zaitut askotan: baña neurriz gain. Antonek: Antoni! Antoni! .. maite.. Zu beti zabiltz edari billa. Antoni!.. Anton! Ate ondoan or konpon. nere biotzak duan zure otzaren bildurra! Biontzat kabi bat berotzeko bilduko nuke egurra. (goian bezela Antonik: Enarak ez du bein egindako kabirik iñoiz aldatzen: urtero beti kabi aretan umeak ditu bazkatzen. berriro ere ibilliko da gogorik gabe nunbaiten. Antonek: Ormatxoriak negu gorrian ez du atsegin elurra: zerua goibek.. (goian bezela Antonik: Zure biotza egarri dala. enara txarra zaitut neretzat billatzen: jai bakoitzean nexka berria ikusten zaitut maitatzen. kabia otza ta janari gabe lurra. Ai. Egarri dagon nere biotza.ANTONI TA ANTON Antonek: Antoni! Antoni! Zure atean nago ni. Antonik: Ai. zuk eman ezik edaten. (goian bezela Antonek: Enarak ere.

gabon! . Anton! Aize preskuari. Antonik: Ai.Kalabaza-zale ez naiz ni. Anton! Ai.

nere maite! Jainkoak zaituko nau: alaitu zaite. nere maite! zuk sendatuko nazu: alaitu zaite.. Gerrako arriskutan oi... Aizeak. Aizeak. Guda amaitutakoan oi. nere maite! laster naiz berriz emen: alaitu zaite. Erritik irtetzean oi. Zaurituta banentor oi.. Aizeak galtzen ditu neguko laño beltzak: kantuz uxa ditzagun biotzeko arantzak...SOLDADU NOANEAN Soldadu noanean oi. nere maite! biotza utziko dizut: alaitu zaite. Aizeak. Aizeak.. Zertan zaude negarrez? oi... Aizeak.. nere maite! etzazu negar egin: alaitu zaite. nere maite! zurea izango naiz: alaitu zaite. .

Pandero zarra jo ta jo ez det entzuten geiago. Gazte jendeak or dauka bere biotzen azoka. Begira. begira.. katuak atzaparretan.. Pandero zarra tarrantan. Begira. ez det entzuten geiago.. Pandero joille gaztea.. biak ari gera joka. Ganbarako baztar baten aztuta negarrez dago.. Begira. Begira.. begira. katuak atzaparretan. alaitzen ditu biotzak. gure gazte jendeari kenduz dantzarako lotsak. biak ari gera joka.PANDERO ZARRA Pandero zarraren otsak alaitzen ditu biotzak. begira. Pandero zarra ta alboka. urratuta utzi ditu bart gabeko amarretan. Begira.. begira. . Begira soiñu joilleari. Begira begi bietatik darion negar malkoari. nun dezu adiskidea? nun dezu adiskidea? Joxeparekin dantzatzen ari da lotsagabea. begira dantzari..

Zuretzat kutxa biotzean nik. Itxasoko ura zu baziñake: agortzeraiño edango nuke. Zeruan bart galdu dira izar bi: gaur zure begitan dira agiri. Ene maitea! Gaur zure begitan dira agiri. Ene maitea! Ala zure lotsaz ni're sarri. Ekaitz-erdian aizea nasi: zu maite gabe nik ezin etsi. Itxaso zabala gazi-gazi: zu bertan sarturik. Gaztea basoan oiulari: oiartzunak erantzuten ari. Zeru izartuan nausi da Illargi: nere biotzak zu zaitu nausi.EUZKIAK GOIZETIK Euzkiak goizetik mendia argi: geiago nazu argitzen zuk ni. Ene maitea! Dana gozatzeko zeu zera aski. dana ezti. Ene maitea. Ene maitea! Geiago nazu argitzen zuk ni. Kutxan garia ondo gorderik: zuretzat kutxa biotzean nik. Basa-marrubia ttiki-gorri: zure ao politaren neurri. Ene maitea! Zu maite gabe nik ezin etsi. Ene maitea! Zu gaxotu ezkero. Ene maitea! Biotzak zurekin maitez irakin. Ene maitea! Agortzeraiño edango nuke. Lapikoa gal-gal su-garrakin: biotzak zure maitez irakin. Arratsaldera lañoak gorri: ala zure lotsaz ni're sarri. Esaidazu bein goxoro baietz: . Ene maitea! Zure ao politaren neurri. ni eri. Ene maitea! Nere biotzak zu zaitu nausi.

Bestela ilko naiz ni maitemiñez. Ene maitea! Bestela ilko naiz ni maitemiñez. .

eztakit zer duan. Mutillak: Lan du biotzak orain zu emen uztea: ala du min ezurrak erditik austea. . azkura batek dantzan jartzen dit barruan. Mutillak: Exertzen zeranean zu nere alboan. obe det iltzea. Nola iritxi nezake min au itotzea? Sendagairik ezpadu. biotza kilipatzen asten zait kolkoan: ezin det geldik euki. a ze pardel bana. or da nere eguzkia. badezu lasaitzeko or nora joana. Neskatxak: Etzaitez urreratu geiegi nigana. bapo ikasi dezu tentaketa lana: diabrua eta zu.BIOTZA KILIPATZEN Mutillak: Zabal-zabalik dago gure atadia: andik ujolan dator zeruko argia: maitea azaldu-zai or nago josia: alako baten.

Zure biotza artzeko bota nai det sare: aspaldi jaso nizun nerean aldare. zurekin bearko det laster eztaietan. maite. Etsaiak gal ez gaitzan bere tentaketan. elurraren pare. Zure beso-kakoak estutu nazate: oiek bitez neretzat zoratzeko kate: kartzela ortan itxi neri leio ta ate. begi-ondoak berriz. Azala txuri dezu. duten ezti guzia xurgatzeko maite. Izarrak kiñuka ditugu goietan. beti zure morroe dezun ezti-truke. Nere usategian sar zaitzaden arte. itxas urdin bare. Izarrak kiñuka. zure besotan preso . Izarrak kiñuka. Zure gozoz betetzen pozik niñuzuke. Laztan eskea dezu matrail-txuloetan. Zure ezpain-loretan erle izan nai nuke. nere uso kuttuna goitik ibil zaite. Izarrak kiñuka. izarrak kiñuka zeletan. maiteak biñaka dirala bidetan: maiteak biñaka dirala bidetan.EIZTARIAK BIDEAN Eiztariak bidean zu jetxi zai daude. laztana lertzen dago nere ezpañetan. zure ego txuriak zulatzeko.

. Burua zuritu zait zure biotz-eske: ala ere errukirik ez didazu. Zeruetan biontzat lekurik badaite. Izarrak kiñuka. Izarrak kiñuka.nazazun il arte. maite. maite bearko nazu Jainkoa dan arte.

illunabarra. mendi gaillurra eguzkiaren laztan beroz gorritzean. nere lanari agur egiñaz.AINGERUARENA Mendi axala goiz argiz zilar egun atari denean. lotan zegoen baso itzala txori soiñuz esnatzean. nere gogoan zaitudala. urre ta sutan. Ama Maria. egun argia logaletzen zaigunean. Gau amak lurra maindira beltzez izkutatzen digunean. otoi dagizut pakean. kanpai otsera. eguzki jaunak argi opilla lotara daramanean. illunpe bildur kuxkurtzen zaizkigunean. Zuri otoika lo artzen det nik Ama. galda jaia duanean: zeru gaillurra argi bizitan irabazi ondorean. basoak ez duanean. zure magalean. Ama. . Arratsaldera. Eguzki jaunak. berriz aitut biotzean. Ama laztana. asten naiz ni otoitzean. lana utzita. egun erdian. sasi ta lore. txori soiñurik Ama Maria. itzal gose naizenean. laño gorritan galtzean.

baratze atean.BARATZEKO AMARI Zergatik zaude. baratze atean. babesten zaituztela aldare antzean? Nere zai zeunden. Agurtza erakutsiz otoitz ixillean. ta nik nere itxumenean. badakit nora etorri gaixo nadiñean. esku biak batuak Jaunari eskean. . ain maitagarri jantzi zuri urdiñean. zergatik zauden zutik beti otoitzean. ez nekin zer zeru nun zure magalean. lau kandelargi musker zure omenean. Ama. Ama. Ama. baratze atean. lau nekosten itzala dezula atzean. Orain badakit. ta bi odol larrosa zure oin gañean? Zergatikz zaude. baratze atean. Nere zai zeunden. Ama. ta gaur naigabez Zuri egur egitean.

begi-ondoak. Dezagun betiko kabi! . Sudur politaren azpi. begi-beltz aundi. eguzki: biotza sorgintzen daki.. laztanka-aotxo-marrubi. nere usotxo ezti! begiak pozez ler-zori.MAITE-MIN Maite bat det zoragarri. aren mintzoa. Atoz. esne-iduri: esku biak.. zeru bi. beltxaran. odol-tanta ala marrubi? lore-pipita ao txiki: ortz txuriak andik irri. itz emanak gera alkarri. Oña ttiki ibillera azti. eresi: begirasuna. biotza maiteka gori! Zurekin bat. EZTAI-KANTA Aldare aurrean argi. Lepo meia. urtu nadi. elur txuri: bulartxoa esna-berri: zumitzez egiña gerri. musu lore zuri-gorri.

Loreti! . Mutillak: Oi. Edan dezagun oparo ardo gozo ori. biotzaren pozgarri: Neskatxak: oso naiz zure egarri. Mutillak: Maitezko ames txuri-gorri. larrosa eta lili. Neskatxak: elur eta marrubi. Mutillak: Goiz-sentiak eman dio zure ille ixkurrari. izateko biok alkarrenak beti. Mutillak: Oi.OI. emaiogun itz Jaunari. Mutillak: Antxe daukat Biak: ezkutuan urrezko ontzi: Mutillak: barruan du Biak: Zoratzeko maite edari. Loreti! Aingeru txuri. Biak: biotzako kabi. maitezko zorabioz biotzak ordi. Nere baratzan jaso det bizileku berri. bere urre-argi. LORETI Schubert-en Serenata.

noizbait nerea izango balitza. zure oroipen ametsetan nere naigabeak gozatuaz. Aisa. zu noiz ikusko emen nabil ametsetan. txoriaren gisa. Ai. Aixa dijoa Pelixa. Ibaiko urak zubipean bera itxas aldera dijoaz. txoriaren gixa. maite. zure begi gozoen argia dedala biotzean. Neskatx ori eztezu nun-nai arkitu diteken ziza. Aisa dijoa Felisa. Aisa dijoa Felisa. Aisa. Batez ere sarritxo edaten duanean anixa. ene maite. Aixa. Pozik nuke biotza. Danga! Etsai-begipean. zubi bat jaso nairik lanean. Aisa dijoa Felisa. Emen naukazu. Aisa. zure izena adituaz basamortuko aide onetan.KWAI IBAI GAIÑEKO ZUBIA Danga! Etxetik urruti. . Danga! Txistuka bidean. txoriaren gisa. ta ni emen nazue ikusi nairik aren geriza. Danga! Etxetik urruti. txoriaren gisa.

zure irudi maitea dator amesetan. Maite! Eguzki eder. Egunak galtzen ditu izar eta amesak. galdu dedala nik bizia.MAITE Gabak zabaltzen ditun izarren bidetan. kontu egizu. Maite. zu nerekin ezak. ala ondatzen nau ni. eguardi beteko argia! Neke miñen artean nere zorion iturria! Noizbait illuntzen bada nigan zure irudi eztia. Maite! Maite! Maite! .

Aizpa txikiak eztai-soñuan. biribilketa asia dute: izar-dantza da zeruan. . or da Illargi. ta gaur du eztai-eguna. maitez dar-dar Eguzki-billa: senargai berak argiz jantzi du ontzako urre borobilla. Eguzkiaren emaztegai da. Zeru illuna dantzari txuriz. Ozkarbi zear bidari ixilla.ILLARGI AIZPA Izar guzien aizpa zarrena. Eguzkiaren etzan-lekura jo du Illargiak maite irriz. zerura irtena. galtzen doa goizeko argiz. Illargiaren leñuruan.

Orain euzkiak millaka margoz utzi ditu ederturik. Arratsaldera Euzki anaiak. eguzkiari ate zabaltzen nor dabillen ikustera. errekaldeko ostrope illuna zeru urrez ziprizkindurik. Zaitu lenengo argi-aria.EGUZKI ANAIA Argia esna baño lenago igo nai det gallurrera. Zelai orlegiz jantzirik. Jainkoaren sua! . mendi-gallurrei agur dagie emanik azken-musua: urretxiñolak bialdu dio iñularreko doñua: eliz-kanpaiak aidea urratuz jo du Abemarikua. Euskalerriko ikurrin argiz mundua ziprizkindurik. teillatu gorriz. ta urrezko izpi argi aretan jetxi arru barrenera. basarri txuriz. Gabaz mendiak oro beltz zeuden aitzulo illun iduririk: sasi ta iturri Basajaun beltzak zeuzkan ziaro arturik. arin egin ibillera. ta aupa aren bizkarrera: zaldizka aren gain gallurik-gallur. Txapela jaurtiz oiu dagiot: Agur. bide luzez aunatua.

betiko logurez mintzeko ire egunak? Ain zoro diardun dantzari. agian. beti zut. Iruten Illargi elur-arilletan: zillar bide zuri dagi ur beltzetan. Ote dira. Geitxo egin al dun ezkutuan txurrut? Izan ere erreka ta ibaiak bota ala. Lotan dago dana. sakonean malkor. aizeak burrundan diotsa kantari: Ama sabel-aundi. gañean zabaldi. Zerk galerazten din loaren magala? Sukarrez burumin dardaraz aut. arraiz ta urez izor.ITXAS AMA EPAIPEAN Orruka ari dan itxas nastuari. Itxas amak lurra oeratu nai du: olatu negarra du bere lo-kantu. bai zelai. edan den ozenka. bai mendi. Ezten lan makala! Uin arroa aparrez betetzen ondartza: ire bular-esnez zuritu den aitza. ala epai zorrotz bidez loa uka din Jaunak. Itxasoa esna! Ori du bere epai. aurdun lau seaska? Islaruntz zeruak urrezko izerdia: zapi beltzez gauak txuka aren bustia. . Magal zabalean dantzan lau ontzixka.

Arantza Maite asmotan bazera badezu naigabe: biotzak egingo zaitu besteren mirabe: pake ordez laster dezu kezka zure jabe: ez dezu iñun larrosarik arantzarik gabe. . Arantza Ibaiak puztuta datoz elur-ujoletan: iturri asko dituzu euskal-mendietan. Xabier Kezka itxaso garratz ontan naukazu galdurik: ta ur gazi onek ezin dit kendu egarririk: iturritxo bakarra det senda nazakenik: bañan eztakit neretzat ote duan urik. Xabier Maitezko bide latzetan oso naiz egarri: ito bear ote naizen bildurra det sarri: izerdi otzak artzen nau amesetan larri: mutil zarraren pakerik ezin det ekarri. Arantza Itxas uretan bazabiltz lendanik igari. gesal zelaiak utzirik eldu legorrari. Nola zindezke ur erdian ibil egarritan? Biotzik asko badezu maite-amesetan.UDABERRIKO MAITE-KANTA Xabier Enarak aidea astinduz badatoz ugari: ego-barruan dakarte epe Udabarri: kabi tokia aukeratzen or dabiltz urduri: gazte askoren biotzak maitemiñez eri.

Biak batera Enerak billatu dute tellapean kabi: eldu da maiteminduen pozezko Udabarri. Arantza Ezker-eskubi mendi bi erreka bitarte: egarri diran txoriak. Itxasoa utziko nuke azkar asko pozik. Xabier Ai.Mariñelak gaberdian an du kaian argi: biotz ixil batek badu zuretzat erruki. il arte. Xabier Ixilleko gaitzak ez du iñun sendagairik: bildur naiz ez ote dedan arkituko kairik. maitea. . Nere besoak zure zai zabalik diraute: osorik zurea nazu. nere loak betiko iraun beza. Ez genekian alkarren biotzaren berri: jaso dezagun lenbailen MAITEZKO UZTARRI. au lertu bearreko biotzaren poza! Zabaldu da gaur neretzat maitezko larrosa. zu legorrean bazeunde besoak zabalik. ur garbia an dute. Uste gabeko zeru au ez ote da amesa? Ala balitz.

mingain txarren lan okerrak bertan bera azturik: neuk baña zoritxarrean . maitasunezko bidetan biotza kezkatzen? Txoriak goiz argiari bezela kantatzen. Biotzak ez du jolasik miñez dagonean. NERE NIRE Nere Uste gabe sartu ziñan nere biotzean.AI. Iñaki Mingain txarrak ezin dira egon oi pakean. Nere Ez dezadala sinistu iñoren esanik. il nazu batean. lorerik-lore ibil oi danean. tximista laño artetik sortzen dan legean: arrazkero ezin naite bizi ni pakean: aztu eziñikan nabil oi. Erleak. eztu eztirik jasotzen lokatza artean. biotz onen zoriona garraztu naiean: utzi zaiezu miztorrei beren jardunean. Nere Nundik nora zenebillen lengo arratsean. beste arekin ixilka bide baztarrean? Erruki gabe zulatu nazu biotzean: bizia eman ondoren. (Maite-kezkak) Iñaki Zertan zabiltz. ala nai zinduzket pozez ikusi zoratzen: kezka gabe asi zaite biotza gozaten. nere kaltean! Biotzak ez du legerik. nere maite ailperrik nekatzen. maite duanean.

nere Nerek eztu nai nere itzik sinistu: neri berriz nere Nerek biotza dit piztu: nere Nerek neri zenbat kontu didan nastu! Atoz. nere biotzeko amesik onena. Iñaki Ai. Maite duanak eztu iñoiz esaten gezurrik. Iñaki Gezurrak eztu nerean arki ostaturik. egia da ez dedala zu beste maiterik: lengo gabeko arekin ez nuan maite-itzik: sinisten ezpadidazu. biotza urratzeko ezta alako eztenik. Nere Agur. . banoakizu biotza ziaro mindurik.zaitut ikusirik. Nere. bazoaz bertan urturik nere itxaropena. nereak egin du. neregana. ego aizeak aidean dakar Udazkena. ez nazazu aztu: Nere neretzat ezpadet. Orbel-dantza zoro dabil basoan barrena. kezkaz itxuturik. arekin batera ilko da nere maitasuna.

(bis) . (bis) Inguru ziran belar gazteak (aize epeletan igari) arrera ona egin zioten beren aizpa berriari. ur ertzeko nere lorea. ujola batek lokatzapean utzi zuan lardastua. (bis) —Ai. etzazu maite ibairik: ugolde batek joko bazindu etzenuke zelai-jairik.UR ERTZEKO LOREA Ibai ertzeko belar artean ezetasunez ernea. (bis) «Ur ispilluan —loreak zion— nere ederra ikus dezaket: orregatikan nere biotza ibai ertz ontan lotu det». (bis) —Ai. (bis) Biaramonez lore gaxoa. eguzkiak kixkaldua. udaberriko goiz ederrean jaio zan nere lorea. ur ertzeko nere lorea. etzazu maite eguzkirik: aren su-agaldak joko bazindu. aren argitik bizi berria xurgatuaz egunoro». etzenuke or bizirik. (bis) «Eguzkiaren laztan beroa emen artzen det gozoro.

ENE MAITIA Ene maitia zoragarria. Biotza det samiñez. zu besarkatzera arpegi argiz. itxasorako zai degu ontzia. Laster naiz berriz. begi biak negarrez. zu legorrean utzi bearrez. zure egarriz. .

BIOTZ MIÑAK
Gezurretan ari ziran izarrak alkarri: etziñala neretzako, maite zoragarri; Ai, al bazindut lenbailen etxera ekarri, gure biotzak dezaten maitezko lokarri.

MADALENEN IL-KANTA
Izarrak ezkutu dira goibelaren mende: zu berriz lurpe otzean, maitea, or zaude: zora bearrean nabil, beti zure galde: laster batuko nazaizu eriotz bestalde.

BIOTZAREN ERDIAN
Biotzaren erdian det zure maitasuna; ezin zait aztu beñere jun ziñan eguna; nere bizia zu gabe oso zait astuna; atoz, maite, argitzera nere gau illuna.

BEGIAK MALKOETAN
Begiak malkoetan, biotza zotiñez, emen naukazu, maite, zu ikusi eziñez. Begiak malkoetan, biotza zotiñez, zure oroitzak nauka biotzeko miñez. Egunak luze dira, gabak lorik gabe; kezka larria daukat nere biotz jabe. Egunak luze dira, gabak lorik gabe; maitasunak egin nau ni zure mirabe. Itxasoko olatuak zure galdez dira, apar zuria dute arro eguzkira. Itxasoko olatuak zure galdez dira; nere burutapenak zugana urrutira. Ain minbera dituzu biotzen zauriak!... Ixillik lotzen zaitu maite lokarriak. Ain minbera dituzu biotzen zauriak!... Urrutitik aditzen ditut intziriak. Zapalduko dituzu lur ez-ezagunak; burutikan joango zaikzitzu lagunak. Zapalduko dituzu lur ez-ezagunak; baiña nik ezin aztu gure maite-egunak. Lurpean ustelduko dira nere ezurrak; elurrak zurituko dizkigu gaillurrak. Lurpean ustelduko dira nere ezurrak; baiña nun-nai jarraiko dizu nere agurrak!

DEBARI ABESTIA
Erbestetutako debarrak bere erriari. Debako erri maite, nere sor-lekua, urruti nabilkizu zugatik mindua. Etzait beñere aztu zure ingurua, biotzean bai zaitut barrura sartua. Itxasoak ertzean egin zizun leku: amak aurra bezela, or laztantzen zaitu: zu lotaratzeko du olatuen katu: urak txirla ain politik eztu iñoiz baztartu. Mendi oñean zauden seaska txuria, arrizko mirari da zure eliz-nausia. Ondartza gorriaren atze zumardia: kabi bat dirudizu zerutik jausia. Alostorreko belak, Maspeko mollarri, Zubeltzutorren il zan andre gorulari; Buztiñaga ta Iturtza, burrukan alkarri: antziñatik ditugu Deban oroigarri. Zure alboan dezu Santa Kataliña, debarrak San Juanez dantzatzeko gaña: itxasoari munka Andutzek dun oña, zerurako armalla dan muño liraña. Artzabaldik aurrera baratza zabala, emaitz guzietatik ugari damala, Jaunaren mirari bat esan leike, dala: Paradisua ortxe, itxura da, zala.

goi zure begia. Debara noa berriz zure biotz-eske. Deba.Sasiolatik dator ibai aberatsa. illargi berrietan angula arratsa. . ujola-egunetan egurra ta zotza. burua zuri baña biotza det gazte. maite. gallurretan dutela Gurutzea agiri: arri biurtutako otoitz bi iduri. menditik datorkizu zeruko Argia. Itziarko Amatxok bedeinka gaitzazke. ezkutuan. Etzazu negar egin. zerua nun dagoan erakusten guri. Andutz ta Arno dituzu zure zeletari. apakiñez berotu dedin etxe otza. Jaso ezazu. mariñel larrituen Izar pozgarria: zurea da ITZIARKO AMATXO maitia.

a. i. a. A. eta sarritan ero edanaz egunero. E. jo nai ezpadek lurra. Gizona ardoaren alde. Edari etxe-kalte. Matsaren zumu azti. a. a. O. ta ausi lepa-ezurra. o. ta andreak mitiña. nasaikerien ate. a. e. A. Kentzen au den azkarra. e. Matsaren ur sorgiña: gizonak edan-griña. kentzen au den azkarra. i. a. . I aut nere edari. A. a. o. goiz eta arratsalde beti naiz aren galde. Ni ardoaren alde. Ardo gorri naparra: eztarriko lakarra. Andrea ardoaren aurka. Onek jartzen nau bero. I.ARDO GORRI NAPARRA Gizona ardoaren alde. I. Gizona ardoaren alde. a. ta sarritan dantzari. ik jartzen nauk kantari. ta ausi lepa-ezurra. Andrea ardoaren aurka. i. Gizona ardoaren alde. osasunaren pipi. A. naiz argitu bekaña. Gizona ardoaren alde. griña txarren illati. A. tabernetan alkate. e. i. a. Au den ardo bikaña! Edan zagun nai aña. Andrea ardoaren aurka. Kontuz busti zintzurra. e. a. Andrea ardoaren aurka. a. E. A. a.

u. Gizona ardoaren alde. o. u. Au den gure erregu: ardoa bear degu. o. Ardo madarikatu! Gau-txorien tellatu. u.Andrea ardoaren aurka. Ardo madarikatu! . u. U. inpernuko jario. orrek au i ondatu. Edari demonio. u. naiz uda ta naiz negu. u. Ur gorrizko olatu. alper danen ostatu. u. U. Andrea ardoaren aurka. u. U. O. Andre ta gizon batera. pardel danen bizio. ta andreaz asarratu. U.

zorioneko gaztea. arpegi gozo aretan. ta kanta nai degu gogoz. Santa Ageda bezpera degu Euskalerriko eguna. oles egitera gatoz: aterik-ate oitura zarra aurten berritzeko asmoz. Zorion. Agedak bere maite bakarra. Nai duanak. sartu zuten giltzapean. etxe ontako denoi. Ez gaude oso aberats diruz. Siziliako ugarte ederrak emana degu lorea: an jaio bai zan gure Ageda. aldaketa txiki batzuak sartuta dago. kanta beza Guridik ematen duan bezela. Txikitatikan gogoz artu zun Jesukristoren legea: maitasun onek ekarri zion biotzeko poz betea. etxe guztiak kantuz pozteko aukeratua deguna. Azkoitin kantan genduan bezela. Nik jarri dizkiodan itzak sartzeko. ez ta ere oñetakoz: baña estarriz sano gabiltza. Emakume gaizto baten mende. Kintzianoren eske guztiak errez baztartu zituan: baña agintari gaizto arek kristautzat salatu zuan. Agedaren biotz garbi ura . Edertasunaz Jaunak apaindu zuan Ageda gaztetan: aren begiak izar bi ziran. laster itxutu zan Kintziano Agedaren ederretan. erosoago etorriko zaizu goian dagon bezela abestea. Santa maitea gaur artu degu gure bideko laguna. Gizon gaiztoen griña zitalak esna zitzaken benetan.SANTA AGEDA ABESTIAK Abesti au. Jesus aukeratu zuan: orregatikan beste maiterik etzan arentzat munduan. aren laguntzaz bete gentzake egun ontako jarduna.

Jaungoikoaren ordezkoari gure agurrik onena. legean gatoz baimen-eskean atera. txingar gorien gañean gero ibil-arazi gaxoa: ondoren. zeru goietan izan dezagun guztiok gure azkena. Amorro biziz oñutsik jarri dute Ageda zintzoa. krabelin da lili: . zeruetako zori ederra betiko zun irabazi. ETXEKO JAUNARI Mendi-tontorrak elurrez zuri. dirurik ezpada. ALKATE JAUNARI Alkate Jauna. BIKARIO JAUNARI Apaizburu Jaunaren atean jo nai degu gaur aurrena. atai-aldean laiotza: etxe ontako nagusi jaunak. Ailperrik gizon gaiztoak zuten oñazez erdi illik utzi: Jesukristoren maitasun artan etzuan iñola etsi: otoi gozotan gozoa ixuriz mundu ontatik igesi. Alperrik baña alegindu zan andra lizuna lanean: onen esanak etziran sartu Agedaren biotzean. Santa Agedak kendu digu gaur eskean asteko lotsa. larros. Guraso zarren legean pozik goaz danok kantatzera: Santa Agedak ekarri gaitu beorren etxe-aurrera.zikin ote-zezakean. ETXEKO ANDREARI Zelai erdian loreak argi. Zeruko Jaunak argitu beza beorren jardun zuzena. urrezkoa du biotza. bular bat ebakita. kanta zarrak galdu ez ditezen lengo oitura piztera. uzten dute urratua: baña Jainkoak biurtu zion gau artan bular mindua. berdin zaigu gizendutako bildotsa.

ETXEKO SEMEARI Tantai luzeak gerria zuzen darama zeru aldera: etxe ontako seme jatorrak badu maitale aukera.etxe ontako etxekoandreak Ama Birjiña dirudi. ETXEKO AURREI Gau ederrean illargi inguru. Etxe onetan urdaiazpiko asko. Alaba gazte asko dabiltza zugatik biotz-minbera: mutilzartuta bizi izateko Jaunak egiña etzera. betea nuke nik poza. Senar-emazte gazteak neurtu dituzte beren indarrak: arto ta gariz beteko dira aurten mandio baztarrak. danok gazteak eta gai: mundu guztia igaro degu. ta lukainka gorriak ugari poltsa betetzeko guri. Eguzki berak ikusi nai du orren arpegi panpoxa: nere emazte izan nai balu. zelai. SENAR-EMAZTE GAZTEEI Itzal berria zabaldi digu atai aurreko intxaurrak: abe berriak sendotu ditu etxeko sakape zarrak. mendi. ETXEKO ALABARI Mutil gazteak atean gera Nun da etxeko larrosa? Atera bedi azkar leiora begiak ditzagun goza. itxas. Mutil taldea ementxe gaude. kakutik zintzili. izarrak zeru urdiñean: sukalde ortan amaren albo. legor. DENDETAN . oiek emen jaiotzean: zeruko Jaunak gordeko ditu gizon egin bitartean. Neskatx ederrak utzi ditugu negar-malkotan gure zai: baña guk nexka danen artean emengotxe alaba nai. aur ederrak jolasean: zerua uztu zaigu aingeruz.

ardorik ezta palta tabernetan. Euskalerriko erri onetan Pernandok ez du lanikan: karidadea bizi da emen kale ta baserrietan. . PERNANDO AMEZKETARRARENA Amezketako Pernando zanak jo zuan bein il-kanpaia. Pernando. Jesusek ura ardotu bazun Kanaango eztaietan: orain ikasle azkarrak sortu zaizkio ardangeletan. Denda onetan jakoitxo asko.Eskean gatoz. ta ez praille: Santa Agedak atera gaitu kaletara kantatzalle. Gaurkoagatik. zaude zure ezurretan: zure zirien bearrik ez da erri ontako etxetan. beraz. norbait balitz emateko. ta zerralle: estraperloko kajoitik bota peseta pare bat mille. erri guzian zabaldurikan nor il zan galdetu naia. eztarria bustitzeko: txanpaña ere edango geunke. Pernandok kiñu eginda: erri onetan. esaten die. Erri osoa batu zanean. karidadea gaur il da. baña ez gera ez ijito. Ura gustatzen zaigu eskuak ta arpegia garbitzeko: baña napar beltza bear degu. TABERNETAN Aspaldi ontan ura garesti dabil esne ta ardotan: mats gutxi izan arren. pattarra ez da gaizki etortzen bizkarreko otza kentzeko. danak giltza.

Pobre kontuak orrela dira gure gizarte onetan Zuzenbiderik ez da agiri zertan asi negarretan? Pobre arlote oien malkoak aztuko dira lanetan. Ezur uts zegon gizajoari arnasa zaio agortu. Lurperatu..PATXI ARLOTE Lurperatu digute Patxi Arlote.. Lurperatu digute Patxi Arlote. seme-alaba nagusienak. pobreen aurrak astirik ez ikasteko.. . aren iltzeak ez du kezka aundirik sortu. Lurperatu. Pobrea zan da. berealaxe zaiñak zaizkio gogortu. Aragiz urri. ez daude eskolarako. Etxean norbait utzi bearko aur txikienak zaitzeko. Berriro ere..

Mendixka gañean agiri zan erriko eliz maitea. damu det len ala juana. zelai ta baso auetan daukat nere zoriona: emen bezat nere lana. ta pakean egin loa. . mendi biotzekoa! O. Soro. etorri naiz ni ostera. Ta gure etxeko atean ama zotinka batean. zein gozo nintzan bizitzen aurtxo nintzanean antxen. gaztain artean gordea. nere bizi ta poz dana. Ez noa ni iñora. pake santua galdurik. Etorri eta lenengo lana. Berriro nere etxera. ta ni emen erbestean. Nere biotza zegoen Euskalerrian pentsatzen. beti zitzaidan oroitzen. aitu zan negu beltzean: aren ezurrak lurpean. ainbat oroitzez betea. Gogoan nuen etxea. Jauna. Urruti nere menditik juan nintzan dirutu nairik. nere kabi txuloa! Inguru guztiak egiten dit ongi-etorri gozoa: emen pozik jan taloa. lurra malkoz bustitzera. gabaz orobat. gelditu nintzan tristerik. amaren Gurutzepera: antxe otoi egitera. Lenengo iru ahapaldiak Etxegarai-tar Karmelo jaunarenak dira. Nik aldeginda biotza miñez. Urrutietan nere biotza naigabez erdibiturik. ta ango kanpantorrea. O. Egun guztian.URRUTI NERE MENDITIK Itzak aldatuak ditut laugarren ahapalditik aurrera.

len kantu ta jolas. santu danak txaloka zeruko atetan. oe gañean datza sor-gor. Zaude. Il da bertsolaria. Beltz ikullu aldea. Izarraitz kopeta illun. Il da bertsolaria. basarri ingurua beltzez da estali. erriko kantari. Mututu da basoa. Kanta ezazu alai betiko pozetan. bederatzi puntoko . beltz etxe ta atadi: auzo guztia illa dagola dirudi. ille narras: oraindik ez da galdu gelan aren arnas: eriotza jabetu zaio ari arras. Il da bertsolaria. pozik zorion orretan aingeru ta santuen soñu ederretan.. zerua auts-zapi. tontorrean lañoa lau ankan igari: txori laguna leio aurrean da ari.BALENTXI ZANARI Etxaniz-tar Sebastian bertsolaria il egunean egiñak.. San Pedrori eraso dio bertsoetan. argi berria sutu zaio begietan. txistu illunena jotzen bertsolariari. orbelen illobi. ostrope illunean aizeak intziri: atai-txakurrak ulu. Balentxi. deika nausiari: egualdiak zerutik euri-malko dari. baña zeruetan.

bertso berrietan. .

berandu! ire kalteak konpontzeko. berandu! . berandu! Ire bizitzan egin ditukan belzkeriak zuritzeko.. Berandu dek. aisa ziñaten gizentzen irabazian. Langille aurrak gaixotu ituan gosepe aren azpian. ez iokan beiñere eman.BERANDU Berandu dek.... berandu! ire ildakoak pizteko. Berandu dek. berandu! Ire okerren kalte aundiak orain damuz garbitzeko. berandu! osasuna berritzeko. ez dek errukirik izan. Erdi-janean aren indarrak aspaldi aitu ituan. berriz. Berandu dek. Langille etxetan ire jornalak gosea zabaldu zian. Aberastu aiz besteren bizkar.. Irean. Langilleari zor iokana. Berandu dek.. Berandu dek...

Uztarria badute bizitza osoan. Gaurko pozak berekin du min izkutua. maiteen loa zaitzen dute bere eztaia. Aieteko elizan eta Azaroan. Seme-alaben poza. bai dala aundia. bai dala aundia! Biotz biren arnasak mammitzen bizia. zeruak sortutako mirari argia. Seme-alaben poza. Zeruak goza beza guzion biotza. alabak utzi bear amaren altzua. Izarrak zeruetan gabaz dute jaia. ezin aztu baitegu aren eriotza. Gurasoen ondotik eten da kimua. eta Azaroan. emarik-ezak utzi digun min zorrotza. biotz bi urtu dira elkarte gozoan.AIETEKO ELIZAN Aieteko elizan. Jaunak bedeinka beza maite auen naia! Izarrak zeruetan gabaz dute jaia. . Gurasoen ondotik eten da kimua. Zeruak goza beza guzion biotza.

EZTAI-GIRO Artzai Oneko elizan eta Otsaillaren biotzean. bi lore gazte alkartu dira kristau ezkontza legean. Zeruak lagun dezaizuela zorion ontan bizitzen. Otzak ez die aurten galduko ezkonberriei ezurrik. orain iñork ezin eten. Zein jaioko ote da lenen? . urra labiru labiru len. Sorgiñak dabiltz aidean eta aurren bat badegu aurten. Negu erdian biotzak bero. Gaurko poz onek iraun dezala zuentzat beti argitan. Urra labiru labiru lena... biotzak maite-eztaietan da seaskak. ezin eros leike diruz. urra labiru labiru len. Urra labiru labiru lena. Urra labiru labiru lena. Senar berria Nikasio ta emaztea Mari Jesus. urra labiru labiru len. Urra labiru labiru lena. Gaur sortu duten lokarri ori. Miretxu ala Xabiertxo bat. lore berritan. urra labiru labiru len. eztegu elur bildurrik. oien arteko eztai giroa.

Bai beltza dala nere barruko illunpea. gora begira egon oi naiz goiz artean. biok batera il bagiña! Zeru azpia txulo argiz betetzen danean: izar bakoitza zeruko leio dala gabean: maitea andik zeletan dedan ustean. ta biok pozik egin oi gendun bidea. . Negarrez dago poztu oi-zendun etxea: gure maite itzak entzun oi-zitun lorea.: ezin zait aztu zure oroipen samiña: zurekin juan zan bizitzeko atsegiña. Au da biotza barruan lertzeko miña! Obe nuan bai. Zu ziñan nere biotzeko Erregiña: orain nigandik betiko zera aldegiña.ZERU-AZPIA Ames-egunak igaro ziran antziña: urtu zitzaigun poz aien laño ariña.

Ana! Ana! Negarrez urtu naiz dana. laztana. illunari nago emana. Lañoak aizetan dabiltz bide luzeak egiten: biotz ixillen malkoak ez ditu iñork jakiten. .ANA! Pasodoble aidea. Ana! Auxe da lana! Zu gabe gozagaitz zait dana: jana eta edana kaltegarri ditut. Kabi berriren bat an billatzera. Ana. Atoz. maitasun galduak aztutzera. Ana! Ana! Usoak joan dira ego aldera. ai. bai. neregana: atoz.

iltzen daukat biotz gaxoa. nere pozezko aingeru. eriotz miña litzake. . txori-soñuz dana betea. Ostroz dago baso-aldea. zerua illun dagolako zu gabe. Ostroz dago baso-aldea. Illargiak damu du zu jaioa: eguzkia da zure oinpekoa: izarrak zure bekaitzez urtzen daude.EDURNE Fox-aidea. Nere ames urdin gozoa. nere izar biotzekoa. Txoraturik naukazu. txori-soñuz dana betea: jostari dator ur garbia: kantari dago iturria. nerezat zure ezezkoa. Edurne. Nere biotzak zu zaitu zeru.

BUKAERAN Maribel. bere senarraren jipoiekin. Peru! Orra nola gelditu naizen. Peru! Alabak ez dira aingeru. Maribik naikoa lan badu. (bis) Ai. Ai. Iru alaba ditut. Ai. Maribel ziaro itxutu da senargai begi-bakar batekin. Ai. ez alaba ta ez diru. Orra nere iru alaba. ta Marilu. ez alaba ta ez diru. artu dun gizon pardelarekin. bakoitza bere gurutzarekin. Iru alaba. Peru! Alabak etziran aingeru. Maribi. Peru! Laster naiz. Ai. Peru! Mutillak dituzte inguru. Ai. Peru! . Maribi. txiruliru: obe nuan etxe-bete diru. txiruliruliru. Marilu aseko da ongi. iru: Maribel. Peru! Ezkontza ez da beti zeru.IRU ALABA Rumba-aidea. Marilu.

edenez betea eman zenidan bart. arrazkero gorroto dezu neretzat. Laztan bat. arrazkero milla bider damutu zat.LAZTAN BAT Rumba aidea. Laztan bat. Bukatzeko: Laztan bat! . Laztan bat zan atzo nere zeru: laztan bat da gaur nere inpernu. Laztan bat. da gaur nere inpernu. Laztan bat. Laztan bat. Laztan arek ondatu dit bizia: laztan arek galdu nere zoria. zan atzo nere zeru: laztan bat. Laztan arek garraztu dit bizitza: laztan arek ekarri zorigaitza. arrazkero nere biotzak negar bat. laztan bat. arrazkero nere bizia inpernu bat. laztan bat. Laztan bat. laztan bat. laztan bat. Laztan arek urratu dit biotza: laztan arek sortu dit eriotza. arrazkero argirik ez da neretzat. Laztan bat zan atzo nere zeru: laztan bat da gaur nere inpernu. laztan bat. laztan bat. Laztan bat.

Errekan bera datorren urak. Zillar-dizdirak itxutu indun ire biotza saltzeko: aberastu aiz. Ez niñan uste ire ezpain oiek. puska ondoren baztarrera botatzeko. ostrotu den intxaur-adarra: baña biotzeko negarra. Loretan den gure sagarra. Ire ondapen ta itxumenak galdu dizkin nere kemenak. ez den sortuko nik aña maiteko aunik. ez den oiekin gozatzen... Aur-jostallu bat bezela artu aute jolas egiteko: jostallu legez. Bein usteltzen diran txermenak. Loretan den gure sagarra. ez din gorako biderik: ailperrik abil. ez ditun geiago loratzen.EZ NIÑAN USTE Tango aidea. ain labain zorrotz ziranik: nere biotza alderik alde urratu didan ondotik. . baña diruak ez din biotzik aseko.

bide ortatik galdu. Galdu zure itzal gozoa. Galdu zure begitartea. agur! Nere ames itxua! Agur. agur! Nere zori galdua. . bide ortatik galdu.BIDE ORTATIK Tango aidea. Galdu biotzeko pakea. norbaiti nai nioke nere zori au saldu. Agur. Bide ortatik joan. arek eraman zidan bizitzeko gogoa. Bide ortatik joan. arrazkero etzera neregana azaldu.

TXA TXA TXA Txa. pozik dakar gaur biotza. Txa. Moztu diote mototxa. gure neska motxa! Moztu diote mototxa. Negarrez daukat biotza. txa. txa. txa. Illun du begi zorrotza. Nun da gure neska motxa. Txa. Ai. eta negarrez biotza. txa. zintzilik bere mototxa? Argi du begi zorrotza. Txa. Pozik daukat nik biotza. A!!! . Txa. txa. ai. Gure neska motxa. txa. txa. txa. Gure neska motxa. txa. txa.

au aize otza! Nun den ire lotsa? Ire inguruan ederki arrotu den autsa. Ai.ASTIGARRAGAKO TOMASA Astigarragako Tomasak... . Astigarragako. ta bakoitzari eman dio maitasun laurden.. bukatu den ire mataza.. Nun den ire lengo matraillen larrosa? Bai laburra izan dala ire maite-poza! Astigarragako Tomasa. Astigarragako. Ez aiz i makala! Ori den azala! Zer egin den ondatzeko ik unan itzala? Astigarragako. orrek eman dizkigu azak! Lau mutil dabiltza nexka orren ondoren. Astigarragako. baiña orain estutu zaio bere arnasa.. gure Tomasa! Ederki da lasa... Ai..

aurtxuon oin txikiok.OINTXOAK Gabriela Mistralen itzak euskeratuak. Oi. aurtxuon oin txikiok. nolatan lurra argizko lorez apaintzen dan bereala. ta nola zuen oinpeak zapaltzen duan tokian. aurtxuon oin txikiok. usaitsuago zabaldu oi dan akara udaberrian. bikaiñak zeraten gisan. Oi. Bide zuzenetan zear zoazten ezkero. bi arri bitxi minduak! Nola dijoaz zuek ikusi gabe bidez jende itxuak? . arri zorrotzetan miñez! Ain ondatuak elur zapaldu eta lokatza zikiñez. izanikan Jainko lore? Oi. otzaren otzak ain more. Nola zauzkate orren gorririk. izan kemen aundiko gizon azkarrak. Gizon itxuak ez daki zuen ointxoak jo-ala.

alperrik da kantatzea. begietan.... maitea. (Deadarka:) —Joxepa! (Abesten:) —Ar nazazu senartzat —Izango naiz zuretzat. (Deadarka:) —det malkoa. A!. Ai. izan arren begi-bakarra Ai!. alperrik da.. au munduko saltsak! Andreak jantzi dizkit galtzak. oillasko bat jatea. Askoz obe da.. Zure oztasuna ikusita. Ez nazu orren zatarra.JOXEPA Asarratzen naizenean esaten det: esaten det: (Deadarka:) —Arranoa! (Abesten:) —Arranoa. begietan. Galtzak? Bai! *** Biotzak min duanean.. oilasko bat. . (Abesten:) —det malkoa. (Esanaz:) —Neretzat? (Abesten:) —Zuretzat.

ekaitz-bildur joan zan igesi. argia zikin zetorren zeru-sapaitik. —zorion-azi— gau aretan ziran ausi! .ARGATIK Eguzkitara zabaldutako zapi urdin zan zerua Izarraitztik Erniora. Argatik gure maite-usteak. Eguzkia odol zan arrats malkoetan. Argatik alkar maite izan gendun iñular girora. aizea naasi. Zerua auts kolore ego-aldetik. etzatera zijoan Keixeta aldera. argia. Argia urrezko ogean. lañoak gorri ziran argi zotiñetan. Zerua goibel. Argatik gure ametsak lausotzen asi ziran atsalde artatik. Argatik gure biotzak lenengo miña izan zuten egun artan.

Nik. Ik. ire gose biotzean. Orrek din gure biotza il! . Begiratu idanan beste bein bildurrez. Ain urruti ta ain urbil. Nik. Ez diñat geiago. gaxo al ago? —Burua astun diñat. baiña sorgin batek alda ziñan ire itza: —«Aidean lañoak zeudek». Ain urruti ta ain urbil. Au izan den gure gurpil. Ik.AIN URRUTI TA AIN URBIL Ain urruti ta ain urbil. Ik. Ogei urte onen ixil! Intziri bat nik. bestera begiratu unan. nere egarri ixillean. jetxi nizkiñan begiak samiñez. Begiratu niñan bildurrez beingoan. Itzegin nai unan. Ogei urte dizkiñagu alkarren albo lanean.

ta ai ene! urruti ontzitxo baten galdu da Itxaspeko Martin. biotz guziak irakin baiña bat besterik maite ezin.KATALIN Galdera Nork eraman du Katalin. ta itxasoz aruntz amesen billa erritik zigun aldegin. Galdera Nork eraman du Katalin. udaberriko lorakin? Ahapaldia Auzoko biotz gazte guziak maitez zituan irakin. Mutil guziak bizkarrean da txandaka aldatuz bidean. Erriko mutil jator guziak zerakarten bizkarrean. Neskatxa bati bere biotza lertu zaio min arekin. deadarka: —Nun aiz Martin? Eta Martiñek erantzun dio urpetik: —Ator nerekin. itxas ertzeko aitz arte baten jaso dute gaur goizean. ta itxas aurrera sartu da igari. baiña Martiñek maitasun aren berririk etzuan jakin. bat besterikan maite ezin eta bera Itxaspeko Martin. bere begi ederrakin? Ahapaldia Azkenbordara lagundu dio auzoak negar batean. Galdera Nork eraman du Katalin. jostatzera izarrakin? Ahapaldia Itxas kanpotik kaio talde bat garraxika dator arin. Bukaera Abots aretxek eraman digu illen errira Katalin! . olatu galdu batek bota zun legorrera bart gabean.

negarrez billa nindunan. ildakoen itxura artu ziñan. Ailperrik den izarrak zenbat diran kontatzen astea. izu-ikara. Ailperrik uke. Ik eztakin. beste bat gordea. Ire arpegi maiteak. Ezten atzokoa nere malkoa. zein leize sakona dan nere gogoa. Baiña exeri adi.EZTEN ATZOKOA Ezten atzokoa nere malkoa. Bart nere gelan sartu intzanenean. Beti zegon zeru beltzean arutzago. Ez zaidan galdetu. maitea. . Eztin iñork galdetzen zenbat ur-tanta ditun itxasoak.

ai! naiago din ezkutua. . argi-intziritan zijoan galdua. auzpez dagon katillu-barrua. aren aurrean. beltzean urtua. Ta ni. Atsaldearen negarra! Zerua. Biotzak negar egiteko. Utzion arratsari estaltzen mundua. laño-lits bat naun.ILLUNABARRA Etzeiñat zer duan illunabarrak. Ezkuturen bat gordea badin laño gorrixken arrebak.

Zeruetatik Jaungoiko Jaunak lagunduko dizu. Ta aiek argia jaten dizute. Auzokoa etxean daukagu nagusi. pekatu bat dezu: mundu onentzat txikiegia ez ote zera zu? Txiki eta ederra. orra or pekatu. Zure etsai zitalak ez dute pakerik. Bi landare aundiren erdian zaitugu.EUSKALERRI MAITEA Euskalerri maitea. Euskalerri gaixoa. alperrikako alegiñetan. zu ondatu nairik. utzirik zu itxu. Orregatikan ezin dizute iñola barkatu. . burua jasoizu. argatik gure etxeko ormak oso daude itxusi.

Izarra. .Iturria: Lur berri billa. Nemesio Etxaniz. 1967.