Èëòãýë, ò¿¿íä áýëòãýõ

Èëòãýõ óðëàã ãýäýã ¿ã íü ãðåê õýëíèé ðåòîðèê õýìýýõ ¿ãíýýñ ¿¿äýëòýé. Èëòãýõ
óðëàãèéã ýçýìøèíý ãýäýã íü õóâü õ¿í îëîí íèéòèéí òóñûí òóëä õèéæ áàéãàà ¿ãýýð
óðëàõ ÷àäâàð þì.
ªºðººð õýëáýë àëèâàà ñýäâýýð ÷ºëººòýé èëòãýæ ñóðàõ, èòãýë ¿íýìøèëòýé ÿðèõ,
¿íýí
çºâ ¿íäýñëýëèéã îíîâ÷òîé ñîíãîíî ãýñýí ¿ã þì.
Èëòãýëèéí ãîë çîðèëãî íü àëü áîëîõ îëîí òîîíû ñîíñîã÷äîä èõ õýìæýýíèé
ìýäýýëëèéã õ¿ðãýõýä îðøäîã:
Èëòãýëèéí ¿ð ä¿í íü ñîíñîã÷èä ÿìàð õýìæýýíèé ìýäëýèéã îëîæ àâñàí, òýäíèéã
õýð çýðýã ¿íý.ìø¿¿ëæ ÷àäàâ ãýäãýýð õýìæèãäýæ áàéäàã.
Èëòãýë áýëòãýõ
Èëòãýë áýëòãýõèéí òóëä èëòãýëèéíõýý çîðèëãî, çîðèëòûã çºâ òîäîðõîéëîõ íü
÷óõàë. ªºðººð õýëáýë “Áè þóã õ¿ñýæ áàéíà? ßàãààä? “ãýñýí àñóóëòàíä õàðèóëàõ
õýðýãòýé áîëäîã.
Èëòãýëèéí ãîë çîðèëãî, çîðèëòûã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõéîëîõ áîëîìæòîé.
¯¿íä:
1. ßìàð õ¿ì¿¿ñòýé óóëçàõ
2. Õýäýí ñîíñîã÷ èðýõ
3. ßìàð ñýäâýýð ÿðèëöàõ
4. ßìàð îíîëûí ¿íäýñ áàéíà
5. Èëòãýë õýäýí ìèíóò ¿ðãýëæëýõ
6. Èëòãýëèéí òºãñãºëä ñàíàë ñîëèëöîõ ìýòãýëöýýí õèéãäýõ ýñýõ
7. Ìèíèé ºìíº áîëîí äàðàà õýí ¿ã õýëýõ
8. Èíäðèéí àðààñ óó? èë èëòãýõ ¿¿? Ýñâýë òýðã¿¿ëýã÷äèéí øèðýýíýýñ ÿðèõ óó
9. Áóñàä èëòãýã÷èä õýí áàéõ
10. Ñîíñîã÷èä áîëîí èëòãýã÷èä ÿìàð æóðìààð ñóóöãààõ
11. Èëòãýë òàâèõ òàíõèìä ¿ç¿¿ëýõ òåõíèê õýðýãñýë áàéãàà ýñýõ
Ýäãýýðèéã èëòãýëèéã çîõèîí áàéãóóëàã÷òàé õàìòðàí øèéäýõ ¸ñòîé.
Èëòãýëèéí á¿òýö
Èëòãýë á¿ð õÿëáàð á¿òýöòýé áàéäàã.
 Îðøèë õýñýã
 ¯íäñýí õýñýã
 Òºãñãºë õýñýã
Îðøèë õýñýã
¯íäñýí õýñýã
Òºãñãºë õýñýã
15 õ¿ðòýë õóâü
70õ¿ðòýë õóâü
15 õ¿ðòýë õóâü
Èëòãýëèéí ýõýíä ñîíñîãñ÷äûí àíõààðàë õàìãèéí ºíäºð áàéäàã.
Èéìýýñ òàíû îðøèë õýñýã ñîíñîã÷äûí “ñîíñîõ äóð”-ûã õºäºëãºõ¿éöýýð áàéæ,
òýäíèé ç¿ãýýñ òàíààñ õ¿ëýýõ õ¿ëýýëò, òýäíèé àíõààðëûã òàòàõ ãîë àðãàìæààã áèé
áîëãîõ ¸ñòîé.
1. Îðøèë õýñýã
Îðøèë õýñãèéã ýõëýõäýý ñîíñîã÷ òàíòàé “äàñàí çîõèöîõ”íýãýýñ õî¸ð ìèíóòûí
õóãàöààã òýäýíä îëãîîðîé. Ñîíñîã÷èä òàíû äóó õîîëîéíû ºíãº, äîõèî çàíãàà,

í¿¿ðíèé õóâèðàë, ãàäàä òºðõ áàéäàëä äàñàæ çîõèöîæ, òà áîëîí ñîíñîã÷äûí õîîðîíä
õàðèëöàí èòãýëöýë áèé áîëîõîä äýýðõ õóãàöàà ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Òàíä áàñ
òàíõèì áîëîí òàíõèìûí äóó àâèàíû îéëò, òàðõàëò,ñîíñãîëä ÷èíü äàñàæ,
ñîíñîã÷äîî òàéâàí àæèãëàõ, òýäýíòýé õýðõýí îéëãîëöîõ õóãàöààã îëãîæ, ñýòãýë
ò¿ãøèõ áàéäëûã äàâàí òóóëàõàä òóñàëíà.
Òà ñîíñîã÷èäòîéãîî íºõºðñºã õàðüöààã òîãòîîõ õýðýãòýé. Èëòãýëýý àÿòàéõàí /õýò
÷àíãà, õýò ñóë áèø/ ºí㺺ð ýõýëæ, òýäýíòýé õàðöààðàà õàðüöàà òîãòîîõ íü ÷óõàë.
ªºðòºº “Èíýýìñýãëý” “Õàìãèéí ÷óõàë íü èíýýìñýãëýë” ãýñýí çàð÷ìûã
áàðèìòëàí õýðýãæ¿¿ëýýðýé.
Èëòãýëèéí ýõëýë íü èëòãýã÷, ñîíñîã÷ õî¸ðûí õîîðîíäîõ ãîë ã¿¿ð áîëæ èëòãýëèéí
óòãà, ñîíñîã÷äûí ñîíèðõîë õî¸ðûã õîëáîí ºãäºã. ¯¿íä äàðààõ àðãóóä ÷óõàë.
 Òóõàéí íºõöºë áàéäàëòàé óÿëäóóëàí ýõëýëýý õèéõ
Òà àðãà õýìæýý áîëæ áóé ãàçàð,íóòàã, öàã àãààðûí áàéäàë, òóõàéí ºäðèéí
òºëºâëºãººíä îðñîí õàìòàðñàí õîîë, ýñâýë ºìíºõ èëòãýã÷èéí óð ÷àäâàðòàé
óÿëäóóëàí ýõëýëýý õèéæ áîëíî.
 Õîøèí ò¿¿õ, îíèãîî
Èëòãýëèéí ýõýíä àëèà õîøèí ç¿éë ÿðèõ íü ÿìàãò ñàéí ¿ð äàãàâàðòàé
áàéäàã. Òýãýõäýý îëîíä òàíèãäñàí õîøèí ò¿¿õ, îíèãîîã ñîíãîâîë äýýð. Õýí ÷
ìýäýõã¿é õîøèí ò¿¿õ, îíèãîîã ÿðèâàë áàéäàë ýñðýãýýðýý ýðãýæ, òàíòàé õàìò
èíýýõã¿é áîë òà ººðºº ýâã¿é áàéäàëä îðíî.
 Èøëýë òàòàæ ýõëýõ
Ñàéí ýõ ñóðâàëæààñ èøëýë òàòàõ íü áîëîâñðîëòîé õ¿íèé íýã øèíæ
áàéäàã. ªºðèéí ñýäýâò òîõèðñîí “Æèã¿¿ð óðãóóëàõ” èøëýë ñîíãîîðîé. Ôðàíöûí
èõ çîõèîë÷ Æîçåô Ðî¿êñ “Ǻâ ñîíãîñîí èøëýë óõààíòàé õ¿íèé õóðóóíä ãÿëàëçàõ
àëìàç ýðäýíý ìýò, áóðóó ñîíãîñîí èøëýë òýíýãèéí ãàðò áàéãàà áóë ÷óëóó ìýò “
ãýæýý.
 Øèíýëýã, èëòãýëèéí ñýäýâòýé õîëáîîòîé ýõëýë
Òà îðøèëã¿éãýýð òîî áàðèìò, ñóäàëãàà òîî÷èí ýõýëæ “øóóä ¿¿äíèé
íü òîãøèëã¿é” îðæ áîëíî. Òàíä èëòãýõ õóãàöàà ìàø áîãèîíîõí áàéõ ¿åä ýíý èõ ¿ð
ä¿íòýé.
 Ñýäýâò õîëáîîòîé àñóóëòààð èëòãýëýý ýõëýõ
Æèøýý íü Õîã õàÿãäëûí ñýäâýýð ÿðèõ áîë “Òà õîãîî õàÿõäàà øèë
õóâàíöàð, áóñàä õîãîíäîî ÿëãàëò õèéäýã ¿¿?” ãýõ çýðãýýð ýõýëæ áîëíî.
 Òóõàéí ñýäýâòýé õîëáîîòîé ººðò òîõèîëäñîí æèøýýãýð ýõëýõ
Øèéäâýðëýõýä õ¿íäðýëòýé àñóóäàë ÿðèãäàæ áàéãàà ¿åä èíãýæ ýõëýõ
íü èë¿¿ àøèãòàé. Æèøýý íü: Ãàçðûí àñóóäëààð ÿðèëöàæ áàéãàà áîë :ºíãºðñºí
äîëîî õîíîãò áè Ñå¿ëèéí ãóäàìæèéã óðóóäàààä ÿâæ áàéòàë îëîí õ¿í Ẻãíºðñºí
áàéãààã îëæ õàðààä áè îñîë àâààð ãàð÷ýý ãýæ áîäëîî. Òýãñýí ÷èíü îñîë áóñ, îðîí
ñóóã÷èä ãàçðûí àñóóäëààð öóãëàðàí çîãñîæ áàéæýý” ãýõ ìýò.
Òà èëòãýëýý õýðõýí ýõýëñíýýñ òàíû èëòãýëèéí ¿ð íºëºº èõ øàëòãààëíà. “Ãàðàà
ñàéí áîë áàðèà ñàéí” ãýäýã øèã îðøèë õýñýãò ¿íäñýí õýñãýýñ äóòàõààðã¿é à÷
õîëáîãäîë ºãºõ õýðýãòýé. Òàíû ýíý ç¿òãýëèéã ñîíñîã÷èä óðàìøóóëàí õ¿íäýòãýí
àâäàã.
Òà ÿìàð ÷ ¿åä “Áè” ãýäýã ¿ãèéã õýðýãëýõã¿é áàéõûã áîäîîðîé.
2. ¯íäñýí õýñýã

Èëòãýëèéí ¿íäñýí õýñýã òàíû èëòãýëèéí çîðèëãûã òîäîðõîéëæ áàéäàã. Òà
èëòãýëèéíõýý ¿íäñýí õýñãèéã áýëòãýõäýý äàðààõ ç¿éë¿¿äèéã õàðãàëçàí ¿çâýë
çîõèíî. ¯¿íä:
1. ßìàð ¿íäýñëýëèéã ãàðãàí òàâèõ
2. ßìàð ¿íäýñëýë õàìãèéí ñàéí ¿íäýñëýë áîëæ ÷àäàõ
3. ¯íäýñëýë¿¿äýý ÿìàð äýñ äàðààëëààð ãàðãàí òàâèõ íü ç¿éòýé
4. ¯íäýñëýëèéí ÿìàð õýëáýðèéã / æèøýý, òîî áàðèìò, ñóäàëãàà ãýõ ìýò/
ñîíãîí àâàõ
Òà ¿íäýñëýë¿¿äýý ñîíãîí àâàõäàà äàðààõ ç¿éë¿¿äèéã àíõààðààðàé.
1. Ìèíèé ñîíñîã÷èä ÿìàð õ¿ì¿¿ñ áàéõ
2. Òýä ýíý ñýäâèéí òàëààð þó ìýäýõ
3. Òýä ñîíãîí àâñàí ñýäâèéí òàëààð ÿìàð /ýåðýã-ñºðºã/ ñýòãýãäýëòýé
áàéäàã.
Èëòãýëèéí ¿íäñýí õýñýã íü ñîíñîã÷äûí ñýòãýëèéã õºäºëãºì áàéâàë ¿ð
ä¿íòýé áîëäîã. Òà ñîíñîã÷äîä õýçýý ÷ áýëýí õîîë ñàíàë áîëãîîðîé.Òà òýäýíòýé õàìò
îþóí ñàíààíû àÿëàë õèéæ, áîäîë ñàíààã óäèðäàæ õàìòäàà òàíû ìýäýæ áóé òýð
ò¿âøèíä õ¿ðýõèéã çîðèîðîé.
1. Òà ýíý àñóóäëûã õýðõýí íýýñýí òóõàéãàà
2. Øèéäýõ ãàðöàà îëîõã¿é áàéñàí òàëààðàà
3. Õýðõýí øèéäýõ ãàðöàà îëñîí òàëàà𠺺ðèéí ñàíàëàà õýëýõ
Õ¿ì¿¿ñ ñýòãýë õºäºëºì ò¿¿õ ñîíñîõ äóðòàé áàéäàã. Òà ººðèéí èëòãýëýý
ñîíñîã÷äûí ÷èõýýð ñîíñîæ, áèåýð òóóëàõ ¿éë ÿâäàë áîëãîí õóâèðãàæ ÷àäàõ
õýðýãòýé. Èëòãýë òàâèõ áîëñîí øàëòãààí èëòãýëèéí óòãûã òîäîðõîéëäîã.
Èëòãýë á¿õýí ººðèéí îðãèë öýãòýé áàéäàã áºãººä ýíý íü èëòãýëèéã àìüäðóóëæ
ºãäºã. Èëòãýëèéí îðãèë öýã¿¿ä äàðààõ õýëáýðòýé áàéæ áîëíî.
 Õàìãèéí ¿íýìøèëòýé ¿íäýñëýë
 ªä㺺ã õ¿ðòýë íóóöàëæ áàéñàí ¿éë àæèëëàãààíûõàà òàéëàíã íèéòýä äýëãýí
òàâèõ
 Õÿìðàëûí ¿åä ººðèéí áàéð ñóóðèéã èëýðõèéëýõ
 Ñýòãýë õºäëºëºº èëýðõèéëñýí ò¿ð çàâñàðëàãà ýñâýë äîõèî çàíãàà õèéõ
Èëòãýëèéí õýð ¿íýìøèëòýé áîëîõ íü èëòãýëèéí îðãèë öýã òóõàéí íºõöºë
áàéäàëòàé /ñîíñîã÷äûí á¿òýö, èëòãýë òàâèõ áîëñîí øàëòãààí, èëòãýã÷ ãýõ ìýò/
õýðõýí çîõèöîæ áàéãààãààñ øóóä õàìààðíà.
3. Òºãñãºë õýñýã
Èëòãýëèéí òºãñãºë ñîíñîã÷äûí îé òîéíä õàìãèéí óäààí õàäãàëàãäàí ¿ëääýã.
Èéìä èëòãýëèéí òºãñãºë õ¿÷òýé áàéõ ¸ñòîé. Òºãñãºë õýñýã íü èëòãýëèéí ãîë ñàíààã
àãóóëæ áàéäàã áºãººä ò¿¿íèéã ñîíñîã÷äîä õàìãèéí îéëãîìæòîé òîâ÷ õýëáýðýýð
õóðö ºðíºëòýéãýýð õýëýõ õýðýãòýé. Èëòãýëèéí òºãñãºë äàðààõ õýëáýðòýé áàéæ
áîëíî. ¯¿íä:
 Èëòãýëèéí îðøèë õýñýãòýé óÿëäàæ áàéõ
 Ó÷èð øàëòãààíóóäûã íýãòãýí çàíãèäàõ
 ªºðèéí äýâø¿¿ëñýí ñàíàëûí ººð ººð õóâèëáàðûã ñàíàë áîëãîõ
 Á¿õ õ¿íèé ýâ íýãäýë ñýòãýë ñàíààíä òóëãóóðëàñàí ñýòãýë õºäºëãºì óðèàëãûã
ãàðãàõ
 Õàìðòàí àæèëëàõûã ñàíàë áîëãîõ



Õàðèëöàí áóóëò õèéõ ñàíàëóóäûã ãàðãàõ
Èðýýä¿éã ñàéí ñàéõíààð òºñººëºõ
Àëèà õîøèí ò¿¿õ ÿðèõ

Èëòãýëèéíõýý òºãñãºëèéã çàðëàñàí ë áîë õýëñýíäýý õ¿ð÷ èëòãýëýý äóóñãàõ
õýðýãòýé. Èëòãýëèéí òºãñãºë õýò ¿äààí ¿ðãýëæëýõ íü óòãàã¿é áàéäëûã ¿¿ñãýäýã.
4. Èëòãýëèéí òºëºâëºãºº
Ñàéí èëòãýë áè÷èõèéí òóëä òºëºâëºãºº ãàðãàæ, óã òºëºâëºãººíèé ¿íäñýí äýýð
áýëòãýõ áîëîìæòîé. ¯¿íä:
 Èëòãýëèéí ñýäâèéã íàðèéí òîäîðõîéëîõ
 Èëòãýëèéí çîðèëãûã òîäîðõîéëîõ
 Ñîíñîã÷äûí ç¿ãýýñ àñóóæ áîëçîøã¿é àñóóëòûí æàãñààëò ãàðãàõ
 Òýäãýýð àñóóëòûí õàðèóëòûã òîâ÷ òýìäýãëýõ
 Èëòãýëèéí çîðèëãûã çºâ òîäîðõîéëñîí ýñýõýý äàõèí õÿíàæ ¿çýõ

5. Èëòãýëèéí áè÷ìýë ýõèéã áýëòãýõ
Èëòãýã÷ ººðèéíõºº èëòãýëèéí ýõèéã áýëäñýí áîë ººðòºº èòãýëòýé áàéäàã.
׺뺺òýé, ñîíñîã÷îî òàòàõààð èëòãýõèéí òóëä ººðèéí òóñëàõ áîëîõ ýõ áè÷ìýëýý
àøèãëàààðàé.
Ýõ áè÷ìýë èëòãýã÷ íàðò õàðàõàä îéëãîìæòîé áàéõ òºäèéã¿é ãîë ç¿éëýýñýý
õàçàéõã¿é ÿðüæ ººðòºº èòãýëòýé áàéõàä òóñàëäàã. Ýõ áè÷ìýë äàðààõ á¿òýöòýé
áàéíà.
Îðøèë
á¿ðýí íàéðóóëãàòàé ýõ áè÷èã
¯íäñýí õýñýã
Òîâ÷ õýëáýðýýð
Òºãñãºë

á¿ðýí íàéðóóëãàòàé ýõ áè÷èã
á¿ðýí íàéðóóëãàòàé ýõ áè÷èã

Îðøèë õýñãèéã á¿ðýí ýõýýð íàéðóóëàí áýëòãýõ íü òàíûã èëòãýëäýý èòãýëòýé
áîëîõîä íü òóñàëíà.
Èëòãýëèéí ¿íäñýí õýñãèéã òîâ÷èëñîí ¿ã /ãîë ñàíààã òîâ÷ëîõ/ á¿ðýí ýõ ãýæ õî¸ð
áàãàíàä õóâààí áè÷ñýíýýð òàíä òîâ÷ òýìäýãëýëèéí òóñëàìæòàéãààð ÷ºëººòýé ÿðèõ
áîëîìæ á¿ðäýíý. Ñàíäðàõ ýñâýë ìàðòàõ ¿åä á¿òýí ºã¿¿ëáýðýýð áè÷ñýí ýõ áè÷ìýëýý
õàðààðàé.
Èëòãýëèéí òºãñãºë õýñãèéã á¿òýí ºã¿¿ëáýðýýð òºãñ íàéðóóëàí áýëäñýíýýðýý
äýìèé þì ÿðèõààñ ººðèé㺺 àâàðíà.
Ýõ áè÷ìýë íü ãàðãàöòàé, óíøèõàä õÿëáàð, òîä õýâëýìýë ¿ñãýýð áè÷èãäñýí áàéâàë
ñàéí. Îíö à÷ õîëáîãäîëòîé ãýñýí õýñãýý ºíãèéí õàðàíäàà, òîäðóóëàã÷ààð òîäîòãîõ
õýðýãòýé.
Óðò èëòãýëèéí ýõ áè÷ìýëèéã áýëòãýõäýý øèíý ñàíàà á¿ðèéã øèíý ìºð ýñâýë
øèíý õóóäàñíààñ ýõëýõ íü ç¿éòýé. Òýãýõäýý ýõ áè÷ìýëèéí äàðààãèéí õóóäñàíä
áè÷èãäýõ ñàíààíû ýõíèé ¿ãèéã õóóäàñíûõàà òºãñãºëä òýìäýãëýí áè÷âýë èëòãýë
öààøàà õýðõýí ºðíºõ, ÿìàð ºí㺺ð õýðõýí ÿðèõàä òóñ áîëíî.