You are on page 1of 10

2.

4 DKME DEMRLER

2.4.1 n bilgiler, Tarifler;
Dkme demirlerde yap Oluumu

Dkme demirler, Fe- esasl alamlarda, retim teknii ve ilenebilirlik olduu kadar
genel zelliklerinin farkll ve bu farlln i yapya bal olarak geni bir aralkta
deitirilebilmeleri bakmndan da ok geni kullanm yeri bulan, nemli bir malzeme
grubunu tekil eder. Esas itibariyle i yapnn hangi fazlardan olutuuna, oluan fazlarn
ekline ve oranna bal olarak hem isimlendirilmesi (gruplandrlmas), hem de genel
zellikleri deiir; ortak kalitatif zelliklere sahip olurlar. yap oluumuna (ve nihai
zelliklerin kazanlmasna) zellikle soutma hz ve alam elementleri yardm ile
mdahale edilmesi (oluumlarn kontrol edilmesi amac) bu konudaki genel aratrma
almalarnn ana konusudur (Tablo 2.5).
Fe- C denge diyagramnda %2 4,3 C ieren blgeyi tarif eden dkme demirler esas
itibariyle dkm zelliklerinin uygunluu ile ne karlar; normal hzda soumalar sonucu
sahip olabilecekleri i yaplar, metastabil katlamann gerei olan o (ferrit) ve Fe
3
C
(sementit)- fazlarndan (eitli oran ekillerde) ibarettir; krlma yzeyleri beyaz -parlak
gm renginde- grnd iin beyaz dkme demir denir.
Ayn kompozisyon aralnn stabil katlama gsteren (eitli oran ve ekillerde o
(ferrit) ve C (grafit)- fazlarndan oluan) alamlarna ise (mevcut grafitlerin etkisiyle,
krlma yzeylerinin koyu renginden dolay) kr dkme demir denir.
Ayn karbon orannda da olsa, katlama ve dnmlerin sonu itibariyle

metastabil (Sv o + Fe
3
C ve o + Fe
3
C ) veya
stabil (Sv + C(grafit) ve o + C (Bkz.2.2.1- 2.2.2))

sistemlerden hangisine gre gerekleecei (kr veya beyaz dkme demirlerden hangisinin
oluaca), faz dnmlerinin gerekletii souma hzna, alam elementlerinin cinsine
ve oranna bal olacaktr (ekil 2.51).

















ekil 2.51: Dkme demirlerde Si- ve C- oranna gre iyap oluumu (ematik) (Maurer
Diyagram)
Kr D.Demir (Stabil)
[ + C (grafit)]
5
4
3
2
1
1 2 3
Beyaz D.D.
(Metastabil)
+ Fe3C
grafit+perlit
gei
blgesi

+
Fe3C
+
C
4 5 6 7

+
P
C
+
%


C

% Si





























Dkme Demir
Beyaz Dkme D. D taraflar-Sert D.D. Kr Dkme D. GG Kresel grafitli D.D. GGG zel Dkme D.
2,4 4,5 % C
0,3 1,6 % Si
2,5 4,5 % C
0,3 1,5 % Si
2,5 4,0 % C
0,8 3,0 % Si
3,5 % C
S < 0,02 %
az miktarda Mg-ilavesi
1,5 3,5 % C
C, Fe
3
C halinde
(Sementit)
C yzey blgesinde Fe
3
C
halinde, i blgelerde esas
olarak grafit
C esas olarak
grafit
a) Perlitik temel yapda :
Si 2,4 %
C, grafit ve Fe
3
C
b) ferritik ana yapda :
Si 2,8 %
C, grafit halinde
Krlma yzeyi
beyaz
Snr blgesi beyaz,
i blgeler gri
Krlma yzeyi
gri
Gri grnmde
krlma yzeyi
(eitli elementlerle
yksek alamlandrma)
Karakteristik
Grnm :
Kompozisyon :
Sert dkm GH Temper dkm GT
Temperleme
Oksitleyici
atmosferde
Ntral
atmosferde
Beyaz Temper
Dkm
GTW
Siyah Temper
Dkm
GTS
Normlatrlm
Kr dkm
Yksek mukavemetli
Kr dkm
(Soutma hzna gre)
Si Si Cu
Tablo 2.5: Dkme demirlerde iyaplar, karakteristikler (gruplandrma: Eisenkolb)

F
F
o
K (max.)

o
L (max.)

Souma hznn artmas ve zellikle Mn, Cr, Mo, V gibi elementlerin varl metastabil
katlamaya yol aarken, souma hznn dk tutulmas (frnda soutma gibi) veya
yksek scaklklarda tutarak soutma ve Si bata olmak zere Al, Ni, Cu, Ti gibi
elementlerin varl, (doal olarak C-orannn art) grafit oluumunu tevik eder.
Silisyumun varl (P ile birlikte ayn etkiyi yaparak) ayrca tektik noktann yerine de
tesir eder: Si oran arttka tektik oran, karbonun d ynne doru kayar. Metastabil
katlamada tektik katlama iin gerekli olan %4,25 C oran, yeni durumda her element
(C, -0,3 etki faktr ile- Si ve P) tarafndan tamamlanm olacaktr: 4,25 = %C + 0,3 (%Si +
%P). tektikst veya tektikalt katlama, sv alamdaki silisyum ve fosforun varl ve
oranlarna gre belirlenecektir. 0,3 etkileme faktr ile Si (ve P), yeni l sistemdeki yeni
tektik noktann yerini doyma derecesi ( D
C
) denen bir kriterle (%C deerine
kyaslayarak ) tarif edecektir :





q
C
= 1 olmas hali, alamda Si (ve P) varlyla, yeni tektik noktann
edeer C- oranna ulaldn (tektik katlamann gerekleeceini)
gsterecektir.
q
C
> 1 deeri tektikst ve q
C
< 1 olmas durumu ise tektikalt
katlamaya iaret edecektir.

Stabil katlama sonunda dkme demirler, sonu itibariyle (metal olmayan) grafit faz
ve dier metal fazlar ( ve/veya ) ile -sv fazdan- bir arada farkl mekanizmalar ilerliinde
olutuklarndan, bu fazlarn snr tabakalar da metal fazlar arsndakilerden farkl yap ve
zellikte olacaklarndan, grafitlerin yapdaki varl, miktar ve zellikle ekilleri (lamelli
veya kresel yap) sonu zelliklerine byk lde etki edecektir. Bir arada yapy
oluturan bu fazlardan birinin metal olmamas, kr dkme demirlerin ana karakteristik
zelliklerini (talal retime uygunluk, tribolojik zellikler gibi) tayin edecektir. Grafitlerin
kresel olup olmamas ise bu zellikler dorultularndaki ilerlemelere (zelliklerin
iddetine) etki yannda, mekanik zelliklerde de ek deiimler (kreselleme ile tokluk art
gibi) getirecektir; lamel grafitlerin oluumu tayc kesit daralmasn artrmas ve entik
etkisi ile ekme dayanmn drecek ve ayn nedenle de gevreklie yol aacaktr (ekil
2.52).








o
K (max.)
< o
L (max.)
>> F/A


ekil 2.52: Kr dkme demirde grafit oluumuna gre
(kresel veya lamel ekli) kesit boyunca statik gerilme
dalm (ematik).





%C
4,25 0,3 (Si+ P)
q
C
(doyma derecesi) =
Lamel eklindeki ayrma, hekzagonal kafes yapl grafit kristallerinin taban
dzlemlerine paralel gelimesi ile oluur. Kresel grafit oluumu ise taban dzlemlerine
paralel gelimenin, yapya absorbe edilen kreselletirici atomlarla (genellikle Mg),
bloke edilmesi suretiyle salanm olur. Kristal geliimi taban dzlemlerine dik yne
zorlanm olur. Grafit oluumunun lamel veya kresel ekillenii, katlama srasndaki
ekirdek oluum koullarna gre deil, bilakis kristal byme parametrelerine (geliim
etkileimlerine) bal olarak belirlenmi olur.

Bu bakmdan sonu tayin edici bir alam elementi olan magnezyumun, yap
ierisine yerletirilmesi ve homojen dalm ok nemlidir (buharlama
scakl bile dk (1100
o
C) Mgnin, ok yksek scaklktaki sv alam
(T
ala.
> 1200
o
C) ierisine katlmas, MgSi veya MgNi eklinde mmkn
olur).

Belirtilen bu oluum mekanizmasnn, sl ilemlerle, -sonradan- lamel grafitlerinin
kreselletirilmesini mmkn klmayaca bellidir.

2.4.2 Dkme Demir eitleri ve genel zellikleri

Dkme demirlerin en karakteristik zellikleri dklebilirlik yeteneklerinin iyi
olmalardr (kalp doldurma kabiliyetleri yksek, katlama aralklar -ve ekme oran-
dktr). Ayrca -i yapya bal olarak- tala kaldrma yetenekleri ve (Si dolaysyla)
korozyon dayanmlar iyidir.
Scaklkta (~400
o
Ca kadar) mukavemetlerini korumalar da konstrksiyonlarda nemi
daha da artan ekil tutuma yetenei salam olur.
Dkme demirler kabul gm genel bir ifade yerleiklii ile, krlma yzeylerinin
grnmlerine gre snflandrlr ve hatta -i yaplarn yanstan- bu grnmlerine gre
isimlendirilir.

Beyaz Dkme Demir nispeten yksek souma hzlarnda gerekleen katlama ve
dnmlerle, karbonlarn sementit (Fe
3
C) halinde olutuu, krlma yzeyi beyaz grnen
dkme demir eididir. Krlma yzeyine gre beyaz dkme demir denirken, metastabil
katlama ve dnmlerin verdii baskn zellik alglamasna gre de sert dkm denir
(GH). Yapda sementitin varl, miktar ve ekli, dkme demirin sert ve zellikle anma
mukavemetinin yksek olmasn salar. Bu zellik deerleri, bata Mn ve P olmak zere Ni,
Cr, Mo, Cu gibi alam elementleri yardmyla daha da artrlabilir (C ve Si oranlar
dktr: %C < 3; %Si < 1,4).
Bu genel zellii itibariyle beyaz dkme demirler (sert dkmler), hadde malzemesi ve
eitli, tme, kumlama dzenei andrma ve arpma plakalar gibi, abrasif anmaya
maruz paralarn retiminde (iyi dkm zellikleriyle birletirilerek) tercih edilir. %3 4 Ni
ve Cr (~ % 7 9) ile alamlandrlmas retilen dkmler yksek anma dayanmlaryla
(~700HV) bilinir (Ni-Sert Dkm). Ni- sert dkm yerine, veya paralel olarak,
martenzitik ana yapl krommolibden esas alam elementleri ieren, abrasif anma
zorlanmalarna kar, beyaz dkme demirlerin kullanm arlktadr (%15 21Cr ; %23
Mo; bir miktar Cu ( s % 1,5) ve Si (% 0,4 0,9). Gereine gre yine de uygulanabilecek
slah-temperlemesinden nce llen sertlik deerlerinin, bu zel dkme demirlerde 60 67
HRC mertebelerine ulatn ve bu zellikleriyle de maden iletme veya toprak ileme alet
ve makinalarnn (kepe gibi) veya pompalarn abrasif anmaya maruz paralar ile
tc ve paralayc plakalar veya diskler, plverizatr arpma yzeyleri gibi paralarn
retiminde verimlilikle kullanlabildiini belirtmek gerekir.
Btn kesitin beyaz (metastabil) katlamas (tam sert dkm) yerine, d blgelerin sert
(beyaz) ve i taraflarn ise titreim snmleyici, tekrarl ve darbeli yklemelere yksek
dayanmlar yannda kolay ilenebilirlii ile kr dkme demir yapsnda olmas tercih edilir
(sert cidarl (kabuklu) dkme demir: Birka mm kalnlndaki bu sert tabaka ile i
ksmlardaki kr dkme demir yaps arasndaki, her iki tr yapnn da yer ald, gei
blgesi yaps alaca dkme demir olarak tarif edilir /36/ .
Bylece anma dayanm ve tokluu bnyesinde birletiren bu dkm eklinin, bu iki
zelliin arand tm yerlerinde uygulanmas dnlr (hadde merdaneleri, kam mili,
vagon tekerlekleri, tc ve paralayc plaka ve levhalar, plastik fkrtma (ekstrzyon)
kalplar ve eitli i aletleri veya paralar retimleri gibi).
Yksek mukavemet ve yksek anma dayanm yannda, korozyona ve yksek
scaklklarda kullanlabilen dkme demir eitleri zel alamlandrma ile gelitirilebilir
(zel dkme demirler). Her iki ama iin de dkme demirler, yksek oranlarda Si, Ni veya
Cr -yksek scaklk dayanm sz konusu ise ek olarak Al- elementleri ile alamlandrlr;
zel maksatl kullanmlara uygun zel dkmler retilir (scak gaz pompa veya vantilatr
paralar, kazan armatrleri, eksoz veya baca gaz iletim borular, kimyasal ortamlarda
alan cihaz ve aletlerin pompa ve filtreleri gibi).

Kr Dkme Demir stabil katlama ve (dk souma hzlarnda) dnmler sonucu
karbon atomlarnn esas itibariyle grafit kristalleri halinde yap ierisinde yer ald ve bu
yzden de krlma yzeylerinin koyu (gri) grnd, ok geni kullanm alan bulan dkme
demir grubudur (Tablo 2.5).
Kr dkme demirler genel karakteristik zelliklerini yaplarndaki grafitlerden alrlar.
Grafitlerin iyapdaki bulunu ekilleri, byklkleri ve miktarlar, nihai zellikleri tayin
edici rol oynarlar.
Sonu zelliklerine bu derece etkili olan grafit oluumunu ise souma hz yannda
kompozisyon (zellikle Si ve C oranlar) belirler; her iki element de sv alamda varl
orannda stabil katlamay (grafit oluumunu) tevik eder (ekil 2.51).
Uygulamalarda, ayn kompozisyondaki sv alamn dkm srasnda, i yapnn
souma hzna bal oluunun teknik sonularna ska rastlanr: Farkl et kalnlnda
cidarlar ieren paralarn dkmnde, ince cidarlar daha abuk souyacandan, souma
hznn gerektirdii lde grafit oluumuna izin verilebilecek, daha kaln cidarlara veya
gvdeye gre, daha sert olacaktr. Daha yava souyan kaln blgelerde kmr atomlar -
esas itibariyle- grafitleirken, ince cidarlarda C-ayrmas sementit halinde olacaktr. nce
cidarlarn sz konusu olmad paralarn dkmnde bile (kaln, silindirik paralar gibi)
d blgelerde sert ve anma dayanm yksek fakat gevrek beyaz, i taraflarda ise daha
yumuak fakat darbe hassasiyeti daha az gri blgeler oluacaktr.
Kr dkme demirler de, bu kere, grafitlerin ekline gre iki ana gruba ayrlrlar: Lamel
grafitli dkme demirler (GG) ve kresel grafitli dkme demirler (GGG).

Lamel grafitli dkme demirler (GG), yap ierisindeki grafitlerin eklinden dolay,
ekme mukavemetlerinin dk olmalar ve gevrek davranlaryla bilinir.
Grafit blgelerinin varl malzemenin mukavemetine iki ynden
negatif etki yapar: Kendi mukavemetleri dktr ve grafit blgelerinin
matris malzemesine tutunmas, metal ortama (o-Fe) ba kuvveti,
zayftr; tayc matris malzeme kesitini daraltm ve statik yklemeyi
artrm olur; ayrca (grafit ekline gre iddeti deien) entik etkiyle,
gerilme ylmalarna yol aar (ekil 2.52).Gerilme ylmalar ise -
dk saylabilecek d yklemelerde bile- matris malzemesi akma
mukavemetinin zerine karak, o blgede, mikro-ekil deiimlerine
yol aar ki bu kalc deformasyonlar, ou kere mikro atlak
oluumuna gtrr.

Matris yaps sl ilemlerle ayrca dzenlenebilir (ferritik, perlitik, beynitik matris) ve
sonu zelliklerini etkiler: Lamel grafitli bir dkme demirin, ferritik ve perlitik matris
yaplarnda kopma uzamas dk kalmaya devam ederken (o< %1), ferritik matris
yapsndaki ekme mukavemeti 100 N/mm
2
ve perlitik matris yapsndaki ekme
mukavemeti ise 400 N/mm
2
mertebesindedir; basmaya almas halinde her iki durum
iin de (grafit blgeleri ile metal matris arasndaki balanma zayfl devreden kaca
iin ve grafitlerin sktrlamadndan hareketle) basma dayanmlarnn artmas beklenir;
basma dayanmlar bu deerlerin 3 5 kat mertebesinde artar.
Lamel grafitli kr dkme demirlerin elastiklik davranlar kesin hkmlerle
deerlendirmeye pek uygun dmez ise de, ekme yklemesindeki E- modllerinin
eliklerinkinden daha dk olular aktr. Ayrca kr dkme demirlerde E- modlleri,
iyap oluumuna (tane yapsna) ve uygulanan gerilmenin byklne bal olarak
deiir. Bu davran, uygulanan bir birim gerilme altnda retilen (llen) elastik
deformasyonun, matris malzemesinin kristal dzlemleri arasndaki elastik deformasyon ile -
eliktekinden farkl olarak-grafit lamelleri ile matris arayzeyinde, ayn gerilme altnda
retilen elastik deformasyon, ve grafit entiiindeki gerilme ylmalar etkisiyle mikro-
blgelerde gerekleebilecek snrl plastik deformasyonlarn bilekesinden ibaret olmas
eklinde aklanabilir. Bu ekildeki birim ekil deitirmelerin sperpozisyonu, ayn
gerilme altnda, eliklerdekinden daha byk bileke deformasyon retmi olacaktr.
E- modlnn uygulanan gerilmelere ball ise, grafit lamellerinin ucundaki gerilme
ylmasnn deeri deimesi ve buna gre mikro plastik deformasyonlarn (blgesel
akmalarn) artmas ile ilgilidir. Uygulanan gerilmenin artmasyla -nc olarak ad geen-
deformasyon bileeni (mikroplastik deformasyonlar) bym olacak ve gerilmenin
artyla o
_
c erisi yatklaacaktr. Bu bakmdan kr dkme demirlerin elastisite modl
olarak balangta tespit edilen (orijinde teet) E- modl esas alnr (E
GG
= 70000
140000 N/mm
2
).
Kr dkme demirlerin bilinen baka karakteristik zellii, talal retime uygun oluu
(tala kaldrma yeteneinin iyi oluu), yine grafit lamellerinin varlndan kaynaklanr:
Gevreklii ile grafit lamelleri srekli tala oluumunu nleyip, kat yalayc olarak da
kesmeye ve yzey dzgnlne olumlu katkda bulunurlar.
Kr dkme demirler ~ 400
o
Ca kadar scaklkta mukavemetlerini koruyabilirler. Daha
yksek scaklklara (~ 400
o
Ca kadar) dayanabilecek retimler iin dkme demire yksek
oranda Cr ve Al ilavesi gerekecektir.

Kresel grafitli dkme demirler (ticari ad: sfero dkme demirler) lamel grafitlerde
kaydedilen entik etkisini azaltmak amacyla, katlama srasndaki mdahalelerle (%0,5 Ce
veya %0,5 Mg ile alamlandrmak gibi (Bkz.2.4.1)) iyapda kre eklinde grafit
oluumunun saland dkme demirlerdir (EN 1563 -GGG:DIN 1693 ve DDK: TS
526-)
-)
. Bu sayede iyiletirilmi mekanik zellikleri bnyesinde toplayan bir malzeme grubu
elde edilmi olur:

- ekil tutma yetenei iyidir (yksek saylabilecek scaklklarda
mukavemetlerini koruyabilirler).
- lenebilirlikleri iyidir (dvlebilme yetenekleri vardr), zellikle scak
ekil deitirme yetenekleri yksektir (scak haddelenebilirler),
- Korozyon dayanmlar iyidir.
- ekme mukavemetleri nispeten yksektir (R
m
s 1000 1200 N/mm
2
).

-)
Lamel grafitli dkme demirler (DIN 1691e gre) GG ve kresel grafitli dkme demirler (DIN1693)
GGG sembollerinin yannda ekme mukavemetini gsteren bir rakamla beraber verilir: GG 30 (0,1.
R
m
= 0,1. 300 N/mm
2
= 30 gibi).
Avrupa standartlarna (EN) gre ksa gsterimde dkme demirler, iyap ve mekanik zellik
deerleri veya kimyasal analiz gibi bilgilere de iaret edecek ekilde dzenlenmitir:
EN-GJL-H215 ifadesi Lamel grafitli (L) dkme demir (GJ) olup, sertlik deeri 215HB30 olarak -
4080 mm aras kalnlklar iin- verilmitir; veya
EN_GJS_400-15 (R
m
= 400 [N/mm
2
] ve A = 15 [%] deerlerine (en az) sahip olan kresel grafitli
(S) dkme demiri (GJ) gsterir. Kalnlk ve scaklk gibi dier etken aralklar, ilgili standartlarda
tarif edilmitir (TS EN 1560 gibi) /4,8,36,37/ .
- Bir dkme demir olarak yksek mertebede kopma uzamas gsterirler
(A s 15 20%).

Kresel grafitli dkme demirlerde grafit eklinin mekanik zelliklere olumlu etkisi,
lamelli yaplarda sz konusu olabilecek gerilme ylmalarn yumuatmasndandr (ekil
2.52 ; 2.53).


ekil 2.53: Bir dkm parann d yklenmesinde grafit eklinin gerilme dalmna etkisi
(ematik gsterili /4/ ).
a) Lamel grafitli dkme demir ;
b) Kresel grafitli dkme demir.

Lamel grafitli dkme demirlerin aksine, sfero dkme demirlerin ekme diyagramlarnda
belirgin bir Hooke- blgesi kaydedilir ve E-modlleri yksektir (~ 185000 N/mm
2
).

Temper Dkme Demirler ise, ledeburitik ana yap ierisinde, metastabil katlaan beyaz
dkme demirlerin (ham temper dkmlerin) temperlenerek, ksmen karbonsuzlatrma
veya grafitliletirme mekanizmalar ile, belli lde de olsa, bata tokluk olmak zere, genel
elik zellikleri kazandrlan dkme demirlerdir; kresel grafitli dkme demirlere alternatif
tekil ederler. Temper dkme demirler (TS EN 1560 -GT: DIN 1692; DDT: TS 519-),
herhangi bir dkme demir kompozisyonundaki bir Fe-C alamnn metastabil
katlamasna izin verildikten sonra, zel bir tavlama ilemine tabi tutularak
(temperlenerek), kr dkme demirlerden daha iyi mukavemet zellikleri gsterebilen (ve
hatta dvlebilme yetenei kazandrlan) iyapya sahiptirler (esas itibariyle
karbonsuzlatrma ilemiyle beyaz temper dkm (GTW; DDTB), grafitliletirme ile de
siyah temper dkme (GTS; DDTS) ulalr.
Ham temper dkmde -btn kesitin grafit oluumundan uzak olmas-
karbonlarn tamamen sementit ierisinde yer almas ngrlr. Metastabil
katlamann gerei olarak, C ve Si oranlar kk ve souma hz nispeten
byk tutulmaldr (%C: 2- 2,5 ; %Si: 0,5- 1 (ekil 2.50)). blgelerde stabil
katlamaya (grafit oluumuna) izin vermemek maksadyla, temper dkmle
retim iin kk paralar seilmeli, kaln cidar iermemelidir.

Ham temper dkmn (dkmden hemen sonraki) krlma yzeyi beyaz ve (ierdii
sementitler gerei) sertlii ve gevreklii yksektir. Yksek scaklkta ( + Fe
3
C blgesinde
solidse yakn scaklklarda) uzun sre temperleme ile malzemeye bir miktar tokluk, plastik
ekil verilebilirlik kazandrlr; sert fakat gevrek sementit faz -bu scaklk ve srede-
ostenite ve temper grafitine dnr:

Fe
3
C + C
T
(temper grafiti).

Burada temperleme ile ayrtrlan grafitin lamel eklinde deil, kresel bir dalmla,
ama kesin bir snr gstermeyen grafit kmeleri halinde yapda yer almas, (sfero dkme
demirlerinkilerle mukayese edilebilecek) mekanik zellik deerleri kazanmlarna yol aar.
Bu ekilde -karbon kayb amalanmadan-retilen yeni iyapnn krlma yzeyleri siyahtr;
siyah temper dkm denir (GTS ; DDTS).
Uygulanan temperleme ilemine bal olarak, yzey blgesindeki mevcut karbonlarn
belli ibr derinlie kadar yaklmas suretiyle, retilen ikinci tr temper dkm (krlma
yzeyine gre) beyaz temper dkmdr (GTW ; DDTB).

Beyaz Temper Dkm, beyaz dkme demirin, karbonsuzlatrc (hava ve su buhar
ilavesiyle, CO/ CO
2
karm, hafif oksitleyici) bir atmosferde, 950 1000
o
C arasnda,
parann karbonsuzlatrlacak tabaka veya et kalnlna gre, uzun bir sre (40 120 h)
temperlenmesi ile elde edilir (ekil 2.54-a) . lem srasnda sementitin paralanmas ve
yzey blgesinin karbon kayb (dekarbrizasyon), i blgelerdeki C atomlarnn yzeye
doru difuzyonuyla paralel cereyan eder:

Fe
3
C + O
2
3Fe + CO
2
(yzeydeki sementitin paralanmas)

C

+ CO
2
2 CO (ilem sresince yzey blgesinden karbon tanm)

Ortamn oksitleme potansiyeli, CO/ CO
2
oran, bir yandan yzey blgesinin
karbonsuzlamasn salarken, dier yandan da ostenit tanelerinin tufallamasn
(oksitlenmesini) nleyecek dzeyde ayarlanmaldr.
Karbon kaybeden yzey blgesinde (karbonsuzlama derinlii kadar ieride) ferritik
yap hakim olurken, tamamen i (merkez) blgelerde az veya ok kalan perlitik blgeler
ierisinde temper grafitinin yer ald bir yap oluur. Yzey ve merkez blgeleri arasnda
(gei blgesinde) ise ferritik-perlitik temel faz yaps ierisinde temper grafitleri ayrm
olarak bulunurlar: Kesit boyunca, kaln paralarda (Ah > 10 mm), oluan i yap homojen
deildir (ince kesitli retimlerde (Ah s 7 mm) yap tamamen ferrit tanelerinden ibaret
olabilir).

Beyaz temper dkme demirlerde
-)
mukavemet zelliklerinin cidar kalnlndan byk
lde etkilenmesi ou zaman nemli bir mahzur saylr. Ancak akma ve ekme
mukavemetleri, yorulma dayanmlar gibi mekanik zellik deerleri genel olarak edeer
kompozisyonlu siyah dkme demirlerden daha yksektir. Ferrit iin belirgin olan yksek
sneklik zellii, beyaz dkme demirlerin de nemli karakteristiklerinden birini oluturur.
Lehimlenebilir ve -derin saylabilecek dzeyde karbonsuzlatrma nedeniyle- kaynak
edilebilirler.


-)
Beyaz dkme demirler GTW ksa gsterimi yannda (tarif edilen kalnlklar iin elde edilen)
minimum ekme mukavemeti ve ikinci rakam olarak da kopma uzamas deerleri eklenerek
verilirler (DIN 1692, TS EN 1560): GTW-45-07 gibi (burada R
m
= 45. 10 = 450 [N/mm
2
] ve A = 7
[%] ).
Szgelimi EN-GJMW-360-12 gsterimi ise, Avrupa standartlarnda R
m
= 360 [N/mm
2
] ve A = 12
[%] deerlerine (en az) sahip olan, temper grafitli (M ) beyaz (W) dkme demiri (GJ) gsterir.

Siyah Temper Dkm, eldesi iin i yapy grafitliletirme ilemine ynelik
temperleme ilemi gerekletirilir; ham temper dkmdeki -belirtilen- ilem ve
dnmler gerekletirilir. Para, GTWdekinin aksine -kompozisyonun deimemesi
iin-, ntral bir atmosferde temperlenir (kolaylk ve ekonomiklik bakmndan, szgelimi,
paralar kuvars-kumu veya ince dkme demir tala ierisine yerletirilebilir). Temperleme
sresi ve scakl (ferritik veya ferritik/perlitik) iyap oluumuna etkilidir. Temperleme
ilemi iki kademede gerekletirilir (ekil 2.54):

I. Kademe: 950
o
C civarnda (~10 h), genellikle azot atmosferinde, ledeburit ierisindeki
sementitlerin, ostenit ve temper grafitine dntrlmesi aamasdr.

II. Kademe: Bu aamada, ferritik yap oluturmak iin para, I. kademe temperlemeden
sonra, 700680
o
Ca kadar, ostenit in ferrit ve temper karbonuna (temper grafitine)
ayrmas tevik edilecek ekilde yava soutulur: Ostenit, ferrit ve grafite ayrr.
Souma hznn ayarlanmasyla (~3 [
o
C/h] ) - tanelerinden -ferrit yerine- perlit
oluumlar salanr (perlitik siyah temper dkm: GTS veya daha fazla informasyon
ierecek ekilde GTP ; -TS: DDTS veya DDTP-)
-
.
Ferritik siyah temper dkme gre daha yksek mukavemete sahip olan GTSin, sertlik
ve mukavemet deerlerinin daha da artrlmas amacyla, I. kademe tavlamasndan (~950

o
C; ~10 h) sonra (ledeburit ierisindeki sementitlerin, ostenit ve temper grafitine
dntrlmesinden sonra), para yada veya havada soutulur ve beklenen sertlik ve
mukavemete gre tayin edilecek bir temperleme scaklnda (~ 600650
o
C ) tavlanr
(ekil 2.54 b):

Bylece dkm parasna hem yksek derecede anma dayanm
(perlitik blgeler etkisi ile) ve hem de tokluk (mevcut, ledeburit
ierisindeki ferritler dolaysyla) kazandrlm olur. Mukavemetinin
daha da artrlmas iin, perlitik siyah dkme demire, ayrca slah
ilemi (havada veya yada soutmak suretiyle) uygulanabilir ve
beynitik yap ierisinde yer alan temper grafitlerinden (ve ledeburit
ierisinde nceden ayrm olan ferrit taneciklerinden) ibaret, sert ve
tok, bir iyap oluturulur.

Siyah dkme demir, homojen bir iyapya sahip olduu iin, mekanik zellikleri para
kalnlndan (veya aptan) bamszdr. Siyah dkme demir, talal retime uygun der.
Yzey blgesine dorudan suverme esasna dayanan (alevle, indksiyonla veya daldrma
ile) yzey sertletirme ilemleri uygulanabilir. Yzey ilemi gerektiren, anmaya
dayankl ve tok para beklenen kullanm yerlerinde, perlitik yapl siyah temper dkmler
ou kez dorudan kullanlabilir: Dili arklar, tahrik ve iletim sistemleri elemanlar, zincir
paralar gibi.
Karbonlarn, lamel yerine, kresel yapya yakn fakat kesin bir snr gstermeyen grafit
kmeleri halinde yapda yer almas (ekil 2.55), (sfero dkme demirlerinkilerle mukayese
edilebilecek) mekanik zellik deerleri kazanmlarna yol aar. Yapda artan perlit oran ile
birlikte mukavemet deeri de artar (beynitik matris yapsnda mukavemet en yksek
deerine ular; fakat mukavemet artyla birlikte tokluun azalmasn dikkate almak
gerekir). Bu zellikleriyle temper dkmler, genel olarak, pahal saylabilecek sl ilemler
gerektirse de, dkm tekniinin salad ek iyiliklerle (kolaylk, kalite ve ucuzlukla), ou
zaman mukayese edilebilir zelliklere sahip elik dkmlere (yksek dkm scakl,
katlama aralnn ve (kendini) ekme orannn ykseklii, daha pahal kalp malzemesi
gerektirmesi yznden) tercih edilirler.

-)
Ferritik siyah temper dkm iin gerekli ilem sresi beyaz temper dkm -GTW (DDTB)- iin
gerekenin yaklak %75i kadar olur; perlitik siyah temper dkm eldesi iin gereken sre ise
(perlit oluumuna izin verildiinden) daha da ksadr.




















ekil 2.54: Temper dkm iin uygulanan sl ilem programlar (ferritik, perlitik(a) veya
beynitik (b) iyap oluumlar) (ematik).






ekil 2.55: Siyah temper dkmde iyap (ferritik matris ierisinde grafit kmeleri) /6/.
10 20 30 40 50 60 0
200
400
0
600
800
1000
1200
Temperleme Sresi t [h]
10 20 30 40 0
t [h]
S

c
a
k
l

k


T

[
o
C
]

GTS
DDTS
(perlitik)
GTS
DDTS
(ferritik)
Vs ( 3
o
C/h)
GTW
DDTB
A
1
A
1
GTS
DDTS
(beynitik)
a) b)