P. 1
17_Wlodarczak

17_Wlodarczak

|Views: 26|Likes:

More info:

Published by: Иванова Светлана on Jul 01, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/22/2014

pdf

text

original

Mente et rutro.

Studia archeologica Johanni Machnik viro doctissimo octogesimo vitae anno ab amicis, collegis et discipulis oblata. Rzeszów 2010

299

Piotr Włodarczak

Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej
1. Wstęp Rola „czynnika stepowego” w genezie kultury ceramiki sznurowej (KCSZ) od ponad stulecia pozostaje podstawowym zagadnieniem studiów nad zmianami kulturowymi u schyłku epoki kamienia na terenach Europy Środkowej. Jest ona klasycznym tematem wielu artykułów oraz niezliczonych dyskusji konferencyjnych i „kuluarowych”. Celem poniższych uwag nie jest wielostronna analiza roli społeczności strefy pontyjskiej w powstawaniu nowych wzorców kulturowych. Ich zamiarem jest natomiast podkreślenie znaczenia arterii naddunajskiej w powstawaniu modelu KCSZ. Tematem omówienia są więc przede wszystkim interakcje zaistniałe na skutek relacji południkowych, które we wcześniejszych okresach prahistorycznych decydowały o pojawianiu się cech neolitu bałkańskiego i naddunajskiego na północ od łuku Karpat. Ten kierunek przemieszczania się nowych idei, analizując dotychczasową literaturę na temat KCSZ, został usunięty w cień przez podkreślenie relacji równoleżnikowych, mających odgrywać decydującą rolę w zmianach kulturowych dokonujących się na terenach Europy Środkowej u progu epoki brązu (m.in. Merpert 1976; expresis verbis: Kośko 2000, 337). Początek III tysiąclecia p.n.e. w strefie stepów nadczarnomorskich jest okresem dominacji wzorca rozległego kompleksu kulturowego, nazwanego kulturą grobów jamowych (KJ). Jest to zarazem czas ekspansji społeczności stepowych na zachód, czyli w obręb strefy bałkańskiej i południowo-karpackiej. W rezultacie tego przesunięcia zaistniały dwie odrębne strefy sąsiedztwa KJ i KCSZ (ryc. 1). Pierwszą jest północno-zachodni region stepu/lasostepu pontyjskiego. Osadnictwo KCSZ sięga tu górnego Naddniestrza, a dokładniej – zgodnie z rekonstrukcją Jana Machnika – Gniłej Lipy, będącej prawym dopływem Dniestru (Machnik 1998, 99). Strefą graniczną są w tym przypadku tereny Podola. Drugim obszarem jest Kotlina Karpacka, gdzie w dorzeczu Cisy kurhany KJ zostały usypane w sąsiedztwie mogił wschodniosłowackich, a także niedaleko od terenów zajętych przez osadnictwo dolnoaustriackiej i morawskiej KCSZ. Sytuacja na tym drugim „obszarze kontaktowym” jest głównym tematem poniższych uwag. Istotą poruszonego zagadnienia jest następujące pytanie: czy elementy nowego obrządku pogrzebowego oraz inne zmiany obserwowane w kulturze materialnej i duchowej, decydujące o istocie wyodrębnienia KCSZ, mogły być efektem obecności nad środkowym Dunajem modelu kulturowego łączonego ze światem stepów? Przy rozważaniu tego zagadnienia, należy przedstawić w pierwszej kolejności problemy związane z chronologią rozpatrywanych zjawisk. 2. Uwagi o chronologii pojawiania się cech społeczności stepowych na południe od łuku Karpat Klasyczną próbą syntetycznego ujęcia proble matyki pojawienia się cech kulturowych ze strefy północnopontyjskiej w Europie Środkowej oraz południowo-wschodniej jest koncepcja „trzech fal”, autorstwa Mariji Gimbutas (podsumowanie: Gimbutas 1979). Niezależnie od słusznej w wielu miejscach krytyki dotyczącej poszczególnych jej słabych punktów (Häusler 1998), schemat ten może być użyty do prezentacji trzech wieloaspektowo różnych etapów chronologicznych. Opisuje on fazy znacząco odmienne, zarówno pod względem cech kulturowych, jak i z uwagi na skalę natężenia zjawiska. Wzbudzającym główne kontrowersje elementem koncep  W miejscu tym chciałbym zaznaczyć, że za wielokrotnie powtarzanymi w tekście sformułowaniami „społeczności KJ” lub „społeczności KCSZ” nie stoi intencja traktowania tych rozległych archeologicznych kompleksów kulturowych jako jednostek wyodrębniających realnie istniejące, odrębne ugrupowania etniczne lub socjo-polityczne. Wręcz przeciwnie, uważam za rzecz niemożliwą ich połączenie z określonymi grupami ludzkimi rozprzestrzeniającymi się na rozległe obszary Europy (w sposób taki był często przedstawiany „horyzont A” KCSZ). Wyszczególnione tu kultury traktuję jako fenomeny ujednolicenia cech ideologicznych, obejmujące różne społeczności na terenach Europy, mające określony wymiar chronologiczny (generalnie: III tys. p.n.e.). Zagadnienie to wykracza poza ramy prezentowanego artykułu. 

300

Piotr Włodarczak

Ryc. 1. Skupiska kurhanów KJ (czerwone półkola) na tle zasięgu południowo-wschodniej części kompleksu KCSZ oraz wybranych środowisk kulturowych z Kotliny Karpackiej i strefy północnobałkańskiej. Abb. 1. Ockergrabkonzentrationen (rote Halbkreise) vor dem Hintergrund der Reichweite des südöstlichen Teils des schnurkeramischen Komplexes und der ausgewählten Kulturmilieus aus dem Karpatenbecken und der nordbalkanischen Zone.

cji Mariji Gimbutas nie był sam fakt pojawienia się cech kultur stepowych, lecz ocena zasięgu przedstawionych przez nią „fal” oraz ich roli w przemianach kulturowych, dokonujących się w IV oraz w III tysiącleciu BC na obszarze całej Europy. Autorka ta nie traktowała jednak ekspansji społeczności stepowych jako jedynego czynnika sprawczego wszystkich procesów. Podkreślała, że w wielu regionach zmiany kulturowe, prowadzące do wykrystalizowania się struktur epoki brązu, polegały na wewnętrznych transformacjach dokonujących się wśród społeczności autochtonicznych (Marler 2001). Dużą rolę przywiązywała jednak do wiodącej roli czynnika allochtonicznego (Gimbutas 1979). Najstarszą „falę” (Gimbutas 1977) stanowią materiały zaliczane obecnie najczęściej do grupy Suvorovo, zwanej również grupą Suvorovo-Novodanilovka, a także „typem Casimcea” (m.in. Bogataja, Manzura 1994; Govedarica 1998; 2004; Rassamakin 2004; Anthony 2007). Są to nieliczne znaleziska, wśród których przeważają pochówki w pozycji wyprostowanej, choć obecne są także groby ze zmarłymi ułożonymi na plecach, z podkurczonymi kończynami dolnymi

(wielokrotnie powtarzany przykład: pochówek płaski z miejscowości Csongrad-Kettőshalom na Węgrzech). Pozycja chronologiczna materiałów grupy Suvorovo nie jest jednoznaczna. David W. Anthony umieszcza je, w czasowym przedziale 4200–3800 BC i synchronizuje z etapem B/I rozwoju kultury trypolskiej (Anthony 2007, 249–254). Takie datowanie oznaczałoby jednak również współczesność z rozwojem kultury bodrogkereszturskiej, na co wskazywali również Małgorzata Kaczanowska i Janusz K. Kozłowski, analizujący wyroby krzemienne (Kaczanowska, Kozłowski 1985, 51). Natomiast Jurij Rassamakin uważa materiały typu SuvorovoNovodanilovka za wariant kultury Skelja (Rassamakin 2004, 206) i odnosi do nieco wcześniejszego okresu (przed 4100 BC), co odpowiada zresztą lepiej synchronizacji z wymienioną wyżej fazą B/I kultury trypolskiej (Kadrow i in. 2003, 120–124). Trudniejszy interpretacyjnie drugi horyzont („fala”) wpływów wschodnich obejmował natomiast ślady ekspansji kultur stepowych, synchronizowane najogólniej z etapem Boleráz i klasycznym horyzontem rozwoju badeńskiego kręgu kulturowego (Gimbu-

Tarnava).i środkowodunajskiej obserwujemy różne formy adaptacji poszczególnych elementów kulturowych charakterystycznych dla strefy pontyjskiej. W 2. W okresie tym bezpośrednie związki pomiędzy strefą naddunajską oraz regionem pontyjskim – wbrew sugestiom Mariji Gimbutas (1979. Najbardziej charakterystyczne są metalowe zausznice. 369): – zdecydowana przewaga pochówków szkieletowych. 3. że także na obszarze Europy Środkowej wzorce kulturowe o stepowej proweniencji były adoptowane już w IV tysiącleciu BC. pojawia się w Europie południowo-wschodniej stosunkowo wcześnie. 166–168). to trudniej jest bezkrytycznie łączyć genezę KCSZ dopiero z zaistnieniem wzorca KJ na przełomie IV i III tysiąclecia BC. Wzmiankowane powyżej wczesne datowanie kulturowych wzorców wschodnioeuropejskich. – obecność ochry na i przy pochówkach. a z drugiej – kształtowaniu się specyficznej struktury gospodarczej i osadniczej ludności zamieszkującej wszystkie te obszary. o niskiej rocznej sumie opadów i znaczących różnicach pomiędzy temperaturami lata oraz zimy. Podobne uwarunkowania środowiskowe osadnictwa KJ na wszystkich terenach (w strefie pontyjskiej oraz w regionach położonych na zachód od niej) mogą być czynnikiem sprzyjającym z jednej strony migracjom grup ludzkich z innych regionów o analogicznej charakterystyce. Za ciągiem zmian kulturowych prowadzących do wykrystalizowania się wzorca KCSZ. złota oraz z miedzi. – ubogie wyposażenie grobowe. Golyama Detelina). Włodarczak 2008a. Znajdowane są także naszyjniki. dominującego na rozległych obszarach Europy. a w tym także i kurhanów powinno znaleźć od zwierciedlenie w odpowiednim omówieniu procesu genezy KCSZ – jeżeli chcemy ją wiązać z oddziaływaniami „stepowymi”. Za możliwością obecności elementów KCSZ w starszych ugrupowaniach kulturowych opowiedział się również (w innym kontekście) M. środkowej Serbii i wschodnich Węgier. może zatem stać znaczna głębia czasowa. Banatu. spotęgowana w dodatku asynchronicznością przyjmowania poszczególnych cech na różnych terenach. Pojawiają się w różnych częściach badeńskiego kompleksu kulturowego i są odnoszone zarówno do etapu Boleráz. Furholt. Ich lokalizacja jest związana przede wszystkim z dolinami dużych rzek. wykonywane ze srebra. północnej Bułgarii (m. – drewniane przykrycia jam oraz elementy obudowy ścian i podłogi grobu. jak i do okresu „klasycznego”. Uwagi o kulturze grobów jamowych na Bałkanach i w Kotlinie Karpackiej Skupiska kurhanów KJ są znane z wielu regionów Europy południowo-wschodniej. Plachidol). „Trzecia fala” wiązała się ze społecznościami KJ. a także wyraźnymi podobieństwami do rytuału społeczności stepowych w strefie pontyjskiej. także w pozycji skurczonej (ryc.in. Są to regiony prawie bezleśne.in. 122. Najważniejsze zgrupowania zostały odkryte na następujących obszarach: północnej Dobrudży. Dane z kurhanów datowanych na 2. absorbujący elementy o cechach kultur strefy pontyjskiej.in. przedstawiając przede wszystkim zasady występowania ceramiki o cechach wyszczególnionej tu kultury (Furholt 2008). północno-wschodniej Bułgarii (m. Muntenii. Oltenii. połowę IV tysiąclecia BC wskazują raczej na lokalność i różnorodność zjawisk niż na silną relację ze strefą eneolitu nadczarnomorskiego. pokrytych roślinnością stepową lub formacjami do niej zbliżonymi. 48–54. Fi scher 1956. – dominacja ułożenia zmarłego na plecach. a w strefie na północ od łuku Karpat – z KCSZ (Gimbutas 1979. noże krzemienne. Na tak rozległych terenach obrządek pogrzebowy tej kultury odznacza się zadziwiającą unifikacją. Na cmentarzyskach są one obecne zarówno w przypadku pochówków szkieletowych. wschodniej Tracji (m. Nie można więc wykluczyć. Cechami charakterystycznymi obrządku pogrzebowego zachodniego wariantu KJ są następujące elementy (Nikolova 1999. w tym Dunaju. połowie tego tysiąclecia w strefie dolno. 2). Na okres ten datuje się zdecydowaną większość kurhanów o cechach „stepowych”. zlokalizowanych w dorzeczu dolnego i środkowego Dunaju. jak i ciałopalnych. 123) – są niejednoznaczne. północno-zachodniej Bułgarii (m. Forma kolistego nasypu jest obecna w Europie Środkowej już w połowie IV tysiącle cia BC (kurhany kultury baalberskiej – zob. w pozycji skurczonej. Skoro kurhanowy obrządek pogrzebowy.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 301 tas 1980). obecne są również przykłady pozycji na boku. – prostokątne jamy grobowe (jedynie wyjątkowo owalne. naczynia. a incydentalnie także i inne przedmioty. . Goran Slatina). Związek pomiędzy znaleziskami z regionu nadczarnomorskiego oraz z Bałkanów i Kotliny Karpackiej jest widoczny także przy spojrzeniu na uwarunkowania środowiskowe osadnictwa: znaleziska kurhanów KJ na dwóch ostatnio wymienionych obszarach znane są niemal wyłącznie z terenów nizinnych. 127–131). trójkątne lub w kształcie trapezu). grupa południowo-wschodnia kultury pucharów lejkowatych – zob.in.

2. Z tych samych surowców budowano również konstrukcje przykrywające groby. Nawet sama idea kurhanu jest łączona przez niektórych badaczy z imitacją formy tellu (Chapman 1995. Nach Ecsedy 1979 und Panayotov 1989.: Alekseeva 1992. 2. na charakter wytworów materialnych KJ pomiędzy Dniestrem a Dunajem wywarły wpływ trzy decydujące czynniki: a) miejscowy. W obrębie zespołów grobowych KJ z tych terenów widoczna jest przewaga ceramicznych form płaskodennych oraz obecność naczyń typologicznie zbieżnych ze stylistyką form znanych z Bałkanów oraz z Europy Środkowej (ryc. związany z wczesną epoką brązu w świecie anatolijsko-bałkańskim. b) „wschodni”. stanowiące około 10% zbioru (Ârovoj 1985. związany z nadczarnomorskimi i nadkaspijskimi społecznościami stepowymi oraz c) „zachodni”. Panayotova 1989. ris.in. a także pokrywające się częściowo z wcześniej datowanym osadnictwem grup późnotrypolskich (fazy C/II): Usatovo. Dergačev 1986. Dominowały pochówki w jamach grobowych. zawieszki z zębów zwierzęcych. Wzorzec zachodniego odłamu KJ uformował się zatem pod znaczącym wpływem chalkolitycznych społeczności Europy południowo-wschodniej. Horodiştea-Erbiceni i Gordineşti. Generalizując. 84. grób 1. a także w ugrupowaniach „południowych” (Czechy. Istotna może być również rola czwartego czynnika: d) „północnego”. 3: 1. Hügelgrab 6. Coţofeni II–III. warstwami ściętej trawy oraz elementami drewnianymi. Wiele elementów wyposażenia z grobów tej kultury w strefie północnobałkańskiej i w Koltinie Karpackiej znajduje analogie we wcześniejszych naddunajskich kulturach chalkolitycznych: długie noże wiórowe. 1 – Kétegyháza. 3). Podobne formy znane są z wczesnej epoki brązu w niemal całej strefie bałkańskiej oraz w Kotlinie Karpackiej. Typische Yamnaya-Bestattungen aus dem Karpatenbecken und der nordbalkanischen Zone. Ârovoj 1985). grób 6. związanego z pojawieniem się w zachodniej części lasostepu społeczności kultury amfor kulistych (Szmyt 2009). kurhan 6. 2 – Kétegyháza. kurhan 1. Grab 1. 3 – Plachidol I. Grab 6. Černavoda III–II. Ściany okładane były często belkami drewnianymi lub blokami kamiennymi. Hügelgrab 1. 9) oraz amfory.in. Hügelgrab 3.302 Piotr Włodarczak Ryc. 2). Anthony 2007. Morawy. 252). a także steli. Do cech charakterystycznych ostatnio wymienionej grupy naczyń należą: owalny kształt brzuśca oraz ucha umieszczone na jego największej wydętości (ryc. O ich specyfice decyduje przede wszystkim ich położenie geograficzne – graniczne z kulturami późnoneolitycznymi/wczesnobrązowymi strefy bałkańskiej (m. 45. związany z późną fazą kultury trypolskiej (przede wszystkim z grupą Usatovo). a nawet posypywanie ochrą (cmentarzysko w Tibavie). Mają one szczególną charakterystykę w obrębie strefy pontyjskiej. Typowe pochówki KJ z Kotliny Karpackiej i strefy północnobałkańskiej. dolna Austria). miedziane paciorki. materiałami tekstylnymi. 2 – Kétegyháza. W KCSZ amfory tego typu są odkrywane jedynie na obszarach sąsiadujących ze strefą znalezisk KJ: w regionie naddniestrzańskim. zlokalizowanych pomiędzy dorzeczami Dniestru oraz Prutu i Seretu (m. kurhan 3. Przykładem mogą tu być puchary zdobione ornamentem sznurowym (Dergačev 1986. 85–88). choć notowane było również ułożenie zmarłych na pierwotnym poziomie gruntu. Wg I. Ezero). Ecsedy 1979 i I. Mając na uwadze transfor- . 1 – Kétegyháza. Abb. Określenie przynależności kulturowej materiałów z kurhanów opiera się generalnie na ich porównywaniu do znalezisk KJ z zachodniej strefy stepowych obszarów nadczarnomorskich. 3 – Plachidol I. – przypadki obecności konstrukcji kamiennych w płaszczu kurhanu. Szczególnie dużą rolę muszą tu odgrywać materiały z najdalej na zachód położonych terenów tego regionu. Na dnie grobu często stosowano wyłożenie matami.

3. 1 – Gura-Galbieniey. Panayotov 1989. w tym zabytków metalowych (przede wszystkim: zausznic). Beispiele für Yamnaya-Amphoren (1–2) und Becher (3–7) aus dem westlichen Teil der Schwarzmeerzone. Takie konotacje są widoczne także w przypadku innych elementów wyposażenia. Najczęściej przyj- . Abb. Tabl.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 303 Ryc. Rumunii. Przykłady amfor (1–2) oraz pucharów (3–7) KJ z zachodniej części strefy nadczarnomorskiej. układ pochówku i obecność ochry. 91. Rozpatrujący je badacze dochodzą do nieco różniących się wniosków. Chronologia kurhanów kultury grobów jamowych w Bułgarii. odbywającą się pod wpływem lokalnych ugrupowań Kotliny Karpackiej. 50). 5 – Parkany. Główną kontrowersją jest relacja omawianych tu obiektów KJ do materiałów grobowych oraz osadowych wiązanych z badeńskim kompleksem kulturowym. Dergacheva 1986. Nach Dergachev 1986. 1 – Gura-Galbieniey. w Buj oraz w Tiszabábolna-Szilpuszta na Węgrzech (Kalicz 1968. grób 1. 2 – Ogorodnoye III. a zarazem bliskość z południową strefą zajętą przez kompleks KCSZ. Wg V. Podstawowym kryterium pozwalającym na stwierdzenie podobieństwa pomiędzy grobami KJ ze strefy północnopontyjskiej i obszaru połnocnobałkańskiego/Kotliny Karpackiej pozostają jednak: konstrukcja grobu podkurhanowego. 3 – Yefimovka. Serbii i na Węgrzech Czas pojawienia się konstrukcji kurhanowych KJ na Bałkanach oraz w Kotlinie Karpackiej jest jeszcze ciągle trudny do ustalenia – z uwagi na niewielką liczbę datowań radiowęglowych (tabela 1). Patay 1981. odkryte m. 3. 5 – Parkany. możemy zakładać odmienność tego obszaru od regionów nadkaspijskiego i wschodnionadczarnomorskiego. I: 13. Wymienić tu można znaleziska naczyń zdobionych ornamentem sznurowym. Jedynie nieliczne znaleziska zabytków ceramicznych łączonych z KJ ze strefy dunajskiej wykazują związek z materiałami ze strefy zachodniopontyjskiej. 6 – Bashtanovka 7 – Mirnoye. 2 – Ogorodnoye III. 4 – Ogorodnoye II. 7). a także w miejscowości Srpski Krstur na Wielkiej Nizinie Węgierskiej w Serbii (Garašanin 1973. Kurhany KJ są natomiast bez wątpienia są młodsze od znalezisk późnej fazy kultury bodgrogkeresztúrskiej. Również dane stratygraficzne są ubogie i nie zawsze jednoznaczne. mację ugrupowań KJ. 47).in. 4. w Tarnawie w Bułgarii (kurhan 2. Taf. obr. A. 3 – Yefimovka. 4 – Ogorodnoye II. 6 – Bashtanovka 7 – Mirnoye. Taf.

544). Anthony 2007. Wiele z tych zabytków można z największym prawdopodobieństwem datować na przełom IV i III tysiąclecia BC. Ta „subtelna” różnica czasowa w określeniu wieku kurhanów „naddunajskiej” KJ jest trudnym tematem analizy zarówno z uwagi na jakość źródeł. 155 Dani. 116–122). Z terenów środkowonaddunajskich nie są również znane znaleziska o cechach kultury grobów katakumbowych. kurhan II. bazując jednak na niepewnej przesłance: sytuacji stratygraficznej ze stanowiska w Kétegyháza (Ecsedy 1979. Dumitroaia 2000.-zach. G. gr. 3 Poruchik Geschanovo. Pozostałe oznaczenia radiowęglowe wskazują. . Naczynia te są czasem traktowane jako zabytki kultur autochtonicznych w kurhanach „stepowych” (np. 21.-zach. Niektóre z nich (Padej. 22). 48 Dani.304 Stanowisko. a w przypadku stanowiska JabukaTri Humky (Banat. 12 Sárrétudvari-Őrhalom. Taf. 265 Quitta. gr. Bojadžiev 1996. 1 Poruchik Geschanovo. Relacja stratygraficzna z Jabuki wskazywałaby jedynie na powstanie kurhanu KJ najwcześniej na przełomie IV i III tysiąclecia BC (czyli po pojawieniu się stylistyki kultury Kostolac). gr. 73 Panayotov 1989. I/1 Plachidol.-zach. 155 Görsdorf. połowę III tysiąclecia BC. Jest wśród nich oznaczenie wskazujące na lata ok. 3350–3100 BC: dla grobu 12 z Sárrétudvari-Őrhalom (tabela 1). 10 Piotr Włodarczak Tab. Poruchik Geshanovo. Na terenach Bułgarii oraz Rumunii stwierdzono groby posiadające konstrukcję katakumbową. 48 *  OxCal v.-zach. której schyłek w obrębie Kotliny Karpackiej przypada około 2900 BC (Stadler et al. 4 Sárrétudvari-Őrhalom. Černavoda II i Ezero. 1. Bułgaria Bln-3301 4080±50 półn. Datowania radiowęglowe z kurhanów łączonych z KJ. Radiokarbondatierungen für die mit der Ockergrabkultur verbundenen Hügelgräber. jedynie potencjalnie odnoszone do ostatnio wymienionej kultury (np. jak i na ograni- czenia datowania metodą 14C. Te ostatnie są spotykane w północno-wschodniej Rumunii (m. Bojadžiev 1996. Datowania radiowęglowe otrzymane dla grobów łączonych z KJ nie odznaczają się jednorodnością. palenisko 2 Poruchik Geschanovo. Folteşti. a więc do czasu wyraźnie poprzedzającego pojawienie się kurhanów KCS w Europie Środkowej. 265 László 1997. Zabytki te są niewątpliwie młodsze od wieku znalezisk kultury badeńskiej. Za współczesnością tego horyzontu i kopców KJ wypowiadał się I. Jest oczywiste. 169–171). BP Dobrudża Bln-29 4090±160 Dobrudża KN-38 4060±160 Dobrudża GrN-1995 4280±65 wschodnie Węgry Bln-609 4265±80 Banat Bln-2219 4320±50 półn. znajdowane w grobach o cechach KJ. nr grobu Baia Hamangia Baia Hamangia Hamangia Kétegyháza – Törökhalom Padej Plachidol. Bułgaria Bln-3303 4110±50 wschodnie Węgry deb-6869 4520±40 wschodnie Węgry deb-6639 4350±40 BC (1σ)* 2880–2460 2880–2400 3020–2760 3020–2690 3020–2880 2880–2670 2930–2690 3080–2900 2860–2490 2860–2570 3350–3110 3020–2900 Literatura László 1997. W tym przypadku nasyp został wzniesiony na pewno po klasycznej fazie kultury badeńskiej. Wielokrotnie stwierdzano również fakt usypania kopców na osadach lub cmentarzyskach klasycznej fazy kultury badeńskiej (N. Ecsedy. Serbia) – także i kultury kostolackiej (Bukvić 1978[1979]). połowę III tysiąclecia BC. Region Nr lab. Bułgaria Bln-2504 4260±60 półn. które wskazywałyby na możliwość datowania kurhanów KJ w Kotlinie Karpackiej na czas współczesny grupie Csepel i kulturom Nagýrev oraz Hatvan. 2001. Jeżeli wynik ten jest poprawny. że na takich podstawach nie można jednak sformułować żadnych wniosków na temat generalnego stosunku chronologicznego KJ do kultury badeńskiej. 47 Görsdorf. gr. Ezerovo. Nie ma natomiast żadnych danych. 47 Panayotov 1989. w których odkryto również naczynia o cechach kultury Makó-Kosihý-Čaka. Bojadžiev 1996. Elementy KJ są jednak także widoczne w omawianych na dalszych stronach grobach z Sárrétudvari-Őrhalom.10 (Bronk Ramsey 2005). 1. Nepper 2006. Bułgaria Bln-3302 4360±50 półn. że groby KJ są datowane nie później niż na 1. ilustrują poważny problem atrybucji poszczególnych obiektów odkrywanych w kurhanach strefy dolno. Comşa 1998. Jest on szczególnie widoczny przy próbie określenia wieku najstarszej fazy tej kultury w strefie północnobałkańskiej. Kalicz 1998.-zach. Kohl 1969 Girić 1987. muje się również ich starszą pozycję w stosunku do materiałów horyzontu Boleráz – Cernavoda III (Kalicz 1998. gr. 265 László 1997.i środkowodunajskiej. 155 Görsdorf. Możliwość stosunkowo wczesnego datowania kurhanów KJ zdaje się potwierdzać rodzaj zabytków ceramicznych odkrywanych w grobach łączonych z tą kulturą. 3) możnaby jednak odnieść do przełomu IV i III tysiąclecia BC (około 3100–2800). to obiektu tego nie można z pewnością łączyć z KJ. gr. Zabytki ceramiczne kultur strefy bałkańskiej. czyli na 2. 50–52). Obecne są wśród nich naczynia ugrupowań: Coţofeni II–III.3.in. Nepper 2006. Bułgaria Bln-2501 4170±50 półn. gr. 169).

196–198. jak i z KCSZ związana jest idea kurhanu: regularnego kolistego nasypu kryjącego grób centralny. Zatem wzorzec środkowoeuropejski nie mógł stanowić inspiracji przy genezie KJ. Poniżej przedstawione przesłanki opierają się często na pojedynczych przykładach. Wniosek dotyczący chronologii KJ na Bałkanach i w Kotlinie Karpackiej w perspektywie dalszej części wywodu jest następujący: do pojawienia się społeczności tej kultury doszło nie później niż w pierwszych stuleciach III tysiąclecia BC. Finlandia) i północno-wschodnich. 135– 138. Konstrukcja taka nie jest spotykana we wszystkich ugrupowaniach drugiego z wymienionych powyżej kompleksów: nie znamy jej z terenów północnych (Szwecja. Kurhany są natomiast znane ze wszystkich terenów zajętych przez społeczności KJ. Stanowią uzasadnienie dokonanego poniżej porównania. Poszczególne propozycje różnią się między sobą niekiedy bardzo znacząco (przegląd – zob. tab. Wymienione wyżej datowania radiowęglowe są zgodne z oznaczeniami uzyskanymi dla części grobów KJ ze strefy północnopontyjskiej.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 305 366). w których odkryto naczynia kultury Ezero datowane na schyłek IV tysiąclecia BC (Nikolova 1999. Wyraźną mniejszość stanowią kurhany nie znajdujące analogii na obszarach Europy Środkowej i północnej: duże nasypy o wysokości kilku i średnicy kilkudziesięciu metrów. Kopce stepowe mają najczęściej podobną wielkość jak konstrukcje KCSZ i są obiektami o nieskomplikowanej budowie. w tym tylko pojedyncze przykłady naczyń ceramicznych. wykonywanych w różnych latach i w różnych laboratoriach. 84). gdzie znaleziono zabytki posiadające najlepsze analogie w fazie II kultury Coţofeni (Panayotov 1989. Jej wyrazistymi.in. w myśl którego pojawienie się KJ wpłynęło na zmiany kulturowe na sąsiednich obszarach Europy prowadzące m. 2009). Sytuacja ta może być jednak również świadectwem pojawiania się nowego rytuału kurhanowego w obrębie rdzennych społeczności północnej części Półwyspu Bałkańskiego. Materiały osadowe KJ z Bałkanów i Kotliny Karpackiej nie są znane. 373–375) oraz groby z kurhanu 1 w Tarnawie. Sytuację komplikuje natomiast niepełna wiedza na temat kontekstu odkrycia materiałów datowanych metodą 14C. ćwierci III tysiąclecia BC (por. do powstania KCSZ. Zarówno z KJ. wcześnie datowanymi przykładami są olbrzymie kurhany „książęce” („Hyper- . Chapman 1995. Häusler 1981). Przykładami takich niejednoznacznych sytuacji są znaleziska z kurhanów w Golyama Detelina. a z kurhanów pochodzi niewielka ilość przedmiotów. Telegin et al. W wielu przypadkach nie można zatem ustalić nic przekonującego na temat potencjalnej inspiracji „wzorcem stepowym”. że początek rozwoju KJ nieco wyprzedza zaistnienie modelu KCSZ w Europie Środkowej. jak i ze strefy północnopontyjskiej wskazują. połowę III tysiąclecia BC. Wspólnym elementem wszystkich rekonstrukcji jest określenie czasu rozwoju KJ na 2. Proces ten był poprzedzony wielosetletnim okresem pojawiania się elementów kulturowych łączonych ze światem stepów nadczarnomorskich w kontekście kurhanowego obrządku pogrzebowego. 5. Ivanova 2004. Wzajemne interakcje mogły jednak mieć miejsce przede wszystkim w 2. zainicjowaną przypuszczalnie jeszcze w 1. choć już bardzo liczne (Telegin et al. 337). W tego rodzaju przypadkach nie można mówić o szczególnym wyróżnianiu się grobów KJ jako allochtonicznych elementów we wczesnej epoce brązu strefy północnobałkańskiej. Nie można być jednak w pełni przekonanym o powstaniu tego rytuału wyłącznie w wyniku przybycia nowych grup ludzkich do strefy naddunajskiej (por. od zasad ułożenia ze zróżnicowaniem uwzględniającym płeć zmarłego). Jednak te ostatnie. że do ekspansji na tereny Bałkanów i Kotliny Karpackiej doszło na wczesnym etapie rozwoju KJ w strefie nadczarnomorskiej – najpewniej na przełomie IV i III tysiąclecia BC. połowa IV tysiąclecia BC) lub późniejszego szacowania schyłku (aż do końca III tysiąclecia BC) tej kultury. Zwraca uwagę także znacząca rola efektu rezerwuarowego. W niektórych opracowaniach pojawiają się natomiast propozycje wcześniejszego datowania początku (2. 87. Jest to niewątpliwie słabość całego dalszego wnioskowania. prowadzącej do powstania cech KCSZ. Zatem nie stanowi ona w KCSZ wszechobecnego kanonu (w odróżnieniu np. połowie IV tysiąclecia BC. Zarówno datowania z terenów naddunajskich. Dane chronologiczne umożliwiają natomiast budowę schematu. 142–148. 336. związane z zasadami rytuału pogrzebowego. Bazując na obecnie posiadanych danych można jedynie stwierdzić. zauważona ostatnio dla materiałów nadkaspijskich (Shishlina et al. Wzorzec KJ a KCSZ Podstawową trudnością przy porównywaniu wzorców „naddunajskiej” KJ i KCSZ jest ubóstwo znalezisk pierwszej z wymienionych kultur. Oparciem dla proponowanej chronologii we wszystkich tych przypadkach są datowania radiowęglowe. 1). Wskazuje ona na możliwą nieadekwatność porównań datowań radiowęglowych z poszczególnych regionów. obr. 2003. 2003. 37–42). ciągle nie stanowią dobrego materiału wyjściowego do przedstawienia wiarygodnego schematu chronologicznego. Olbrzymie kopce mają wcześniejszą tradycję.

W obydwu rytuałach pojawia się zwyczaj wyposażania zmarłych w inwentarze świadczące o „ziemskiej” aktywności pochowanej osoby. w grupie krakowsko-sandomierskiej). na obszarach zlokalizowanych na południe od łuku Karpat dochodzi jednak do złamania tej zasady i do pojawiania się grobów ciałopalnych – prawdopodobnie wskutek kontaktu z lokalnym. . m. 2: 1. przy czym często pojawiającymi się w tym kontekście przedmiotami są topory oraz instrumentarium łucznicze. Z terenów Moraw znanych jest 17 grobów ciałopalnych KCSZ (Peška 2004a. gdzie obecne są obiekty jedynie niewielkich rozmiarów. Polski południowo-wschodniej oraz zachodniej Ukrainy. 344). 91). Tego rodzaju kopce są obecne w strefie północnobałkańskiej począwszy od horyzontu Boleráz – Černavoda III. Sama obecność kopców o dużych rozmiarach w kręgu KJ jest już jednak dużą różnicą w porównaniu do strefy zajętej przez KCSZ. Marcsik 1979. a w tym przede wszystkim puchary i amfory. 2). lecz z kolanami podciągniętymi ku górze (ryc. 410). groby z konstrukcjami kamiennymi kultury amfor kulistych). Taka forma grobu nie jest natomiast charakterystyczna dla wcześniejszych ugrupowań kulturowych z Europy środkowej. Panayotov 1989. Odrębnym problemem jest obecność kurhanów z pochówkami w urnach. 90. czy w Mokrinie – Aradjanska Humka. Przykłady kremacji znane są także z innych południowych grup tej kultury: z Traisental w Austrii (Inzersdorf). Porównując inwentarze grobów KCSZ z zestawami darów KJ.in. Na wielu terenach podstawowym składnikiem są topory kamienne – bardzo rzadko spotykane w północnobałkańskiej KJ. krawędzie dolin). co jest związane z obecnością wyłącznie pochówków męskich. Centralne groby kurhanowe KJ i KCSZ łączy jedna istotna wspólna cecha: obecność dodatkowych konstrukcji (najczęściej drewnianych). Dużo częściej w jego skład wchodzą naczynia ceramiczne. pod nasypami we Vlašenicy – Šošari-Sac. Taka pozycja jest spotykana jedynie sporadycznie w KCSZ. z obecnością ochry w grobach) – m. Takich obiektów jest dużo mniej w KCSZ. Stuchlik 2006). Dla obrządku pierwszej z wymienionych kultur charakterystyczne miałoby być konsekwentne układanie zmarłych na prawym boku. głową na zachód (Häusler 1992. znanymi ze strefy północnopontyjskiej zauważamy jedną ważną zbieżność. grobowce korytarzowe) lub postmegalitycznej (np.in. obudowujących centralną jamę grobową. Obiekty takie upowszechniają się w schyłkowym eneolicie i są także obecne w obrządku kultur wczesnobrązowych (Bátora 2006a. późnoneolitycznym centrum kremacji w Kotlinie Karpackiej (Kośko 2001. Häusler wyeksponował różnice pomiędzy zasadami ułożenia zmarłego w KJ i KCSZ. A. lecz – co ciekawe – zwiększona ich liczba jest widoczna na obszarze wschodniej Słowacji. Z kolei pod kurhanami KCSZ nie spotyka się zausznic – ozdoby stanowiącej podstawowy element wyposażenia w kurhanach „stepowych”. Nazwano je „domami zmarłych” (niem. W obydwu kompleksach kulturowych kurhany tworzą często skupiska. a w tym przedmioty pozwalające na identyfikację konkretnego zajęcia (tak zwane „groby rzemieślników” – Bátora 2006b). W przypadku naddunajskiej KJ taką formę pochówku stwierdzono natomiast w przypadku grobu 1 z kurhanu 2 w miejscowości Tarnava w Bułgarii (Panayotov 1989. jak i w KJ obowiązywał obrządek szkieletowy. Zarówno w KCSZ. Wyraźna odmienność grobów jamowych polega natomiast na odmiennym typie ułożenia zmarłego: duża część pochówków układano w pozycji skurczonej z kończynami dolnymi podkurczonymi i nie ułożonymi pierwotnie na boku. Nie można ich zatem łączyć z KJ. W przypadku KCSZ zestaw darów jest zwykle bogatszy. jedynie z elementami obrządku „stepowego” (np. Totenhäuser). kultury amfor kulistych i kultury badeńskiej. to zauważylibyśmy podobną sytuację: wszyscy zmarli ułożeni są głową w stronę zachodnią.306 Piotr Włodarczak hügel” według Primas 1996) kultury majkopskiej w strefie północnokaukaskiej. Jeżeli wzięlibyśmy pod uwagę jedynie groby kurhanowe (a nie cmentarzyska płaskie) KCSZ z Polski południowo-wschodniej. W przypadku KJ uwagę zwraca duża liczba centralnych grobów kurhanowych bez wyposażenia. 171). Szczególną rolę zajmuje wyposażenie w przedmioty identyfikujące wojownika. Schleinikon i Schöfflisdorf) oraz z Czech. czyli na terenach położonych blisko ekumeny KJ. 409. Pomiędzy obrządkiem pogrzebowym KCSZ i KJ istnieje widoczna różnica polegająca na odmiennych zasadach wyposażenia zmarłych. W obydwu tych kompleksach kulturowych. Przykłady typologicznych i stylistycznych konotacji pomiędzy KJ i KCSZ zostały wymienione w dalszej części artykułu. najczęściej w postaci ciągów zajmujących eksponowane fragmenty terenu (wzgórza. Jednak analizując znaleziska ze strefy naddunajskiej zauważamy wyraźną dysproporcję pomiędzy przeważającą liczbą pochówków męskich oraz dużo rzadziej odkrywanymi pochówkami żeńskimi (zob. w tym kultury pucharów lejkowatych. Elementem spotykanym często w obydwu kulturach są jedynie wiórowe wkładki noży. ze Szwajcarii (Sarmenstorf. Zabytki tego rodzaju są odkrywane w płaskich grobach z młodszych faz KCSZ (przede wszystkim w południowej części tego kompleksu kulturowego. Jedynie daleką analogią są konstrukcje grobowe powstające w ramach tradycji megalitycznej (np. 192).

mające dobre analogie w grobach z kilku bałkańskich kurhanów KJ (Nikolova 1999. Dwa powyższe przykłady (Sárrétudvari – Őr halom i Neusiedl am See – Kalvarienberg) ukazują znamienny proces relacji pomiędzy światem KJ i dwoma środowiskami kulturowymi wczesnej epoki . 9). położonym w dorzeczu Cisy we wschodnich Węgrzech (Dani. 454). Są to zwykle groby ciałopalne (np. 1). wschodnia Austria). sztylet – ryc. Makó-Kosihy-Čaka – Schneckenberg – Glina III – Vučedol). łącznie ze szkieletem (Kern 2010). 22). odkryte w latach 40. 4: 9) typu Manyč (por. a omówione ostatnio obszernie przez E. Kalicz 1998). zwraca uwagę związek z kompleksem vučedolskim. na którym dominowało ciałopalenie. Wybrane przypadki: Sárrétudvari-Őrhalom i Neusiedl am See – Kalvarienberg Interesującym przyczynkiem do rekonstruk cji zmian kulturowych pod wpływem środowiska KJ są materiały odkryte na wzmiankowanym już wcześniej (m. Nepper 2006. 42). W centralnym grobie małego kurhanu (o średnicy 18 m) odkryto grób oraz interesujące wyposażenie. Groby z Sárrétudvari-Őrhalom są unikalnym przykładem materiałów łączących cechy KJ i środowiska lokalnego. 7/7a. 4: 7). Wszystkie elementy zostały odkryte w centrum nasypu. Taf. a ściślej z fazą Vučedol II – Ig I. dwóch dzbanków oraz dwóch złotych zausznic (ryc. Cechy amfory pozwalają ponadto na jej odniesienie do naczyń kultur Makó-Kosihy-Čaka i Jevišovice B (Ruttkay 2002. Przy dwóch pochówkach odkryto złote i srebrne zausznice typu 4. a także cechy wyposażenia wskazują na ich związek ze społecznościami stepowymi. 44). a w jednym – dzban. Grób z Kalvarienberg w Neusiedl am See znajduje analogie w nurcie kurhanowym obserwowanym w obrządku pogrzebowym kultury vučedolskiej. połowy III tysiąclecia BC (Dani. 171. 4: 1. XIII: 2–4. 9 i 11). 15. zarejestrowano obecność kopców o stosunkowo niewielkich rozmiarach (o średnicy od kilkunastu do 30 metrów). Przy zmarłych odkryto naczynia ceramiczne. Innym ważnym przykładem są znaleziska z kurhanu w Neusiedl am See – Kalvarienberg (Burgenland. 4. Pl. połowie III tysiąclecia BC. W przypadku naczyń. Taka chronologia względna została potwierdzona wynikami dat 14 C. Także w przypadku kurhanu ze wschodniej Austrii obecny jest element charakterystyczny dla środowiska KJ: złote zausznice typu zbliżonego do wcześniej wymienionych zabytków węgierskich. którego najstarszą fazę bez przekonujących dowodów połączono z KJ (Dani. W trzech przypadkach były to amfory. 44) odkryto m. 149. a także z obiektów tej kultury w strefie nadczarnomorskiej (Vangorodska 1987. a w tym przede wszystkim w kulturze Makó-Kosihy-Čaka i w grupie Livezile (Dani. na znacznej głębokości. Ruttkay (2002. świadczy odkrycie bardzo podobnych zestawów naczyń w grobach kurhanowych z Gönyü (Bóna 1965. Zimmermann 2003) oraz topór (ryc. W obrębie kurhanu. Nepper 2006. 306. ułożenie zwłok). Kontekst odkrycia nie pozwala na pewne łączenie tych znalezisk w jeden zespół. 453. 41.in.1 według L. fig. 40. W przypadku tego ostatniego. posiadające natomiast analogie w ugrupowaniach kulturowych Kotliny Karpackiej. O tym. kryjących najczęściej pojedynczy pochówek centralny. widoczny przede wszystkim na przykładzie dzbanka z ornamentem ściegu bruzdowego (Ruttkay 2002. Zabytkami związanymi wyraźnie z kulturami stepowymi są także dwa przedmioty miedziane z grobu 7/7a: ostrze (ew. 2–4). 14). a także wczesnej fazy ugrupowań postvučedol skich (Ruttkay 2003. 2. Szczegóły obrządku pogrzebowego (inhumacja na terenie. czyli w czasie zbliżonym do wieku pochówków z Sárrétudvari-Őrhalom. 150). co odpowiada datowaniu początków epoki brązu (m. Nepper 2006. można zatem z pewnością mówić o kurhanowym charakterze całego inwentarza.7). złożone z: amfory. Kurhan z Neusiedl am See reprezentuje zatem proces powstawania nowego wzorca rytuału pogrzebowego z udziałem elementów KJ i kultury vučedolskiej. Pochówki szkieletowe z wymienionego stanowiska nawiązują przez to do wzorca KJ. Interesujące konotacje „wschodnie” mają natomiast przedmioty metalowe. Dimitrijević 1977–1978. 4: 10–14). 41. 7. Wskazują one jednoznacznie na powstanie grobu z Neusiedl am See w 1. Na terenie tym dominował ciałopalny obrządek pogrzebowy. Stanowisko kurhanowe w Sárrétudvari-Őrhalom wskazuje więc wyraźnie na proces przenikania elementów typowych dla społeczności stepowych w obręb ugrupowań kulturowych północnej części Kotliny Karpackiej.in. 150). wykonanymi dla kości ludzkich pochówku (Stadler 2002. 34. 307. znalezione w obiektach 4 i 7 (ryc. Nikołowej. XX wieku (Pittioni 1947). 2003).in. że nie jest to zjawisko odosobnione. Dla grobów nr 4 i 9 uzyskano oznaczenia radiowęglowe (tabela 2) jednoznacznie odnoszące ich powstanie do 1. 4: 1–9). a pełniej opublikowanym ostatnio cmentarzysku z Sárrétudvari-Őrhalom (ryc. Tab. 5. Nepper 2006). Odkryte zostały na obszarze zajętym we wczesnej epoce brązu przez kulturę Makó-Kosihy-Čaka. również i w tym przypadku naczynia odkryto ponad szkieletem) oraz w Rajka w północno-zachodnich Węgrzech (Figler 1994.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 307 6. cztery pochówki szkieletowe (groby 4.

308 Piotr Włodarczak .

lecz odkrywanej szczególnie często na terenach Turyngii. Saksonii i Saksonii-Anhaltu. że przyczyną ich pojawienia się w Europie Środkowej było sąsiedztwo ze społecznościami KJ (kurhany. 171 Dani. Nach Ruttkay 2002 und Dani. 2. 1996. ale również i do miejscowych środowisk kulturowych. konstrukcja grobu. 4. Wg E. którego wyznacznikami były „zabytki typu „A” (Buchvaldek 1986b. 48 *  OxCal v.Orhalom. Podkreślał również znaczenie wpływów kulturowych z Kotliny Karpackiej oraz z Bałkanów (Buchvaldek 1992. Nepper 2006. Austria wschodnie Węgry wschodnie Węgry Nr lab. Relacja do kultury grobów jamowych W tradycji badań nad KCSZ w Czechach i na Morawach. skąd znane są kurhany nawiązujące do tradycji KJ. M. W sąsiedztwie „południowych” grup KCSZ zaistniał więc kompleks ugrupowań kurhanowych różniących się od siebie genezą. Analogiczny wzorzec obserwujemy także na obszarze Siedmiogrodu. szczególnie charakterystycznym dla ugrupowań stepowych. zwyczaj posypywania pochówków ochrą). Choć nie prowadzą one do powstania wzorca typowego dla KCSZ w Europie Środkowej i północnej. W przypadku innych cech (ceramika. Badacz ten przywiązywał decydującą wagę do koncepcji „horyzontu ogólnoeuropejskiego”. Uwarunkowania czasu i miejsca mogą jednak i w tym przypadku wskazywać na kulturotwórczą rolę migracji społeczności ze strefy nadczarnomorskiej. Grabkomplexe von der Fundstelle Sárrétudvari – Őrhalom (1–9) und Neusiedl am See – Kalvarienberg (10–14). Taf. Abb. Przy interpretacji rozwoju KCSZ na tym obszarze zgodnie z powyż- Ryc. 7. Nepper 2006. 1997. W przypadku niektórych elementów możemy z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić. Stanowisko. jak i w lokalnych ugrupowaniach związanych z najstarszymi etapami epoki brązu. Rozwinięciem propozycji Miroslava Buchvaldka. grób 1 Sárrétudvari-Őrhalom. duże znaczenie przypisał jednemu ich rodzajowi – amforze typu turyńskiego. grób 1 Neusiedl am See. Zespoły grobowe ze stanowisk Sárrétudvari – Őrhalom (1–9) i Neusiedl am See – Kalvarienberg (10–14). że na obszarze położonym na południe od łuku Karpat możemy zaobserwować zmiany w rytuale pogrzebowym polegające na przyjmowaniu obrządku kurhanowego. były koncepcje innych badaczy. w tym do późnej fazy kultury Coţofeni i kultury Schneckenberg (Ciugudean 1995. Nepper 2006. Nepper 2006. Przytoczone przykłady wskazują. a także szczegółami obrządku pogrzebowego. dotyczące genezy oraz chronologii KCSZ. Uwagi na temat morawskiej i dolnoaustriackiej kultury ceramiki sznurowej. to jednak ich efektem jest zespół zbliżonych zachowań obrzędowych. VERA-2213 ETH-25186 deb-7182 deb-6871 BP 4130±35 4160±55 4135±60 4060±50 BC (1σ)* 2860–2620 2880–2670 2870–2620 2840–2490 Literatura Stadler 2002. 1999).10 (Bronk Ramsey 2005). Najstarsze dwie fazy z tego obszaru odpowiadają znaleziskom „starosznurowym” z regionów położonych na północ oraz na zachód od Moraw. . grób 9 Region Burgenland. topory kamienne) możemy jedynie mówić o wspólnym trendzie stylistycznym i technologicznym. Twórcą tego algorytmu był Miroslav Buchvaldek. Ruttkay 2002 oraz J. brązu.3. 2. 1997b). Niewątpliwie mamy do czynienia z czasowym horyzontem obejmującym wszystkie omawiane tu znaleziska kurhanowe. zabytki metalowe. obecnej na rozległych obszarach Europy. który zaproponował system periodyzacyjny wspólny dla wszystkich wymienionych wyżej terenów (Buchvaldek 1986a). Tak datowane zespoły. nr grobu Neusiedl am See. Austria Burgenland.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 309 Tab. 48 Dani. 1997a). grób 4 Sárrétudvari. 1997). Datowania radiowęglowe grobów z Neusiedl am See i z Sárrétudvari-Őrhalom. 4. materiały z tych terenów były w pierwszej kolejności porównywane z położonymi na północ skupiskami znalezisk tej kultury z Niemiec Środkowych. W dorzeczu dolnego i środkowego Dunaju z rytuałem kurhanowym mamy do czynienia zarówno w przypadku społeczności KJ. a w tym prace Lubomíra Šebeli omawiające znaleziska z Moraw (Śebela 1991. Idąc śladem Ulricha Fischera. ale rozpowszechnionym szeroko w Europie południowo-wschodniej. Radiokarbondatierungen für die Gräber in Neusiedl am See und Sarretudvari. a także luźne znaleziska zabytków są nieliczne i stanowią margines na tle zdecydowanie dominujących materiałów z fazy III (przede wszystkim z podfazy IIIB). Łączył je jednak przede wszystkim z młodszymi fazami rozwoju KCSZ. Dani. 171 Stadler 2002.Őrhalom. I.

100 i n. wskazują na związek materiałów fazy III z najstarszym horyzontem KCSZ (w tym kontekście zostały wyszczególnione dzbany typu dřevohostickiego – Šebela 1997. 2500 BC).) – odnoszącego się do naczynia typowego zarówno dla kultury Makó-Kosihý-Čaka. wynikające z analizy stylistycznej materiałów ceramicznych. Z kolei zupełnie odmiennie wygląda schemat chronologiczny proponowany przez większość badaczy zajmujących się Kotliną Karpacką i strefą północnobałkańską. a w tym kulturami wczesnobrązowymi. a przede wszystkim kultury Makó-Kosihý-Čaka). Przyjmując propozycję P. że przewaga znalezisk KCSZ na Morawach pochodzi z czasu. Makó-Kosihý-Čaka i Vučedol) datowane są najczęściej na 1. a więc dla ugrupowań przynajmniej „generalnie starszych” od kultury Nagýrev (Bertemes 1998. Na tej podstawie można sądzić. jak i dla morawskiej KCSZ. 2700– –2570 BC. paralelny facjes w rozwoju determinowanym przede wszystkim przez kontakty z obszarami „południowymi”. na co wskazują również przykłady stylistyki ceramiki w zespołach grobowych pierwszej z wymienionych kultur (Šebela 1999. w przypadku późnego eneolitu opierające się jedynie na „datowaniu typologicznym”). Morawskie kopce KCSZ posiadają więc metrykę zbliżoną do analogicznych grobowców znanych z obszarów położonych na północ od łuku Karpat. 104. 6. których oddziaływania stwierdzono w przypadku morawskiej i dolnoaustriackiej KCS. 73–77. bądź też stanowią mniej znaczący. wskazując na niefortunność określenia „nagýrevski dzban typu bałkańskiego” (Dvořak.310 Piotr Włodarczak szym schematem chronologicznym. Abb. a więc po dacie proponowanej najczęściej dla najstarszego horyzontu z pucharami dzwonowatymi w Europie Środkowej (np. van Willigen 1998). skoro widoczne są tak istotne związki kulturowe z obszarami naddunajskimi. Nieprecyzyjność zaproponowanego schematu morawskiego zauważył François Bertemes. Zatem do pojawienia się cech wszystkich wymienionych środowisk kulturowych z Kotliny Karpackiej oraz północnych Bałkanów musiało dojść na stosunkowo wczesnym etapie rozwoju KCSZ (przed ok. 199). 4) należałoby założyć. Neugebauer. Wynikałoby stąd. Šebela 1992. Morawska podfaza IIIB odpowiadałaby zarazem okresowi IIIB rozwoju KCSZ na Wyżynie Małopolskiej (Włodarczak 2006). Na podstawie datowań radiowęglowych oszacowano ich wiek na lata ok. Tajer 2009). połowę III tysiąclecia BC (EB II według Nikolovej 1999). jak i innych kultur z omawianego regionu (w tym kultury jevišovickiej. a także innym grupom lokalnym tej kultury w Europie Środkowej. że zdecydowana większość materiałów morawskich pierwszej z wymienionych kultur jest datowana po około 2450/2400 BC. 57: 1. 112: 3. czyli np. 190).in. 146). Šebela 1992. Taka propozycja uwzględniałaby dobrze relację do ugrupowań Makó-Kosihý-Čaka – Jevišovice – Vučedol II/Ig I – Somogývar-Vinkovci. że najstarszy okres rozwoju KCSZ na Morawach i w dolnej Austrii czasowo zazębiał się z najmłodszą fazą rozwoju kultury jevišovickiej. jak i z południa (Kotlina Karpacka i Bałkany). W pracach syntetycznych brakuje próby czasowego uporządkowania zjawisk (pomijając schematy chronologii względnej. Kluczowe w tym momencie ugrupowania „postbadeńskie” (m. Šebeli o współczesności fazy IIIB (a być może nawet IIIA) KCSZ z kulturą pucharów dzwonowatych (Dvořak. W tym kontekście cenne wyniki przyniosły ostatnie odkrycia materiałów późnej fazy kultury jevišovickiej ze środkowych Moraw (Peška. 27: 3). 197. W efekcie istnieje poważna trudność w przedstawieniu relacji chronologicznej znalezisk morawskich zarówno do zespołów z północy (Małopolska). Ciugudean 1996. Abb. Taki scenariusz jest możliwy. 12). Dvořaka i L. to należałoby . Pl. z Małopolski. Mając na względzie ogólną chronologię ugrupowań schyłku neolitu i początków epoki brązu w Kotlinie Karpackiej należy – moim zdaniem – oszacować wiek morawskich znalezisk KCSZ z podfaz IIIA i IIIB na lata zawarte w przedziale około 2800/27002400 BC. W myśl tej rekonstrukcji znaleziska podfaz IIIA i IIIB z Moraw można by synchronizo- wać z datowaniem wymienionych wcześniej grobów z Sárrétudvari i z Neusiedl am See. gdy na wielu innych obszarach rozwój tej kultury został już zakończony. dobrze czytelną w materiałach morawskiej i dolnoaustriackiej KCS. Związki z tymi kulturami zadecydowały o stylistyce zabytków ceramicznych fazy III morawskiej KCS. ale – mimo wszystko – wymaga pewniejszej argumentacji. 145. a więc na starszą i klasyczną fazę rozwoju KCS w Europie środkowej. Tylko nieliczne przesłanki. Tajer 2009. zwraca uwagę następująca generalna prawidłowość: materiały o cechach „północnej” (środkowoniemieckiej i południowopolskiej) odmiany tej kultury nikną wraz z pojawianiem się cech lokalnych oraz „południowych”. co odpowiada ich dobrej synchronizacji (na podstawie stylistyki ceramiki) z podobnie datowanymi materiałami grupy Livezile w Siedmiogrodzie (Peška. Obecne na Morawach nieliczne materiały faz I–II tej kultury (nieznane dotychczas z terenu dolnej Austrii) bądź są nieco starsze. Ponadto. Müller. W konsekwencji duża część zespołów (ponad 90%) uważana jest za późne lub „bardzo późne” (Šebela 1999. Powyższy generalny schemat rozwojowy trudno obecnie falsyfikować z uwagi na brak wystarczających danych na temat chronologii absolutnej zarówno KCSZ. Neugebauer 1993/1994.

6: 1. w skład którego wchodziły często naczynia ceramiczne oraz topory kamienne (ryc. nie dysponujemy w ich przypadku bogatą bazą informacji (Šebela 1999. Brakuje tu pucharów oraz amfor zaliczanych do „starszych typów” (w tym tak zwanych „amfor turyńskich”). Kempisty 1978. Šebela 1999. Vojka. Šurany – zob. Przy zmarłych spoczywających w grobach centralnych zdeponowane było najczęściej wyposażenie. groby pod kurhanami w miejscowościach: Batajnica. Mala Gruda. To z kolei pozwala na połączenie genezy toporów ślężańskich z rozprzestrzenianiem się stylistyki znanej ze środowisk kultur stepowych. Makó-Kosihý-Čaka). Smukłe. 391). W kontekście kurhanowym odkryte również zostały nieliczne materiały kultury Makó-KosihýČaka. ew. Abb. a zamiast nich najczęściej spotykanym rodzajem naczyń są dzbany. Vladár 1966. Istnieje bowiem grupa elementów kulturowych. 267. został zaadoptowany przez ugrupowania kompleksu vučedolskiego i post vučedolskiego (np. Specyficzną odmianą tych narzędzi jest zabytek o zakrzywionym ostrzu („brzytwa“) odkryty przy pochówku KCS z miejscowości Morkůvki (ryc. a tym bardziej wschodniosłowackich trudno znaleźć rozstrzygające argumenty. 372–377). Słowacji i Ukrainy. 2004b. jak i z południa (czyli ze strony KJ oraz innych ugrupowań Kotliny Karpackiej i strefy północnobałkańskiej). a w tym z KJ. Pojedynczy egzemplarz pochodzi także z grobu 1 kultury Makó-Kosihý-Čaka w miejscowości Šala (Vladár 1966. Nepper 2006. 5). 318. 12) wydają się przemawiać za relacjami pomiędzy KCSZ a KJ (ewentualnie za pośrednictwem społeczności innych ugrupowań kulturowych w Kotlinie Karpackiej. a także z całym obszarem Kotliny Karpackiej. W przypadku materiałów morawskich. które mogły się pojawić na południowym skraju zasięgu KCSZ zarówno jako efekt oddziaływania z północy (czyli od strony innych grup KCSZ). 60: 2. Interesującym faktem jest również podobieństwo wymienionego już wcześniej topora miedzianego z Sárrétudvari do kamiennych form typu ślężańskiego. Neusiedl am See. Peška 2004a. 142: 1). 43). 6). Bátora 2006b. Niektóre z tych znalezisk wykazują ściślejszy związek z wcześniejszą tradycją kultury badeńskiej (Krásno – zob. pomimo dużej liczby rozkopanych obiektów (102). Analogiczna trudność w ocenie kierunku rozprzestrzeniania się obrządku kurhanowego na początku epoki brązu jest zresztą również widoczna przy omawianiu strefy północnobałkańskiej (Nikolova 1999. Bátora 2006b. Są to zabytki nie spotykane w innych grupach tej kultury (tylko jeden egzemplarz odkryto w grobie z Kösching w Bawarii). 25. Przedmioty tego rodzaju są natomiast odkrywane w kurhanach KJ w strefie nadczarnomorskiej.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 311 również rozważyć rolę KJ i innych „kurhanowych” ugrupowań Kotliny Karpackiej w kształtowaniu się morawskiej i naddunajskiej KCSZ. Odkrywano pod nimi jamy grobowe o kształtach kolistych. inne natomiast – z KJ (Sárrétudvari. W inwentarzach KCSZ z Moraw oraz z sąsiedniej dolnej Austrii (Traisental) zwraca także uwagę obecność noży miedzianych (ryc. Takie porównania są zresztą wykonywane przy okazji omówień poszczególnych elementów obrządku pogrzebowego (np. w typie wymienionego wyżej zabytku z Węgier (Dani. stanowiących typowy element wyposażeń grobowych (także obiektów podkurhanowych) KCSZ na Morawach (ryc. Wszystkie noże miedziane z Moraw i dolnej Austrii (NeugebauerMaresch 1994. Poniżej możemy jedynie wskazać na kilka elementów sugerujących związki ze strefą KJ. Kurhany KCS z Moraw były badane przed II wojną światową. omawiany wyżej przypadek z Neusiedl am See). 21. Pl. Velika Gruda. kolistego nasypu wznoszonego nad grobem jednostkowym. Ich przykładem jest choćby sama idea małego. 7). Szczególnie widoczne jest to w przypadku egzemplarzy zdobionych (Šebela 1999. obecny w KJ. Te dwa rodzaje wyposażenia sta- nowią zarazem podstawową różnicę w porównaniu ze sposobem wyposażenia zmarłych znanym z rytuału KJ w Kotlinie Karpackiej i w strefie północno-bałkańskiej. Podobnie jak w przypad- . obr. 6: 1–5). 6: 11. Ceramika z kurhanów morawskich pod względem listy form znajduje natomiast analogie przede wszystkim w zespołach z terenów położonych na południe od Karpat (także kurhanowych – np. Z tego względu. z pochówkami jednostkowymi. Nurt „kurhanowy”. 90: 6. obłe topory typu ślężańskiego były prezentowane jako wariant rozwojowy starosznurowych form typu A (Machnik 1966. Uwagę zwraca również duża liczba naczyń spotykanych w niektórych obiektach kurhanowych (najwięcej – 21 – w grobie z kurhanu 6 w Letonicach). Istotnym zadaniem jest więc poszukiwanie relacji materiałów morawskich oraz wschodniosłowackich (omawianymi w dalszej części) do znalezisk kurhanowych z Kotliny Karpackiej. np. prostokątnych lub owalnych. 30: 2). Pl. Novotná. Były to obiekty niedużych rozmiarów – analogiczne jak kopce KCS z Małopolski. Uwagę zwraca jednak ich większe podobieństwo do zabytków miedzianych. Šebela 2006). 155. 2010). Paulík 1989). groby 4 i 7). Moldova Veche). Abb. 268. Typy naczyń spotykane w kurhanach morawskich są jednak znacząco odmienne także od form ceramicznych znanych z kopców innych grup KCSZ. Przy tej okazji wskazywane są analogie łączące materiały KCSZ z ugrupowaniami kulturowymi z wyszczególnionego tu terenu.

Hügelgrab 2. 3–5 – Prusinovice. Nach Šebela 1999. 5. . 1–2 – Kostelec u Holešova. Gruppe X. grupa X. Beispiele für die Hügelgrabkomplexe der Schnurkeramikkultur in Mähren. kurhan 2. Przykłady zespołów z grobów kurhanowych kultury ceramiki sznurowej na Morawach. kurhan 7.312 Piotr Włodarczak Ryc. 3–5 – Prusinovice. grupa III. Abb. 5. Šebeli 1999. kurhan 7. Gruppe III. 1–2 – Kostelec u Holešova. Wg L.

grób 1. . 14 – Olomouc-Nemilany 3. grób 2. M. 8. Metallfunde der Schnurkeramikkultur in Mähren. Nach Čižmář. Geisler 1998. 3 – Pavlov. grób 31. Zabytki metalowe KCS na Morawach. 9 – Marefy II. grób 77. 14 – Olomouc-Nemilany 3. grób 4. J. 2 – Letonice. 10–13 – Slatinky I. grób 1. Grab 2. Grab 1. 5 – Vážany an Litavou. Grab 77. 6. Grab 1. kurhan 6. L. 7 – Velešovice I. Peški 2004b. Grab 72. 10–13 – Slatinky I. 6 – Kroužek. 6 – Kroužek. Wg M.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 313 Ryc. 2 – Letonice. grób 5. 3 – Pavlov. 8. Grab 1. Čižmářa. Grab 31. 6. 1 – Morkůvky I. 4 – Velešovice. Šebela 1999 und Peška 2004b. grób 72. Hügelgrab 6. Geislera 1998. 4 – Velešovice. Grab 4. grób 1. 9 – Marefy II. Šebeli 1999. 15 – Olomouc-Slavonín 1. grób 1. 1 – Morkůvky I. Abb. 5 – Vážany nad Litavou. 7 – Velešovice I. 15 – Olomouc-Slavonín 1. Grab 5. Grab 1.

Šebela 1999 und Kruk 1973. 7. 2 – Koniusza. Grab 14. Dani. I. kurhan 4. Hügelgrab 4. M. Šebeli 1999 i J. 3 – Prusinovice. grób 14. 1 – Sárrétudvari – Őrhalom. grób 7. 4 – Hulín I. Topór miedziany z Sárrétudvari (1) oraz kamienne topory typu ślężańskiego KCS z Moraw oraz z Małopolski (2). Wg J. Nepper 2006. 2 – Koniusza. 4 – Hulín I. Kruka 1973. Grab 7. 7. Hügelgrab 7. Kupferaxt aus Sárrétudvari (1) und Steinäxte vom Typ Ślęża der Schnurkeramikkultur aus Mähren und Kleinpolen (2–5). . 3 – Prusinovice. 5 – Prusinovice. Abb. L. Nach Dani. Gruppe III. 5 – Prusinovice. kurhan 7. 1 – Sárrétudvari – Őrhalom. Nepper 2006. grupa III.314 Piotr Włodarczak Ryc. grupa III. Gruppe III.

długie trzonki (Čižmář. 6: 14.. 253–255). Częściowo może to być związane z nieodpowiednią techniką badań w trudnym terenie. Peška 2004b. a więc w Polsce południowo-wschodniej i na ukraińskim Naddniestrzu (Machnik 1960. podczas badań zorganizowanych na czterech kurhanach przez ekspedycję polsko-słowacką. zastosowaną w trakcie wykopalisk prowadzonych w połowie XX wieku. a w Europie środkowej zbliżone do nich narzędzia zdobywają popularność dopiero w okresie rozwoju kultury pucharów dzwonowatych (po ok. północnych Bałkanów oraz strefy nadczarnomorskiej (np. jedynie w dwóch przypadkach zarejestrowano obecność centralnie . 78. Ich obecność może wskazywać na istotność relacji kulturowych pomiędzy Małopolską a obszarem Moraw (z uwagi na małą ilość danych. Geisler 1998.. Morawy. 77. 99. Taki kierunek inspiracji stylistycznej w produkcji toporów kamiennych tłumaczyłby odmienność zabytków ze wschodniej części kompleksu KCSZ (m. Novotná 1987. odkryte zostały również w obiektach KCS z Dolnego Śląska i Małopolski (np. nie można tego obecnie udokumentować ze względu na stan badań). 2700–2500 BC (Włodarczak 2006. W żadnej innej grupie regionalnej z Europy środkowej nie znajdziemy porównywalnej liczby nawiązań. 48). 2400 BC).in. 6: 7–14. 40. ryc. Pl. a w tym form wykonywanych ze złota (ryc. w kurhanach wschodniosłowackich rzadko dokumentowano obecność centralnej jamy grobowej. 5: 17–20. obr. 92–95. znane w największej liczbie z grobów morawskich. Dwie formy z miejscowości Kroužek i Velešovice mają wyraźnie wyodrębnione. Kośko 2009).Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 315 ku narzędzi wymienionego typu z Europy Środkowej. trudno odnieść ten związek do terenów Śląska. zagłębionej w pierwotny poziom gruntu. Wschodniosłowacka kultura ceramiki sznurowej a kultura grobów jamowych Skupisko wschodniosłowackich kurhanów dzieli od kopców KJ najkrótszy dystans w całym rozległym kręgu KCSZ (niewykluczone. Ukraina) od regionu północno-zachodniego (gdzie dominowały formy rozwojowe toporów typu A) oraz zachodniego (gdzie przeważa stylistyka toporów fasetowanych). Są one widoczne także przy analizach zabytków ceramicznych (Włodarczak 2008b. 5: 1. Część zausznic z Moraw posiada bardzo bliskie odpowiedniki w kurhanach z Kotliny Karpackiej. 2001. 7: 1). Furholt 2003. Słowacja. a więc latami ok. Także prowadzone w latach 90. obr. 32–34). Najbliższa odległość pomiędzy znanymi obecnie stanowiskami tych ugrupowań wynosi około 60 km. gdzie zlokalizowane są złoża serpentynitu). to sam fakt pojawienia się spiralnych ozdób przy pochówkach (zarówno kobiet. Średnice i wysokości nasypów są podobne do rozmiarów obiektów KCSZ po północnej stronie Karpat. 2008b). 8. Omawiane tu formy zabytków metalowych są typowe dla strefy nadczarnomorskiej i nadkaspijskiej ostatnio wymienionej kultury (Černyš i in. XX wieku badania ekspedycji polsko-słowackiej dostarczyły nowych danych na temat podobieństw pomiędzy konstrukcjami kurhanów po obydwu stronach Karpat (Gancarski et al. Jednak także w ostatnich latach. 8. 11. Polska południowo-wschodnia. 41). Choć zabytki z Małopolski posiadają nieco inną stylistykę (Włodarczak 2006. Stanowiska obydwu kultur są zlokalizowane w dorzeczu Cisy. W przypadku tego ostatnio wymienionego terenu są one łączone z początkowym okresem rozwoju grupy krakowsko-sandomierskiej. jak i mężczyzn) w grobach KCSZ i KJ może świadczyć o wspólnym trendzie. Bertemes 1998. 7). że jest on jeszcze krótszy lub nie ma go w ogóle w przypadku regionu naddniestrzańskiego. Związki ze strefą północnopontyjską zostały podkreślone także przy okazji analizy innych typów omawianej tu grupy narzędzi (Klochko. Peška 2004b). 7: 2). 15. 4: 1–3. W odróżnieniu od tych ostatnich. że jest to efektem sąsiedztwa wyszczególnionych wyżej skupisk KCSZ z całym kręgiem kulturowym Kotliny Karpackiej i strefy północnobałkańskiej. 91 i n. 98: 8–11. 91: 5. Topory typu ślężańskiego. 205). Poza tymi przykładami z Moraw. Zlokalizowane na Wyżynie Ondawskiej kopce mają jednak także swoją własną specyfikę i na nią trzeba w tym miejscu zwrócić uwagę.). 7: 6. Inną charakterystyczną grupą zabytków metalowych KCS z Moraw są sztylety miedziane (ryc. Budinský-Krička 1967. 7. 326 i n. Machnik et al. Šebela 1999. 36. z grobów KCSZ znany jest tylko jeden egzemplarz podobnego sztyletu: z grobu w Bleckendorf. tab. 2002. Możliwe jednak. Taf. Ich potwierdzeniem jest także obecność na obydwu wyszczególnionych tu terenach metalowych zausznic. zbliżone typologicznie topory KJ wykonywane były często z serpentynitu lub ze skał podobnych do niego rodzajów. wielokrotnie omawianego z uwagi na związki odkrytego w nim wyposażenia ze środowiskiem KJ (Matthias 1968. 16: 8 i 34: 17). 102. Przytoczone wyżej przykłady ukazują podobieństwo zabytków metalowych KJ oraz morawskiej i dolnoaustriackiej KCSZ. Przy omawianiu charakteru znalezisk z Wyżyny Ondawskiej wschodniej Słowacji zwrócono uwagę na powiązania tego terenu ze skupiskami znalezisk KCSZ położonymi na północnym przedpolu Karpat. ris. Ecsedy 1979. w skład którego KJ wchodziła tylko jako jedno z ugrupowań.

kurhan 34. obr. 181 Machnik et al. W kurhanach wschodniosłowackich zanotowano sześć przypadków pochówków ciałopalnych (Jarosz 2010). kurhan 3. tab. Podobnie jak w przypadku kopców morawskich.3. 41). 2001. kurhan 2. czasem w kombinacji z odciskami stempelkowymi. tab. 309. Kučin. Są to zwykle formy nieornamentowane (wyjątek: dzban z kurhanu 3 w Kučinie). 49 Gancarski et al. Zadokumentowano zarówno ich ułożenia na boku. kubki i misy. 49 Gancarski et al. 74). że z tymi ugrupowaniami jest rów- . Piotr Włodarczak Tab. 287. kurhan 34. 181 Machnik et al. obr. Polski południowo-wschodniej i Ukrainy. 49 Gancarski et al. kurhan I Brestov. 3). 39) widoczny był fakt pierwotnego ułożenia zmarłego w pozycji skurczonej. 311. Zabytki o cechach KCSZ to głównie fragmenty pucharów i form garnkowatych. 287. w których zmarli mieli kończyny dolne rozgięte na zewnątrz (Budinský-Krička 1967. Niewykluczone. skupisko E Hankovce I. to większość z nich trudno traktować jako dary dla zmarłego. ułamki amfor są rzadko spotykane. 279. skupisko F Hankovce I. W sporej części przypadków możemy się zatem liczyć bądź z brakiem centralnego pochówku. 3. kurhan 34. Hankovce. obr. a także innych przypadkach (Budinský-Krička 1967. W kurhanach z jamami grobowymi zdecydowanie przeważa orientacja obiektów wzdłuż osi NWSE (Jarosz 2010. Bertemes 1998. obiekt 1 Hankovce I. 308. Własną specyfikę posiada również ceramika odkrywana w kurhanach wschodniosłowackich. palenisko 3 Hankovce I. 49 Machnik et al. W niektórych przypadkach (np. 92). Radiokarbondatierungen für die Objekte aus den ostslowakischen Hügelgräbern der Schnurkeramikkultur Nr lab. Choć w nasypie odkrywana jest spora liczba zabytków. 3. W skład drugiej grupy naczyń wchodzą dzbany. nr grobu Brestov. Analogią dla tych naczyń są materiały kultur Makó-Kosihý-Čaka i Nyírség-Zatín (Novotná 1987. 205). 37. obr. 1 ulokowanego wkopu grobowego (Brestov. 2008b. 42). 2008. palenisko Hankovce I. tab. Obecne były pochówki. 2008a. Naczynia. Datowania radiowęglowe obiektów ze wschodniosłowackich kurhanów KCSZ Taf. a także narzędzia kamienne spotykane są rzadziej niż w innych ugrupowaniach KCSZ i często trudno jest je przyporządkować konkretnym pochówkom. z kolanami podciągniętymi ku górze. 237 Machnik et al. Różnicą jest brak ochry przy pochówkach ze wschodniej Słowacji. Pojawienie się kremacji najłatwiej wytłumaczyć sąsiedztwem z kulturą Nyírség-Zatín. kurhan I Brestov. W tych. gdzie dominował właśnie ten rodzaj obrządku (Kalicz 1968. 1 Jarosz et al. kurhan 3. 2008b. kurhan 34). Brestov. Innym zwracającym uwagę aspektem jest duży udział pochówków bez wyposażenia (przykłady: Hankovce. kurhan I. 2008. Hankovce. Szczegóły układu zwłok znajdują więc analogie w nadcisańskich kurhanach KJ (Ecsedy 1979. Jest to duża różnica w porównaniu z kopcami KCSZ z Moraw. Są to głównie ułamki naczyń oraz półsurowiec kamienny (w tym krzemienny). 236 Machnik et al. 2001. obiekt 2 *  OxCal v. Uwagę zwraca niemal całkowity brak toporów kamiennych (fragment takiego narzędzia odkryto jedynie w kurhanie nr 3 z Kučina). 201. jak i na plecach z kończynami dolnymi podkurczonymi. 2001. Naczynia te były zdobione przede wszystkim odciskami sznura i rytymi motywami jodełkowymi. 93.10 (Bronk Ramsey 2005). kurhan 2. 2008a. Uwagę zwraca duża frekwencja tych dwóch ostatnio wymienionych elementów zdobniczych. 2001.316 Stanowisko. 236 Machnik et al. kurhan 2. kurhan 2. 3. kurhan I. 237 Jarosz et al. GdGdGdGdGd-9343 Gd-9341 Poz-9631 Gd-10399 Poz-9630 Gd-11356 Poz-9632 Gd-11356 BP 4150±70 3830±60 3830±60 3570±60 4310±130 4080±140 4085±35 4130±100 4125±35 3970±40 3990±35 3770±80 BC (1σ)* 2880–2620 2410–2140 2410–2140 2020–1770 3350–2650 2870–2460 2840–2500 2880–2570 2860–2600 2570–2400 2565–2435 2310–2030 Literatura Gancarski et al. 2008a. kurhan 3. palenisko 1 Hankovce I. Zmarli są orientowani głową na NW lub W. kurhan 1). palenisko 3 Hankovce I. kurhan I Hankovce I. kurhan 3) w centrum kopca były odkrywane paleniska. bądź też (co bardziej prawdopodobne) z układaniem zmarłego na powierzchni gruntu lub w obrębie nasypu. kurhan I Brestov. Šapinec. Można ją podzielić na dwie grupy: typową ceramikę KCS oraz formy związane z ugrupowaniami kulturowymi z Kotliny Karpackiej (Novotná 1987. mamy tu więc do czynienia z obrządkiem birytualnym. 73. 2008a.

W ostatnich latach uzyskano serię dat radiowęglowych (tabela 3). 2400–2200 BC). Ockergrabkultur in der nordbalkanischen Zone und im Karpatenbecken. nie jest to seria uporządkowana. przyp. Niestety. 8. że nie wiążą się z centralnymi pochówkami kurhanowymi. 8. XI: 13. Wiadomo. W niektórych przypadkach trudno rozstrzygnąć. Gancarski. czy zabytki te nie są związane ze starszym osadnictwem późnej fazy kultury badeńskiej. 7). przyp. XXI: 13). 272.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 317 nież łączona część fragmentów ceramiki z warstw nasypu. Schemat chronologiczny ujmujący wybrane zjawiska kulturowe: południowo-wschodnie ugrupowania KCS. że stanowiły one jeden z komponentów stanowiących pakiet kulturowy ludności sypiących wschodniosłowackie kurhany. Znajomość chronologii oraz mała ilość pewnych danych stratygraficznych połączonych z diagnostycznymi elementami kulturowymi nie pozwala na rekonstrukcję procesu genezy KCSZ w tej części Europy. Jedynie lista oznaczeń z kurhanu 2 w Hankovcach wskazywałaby jednoznacznie na jego powstanie w starszej fazie rozwoju KCSZ. 272. KJ w strefie północnobałkańskiej i w Kotlinie Karpackiej oraz wzzmiankowane w tekście kultury początku epoki brązu. 2800–2600 BC) do fazy schyłkowej (ok. Abb. 9. Naczynia o cechach kultury Nyírség-Zatín zostały odkryte w nieustalonej pozycji stratygraficznej. na podstawie jednego datowania radiowęglowego odnoszonego do późnej fazy rozwoju KCSZ (Machnik 1992. wie auch die im Text erwähnten Kulturen aus dem Anfang der Bronzezeit. 8. czego przykładem są rozmaite wartości otrzymane dla konstrukcji z kurhanu w Brestovie. Chronologisches Schema ausgewählter Kulturerscheinungen: südöstliche Gruppe der Schnurkeramikkultur. Przytoczone wyżej przykłady przemawiają za istnieniem ograniczonych związków pomiędzy wschodniosłowacką KCSZ a środowiskami kultu- rowymi Kotliny Karpackiej (w tym: KJ). a w tym części wylewowe karbowane faliście lub zdobione za pomocą stempli (Budinský-Krička 1967. Taką interpretację potwierdza informacja o importowanej ceramice kultury Nyírség-Zatín w nasypie kurhanu w Krajowicach (Machnik 1992. XIII: 8. jak i najmłodszej fazy rozwoju KCSZ w Polsce południowo-wschodniej. Datowania odnoszą się zarówno do starszej. X: 8. . Tab. Można przypuszczać. Valde-Nowak 2010). Rozwój tej kultury na obszarze wschodniej Słowacji przebiegałby zatem w podobnym rytmie jak na terenach położonych na północ od łuku Karpat: począwszy od starszej fazy (ok. Nie ma jednak żadnych przesłanek przemawiających o ich pozycji młodszej w stosunku do zabytków KCS. Wnioski Zaprezentowany powyżej krótki przegląd charakterystyki kurhanów schyłkowoneolitycznych i wczesnobrązowych z Europy Środkowej prowadzi Ryc.

1995. 2007.und Südosteuropa. Zum gemeineuropäischen Horizont der Schnurkeramik. 5–23. co doprowadziło do rozpowszechnienia się kurhanowej formy jednostkowego pochówku. 2006b. 1967.318 Piotr Włodarczak do interesującego wniosku. Praha.). . K. Bona I. Budinský-Krička V. 1992 Grundlegende und Teilveränderungen in der Schnurkeramik. B.. Princeton-Oxford. Espelkamp.). 2006a. Buchvaldek M.. L. 2002. W obrębie kompleksu lokalnych ugrupowań zaliczanych do KCSZ można wyróżnić ich południową część. których przejawami są rejestrowane dostępnymi nam metodami świadectwa kultury materialnej.. The Later Eneolithic/Early Bronze Age tumulus-burials in central and south-western Transylvania (I). V. Rossijskaâ Arheologiâ 1. ryc. The A-Horizon – fiction or fact? International Symposium in Jutland 2nd–7th May 1994 (= Arkæologiske Rapporter 2). 1995. Východoslovenské mohyly. W tym kontekście wyjątkowo interesująco przedstawia się kwestia kurhanów o nieustalonej chronologii. literatura Alekseeva I. Alba Regia 4–5 (1963– 64). 79–99. Kultura se šňůrovou keramikou ve středni Evropě 1.). Pl.. Bukvić J. Hänsel. 53). Festschrift für Bernhard Hänsel. 1978[1979]. 1997b. 61–66. Siemen (red. A contribution to the study of the culture of graves under tumuli. Anthony D. Die kontinentaleuropäischen Gruppen der Kultur mit Schnurkeramik. 1994.) (= Prähistorische Archäologie in Südosteuropa 12). Štúdie ku komunikácii medzi strednou a východnou Európou v dobe bronzovej. Trudno ją rozpatrywać jako jednotorowe rozprzestrzenianie się wzorca określanego popularnie jako „horyzont A” z „obszaru rdzennego” na wszystkie pozostałe tereny. Bátora J.. The peoples of southern origin of the Early Bronze Age in Hungary I–II. V. Kiev. 14–18. Zeitschrift für Archäologie 28. decydująca o rozpowszechnianiu się wzorca ostatnio wymienionej kultury. W. W: P. I. Slovenská Archeológia 15(2). Bratislava. 17–63. A Jósa András Múzeum Évkönyve 36. W rozgrywających się na tych terenach przemianach kulturowych istotną rolę odgrywała KJ. 129–151. Becker (red. Ost-West-Wechselbeziehungen im Spiegel der äneolithisch-frübronzezeitlichen Kulturen des nordwestlichen Schwarzmeergebietes. 1992. Machnik (red. Ciugudean H. Archaeologia Iugoslavica 19. Kurgany epohi paleometalla v severo-zapadnom Pričernomore. (red. the wheel and language. Bemerkungen zum A-Horizont in Mitteleuropa. Jednakże w przypadku powstawania wzorca KCSZ na terenach Moraw. Ściślejsze i bezpośrednie związki pomiędzy społecznościami KCSZ i KJ mogły mieć miejsce w przypadku obszarów wschodniej Słowacji. Študijné zvesti Archeologickégo Ústavu SAV 39. Social power in the early farming communities of Eastern Hungary – Perspectives from the Upper Tisza region. Strahm C. Schnurkeramik – Symposium 1990 (=Praehistorica 19). 1986b. wpłynęła decydująco na odmienny charakter południowej rubieży kompleksu KCSZ w porównaniu z innymi terenami Europy Środkowej i północnej. München-Rahden/Westf. Bogataja L. w przypadku której geneza obrządku kurhanowego jest najprawdopodobniej związana z akceptacją idei pojawiających się w Kotlinie Karpackiej oraz w strefie północnobałkańskiej. Orlovskaâ L. Takiego szczególnego obszaru narodzin KCSZ po prostu być nie mogło. Metalurgiâ v circumpotiiskom areale: ot edinstva k raspadu. Esbjerg-Museum. 11–18. 63–86. Proponowana odrębność południowej strefy KCSZ nie pozostaje bez wpływu na możliwość rekonstrukcji genezy tej kultury. N. Prähistorische Zeitschrift 61(2). 43–51. K problematike hrobov s domami mřtvych w praveku. Results of the researches of the mound near Jabuka. to właśnie dogodna arteria Dunaju. Early Corded Ware Culture. Bertemes F. Buchvaldek M. Chapman J. Buchvaldek M. Buchvaldek M. pomiędzy obiektami nadcisańskiej KJ i położonymi nad Ondawą kopcami KCS (Budinský-Krička 1967. Überlegungen zur Datierung und Bedeutung der schnurverzierten Keramik im nordöstlichen Karpatenbecken und Siebenbürgen. Apulum 32(1). I–XVII. 1997a. Bátora J. 1965. 13–32. Mimo tego „pośredniego charakteru”. W: B. gdzie ugrupowania te dzielił od siebie krótki dystans. Właśnie dzięki tej interakcji w materiałach KCSZ z wymienionych obszarów obserwujemy również elementy kulturowe zbliżone do składników KJ. W: C. 191– 209. zlokalizowanych w południowej części wschodniej Słowacji. 277–388. a także wielu innych nowych idei. 1986a.). synchronizowanymi z horyzontem Jevišovice (faza późna) – Makó-Kosihý-Čaka – Vučedol B – Ig II – Somogyvar. Černyš E. W: Buchvaldek M. Die südosteuropäischen Elemente in der mitteleuropäischen Schnurkeramik. Chr. Praha. a być może także i z wczesną fazy kultury Nyírség-Zatín (zob. Avilova L. Esbjerg. Beiträge zur prähistorischen Archäologie zwischen Nord. How Bronze-age riders from the Eurasian steppes shaped the Modern World. Kuzminyh C. Das Karpatenbecken und die osteuropäische Steppe. J. Skupiny mezi Harcem a Bílými Karpaty (= Praehistorica 12). Buchvaldek M. obr. The horse.. 8). dolnej Austrii istotniejsza niż z KJ była relacja z innymi ugrupowaniami kulturowymi. 181–186. Manzura I. Nomadenbewegungen und Kulturaustausch in den vorchristlichen Metallzeiten (4000–500 v.

Journal of IndoEuropean Studies 5. Praha. Archives Suisses d’anthropologie genérale 43(2). The Thracian world at the crossroads of civilisations. 277–338. Diamandi. 1977–1978.e. 4500–2500 BC. W: P. Eurasia Antiqua 2. Das Problem der Suvorovo-Gruppe in den Ost-West-Beziehungen. Brno. Internationales Symposium Donji Milanovac 1985. Häusler A. Ivanova S. 2000. 1997. Görsdorf J. The Kurgan wave #2 (c. Internationale Tagung Kiel 4. J. C. Müller (red. A.). 1979. Govedarica B. S. Apulum 34 (1). Beograd.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 319 Ciugudean H. Geisler M. 1992. 1998. Kurhany i obrządek pogrzebowy w IV–II tysiącleciu p.)..). Supplementum 1. Buchvaldek. Inwentarze „grobowe” kultury ceramiki sznurowej w nasypach kurhanów w Karpatach. Archaeology and Natural Background of the Lower Beskid Mountains. 341–348. Die kontinentaleuropäischen Gruppen der Kultur mit Schnurkeramik. Hänsel.. W: M. Slovakia. Piatra-Neamţ. Gancarski J. Fischer U. 101–149. W: D. Häusler A. Kraków. Gancarski J. 1977. 2010. 1996. Nepper I. Eine Untersuchung der Siedlungsfunde mit Schnurkeramik. Čižmář M. Journal of Indo-European Studies 3–4. 2010. Kišinev.. 2008.e. Schnurkeramik – Symposium 1990 (= Praehistorica 19). Proceedings of the 7th International Congress of Thracology. Dimitrijević S. 273–315. November 2005.). Zur Frage der Genese und Gliederung der Vučedoler Kultur in dem zwischenstromlande Donau-Drau-Sawe.. Kraków. The people of the Pit-Grave kurgans in eastern Hungary. 1998. 1956. Das Karpatenbecken und die osteuropäische Steppe. Comunităţi preistorice din Nordestul României. Häusler A.zum Endneolithikum in Mitteleuropa. 71–75. W: H. Carpathians. Zu den Beziehungen zwischen dem nordpontischen Gebiet. Comşa E. 29–63.). Praha. Archäologische. Die Erforschung der äneolitischen Hügelgräber im nördlichen Banat. Zum Verhältnis von Ockergrabkultur und Schnurkeramik.). Die absolutchronologische Datierung der Schnurkeramik in Mitteleuropa und Südskandinavien (= Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie 101). W: J. W: M. Mainz am Rhein.und Mitteleuropa im Neolithikum und in der frühen Bronzezeit und ihre Bedeutung für das indoeuropäische Problem. 1981.C. Šebela L. Epoca timpurie a bronzului în centrul şi sud-vestul Transilvaniei (= Bibliotheca Thracologica 19). 2006. Strahm (red. Girić M. Srejović. Govedarica B. Gimbutas M. Zepterträger – Herrscher der Steppen. 105–173. 1979. Berlin. Communicationes Archéologicé Hungarié. Erscheinungen asynchroner kultureller Entwicklung am Übergang vom Spät. 27–52. N. Tasić (red. Dergačev V. Kowalewska-Marszałek. W: H. Valde-Nowak P. Die kontinentaleuropäischen Gruppen der Kultur mit Schnurkeramik. Jarosz P. 1–46. 277–338.. Dörfler. Machnik J. Włodarczak (red. Buchvaldek. 179–190. Die Frage der Frühbronzezeit in Nordwest-Transdanubien. Beograd. Alexianu (red. Bucureşti.n. 1973. Journal of Indo-European Studies 5 (4). Figler A. Dvořak P. 43–47. – 6. 1986. 15–36. De la cultura Cucuteni până în bronzul mijlociu (= Bibliotheca Memoriae Antiquitatis 7). W: B. Praistorija na tlu SR Srbije. P. 1987. Südost. 99–107. Dumitroaia G. Les tombes tumulaires ŕ ocre sur la territoire de la Roumanie. 1977. Kraków. Vjesnik Arheološkog Muzeja u Zagrebu 10–11. Zum Ursprung der Indogermanen. P.. Gimbutas M. Bojadžiev J. Machnik (red. 9–34. Zur absoluten Chronologie der bulgarischen Urgeschichte. 2003. Die frühen Ockergräber des älteren Äneolithikum im Karpatenbalkanischen Gebiet und im Steppenraum Südost. 2004. C. Bucharest. W: W.. Beziehungen zwischen Schnurkeramik und Glockenbecherkultur in Mähren. 1–96. Furholt M. Kurhany kultury ceramiki sznurowej na pogórzach i wysoczyznach karpackich. Hroby kultury se šňůrovou keramikou z prostoru dálnice Brno-Vyškov. München-Rahden/Westf. 1998. Strahm (red. Garašanin M. Ethnographische-Archäologische Zeitschrift 39. Ciugudean H. 20–26 May 1996. M. Roman. Włodarczak (red. Bonn. Gimbutas M.und Osteuropas. Moldaviâ i sosedne territorii v epchu bronzy. 1992. 2004. 21–38. Gimbutas M. Nomadenbewegungen und Kulturaustausch in den vorchristlichen Metallzeiten (4000–500 v.) (= Prähistorische Archäologie in Südosteuropa 12).Chr. Istoričeskie rekonstrukcii i arheologičeskie realii (Âmnaâ kul´turno-istoričeskaâ oblast’. The Later Eneolithic/Early Bronze Age tumulus-burials in central and south-western Transylvania (II).). Hügelbestattung in der Karpaten-Donau-Balkan-Zone während der äneolithischen Periode. 2001. Neumünster. anthropologische und sprachwissenschaftliche Gesichtspunkte. Strakošová I.).. Ecsedy I. Budapest. Results of the Research of the Corded Ware Culture Barrow in Brestov. Dani J. Machnik (red. Kowalewska-Marszałek. 1996. The First Wave of Eurasian Steppe Pastoralists into Copper Age Europe. Przegląd Archeologiczny 29.. Naukovi praci istoričnovo fakultetu Zaporizskovo deržavnovo universitetu 18. Kurhany i obrządek pogrzebowy w IV–II tysiącleciu p. J. . Sárrétudvari-Őrhalom tumulus grave from the beginning of the EBA in eastern Hungary. V. M.) into Europe and the following transformation of culture. Part 1 (= Prace Komisji Prehistorii Karpat 2). Schnurkeramik – Symposium 1990 (= Praehistorica 19). 1998. 1994.). 113–137. 330–359. Die Gräber der Steinzeit in Saalegebiet (= Vorgeschichtliche Forschungen 15). Zalai Múzeum 5. Pravĕk. Furholt M. Tunia K. 3400–3200 B. Umwelt – Wirtschaft – Siedlungen im dritten vorchristlichen Jahrtausend Mitteleuropas und Südskandinaviens.n. 1980. Constanta–Mangalia–Tulcea. The three waves of Kurgan people into Old Europe. The first wave of Eurasian steppe pastoralists into Copper Age Europe.

Kraków. Archeologia i środowisko naturalne Beskidu Niskiego w Karpatach. The anthropological material of the PitGrave kurgans in Hungary. Uwagi o najstarszym osadnictwie pasterskiej ludności kultury ceramiki sznurowej (III tysiąclecie przed Chr. pow. Schnur- keramik – Symposium 1990 (= Praehistorica 19). 2008a. Gancarski (red. 99–120. Kalicz N.). Italy) 11–16 May 1998. St. Kozłowski J.). B. W: J. 23–48. A Turning of Ages. Machnik J. Kataloge zur mitteldeutschen Schnurkeramik. Überprüfung der Hypothesen über die östlichen Einflüsse im donauländischen Äneolithikum im Lichte der Analyse der Feuersteininventare. Kośko (red.. W: S. Proceedings of the International Colloquium Riva del Garda (Trento. Mačalová H. Budapest. Novotná M. chronology and cultural development in the Final Copper and Early Bronze Age (fourth and third millenia BC) (= British Archaeological Reports. 193–219. Klochko V. 265–274. Hänsel. Machnik J. Kempisty A. Wrocław. Matthias W. Kurhany i obrządek pogrzebowy w IV–II tysiącleciu p. Kadrow S. Y. Materiały Archeologiczne 34. Äneolithische und frühbronzezeitliche Hügelgräber in Ostösterreich. okr. Das Karpatenbecken und die Osteuropäische Steppe. 1976. 2000. 1966. 2010. Proszowice. 61–69.. 337–346. Warszawa. Endneolithikum. Vostočnaya Evropa v epohu kamnâ i bronzy.). Sokhackiy M. Machnik (red. Drobniewicz. 2009. Acta Archaeologica Carpathica 2 (1–2). 1998. Oxford. Kurimská Brazdá (= Prace Komisji Prehistorii Karpat 4).. L’énéolithique et le début de l’âge du bronze dans certaines régions de l’Europe. 89–115. 2001. W: M. okr. Müller J. Neugebauer C. The societies of Corded Ware cultures and those of Black sea steppes (Yamnaya and Catacomb Grave cultures) in the route network between the Baltic and Black seas.Chr. Kruk J. 1985. Kern D. Kurhan nr 34 kultury ceramiki sznurowej w miejscowości Hankovce. Bardejov. Tunia K. Teil 3: Nordharzgebiet (= Veröffentlichungen des Landesmuseums für Vorgeschichte in Halle 23). Milano. Ecsedy. 1994. Jarosz P. The Balkans in Later Prehistory. International Series 791). 163–177. Marcsik A.. Machnik J. Machnik J. Dzieje Podkarpacia 2. Routes between the seas: Baltic-Bug-BohPont from the 3rd to the middle of the 1st millenium BC (= Baltic-Pontic Studies 14). Włodarczak P. C. Buchvaldek. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi K. Bronzezeit in Österreich. W: Neugebauer J. Strahm (red. M. Kraków.).. W: B. B. 1999. 193–240. K. Ze studiów nad kulturą ceramiki sznurowej w Karpatach polskich.). W: I. Tkachuk T. Kośko A. P.. W: J.) (= Prähistorische Archäologie in Südosteuropa 12).. część 2. Kraków. Z badań nad genezą rytuałów kremacji w bałkańsko-środkowoeuropejskim kręgu kulturowym. Machnik J. 1993/1994. Machnik (red.-W. W: G. Le radici prime dell’Europa: Gli intrecci genetici. 103–127. Schyłek neolitu i początek epoki brązu na Wyżynie Małopolskiej w świetle badań nad kopcami. Włodarczak (red. Machnik (red. Jarosz P. Bardejov. 157–186. 1968. Poznań. 269–301. Die Frühbronzezeit in Nordost-Ungarn (= Archaeologia Hungarica 45). PöltenWien.). New radiocarbon evidence for European Bell Beakers and the consequences for the diffusion of the Bell Beaker phenomenon.). Mačalová H. Wrocław. van Willigen S. symbols in prehistoric Europe. Moskva. Kazior. stanowisko 1. Drevneâmnaâ kul´turno-istoričeskaâ oblast’ i voprosy formirovaniâkul´tur šnurovoj keramiki.). linguistici. Trento. Praga.e. M. L’eredità di Marija Gimbutas: una ricerca archeomitologica sulle radici della civiltŕ europea. people. Bell beakers Today: pottery. From research into the issue of the developmental dependencies of the Corded Ware culture and Yamnaya culture. W: H. część 2..). Berlin. Trela E. 31–56.) w strefie karpackiej. J. The people of the pit-grave kurgans in eastern Hungary. Die Kultur der ostslowakischen Hügelgräber und ihre beziehungen zu den benachbarten Ge- . (Glocken) Becherzeitliche Gräber in Gemeinlebarn und Oberbierbaum. 1968. 1992. Östliche Beziehungen während der Kupferzeit in Ungarn.. stanowisko 1. Krosno. Bocchi. K.. Mittelilungen der Anthropologischen Gesselschaft in Wien 123/124. Ceruti (red. Sprawozdanie ze studiów i wyniki analiz materiałów zabytkowych kultury trypolskiej z Bilcza Złotego znajdujących się w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie. 405–412. Kozłowski. Grób kultury ceramiki sznurowej z Koniuszy. Problemy epoki kamienia na obszarze Starego Świata. 1960. 1987. Połtowicz (red. Neugebauer-Maresch C. Neue Daten zur Problematik der Schnurkeramikkultur in Südostpolen. 2008b. Machnik (red. 53–143. Nowak. 1978. Kośko A.n.. culture. Kraków. J. Ginter.. W: F. W: J. M. Studia nad kulturą ceramiki sznurowej w Małopolsce. Nomadenbewegungen und Kulturaustausch in den vorchristlichen Metallzaiten (4000–500 v. Jubilee Book Dedicated to Professor Jan Machnik on His 70th Anniversary. Kraków. Kalicz N. Budapest. 1979.320 Piotr Włodarczak Kaczanowska M. Merpert N. Nicolis (red. 2003. Archeologia i środowisko naturalne Beskidu Niskiego w Karpatach. 59–80. 87–98. I. Kadrow (red. W: B. Sprawozdania Archeologiczne 25. Die kontinentaleuropäischen Gruppen der Kultur mit Schnurkeramik. 2001. W: J. 55–85. storici (The legacy of Marija Gimbutas: An archaeomythological investigation of the roots of European civilization). Kurimská Brazdá (= Prace Komisji Prehistorii Karpat 4). Kozłowskiemu. W: A. Kurhan nr 2 kultury ceramiki sznurowej w miejscowości Hankovce.). Marler J. Machnik J. Nikolova L.. München. 1998.-W. Periodisation. Kośko A.). KowalewskaMarszałek. 1973. Im Wandel der Zeiten. Neugebauer J.). 1998.. NÖ.

2006. 2004b. Chichagova O. Jahresschrift für mitteldeutsche Vorgeschichte 64. Vliv Karpatské Kotliny na pohřební ritus populací moravského eneolitu. Arheologiâ 59. Raczky (red.. 2008b. Úprava hrobových jam na přelomu doby kamenné a bronzové na Moravě. I. Primas M.). W: P.. 232–251. Zur Problematik der Kosihy-Čaka-Gruppe in der Slowakei. Neskoroeneolitická mohyla v Šuranoch. Roman. Novotná M. 91–97. 2004a. im Adriagebiet – Velika Gruda. 132–184. Routes between the seas: Baltic-Bug-Boh-Pont from the 4rd to the middle of the 1st millenium BC (= Baltic-Pontic Studies 14). S. Šebela L. Z. Kurhany i obrządek pogrzebowy w IV–II tysiącleciu p.. Paulík J.). Příspěvek k poznání jevišovického osídlení na střední Moravě.. Z.). Chr. Kośko (red. Kowalewska-Marszałek.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 321 bieten. Szmyt. Oktober 1999). Bonn. Frühe Etappen der Menschheitsgeschichte in Mittelund Südosteuropa (= Archaeolingua 15). Ein Grab der Schnurkeramik aus der Ungarischen VR. Mittelilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wien 73–77. 2006. Die Chronologie der Schnurkeramikkultur in Mähren. 245– 336.. 145–170.V. Virobi z zolota ta sribla v kul´turach eneolitu – bronzi na teritori Ukrainy.10. Draxler S. W: E. Jts. K poctě Vladimíru Podborskému. 2009. Šebela L. 2009. Relative and absolute chronology of Yamnaya and Catacomb monuments. Budapest Régiségei 36. Přátelé a žáci k sedmdesátým narozeninám. Steirer P. 2001. Pittioni R. Hügelbestattung in der Karpaten-Donau-Balkan-Zone während der äneolithischen Periode. 368–378. 101–109.). 237–239. Rassamakin J. L. Włodarczak P. Vangorodska O. P. 1996. and 14C chronology of the Eurasian Caspian Steppe Bronze Age. P. 171–173. Mala Gruda und ihr Kontekst. 1981. Spätneolitische Grabfunde aus Neusiedl am See. Ein vorgeschichtliches Phänomen zwischen dem Oberrhein und der unteren Donau. Brno. Šebela L.). Měřínský. 85–100. Â. Stadler P. 2008a. 1969. Absolute chronology of the barrow in Kolosy. W: E. Palaeoecology. Morgenrot der Kulturen. 2009. 191–205. 445–474. 2002. Corded Ware and Baden Cultures. 151–168. 481–499. Veliačik (red. Kośko (red. A.. Stadler P. 1989. E. 2003. Mangalia/Neptun (18. Srejović. Das endneolithische Hügelgrab von Neusiedl am See.. Outline of chronological and genetic relations based on the finds from western Little Poland. Einflüsse und Kontakte alteuropäischer Kulturen.). Zlaté ozdoby z hrobů kultury se šňůrovou keramikou na Moravě. Radiocarbon 51 (2). Tasić (red. Chr. Budapest Régiségei 36. Die nordpontische Steppe in der Kupferzeit. Priller A. Telegin D. Bátora.. 2004. M. okr. Quitta H. Die Facies Neusiedl. M. Ruttkay E. Burgenland. Rom W. Poznań. 541–562. (= Archäologie in Eurasien 17). Kulturgeschichtliche Aspekte des Zentralgrabes. Poznań. bis Ende des 4. Furholt. Furmanek. 185– 198. P. Burgenland.. Zusammenfassungen. Peška J. Ročenka 2008. Burgenland. Y. Žárové hroby kultury se šňůrovou keramikou na Moravě. Brno. 2010.. Das endneolithische Hügelgrab von Neusiedl am See.. Kraków. Nitra. W: C. 59– 107. Hügelgräber des frühen 3. N. Zweite Vorlage. W: J.). S. Jts. van der Plicht J. Mainz. 225–234. Absolute chronology for early civilizations in Austria and Central Europe using 14C dating with accelerator mass spectrometry with special results for the absolute chronology of the Baden culture..n. Early Corded Ware Culture. Zeitschrift für Archäologie 3. Internationales Symposium Donji Milanovac 1985. Nové Zámky. Slovenská Archeológia 14(2).. Diamandi (red. Gräber aus der Mitte des 5. The case of Globular Amhora culture (end of the 4th – middle of the 3rd millenium BC). Peška J.–24.). Pustovalov S. A. Geburtstag.. Eastern European destinations of Central European cultural patterns. Ruttkay E. Peška J. 1999. K. Budapest.. Br. W: M. Szmyt M. Kovalyukh N. Kutchera W. Vladár J. 223–255. Patay P. The issue ofco-existence. 1991. Siemen (red. Sevastyanov V.. Festschrift für Jozef Vladár zum 70. 2002. G. 1987. W: D.). Šabatová (red. Mohyly v eneolitu Moravy. 1947. 1990. M. Sprawozdania Archeologiczne 60. 1966. Wild E. Beograd. Zur Problematik und chronologischen Stellung des A-Horizontes der mährischen Schnurkeramikkultur. Bgld. 2003. Neue Radiocarbondaten zum Neolithikum und zur frühen Bronzezeit Südosteuropas und der Sowietunion. Tajer A. Zweite Vorlage – II. Freiburg i. 2006. Šebela L. 1997. Kultura ceramiki sznurowej na Wyżynie Małopolskiej. Cernavodˇ a III – Boleráz.). Esbjerg. N. Włodarczak P. Włodarczak (red. The A-Horizon – fiction or fact? International Symposium in Jutland 2 nd–7th May 1994 (= Arkæologiske Rapporter 2). Stuchlik S. The foundations of radiocarbon chronology of cultures between the Vistula and Dnieper: 4000–1000 BC (= Baltic-Pontic Studies 12).. Friesinger H. W: P. Kazdová. Šebela L. Kohl G. v. Jerem. Študijné zvesti Archeologickégo Ústavu SAV 39. Die kontinentaleuropäischen Gruppen der Kultur mit Schnurkeramik. Zazovskaya E. Bucureşti. Kraków. W: A.e. Velika Gruda I. 93–138.). 14C Datierung der beiden Bestattungen aus dem Hügelgrab von Neusiedl am See. Študijné zvesti Archeologickégo Ústavu SAV 39.. subsistence. Strahm (red. Hedges R. Shishlina N. Archeologické Rozhledy 41(4). Internationales Symposium Praha-Štiřin 1–6. 23–28. Jahrtausends v. Zastawny (red. The Corded Ware culture in Moravia and in the adjacent part of Silesia (catalogue) (= Fontes Archaeologiae Moravicae 23). The Baden Com- . Włodarczak P. W: A. I. 1–11. Die Chronologie der regionalen Gruppen. W: H.

. Ârovoj E. Drevneše skotovodčeskie plemena Űgo-Zapada SSSR. Zwischen Karpaten und Kaukasus – Anmerkungen zu einer ungewöhnlichen Kupferklinge aus Wien-Essling. Bonn. 2003. 469–477. Kišinev. V. Zimmermann T. 1985. Archäologisches Korrespondezblatt 33(4). 247–261.322 Piotr Włodarczak plex and the Outside World Proceedings of the 12th Annual Meeting of the EAA in Cracow 19–24th September 2006 (= Studien zur Archäologie in Ostmitteleuropa/Studia nad Pradziejami Europy Środkowej 4).

dass die Kennzeichen des Balkan. In beiden Kulturkomplexen bilden die Hügelgräber oft die Ansammlungen.Chr. die breitenkreisparallel verliefen. Die Möglichkeit einer ziemlich frühen Datierung der Yamnaya-Hügelgräber wird mit den keramischen Funden bestätigt. in der die Hügelgrabkonstruktionen der Ockergrabkultur auf den balkanischen Gebieten und im Karpatenbecken in Erscheinung traten. v. v. kommt jedoch zum Verstoß gegen diese Regel und vermutlich infolge der Kontakte mit den lokalen. Jts. erscheint in südöstlichem Europa ziemlich früh. die keine Analogien auf den mitteleuropäischen und nordeuropäischen Gebieten besitzen: große. datieren. Die deutliche Andersartigkeit der Gräber in der Ockergrabkultur beruht dagegen auf der unterschiedlichen Art.h. Diese Richtung des Ideenflusses wird an der Schwelle der Bronzezeit als weniger bedeutend betrachtet als die Relationen. des YamnayaMusters in Verbindung zu setzen. Infolge dieser Verschiebung entstanden zwei getrennte Nachbarzonen der Yamnaya und Schnurkeramikkultur: die nordwestliche Region der pontischen Waldsteppe und der Karpatenbecken (Abb. also in den Bereich der Balkan. Die Hügelgrabidee . den Ursprung der Schnurkeramik unkritisch erst mit dem Auftauchen zwischen dem 4. die die Yamnaya-Hügelgräber im Karpatenbecken in die gleiche Zeit wie die Csepel-Gruppe und die Nagýrev. Diese zuletzt genannten weisen auf die Jahre gegen 3100–2600 v. vorwiegend die Rückenlage des Verstorbenen mit angezogenen Knien. Die vielen Kulturwandlungen. was auch dadurch verstärkt wurde. Es ist zugleich die Ausbreitung dieser Kultur nach Westen. Und dem 3. Es gibt dagegen keine Voraussetzungen. der unter der Bezeichnung Ockergrabkultur (Yamnaya-Kultur) bekannt ist. spätneolithischen Kremationszentrum in dem Karpatenbecken kommen die Brandgräber zum Vorschein.und Bodenverschalung des Grabs.Chr. die Anwesenheit zusätzlicher Konstruktionen (meistens hölzernen). Gefäße und gelegentlich auch andere Gegenstände).und Hatvan-Kulturen datieren lassen. die die Elemente der pontischen Kulturzone absorbiert. Viele von diesen Funden kann man mit hoher Wahrscheinlichkeit in den Umbruch zwischen dem 3.Chr. hölzerner Grubendeckel und die Elemente der Wand.und Südkarpatenzone. Jt. ist immer noch schwer festzulegen – vor allem wegen der kleinen Zahl der Radiokarbondatierungen. die Bedeutung der Donaustraße in der Entstehung der Schnurkeramikkultur zu schildern. Feuersteinmesser. anwesend sind auch die Halsketten. v. da schon in den ersten Jahrhunderten des 4.Chr. die die Merkmale der Katakombengrabkultur aufweisen würden. Die Steppengrabhügel haben meistens ähnliche Ausmaße wie die Konstruktionen der Schnurkeramikkultur und gehören zu den Objekten mit einer unkomplizierten Konstruktion.ist sowohl mit der Ockergrabkultur als auch mit der Schnurkeramikkultur verbunden. die in den früheren urgeschichtlichen Abschnitten darüber entschieden haben. unter der sich das Zentralgrab befindet . 1).Jts v. Sowohl in der Schnurkeramikkultur als auch in der Ockergrabkultur herrschte die Skelettbestattung. Die Zeit.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 323 Piotr Włodarczak Die Donaustrecke der Ockergrabkultur und die Herkunft der Schnurkeramikkultur Zusammenfassung In dem vorliegenden Beitrag setzte man sich zum Ziel. die zur Entstehung des auf großen Gebieten Europas dominierenden schnurkeramischen Modells geführt haben. Talränder). Entschieden weniger zahlreich sind die Hügelgräber. die in den sich auf diese Kultur beziehenden Gräbern freigelegt werden. dreieckige oder trapezförmige Gruben). Jt.eine kreisrunde Aufschüttung. Hälfte des 3. rechteckige Grabgruben (nur vereinzelt ovale. Es ist also schwer. Am Anfang des 3. dass die einzelnen Elemente auf verschiedenen Gebieten nicht gleichzeitig aufgenommen wurden. Zu den charakteristischen Erkennungszeichen des Bestattungsrituals der westlichen Variante der Ockergrabkultur gehören folgende Merkmale: entschiedene Dominanz der Skelettbestattungen.Chr. Und dem 4. Die zentralen Hügelgräber der Ockergrab. die auf den Gebieten südlich von dem Karpatenbogen lokalisiert waren. In beiden Kulturkomplexen. Gold und Kupfer. beginnt in der Steppenzone am Schwarzen Meer die Dominanz der Muster eines breiten Kulturkomplexes. Man soll die Frage beantworten: Konnten die Elemente des neuen Bestattungsrituals und andere Wandlungen im Bereich der Sach. also in die 2. Unter ihnen sind auch die Gefäße folgender Gruppen anwesend: Coţofeni II–III. wie auch arme Grabausstattung (charakteristisch sind Metallohrringe aus Silber. Jahrtausends v. Der Anfang fällt also deutlich auf die Zeit vor dem Erscheinen der schnurkeramischen Hügelgräber in Mitteleuropa. die über das Wesen der Schnurkeramikkultur entscheiden. Folteşti.und Donau-Neolithikums nördlich von dem Karpatenbogen aufgetaucht sind. die Folge der Anwesenheit an der mittleren Donau eines auf die Steppenzone zurückgreifenden Kulturmodels sein? Die Hügelgrabbestattung. wie der . konnten also länger gedauert haben. die Anwesenheit von Ocker auf den und bei den Bestattungen. meistens in Form von Ketten auf den exponierten Geländeformen (Anhöhen. Černavoda II und Ezero.und geistigen Kultur. ein paar Meter hohe Aufschüttungen mit dem Durchmesser von einigen Duzend Metern. Es geht hier um die infolge der meridional verlaufenden Wechselbeziehungen entstandenen Interaktionen. die die zentrale Grabgrube umgeben („Totenhäuser“). Aus den Gebieten an der mittleren Donau sind auch keine Funde bekannt.Chr.und Schnurkeramikkultur verbindet ein wesentliches gemeinsames Merkmal: d. Ezerovo. hin.

und zwar es gibt unterschiedliche Prinzipien für die Ausstattung des Grabs. dass die für die Steppengesellschaften typischen Elemente auf die Gebiete der im Nordteil des Karpatenbeckens lokalisierten Kulturgruppen eingedrungen sind.Kalvarienberg (E. . Sie wurden auf dem Gebiet entdeckt. Südostpolen. Die angebrachten Beispiele zeigen die Ähnlichkeit der metallenen Funde der Ockergrabkultur und der mährischen und niederösterreichischen Schnurkeramik.a. In keiner anderen regionalen Gruppe aus Mitteleuropa finden wir die vergleichbare Zahl der Anknüpfungen. über keine reiche Informationsbasis (Šebela 1999. Das Hügelgrab aus Neusiedl vertritt also den Entstehungsvorgang eines neuen Bestattungsrituals mit dem Anteil der Elemente aus der Ockergrabund Vučedol-Kultur. die in der Hügelgrabströmung der Vučedol-Kultur. die das Schmuckelement darstellen. trotzt einer großen Zahl der explorierten Objekte (102). Die in den mährischen Hügelgräbern vorkommenden Gefäßtypen sind jedoch wesentlich anders als die keramischen Formen. v. die in die 1. dass wir hier nicht mit einer vereinzelten Erscheinung zu tun haben. die sich voneinander durch die Herkunft. Unter ihnen legte man kreisrunde. Davon. Eine andere Art der Beziehung mit dem oben erwähnten Kulturmilieu kann das Erscheinen in der Schnurkeramikkultur einer spezifischen Form der Steinäxte. die Übernahme der Hügelgrabbestattung. Im Falle der Ockergrabkultur ist eine beträchtliche Menge der beigabenlosen Hügelgräber beachtenswert. ihre Analogien vor allem in den Komplexen aus den südlich der Karpaten lokalisierten Gebieten. das in den „Steppen“-Hügelgräbern zum Grundinventar gehört. südostpolnischen und westukrainischen Gebiet zahlreicher vertreten.h.Őrhalom freigelegten Materialien. also auf den mit der Yamnaya-Ökumene benachbarten Gebieten. die aus der Ockergrabkultur im Karpatenbecken und in der balkanischen Zone bekannt ist. Im Falle der Schnurkeramikkultur ist das Gabinventar in der Regel reicher. Beachtenswert ist auch die große Zahl der Gefäße in manchen Hügelgrabobjekten. In der Nachbarschaft der „südlichen“ Gruppen der Schnurkeramikkultur gab es also einen Komplex der Hügelgrabgruppierungen. Unter den Grabhügeln der Schnurkeramikkultur kommen dagegen keine Ohrringe vor. Derartige Funde werden in anderen Gruppen der Schnurkeramikkultur nicht vertreten. Eine interessante Voraussetzung für die Rekonstruktion der Kulturwandlungen unter dem Einfluss der Ockergrabkultur-Milieus sind die auf dem Gräberfeld in Sárrétudvari . Solche Objekte kommen in der Schnurkeramikkultur viel seltener zum Vorschein. Die Fundstelle in Sárrétudvari weist also deutlich darauf hin. 6: 1–5). Ruttkay 2002. hinsichtlich der Form. Hälfte des 3. die die Merkmale der Ockergräbern und des lokalen Milieus verbinden. Diese zwei Kategorien der Ausstattung bilden den Grundunterschied zur Ausstattung der Verstorbenen.324 Piotr Włodarczak Verstorbene niedergelegt wurde: für einen großen Teil der Bestattungen ist die gehockte Lage mit angewinkelten und nicht wie ursprünglich auf der Seite gelegenen Beinen sondern mit angezogenen Knien charakteristisch (Abb. d. 2003). die „den älteren Typen“ gerechnet werden. rechteckige oder ovale Grabgruben mit Einzelbestattung. Die Beziehungen zu dem Yamnaya-Milieu bestätigt auch die Anwesenheit in den Gräbern der mährischen schnurrkeramischen Kultur der metallenen Ohrringe. Es beinhaltet häufiger keramische Gefäße. Es ist jedoch möglich. aber auch durch die Details des Bestattungsrituals unterscheiden. stattdessen werden hier am häufigsten die Krüge beobachtet. Sie sind das unikale Beispiel für Materialien. und darunter vor allem der Exemplare vom Typ Ślęża sein. Sie sind vermutlich der Kupferaxt aus Sárrétudvari ähnlich. Aus diesem Grund. Solche Richtung der stilistischen Entlehnungen in der Produktion der Steinäxte könnte möglicherweise die Differenziertheit der Funde aus der Ostseite des schnurkeramischen Komplexes (u.Chr. 2: 1. verfügen wir in diesem Fall. der Slowakei und der Ukraine) im Vergleich zu der nordwestlichen Region (wo die Entwicklungsformen der Äxte vom Typ A vorherrschend waren) erklären. und vor allem Becher und Amphoren. verursachen sie jedoch eine Menge ähnlicher ritualer Verhaltensweisen. Jts. Weltkrieg erforscht. Solche Lage ist in der Schnurkeramikkultur nur sporadisch zu treffen. wie auch der frühen Phase der Postvučedol-Gruppierungen reiche Analogien besitzen. Im Einzugsgebiet der unteren und mittleren Donau haben wir mit dem Hügelgrabritual sowohl im Falle der Ockergrabkultur-Gesellschaften als auch der lokalen mit den ältesten Etappen der Bronzezeit verbundenen Gruppen zu tun. Die angebrachten Beispiele weisen auf. die in der nordbalkanischen Ockergrabkultur sehr selten auftauchen.und Nordeuropa eines für die Schnurkeramikkultur typischen Musters führen. Obwohl sie nicht zur Entstehung in Mittel. Das waren kleine Objekte – den Grabhügeln aus Kleinpolen. Messer und Dolche. dass man auf dem südlich vom Karpaten Bogen gelegenen Gebiet die Wandlungen im Bestattungsritual beobachten kann. Auf vielen Gebieten gehören zur Grundausstattung die Steinäxte. zeugt die Entdeckung sehr ähnlicher Gefäßsammlungen in den Hügelgräbern in Gönyü und Rajka in Nordwestungarn. Das zweite wichtige Beispiel sind die Funde aus Neusiedl am See . sind sie im ostslowakischen. Die Keramik aus den mährischen Hügelgräbern findet. 2). 5). Die Hügelgräber der Schnurkeramikkultur aus Mähren wurden vor dem II. Zwischen dem Bestattungsritual beider Kulturen besteht ein deutlicher Unterschied. der Slowakei und der Ukraine ähnlich. Zu den in den beiden Kultureinheiten üblichen Elementen gehören nur die klingenförmigen Messereinsätze. 2010). das in der frühen Bronzezeit von der Makó-Kosihy-Čaka-Kultur besetzt war. sie werden dagegen in den Yamnaya-Hügelgräbern in der SchwarzmeerZone beobachtet. in Mähren. datiert werden. die in den Hügelgräbern anderer Groppen der Schnurkeramikkultur bekannt sind. was aber interessant ist. Es fehlen hier die Becher und Amphoren. die aus keramischen Gefäßen und Steinäxten bestand (Abb. dass diese Tatsache daraus resultiert. Neben den Verstorbenen wurde in den Zentralgräbern meistens die Ausstattung gefunden. In den Inventaren der Schnurkeramikkultur aus Mähren und aus benachbarten Niederösterreich (Traisental) ist die Anwesenheit der Kupfermesser auffallend (Abb.

Die Kenntnisse der Chronologie und kleine Zahl der mit den diagnostischen Kulturelementen verbundenen sicheren stratigraphischen Angaben lassen die Rekonstruktion der schnurkeramischen Bildungsvorgänge in diesem Europateil nicht zu. Sławkowska 17. benachbart waren.piotr@gmail. In den Hügelgräbern mit den Grabgruben dominiert entschieden die Orientierung der Objekte entlang der NW-SE Achse. Dr Piotr Włodarczak Instytut Archeologii i Etnologii PAN. die man an dieser Stelle bemerken soll. die im nördlichen Vorkarpatenland lokalisiert waren. In manchen Fällen wurden im zentralen Teil des Hügels die Feuerstellen freigelegt.. wo die Herkunft des Hügelgrabrituals vermutlich mit der Aufnahme der im Karpatenbecken und in der nordbalkanischen Zone erschienenen Ideen zusammenhängt. oder (was wahrscheinlicher ist) haben wir mit der Lage des Verstorbenen auf dem Bodenniveau oder im Bereich der Aufschüttung zu tun. Im Unterschied zu den zuletzt genannten wird in den ostslowakischen Hügelgräbern die Anwesenheit einer in den Boden eingetieften zentralen Grabgrube selten dokumentiert. In vielen Fällen können wir entweder keine zentrale Bestattung beobachten. Die Durchmesser und die Höhen der Aufschüttungen sind den Ausmassen der schnurkeramischen Objekte nördlich der Karpaten annähernd.trotzt diesem „Zwischencharakter“. Oddział w Krakowie ul. Niederösterreich in Betracht zieht. Wenn man aber die Entstehung des schnurkeramischen Musters in Mähren.Dunajski szlak kultury grobów jamowych a problem genezy kultury ceramiki sznurowej 325 dass die oben genannten Konzentrationen der Schnurkeramik mit dem Kulturkreis des Karpatenbeckens und der nordbalkanischen Zone. Die oben angebrachten Beispiele sprechen für das Vorhandensein begrenzter Beziehungen zwischen der ostslowakischen Schnurkeramik und den Kulturmilieus des Karpatenbeckens (darunter der Ockergrabkultur). Beachtenswert ist auch das Fehlen der Steinäxte. mit angewinkelten Beinen. was zur Verbreitung der Hügelgrabeinzelbestattung. Die auf dem Ondava-Hügelland lokalisierten Hügelgräber besitzen aber ihre eigene Spezifik. die auch Ockergrabkultur als eine der Gruppierungen umfasste. In den auf diesen Gebieten verlaufenden Kulturwandlungen spielte die Ockergrabkultur eine wesentliche Rolle. Ein anderer auffallender Aspekt ist der große Anteil der inventarlosen Bestattungen. Bei der Diskussion über den Charakter der Funde aus dem Ondava-Gebiet in der östlichen Slowakei lenkte man die Aufmerksamkeit auf die Verbindung dieser Gebiete mit den Fundkomplexen der Schnurkeramik. die den Yamnaya-Elementen ähnlich sind. vor allem mit den Merkmalen der Nyírség-Zatín-Kultur. wie auch auf dem Rücken. die . Eigen- artig ist auch die in den ostslowakischen Hügelgräbern freigelegte Keramik. Das war eben die bequeme Donaustraße. war die Beziehung zu anderen Kultureinheiten. Der sichtbare Unterschied ist das Fehlen des Ockers. Man dokumentierte auch die Lage des Verstorbenen auf der Seite. Ähnlich wie bei den mährischen Hügelgräbern beobachten wir hier also eine birituale Zeremonie.com . In den ostslowakischen Hügelgräbern registrierte man darüber hinaus auch die Brandbestattungen.über die Andersartigkeit der südlichen Grenzzone des schnurkeramischen Komplexes im Verhältnis zu anderen mittel. wie auch anderer Ideen führte. Dank dieser Interaktion beobachten wir eben in den Materialien der Schnurkeramikkultur aus den erwähnten Gebieten auch Kulturelemente. Man kann sie in zwei Gruppen einteilen: die für die Schnurkeramik typische Keramik und die sich auf andere Kultureinheiten des Karpatenbeckens beziehenden Formen. 60 km. die mit dem Jevišovice (späte Phase) – Makó-Kosihý-Čaka – Vučedol B – Ig II – Somogývar.und nordeuropäischen Gebieten entschied. wichtiger als die Relationen zur Ockergrabkultur. Die Anordnungsmerkmale der Leiche finden also Analogien in den an der Theiß lokalisierten Yamnaya-Hügelgräbern. die die Verbreitung der neulich genannten Kulturmuster verursachte. Zusammenfassend kann man im Bereich der lokalen zur Schnurkeramikkultur geordneten Gruppen den Südteil unterscheiden. 31-016 Kraków wlodarczak. die Entfernung zwischen den heute bekennten Fundstellen dieser Gruppierungen beträgt ca. Die Konzentration der ostslowakischen Hügelgräber ist von den Yamnaya-Hügeln in dem ganzen breiten schnurkeramischen Kulturkreis am wenigsten entfern. und vermutlich auch mit der frühen Phase der Nyírség-Zatín-Kultur – Horizont synchronisiert waren.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->