Međunarodna naučna konferencija

International Scientific Conference
Kruševac, Srbija, 17-18. mart 2010 Krusevac, Serbia, 17-18 March, 2010

MENADŽMENT 2010

MANAGEMENT 2010

UTICAJNI FAKTORI ORGANIZACIJE PROIZVODNJE INFLUENCING FACTORS OF THE ORGANIZATION OF PRODUCTION
Nenad Milutinović1 Rezime: Proizvodnja kao proces stvaranja materijalnih dobara se može posmatrati samo u funkciji delovanja čoveka, kao njenog osnovnog činioca. Čovek planira, organizuje, realizuje i kontroliše proizvodnju. Razume se, tu su i drugi činioci: predmet rada, sredstva za rad, dokumentacija, informacije. Organizacija proizvodnje je uzajamna zavisnost i povezanost elemenata proizvodnje, čovekovog rada i drugih elemenata u racionalnu i celishodnu proizvodnu celinu čiji je zadatak da stvara materijalna dobra. Osnovnu determinantu proizvodnog procesa čini tehnologija proizvodnje. Na organizaciju proizvodnje utiče više činilaca, od kojih su najznačajniji: struktura proizvodnog programa, vrsta i raspored proizvodne opreme. Uticaj, međusobna uslovljenost osnovnih elemenata proizvodnje u cilju postizanja sinergije su predmet i naših istraživanja, koje izlažemo u ovom radu. Ključne reči: organizacija proizvodnje, uticajni faktori, tehnologija, proces, tok Abstract: Production as a process of creation of material goods can also be observed in the function of human action, as its primary factor. Man plans, organizes, implements and controls production. Understandably, there are other factors: the work objects, funds, documentation, information. Organization of production is the mutual dependence and connection between the elements of production, human labor and other elements in the rational and appropriate production unity whose task is to create material goods. Production technology is the primary determinant of the production process. The organization of production affect a number of factors, most of which are: the structure of production, type and layout of production equipment. Mutual interaction of the basic production elements in order to achieve synergy are the subject of our research, presented in this paper. Keywords: organization of production, influential factors, technology, process, flow

1. UVOD Proizvodnja se često definiše kao proces stvaranja materijalnih dobara u borbi između ljudi i prirode. Kao takva, proizvodnja se može posmatrati samo u funkciji delovanja čoveka, jer je on osnovni činilac proizvodnje. Čovek planira, organizuje i realizuje proizvodnju. Razume se, tu su i drugi činioci: predmet rada, sredstva za rad, dokumentacija, informacije. Takođe, neophodno je postojanje i drugih funkcija: kadrovske, marketing, nabavke, finansijske i istraživačko-razvojne. Ako se proizvodnja posmatra kao društvena kategorija, onda nju karakterišu dva osnovna podsistema: (1) podsistem tehnike i tehnologije proizvodnje i (2) podsistem organizacije proizvodnje. Tehnika u sistemu proizvodnje znači opremu, sredstva, a tehnologija proizvodnje znači metode i načine odvijanja procesa proizvodnje. Organizacija proizvodnje je uzajamna zavisnost i povezanost

1

Visoka poslovno-tehnička škola, Užice 354

U ovome smislu. proizvodni proces se sastoji od sledećih elementarnih procesa: rad na proizvodnim radnim mestima.funkcija i . od pripreme.novostvorena vrednost Slika 1: Proizvodni sistem Osnovnu determinantu proizvodnog procesa čini tehnologija proizvodnje. čiji je zadatak izrada proizvoda. čovekovog rada i drugih elemenata u racionalnu i celishodnu proizvodnu celinu čiji je zadatak da stvara materijalna dobra. Kontinualni tokovi se organizuju kod masovne proizvodnje.[2] Procesi i funkcije čine aktivnosti koje su međusobno usklađene. čine jedinstvenu celinu – proizvodni sistem. Procesi u proizvodnji predstavljaju horizontalnu podelu rada. kao proces. Diskontinualna proizvodnja može se organizovati kao serijska proizvodnja. organizuje se više drugih aktivnosti. Sistem proizvodnje sastoji se od uzajamnog delovanja međusobno povezanih delova.rad . koja je sposobna da realizuje proizvod određenih osobina. sredstva za rad i predmeti rada. proizvodna.pred. praćenja. osnovne funkcije u preduzeću su: kadrovska. Uz ovo treba reći da polazne delove sistema sačinjavaju osnovni elementi proizvodnje: rad (čovekov rad). a ovo se izražava kroz: intenzitet proizvodnog procesa i količinu proizvoda za određeni vremenski period. kao i sa sistemom u celini. unutrašnji transport. Funkcije u preduzeću. bez obzira na tip proizvodnje.priprema proizvodnje .proces održavanja Y . transporta . na racionalan način. zajedno sa tehnološkim procesima. Ove aktivnosti. do svih elemenata proizvodnje. kontrola kvaliteta. predstavljaju vertikalnu podelu rada u oblasti planiranja. Po konceptu savremene organizacije. Struktura ovog sistema prikazuje se na slici 1.elemenata proizvodnje.proces unut. pripreme. Sve delove funkcija i procesa.kvalitet proizvoda . Oni mogu biti: kontinualni i diskontinualni. Prihvatljivo je tumačenje koje kaže da tehnologija proizvodnje izražava redosled i način izvođenja raznih operacija neophodnih za izradu proizvoda određenih karakteristika.sred. vrsta i raspored proizvodne opreme. u organizacionom smislu. 355 . pa do održavanja. Xi ULAZ Proizvodni proces IZLAZ Yi X . izvršenja. jer se tako dobija proizvodnja u vremenskom trajanju. za rad .tehnološki proces . Proizvodnja kao proces ima cilj da izvrši transformaciju ulaza u društveno korisni izlaz.procesa. Najveće delove čine podsistemi u vidu: . koji su objedinjeni proizvodnim i drugim ciljevima. nabavna. preventivno održavanje sredstava za rad. kontrole. analize i kontrole proizvodnje i poslovanja. U ovome smislu.informacije P . rada . marketing. gde je tehnološki postupak racionalno raščlanjen na više sličnih postupaka ili faza rada. moraju se organizovati odgovarajući materijalni tokovi. finansijska i funkcija istraživanja i razvoja. U okviru tehnološkog procesa. tehnologija proizvodnje izražava kvalitativnu determinantu proizvodnje kao funkcionalne celine. Da bi to ostvarila.proces kontrole . od kojih su najznačajniji: struktura proizvodnog programa.obim proizvodnje .energija . skladištenje i snabdevanje vodom i energijom. objedinjuje organizacija rada. Ovako shvaćenoj tehnologiji proizvodnje treba dodati i vremensku dimenziju. preventivna zaštita na radu. Na organizaciju proizvodnje utiče više činilaca.

proizvođači. Osnovni tokovi proizvodnje omogućavaju da se proizvodni sistem proučava kao celina. kao: . odnosno proizvodnog sistema. i to kao: 1. tok materijala (predmeta rada) i 2.3. koji se u okviru proizvodnog procesa. preradu. s ciljem stvaranja upotrebnih vrednosti. Proizvodni sistem ima zadatak da preko proizvodnog procesa pretvara ulazne elemente u izlazne. memorija) i predaju materijala.informacije . informacije.tehnološki proces . što se postiže organizacijom rada. Oba toka se mogu prikazivati dijagramima (blok-šemama) u kojima se javljaju mesta-čvorovi koji služe za prijem.alati. koje služe za prenošenje elemenata u procesu .vrednost .ULAZ (X) Proces tranformacije IZLAZ (Y) PROIZVOD . odnosno informacija (slika 3).alatne ili radne mašine. ELEMENTI I TOKOVI PROIZVODNOG SISTEMA Proizvodni sistem (PS) predstavlja skup elemenata. najbolji odnos. sa bioenergijom. sredstva za rad.predmet rada . koja čine: .kvalitet Slika 2: Proces proizvodnje 2. Ako se želi postići poboljšanje efikasnosti proizvodnog sistema.obim . 2. Osnovu postavljanja i rada proizvodnog sistema čine dva glavna toka i to: 1. transformišu u drugi oblik ili stanje i postaju proizvodi. Rad proizvodnog sistema je rezultat skladnog komponovanja elemenata. tok informacija. predmeti rada 1.sredstva za rad . koje služe za transformaciju predmeta rada iz sirovine u gotov proizvod .1. spada u područje upravljanja proizvodnjom i tokovima u njoj. U tom smislu.2. Materijalni elementi. upravljanje elementima proizvodnje znači njihovo postavljanje u određen.energija . uređaji. kao dela sistema. koji obezbeđuje ostvarivanje najboljih rezultata rada.transportne mašine. u koje spadaju: 1.priprema . Posao usklađivanja ponašanja elemenata proizvodnje. onda to treba izvesti poboljšanjem 356 . Osnovni elementi proizvodnog sistema pojavljuju se u dva osnovna vida.energetske mašine (za pretvaranje jednog u drugi oblik energije) .elementarni procesi . pribori 1. čekanje (skladištenje.rad . Ljudski.

njegove organizacije i tehnologije. može se reći da u procesu postoji kretanje kao osnovna karakteristika. može se izvući zaključak da uvek postoji kretanje bar jednog od tri osnovna elementa proizvodnje. onda nema proizvodnje u industrijskom smislu. . . Bez kretanja nema ni realizacije proizvodnje. Skladište materijala prijemna kontrola planiranje materijala Priprema proizv. Pri ovome poseban značaj dobijaju informacije i tehnike njihove obrade.kretanje predmeta rada od jednog radnog mesta do drugog. Iz navedenih mogućnosti kretanja u procesu. pak.kretanje predmeta rada i radnika. od jedne na drugu operaciju – najčešće u praksi.kretanje radnika. što je doprinelo efikasnosti proizvodnje i poboljšanju tehnologije materijalnih tokova u procesu. linija obrade Planiranje i upravljanje Planiranje ULAZ dobavljači linija obrade linija montaže Nabavka okruženje kupci Prodaja IZLAZ tokovi materijala tokovi informacija Slika 3: Tokovi u proizvodnom (i poslovnom) sistemu U smislu postojanja materijalnih i informacionih tokova u proizvodnji. Kvalitet sistema i efekat proizvodnje najviše zavise od toga kako će se navedena pitanja rešiti. ne postoji kretanje nijednog od ovih elemenata. postoje određeni odnosi koji definišu stanje i odnose između elemenata. u procesu rada.kretanje sredstava za rad – prenošenje radi izvršenja operacija.tehnologije osnovnih tokova procesa. Ove veze i kretanja mogu biti: . Upravljanje proizvodnjom sigurno će doprineti da se ona reše na najbolji način i da se ostvari efikasna proizvodnja. Broj veza između elemenata i njihov karakter je određen vrstom i karakteristikom procesa proizvodnje.kretanje radnika. 357 . . Između osnovnih elemenata proizvodnje. . sastoji se u utvrđivanju elemenata koji treba da se kreću u procesu proizvodnje. Ukoliko.[1] Smisao postavljanja proizvodnog procesa. kao i u utvrđivanju količina tog kretanja. predmeta rada i sredstava za rad. .kretanje predmeta rada i sredstava za rad – retko se pojavljuje u praksi (izuzetno kod pojedinačne proizvodnje). Pojavom računara učinjena je revolucija u oblasti obrade informacija.

Ukoliko je sistem deterministički. Na putu od ulaza do izlaza. podsisistem snabdevanja – obezbeđenje rada sistema Proizvodni sistemi u proizvodnji. podsistem kontrola – merenje. proizvodni sistem se može predstaviti u opštem (sistematskom) obliku – slika 4. Ako se posmatra proizvodni sistem. Po složenosti. Prema tome. izlaz. informacioni podsistem – obrada podataka. proizvodni sistem je kibernetski sistem. na elemente sistema deluje veliki broj činilaca različitog karaktera. a efekti rada sistema zavise od toga kako su optimizirani ovi uticaji. Struktura proizvodnog sistema je uslovljena stvaranjem određenih rezultata. kao delovi proizvodnih sistema. bez povratnih veza. podsistem skladišta – skladištenje. što zavisi od broja veza unutar sistema i broja veza između sistema i okruženja. proizvodni sistemi mogu biti prosti. Klasični sistemi su. Proizvodni sistem po svojoj strukturi je skup određenog broja podsistema. dok su poslovni i istraživačko-razvojni procesi pretežno stohastički. tehnološki podsistem – tehnologija obrade. T. onda su to kibernetski sistemi. proces. sa ili bez povratnih veza. stohastičke sisteme. onda se on može predstaviti kao skup podsistema. Proizvodni sistemi preduzeća se mogu posmatrati i po tome da li imaju povratne veze kao oblik samokontrole i samopodešavanja. kao sistem. mogu se deliti po složenosti i strukturi sastava. Svaki podsistem ima potpuno zaokruženu sistemsku celinu (ulaz. obično. na šta utiču postojeći podsistemi kao elementi sistema. Ukoliko upravljanje sistemom ne zavisi od vremena (nije funkcija vremena) sistem je kao takav statički.3. 358 . Za tzv. Xi I . njegovo se ponašanje može unapred predvideti. i time doprinose da se realizuje funkcija proizvodnog sistema. transportni podsistem – transport. STRUKTURA PROIZVODNOG SISTEMA Rad proizvodnog sistema (PS) je rezultat međusobnog dejstva osnovnih elemenata proizvodnje i primene osnovnih principa rada od ulaza do izlaza iz sistema. kao oblici organizacionih sistema. O. ponašanje). podsistem održavanja – pouzdanost. Ako ovakvi sistemi – sa povratnim vezama – imaju samokontrolu i samopodešavanje. S. po tome da li su statički ili dinamički. sistem je dinamički. je kibernetski sistem. Proizvodnja. ponašanje se ne može unapred u potpunosti predvideti. Proizvodni procesi. dok su savremeni proizvodni sistemi sa povratnim vezama. pa se tako i prikazuju u strukturi proizvodnog sistema. deterministički ili stohastički. Imajući u vidu te sastavne elemente. povratnu vezu. Tr. su po njihovom ponašanju pretežno deterministički. kao skup elemenata koji definišu sve ono što se dešava sa predmetom rada od ulaska sirovine u proizvodnju do izlaska gotovog proizvoda.proizvodni proces Yi PR U K Slika 4: Sistemska šema PS U okviru proizvodnog sistema (PS) postoji više podsistema koji vrše određene funkcije. složeni i veliki. Ti podsistemi su: podsistem pripreme – priprema rada. a kada je upravljanje proizvodnim sistemom promenljivo u vremenskom trajanju.

1989.. To znači da cilj određuje organizaciju. a ne obrnuto. uz najmanje moguće troškove. Osnovnu determinantu proizvodnog procesa čini tehnologija proizvodnje. upravljanje elementima proizvodnje znači njihovo postavljanje u određen. [2] Mileusnić. Radi se o tome da utvrđivanje ciljeva prethodi svakoj organizaciji.4. [5] Bulat.. Beograd. spada u područje upravljanja proizvodnjom i tokovima u njoj. najbolji odnos.god. a ne obrnuto. Beograd. [4] Ilić. god. Ovaj se osnovni cilj postavlja kod organizacije i projektovanja svake proizvodnje. Naučna knjiga. Upravljanje proizvodnjom. 5. proizvoditi što brže. Drugim rečima. D.god.god. To praktično znači da cilj određuje organizaciju. U tom smislu.. O. od kojih su najznačajniji: struktura proizvodnog programa. Ako se želi postići poboljšanje efikasnosti proizvodnog sistema. čovekovog rada i drugih elemenata u racionalnu i celishodnu proizvodnu celinu čiji je zadatak da stvara materijalna dobra. ICS. N. Beograd.. 1977. Organizacija procesa proizvodnje. Organizacija proizvodnje – analiza i sinteza. Jedan od najvažnijih principa organizacije se odnosi na utvrđivanje ciljeva. Beograd. god.Posao usklađivanja ponašanja elemenata proizvodnje. odnosno proizvodnog sistema. Računarski integrisana proizvodnja. 359 . 1973. Na organizaciju proizvodnje utiče više činilaca. [3] Zelenović. Fakultet organizacionih nauka. Zato i postoji hijerarhija ciljeva (multi-level goal).. Privredni pregled. CILJEVI PROIZVODNJE Jedan od važnih principa organizacije odnosi se na utvrđivanje ciljeva. vrsta i raspored proizvodne opreme. onda to treba izvesti poboljšanjem tehnologije osnovnih tokova procesa. Proizvodni sistemi. Realizacija ovog cilja podrazumeva i realizaciju više parcijalnih ciljeva nižeg nivoa. ali osnovni cilj se ne može realizovati ako se ne realizuju niži ciljevi po rangu. 2003. Isto se odnosi i na proizvodnju. Beograd. Svakoj organizaciji neke proizvodnje prethodi utvrđivanje ciljeva te proizvodnje: kako odrediti cilj i kojim se ciljevima teži u organizaciji određene proizvodnje? Osnovni cilj proizvodnje je: . koji obezbeđuje ostvarivanje najboljih rezultata rada. Uspostavljanju bilo kakve organizacije prethodi utvrđivanje ciljeva. sa osnovnim ciljem na vrhu. Ciljevi proizvodnje se utvrđuju na osnovu utvrđene politike proizvodnje. ZAKLJUČAK Organizacija proizvodnje je uzajamna zavisnost i povezanost elemenata proizvodnje. što bolje i što jeftinije.proizvoditi kvalitetan proizvod po zahtevu i na vreme. Privredni pregled. LITERATURA [1] Todorović. J. 1977. V.