1

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ : ∆ΡΙΒΑ ΑΝ∆ΡΙΑΝΗΣ Α.Ε.Μ. 1811
ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΑΡΑΚΑΤΣΑΝΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ

ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΟΥΠΟΛΗ ΙΟΥΝΙΟΣ 2003

2
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Σελ.
ΠΡΟΛΟΓΟΣ………………………………………………………………………4
ΕΙΣΑΓΩΓΗ……………………………………………………………………….. 5
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄ ΣΑΜΑΝΙΣΜΟΣ
1.Γενικά………………………………………………………………………….... 7
2.Στρατολόγηση και µύηση των σαµάνων……………………………………….9
3.Σαµανική αποστολή. Τεχνικές και καθήκοντα του σαµάνου. Ιεροτελεστίες.11
4.Σαµανισµός και Κοσµολογία…………………………………………………. 14
5. Ψυχοπαθολογία και ναρκωτικά……………………………………………… 16
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄ ΟΡΦΙΣΜΟΣ
1.Κοσµογονία- θεογονία………………………………………………………….19
2. Ανθρωπογονία………………………………………………………………….28
3. Ορφισµός και ορφικά µυστήρια……………………………………………...34
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ……………………………………………………………... 44
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ………………………………………………………………….47
ΠΕΡΙΛΗΨΗ……………………………………………………………………….49
SUMMARY………………………………………………………………………..50
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ…………………………………………………………………….51

3

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Όταν τυχαία έφτασα στη γη του Ορφέα και την προβλεπόµενη σύντοµη στάση µου
ήρθε να παρατείνει ένας δεύτερος κύκλος παιδαγωγικών σπουδών, ένιωσα την ανάγκη να
µελετήσω την ορφική διδασκαλία καθαρά εξαιτίας της γοητείας που µου προκαλούσε πάντα.
Στην πορεία και όσο η µελέτη προχωρούσε αντί να φωτίζοµαι παγιδευόµουν.
Βρέθηκα στη δίνη της πληροφορίας και, συχνά, ένιωθα θύµα διάφορων δογµατικών σκέψεων
και αµπελοσοφιών που στηρίζονταν σε ανύπαρκτες ή αυθαίρετα σχολιασµένες πηγές.
Κι ενώ αναρωτιόµουν για ποιους λόγους γράφονται όλα αυτά και ταυτόχρονα γιατί
για µένα γίνονταν όλο και πιο ελκυστικά, άρχισα να αντιλαµβάνοµαι τη γοητεία που
προκαλεί στον µικρό ή µεγάλο στοχαστή όλων των εποχών το αίνιγµα της ψυχής. Κι εκεί
αιτιολόγησα, µα κυρίως δικαιολόγησα µέσα µου εκείνους που, κινούµενοι ισόβια από ένα
υπαρξιακό άγχος που φαίνεται ότι έχει καταγραφεί στα γονίδιά µας, έµπλεξαν τις ελάχιστες
διασωσµένες πληροφορίες για την ορφική σκέψη και τις ορφικές πρακτικές και θεωρίες µε
την προσωπική τους ποίηση και τις εναγώνιες προσδοκίες τους,
Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον αναπληρωτή καθηγητή του ∆ηµοκριτείου
Πανεπιστηµίου Θράκης κ. Καρακατσάνη Παναγιώτη, που µε την επιστηµονική και
ανθρώπινη στήριξή του υπήρξε ουσιαστικός αρωγός στην προσπάθειά µου.
∆ρίβα Ανδριανή
Αλεξανδρούπολη
Ιούνιος 2003

4
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Υπάρχει µια τάση οι ορφικές πρακτικές και τελετουργίες, αλλά ακόµη και η ιδεολογία
του ορφισµού να θεωρούνται στα πλαίσια του σαµανισµού, ευρωπαϊκού ή όχι . Ο Eliade
αποστασιοποιείται, κάποιοι φανατικοί οπαδοί της ελληνικής µοναδικότητας αντιστέκονται µε
σθένος σε όποια σύγκριση της ελληνικής σκέψης1 µε οτιδήποτε άλλο. Παρόλα αυτά,
αξιόλογοι µελετητές επιχειρηµατολογούν υπέρ µιας τέτοιας θεώρησης, ο δε Dodds µιλάει
ανοιχτά για τον Έλληνα σαµάνα2.
Έτσι αισθανόµαστε την ανάγκη να ξεκινήσουµε την προσέγγιση εκθέτοντας κάποιες
γενικές πληροφορίες για τους σαµάνες, τις µεταφυσικές τους αντιλήψεις, τις τελετουργίες
τους, τις συνθήκες διαβίωσης και τις συνήθειές τους.
Στη συνέχεια περνάµε στους ορφικούς. Στην αρχή εκθέτουµε τις αντιλήψεις τους για
την κοσµογονία και τη θεογονία και τη διαφορά µε άλλες ελληνικές. Στεκόµαστε, επιλεκτικά,
σε θέµατα και πρόσωπα που θα µας βοηθήσουν να πάρουµε µια ιδέα από τον τρόπο
κοσµοθέασης των ορφικών όπως είναι το κοσµικό αυγό, ο Φάνης, ο ρόλος της Νύχτας.
Θεωρήσαµε ενδιαφέρουσα τη θεµελίωση του ορφικού κοσµολογικού συστήµατος σε τριάδες,
καθώς επίσης και τις τάσεις για µονοθεϊσµό και πανθεϊσµό που χαρακτηρίζουν τις ορφικές
αντιλήψεις. Στο ίδιο κεφάλαιο αναφέρεται ο πάπυρος του ∆ερβενίου που άλλαξε πανηγυρικά
τα δεδοµένα στη χρονολόγηση των ορφικών.
Το επόµενο κεφάλαιο είναι η ανθρωπογονία. Παρουσιάζεται η ανόσια πράξη των
Τιτάνων, οι διάφοροι σχετικοί συµβολισµοί και η γέννηση του ανθρώπινου γένους από τις
στάχτες τους, καθώς και η πρόσµειξη του θεϊκού στοιχείου στο «υλικό» από το οποίο
αποτελείται ο άνθρωπος και στο οποίο χρεώνεται η διφυής του φύση. Στο ίδιο κεφάλαιο
δίδεται η ευκαιρία να εκτεθούν οµοιότητες µε τον Χριστιανισµό.
Αµέσως µετά παρουσιάζονται οι πληροφορίες που έχουµε για τα ορφικά µυστήρια και
τον ορφισµό. Τα µυστήρια εξετάζονται σε τρεις φάσεις: καθαρµοί, µύηση, εποπτεία. Η
ορφική εσχατολογία, η πορεία της ψυχής µετά θάνατο και οι θεωρίες της µετενσάρκωσης µε
παραποµπές στις αντίστοιχες πηγές. Οι χρυσές πινακίδες, που θεωρείται ότι αποκαλύπτουν
µεγάλο µέρος των ορφικών διδασκαλιών, παρουσιάζονται όπως και κάποια συµπεράσµατα
για τις πληροφορίες που δίνουν. Για καλύτερη κατανόηση παραθέτονται τα κείµενά τους στο
παράρτηµα. Γίνεται ακόµη λόγος για την ασκητική ζωή των ορφικών.
1

‘όπως ο Πασσάς¨»Τα ορφικά», Αθήνα- Εκδ, εγκυκλοπαιδείας του Ήλιου σελ.254, που ασκεί, µάλιστα, κριτκή
στον Durant
2
Dodds E.R., «Οι Έλληνες και το παράλογο», Εκδ. Καρδαµίτσα, 1977,σελ 122-139

5
Στα συµπεράσµατα, τέλος, αναφέρονται οι σκέψεις των µελετητών για τη σχέση του
σαµανισµού µε τον ορφισµό, καθώς και οι δικοί µας προβληµατισµοί.

6
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄ Ο ΣΑΜΑΝΙΣΜΟΣ
1.Γενικά
Η λέξη σαµανισµός (Αγγλ. Samanism, γαλλ. Chamanisme, γερµ. Schamanismus) παράγεται
από τη λέξη της Τουνγκοσο- Μαντσουριανής «saman» (=αυτός που γνωρίζει),η οποία
προέρχεται από την λέξη της Σανσκριτικής schramana (=ο ασκητής, ο µάγος)3.Ο Eliade
θεώρησε ότι εξ’ αιτίας αυτού οι εθνολόγοι πήραν τη συνήθεια να χρησιµοποιούν αδιάκριτα
και κατά κόρον τους παραπάνω όρους µε αποτέλεσµα να δηµιουργείται σύγχυση4.Πρότεινε
ως πρώτο ορισµό του σαµανικού φαινοµένου, αυτόν που τον χαρακτηρίζει ως τεχνική της
έκστασης για να προχωρήσει σε µια αναλυτικότατη περιγραφή και µελέτη του. Ο Nevill
Drurry όρισε τον σαµανισµό ως «µια φανταστική παράδοση ,µια αρχαία πρακτική που
χρησιµοποιεί µεταβλητές καταστάσεις της συνείδησης για να επιτευχθεί η επικοινωνία µε
τους θεούς και τα πνεύµατα του φυσικού κόσµου»5.Έχει χαρακτηριστεί σαν κάτι
περισσότερο από θρησκεία, σαν φιλοσοφία και τρόπος ζωής, σαν «µια µεγάλη αφήγηση» η
οποία έχει σκοπό την ηρεµία και την αρµονία6. ∆ιατηρούµε τις αµφιβολίες µας για τον
ορισµό του Drurry καθώς φαίνεται αρκετά µακριά από την ετοιµολογία της λέξης (θα
µπορούσαµε ίσως να πούµε, απλά: θεωρία αυτού που γνωρίζει)
Επίκεντρο του σαµανισµού είναι ο σαµάνος, εκστασιαζόµενος µάγος και θεραπευτής του
λαού του, ταξιδευτής και , ταυτόχρονα, µεσάζοντας ανάµεσα σε δύο κόσµους, την δική του
κοινότητα κι αυτήν των θεών και των πνευµάτων. Η προηγούµενη παρατήρηση του Eliade
όµως θα µας υπενθυµίσει ότι ο οποιοσδήποτε µάγος ή εκστασιαζόµενος δεν µπορεί να
θεωρηθεί σαµάνος.. Αυτός είναι «ειδικός µιας έκστασης, στη διάρκεια της οποίας η ψυχή του
θεωρείται ότι εγκαταλείπει το σώµα για να επιχειρήσει αναβάσεις στα ουράνια ή καθόδους
στην κόλαση»7. Ο Nevill Drurry θεωρεί ως αρχέτυπο του σαµάνου τον κυνηγό-µάγο της
Παλαιολιθικής εποχής8.
Το υλικό πάνω στο σαµανισµό εστιάζεται κυρίως στη Σιβηρία, περιγράφηκε και
επιβεβαιώθηκε όµως σε διάφορα µέρη της Ασίας, της Αµερικής, της Ωκεανίας και αλλού.
Οι γραµµές στρατολόγησης, µύησης και εκπαίδευσης πολλές φορές διαφέρουν από περιοχή
σε περιοχή.

3

Πάπυρος Larousse Britannica,λήµµα Σαµάνας
Mircea Eliade «Σαµανισµός»,Εκδ. Χατζηνικολή ,1978,σελ.16
5
Nevill Drurry, «Σαµανισµός- Βασικές αρχές», Εκδ.Φλώρος, 1997,σελ.13
6
Εφηµερίδα “Helsingin Sanomat”,17/5 και 31/5/ 1998
7
Mircea Eliade, οπ. παρ.σελ 17
8
Nevill Drurry, οπ. παρ,σελ. 16
2

7
Χρησιµοποιούνται από τους σαµάνους ορισµένα αντικείµενα όπως τύµπανο, πλήκτρα
τύµπανου, κάλυµµα κεφαλιού, ρόµπα, µεταλλικά κρόταλα, ραβδί και άλλα. Ο Eliade
αναφερόµενος στην σαµανική ενδυµασία θεωρεί ότι εκφράζει µια ιεροφάνεια και µια
θρησκευτική κοσµογραφία: αποκαλύπτει όχι µόνο µια ιερή παρουσία, αλλά και κοσµικά
σύµβολα και µεταφυσικές προσβάσεις.9.Επίσης σε διάφορες οµάδες Τουνγκούζ του Βορρά
της Ματζουρίας οι καθρέφτες από χαλκό παίζουν έναν σηµαντικό ρόλο. Αλλού είναι µέσα
για να συγκεντρώνεται ο σαµάνος, ή να τοποθετεί τα πνεύµατα, ή να σκέφτεται τις ανάγκες
του ανθρώπου κ.α.
Ο σαµάνος διακρίνεται κοινωνικά εξαιτίας του ασυνήθιστου λειτουργήµατός του. Πέρα από
µάντης και ιερέας, αρκετά συχνά είναι ηγέτης του λαού του. Συγχρόνως είναι ηθοποιός,
τραγουδιστής και χορευτής στις δραµατικές αναπαραστάσεις του.
Σε µερικούς λαούς οι σαµάνοι διαχωρίζονται σε «άσπρους» και «µαύρους» αν και δεν είναι
πάντα εύκολο να καθορίσει κανείς την αντίθεση. Για τους Γιακούτες υπάρχουν αυτοί που
θυσιάζουν στους θεούς και αυτοί που έχουν σχέσεις µε τα κακά πνεύµατα. Στους Μπουριάτ
οι «άσπροι» έχουν σχέση µε τους θεούς και οι «µαύροι» µε τα πνεύµατα. Οι γυναίκες
σαµάνες είναι πάντοτε «µαύρες» γιατί δεν επιχειρούν ποτέ το ταξίδι στον Ουρανό10.
Εκτός από τους άντρες σαµάνους υπάρχουν και οι γυναίκες. Ο σαµανισµός µερικές φορές
συνδέεται µε το κυνήγι και

µε

κυνηγών , για παράδειγµα

στα

αρσενικές

φιγούρες

ευρωπαϊκά

έργα

τέχνης.11.
Czaplicka12

Η

παραπέµποντας

Troshchanski αναφέρει ότι

οι

«µαύροι» σαµάνοι φορούν

διαφορετικά

Το κουστούµι του «λευκού»

δεν έχει καµιά εικόνα ζώου

πάνω

πνεύµατα- προστάτες του

του

επειδή

τα

«άσπροι»

στον

ανήκουν στον Αΐν (καλό

πνεύµα)

συµβολίζεται

ζώων.

«µαύρου»
στον

µε

εικόνες

δεν πρέπει να

«άσπρο»

σαµάνο.

τύµπανά τους.

9

Mircea Eliade, οπ. παρ.σελ.114
Στο ίδιο, σελ.140-142
11
Genesis of Eden Diversity Encyclopedia
12
“Shamanism in Siberia”, M.A Czaplicka, 1914, Somarville College, Oxford
10

και

οι

κουστούµια.

ο οποίος δεν
Το

παλτό

του

έχει τον ήλιο που ταιριάζει
Επίσης

διαφέρουν

τα

8

2.Στρατολόγηση και µύηση των σαµάνων
Ο σαµάνος µπορεί να στρατολογείται είτε µε κληρονοµική µεταβίβαση του
σαµανικού επαγγέλµατος, είτε έπειτα από θεϊκή κλήση, είτε έπειτα από υπόδειξη της φατρίας,
ακόµη και µε προσωπική απόφαση.
Όµως, όπως και να αποκτώνται οι δυνάµεις συνοδεύονται από νοσηρά φαινόµενα,
νευρικές αρρώστιες, επιληπτικές κρίσεις. Και πάλι όµως ο σαµάνος δεν αναγνωρίζεται
επίσηµα

αν

δεν

λάβει

εκπαίδευση

«εκστατικής

τάξης» (όνειρα, τρόµοι), ή

«παραδοσιακής

τάξης»

(σαµανικές τεχνικές, ονόµατα

και λειτουργίες πνευµάτων,

µυστική γλώσσα)13.
Στην περίπτωση της

κληρονοµικής

µεταβίβασης

το επάγγελµα δεν πάει πάντα

από τον πατέρα στο γιο,

µπορεί να µεταβιβάζεται από

τον παππού στον εγγονό ή

από γυναίκα σε γυναίκα (π.χ.

στους Βουγούλους).

Οι

σαµάνοι

στην

παιδική και εφηβική τους

ηλικία έχουν συχνά νευρικό

χαρακτήρα.

Κατά

τον

ανθρωπολόγο Ράλφ Λίντον14

συνήθως

σηµάδια εσωστρεφών τάσεων

που ενθαρρύνονται από την

κοινωνία. Περιπλανώνται και

είναι µάλλον άτοµα µοναχικά

και αντικοινωνικά. Μπορεί να

εκδηλώσουν

συµπεριφορά χωρίς κάποια

αφορµή ή ακόµη και έπειτα

εκδηλώνουν

αυτή

τη

από κάποια ασθένεια, ξαφνική απώλεια της οικογένειας ή άλλη δυστυχία που θα τους
αναγκάσει να στραφούν προς τα πνεύµατα και να ζητήσουν τη βοήθειά τους15. Αυτοί που
απλώς κληρονόµησαν το ρόλο τους θεωρούνται «ήσσονες»
επιλέχθηκαν από τα πνεύµατα «µείζονες» σαµάνοι.

13

Mircea Eliade, οπ. παρ.σελ σελ 22
Nevill Drurry, οπ. παρ,σελ..20
15
Πρβλ. Bogoras, “The Chukchee”, σελ.421
14

σαµάνοι ενώ εκείνοι που

9
Ένας σαµάνος µπορεί να αρνείται την «επιλογή» του, µερικές φορές για χρόνια, Τα
πνεύµατα τότε βασανίζουν, µε τη µορφή ασθένειας, τον υποψήφιο σαµάνο έως ότου αυτός
(ή αυτή) ενδώσει και αναγκαστεί να δεχθεί την κλήση τους16.
Τα όνειρα και οι αρρώστιες, πέρα από µέσα προσέγγισης στη σαµανική κατάσταση,
συχνά αποτελούν και από µόνα τους µια µύηση. Κατά τον Eliade17 όλες οι εκστατικές
εµπειρίες που βαρύνουν στην κλήση του µελλοντικού σαµάνου αποτελούν το παραδοσιακό
σχήµα µιας µυητικής τελετής: πόνος, θάνατος, ανάσταση.
Ο σαµάνος αρρωσταίνει, διαµελίζεται από τα πνεύµατα ή τις ψυχές των προγόνων
σαµάνων για να ανανεωθεί µε πρακτικές συναρµολόγησης που διαφέρουν από λαό σε λαό. Ο
κατατεµαχισµός του σώµατος γίνεται, τις περισσότερες φορές, για να εξεταστεί αν έχει
περισσότερα οστά από έναν συνηθισµένο άνθρωπο κι αν κάνει, έτσι, για σαµάνος.
Η µύηση του σαµάνου µπορεί να γίνει, ανάλογα µε το σύστηµα πίστης, σ’ έναν
υπερβατικό ή στον πραγµατικό κόσµο ή, µερικές φορές, και στους δύο18.
Σε κάποιες περιπτώσεις αναφέρονται µυήσεις που γίνονται από πνεύµατα που
αναπτύσσουν σεξουαλικές σχέσεις µε τον εκπαιδευόµενο σαµάνο, χωρίς αυτό να εµποδίζει ή
να βελτιώνει την εκπαίδευσή του19.Τα πνεύµατα τον βοηθούν σ’ αυτήν την εκπαίδευση ή
στην εκστατική εµπειρία.
Μετά το ξύπνηµα του σαµάνου εκτελείται, µερικές φορές η τελετουργία της συµβολικής
µύησης, η αναρρίχηση στο Κοσµικό ∆έντρο.
Κατά τη διάρκεια της µύησης ο µελλοντικός σαµάνος πρέπει να µάθει τη µυστική
γλώσσα που θα χρησιµοποιεί στις τελετές για να επικοινωνεί µε τα πνεύµατα

και τα

πνεύµατα- ζώα.. Πέρα απ’ αυτή την επικοινωνία µε τα ζώα, συχνά µεταµορφώνεται ο ίδιος σε
ζώο. Εδώ ο Eliade

θα παραπέµψει σε µια

Στοιχεία γι’ αυτή τη νοσταλγία

«παραδεισιακή» κατάσταση που χάθηκε20.

, «τότε που ενώθηκαν ο Ουρανός και η γη», στον

αρχέγονο Παράδεισο, υπάρχουν σε πολλά τελετουργικά των σαµάνων21.
Στο επίπεδο του πραγµατικού κόσµου ο νεοφώτιστος µυείται, συνήθως, από κάποιο
γέρο δάσκαλο όπου µαθαίνει να κυριαρχεί στις µυστικές του τελετές και να αφοµοιώνει την
θρησκευτική και µυθολογική παράδοση της φυλής.

16
17
18
19
20
21

Πάπυρος Larousse Britannica,οπ. παρ
Mircea Eliade, οπ. παρ.σελ 37
Πάπυρος Larousse Britannica,οπ. παρ
Mircea Eliade, οπ. παρ.σελ σελ 61-68
Στο ίδιο, σελ 78
Mircea Eliade «The Yearning for Paradise in Primitive Tradition», Deadalus 1959, σελ.256

10
3.Σαµανική αποστολή. Τεχνικές και καθήκοντα του σαµάνου. Ιεροτελεστίες
Ο

Drurry χαρακτηρίζει τον σαµανισµό σαν εφαρµοσµένο ανιµισµό ή ανιµισµό στην

πράξη22. Ο σαµάνος χρειάζεται σαν µεσάζοντας µεταξύ των διαφόρων επιπέδων της ύπαρξης.
Η φύση ζωντανεύει από θεούς και πνεύµατα, το σύµπαν αποτελείται από ένα αληθινό δίκτυο
ενεργειών, µορφών και δονήσεων. Όταν ο σαµάνος καταλαµβάνεται από έκσταση ταξιδεύει
στον κόσµο των ψυχών, των σωµάτων και των θεοτήτων. Τιθασεύει οικεία πνεύµατα,
αντιµετωπίζει πνεύµατα του θανάτου ή της αρρώστιας συναντώντας προγόνους ή

δηµιουργούς θεούς.
Στην βόρεια και κεντρική Ασία συνήθως αποδίδουν τα αίτια των ασθενειών σε
«αρπαγή της ψυχής» και η κύρια λειτουργία του σαµάνου είναι η µαγική θεραπεία. Με
δεδοµένο ότι σε πολλούς «πρωτόγονους» πληθυσµούς θεωρείται βέβαιη η πολλαπλότητα
των ψυχών, η κατάσταση γίνεται συχνά πολύπλοκη. Ο σαµάνος πάντως είναι ο µόνος που
µπορεί να αναλάβει τη θεραπεία γιατί µόνο αυτός βλέπει τα πνεύµατα και ξέρει πως θα τα
ξορκίσει23. Η ισορροπία των πνευµατικών δυνάµεων πρέπει να αποκατασταθεί για να
αποκατασταθεί και η φυσική υγεία.
Οι τεχνικές των σαµάνων διαφέρουν αλλά συγκλίνουν σε ένα τυπικό. Καταρχήν ο
σαµάνος πέφτει σε έκσταση. Αυτό επιτυγχάνεται µε διάφορους τρόπους. Μερικές φορές ιερά
ψυχεδελικά φυτά δίνουν την ώθηση24, ακόµα και δηλητηριασµένα µανιτάρια. Άλλες φορές η
πνευµατική αναζήτηση ξεκινάει µετά από περίοδο νηστείας, στέρησης ερεθισµάτων των
αισθήσεων, βαθιάς περισυλλογής, ψαλµωδιών ή µέσω συγκεκριµένης ανταπόκρισης σε ένα
22
23
24

Nevill Drurry, οπ. παρ,σελ. σελ 19
Mircea Eliade «Σαµανισµός»,Εκδ. Χατζηνικολή ,1978,σελ.160
Βλέπε παρακάτω κεφ.16

11
όνειρο25. Ένας συνηθισµένος τρόπος είναι ο σαµάνος να χτυπά το ταµπούρλο του και να
τραγουδά. Το ταµπούρλο είναι συχνά το όχηµα που µεταφέρει τον σαµάνο στον άλλο κόσµο.
Ο ήχος του λειτουργεί ως «συσκευή» εστίασης για τον σαµάνο. ∆ηµιουργεί µια ατµόσφαιρα
αυτοσυγκέντρωσης και ανάλυσης. Ο Drurry αναφέρει26 τις έρευνες του Βόλφγκανγκ Τζ.
Γίλεκ µεταξύ των Ινδιάνων Σάλις που αποκάλυψαν ότι το ρυθµικό σαµανικό παίξιµο του
ταµπούρλου παρήγαγε µια ρυθµική συχνότητα στη Θήτα EEG συχνότητα (4-7 κύκλοι το
λεπτό)- στην εγκεφαλική περιοχή που συνδέεται µε τα όνειρα, τις υπνωτικές εικόνες και την
έκσταση.
Αφού ο σαµάνος πετύχει την εκστατική κατάσταση που επιδιώκει, η ψυχή του αρχίζει
να ταξιδεύει και να περιπλανάται στη γη, στον ουρανό και στον κάτω κόσµο. Από δω και
πέρα αρχίζει η προσπάθεια του σαµάνου να εξουδετερώσει την εχθρική επίδραση των
πνευµάτων του κακού µε τη βοήθεια των φιλικών πνευµάτων (πνεύµατα- βοηθοί)27. Εµπόδια
διάφορα, ανάλογα µε τους λαούς, προκύπτουν στο δρόµο του και πρέπει να τα ξεπεράσει.
Στην επικοινωνία του µε τα πνεύµατα µαθαίνει απ’ αυτά την αιτία των δεινών (αν
παραβιάστηκε κάποιο ταµπού)

ώστε να µεταφέρει τις πληροφορίες στον πραγµατικό κόσµο

και να επαναφέρει την αρµονία ώστε να κλείσει το χάσµα µεταξύ του κόσµου των πνευµάτων
και των µελών της κοινότητας. Σ’ αυτόν τον ορισµό του σαµάνου µεσάζοντα καταλήγει ο
Drurry28: «να ταξιδέψει σε άλλους κόσµους και να χρησιµοποιεί τη γνώση που του
αποκαλύπτεται για θετικό αποτέλεσµα.».
Μια αναλυτικότατη περιγραφή των τεχνικών των διάφορων σαµανικών λαών κάνει ο
Eliade29. Ο σαµάνος εµφανίζεται να ψάχνει την ανθρώπινη ψυχή στα δάση, στις στέπες,
ακόµη και στο βυθό της θάλασσας. Μπορεί να χρειαστεί να «αναποδογυρίσει τ’ άστρα», να
αναπτύξει τόσο µεγάλες ταχύτητες ώστε ο άνεµος να τον διαπερνά. Συχνά συναντώνται
εκστατικά ψευτο-ταξίδια και «νόθοι µέθοδοι».
Ο σαµάνος δεν έχει πάντα επιτυχία στις θεραπείες του. Υπάρχουν ασθένειες που δεν
θεραπεύονται, ασθενείς που πρέπει να πεθάνουν. Η θέση του σαµάνου σε τέτοιες περιπτώσεις
συχνά γίνεται δύσκολη, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η φήµη του κινδύνευσε. Πολλές φορές
25
26
27

Nevill Drurry, «Σαµανισµός- Βασικές αρχές», Εκδ.Φλώρος, 1997,σελ24
Στο ίδιο,σελ64

Κατά τον Drurry τα πνεύµατα- βοηθοί µπορεί να εµφανιστούν στους σαµάνους στα όνειρα, στα οράµατα ή
αυθόρµητα µετά τη µύηση. Σε µερικές κοινωνίες οι σαµάνοι µπορούν να τα ανταλλάξουν να τα κληρονοµήσουν
.Υπάρχουν δύο βασικές κατηγορίες πνευµάτων- οδηγών:πνεύµατα που είναι κάτω από τον ουσιαστικό έλεγχο
του σαµάνου και πνεύµατα που θεωρούνται περισσότερο φύλακες ή βοηθοί, κατώτερες θεότητες ή πνεύµατα
νεκρών σαµάνων που διατηρούν κάποια ανεξαρτησία στο βασίλειό τους και δεν υπόκεινται αυτόµατα στον
έλεγχο του σαµάνου.
28
Nevill Drurry, οπ. παρ,σελ 26
29
Mircea Eliade, οπ. παρ.σελ 161-188

12
όµως ακόµη κι αν η κατάσταση του ασθενή επιδεινώθηκε ο σαµάνος θα πληρωθεί από την
οικογένεια του άρρωστου για να στείλει τους θεούς να ψάξουν την ψυχή του30.
Κάποιοι σαµάνες όπως οι Σαµογέτες εξασκούν τη µαντική µε τη βοήθεια διάφορων
αντικειµένων, αυτοχαράσσονται και χτυπάνε άγρια το κεφάλι τους. Σε κάποιους λαούς
υπάρχει µια ειδική τάξη σαµάνων «µεταµορφωµένων σε γυναίκες» και ο Eliade θεωρεί ότι
αυτό εξηγείται από µια ιδεολογία που απορρέει από την αρχαϊκή µητριαρχία.
Σηµαντικός είναι ακόµη ο ρόλος του σαµάνου σαν ψυχοποµπού κυρίως στο αλταικό
και σιβηρικό νεκρώσιµο σύµπλοκο. Είναι ο µόνος που έχει αυτή την εξουσία , καθώς ο
δρόµος της Κόλασης του είναι οικείος, από τη µια και από την άλλη µόνο αυτός µπορεί να
αιχµαλωτίσει την άπιαστη ψυχή του νεκρού και να τη φέρει στη νέα της κατοικία. Σε
κάποιους λαούς ο σαµάνος κάνει το ψυχοσυνοδευτικό ταξίδι µόνο αν ο νεκρός ,αφού περάσει
το συνηθισµένο διάστηµα, συνεχίσει να συχνάζει στους τόπους των ζωντανών.
Το ταξίδι του σαµάνου µπορεί να είναι προσωπικό, συχνά όµως πραγµατοποιείται
παράλληλα µε διάφορες τελετές που συνδιοργανώνει µε τα υπόλοιπα µέλη της κοινότητας. Η
επίσηµη αναπαράσταση είναι η εξωτερική αναπαράσταση ενός εσωτερικού γεγονότος. Ο
σαµάνος , ντυµένος µε την τελετουργική του ρόµπα, µπορεί να τραγουδά στα πνεύµατα.
Συνήθως το τραγούδι είναι αυτοσχεδιασµός µε ορισµένα υποχρεωτικά στοιχεία, εικόνες,
παροµοιώσεις, διάλογο και επωδούς.. Το δράµα λαµβάνει χώρα κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Το θέατρο είναι η κωνική σκηνή (γιούρτη), υπάρχει µια φωτιά γύρω από την οποία χορεύει,
βοηθός για την φροντίδα της και ένα κοινό αφοσιωµένων που βοηθούν το σαµάνο µε την
πίστη τους να είναι αποτελεσµατικός. Σε ορισµένους λαούς ένα ψηλό δέντρο τοποθετείται
µέσα στη σκηνή και συµβολίζει το Κοσµικό ∆έντρο. Ο σαµάνος αναρριχάται στο δέντρο
µέχρι τον Άνω Κόσµο γεγονός που ανακοινώνεται στο κοινό µε το τραγούδι του31. Μέσα από
τα τραγούδια και τους ύµνους ο σαµάνος εκφράζει τόσο τη δύναµή του, όσο και τις
προθέσεις του. Τα τραγούδια είναι οι ήχοι των θεών και των πνευµάτων. Μπορούν, όπως το
ιερό ταµπούρλο, να βοηθήσουν το σαµάνο να νιώσει συνεπαρµένος µε την ενέργειά τους.
Ο σαµάνος µπορεί να παρουσιάζεται µε άγρια και έξαλλη εµφάνιση, µπερδεµένη
οµιλία και παράξενη φωνή. Ο Drurry32 αναφέρει περιπτώσεις ανθρωπολόγων που είδαν µε
καχυποψία αυτά τα τελετουργικά, έχοντας ίσως µια τάση να θεωρούν τον σαµάνο µιµητή και
χειριστή. Χαρακτηρίστηκαν εγγαστρίµυθοι µε τάσεις παραπλάνησης του κοινού. Ο Drurry
έχει τις ενστάσεις του. Αναφέρει για παράδειγµα τον Λα Μπαρ που µίλησε για ανεντιµότητα
30

Loeb M.E. “The Shaman of Niue”, American Anthropologist 1924, Τόµος 26, σελ. 393-402
Πάπυρος Larousse Britannica,λήµµα Σαµανισµός
32
Nevill Drurry, οπ. παρ,σελ. 57-58
31

13
των σαµάνων στις τελετές τους. Ο Λα Μπαρ, για να επιβεβαιώσει τους ισχυρισµούς του,
αναφέρει την περίπτωση του Κιόβα σαµάνου Λόουν Μπέαρ που ήταν τόσο «ανίκανος», ώστε
ο εθνογράφος που τον παρατηρούσε, τον είδε να παίρνει κόκκινο πηλό από το σάκο του και
να τον µασά στο στόµα του- φτύνοντάς τον µετά ως δικό του αίµα. Η ένσταση του Drurry
είναι ότι ίσως ο σαµάνος καταφεύγει σε τελετουργικές πράξεις και χρησιµοποιεί
τελετουργικά αντικείµενα τα οποία σε υλικό επίπεδο αντανακλούν τις εσωτερικές του
διαδικασίες.

4.Σαµανισµός και Κοσµολογία
Όπως κατέδειξε ο Eliade 33 το σύµπαν του σαµάνου αποτελείται από τρία επίπεδα: τη
γη, τον επάνω και τον κάτω κόσµο. Αυτές οι τρείς ζώνες συνήθως ενώνονται µε έναν κάθετο
κεντρικό άξονα. Αυτός ο άξονας περνάει από ένα «άνοιγµα», µια «τρύπα» απ’ όπου οι θεοί
κατεβαίνουν στη γη και οι νεκροί στις υπόγειες περιοχές. Από κει, επίσης, µπορεί να πετάξει
η ψυχή του εκστασιαζόµενου σαµάνου. Ο Eliade δεν χάνει την ευκαιρία να θυµηθεί το µύθο
ενός παραδεισιακού καιρού όπου οι θνητοί µπορούν να ανεβοκατεβαίνουν άνετα στον
33

Mircea Eliade, οπ. παρ.,σελ 189

14
Ουρανό και είχαν οικείες σχέσεις µε τους θεούς για να καταλήξει: «δεν είναι οι σαµάνοι που
δηµιούργησαν µόνοι τους την Κοσµολογία, τη µυθολογία και τη θεολογία των σχετικών
φυλών. ∆εν έκαναν τίποτε άλλο παρά να την εσωτερικεύσουν, να την “δοκιµάσουν” και να
την χρησιµοποιήσουν σαν µια διαδροµή για τα εκστατικά τους ταξίδια»
Μια άλλη µυθική εικόνα του «Κέντρου του κόσµου», που καθιστά δυνατή τη σύνδεση
Γης και Ουρανού, είναι η εικόνα του Κοσµικού βουνού. Εκεί σκαρφαλώνει ο σαµάνος στο
όνειρό του κατά τη µυητική του αρρώστια και το επισκέπτεται αργότερα στα εκστατικά του
ταξίδια. Αυτή η άνοδος σηµαίνει ένα ταξίδι στο «Κέντρο του κόσµου».
Συµπληρωµατικός του Κοσµικού βουνού είναι ο συµβολισµός του Κοσµικού ∆έντρου, που
είναι πολύ σηµαντικό για το σαµάνο. Από το ξύλο του κατασκευάζει το ταµπούρλο του,
σκαρφαλώνοντας στην τυπολογική σηµύδα ανεβαίνει πραγµατικά στην κορυφή του
Κοσµικού ∆έντρου και το σχεδιάζει επίσης πάνω στο ταµπούρλο του. Υψώνεται στον
«οµφαλό» της γης και τα κλαδιά του αγγίζουν τις κατοικίες των θεών. Το ∆έντρο ενώνει τις
τρεις κοσµικές περιοχές. Ο σαµάνος, πηγαίνοντας στην κορυφή του Κοσµικού ∆έντρου,
στον τελευταίο θυρεό, ρωτάει για το «µέλλον» της κοινότητας και το «πεπρωµένο» της
ψυχής34.Τα 7 ή 9 «τάπτυ» που χαράσσονται στο δέντρο αντιπροσωπεύουν τα 7 ή 9 ουράνια
σώµατα. Οι δύο αυτοί αριθµοί φαίνεται να έχουν σηµασία στις σαµανικές Κοσµολογίες. Ο
σαµάνος φαίνεται να γνωρίζει άµεσα όλους τους Ουρανούς καθώς και τους θεούς και
ηµίθεους που τους κατοικούν. Βοηθιέται απ’ αυτούς να διαπεράσει διαδοχικά τις ουράνιες
περιοχές και συζητάει µαζί τους πριν µπορέσει να µιλήσει στον Μπάι Ουλγκάν35. Μια όµοια
εµπειρική γνώση αποδεικνύει για ό,τι αφορά τις περιοχές του Κάτω Κόσµου. Κατεβαίνει
κάθετα, την µια µετά την άλλη τις 7 «σκάλες» ή υπόγειες περιοχές που ονοµάζονται πούντακεµπόδια. Στο έβδοµο είναι το παλάτι του Έρλικ, του βασιλιά του Κάτω Κόσµου. Ο σαµάνος
µεθά τον Έρλικ που γίνεται καλός, τον ευλογεί και του υπόσχεται χάρες.36.

34

Mircea Eliade, οπ. παρ.,σελ 196.
Ο θεός της «ατµόσφαιρας» και της γονιµότητας (του ιδίου σελ. 147)
36
Mircea Eliade, οπ. παρ.σελ 150
35

15
5. Ψυχοπαθολογία και ναρκωτικά
Συχνά υποστηρίζεται ότι ο σαµανισµός γεννιέται από µια κρίση ή αρρώστια που έχει
συγκριθεί ακόµη και µε τη σχιζοφρένεια. Ο Drurry37 αναφέρει τον Τζούλιαν Σίλβερµαν ως
ένα από τους σηµαντικότερους συνηγόρους αυτής της άποψης, ο οποίος υποστηρίζει ότι η
κύρια διαφορά µεταξύ των σχιζοφρενών και των σαµάνων είναι ότι οι σαµάνοι είναι
«θεσµικά υποστηριγµένοι»

στην κατάσταση της πνευµατικής τους διαταραχής, ενώ η

σύγχρονη κοινωνία ως επί το πλείστον θεωρεί τη σχιζοφρένεια σαν µια διάλειψη.
Ο Eliade38 αναφέρει τον Όλµαρκς, ο οποίος
εξηγεί τον σαµανισµό µε την αρκτική υστερία. Κατ’
αυτόν, αρχικά ο σαµανισµός θα πρέπει να ήταν ένα
φαινόµενο αποκλειστικά αρκτικό, οφειλόµενο κυρίως
στις επιδράσεις του κοσµικού περιβάλλοντος πάνω
στην επισφαλή κατάσταση των νεύρων των κατοίκων
των πολικών περιοχών. Θεωρεί ότι εξαιτίας

του

υπερβολικού

της

κρύου,

των

µεγάλων

νυχτών,

µοναξιάς των ερηµικών εκτάσεων, της έλλειψης
βιταµινών

κ.λ.π.

και

της

επίδρασης τους στη νευρική κράση των πληθυσµών της Αρκτικής
προκαλούνται διανοητικές ασθένειες. Και ότι η διαφορά ανάµεσα σ’ ένα
σαµάνο κι έναν επιληπτικό θα ήταν ότι ο τελευταίος δεν µπορεί να
επιτύχει τον τρόµο µε δική του θέληση.
Ο Eliade θα επισηµάνει, όµως, εδώ ότι οι σαµάνες δεν οφείλουν
τη δύναµη και το κύρος τους στο γεγονός ότι υπόκεινται σε κρίσεις
επιληψίας αλλά στο ότι µπορούν να τις δαµάσουν. Προκαλούν
θεληµατικά τον «επιληπτικό τρόµο» και δείχνουν µια νευρική συγκρότηση κάτι παραπάνω
από φυσιολογική, επιτυγχάνουν να συγκεντρώνονται µε µια ένταση απρόσιτη για τους
κοινούς θνητούς και αντέχουν σε εξαντλητικές προσπάθειες. Επίσης η καθεαυτού µύηση δεν
περιλαµβάνει µόνο την εκστατική εµπειρία αλλά και µια θεωρητική και πρακτική εκπαίδευση
πολύ περίπλοκη για να είναι προσιτή σ’ έναν άρρωστο. Ήδη ο Nadel39 είχε δηλώσει
37

Nevill Drurry, οπ. παρ,,σελ.21
Mircea Eliade «Mircea Eliade, οπ. παρ.σελ 28
39
Nadel, “Study of Shamanism in Nuba Mountains”, journal of the Royal Anthropological Institute, 1946 p. 36
38

16
κατηγορηµατικά: «κανένας σαµάνος στην καθηµερινή ζωή δεν είναι ανώµαλο άτοµο,
νευρωτικός ή παρανοϊκός, αν ήταν θα ταξινοµούταν ως φρενοβλαβής δεν θα γίνονταν
σεβαστός ως ιερέας. Ούτε µπορεί τελικά ο σαµανισµός να συσχετιστεί µε την αρχική ή
λανθάνουσα ανωµαλία, δεν κατέγραψα καµιά περίπτωση σαµάνου του οποίου η
επαγγελµατική υστερία οδήγησε σε σοβαρές διανοητικές διαταραχές».
Ένα ακόµη σηµαντικό στοιχείο του σαµανισµού είναι τα ιερά φυτά που προκαλούν
ψευδαισθήσεις και οράµατα. Αντίθετα από τις σύγχρονες απόψεις για τα ναρκωτικά και τις
ψυχοδραστικές ουσίες στις σαµανιστικές κοινωνίες τα φυτά αυτά είναι επιτρεπτά για την
πρόκληση εκστατικών εµπειριών και επιτρέπουν την επαφή µε τους θεούς και τα πνεύµατα.
Ο Drurry40 αναπτύσσει εκτενώς το θέµα των ιερών φυτών. Μας πληροφορεί ότι κανένα από
τα παραισθησιογόνα φυτά που χρησιµοποιούνται στο σαµανισµό δεν είναι εθιστικό, πράγµα
που διαχωρίζει τη χρήση τους από τη σηµερινή χρήση ναρκωτικών . Μιλά, ακόµη, για τη
«µεταµορφωτική» τελετουργικότητά τους σε αντιδιαστολή µε την ψυχαγωγική: αυτός που
επιχειρεί την αναζήτηση οράµατος το κάνει για να «µάθει» ή για να «δει», όχι για να
δραπετεύσει σ’ ένα «φανταστικό» κόσµο. Τα ιερά φυτά αναιρούν τους φραγµούς µεταξύ
ανθρώπινου γένους και βασιλείου των θεών και πνευµάτων και προσφέρουν σοφία και
ενόραση.
Ο Drurry, αναφέρει επίσης

τα γνωστότερα ιερά φυτά, τα

οποία είναι: ο κάκτος πεγιότ µε

κύριο

µεσκαλίνη
του

και

χαρακτηριστικό

του

τη

άλλες

τριάντα

ψυχοδραστικές ουσίες. Οι χρήστες

να

δουν

ζωηρόχρωµες εικόνες, παλλόµενες

µπορούν

αύρες γύρω από τα αντικείµενα,

να

ελαφρύτητας

ασυνήθιστες

ακουστικές και απτικές εµπειρίες.

ηµέρας»

(ολόλιουκουϊ) είναι ένα φυτό του

«Η

ωραία

και
της

έχουν

µια

αίσθηση

οποίου οι σπόροι περιέχουν εργοτοσυγγενικά αλκαλοειδή µε το LSD αλλά η επίδρασή τους
είναι µικρότερη απ’ αυτήν του LSD, διαρκεί µόνο 6 ώρες. Η λήψη τους µπορεί να
προκαλέσει µια αίσθηση εκτυφλωτικού φωτός και έγχρωµους σχηµατισµούς και ένα αίσθηµα
ευφορίας και χαλάρωσης. Το εξέχον ιερό φυτό της Ν. Αµερικής Μπανιστεριόψις είναι ένα
είδος αναρριχώµενης αµπέλου του δάσους που ο φλοιός του βράζεται και δηµιουργείται
ποτό. Η χρήση του προκαλεί την αίσθηση του «φτερουγίσµατος της ψυχής» µαζί µε
ζωηρόχρωµα και δραµατικά οράµατα. Η χρήση του ταµπάκο είναι, επίσης, συνηθισµένη
στους σαµάνες αλλά είναι κυρίως µεθυστικό και όχι παραισθησιογόνο. Συνήθως το

40

Nevill Drurry, οπ. παρ,σελ..69

17
χρησιµοποιούν µαζί µε άλλα παραισθησιογόνα φυτά. Ο κάκτος του Σαν Πέδρο, πάλι,
χρησιµοποιείται για την πρόκληση οραµάτων ακόµη και τηλεπαθητικού αισθήµατος
µεταφοράς «πέρα από το χρόνο και την ύλη».
Η χρήση ψυχοδραστικών φυτών υποστηρίχθηκε από τον Καστανέντα και ήταν ένας
από τους πολλούς λόγους που δέχθηκε οξύτατη κριτική41.

41

Πρβλ. “Ecstasy and the Self or the West-dreamt Shamanism. From Socrates to New Age Postmodernism”,
Prof. Roberte Hamayon (EPHE/ Sorbonne, Paris

18
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄ ΟΡΦΙΣΜΟΣ
1.Κοσµογονία- θεογονία
Αν ο Πλάτωνας θεωρεί στον «Τίµαιο» ότι ο δηµιουργός την ψυχή του κόσµου
διεµοίρασε σε όλα τα αστέρια που υπάρχουν», θα πρέπει να ψάξουµε στις µυθολογίες που
τον επηρέασαν στοιχεία ποίησης και πολλές αφορµές φιλοσοφικού στοχασµού. Ο
Φραγκέλης42, ξεχωρίζει την Ελληνική ορφική κοσµογονία για «το ήρεµο κάλλος και το µέτρο
του ελληνικού πνεύµατος που διαφαίνονται σ’ αυτή, έναντι άλλων κοσµογονιών άλλων λαών
της γης.

Οι ορφικές δοξασίες καταγράφηκαν σε αφηγήσεις που ονοµάζονταν ιεροί λόγοι.
Υπάρχουν πολλές αντιγνωµίες γύρω από το πόσο νωρίς εµφανίστηκαν ως ξεχωριστή οµάδα
µε συγκεκριµένες και ιδιαίτερες πεποιθήσεις αυτού του είδους. Η άποψη του Guthrie στο ΧΙ
κεφ. του βιβλίου «The Greeks and their Gods” (Λονδίνο 1950) είναι ότι το ορφικό δόγµα είχε
ήδη διατυπωθεί σε ιερά βιβλία τον 6ο π.Χ.αι. Αντίθετη άποψη εκφράζουν ο Wilamowitz και ο
Linforth.Ο δεύτερος υποστηρίζει έπειτα από µελέτες ότι το µεγαλύτερο µέρος της «ιδιαίτερης
αιρετικής γραµµατείας» δεν µπορεί να ανιχνευτεί πιο πριν από την ελληνιστική περίοδο και

42

Πάνου Φραγκέλη, «Ορφεύς, ο µεγάλος µύστης και µουσικός», Ελεύθερη Σκέψις, 1997, σελ.117

19
στη σηµερινή µορφή του ανήκει κατά το πλείστο στην Ρωµαϊκή εποχή43. Ο πάπυρος του
∆ερβενίου όµως που αναφέρεται παρακάτω έρχεται να δικαιώσει τον Guthrie.Η κυριότερη
πηγή µας για τις ορφικές εκδοχές της δηµιουργίας του κόσµου είναι οι όψιµοι
νεοπλατωνιστές (4ος-6ος µ.Χ. αι) και ιδιαίτερα ο ∆αµάσκιος.
Αν προσπαθούσαµε να αποδώσουµε περιληπτικά την ορφική κοσµογονία και
θεογονία, θα λέγαµε πως φαίνεται απαρχή της να είναι ο Χρόνος που από Χάος και Αιθέρα
δηµιουργεί το Αργυρό Κοσµικό Αυγό. Απ’ αυτό θα ξεπηδήσει ο Φάνης (Μήτις ή Ηρικαπαίος
ή Πρωτόγονος ή Πρωτογενής ή Έρωτας) που θα γεννήσει τη Νύχτα, τον Ουρανό και τη Γη. Ο
Ουρανός και η Γη τον Ωκεανό, την Τηθύ, τη Ρέα και τον Κρόνο. Ο γιος των τελευταίων, ο
∆ίας, καταπίνει τον Φάνη και περιβάλλεται όλες του τις δυνάµεις. Καρπός του έρωτα του ∆ία
και της Περσεφόνης είναι ο ∆ιόνυσος ή Ζαγρέας στον οποίο παραδίδει το σκήπτρο του σε
βρεφική, ακόµη, ηλικία.
Οι αντιλήψεις για τη µορφή του κόσµου και τις κοσµογονικές προτεραιότητες είναι
πολλές και ακόµη και σ’ αυτές που είναι ή θεωρούνται ορφικές, υπάρχουν αρκετές
παραλλαγές. Η ανάπτυξή όλων δεν είναι στην πρόθεσή µας θα σταθούµε όµως επιλεκτικά σε
κάποιες απ’ αυτές, κυρίως για να προβάλλουµε τις ορφικές ιδιαιτερότητες.
∆εν θα µπορούσαµε έτσι να παραλείψουµε τη δηµώδη αντίληψη για τη φύση του
κόσµου, όπως αυτή εντοπίζεται σε σκόρπια χωρία του Οµήρου44. Ο ουρανός παρουσιάζεται
σαν ένα στερεό ηµισφαίριο, σαν µια κούπα που σκεπάζει τη γη που είναι στερεή και επίπεδη.
Το κατώτερο µέρος του διαστήµατος ανάµεσα στη γη και στον ουρανό περιέχει αέρα, ενώ το
ανώτερο µέρος είναι ο αιθέρας. Κάτω από την επιφάνειά της η γη εκτείνεται πολύ σε βάθος
και έχει τις ρίζες της µέσα ή πάνω από τον Τάρταρο. Γύρω από τα χείλη του δίσκου της γης
κυλάει ένας αχανής ποταµός ο Ωκεανός.
Ο Όµηρος δεν γνωρίζει, κατά την Harrison45, κανένα κοσµικό αυγό και καµιά
γέννηση του Έρωτα. Ο Ησίοδος, επίσης, δεν µιλάει για το κοσµικό αυγό, ενώ αναφέρει τον
Έρωτα.
Μια ορφική κοσµογονία φαίνεται να παρωδείται στις «Όρνιθες» του Αριστοφάνη
(692).Η αναφορά στο κοσµικό αυγό και τον Έρωτα χαρακτηρίστηκε καθαρός ορφισµός.
«Στην αρχή των Πραγµάτων η µελανόπτερη
Νύχτα στην αγκαλιά τη µαύρη
και βαριά του Ερέβους γέννησε
43

G.S. Kirk –J.E. Raven –M. Schofield, «Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι», Μορφωτικό Ίδρυµα Εθνικής
Τραπέζης, Αθήνα 1998, σελ.38
44
Στο ίδιο
45
Harrison Jane Ellen, Ορφική Φιλοσοφία, Ιάµβλιχος,1995, σελ.91

20
το πρώτο αυγό αερογέννητο,
και καθώς περνούσε ο καιρός,
πετάχτηκε ο Έρως, λάµποντας µε χρυσά φτερά,
στροβιλιζόµενος σαν τον άνεµο,
ο Έρωτας ο Πολυπόθητοςκαι ο Έρωτας µε το Χάος το φτερωτό σµίγοντας
στα Τάρταρα γέννησε τη γενιά µας
και την έβγαλε στο φως το απαστράπτον.»
Μια αναφορά του Πλάτωνα στον Τίµαιο (40d-e), που χαρακτηρίζεται46 ως περιγραφή
ορφικής αντίληψης, επισηµαίνει ότι ο Ωκεανός και η Τηθύς είναι γεννήτορες των Τιτάνων
και όχι συνοµήλικοί τους όπως στη Θεογονία του Ησιόδου.
Σώζονται τέσσερις διαφορετικές περιγραφές µιας κοσµογονίας που θεωρείται ειδικά
ορφική47. Στην πρώτη αναφέρει ο ∆αµάσκιος ότι, κατά τον Εύδηµο, όλα τα πράγµατα
προέρχονται από τη Νύχτα.. Η δεύτερη είναι η «συνηθισµένη ορφική θεολογία» στις
ραψωδίες που αναπτύξαµε περιληπτικά παραπάνω. Στην τρίτη ο ∆αµάσκιος αναφέρει την
παραλλαγή του Ιερώνυµου και του Ελλάνικου που οµοιάζει της προηγούµενης αλλά θεωρεί
το ύδωρ και την ύλη γεννήτορες του Χρόνου. Την περιγραφή αυτή παραλλάσσει ο
Αθηναγόρας διατηρώντας τους πρώτους γεννήτορες και αποδίδοντας την πατρότητα του
αυγού στο Χρόνο. Έχουµε σχάση του αυγού στα δύο, ξεπροβάλλει ένας δισώµατος θεός, το
πάνω µέρος του γίνεται ο Ουρανός και το κάτω η Γη και από την ενωσή τους γεννώνται η
Κλωθώ, η Λάχεση και οι Άτροπος. Μια ησιόδειου τύπου θεογονία ακολουθεί στην τέταρτη
αυτή ορφική κοσµογονία. Ο Λιακόπουλος48 αναφέρει ακόµη την παραλλαγή που ο
Απολλώνιος ο Ρόδιος αναφέρει στα Αργοναυτικά του ότι απαγγέλει ο ίδιος ο Ορφέας και
εκείνη που µνηµονεύεται από τον Αλέξανδρο τον Αφροδισέα.
Το κοσµικό αυγό.
Η πατρότητα, του κοσµικού αυγού θεωρείται ότι ανήκει στον Ορφέα49. Και αποτελεί
το κύριο ουσιαστικό δόγµα, όποιος κι αν ήταν ο πατέρας. Το δόγµα του αυγού διδάσκονταν

46

G.S. Kirk –J.E. Raven –M. Schofield, οπ. παρ σελ 33
G.S. Kirk –J.E. Raven –M. Schofield, οπ. παρ σελ.39
48
Λιακόπουλου. Ε., «Τα ορφικά µυστήρια και η αρχαία ελληνική µεταφυσική», Έλλην, 1999,σελ.305
49
Φραγγέλης Π. , «Ορφεύς, ο µεγάλος µύστης και µουσικός», Ελεύθερη Σκέψις, 1997, σελ120, Harrison Jane
Ellen, Ορφική Φιλοσοφία, Ιάµβλιχος,1995, σελ.92
47

21
στους µυηµένους ως µέρος των µυστηρίων τους και αυτό έχει δηµιουργήσει διάφορες
υποψίες ότι προήρθε από ένα πρωτόγονο ταµπού περί αυγών50.
Ο Μαρίνης51 επισηµαίνει τη διφυή φύση του «βασικού σωµατίου» παραπέµποντας
στο απόσπασµα 70 του Otto Kern52:
«Έπειτα δ’έτευξε µέγας Χρόνος Αιθέρι δίωι ωεόν αργύρεον».
Στο ίδιο απόσπασµα γίνεται αναφορά στον Πρόκλο που παραπέµπει στον «Τίµαιο»:
«ταυτόν το τι Πλάτωνος όν και το κοσµικόν ωόν».
Το «ον», δηλαδή, του Πλάτωνος είναι το ίδιο µε το κοσµικό αυγό.
Ο Λιακόπουλος53 επισηµαίνει ότι το αυγό χαρακτηρίζεται σαν αργυρό, δηλαδή λευκό,
που, όπως πιστεύει, σηµαίνει ότι περικλείει όλα τα χρώµατα της δηµιουργίας και έτσι στην
ορφική κοσµογονία αντιπροσωπεύει την πληρότητα του αδιαφοροποίητου, ακόµα, ζωικού
στοιχείου.
Σε πολλούς µύθους ∆ηµιουργίας το µεγάλο χάος της προ-∆ηµιουργίας είχε τη µορφή
αυγού. Οι δηµιουργοί µύθων αναπόφευκτα είδαν µια αναλογία ανάµεσα στη ∆ηµιουργία και
στη διαδικασία γέννησης που µπορούσε εύκολα να επιβεβαιωθεί στην καθηµερινότητα. Το
κοσµικό αυγό, αντίθετα από τα ερπετά και πτηνά που συχνά συναντάµε σε τέτοιους µύθους,
είναι συνήθως αργυρό ή χρυσό, όπως ο ήλιος και η σελήνη (µύθοι κινέζικοι, αιγυπτιακοί,
ινδικοί, Ιαπωνικοί, ορφικοί, πελασγικοί, πολυνησιακοί)54.
Ο πάπυρος του ∆ερβενίου
Μια διαφορετική θεογονία αρκετά κοντά, αλλά και µε σηµαντικές αποκλίσεις από την
ησιόδεια, έρχεται να φανερώσει ένας σηµαντικός πάπυρος που ανακαλύφθηκε το 1962 στο
∆ερβένι, κοντά στη Θεσ/νίκη. Είναι γραµµένος από κάποιον εξοικειωµένο µε τη σκέψη του
Αναξαγόρα και του ∆ιογένη του Απολλωνιάτη, σχετικά µε µια θεογονία που αποδίδεται
αποδεδειγµένα στον Ορφέα. Οι µελετητές θεωρούν ότι δεν πρέπει να γράφτηκε αργότερα από
το 400 π.Χ. και αυτό θα τοποθετούσε την ίδια την ορφική θεογονία στον 5ο αι. π.Χ. ίσως,
µάλιστα, και στον 6ο. Ορισµένοι από τους στίχους συµπίπτουν, ή σχεδόν συµπίπτουν, µε
κοµµάτια από τις µεταγενέστερες «ορφικές ραψωδίες». Έτσι ακόµη κι αν αυτές ανήκουν
στην ελληνιστική ή ελληνορωµαϊκή περίοδο, οι απαρχές των δοξασιών που µπορούν να

50

Harrison Jane Ellen οπ, παρ. σελ92-95
Μαρίνη Π. «Ο κόσµος των ορφικών ύµνων», «Ορφέως Ύµνοι», Ιδεοθέατρο Αναστασάκη Α.,σελ. 141
52
Otto kern , «orphicorum fragmenta», Berolini 1992
53
Λιακόπουλου. Ε., οπ. παρ.σελ. 515
54
“A Dictionary of Creation Myths”, Oxford University Press, 1994
51

22
θεωρηθούν καθαυτό ορφικές και καταγράφονται σε ιερούς στίχους είναι πολύ παλιότερες απ’
ότι δέχονταν ο Wilamowitz και ο Linforth55.
Ο πάπυρος του ∆ερβενίου, το παλαιότερο χειρόγραφό µας, µελετάται από τον
καθηγητή Τσαντσάνογλου (K.Tsantsanoglou “The first column of the Derveni Papyrus and
their religius significance”). Εν τω µεταξύ, οι A. Laks και G. Most , δηµοσίευσαν µελέτη
(“Studies in the Derveni Papyrus”, Oxford University Press, 1997). Σε αναµονή
περισσότερων στοιχείων, διάφορες υποψίες πλανώνται για τον συγγραφέα του κειµένου,
όπως ο σοφιστής Στησίµβροτος (Berkert), ακόµη και ο ∆ιαγόρας56.

Και στον πάπυρο του ∆ερβενίου, κατά του σχολιαστές, πρώτος βασιλιάς στα ουράνια
είναι ο Ουρανός. Είναι όµως γιος της Νύχτας. Κατόπι, γίνεται βασιλιάς ο Κρόνος µε µια
«µεγάλη (ή φοβερή) πράξη», που είναι µάλλον ο ευνουχισµός του Ουρανού, όπως στον
Ησίοδο. Ο επόµενος βασιλιάς είναι ο ∆ίας που δεν καταβροχθίζεται από τον ∆ία , όπως στον
Ησίοδο, αλλά καταπίνει ο ίδιος ένα φαλλό και µάλιστα του Ουρανού, που τον είχε κόψει ο
Κρόνος. Το αποτέλεσµα αυτής της πράξης είναι να ξεφυτρώσουν από τον ∆ία όλα – οι θεοί
και οι θεές, τα ποτάµια, οι πηγές, τα πάντα, ακόµη και η Σελήνη57. Τέλος ο ∆ίας σµίγει µε τη
µητέρα του, τη Ρέα, που πιθανότατα ταυτίζεται εδώ, όπως και στις ραψωδίες, µε τη ∆ήµητρα.
∆εν έχουµε αναφορά στο Φάνη, αλλά ο Φάνης, σύµφωνα µε τις ραψωδίες58 καταβροχθίστηκε
55

G.S. Kirk –J.E. Raven –M. Schofield, οπ. παρ σελ.46

56

Janko R, “Times Literaty Supplement”, 10/4/1998
G.S. Kirk –J.E. Raven –M. Schofield, οπ. παρ, σελ.47

57
58

Otto kern , οπ, παρ. αποσπ. 167

23
από τον ∆ία. Ίσως, κατά τους G.S. Kirk –J.E. Raven –M. Schofield, ένα πιο σεµνότυφο
γούστο, αντικατέστησε το φαλλό µε το Φάνη. Εδώ, οι παραπάνω, σχολίασαν την ενδεχόµενη
σχέση του µύθου µε τον χουρριτοχετικό µύθο του Κουµαρµπί (πατέρα των θεών) που, αφού
έκοψε το φαλλό του θεού Ουρανού (Anu) και τον κατάπιε, έµεινε έγκυος για να γεννήσει το
θεό της θύελλας, Αυτό επισηµαίνεται και από τον Dodds59, που θεωρεί ότι αυτός ο δανεισµός
από την ανατολίτικη φιλοσοφία είναι δύσκολο να ερµηνευτεί διαφορετικά, παρά ως
αντανάκλαση των ασυνείδητων ανθρώπινων επιθυµιών.
Η Νύχτα
Και ο πάπυρος του ∆ερβενίου ενισχύει την προτεραιότητα της Νύχτας. Στις
ραψωδίες60 αναφέρεται:
«Νυξ ζοφερά πάντα κατείχε και εκάλυπτε τα υπό τον Αιθέρα, σηµαίνων την Νύχτα
πρωτεύειν»
Η Νύχτα στους Ιερούς Λόγους θεωρείται τροφός των Θεών61 και υποδοχή των
πάντων62.Ο πατέρας της θα κλέψει το άνθος της παρθενίας της: «εής γαρ παιδός αφείλετο
κούριον άνθος»63 και θα της προσφέρει βασιλικές εξουσίες.
Ο Φάνης
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το θέµα του
Φάνη:
«τον δη καλέουσι Φάνητα, ότι πρώτος εν αιθέρι φαντός
εγένετο»64 και
«ως ο Φάνης παρά τω Ορφεί προίησι το νοητόν φως, ο
πληρεί νοήσεως παρά τους νοερούς θεούς» 65.
Ο Φάνης, που αποκαλείται και Ηρικεπαίος66,είναι
ανδρόγυνος, «θήλυς και γενέτωρ». Και φυσικά ως
γεννήτορας

59

είναι

και

«πολύσπορος»

Dodds E.R., «Οι Έλληνες και το παράλογο», Εκδ. Καρδαµίτσα, 1977,σελ. 56, υποσ.103
Otto kern , οπ, παρ. αποσπ. 65
61
Στο ίδιο αποσπ. 106
62
Στο ίδιο αποσπ. 109
63
Στο ίδιο ,απόσπ 98
64
Στο ίδιο αποσπ. 75
65
Στο ίδιο αποσπ.,απόσπ 86
66
Στο ίδιο αποσπ. 80-81
60

(γόνιµος),όπως

24
αποκαλείται στον ορφικό ύµνο VI67.Έχει τέσσερα µάτια:
«τετράσιν οφθαλµοίσιν ορώµενος ένθα και ένθα»68.Έχει χρυσά φτερά (ύµνος VI),πρόσωπο
ταύρου (ταυρωπός, ύµνος VI) και άλλων ζώων: «βρίµας ταυρείους αφιείς χαροπού τε
λέοντος»69. Στον παραπάνω ύµνο χαρακτηρίζεται, επίσης, διφυής. Στον «Έρωτος» Ύµνο
(LVIII) ξαναβρίσκουµε τον χαρακτηρισµό και µιλάµε βέβαια για την ίδια οντότητα καθώς ο
Φάνης ταυτίζεται µε τον Έρωτα στην ορφική κοσµογονία. Κατά τη Harrison70ο Πρωτόγονος
Έρωτας είναι µια απίθανη, αδιανόητη κοσµική δύναµη που διαφέρει από τον Έρωτα της
αθηναϊκής ποίησης και ζωγραφικής. Είναι ανδρόγυνος ενώ ο τελευταίος είναι αναντίρρητα
ανδρικός. «Ο Έρως, ο οποίος πατά στα άνθη και κουρνιάζει στους καταρράκτες ανήκει σε
όλη τη ζωή, είναι ο ∆ιόνυσος, είναι ο Πάνας. Η µορφή του είναι καθαρά ανθρώπινη, ο Φάνης
όµως του Ορφέα πολύµορφος, ένας ζωώδης µυστηριακός θεός»71.
Αποκαλείται και Μήτις και είναι µεγάλο πνεύµα «δαίµονα µέγαν αποκαλούµενον»72.
Είναι ενδιαφέροντα όσα αποδίδονται στο Φάνη. Ακόµη και η ερµηνεία τους: Ηρικεπαίος
(αµφοτερόφυλλος, ανδρόγυνος) και Μήτις (νους, σοφία, στοχασµός) µπορούν να αποδώσουν
την πληρότητα του θεού.
Όταν ο Φάνης καταβροχθίζεται από τον ∆ία, όλα όσα του αποδίδονταν, όλες οι θεϊκές
του δυνάµεις, απορροφώνται απ’ αυτόν: «µείξε δ’ εοις µελέεσι θεού δύναµίν τε και αλκήν,
τούνεκα συν τωι πάντα ∆ιός πάλιν εντός ετύχθη»73.Στη συνέχεια ο ∆ίας γίνεται γενήτωρ των
θεών και οι γεννήσεις συνεχίζονται και ταυτόχρονα κατά κάποιο τρόπο αρχίζουν, αφού
γίνεται «αρχή πάντων»74.
Η φιλοσοφία
Η Νύχτα, πέρα από τα άλλα της χαρίσµατα, κατείχε την τέχνη της µαντικής75. Οι
χρησµοί της ήταν απαραίτητοι στον ∆ία.. Μια από τις ερωτήσεις που της έκανε είναι
χαρακτηριστική των ορφικών αναζητήσεων:
«Πως µπορώ να έχω τα πάντα µέσα µου σαν Ένα και µαζί ξεχωριστά;»76.
67

«Ορφέως Ύµνοι», Ιδεοθέατρο Αναστασάκη Α.,σελ. 5

68

Harrison Jane Ellen, Ορφική Φιλοσοφία, Ιάµβλιχος,1995, σελ. 188,υποσ. 4,5
Otto kern , «orphicorum fragmenta», Berolini 1992,απόσπ 79
70
Harrison Jane Ellen, Harrison Jane Ellen οπ, παρ. σελ 125
71
Στο ίδιο, σελ128
72
Otto kern , οπ, παρ. αποσπ., αποσπ.83
73
Στο ίδιο απόσπ 167
74
«Ύµνος προς τον ∆ία»- XV,οπ.παρ σελ 10
69

75

Otto kern , οπ, παρ. αποσπ. απόσπ 103

25
Η απάντηση της Νύχτας στο ίδιο απόσπασµα είναι, ίσως, η ερµηνεία των ορφικών για το
Είναι, την κοσµική ψυχή που συγκρατεί το σύµπαν σε ενότητα. Και εκφράζει τόσο το Ένα,
όσο και τα πολλά. Σ’ αυτό το ζήτηµα ο Λιακόπουλος77 παραπέµπει στον Εµπεδοκλή.
Αναφέρει, επίσης78 το απόφθεγµα του Μουσαίου, του µαθητή του Ορφέα: « εξ ενός τα πάντα
γίγνεσθαι και εις αυτόν αναλύεσθαι» και ερµηνεύει ότι, σε πρώτη φάση ο ∆ηµιουργός Φάνης
και σε δεύτερη ο ∆ίας συµπύκνωσαν τα γονίδια όλων των όντων στο σώµα τους και από αυτή
την κατάσταση της ανάµειξης µε το Ένα, εκδηλώθηκε και προκλήθηκε ο πολυδιάστατος
κόσµος, ορατός και αόρατος και όλη η φύση έµψυχη και άψυχη. Εδώ αξίζει να προστεθούν
και τα σχόλια του Confort για το πυθαγόρειο πρότυπο που πρέπει να περιείχε την αντίληψη
ότι η ύπαρξη προέρχεται από το Ένα και επιστρέφει πάλι σ΄ αυτό (προποδισµός πλήθους από
µονάδος αρχόµενος, και αναποδισµός εις µονάδα καταλήγων)79
Χαρακτηριστική είναι ακόµη η θεµελίωση του ορφικού κοσµολογικού συστήµατος σε
τριάδες. Ο ∆αµάσκιος80 αναφέρει τρεις τριάδες:

Χρόνος- Αιθέρας –Χάος

Αιθέρας- Χάος- Έρεβος

Χρόνος- Ωόν («η δυάς των εν αυτώι φύσεων, άρρενος και θηλείας).

Μια διαφορετική ταξινόµηση παρουσιάζει ο ίδιος στο απόσπασµα 60. Κατά την προσέγγιση
του Σιέττου81, στις ραψωδίες εµφανίζεται ως πρώτη τριάδα ο Χρόνος ο Αιθέρας και το Ωόν.
Κοσµογονίες µε ενδιαφέρουσα τριαδική δοµή διατυπώθηκαν, επίσης και από αξιόλογους
Έλληνες ποιητές της αρχαϊκής περιόδου, όπως ο ποιητής Αλκµάνας82
Ένα από τα σηµαντικότερα χαρακτηριστικά των ορφικών αντιλήψεων είναι µια τάση για
µονοθεϊσµό. ΄Ένα σαφή υπαινιγµό κάνει ο Πασσιάς83.Κατά το Λιακόπουλο84 ο ΄Υµνος για
τον ∆ία , που αναφέρει ο Πρόκλος85 χρησιµοποιήθηκε «απεγνωσµένα» από τους Χριστιανούς
Πατέρες για να στηρίξει το επιχείρηµα ότι η εσωτερική ελληνική παράδοση ήταν στην ουσία
της µονοθεϊστική, ενώ ο ίδιος τη χαρακτηρίζει υπερβατική.Με φανερά ειρωνική διάθεση

76

Otto kern , οπ, παρ. αποσπ. 165
Λιακόπουλου. Ε., οπ. παρ.σελ. 390
78
Στο ίδιο σελ 326
79
Στο ίδιο σελ 367
80
Otto kern , οπ, παρ. ,απόσπ 54
81
Σιέττος Γ. «Τα ορφικά µυστήρια», Πύρινος κόσµος, 1993 σελ. 78
82
Για περισσότερα G.S. Kirk –J.E. Raven –M. Schofield, «Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι», Μορφωτικό Ίδρυµα
Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1998, σελ 61-63
83
« Τα ορφικά», Εκδ. Εγκυκλοπαίδειας του Ήλιου, σελ. 259-60
84
Λιακόπουλου. Ε., οπ. παρ.σελ.,σελ519
85
Otto kern , οπ, παρ. αποσπ. 168
77

26
σχολιάζει86 την προσπάθεια να θεωρηθεί ότι ο Ορφέας ξεκίνησε από τον πολυθεϊσµό και
οµολόγησε τελικά την πίστη του σε ένα και µοναδικό Θεό87.
Αξίζει να σηµειωθούν οι πρώτοι στίχοι από τον ύµνο για να δικαιολογηθεί η δηµιουργία
τέτοιων σκέψεων:
«Ζευς πρώτος γένετο, Ζευς ύστατος αργικέραυνος
Ζευς κεφαλή, Ζευς µέσσα, ∆ιός δ’ εκ πάντα τέτυκται
Ζευς άρσην γένετο, Ζευς άµβροτος έπλετο νύµφη
Ζευς πυθµήν γαίης τε και ουρανού αστερόεντος».
Άλλες φορές πάλι ο Ορφέας προσαγορεύει τον µονογενή, τον υιό του θεού88.
Συχνά φαίνεται ότι για τους ορφικούς οι θεοί ήταν διαφορετικές εκδηλώσεις της ίδιας
πρωταρχικής δύναµης. Κατά τη Harrison89 οι διάφοροι θεοί εκείνη την εποχή είναι όλοι ένας
και τον αντιλαµβάνονται µυστηριακά ως δύναµη (δαίµων) παρά ως προσωπική θεότητα
(θεός).Η Harrison δείχνει πιο βέβαιη για την ύπαρξη αυτού του µυστηριακού µονοθεϊσµού
από άλλους. Παρά την όποια προσπάθεια για εξατοµίκευση των θεών θεωρεί ότι όλες οι
θεότητες µεγάλες ή µικρές, αναµιγνύονται στο µυστηριακό χωνευτήρι και γίνονται
«πολύµορφες», «παντοδύναµες»,

«παντρόφοι», «πρωτογενείς», «σωτήρες», «ευκλεείς»

κ.λ.π. Θεωρεί, ακόµη, ότι ο ∆ιόνυσος δεν είναι παρά ένα νέο συστατικό στο µονοθεϊστικό
µυστηριακό µείγµα « Ένας ∆ίας, ένας Άδης, ένας Ήλιος, ένας ∆ιόνυσος, Ένας θεός στα
πάντα, τα’όνοµά του γιατί να το προφέρω χωριστά» κατά τον Ιουστίνο90
Όλα αυτά οδήγησαν όπως µας πληροφορεί ο Λούβαρις91 στο να θεωρηθεί ως κυριότερο
γνώρισµα της ορφικής διδασκαλίας η πανθεϊστική συστηµατοποίηση του πανθέου της
ελληνικής θρησκείας, του οποίου οι θεοί δύσκολα αναγνωρίζονται εξαιτίας της µεταβολής
στην οποία υφίστανται. Σ’ αυτή την πανθεϊστική θεότητα παρέχουν το όνοµα του ∆ία.
Πρωταρχικό χαρακτηριστικό της ορφικής θεολογίας, όπως και της οµηρικής ή ησιόδειας
είναι ότι η θεότητα δεν µπορεί να διαχωριστεί από τον υπόλοιπο φυσικό κόσµο92.Η βασική
αρχή του πανθεϊσµού είναι ότι όλα είναι ένα και όλα είναι θεϊκά, είναι θεός. Ο αιώνιος
κόσµος που ταυτίζεται µε το θεό θεωρείται, από τον πανθεϊσµό η µοναδική πραγµατικότητα.

86

Λιακόπουλου. Ε., «Τα ορφικά µυστήρια και η αρχαία ελληνική µεταφυσική», Έλλην, 1999,σελ 390
Otto kern , οπ, παρ.,σελ 263
88
Στο ίδιο,απόσπ 61
89
Harrison Jane Ellen οπ, παρ. σελ 89
90
Στο ίδιο , σελ 134 υποσ 25
91
Πάπυρος Larousse Britannica,λήµµα Ορφικοί
92
Καρακατσάνη Π. «Η συµβολή του ορφικού πνεύµατος στη διαµόρφωση του ελληνικού πολιτισµού»,
Πρακτικά 2ου ∆ιεθνούς Συµποσίου Θρακικών σπουδών», τόµος 1, Έκδοση Μορφωτικού Οµίλου Κοµοτηνής,
1997
87

27
Αξίζει, επίσης, να τονιστεί ότι ο Ορφέας στην θεογονία του αποσιωπάει εντελώς την πρώτη
πνευµατική αρχή, γιατί όπως θεωρεί ο Σιέττος93, το να περιγραφεί και να εξιστορηθεί αυτή
είναι κατά οποιοδήποτε τρόπο εντελώς αδύνατο και άγνωστο.
2. Ανθρωπογονία
Ο ∆ίας, όπως προαναφέρθηκε, έσµιξε µε την κόρη του Περσεφόνη και γέννησε ένα
βρέφος τον ∆ιόνυσο ή Ζαγρέα
δηµιουργίας

µονάς»94.

Του

« ο δε έστι πάσης της δευτέρας
έδωσε,

µάλιστα,

βασιλικές

εξουσίες:
τίθηµι»95.

Έβαλε

«κλύτε, θεοί τονδ’ ύµµιν εγώ

βασιλήα

,µάλιστα τους Κουρήτες και

τον

προσέχουν. Το τριετές νήπιο

96

Τιτάνες

του

πρόσφεραν δώρα, µεταξύ αυτών

και έναν καθρέφτη. Τη στιγµή

που ο µικρός ∆ιόνυσος κοίταζε

το είδωλο του στο καθρέφτη,

οι Τιτάνες από φθόνο προς

97

αυτόν

οι

οποίοι

ή κατ’ επιβουλήν της

Απόλλωνα

να

τον

, προσεγγίστηκε από τους

Ήρας που ζήλευε το νόθο παιδί

του άντρα της, του επιτέθηκαν

και

τον

σκότωσαν.

κοµµάτιασαν και έφαγαν τις

σάρκες του. Ο ∆ίας οργίστηκε

και τους κατακεραύνωσε .Από

τις

αναµίχθηκαν µε τις σάρκες του

θεού, πλάστηκε το ανθρώπινο

στάχτες

τους,

Τον
που

γένος98.Σύµφωνα µε µερικές πηγές, η Αθηνά έσωσε την καρδιά του παιδιού κρύβοντάς τη σε
ένα λίκνο. Ο ∆ίας την κατάπιε και µέσω της Σεµέλης ο ∆ιόνυσος ξαναγεννήθηκε. Κατά άλλες
πηγές ορισµένα µέλη συνέλεξε ο Απόλλωνας99 και τα πήγε στον τρίποδα των ∆ελφών100
Από την αρχή ακόµη του µύθου βλέπουµε τη διαφορά της ορφικής αντίληψης και
παράδοσης µε τη σχέση της Περσεφόνης µε τον πατέρα της και τη γέννηση του ∆ιόνυσου
που είναι διαφορετική από εκείνη των Ελευσινίων, που περιορίζεται απλά στην αρπαγή της

93

Σιέττος Γ. οπ.παρ σελ 77
Otto kern , «orphicorum fragmenta», Berolini 1992,απόσπ207
95
Στο ίδιο αποσπ. 208
96
«Ύµνος προς τον ∆ιόνυσο»- XΧΧ, «Ορφέως Ύµνοι», Ιδεοθέατρο Αναστασάκη Α.,σελ. 17
97
Otto kern , οπ, παρ. αποσπ. 210
98
Στο ίδιο απόσπ 220
99
Στο ίδιο,απόσπ211
100
Στο ίδιο,απόσπ210
94

28
από τον Πλούτωνα101 (Πρόκλος102: «φασίν την Κόρην υπό µεν του ∆ιός βιάζεσθαι, υπό δε
του Πλάτωνος αρπάζεσθαι».
Ο Φραγγέλης, παραπέµποντας στο ∆ιόδωρο103, θεωρεί ότι η
γέννηση του ∆ιόνυσου πραγµατοποιήθηκε στην Κρήτη.
Οι Τιτάνες πλησίασαν το νήπιο φορώντας µάσκες από γύψο. Ο
γύψος φαίνεται να απέκτησε δε άµεση σχέση µε τους Τιτάνες καθώς κατά
τα σχόλια του Ευστάθιου104 «τίτανον ονοµάζουµε τη σκόνη, ιδιαίτερα την
αποκαλούµενη άσβεστο, που είναι η λευκή χνουδάτη ουσία στις καµένες
πέτρες…Οι παλαιοί ονοµάζουν τη σκόνη και το γύψο τίτανο». Η Harrison
θεωρεί ότι ο Αρχιεπίσκοπος βλέπει το θέµα µάλλον αντίστροφα.Εξηγεί,
ίσως, το ότι οι ορφικοί λάτρεις, έτοιµοι να διαµελίσουν τον ιερό ταύρο,
αλείφονταν µε λευκό πηλό (τίτανος- τίτανοι). Αυτός ο γύψος ήταν τόσο χαρακτηριστικός των
µυστηρίων, ώστε ο Νόννος τον προσδιορίζει µε το επίθετο «µυστικός»105. Ο Λιακόπουλος
δίνει µια ψυχολογική διάσταση της κάλυψης των Τιτάνων µε µάσκες από γύψο θεωρώντας
ότι είναι και αυτό µια σπασµωδική παρόρµησης της κάλυψης του Εγώ που οφείλεται στην
αίσθηση της ενοχής του106
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν, επίσης, τα παιχνίδια µε τα οποία οι Τιτάνες ξεγέλασαν τον
µικρό ∆ιόνυσο. Κατά τον Κλήµη Αλεξανδρέα107 ήταν κώνος, σβούρα, κούκλες µε σπαστά
µέλη και τα µήλα των Εσπερίδων. Η απαρίθµηση των παιχνιδιών ποικίλλει. Αναφέρεται,
επίσης, το κότσι και το τόπι . Ο Σιέττος108 ασπάζεται την άποψη ότι τα παιχνίδια αυτά είναι
µυστηριακά σύνεργα, σύµβολα των ορφικοδιονυσιακών τελετών.
Επίσης χρησιµοποίησαν οι Τιτάνες έναν καθρέφτη, «ο γαρ ∆ιόνυσος, ότε το είδωλον
ενετέθηκε τώι εσόπτρωι, τούτωι εφέσπετο, και ούτως εις το παν εµερίσθη»109. Ο Πρόκλος
στο ίδιο απόσπασµα τονίζει τη σηµασία του καθρέφτη ως σύµβολο ικανό να οδηγήσει στην
κατανόηση της έννοιας του σύµπαντος. Και συνεχίζει: «γι’ αυτό λένε ότι ο Ήφαιστος
κατασκεύασε τον καθρέφτη για τον ∆ιόνυσο, στον οποίο κοίταξε ο θεός και, επειδή αντίκρισε
το είδωλό του, έγινε ότι και στο διαιρετό κόσµο.
101

Λιακόπουλου. Ε., οπ. παρ.σελ. 520 υποσ211
Otto kern , οπ, παρ. αποσπ. 195
103
Φραγγέλης Π. , «Ορφεύς, ο µεγάλος µύστης και µουσικός», Ελεύθερη Σκέψις, 1997, σελ 49
104
Harrison Jane Ellen, Ορφέας και Ορφικά Μυστήρια, Ιάµβλιχος 1995, σελ.72
105
Στο ίδιο, σελ.70
106
Λιακόπουλου. Ε., οπ. παρ.σελ. 329
107
Στο ίδιο.σελ. 521 υπος 216
108
Σιέττος Γ. «Τα ορφικά µυστήρια», Πύρινος κόσµος, 1993 σελ 85-86
109
Otto kern , οπ, παρ. αποσπ. 209
102

29

Οι Τιτάνες διαµέλισαν τον ∆ιόνυσο σε
επτά κοµµάτια110 (όσοι και αυτοί). Είναι γνωστή η
σηµασία του αριθµού και ο Πρόκλος κάνει µια
αναλυτική αναφορά σ’αυτές111.
Ο Παυσανίας112 λέει πως ο ρόλος που
έπαιξαν οι Τιτάνες µέσα σ’ αυτήν την ιστορία
εφευρέθηκε από τον Ονοµάκριτο τον 6ο π.Χ αι.
ενώ ο Wilamowitz κατέληξε στο συµπέρασµα ότι
ο µύθος ήταν ανακάλυψη ελληνιστική. Ο Dodds
διαφωνεί µε δυσκολία µε τον δεύτερο παραθέτοντας επιχειρήµατα που τον κάνουν να
συµπεράνει ότι η ιστορία αυτή ήταν γνωστή στον Πλάτωνα και στο κοινό του. Με βάση αυτή
την παραδοχή θεωρεί ότι ο αρχαίος πουριτανισµός, όπως και ο σύγχρονος, είχε το δικό του
δόγµα για την προπατορική αµαρτία που εξηγούσε την καθολικότητα των συναισθηµάτων
ενοχής: «Ο µύθος του Τιτάνα εξηγούσε απλώς στον Έλληνα πουριτανό για ποιο λόγο είχε την
αίσθηση πως είναι ταυτόχρονα θεός και αµαρτωλός»113.
Ο Λιακόπουλος114 θεωρεί ότι ο Πλάτωνας αποδέχεται περισσότερο από υπαινικτικά
την τιτάνια και τη διονυσιακή φύση του ανθρώπου και το «προπατορικό» του αµάρτηµα
(άρρητα αµαρτήµατα) και τονίζει την ανάγκη να απαλλαγεί κανείς απ’ αυτό. Κάνει, επίσης ,
µια συσχέτιση του µύθου του διαµελισµού του ∆ιονύσου µε αυτά που λέγονται στον Τίµαιο.
Εκεί για τη δηµιουργία µιας Κοσµικής αρχής µια «αδιαίρετη» και µια «διηρηµένη» ουσία
πρέπει να αναµειχθούν µε τη βοήθεια ενός ενδιάµεσου όντος. Αρκετά σαφής φαίνεται,
επίσης, κατά τον Dodds115 η φράση στους Νόµους του Πλάτωνα (701C) «την λεγόµενην
παλαιάν Τιτανικήν φύσιν», παρά τις διάφορες αµφισβητήσεις που δέχθηκε.
Η Harrison θέτει τον προβληµατισµό της αιτιολόγησης της πολυπλοκότητας του
µύθου του Ζαγρέα116. Σε πρώτη φάση θεωρεί ότι όταν ένας λαός έχει ξεπεράσει πολιτισµικά
το επίπεδο των ίδιων των πρωτόγονων τελετών του, όταν ντρέπεται ή τουλάχιστον νιώθει
κάπως άβολα και αµήχανα σχετικά µε την τέλεση αυτού που ακόµα δεν τολµά να
110

Otto kern , οπ, παρ. αποσπ.
Στο ίδιο,απόσπ210b
112
Dodds E.R., «Οι Έλληνες και το παράλογο», Εκδ. Καρδαµίτσα, 1977, σελ138
113
Στο ίδιο, σελ.138-139
114
Λιακόπουλου. Ε., οπ. παρ.,σελ378
115
Dodds E.R., οπ. παρ ,σελ152 υποσ132
116
Harrison Jane Ellen οπ, παρ.σελ.68-69
111

30
καταργήσει, ενστικτωδώς καταφεύγει στη µυθολογία, σε αυτό που είναι η δική του η
θεολογία, λέγοντας ότι οι παλιοί το έκαναν αυτό, ή ότι το έπαθαν οι θεοί. Σε δεύτερη φάση
εξετάζει την ψυχολογία του λάτρη που, ενώ ξέρει ότι ο θυσιαζόµενος ταύρος είναι θεϊκός, τον
διαµελίζει αλλά αντιµέτωπος µε την ιδέα του διαµελισµού ενός θεού οπισθοχωρεί. Εκείνοι
που έκαναν την αποτρόπαια αυτή πράξη ήταν πρωτόγονα κακοί. Αλλά γιατί τους µιµείται;
Αυτού του είδους το ερώτηµα δεν το θέτει ποτέ καθώς το έθιµο υπερισχύει κατά πολύ της
λογικής και δεν θέλει να παρέµβει στην ευσεβή τέλεση των προγονικών εθίµων. Επίσης η
Harrison θέτει το ερώτηµα γιατί επιλέχθηκαν οι Τιτάνες στην ιστορία του Ζαγρέα. Ακόµη κι
αν το συσχετίσουµε µε την έχθρα που υπήρχε µε τους Ολύµπιους εµφανίζονται κάπως
αναπάντεχα.
Σύµφωνα µε τους ορφικούς, λοιπόν, ο οργισµένος ∆ίας κατακεραύνωσε τους Τιτάνες,
«και εκ της αιθάλης των ατµών των αναδοθέντων εξ αυτών ύλης γενοµένης γενέσθαι τους
ανθρώπους και «ου δει εξάγειν ηµάς εαυτούς ως του σώµατος ηµών ∆ιονυσιακού όντος
µέρος γαρ αυτού έσµεν, ει γε εκ της αιθάλης των Τιτάνων συγκείµεθα γευσαµένων των
σαρκών τούτου» κατά τον Ολυµπιόδωρο117.Και σ’ εκείνους από τους οποίους κατάγονται οι
άνθρωποι, που είναι «οι αρχαί και πηγαί πάντων θνητών πολυµόχθων»118 φαίνονται να
αποδίδονται οι ευθύνες για το ταλαίπωρο γένος των ανθρώπων µε τις τόσες
αδυναµίες119.Προκάλεσαν, αθελά τους, τη διφυή υπόσταση των ανθρώπων, αφού µέσα τους
συνυπάρχει το χοϊκό των γιγάντων και το θείο του Ζαγρέα.
Ο ∆ιόνυσος στον προς αυτόν ύµνο αναφέρεται ως διφυής και τρίγονος. Οι δύο
γεννήσεις του έχουν ήδη αναφερθεί: από την Περσεφόνη και τη Σεµέλη. Ποια ήταν άραγε η
τρίτη γονή; Μια άποψη για την οποία υπάρχουν και πηγές120 είναι η ταύτιση του Φάνη µε τον
∆ιόνυσο.
Κάποιοι, επίσης, ισχυρίζονται ότι στους πρώτους αιώνες του Χριστιανισµού υπήρχε
και µια τάση εξελληνισµού του, η οποία πρέσβευε ότι η τρίτη γέννηση του «τρίγονου»
Βάκχου ήταν ο Ιησούς121. Χωρίς να ερευνούµε, βέβαια, τη σχέση ∆ιονύσου-Ιησού,
παρουσιάζουν ενδιαφέρον τα επιχειρήµατα για τις οµοιότητες που φαίνονται να υπάρχουν
ανάµεσα στο Χριστιανισµό και σε θεωρίες και πρακτικές των ορφικών.

117

Otto kern , οπ, παρ. αποσπ. 220
«Ύµνος Τιτάνων»- XΧΧVII, «Ορφέως Ύµνοι», Ιδεοθέατρο Αναστασάκη Α.,σελ 20
119
Otto kern , οπ, παρ. αποσπ. 233
120
Harrison Jane Ellen οπ, παρ. σελ.134
121
∆ηµόπουλος ∆., εισήγηση στο Α’ Συνέδριο για τα αρχαία θρακικά Μυστήρια στην Αλεξ/πολη (19-20 Μαΐου
2001), Ελληνκή Αγωγή, αρ. φύλλου 1/54, Σεπτεµβρίου 2001
118

31
Ο Σιέττος122 αντιπαραθέτει τους ορφικούς στίχους «φθέγξοµαι οις θέµις εστί θύρας δ’
επίθεσθε βεβήλοις πάσιν οµού»123 µε κάτι παρόµοιο που γινόταν όταν άρχιζε η λειτουργία
των πιστών στο Χριστιανισµό, που οι κατηχούµενοι όχι µόνο στα πρωτοχριστιανικά χρόνια
αλλά και πολύ αργότερα διατάσσονταν να απέλθουν µόλις άρχιζε αυτή, µε τις φράσεις: «όσοι
κατηχούµενοι προέλθετε, µη τις των κατηχουµένων, όσοι πιστοί» ενώ ο ιερέας που ιερουργεί
συνιστά να προσέχουν άγρυπνα τις θύρες: «τας θύρας, τας θύρας εν σοφία πρόσχωµεν»
Ο ίδιος συγγραφέας παρατηρεί, επίσης,124ότι οι σωµατικές ταλαιπωρίες, κακουχίες
και ασκητικοί κανόνες κληρονοµήθηκαν στη συνέχεια στους χριστιανούς ασκητές. Μας
πληροφορεί, ακόµη, ότι η χριστιανική εικονογραφία δανείστηκε τη µορφή του Ορφέα για
παραστάσεις του ∆αβίδ, ακόµη και του ίδιου του Χριστού125.

Ένα πορτραίτο του ∆ιόνυσου των πρώιµων Κοπτών εικονογραφεί αντικείµενα και µοιάζει µε
τον Ιησού
Αντιπαραθέτει, όµως, την εξήγηση που δίνει ο Καλλίνικος ότι µπορεί να είναι η παράσταση
του Ορφέα ειδωλολατρική, αλλά, καθώς ο Ορφέας κατέβηκε στον Άδη και µάγευε τους
έµβιους και άβιους οργανισµούς µε τη λύρα του, ποια άλλη εικόνα θα άρµοζε καλύτερα να
στολίσει τις πρώτες

χριστιανικές νεκροπόλεις για να εκφραστεί ζωηρά η εξηµερωτική

δύναµη του ευαγγελίου επί των άγριων ηθών;
Θέτει, επίσης, προς σύγκριση τις ιστορίες του Ορφέα, του Ηρακλή και του Ιησού που
έχουν οµοιότητες. Και οι τρεις κατέβηκαν στον κάτω κόσµο πριν ή µετά από ένα φρικτό
122

Σιέττος Γ. «Τα ορφικά µυστήρια», Πύρινος κόσµος, 1993 σελ 129
Otto kern , «orphicorum fragmenta», Berolini 1992, σελ257
124
Σιέττος Γ. οπ.παρ σελ 134
125
Στο ίδιο σελ 143
123

32
θάνατο. Υψώθηκαν κατόπι στον ουρανό από τους θείους πατέρες τους απ’ όπου ακόµη
ακτινοβολούν ευεργετικές επιδράσεις προς τους λάτρεις τους.
Παραπέµποντας στο ∆ιόδωρο αναφέρει ότι αυτός διασώζει κάποια παράδοση κατά
την οποία ο Λυκούργος, εχθρός του ∆ιονύσου, θα σταυρώνονταν προς τιµωρία και επίσης
στον Eisler που πιστεύει στην προΰπαρξη διηγήσεων για τη σταύρωση του Ορφέα..
Καταπιάνεται, ακόµη, µε το θέµα της Μετάληψης από αίµα και σάρκα του θεού,
καθώς και µε το µυστήριο του Βαπτίσµατος. Η Μετάληψη είναι σταθερό στοιχείο των
αρχαίων Μυστηρίων, όπως τα ∆ιονυσιακά (και ίσως και τα ορφικά) και δίνοντας στο µύστη
να κοινωνήσει την ουσία του θεού, τον ταυτίζει µαζί του.

Ο ∆ηµόπουλος126 αναφέρει ότι στη χριστιανική Μετάληψη µνηµονεύεται η
ευαγγελική περικοπή: «λάβετε, φάγετε, τούτο εστί το σώµα µου, το υπέρ υµών κλώµενον»
και παρατηρεί ότι το σώµα του Ιησού δεν υπήρξε «κλώµενον», διαµελισµένο, αλλά
σταυρούµενο. Θεωρεί, επίσης, ότι το Μυστήριο της Βαπτίσεως προέρχεται κι αυτό από την
«Ιερά» Ελευσίνα.
Ο Λιακόπουλος127 συγκρίνει το «πολλοί µεν ναρθηκοφόροι παύροι δε οι βάκχοι»128,
µε το οποίο θα ασχοληθούµε στο επόµενο κεφάλαιο, µε το αντίστοιχο χριστιανικό που
δηλώνει ότι πολλοί θα είναι οι κλητοί, αλλά λίγοι θα είναι οι εκλεκτοί. Ακόµη, κάνει µια
126

∆ηµόπουλος ∆., οπ.παρ., σελ.68
Λιακόπουλου. Ε., «Τα ορφικά µυστήρια και η αρχαία ελληνική µεταφυσική», Έλλην, 1999,σελ162
128
Otto kern , οπ, παρ. αποσπ., απόσπ. 235
127

33
ενδιαφέρουσα παρατήρηση ότι στην χριστιανική Αγία Τριάδα (η παρουσία των θεών σε
τριάδες συνεχίζεται) απουσιάζει η Πρωταρχική µητέρα, το θηλυκό στοιχείο129.

3. Ορφισµός και ορφικά µυστήρια
Όταν ο Dodds

130

παραδέχεται ότι γνωρίζει ελάχιστα για τον πρώιµο ορφισµό και

θεωρεί αµφισβητούµενες πολλές από τις πληροφορίες που έχουµε γι’ αυτόν, πόσο µάλλον για
τα συµπεράσµατα, κι όταν µάλιστα παρατηρεί ότι υπάρχουν ανικανοποίητοι θρησκευτικοί
πόθοι που χαρακτηρίζουν το τέλος του 19ου αι. και την αρχή του 20ου και που προβάλλονται
ασυνείδητα στην οθόνη της αρχαιότητας, το τοπίο θολώνει ακόµη περισσότερο για µας στο
αχανές πεδίο των διάφορων θεωριών που µας βοµβαρδίζουν.
Σε µια προσπάθεια να βρούµε ένα πρώτο µονοπάτι θα ξεκινήσουµε από τα λίγα που ο Dodds
χαρακτηρίζει ως αναµφισβήτητη γνώση. Πιστεύει πως τον 4ο αι. υπήρχε σε κυκλοφορία ένας
αριθµός ψευδώνυµων θρησκευτικών ποιηµάτων που αποδίδονταν συµβατικά στο µυθικό
Ορφέα, αν και αυτό αµφισβητήθηκε. Για το περιεχόµενό τους γνωρίζει ότι τα βιβλία αυτά
δίδασκαν τρία πράγµατα: πως το σώµα είναι δεσµωτήριο της ψυχής, η φυτοφαγία είναι ένας
ουσιαστικός κανόνας της ζωής και πως οι δυσάρεστες συνέπειες της αµαρτίας και σ’ αυτόν
και στον άλλο κόσµο µπορούν να ξεπλυθούν µε τελετουργικά µέσα. Αυτά, κατά τη γνώµη
του, δεν είναι αρκετά για να αποδείξουν ότι στην κλασική εποχή δίδασκαν τη µετεµψύχωση,
αν και µπορεί αυτή να εννοηθεί από τα προηγούµενα. Αυτά, όµως, αποτελούσαν και αρχές
των Πυθαγορείων, ενώ ο ίδιος ο Πυθαγόρας είχε δοκιµάσει την εµπειρία της µετεµψύχωσης.
Ενώ ο Dodds ερευνά το ενδεχόµενο κάποιες πρακτικές να κληρονοµήθηκαν από τον
ευρωπαϊκό σαµανισµό, από πολλούς υποστηρίζεται ότι ιδρυτής των ελληνικών µυστηρίων,
άρα και των ορφικών, είναι ο Ορφέας. Ο Σιέττος 131 µας παρουσιάζει µια σειρά πηγών για την
καταγωγή και τις πρακτικές των ορφικών µυστηρίων.
Στην προσπάθειά της η Harrison να ερευνήσει το κύριο δόγµα του ορφισµού 132 ξεκινάει από
το «πολλοί είναι οι ραβδοφόροι, λίγοι οι Βάκχοι»133.
129

Λιακόπουλου. Ε., οπ. παρ.σελ. 184
Dodds E.R., οπ. παρ ,σσελ.132
131
Σιέττος Γ. οπ.παρ σελ 123
132
Harrison Jane Ellen οπ, παρ. σελ. 44
133
Otto kern , οπ, παρ. , απόσπ.235
130

Εκθέτει τον προβληµατισµό αν

34
πράγµατι είναι ορφικό κείµενο ή απλώς µια συνηθισµένη παροιµία για κάθε νέα θρησκεία και
ηθική. Αναφορά κάνει ο Πλάτωνας (Φαίδρος 69c). Ο Ολυµπιόδωρος θεωρεί ότι ο Πλάτωνας
παρωδεί τον παραπάνω ορφικό στίχο αποδίδοντας το επίθετο ραβδοφόροι σε ανθρώπους που
ασχολούνται µε την πολιτική, ενώ το Βάκχοι σε εκείνους που έχουν καθαρθεί. Η βεβαιότητα
του Ολυµπιόδωρου ότι ο στίχος είναι ορφικός µας δίνει την ευκαιρία να σχολιάσουµε το
διαχωρισµό που κάνει ο Ορφέας σε «πολλούς» και «λίγους».
Στη χρυσή πινακίδα από το Ιππώνιο αναφέρεται:
«και θα βαδίσεις τον πολυσύχναστο και ιερό δρόµο που και οι άλλοι ξακουστοί µύστες και
βάκχοι ένδοξα πορεύονται».
Ο Ηρόδοτος επιβεβαιώνει ότι οι ορφικοί εκαλούντο και βακχικοί134. Οι Βάκχες , λοιπόν,
φαίνεται να είναι εκείνοι που ξεχώρισαν από τους συνανθρώπους τους εξαιτίας κάποιας
διαδικασίας στην οποία υπέβαλλαν τον εαυτό τους. Όλοι οι µελετητές της ορφικής θεολογίας
εστίασαν σ’ αυτή τη διαδικασία και έκαναν την προσπάθειά τους, κάποιες φορές
υπερβάλλουσα, να διεισδύσουν στον σκοτεινό κόσµο των Μυστηρίων εκείνων που
αποκαλούνται ορφικά.
Η πιο συνηθισµένη κλιµάκωση της προσπάθειας του ορφικού να ξεπεράσει τον εαυτό
του και να φτάσει στην ένωση µε το θεό είναι σε τρία στάδια: καθαρµοί, µύηση, εποπτεία. Ο
Πρόκλος ονοµάζει τις φάσεις αυτές :τελετή, µύηση, εποπτεία, ενώ ο Ολυµπιόδωρος
κλιµακώνει τη µυητική διαδικασία σε πέντε βαθµίδες: α)δηµόσια κάθαρση, β)εσωτερική
κάθαρση, γ)συστάσεις (εξηγήσεις, κατηχήσεις), δ)µυήσεις και ε) εποπτεία135.
Καθαρµοί
Η έννοια της κάθαρσης δεν ήταν κατά τον Dodds καινοτοµία136. Θεωρεί ότι ο
πρωτόγονος σιβηρικός σαµάνας εκτελούσε ορισµένες καθαρτικές λειτουργίες, έτσι και ο
ρόλος του καθαρτή έφτασε φυσιολογικά στους έλληνες µιµητές του.
Αν και οι καθαρµοί αποδίδονταν στον Ορφέα, το πιθανότερο είναι ότι εισήχθησαν από τους
ορφικούς:
«Νύκτωρ τε και µεθ’ ηµέραν αποτροπαίς και περιρραντηρίοις και τοις άλλοις καθαρµοίς
χρώµενος ορφικοίς»137.
Το απόσπασµα είναι του Marinus στο βίο του Πρόκλου και µας πληροφορεί ότι ο Πρόκλος
χρησιµοποιούσε καθηµερινά «αποτροπές» και «περιρραντήρια».
134

Λιακόπουλος, οπ. παρ 339
Λιακόπουλος, οπ. παρ 134
136
Dodds οπ.παρ136 υποσ. 116
137
Otto kern , οπ. παρ. απόσπ. 290 Καθαρµοί, σελ. 301
135

35
Ο Σιέττος138 παραπέµπει στα Αργοναυτικά του Απολλώνιου του Ρόδιου όπου ο
Ορφέας λέει ότι οι καθαρµοί εξαγνίζουν και είναι µεγάλο κέρδος για τους ανθρώπους, ενώ η
Κίρκη αναφέρει τους θεϊκούς καθαρµούς και τις θεϊκές καθαρτήριες τελετές «σύµφωνα µε τις
γνώσεις του Ορφέα». Παραπέµπει, επίσης, στον Παυσανία (ΙΧ 30):
«Ορφεύς επί µέγα ήλθεν ισχύος οία πιστευόµενος ευρηκέναι τελετάς θεών και έργα ανοσίων
καθαρµούς, νόσων τε ιάµατα και τροπάς µυνηµάτων θείων».
Στις χρυσές πινακίδες των Θουρίων η ψυχή δηλώνει ότι έχει καθαρθεί139:
«έρχοµαι εκ καθαρών, καθαρά χθονίων βασίλισσα».
Ο Επιµενίδης, επηρεασµένος από τον ορφισµό, αναφέρεται σε καθάρσεις ανθρώπων
από µιάσµατα και µολύνσεις, αλλά και πόλεων και τόπων από επιδηµίες και αρνητικές
ενέργειες. Ήταν αυτός , άλλωστε, που κλήθηκε να εξαγνίσει την Αθήνα όταν υπέφερε από
φοβερές επιδηµίες εξαιτίας του κυλώνειου άγους.
Κατά τον Guthrie140 θα είχαµε ολόκληρο τον κύκλο της ορφικής πίστης, αν είχαν
διασωθεί ολόκληρα τα ποιήµατα του Εµπεδοκλή «Καθαρµοί» και «Περί φύσεως» από τα
οποία έχει διασωθεί ένα µικρό µέρος.
Κατά τον Θέωνα τον Σµυρναίο141 οι καθάρσεις προηγούνται και µερικοί δεν γίνονται
δεκτοί, είτε γιατί έχουν ακάθαρτα χέρια, είτε γιατί ο λόγος τους είναι ακατανόητος.
Η κάθαρση θα απάλλασσε την αθάνατη ψυχή από τον κύκλο των µετενσαρκώσεων
και θα της εξασφάλιζε την επανένταξη στην οµήγυρη των θεών142
Μύηση
Η λέξεις µύηση, µύστης, µυστήριο προέρχεται από τη ρίζα µυ(σ)- που εντοπίζεται ήδη
στα µυκηναϊκά ελληνικά. Κατά πάσα πιθανότητα, αναφέρεται αρχικά στη «µύηση» ενός
αξιωµατούχου στα καθήκοντα και στην αποστολή του. Όµως, βασικά, η λέξη υποδηλώνει
µυστηριώδη για το κοινό «δρώµενα» κατά τη διάρκεια εορτών και κυρίως τελετών
θρησκευτικού χαρακτήρα143.
Καθώς µας πληροφορεί ο Πορφύριος (Περί αποχής εµψύχων 19) οι ορφικοί µε τη
µύηση επιδίωκαν την ηθική γαλήνη και τον αγνό βίο. Για την τελετουργία της ορφικής
µύησης δεν διασώθηκε τίποτε το σαφές. Από εικασίες, όµως, ξέρουµε πολλά.
138

Σιέττος Γ.οπ.παρ 134
Otto kern , οπ. παρ. απόσπ. 32c fragmenta veteriora
140
Λιακόπουλος, οπ. παρ 369
141
Λιακόπουλος, οπ. παρ 134
142
Καρακατσάνη Π. «Η συµβολή του ορφικού πνεύµατος στη διαµόρφωση του ελληνικού πολιτισµού»,
Πρακτικά 2ου ∆ιεθνούς Συµποσίου Θρακικών σπουδών», τόµος 1, Έκδοση Μορφωτικού Οµίλου Κοµοτηνής,
1997σελ 243
143
Λιακόπουλος, οπ. παρ 474 υπος.54
139

36
Κατά τον Θέωνα τον Σµυρναίο, το επόµενο στάδιο µετά την κάθαρση είναι η
«τελετής παράδοσις» ,δηλ. η συµµετοχή του υποψηφίου στην ανάλογη τελετή και η
ανακοίνωση των άρρητων Μυστηρίων σε αυτόν από τους κατόχους των, τους Ιεροφάντες144.
Οι µαρτυρίες που έχουµε κατά το Λεκατσά145 είναι οι εξής:
1)Για την καθεαυτό µύηση οι λέξεις τελεταί και ορφεοτελεσταί, µια µυητική σκηνή στον
Αριστοφάνη (Νεφέλες 250 κ.ε.) που ανακατεύει στοιχεία ορφικής µύησης και οι µυητικές
φόρµουλες των ορφικών πινακίδων.
2)Την αναπαράσταση του θείου πάθους τη µαρτυρούν ο πάπυρος Gyrob (του 3ου αι.) που
αναγράφει ως στοιχεία µυητικής τελετής τα παιχνίδια του ∆ιόνυσου-Ζαγρέα. Επίσης ο
Πλάτων που µας πληροφορεί ότι οι ορφεοτελεστές καθαρίζουν τα αµαρτήµατα µε θυσίες και
µε «τις ευχαριστήσεις παιδικού παιχνιδιού» (παιδιάς ηδονών) που φαίνεται να σχετίζεται µε
τα ίδια παιχνίδια του παιδικού θεού. Ακόµη υπάρχουν πολλές αναφορές χριστιανών
συγγραφέων.
3)Οι θυσίες και οι θυσιαστικές προσφορές µαρτυριούνται από τον Πλάτωνα
Η Harrison146 παραπέµπει στον ∆ιόδωρο, ο οποίος δηλώνει ρητά ότι ο µύθος και η
τελετή ήταν κρητικά και σχετίζονταν µε τον Ορφέα:
«λέγεται ότι ο θεός (δηλ. ο Ζαγρεύς) γεννήθηκε από τον ∆ία και την Περσεφόνη στην Κρήτη,
και ο Ορφέας στα µυστήρια αναπαριστά το διαµελισµό του από τους Τιτάνες»
Φαίνεται ότι το µεγαλύτερο ορφικό Μυστήριο ήταν ο ιερός γάµος τουλάχιστον στην
Κρήτη και στην Ελευσίνα, αλλά γνωρίζουµε ελάχιστα γι’ αυτόν. Οι κυριότερες πηγές είναι οι
µαρτυρίες των χριστιανών συγγραφέων της πρώιµης χριστιανικής εποχής, γεµάτες
προκατάληψη και υποκειµενικές ερµηνείες, που δίνουν όµως κάποια στοιχεία147
Στην τελετή που η ορφικοί ονόµαζαν ωµοφαγία οι µυηµένοι έτρωγαν τις ωµές σάρκες
ταύρου. Υπάρχει µια πληθώρα θεωριών148 που µέσα από πηγές τείνουν να αποδείξουν την
ύπαρξη του φαινοµένου και να το αναλύσουν. Επειδή ο ταύρος ήταν ένας από τους
χαρακτήρες του ∆ιόνυσου, συχνά θεωρείται ότι οι µυηµένοι έτρωγαν συµβολικά το σώµα του
θεού και έπιναν το αίµα του. Και πάλι οι πρώτοι χριστιανοί συγγραφείς µας δίνουν αρκετές
πληροφορίες για την ωµοφαγία. Η Harrison149 µάλιστα εικάζει ότι οι Πατέρες της εκκλησίας
θα ένιωθαν ανίερη χαρά γιατί είχαν ένα αναφαίρετο επιχείρηµα κατά των ειδωλολατρών. Μα
144

Λιακόπουλος, οπ. παρ.134
Σιέττος Γ.οπ.παρ 132
146
Harrison Jane Ellen, οπ.παρ 68
147
βλ. αναλυτική περιγραφή Φραγκέλη Π. , «Ορφεύς, ο µεγάλος µύστης και µουσικός», Ελεύθερη Σκέψις, 1997,
σελ σελ.65-68
148
Harrison Jane Ellen, οπ.παρ 53-82, Σιέττος Γ.οπ.παρ 127-130, Φραγγέλης Π. οπ.παρ 47-51
149
Harrison Jane Ellen, οπ.παρ 60
145

37
και ο Πλούταρχος φαίνεται να τροµάζει µπροστά σε µια τόσο βάρβαρη τελετουργία, ενώ ο
ευγενικός χορτοφάγος Πορφύριος γνωρίζει ότι στη Χίο, σύµφωνα µε την παράδοση, υπήρχε
∆ιόνυσος αποκαλούµενος Ωµάδιος, ο Ωµοφάγος, που απαιτούσε ως θυσία το διαµελισµό
ενός ανθρώπου.
Άλλα χαρακτηριστικά των Μυστηρίων τα οποία καταγράφουν οι µελετητές είναι τα
εξής:
Ο Ορφισµός ήταν Μυστήριο αφιερωµένο, µάλλον, στις τέχνες παρά στη θρησκεία. Μπορεί,
λόγω της οµοιότητάς του µε τον Πυθαγορισµό, να είχε σχέση µε µουσικούς, αοιδούς, ποιητές,
χορευτές.
Κυριαρχούσε σ’ αυτόν το σκοτάδι. Οι τελετές γίνονταν τις νύχτες.
Οι ορφικές τελετές είχαν αυστηρά ιδιωτικό χαρακτήρα και γίνονταν κεκλεισµένων των
θυρών.
Εποπτεία
Σ’ αυτό το στάδιο ο µυηµένος στοχάζεται πάνω στην ουσία που περικλείουν τα ορφικά
Μυστήρια και στη συνέχεια τα βιώνει. Ο Θέων ο Σµυρναίος150 που χωρίζει τη µυητική
διαδικασία σε πέντε βαθµίδες, είναι πιο αναλυτικός: «Το τρίτο µέρος είναι αυτό που
χαρακτηρίζεται σαν Εποπτεία, που είναι ο στοχασµός και η εµβάθυνση από µέρους του
νεόφυτου πάνω στα δρώµενα και τα λεγόµενα (που έχουν αποκαλυφθεί), δηλ. πάνω στο
µύθο, στα σύµβολα και στη θεοφάνεια του πάτρωνα θεού. Το τέταρτο στάδιο είναι το πέρας
της Εποπτείας κατά το οποίο γίνεται η ενθρόνιση, ο στολισµός και η αφιέρωση του
µυούµενου µε στεφάνους, ανάδεση µε ταινίες κ.λ.π. που παρέχει σ’ αυτόν το δικαίωµα να
ανακοινώσει και σε άλλους τα Μυστήρια και τις τελετές, είτε σαν ∆αδούχος, είτε σαν
Ιεροφάντης, είτε µε κάποια άλλη ιδιότητα ιεροσύνης. Και το τελευταίο στάδιο, η συνέπεια
του προηγούµενου, είναι η πραγµατική ευλογία και ο ουσιαστικός, ο βιωµατικός σύνδεσµος ο
οποίος δηµιουργείται ανάµεσα στο µύστη και στην εξάρχουσα θεότητα, από την ενέργεια που
παρέχει η µυητική αλυσίδα της αντίστοιχης παράδοσης και από τη δεκτικότητα που παράγει
η αφοσίωσή του.»
Ορφική εσχατολογία
1)Μετενσάρκωση, σωτηρία της ψυχής

150

Λιακόπουλου. Ε., «Τα ορφικά µυστήρια και η αρχαία ελληνική µεταφυσική», Έλλην, 1999,σελ.134

38
Ο Πρόκλος, σχολιάζοντας την Πολιτεία του Πλάτωνα151, αναφέρεται στην ορφική
θεολογία που πρεσβεύει ότι οι ψυχές των ανθρώπων µεταβαίνουν µετά θάνατο σε άλλους
ανθρώπους και ζώα. Αναφερόµενος στον Τίµαιο152 και µιλώντας για την ευτυχή ζωή, λέγει
ότι «οι µετέχοντες εις τας τελετουργίας του Ορφέως, του ∆ιονύσου και της Κόρης,
προσεύχονται να εύρουν αυτήν (την ευτυχίαν), να µπορέσουν να λήξει ο κύκλος και να
αναπνεύσουν (να απαλλαγούν) από τη δυστυχία».
Στους Ιερούς Λόγους153, επίσης, βρίσκουµε:
«τα γαρ δη περί τον ∆ιόνυσον µεµυθευµένα πάθη του διαµελισµού και τα των Τιτάνων επ’
αυτόν τολµήµατα, κολάσεις τε τούτων και κεραυνώσεις γευσαµένων του φόνου, ηινιγµένος
εστί µύθος εις την παλιγγενεσίαν.Το γαρ εν ηµίν άλογον και άτακτον και βίαιον ου θείον
αλλά δαιµονικόν οι παλαιοί Τιτάνας ωνόµασαν, και τούτ’ έστι κολαζοµένου και δίκην
διδόντος».
Το δόγµα της µετενσαρκώσεως, λοιπόν, φαίνεται να είναι το επίκεντρο της ορφικής
θεολογίας. Η ανθρώπινη ψυχή είναι το θεϊκό τµήµα του ανθρώπου και είναι αθάνατη:
«-ψυχή δ΄ανθρώποισιν απ’ αιθέρος ερρίζωται.
Και άλλως.
Αέρα δ’ έλκοντες ψυχήν θείαν δρεπόµεσθα.
Άλλως.
Ψυχή δ’ αθάνατος και αγήρως εκ ∆ιός έστιν.
Άλλως.
Ψυχή δ’ αθάνατος πάντων, τα δε σώµατα θνητά.»154.
Η άφεση αµαρτιών από το προπατορικό αµάρτηµα, «η φυγή πάντων των εκ της
γενέσεως

ηµίν προσπεφυκότων»155 προϋποθέτει την απαλλαγή της ψυχής από τη

µαταιότητα156
Και φαίνεται ότι οι ψυχές πήγαιναν στον παράδεισο (Αχέροντα), ή στην κόλαση
(Τάρταρα), ανάλογα µε τον βίο που είχαν διάγει157
Εκείνος ο οποίος υπερασπίσθηκε µε σθένος τις θεωρίες µετενσάρκωσης είναι ο
Πυθαγόρας και υπάρχει η εντύπωση πως έφτασε σ’ αυτές µε την ορφική διδασκαλία, πράγµα

151

Otto kern , οπ. παρ. απόσπ. 224
Στο ίδιο αποσπ.. 229
153
Στο ίδιο αποσπ.. 210, σελ 231
154
Στο ίδιο αποσπ.. 228
155
Στο ίδιο αποσπ., απόσπ. 229
156
Στο ίδιο αποσπ.. 230
157
Στο ίδιο αποσπ.. 222
152

39
που αµφισβητεί ο Dodds158. Ο Πυθαγόρας, στον οποίον ο Εµπεδοκλής απέδιδε µια σοφία που
µαζεύτηκε σε δέκα ή είκοσι ανθρώπινες ζωές και που ο Ξενοφάνης κορόιδευε επειδή πίστευε
πως µια ανθρώπινη ζωή µπορεί να κατοικεί σ’ ένα σκύλο159, «δια την πνευµατική εξέλιξι των
ανθρώπων έθεσε κατά τρόπον κατηγορηµατικόν την πρώτη αρχή που έπρεπε να λάβουν υπ’
όψιν των όσοι επεθύµουν να διδαχθούν τα αληθή, δηλαδή εναργώς και κατηγορηµατικώς
τους ενεθύµιζε τους προτέρους βίους τους»160.
Ενώ ο Εµπεδοκλής µιλάει για την προσωπική του περίπτωση:
«ήδη γαρ’ ποτ’ εγώ γενόµην κούρος τε κόρη τε
θάµνος τα’ οιωνός τε έξαλος έλλοπος ιχθύς» (117)
2)Οι ορφικές πινακίδες
Έχουν ανακαλυφθεί αρκετές λεπτές πλάκες από χρυσό σε αρχαίους τάφους στη Ν.
Ιταλία, τη Ρώµη, τη Θεσσαλία και την Κρήτη και οστέινα πινάκια στην Ολβία του Εύξεινου
Πόντου που θεωρείται ότι ανήκουν σε πιστούς των ορφικών Μυστηρίων.
Οι

πινακίδες

αυτές

είναι πολύ σηµαντικές

και έχουν ένα κοινό

σηµείο: θαµµένες µε τον

νεκρό φέρουν οδηγίες

σχετικά

συµπεριφορά του στον

κάτω

παροτρύνσεις προς την

ψυχή,

επανάληψη, οµολογίες

πίστης

µε

τη
κόσµο,

τύπους

προς
και

τελετουργιών. Το πανοµοιότυπο της µορφής των πινακίδων έδωσε αφορµή να θεωρηθεί ότι
είναι συµπυκνώσεις ή αποσπάσµατα από µεγαλύτερα ποιήµατα ή βιβλία ποιηµάτων ορφικών
που παρείχαν διδασκαλίες για το επέκεινα161.
Σε γενικές γραµµές, σύµφωνα µε τα κείµενα των πινακίδων, το τοπίο που θα
συναντήσει ο µύστης µετά το θάνατό του είναι περίπου το ακόλουθο162: «όταν έρθει στον
«Ταρταραίο λειµώνα» στ’ αριστερά του οίκου του Άδου, θα βρει µια πηγή µέσα στα
λουλούδια, την πηγή της Λήθης. ∆ίπλα της υπάρχει ένα λευκό κυπαρίσσι. Απ’ το νερό της
πηγής της Λησµονιάς δεν πρέπει να πιει. Κοντά της είναι µια άλλη πηγή, απ’ την οποία
αναβρύζει κρύο νερό, η πηγή της Μνηµοσύνης, που τη φυλάνε φύλακες. Είναι πολύ
158

Dodds οπ.παρ 128
Dodds οπ.παρ
160
Ιαµβλίχου, «Βίος Πυθαγόρου», Ι∆΄63
161
Λιακόπουλος, οπ. παρ.327
162
Φραγγέλης Π. , οπ. Παρ.74-75
159

40
διψασµένος και τους ζητεί επίµονα να πιει νερό από την πηγή της Μνηµοσύνης. Κι αυτοί
αφού του δώσουν θα τον οδηγήσουν κοντά στους άλλους ήρωες, όπου θα βασιλεύει. Με το
νερό της Μνηµοσύνης, που το πίνει ο µύστης στο τέλος της σειράς των παλιγγενεσιών,
ξαναποκτά τη µνήµη του. Εποµένως, για να γίνουν όλα αυτά, προϋποτίθεται πάντα η
µετεµψύχωση, όπως αναφέρεται ρητά «κύκλο δ’ εξέπταν βαρυπενθέως αργάλεοιο».

Επιλεκτικά κάποια συµπεράσµατα των µελετητών για τις ορφικές πινακίδες µπορεί να
είναι:
Η θεϊκή καταγωγή της ψυχής («Πες: της γης παιδί είµαι και του έναστρου ουρανού, αλλά το
γένος µου είναι ουράνιο», πινακίδα της Πετηλίας και παρόµοιοι στίχοι στην πινακίδα της
Ελευθέρνας)
Στην πινακίδα του Timpone grande β΄, οι ηµιτελείς της τύποι και οι κρυπτογραφική γραφή
της θεωρείται163 ότι δηλώνουν ένα στάδιο στο οποίο οι ορφικές επιγραφές παύουν να είναι
κατανοητές και τείνουν να γίνουν καββαλιστικά ξόρκια. Ο

ορφισµός έτεινε και αυτός

αναπόφευκτα, όπως όλες οι µυστηριακές θρησκείες να ξεπέσει σε απλώς µηχανιστική µαγεία.
Η πινακίδα του Κοµπάνιο γ΄ θεωρείται ότι θάφτηκε για µαγικούς σκοπούς164
Η φράση της πινακίδας του Κοµπάνιο α΄ «θεός θα είσαι αντί θνητός» θεωρήθηκε ότι θα
µπορούσε να επαναλαµβάνει την ευχή που του έγινε κατά το τέλος της µύησής του.
Στο παράρτηµα παραθέτουµε τα κείµενα των ορφικών πινακίδων. Για κάθε µια έχουν
γίνει σχολιασµοί από διάφορους µελετητές, η αναφορά των οποίων θα ξεπερνούσε τους
στόχους αυτής της εργασίας.

163
164

Harrison Jane Ellen, Ορφική Φιλοσοφία, Ιάµβλιχος,1995, σελ 31
Στο ίδιο,σελ 33

41
Είναι κατά τον Λιακόπουλο165 κολοσσιαίας σηµασίας ότι µεσολαβούν οχτώ αιώνες
µεταξύ των πρώτων πινακίδων και της τελευταίας (Η πινακίδα από το Ιππώνιο της
Καλαβρίας είναι του 5ου αι. πΧ και αυτή της Ρώµης είναι του 3ου µ.Χ αι). Αν, µάλιστα,
λάβουµε υπόψη µας και τα οστέινα πινάκια από την Ολβία προσθέτουµε σ’ αυτό το
ανάπτυγµα έναν ακόµη αιώνα.

Η ασκητική ζωή των ορφικών
Πως µπορούµε να µιλάµε για κάθε είδους εγκράτειας, έως και ασκητική ζωή όταν
διαπιστώνουµε τελετές ωµοφαγίας; Η εξήγηση που δίνει ο Λιακόπουλος166 είναι ότι η θυσία
είναι επιτρεπτή και δικαιολογείται µόνο ως πράξη οµαδική. Η θανάτωση όποιου θύµατος
είναι κατά κανόνα απαγορευτική για το άτοµο (προκαλεί µίασµα), αλλά είναι ανεκτή µέσα
στην οµάδα, η οποία αντέχει, είναι δυνατότερη από το άτοµο και επωµίζεται την ευθύνη του
φόνου. Αλλά, παράλληλα, µέσω αυτής της θυσίας, µπορεί η οµάδα και επικοινωνεί άµεσα µε
τη θεότητα, ταυτίζεται και ενδυναµώνεται µέσα απ’ αυτήν.
Ένα

απόσπασµα, όµως, από τους Κρήτες του Ευριπίδη που διασώζει ο Πορφύριος167

αναφέρεται καθαρά σε νηστεία: «και µετείχα στις ωµοφαγικές τελετές και κράτησα στα χέρια
µου δάδες αναµµένες και τις µετέφερα µέχρι την κορυφή του Μητρικού όρους, και από τους
Κουρήτες αναγνωρίστηκα ότι έφτασα στην όσια εκείνη κατάσταση που µου επέτρεψε να
ονοµαστώ Βάκχος. Φορώντας κατάλευκο χιτώνα, απόφυγα να παρασταθώ σε γέννηση
ανθρώπου,

δεν

άγγιξα

φέρετρο

νεκρού,

δεν

έφαγα

οτιδήποτε

είχε

µέσα

του

ζωή».Υποψιαζόµαστε, λοιπόν, ότι η ωµοφαγία µπορεί να είχε συµβολικό χαρακτήρα να ήταν
απλά τελεστική και συµβολική. Ο Λιακόπουλος168 θεωρεί ότι, ενώ όταν οι Κρήτες
ανακηρύσσονταν Βάκχοι, έτρωγαν συµβολικά ωµό κρέας ταύρου , στην ορφική παραλλαγή
απλά έπιναν κατακόκκινο κρασί, σαν αίµα του Βρώµιου και ένα είδος άρτου- γλυκίσµατος.
Η Harrison169 παραπέµποντας στον Ευριπίδη, αναφέρει: «Εκείνος που είναι ελεύθερος
και άγιος και θείος δηλώνει τη θεϊκότητά του µε µια µονότονη σχηµατοποίηση. Φορά λευκά
ενδύµατα, ξεφεύγει από τη γέννηση και το θάνατο, από κάθε σωµατική µετάδοση, τα χείλη
του δεν έχουν µολυνθεί από τη σαρκική τροφή, νηστεύει πριν και µετά το θείο Μυστήριο.
165

Λιακόπουλος, οπ. παρ 350
Στο ίδιο 509 υπ. 166
167
Στο ίδιο 286-88
168
Στο ίδιο 428
169
Harrison Jane Ellen, οπ.παρ 92
166

42
Ουσιαστικά ακολουθεί όλους τους κανόνες του ασκητισµού που είναι γνωστοί σε εµάς ως
πυθαγόρειοι».
Παραπέµπει, επίσης, στον Πλάτωνα (Νόµοι vi)

και τον παρουσιάζει να

συνειδητοποιεί ότι η ορφική ζωή ήταν µια αναβίωση πρωτόγονων πραγµάτων. Μιλώντας για
τη χρυσή εποχή, πριν οι βωµοί των θεών λερωθούν µε αίµα, όταν ο άνθρωπος πρόσφερε
µελόπιτες και καρπούς της γης, λέει ότι τότε δεν ήταν ιερό (όσιον) να φας ή να προσφέρεις
σάρκα και ότι οι άνθρωποι ζούσαν ένα είδος «ορφικής» ζωής, όπως αποκαλείται.

43
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Ενώ ο Eliade170 δεν µπορεί να διακρίνει οµοιότητες ανάµεσα στο σαµανισµό και στον
ορφισµό, ο Dodds171, παραπέµποντας στον Meuli, θεωρεί πιθανό οι Θράκες να είχαν έρθει
σε επαφή µε λαούς και να επηρεάστηκαν από το σαµανιστικό πολιτισµό. Άλλωστε βρίσκει
πολλά κοινά σηµεία µέσα από τα κείµενα των αρχαίων µε σαµανιστικές πρακτικές και
θεωρίες
Σαν πρώτο παράδειγµα αναφέρει τα σαµανιστικά χαρακτηριστικά των ιατροµάντεων
που εµφανίζονται στην αρχαϊκή εποχή. Αλλού172 αναφέρεται µια ορφική επίδραση στη
θεωρία του Ιπποκράτη που, αν και γιατρός, τον ενδιαφέρουν τα όνειρα

ασθενών που

εκφράζουν σε συµβολική µορφή νοσηρές οργανικές καταστάσεις.Μια σύγκριση µε τη
σηµασία των ονείρων του σαµάνα µάγου- θεραπευτή θα ήταν ενδιαφέρουσα.
Σε χωρία του Πινδάρου και του Ξενοφώντα βρίσκει ότι η «ψυχική» και σωµατική
ενεργητικότητα µεταβάλλονται αντίστροφα, η ψυχή είναι πιο ενεργητική όταν το σώµα
κοιµάται και αυτό είναι επίσης στοιχείο του σαµανιστικού πολιτισµού. Επίσης θεωρεί ότι ο
Πλάτωνας διασταύρωσε γόνιµα την παράδοση του ελληνικού ορθολογισµού µε
µαγικοθρησκευτικές

ιδέες που οι πιο αποµακρυσµένες ρίζες τους ανήκουν στο βόρειο

σαµανιστικό πολιτισµό. Ο Πλάτωνας αποδίδει στην ορφική σχολή τη θεωρία ότι το σώµα
απεικονίζεται σαν φυλακή της ψυχής όπου οι θεοί την κρατούν κλειδωµένη µέχρι να
καθαριστεί από την ενοχή της. «Η απόκρυφη γνώση που ο σαµάνας αποκτά µε την
καταληψία γίνεται στον Πλάτωνα ένα όραµα της µεταφυσικής αλήθειας, η «ανάµνηση» που
έχει ο σαµάνας για τις περασµένες γήινες ζωές, έγινε εδώ «ανάµνηση»των άυλων Ιδεών»
Ενδιαφέρουσα είναι η σύγκριση των σκέψεων για το «απόκρυφο εγώ» που αντέχει στις
διαδοχικές µετενσαρκώσεις και ονοµάζεται όχι ψυχή αλλά δαίµονας

και του ένοικου

πνεύµατος που ο σαµάνας κληρονοµεί από άλλους σαµάνες,
Ο ίδιος ο Εµπεδοκλής περιέγραψε τον εαυτό του σαν κάτοχο της απόκρυφης γνώσης , να
διδάσκει µαγικά έως και να ανασταίνει ανθρώπους. Εκείνον τον οποίο ο Dodds ονοµάζει
µεγάλο σαµάνο και για ευνόητους λόγους, είναι ο Πυθαγόρας. Ο µακρύς ύπνος του Επιµενίδη
θυµίζει το µακροχρόνιο αναχωρητήριο που αποτελεί µαθητεία του σαµάνα, ο οποίος µερικές
φορές είναι σε µόνιµη κατάσταση ύπνου και καταληψίας. Ας µην ξεχνάµε, ακόµη, ότι ο
Επιµενίδης παρουσίασε δερµατοστιξία και ήταν νηστευτής όπως και οι σαµάνοι.
170

Mircea Eliade «Σαµανισµός»,Εκδ. Χατζηνικολή ,1978
Dodds E.R., «Οι Έλληνες και το παράλογο», Εκδ. Καρδαµίτσα, 1977,σελ. 122-139
172
Στο ίδιο σελ 110
171

44
Με κίνδυνο να αποκληθεί πανσαµανιστής ο Dodds συµπεραίνει ότι ο Ορφέας είναι
µια θρακική µορφή που µοιάζει πολύ µε τον Ζάλµοξη, που τον χαρακτηρίζει µυθικό σαµάνα
ή πρότυπο των σαµάνων. Για να στηρίξει το συµπέρασµά του θυµίζει τα επαγγέλµατα που
συνδυάζει: ποιητής, µάγος, θρησκευτικός δάσκαλος και χρησµοδότης. Τα πουλιά και τα
άγρια ζώα µαζεύονται µε τη µουσική του όπως στους µυθικούς σαµάνες ενώ επισκέπτεται
τον κάτω κόσµο για να σώσει µια κλεµένη ψυχή. Τέλος, όπως συχνά στη νορβηγική
µυθολογία και στην ιρλανδέζικη παράδοση, το µαγικό του εγώ επιζεί σαν ωδικό κεφάλι που
συνεχίζει µετά το θάνατό του να δίνει
χρησµούς.
Στις

θεωρίες

µετενσάρκωσης

των

ορφικών, εξάλλου, η ψυχή πηγαινοέρχεται
στον κάτω και πάνω κόσµο. Για το σιβηρικό
σαµάνα η εµπειρία των περασµένων ζωών δεν
είναι µια πηγή ενοχής, αλλά µια έξαρση της
δύναµης που ο Εµπεδοκλής διέκρινε µέσα
στον Πυθαγόρα και που ο Επιµενίδης είχε
διεκδικήσει νωρίτερα.
Ο πρωτόγονος σιβηρικός σαµάνας εκτελούσε ορισµένες καθαρτικές λειτουργίες

173

που οµοιάζουν µε κάποιες που περιγράφουν ο Πλάτωνας και ο Εµπεδοκλής. Κατά τη γνώµη
ορισµένων µελετητών των ορφικών µυστηρίων οι µύστες περιέπεπταν σε έκσταση κάτω από
την επήρεια ψυχεδελικών ουσιών αλλά αυτό αµφισβητείται και φαίνεται να έχει να κάνει µε
συκοφαντικές προθέσεις174.
Ένα ακόµη σηµείο όπου θα µπορούσαµε να ψάξουµε οµοιότητες είναι το θέµα του
διαµελισµού. Ο Σιέττος

175

αναφέρει ελληνικές τελετές µύησης όπου έχουµε (εικονικά)

κοµµάτιασµα του θεού, βράσιµό του σε λέβητα, δοκίµασµα από τις σάρκες του και

173

Dodds E.R., οπ. παρ ,σελ 151 υποσ 116 και 118
Πάνου Φραγκέλη, «Ορφεύς, ο µεγάλος µύστης και µουσικός», Ελεύθερη Σκέψις, 1997, σελ 52
175
Σιέττου Γ. «Τα ορφικά µυστήρια», Πύρινος κόσµος, 1993 σελ 87
174

45
ξαναφτιάξιµό του. Ας θυµηθούµε τον ανάλογο διαµελισµό του σαµάνα.
Η ασκητική ζωή και φυτοφαγία του σαµάνα µοιάζει µ’ αυτή των ορφικών αλλά αυτό
από µόνο του δεν αρκεί θα µπορούσε να τους συγκρίνουµε µε πολλούς ακόµη.
Αν ξεφύγουµε λίγο από τα ορφικά
µυστήρια και τη σεµνότητα που πρέπει να
τα χαρακτήριζε µπορούµε να θυµηθούµε
τον ∆ιόνυσο σαν κύριο των µυθικών
παραισθήσεων. Η σχέση του µε τις µάσκες
θεάτρου και τα παντοµιµικά δρώµενα είναι
γνωστή. Στους Σκύθες του Ηροδότου
αναφέρεται ότι ο ∆ιόνυσος παρακινεί τους
ανθρώπους

να

µαίνονται.

Σκοπόςτης

διονυσιακής λατρείας φαίνεται να είναι η
«έκστασις».

46
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
“A Dictionary of Creation Myths”, Oxford University Press, 1994
Bogoras, “The Chukchee”,
Castaneda C, Μαγικά περάσµατα- Η Μαγική Σοφία των Σαµάνων του Αρχαίου Μεξικού,
Λιβάνης, Αθήνα 1998
Czaplicka M.A Shamanism in Siberia”, M.A, 1914, Somarville College, Oxford
Dodds E.R., «Οι Έλληνες και το παράλογο», Εκδ. Καρδαµίτσα, 1977
Drurry Nevill, «Σαµανισµός- Βασικές αρχές», Εκδ.Φλώρος, 1997
Eliade Mircea «Σαµανισµός»,Εκδ. Χατζηνικολή ,1978
Janko R, “Times Literaty Supplement”, 10/4/1998
Harrison Jane Ellen, Ορφέας και Ορφικά Μυστήρια, Ιάµβλιχος 1995
Harrison Jane Ellen, Ορφική Φιλοσοφία, Ιάµβλιχος,1995Hamayon Roberte “Ecstasy and the
Self or the West-dreamt Shamanism. From Socrates to New Age Postmodernism”, Prof.
(EPHE/ Sorbonne, Paris
“Helsingin Sanomat”,17/5 και 31/5/ 1998
Genesis of Eden Diversity Encyclopedia
G.S. Kirk –J.E. Raven –M. Schofield, «Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι», Μορφωτικό Ίδρυµα
Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1998
Ελληνκή Αγωγή, αρ. φύλ. 1/54, Σεπτεµβρίου 2001και 15/68, ∆εκεµβρίου 2001
Ιαµβλίχου, «Βίος Πυθαγόρου», Ι∆΄
Καρακατσάνη Π. «Η συµβολή του ορφικού πνεύµατος στη διαµόρφωση του ελληνικού
πολιτισµού», Πρακτικά 2ου ∆ιεθνούς Συµποσίου Θρακικών σπουδών», τόµος 1, Έκδοση
Μορφωτικού Οµίλου Κοµοτηνής, 1997
Kern Otto, «orphicorum fragmenta», Berolini 1992
Leisegang Hans, Η ορφική λατρεία στη Μεσόγειο, Ιάµβλιχος,1993
Λιακόπουλου. Ε., «Τα ορφικά µυστήρια και η αρχαία ελληνική µεταφυσική», Έλλην, 1999,
Loeb M.E. “The Shaman of Niue”, American Anthropologist 1924, Τόµος 26
Μαρίνη Π. «Ο κόσµος των ορφικών ύµνων», «Ορφέως Ύµνοι», Ιδεοθέατρο Αναστασάκη Α
Nadel, “Study of Shamanism in Nuba Mountains”, journal of the Royal Anthropological
Institute, 1946
Nevill Drurry, «Σαµανισµός- Βασικές αρχές», Εκδ.Φλώρος, 1997
Ορφέως Ύµνοι», Ιδεοθέατρο Αναστασάκη Α

47
Πάπυρος Larousse Britannica
Πασσά¨»Τα ορφικά», Αθήνα- Εκδ, εγκυκλοπαιδείας του ΗΛΙΟΥ
Ράµφου Σ., Η καλή ψυχή και το άλλο της, Κέδρος 1978
Σιέττου Γ. «Τα ορφικά µυστήρια», Πύρινος Κόσµος, 1993
Φραγκέλη Πάνου, «Ορφεύς, ο µεγάλος µύστης και µουσικός», Ελεύθερη Σκέψις, 1997

48
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ο ορφισµός είναι µια απόκρυφη λατρεία στην ελληνική θρησκεία, που προέρχεται
από τις γραφές του θρυλικού ποιητή και µουσικού Ορφέα. Ο Πλάτωνας, ο Εµπεδοκλής, οι
Πυθαγόρειες διδασκαλίες, µερικοί από τους Έλληνες δραµατουργούς και τους ποιητές , τα
αποσπασµατικά ποιητικά χωρία (ραψωδίες), συµπεριλαµβανοµένων των επιγραφών στις
χρυσές ταµπλέτες που βρέθηκαν στους τάφους των οπαδών των ορφικών από τον 4ο ή και τον
6ο

αιώνα π.Χ, δείχνουν ότι ο ορφισµός είναι βασισµένος σε µια κοσµογονία που

επικεντρώνεται στο ∆ιόνυσο- Ζαγρέα, τον γιο των θεοτήτων ∆ία και Περσεφόνης
Εξαγριωµένοι επειδή ο ∆ίας θέλησε να κάνει τον γιο του κυβερνήτη του κόσµου, οι
ζηλότυποι Τιτάνες διαµέλισαν και καταβρόχθισαν το νέο Θεό. Η θεά Αθηνά, θεά της σοφίας,
κατάφερε να διασώσει την καρδιά του, την οποία έφερε στο ∆ία, ο οποίος τον κατάπιε και
γέννησε ένα νέο ∆ιόνυσο (ή µέσω της Σεµέλης). Ο ∆ίας τιµώρησε, έπειτα, τους Τιτάνες
,κατακεραυνώνοντάς τους, και από τις τέφρες τους δηµιούργησε την ανθρώπινη φυλή. Κατά
συνέπεια, οι άνθρωποι έχουν µια διπλή φύση: το γήινο σώµα , κληρονοµηµένο από τους
θνητούς Τιτάνες ,και την ψυχή που προήλθε από το θεό ∆ιόνυσο, του οποίου τα υπολείµµατα
είχαν ανακατευτεί µε αυτά των Τιτάνων.
Σύµφωνα µε τις αρχές του Ορφισµού, οι άνθρωποι έπρεπε να προσπαθήσουν να
απελευθερωθούν από το τιτανικό, το κακό, στοιχείο της φύσης τους και πρέπει να επιδιώξουν
να συντηρήσουν το διονυσιακό, τη θεϊκή φύση της ύπαρξής τους. Ο θρίαµβος του
διονυσιακού στοιχείου θα εξασφαλίζονταν µε το να ακολουθούν τις ορφικές ιεροτελεστίες
των καθάρσεων και του ασκητισµού. Μέσω µιας µακροχρόνιας σειράς µετενσαρκώσεων, οι
άνθρωποι θα προετοιµάζονταν για τη µετά θάνατον ζωή. Εάν είχαν ζήσει στο κακό, θα
τιµωρούνταν, αλλά εάν είχαν ζήσει στην αγιότητα, µετά από το θάνατο οι ψυχές τους θα
ελευθερώνονταν εντελώς από τα τιτανικά στοιχεία και θα επανασυνδέονταν µε το θεό.
Ο ορφισµός τοποθετείται, συχνά, στα πλαίσια του Σαµανισµού, καθώς οι πρακτικές, αλλά και
η κοσµοθεωρία τους, έχουν κάποια κοινά σηµεία.

ΛΕΞΕΙΣ- ΚΛΕΙ∆ΙΑ: Ορφέας- ορφισµός- ορφικοί
Σαµανισµός- σαµάνας
Τιτάνες- τιτανική φύση

49

SUMMARY
Orphism is a mystic cult in Hellenic religion, drawn from the writings of the legendary
poet and musician Orpheus. Plato, Empedocles, the Pythagorean teachings, some of the Greek
dramatists and poets, fragmentary poetic passages (rapsodies), including inscriptions on gold
tablets found in the graves of Orphic followers from the 4th or the 6th century BCE, indicate
that Orphism is based on a cosmogony that centers on the God Dionysus Zagreus, the son of
the deities Zeus and Persephone.
Furious because Zeus wished to make his son ruler of the universe, the jealous Titans
dismembered and devoured the young God. The Goddess Athena, Goddess of wisdom, was
able to rescue his heart, which she brought to Zeus, who swallowed it and gave birth to a new
Dionysus (or via the Semeli). Zeus then punished the Titans by destroying them with his
lightning and from their ashes created the human race. As a result, humans had a dual nature:
the earthly body was the heritage of the earth-born Titans; the soul came from the divinity of
Dionysus, whose remains had been mingled with that of the Titans.
According to the tenets of Orphism, people should endeavour to rid themselves of the
Titanic, or evil, element in their nature and should seek to preserve the Dionysiac, or divine,
nature of their being. The triumph of the Dionysiac element would be assured by following
the Orphic rites of purification and asceticism. Through a long series of reincarnations, people
would prepare for the afterlife. If they had lived in evil, they would be punished, but if they
had lived in holiness, after death their souls would be completely liberated from Titanic
elements and reunited with the divinity.
Orphιsm is often placed in the frames of samanism, as the practices but also their
weltanschauung have common points.
KEYWORDS: Orpheus - orphism - Orphic followers
Shamanism- shaman
Titans – titanic nature

50

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

51

ΟΙ ΟΡΦΙΚΕΣ ΠΙΝΑΚΙ∆ΕΣ
1.Η πινακίδα της Πετηλίας ή Πετελείας
(αναγνωσµένη από τον Σµιθ)
ΕΥΡΗΣΗΣΣΕΙΣ ∆’ ΑΙ∆ΑΙΟ ∆ΟΜΩΝ ΕΠ’ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΚΡΗΝΗΝ
ΠΑΡ ∆’ ΑΥΤΗΙ ΛΕΥΚΗΝ ΕΣΤΗΚΥΙΑΝ ΚΥΠΑΡΙΣΣΟΝ.
ΤΑΥΤΗΣ ΤΗΣ ΚΡΗΝΗΣ ΜΗ∆Ε ΣΧΕ∆ΟΝ ΕΜΠΕΛΑΣΕΙΑΣ.
ΕΥΡΗΣΕΙΣ ∆’ ΕΤΕΡΑΝ ΤΗΣ ΜΝΗΜΟΣΥΝΗΣ ΑΠΟ ΛΙΜΝΗΣ
ΨΥΧΡΟΝ Υ∆ΩΡ ΠΡΟΡΕΟΝ, ΦΥΛΑΚΕΣ ∆’ΕΠΙΠΡΟΣΘΕΝ ΕΑΣΙΝ.
ΕΙΠΕΙΝ˙ ΓΗΣ ΠΑΙΣ ΕΙΜΙ ΚΑΙ ΟΥΡΑΝΟΥ ΑΣΤΕΡΟΕΝΤΟΣ,
ΑΥΤΑΡ ΕΜΟΙ ΓΕΝΟΣ ΟΥΡΑΝΙΟΝ˙ ΤΟ∆Ε∆’ ΙΣΤΕ ΚΑΙ ΑΥΤΟΙ.
∆ΙΨΗΙ ∆’ ΕΙΜΙ ΑΥΗ ΚΑΙ ΑΠΟΛΛΥΜΑΙ˙ ΑΛΛΑ ∆ΟΤ΄ΑΙΨΑ
ΨΥΧΡΟΝ Υ∆ΩΡ ΠΡΟΡΕΟΝ ΤΗΣ ΜΝΗΜΟΣΥΝΗΣ ΑΠΟ ΛΙΜΝΗΣ
ΚΑΥΤ <ΟΙ ΣΟ> Ι ∆ΩΣΟΥΣΙ ΠΙΕΙΝ ΘΕΙΗΣ ΑΠ < Ο ΛΙΜΝ> ΗΣ.
ΚΑΙ ΤΟΤ’ ΕΠΕΙΤ’ Α <ΛΟΙΣΙ ΜΕΘ’> ΗΡΩΕΣΣΙΝ ΑΝΑΞΕΙΣ
……….ΙΗΣ ΤΟ∆Ε……………ΘΑΝΕΙΣΘ…………..
…………….ΤΟ∆ΕΓΡΑΨ
…………….ΓΛΩΣΕΙΠΑ (;)………..ΣΚΟΤΟΣ ΑΜΦΙΚΑΛΥΨΑΣ
(Μετ.: Θα βρεις µια πηγή στα αριστερά του οίκου του Άδη,
δίπλα σ’ αυτήν λευκό βρίσκεται κυπαρίσσι.
Σ’ αυτήν την πηγή µην πλησιάσεις κοντά.
Αλλά θα βρεις και µια άλλη κοντά στης Μνηµοσύνης την λίµνη,
που κρύο νερό αναβρύζει και φύλακες τη φυλάνε.
Πες: «της γης παιδί είµαι και του έναστρου ουρανού˙
αλλά το γένος µου είναι (µόνον) ουράνιο. Αυτό το γνωρίζεται και οι ίδιοι
Φλέγοµαι από την δίψα µου και χάνοµαι˙ δώστε µου γρήγορα κρύο νερό που αναβρύζει από
της Μνηµοσύνης την λίµνη».
Κι αυτοί θα σου δώσουν να πιεις από την ιερή πηγή,
και τότε µαζί µε τους άλλους ήρωες θα βασιλεύεις.

52

2. Η πινακίδα της Ελευθέρνας
Έχουµε τρεις πανοµοιότυπες πινακίδες από την Ελεύθερνα της επαρχίας Μυλοποτάµου
Ρεθύµνου Κρήτης.Ο αντιπροσωπευτικός τύπος αυτών των πινακίδων είναι:
∆ΙΨΑΙ ΑΥΟΣ ΕΓΩ ΚΑΙ ΑΠΟΛΛΥΜΑΙ- ΑΛΛΑ ΠΙΕ ΜΟΥ
ΚΡΑΝΑΣ ΑΙΕΡΟΩ (Η ΑΙΕΝΑΩ) ΕΠΙ ∆ΕΞΙΑ ΤΗ ΚΥΦΑΡΙΣΟΣ.
ΤΙΣ ∆΄ΕΣΙ;…
ΠΩ ∆’ ΕΣΙ; ΓΑΡ ΥΙΟΣ ΗΜΙ ΚΑΙ ΩΡΑΝΟ ΑΣΤΕΡΟΕΝΤΟΣ.
(Μετ.: Από την δίψα φλέγοµαι και χάνοµαι.- Αλλά πιες από εµένα,
την πηγή που αιώνια ρέει στα δεξιά
όπου είναι το κυπαρίσσι.
Ποιος είσαι εσύ;
Από πού είσαι; «Της γης είµαι γιος και του έναστρου ουρανού»).

3. πινακίδες της Συβάρεως
Βρέθηκαν µαζί σ’ έναν µεγάλο τάφο και γι’ αυτό οι τοποθεσία του αποκαλείται Timpone
Grande (Μεγάλος Τάφος).
α) Η πινακίδα του Timpone Grande (a)
ΑΛΛ’ ΟΠΟΤΑΜ ΨΥΧΗ ΠΡΟΛΙΠΚΙ ΦΑΟΣ ΑΕΛΙΟΙΟ
∆ΕΞΙΟΝ ΕΝΝΟΙΑΣ ∆ΕΙΤΙΝΑ
…ΠΕΦΥΛΑΓΜΕΝΟΝ ΕΥ ΜΑΛΑ ΠΑΝΤΑ.
ΧΑΙΡΕ ΠΑΘΩΝ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ, ΤΟ∆’ ΟΥΠΩ ΠΡΟΣΘΕ
ΕΠΕΠΟΝΘΕΙΣ.
ΘΕΟΣ ΕΓΕΝΟΥ ΕΞ ΑΝΘΡΩΠΟΥ,
ΕΡΙΦΟΣ ΕΣ ΓΑΛΑ ΕΠΕΤΕΣ.
ΧΑΙΡΕ, ΧΑΙΡΕ, ∆ΕΞΙΑΝ Ο∆ΟΙΠΟΡ<Ω>Ν
ΛΕΙΜΩΝΑΣ ΤΕ ΙΕΡΟΥΣ ΚΑΤΑ <Τ’> Α<Λ>ΣΕΑ

53
ΦΕΡΣΕ <ΦΟ> ΝΕΙΑΣ.
(Μετ.: Αλλά µόλις η ψυχή άφησε το φως του ηλίου,
στα δεξιά………………της Εννοίας
τότε πρέπει ο άνθρωπος……….όντας πολύ προσεκτικός στα πάντα.
Χαίρε εσύ που υπέφερες το µαρτύριο.
Κάτι τέτοιο ποτέ πριν δεν είχες υποφέρει.
Έγινες Θεός από άνθρωπος.
Ερίφιο εσύ στο γάλα έπεσες.
Χαίρε, χαίρε εσύ που βαδίζεις στα δεξιά…
……λιβάδεια ιερά και άλση της Φερσεφονείας).
β)Η πινακίδα του Timpone Grande (b)
Την αντέγραψε ο Κοµπαρέτι δεν είναι όµως βέβαιος για τη σωστή αποκρυπτογράφησή της
µια

και

φαίνεται

να

είναι

γραµµένη

σε

κάποια

κρυπτογραφική

γραφή.Το

αποκρυπτογραφηµένο από τον Κοµπαρέτι κείµενο είναι το εξής:
«ΠΡΩΤΟΓΟΝΕ ΓΗ ΜΗΤΙΕΤΑ ΠΑΜΜΑΤΡΙΕΙΑ(;) ΚΥΒΕΛΕΙΑ
ΚΟΡΡΑ, ΟΣΙΗ ΠΑΙΣ(;) ∆ΗΜΗΤΡΟΣ ΗΤΑΤΑΙ(;) ΠΑΤΑΜΠΤΑ (ΠΑΝΤΟΠΤΑ;)
ΖΕΥ ΙΑΤΗ, ΤΥ ∆Ε ΣΑΡΑΠΙ(;) ΗΛΙΕ ΠΥΡΑΥΗ
ΦΑΝΤΑΣΤΗ ΕΚΑΤΟ…ΙΕ (;) ΝΙΚΑΝΙΣΗ ∆Ε ΤΥΧΑ˙ΙΤΕ ΦΑΝΗΣ ΠΑΜΨΗΣΤΟΙ
ΜΟΙΡΑ (Η ΝΙΚΑΙΣ Η∆Ε ΤΥΧΑΙΣ ΕΦΑΝΗ ΠΑΜΜΗ∆ΕΣΙ ΜΟΙΡΑΙΣ) ΣΤΗΤΟΙ(;)
ΠΑΝΤΑΝΥΣΤΑΙ (;) ΕΥΚΛΥΤΕ ∆ΑΙΜΟΝ ∆ΕΣΠΟΤΑ ΙΑΤΗ (;) ΠΑΝΤΟ∆ΑΜΑΣΤΑ
ΠΑΝΤΗΡΝΥΝΤΑ (=ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΥΝΤΑ;) ΕΛΑΣΙΒΡΟΝΤΑ
∆ΡΕΠΑΝΙΕ (;) …….... ΤΛΗΤΕΑ ΠΑΝΤΗ. ΜΗ ΑΕΡΙ ΠΥΩΜ’ ΕΜ ΜΟΙ
ΕΠΑΥΗΣ, (;) ΤΙΣΩ ……ΕΠΤΑΤΟΝΙΣΤΙΝ. ΝΥΞΙΝ Η ΜΕΘ’ ΗΜΕΡΑΝ
ΕΓΩ……ΕΠΤΗΜΑΡ ΤΗΝ ΝΗΣΤΙΑΣΤΥΝ (;)
ΓΕΜΟΝ …. ∆ΙΕ ΡΟ∆ΑΜΑΝΘΥ …….. ΕΞΑΜΑΡ …… ΖΕΥ ……….
∆Α<ΜΑ>ΤΡΑ …… ΙΗΤΡΟΣ ΗΛΙΕ (;) ……… ΩΣ , <ΑΝ> Η ΣΥΝΝΑΟΣ
ΠΕΝΤ’ ΑΜΑΤΑ ΜΗ …… ΣΥΜΜΗΣΤΟΡΕ (;) ……ΩΡΗΝ ……….»
Η Μετάφραση που έχει επιχειρηθεί176 είναι η εξής:
(Ω Πρωτόγονε, γη, Σύµβουλε, µηητέρα όλων, Κυβελεία,

176

χαρις φιλος154

54
Κόρη Όσιο παιδί της ∆ήµητρος(;)………παντεπόπτη ∆ία,
Ιατρέ, και εσύ Σάραπι, Ηλιε, Ζώπυρε, ∆ηµιουργέ Εµφανίσεων, Μακρά ορώντα(;)
Νίκη και ίση Τύχη˙ έλα Φάνη, πανσυµβουλάτορες
Μοίρες (ή Με Νίκες και Τύχες εµφανίζεσαι, µε τις Μοίρες που τα πάντα ρυθµίζουν)
Οι τα Πάντα-Επιτυγχάνοντες(;) Αξίως καλούµενε ∆αίµονα, ∆έσποτα Ιατρέ(;) ο τα Πάντα
∆αµάζων (;)
Παντοκράτορα, ο Εξακοντίζων Κεραυνούς
Ο Φέρων ∆ρέπανον (;) ………..υποφέρων τα πάντα.
Για να µην κάψεις µε αέρα έναν όγκο σ΄εµένα (;;)…….θα πληρώσω…..επτάδιπλα θα
νηστεύσω. Κατά τη νύχτα ή µετά την αυγή
Εγώ……….επειδή επταήµερη νηστεία. ∆ία που διεισδύεις και τα πάντα βλέπεις, θεϊκέ
Κυβερνήτη Ποταµών, ….θα κάνεις να αναβρύσει ρέµα χωρίς στάλες πυρός….
Πεδίο…οδηγέ….θεϊκέ Ραδάµανθυ…εξαήµερο…∆ία….∆ήµητρα …
Ιατρός,

Ήλιε…………….’ώστε

εκείνη

µοιραζόµενη

για

πενθήµερο

το

ναό

µα

µην………………..)

Οι πινακίδες του Κοµπάνιο
Είναι τρεις και βρέθηκαν κοντά στην Νάπολη στο κτήµα του βαρώνου Κοµπάνιο. Η β΄και η
γ΄είναι ακριβώς ίδιες µε ελάχιστες φθογγολογικές διαφορές. Η α΄οµοιάζει µε τις άλλες δύο.
Παραθέτουµε µεταφρασµένο τον γενικό τύπο που παρουσιάζεται και στις τρεις από τη
Harrison:
«Έρχοµαι από το Καθαρό
Καθαρή Χθόνια Βασίλισσα,
και Ευκλή και Ευβουλέας, και εσεις
οι άλλοι θεοί και δαίµονες˙
διότι και εγώ από το ευλογηµένο γένος σου
οµολογώ ότι είµαι.
Το τίµηµα πλήρωσα για έργα
που δεν ήταν δίκαια,
είτε είναι η Μοίρα που µε δάµασε είτε
οι αθάνατοι θεοί

55
ή………. Με κεραυνό από τα άστρα ριγµένο.
Από τον κύκλο του θλιβερού τροχού
έφυγα πετώντας.
Με γοργό βήµα πάτησα στον ποθητό Κύκλο˙
διείσδυσα στον κόρφο της ∆έσποινας, Χθόνιας Βασίλισσας˙
Με γοργό βήµα εξήλθα από τον ποθητό Κύκλο˙
και τώρα έρχοµαι ικέτης στην πάναγνη
Φερσεφόνεια για να µε δεχθεί η χάρη της
Στις έδρες των ευσεβών.
Ευτυχισµένε και Μακάριε, θεός θα είσαι
Αντί θνητός.»
(σ΄ υτό το γενικό τύπο λείπει η φράση «εγώ το ερίφιο έπεσα στο γάλα» που υπάρχει στην
πινακίδα του Κοµπάνιο α΄).

4. Η πινακίδα της Καικιλίας Σεκουνδείνας
Πρωτοδηµοσιεύτηκε

από

τον

Κοµπαρέτι.

Ο

Herman

Diels

κατόρθωσε

να

αποκρυπτογραφήσει και να ερµηνεύσει την πινακίδα.
«Έρχοµαι από το Καθαρό, ω Καθαρή
Χθονίων Βασίλισσα, Ευκλή και Ευβουλέα.
Παιδί του ∆ιός, τα όπλα δέξου εδώ
της Μνηµοσύνης <είναι δώρο
πολυτραγουδισµένο µεταξύ των ανθρώπων>
Καικιλία Σεκουνδείνα, έλα, µε την πρέπουσα
Τελετή γίνε θεϊκή».
Ο Λιακόπουλος177 αναφέρει ακόµη την πινακίδα του Ιππωνίου της Καλαβρίας (1973),
δύο ακόµη χρυσές πινακίδες που βρέθηκαν από τους καθηγητές Τσαντάνογλου και
Παράσογλου στην περιοχή Πετροπόρος της Θεσσαλίας από τους καθηγητές Τσαντάνογλου
και Παράσογλου και µια παρόµοια στη Λέσβο το 1988.

177

338

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful