दर्ु गसखा
पर्यटनातून प्रबोधन

अंक पहिला | मे २०१३
- सुरश
े भट

दुर्गसखा चॅरिटेबल ट्रस्ट® (ठाणे)
www.durgasakha.org | ds.emag@gmail.com
संकल्पना, मांडणी व सजावटः अनरु ाग वैद्य, मकरंद के तकर.

मख
ु पृष्ठः ढाकबहिरी, (ता. कर्ज त, हर्. रायगड).
प्रकाशहचत्रः मकरंद के तकर.
मलपृष्ठः हवक्रम आठवले
ऋणहनदेश :
मनोर् चव्िाण, हनलेश र्ाधव, अनरु ाग वैद्य, प्रथमेश हशरसाट, सबु ोध पाठारे, चेतन रार्गरू
ु , अहिर्ीत काळे , हृहिके ि कें र्ळकर
* सदर माससकातील लेख हे त्या त्या लेखक/लेसखके च्या वैयसिक ज्ञानोपासनेतून झालेली सनसमि ती असून लेखाांतील मजकुराशी सांस्थेचे सवश्वस्त मांडळ सहमत असेलच असे नाही. म्हणूनच कुठल्याही सवसशष्ट
लेखातून उद्भवणार्या मतमताांतर व पररणामी वादाला सांस्था जबाबदार राहणार नाही.
* माससकातील कुठलाही मजकुर लेखकाच्या तसेच सांस्थेच्या पूविपरवानगीसशवाय इतरत्र वापरणे सनसिद्ध आहे.

कान्िा िेडाघाट १५ मे :. या कामासाठी िातिार लाऊ इहच्िणार्या दानशूरांनी पढु े हदलेल्या क्रमांकांवर संपकज साधावा. अहधक माहितीसाठी www.मिेंद्र हधमते ०२) हवशेि : .org पिा.अहिर्ीत बेल्िेकर ०९) सिासद बखर .चेतन रार्गरू ु ११) गड ओळखा .९८५०८२६४३१ .सपगमैत्री . मनोज: ९७७३४२११८४ | मकिंद: ८६९ ८९५ ०९०९ www.मानमोडी लेणी .संताजी घोिपडे .com व्याघ्रदशगन ७ मे आहण १४ मे :.durgasakha.तिु ार पाटील १२) मैत्र र्ीवांचे .insearchoutdoors.अनरु ाग वैद्य ०५) लोकर्ीवन .मकरंद के तकर दर्ु गसखा चॅरिटेबल ट्रस्ट तर्फे दरविीप्रमाणे यंदािी र्ून महिन्यात शिापूर येथील गरर्ू आहदवासी हवद्यार्थयाांना शैक्षहणक साहित्य वाटप करण्यात येणार आिे.९३२०६१०३१७ | पुणे:.रार्श्री मोहिते-र्ाधव ०६) कला व स्थापत्य .मनोर् चव्िाण ०४) दगु ाांच्या देशा .मर्ृ र्ड .सरु र् उतेकर १०) हगयाज रोिकांसाठी .हशवयोर्ी बाबासािेब .वाघ्या मिु ळी .रणथंबोर संपकग : डोंहबवली:.दख्खन सह्यकडी जयांनी (कहवता) .अनुक्रमहणका ०१) मंबु ईसि संयक्त ु मिाराष्ट्र झालाच पाहिर्े .शशांक रांगणेकर ०८) कातळकला.कोपेश्वि हशवालय .विृ ाली प्रिावळकर ०७) स्मतृ ीहचत्रं .कै लासवासी पाले .शरहदनी मोहिते ०३) व्यहक्तहवशेि .

सरु वातीची कानात वारं िरलेली अवस्था सरल्यावर िळू िळू डोळस िटकं ती सरू ु झाली आहण हनरथज क िटकं तीतला र्फोलपणा व या ना त्या स्वरूपात िोणारे त्याचे दष्ट्ु पररणाम लक्षात येऊ लागले. करणे तसेच मान्यवर इहतिासकारांच्या सोबतीने इहतिासाचे हशक्षण देणारे रेक्स विाज तून हकमान एक ते दोन वेळा आयोहर्त करणे या गोष्टींचा समावेश आिे. कुणी शड् डू ठोकून त्याला खेळकर आव्िान द्यावं तर कुणी त्याच्या अंगावर वसलेल्या गडकोटलेण्यांवरून मायेने िात हर्फरवावा. गेली अनेक विज आम्िी मंडळी सह्याहद्रतील वाटांवरून चालतोय. या ई-माहसकाद्वारे दर महिन्याला आमचे उपक्रम आपल्यापयांत तर पोिोचतीलच पण त्याचसोबत यातील हवहवध सदरांमळ ु े आपल्यािी ज्ञानात िर पडेल अशी आम्िाला खात्री आिे. परंतू अज्ञान. स्वच्िता इ. वस्तू व कृतीशील मैत्राची वेळोवेळी गरर् िासते. त्यापैकी पहिला म्िणर्े ‘पयगटनातून प्रबोधन’. मकिंद के तकि . आपला. अनास्था. हवकृती.मनोर्त सजु निो नमस्काि. ु ांना विज िर परु ल आर्वर िे शक्य झालं आिे दानशरु ांच्या दानातून आहण स्वयंसेवकांच्या सेवेतून. याद्वारे सह्याहद्रत रेक्स आयोहर्त करून लोकसििागातून त्या त्या हठकाणाची र्र् ु बी डागडुर्ी. मिाराष्ट्रहदनाच्या शिु हदनी दगु ज सखाचा पहिला ई-अंक आपल्या समोर ठेवताना मनस्वी आनंद िोत आिे. िाव अशा हवहवध दगु ज णु ांची लागण झालेले आपल्या आर्बु ार्ूचे अनेक र्ण या मैत्राला बाधा पोचवत आिेत आहण जयांना डोळ्यावर कातडं पांघरायची सवय नािी असे आपल्यातलेच र्े कोणी या वत्त ृ ींहवरुद्ध हवहवध पातळ्यांवर काम करत आिेत त्यापैकी एक म्िणर्े आम्िी समहवचारी हमत्रमंडळींनी हमळून स्थापन के लेली दगु ज सखा चॅररटेबल रस्ट. दगु ज सखाचे दोन मख्ु य उपक्रम आिेत आिेत. पहिली कािी पावलं अडखळत टाकल्यानंतर आमच्या वाटचालीची हदशा स्पष्ट झाली व त्यानस ु ारच गेली तीन विे आम्िी कायज करत आिोत. दस ु रा उपक्रम म्िणर्े ‘एक पाऊल मानवतेकडे’ जयाचं उहिष्ट आिे सह्याहद्रचं यापढु ील िहवष्ट्य जयांच्या िातात आिे अशा दगु ज म आहदवासी िागात रािणार्या गररब आहदवासी मल े इतकं शैक्षहणक साहित्य तसेच इतर स्वरूपात मदत देऊन एक र्बाबदार हपढी तयार करणं. िे उपक्रम असेच चालू रािण्यासाठी अथज . या मैत्रीला स्थलहदक्ककालाचे मळ ु ीच बंध नािीत. म्िणून के वळ गडहकल्ल्यांवर घाण करून अथवा स्थापत्याला इर्ा पोचवूनच नािी तर हनव्वळ मौर्मर्ा म्िणून हतथे र्ाण्यानेसद्ध ु ा त्या स्थानाचा पाहवत्र्यिंग िोतो या र्ाणीवेला शक्य हततक्या लोकांपयांत पोिोचवण्यासाठी आम्िी हमत्रांनी या संस्थेची स्थापना के ली. डोंगरमय झालेली आपण सवज मंडळी म्िणर्े सह्याहद्रचे र्ीवािावाचे सखेच! कुणी त्याच्या अंगावर या टोकापासून त्या टोकापयांत िटकावं. संस्थेच्या आर्वरच्या बिुढंगी उपक्रमांप्रमाणेच यािी उपक्रमाचे आपण स्वागत कराल अशी आम्िी आशा बाळगतो.

‘सी. िारताचे स्वातंत्र्य नर्रेच्या टप्प्यात येऊ लागल्यावर ड . नेिरू कहमशननेसद्ध ु ा िािावार प्रांतरचनेची मागणी मान्य के ली. रार्ेंद्रप्रसाद यांनी िािावार प्रांतरचना हकतपत उपयक्त ु आिे िे बघण्यासाठी न्यायमूती एस. असे गांधीर्ींनी सचु हवले. िािावार प्रांतरचनेच्या चौकटीत मिाराष्ट्र हनमाज ण झाला. १९४६ रोर्ी बेळगांव येथे िरलेल्या साहित्य संमेलनाच्या लहलत हविागाचे अध्यक्ष माडखोलकर यांनी िािणात ‘संयक्त ु मिाराष्ट्राच्या’ मागणीचे सूतोवाच के ले. कारण ‘सी. बेळर्ांव साहित्य संमल े नहदनांक १३ मे. तर लो. संयक्त ु मिाराष्ट्रात मंबु ई. १९३९ च्या नगरच्या साहित्य संमेलनात ‘मराठी िािा’ प्रदेशांचा हमळून र्ो प्रांत बनेल. तेथे अण्णा िाऊ साठे यांनी ‘मंबु ई कुणाची’ िा कायज क्रम सादर के ला. गांधी यांचे मतपररवतज न झाल्यावर १९२१ च्या नागपूर अहधवेशनात म. वर्िाड. या ठरावाला अॅनी बेझंट. पं. मोतीलाल नेिरू कहमटीसमोर िािावार राजयाची मागणी करून मिाराष्ट्राची मागणी पढु े के ली. १९४७ रोर्ी म. गोमंतक यांचा त्यांनी समावेश के ला िोता. ‘िािावार प्रांतरचनेला धरून मंबु ईने योग्य ती सवज मान्य योर्ना तयार करावी’. मध्यप्रांत.अाँड बेरार’ प्रांताच्या हवधीमंडळाचे सदस्य रामराव देशमख ु यांनी ‘वर्िाड’ च्या मागणीचा पाठपरु ावा करण्यासाठी मंबु ईत ‘संयक्त ु मिाराष्ट्र सिा’ स्थापली. लोकमान्य हटळकांनी राष्ट्रीय हशक्षण व स्वराजय यांची सांधेर्ोड करून राष्ट्रीय हशक्षण मातिृ ािेतून देण्याची गरर् प्रहतपादन के ली. याच काळातील लोकशािी स्वराजय पक्षाच्या (कााँग्रेस डेमोक्रेहटक पाटी) उिेशपहत्रके त व पक्षाच्या कायज क्रमात िािावार प्रांतरचनेचा आगि धरला व मिाराष्ट्र िा स्वतंत्र एकिािी प्रांत व्िावा अशी घोिणा के ली. १९२८ मध्ये कामकरी शेतकरी पक्षाने पं. बेळगाव वगळून पण मबंु ईसि) साकार के ले. म. १९४८ मध्ये संयक्त (पुढील पानावर चाल)ू ु मिाराष्ट्र पररिदेचे मंबु ईत अहधवेशन िरले. १९४१ मध्ये पण्ु यात ड . क ग्रं ेसची र्फेर उिारणी िािा तत्त्वावर के ली यामळ ु े क ग्रं ेस सवज सामान्यांपयांत पोिोचायला मदत झाली. गांधी यांनीच ‘िािावार प्रांतरचनेचा’ ठराव मांडला. आयोगाचे कामकार् चालू असतानाच ३० ऑगस्ट. परंतु मराठी माणसांनी तत्कालीन क ग्रं ेस सरकारच्या हवरोधात आघाडी उघडली आहण एक स्वप्न खंहडत स्वरूपात (कारवार.com संयक्त ु मिािाष्ट्ट्र चळवळ : हदनांक १ मे. के . पार्श्रवगभूमी : संयक्त ु मिाराष्ट्राचा इहतिास आपणास १९२० पयां त मागे नेता येतो. अाँड बेरार’ प्रांतातून वर्िाड वगळून त्याचा स्वतंत्र हवदिज प्रांत करण्यात यावा अशी हशर्फारस मख्ु यमंत्री रवीशंकर शक्ु ल यांनी के ली िोती. संयक्त ु मिाराष्ट्र पररिदेच्या र्ळगाव पररिदेने मंबु ईसि मिाराष्ट्राचा नारा हदला. म.पी. के दार यांच्या नेतत्ृ वाखाली ‘मिाराष्ट्र एकीकरण पररिद’ स्थापण्यात आली. १५ ऑक्टोबर.मबुं ईसि संयुक्त मिािाष्ट्ट्र झालाच पाहिजे. . हटळक यांनी पाहठंबा हदला. मिेंद्र हधमते dhimatemahendra73@gmail. १९६० रोर्ी संयक्त ु मिाराष्ट्र अहस्तत्वात आला. गांधी यांनी हवरोध के ला. संयक्त ु मिाराष्ट्र हनमाज ण िोण्याअगोदर द्वैिाहिक राजय अहस्तत्वात आले. १९१७ च्या कलकत्ता (आत्ताचे कोलकाता) कााँग्रेसच्या अहधवेशनात ड . मदनमोिन मालवीय. मराठवाडा. गांधी यांनी ‘िररर्न’ मध्ये िािावार प्रांतरचनेच्या संदिाज त लेख हलहिला. १९३८ रोर्ी मबंु ईत स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या अध्यक्षतेखाली िरलेल्या मराठी साहित्य संमल े नात ‘वर्िाडसि मिाराष्ट्राचा एकिािी प्रांत’ असा शब्द मिु ाम वापरण्यात आला. पट्टिी सीतारामय्या यांनी आंध प्रांत स्वतंत्र करण्याचा ठराव मांडला. दार कहमशनसमोर १७ प्रमख ु नेत्यांनी स्वाक्षरी करून ‘अकोला करार’ के ला. दार यांच्या अध्यक्षतेखाली आयोग नेमला. परंतु त्यासाठी १०६ िुतात्म्यांना आपले रक्त सांडावे लागले. १९४६ रोर्ी शंकरराव देव यांच्या अध्यक्षतेखाली मंबु ईत ‘मिाराष्ट्र एकीकरण पररिद’ िरहवण्यात आली. या ठरावाच्या पाठपरु ाव्यासाठी २८ र्ल ु ै. ‘संयक्त ु मिाराष्ट्र’ िा शब्दप्रयोग येथपासून वापरात आला. त्याला ‘संयक्त ु मिाराष्ट्र’ असे नाव द्यावे असा ठराव झाला. पी.

र्ून. डी. २२९ तालक ु े समाहवष्ट असणारे राजय अहस्तत्वात आले. मराठवाडा. संसदेने हदनांक १ मे. दार कहमशनच्या हवरोधात तीव्र प्रहतहक्रया उमटताच र्यपूर अहधवेशनात र्वािरलाल नेिरू.ड . भंडािे यांनी ‘मबंु ईसि मिािाष्ट्ट्र’ चा ठिाव मांडला. सरकारने हवधानसिेकडे र्ाणारे रस्ते अडवले. िािावार प्रांतरचनेचा हनणज य करण्यासाठी पं. या सहमतीनेसद्ध ु ा पढु े मबंु ईसि मिाराष्ट्राला हवरोध के ला. िैदराबाद हवधानसिा क ग्रं ेस पक्षानेसद्ध ु ा याच मागणीची ‘री’ ओढली. १९५६ रोर्ी पं. सेनापती बापट यांना अटक करण्यात आली. संसदेत हर्फरोर् गांधी यांनी मंबु ई मिाराष्ट्राला द्यावी असे सांहगतले. २६ हर्ल्िे. अशी घोिणा के ली. हत्रराजय ठरावाच्या हवरोधात ‘लोकमान्य’ पत्राचे संपादक पां. मिाराष्ट्रातील र्नतेने याच्या हवरोधात मोचाज काढला. ‘पाच िर्ार विे मंबु ई मिाराष्ट्राला देणार नािी’. या नव्या राजयाची मंबु ई रार्धानी झाली. वा. पट्टिी सीतारामय्या यांची ‘र्ेव्िीपी’ सहमती हनमाज ण के ली गेली. वल्लििाई पटेल. सरदार पटेल व नेिरूंना मिाराष्ट्रात कोण हवरोध करणार? संयक्त ु मिाराष्ट्राच्या आंदोलनात प्राण र्फंु कण्यासाठी सेनापती बापट पढु े झाले. द्वैिाहिक राजय िी न हटकणारी गोष्ट आिे. र्नतेच्या प्रहतहक्रया हनणज याच्या हवरोधात र्ातािेत िे पािून पोहलसांनी गोळीबार के ला. १९५६ मध्ये लोकसिेत ‘मिाराष्ट्र. अशी वल्गना के ली. या सहमतीने द्वैिाहिक राजय संपष्टु ात आणून गर् ु रात या स्वतंत्र राजयाची हशर्फारस के ली.वर्िाडप्रांत मंबु ई राजयात समाहवष्ट करण्याची मागणी के ली. गर् ु राथ. १९५६ मध्ये मख्ु यमंत्री मोरारर्ी देसाई यांचा कें द्रीय मंहत्रमंडळात प्रवेश झाल्याने यशवंतराव चव्िाण म‘ु ख्यमंत्री झाले. त्यांनी या प्रश्नाचा अभ्यास करण्यासाठी ९ सदस्यीय सहमती नेमली. बाबासािेब आंबेडकरांनी दार कहमशनला र्े हनवेदन हदले त्यात त्यांनी ‘मंबु ईसि मिाराष्ट्र’ यावर िर हदला. मंबु ई मिापाहलके त या पक्षाला बिुमत हमळाले व आचायज दोंदे मिापौर झाले.’ . १६ र्ानेवारी ते २२ र्ानेवारी या कालावधीत एकूण ६७ लोक िुतात्मा झाले. हदनांक १६ र्ानेवारी. हवख्यात अथज तजज्ञ व मंत्री हचंतामणराव देशमख ु यांनी मंबु ईच्या प्रश्र्नावर कें द्रीय मंहत्रमंडळाचा रार्ीनामा हदला. मंबु ई यांचे हमळून एक संहमश्र राजय करावे अशी सूचना आली. क ग्रं ेसला हवरोध करण्यासाठी संयक्त ु मिाराष्ट्र हवधानसिा पक्ष अहस्तत्वात आला. आयोगाने हवदिाज चे स्वतंत्र राजय व संपूणज गर् ु राथी प्रदेशासि मराठवाडा धरून मंबु ईच्या द्वैिाहिक राजयाची हशर्फारस के ली. १९४९ िोजी मबंु ई कॉपोिेशनमध्ये आचायग अत्रे व आि. र्माव िाताळता न आल्याने पोहलसांनी गोळीबार के ला यात १५ र्ण मरण पावले. याच वेळेला र्यप्रकाश नारायण यांनी सद्ध ु ा मंबु ई मिाराष्ट्राला देण्याची मागणी के ली. १९६० रोर्ी मिाराष्ट्र राजय अहस्तत्वात आणण्याची घोिणा के ली. सरकारने ती तात्काळ स्वीकारली. नेिरू यांनी मंबु ई शिर कें द्र शासनाच्या अहधपत्याखाली रािील अशी घोिणा के ली व हत्रराजयाऐवर्ी ‘द्वैिाहिकाची’ घोिणा के ली. ऑक्टोबर. आयोगापढु े संयक्त ु मिाराष्ट्र पररिदेने आपले हनवेदन ठेवले. १९५६ मध्ये इंग्लंडची रार्धानी लंडन येथे ‘संयक्त ु मिाराष्ट्र सहमती’ ची स्थापना झाली. हवदिज . या सहमतीचा अिवाल येताच रामराव देशमख ु यांनी स्वतंत्र वर्िाडचा आग्रि सोडून मध्यप्रांत . ‘१९५९ मध्ये इंहदरा गांधी क ग्रं ेसच्या अध्यक्ष झाल्या. नेिरू यांनी र्फार्लअली आयोग नेमला. सौराष्ट. मंबु ईचे मख्ु यमंत्री मोरारर्ी देसाई यांनी. हदनांक १० हडसेंबर. आयोगाने द्वैिाहिक राजयाची हशर्फारस के ली. कच्ि. २८ नोव्िेंबि. इंहदरा गांधी यांनी मंबु ईसि मिाराष्ट्र िी िूहमका मान्य के ली. दार यांनी मंबु ईवर मिाराष्ट्राचा िक्क नसल्याचे सांहगतले. त्यांनी मिाराष्ट्राचा दौरा के ल्यावर त्यांच्या लक्षात आले की. लोकमताच्या दडपणामळ ु े हत्रराजय ठराव बारगळला. १९४८ ला दार कहमशनचा अिवाल प्रहसद्ध झाला. संयक्त ु मिाराष्ट्राच्या मागणीसाठी हवहवध वेळी झालेल्या आंदोलनांत एकूण र्े १०६ िुतात्मे झाले त्यातील िे पहिले पंधरा िोत. गाडगीळ यांनी हवधानपररिदेतील सदस्यत्वाचा रार्ीनामा हदला. ऑगस्ट. ‘हवदिाज सि संपूणज मराठी िाहिकांचा मिाराष्ट्र आहण सौराष्ट्र कच्िसि गर् ु राथ’. हवधानसिेत ‘हत्रराजय’ स्थापनेचे बील (हवधेयक) चचेला येणार िोते.

झेहवयर १०] पी.९९] गणपत श्रीधर र्ोशी१००] माधव रार्ाराम तरु (े बेलदार) -. फडके . सद. हवकीहपडीया.१०५] कमलाबाई मोहिते -.हनपाणी -. १९५५ चे िुतात्मे १] हसताराम बनार्ी पवार. वाणी १२] वेदीहसंग १३] रामचंद्र िाटीया १४] गंगाराम गणु ार्ी १५] गर्ानन ऊर्फज बंडू गोखले १६] हनवत्त ृ ी ठोबा मोरे १७] आत्माराम परुु िोत्तम पानवलकर १८] बालप्पा मतु ण्णा कामाठी १९] धोंडू लक्ष्मण पारडूले २०] िाऊ खाराम कदम २१] यशवंत बाबार्ी िगत २२] गोहवंद बाबूराव र्ोगल २३] पांडूरगं धोंडू धाडवे २४] गोपाळ हचमार्ी कोरडे २५] पांडूरगं बाबार्ी र्ाधव २६] बाबू िरी दाते २७] अनपु मािावीर २८] हवनायक पांचाळ २९] हसताराम गणपत म्िादे ३०] सिु ाि हिवा बोरकर ३१] गणपत रामा तानकर ३२] हसताराम गयादीन ३३] गोरखनाथ रावर्ी र्गताप ३४] मिमद ली ३५] तळ ु शीराम पंर् ु ार्ी बेलसरे ३६] देवार्ी सखाराम पाटील ३७] शामलाल र्ेठानंद ३८] सदाहशव मिादेव िोसले ३९] हिकार्ी पांडूरगं रंगाटे ४०] वासदु वे सयु ाज र्ी मांर्रेकर ४१] हिकार्ी बाबू बांबरकर ४२] सखाराम श्रीपत ढमाले ४३] नरेंद्र नारायण प्रधान ४४] शंकर गोपाल कुष्टे ४५] दत्ताराम कृष्ट्णा सावंत ४६] बबन बापू िरगडु े ४७] हवष्ट्णू सखाराम बने ४८] हसताराम धोंडू राडये ४९] तक ु ाराम धोंडू हशंदे ५०] हवठ्ठल गंगाराम मोरे ५१] रामा लखन हवंदा ५२] एडवीन आमब्रोझ साळवी ५३] बाबा मिादू सावंत ५४] वसंत द्वारकानाथ कन्याळकर ५५] हवठ्ठल दौलत साळंु खे ५६] रामनाथ पांडूरगं अमतृ े ५७] परशरु ाम अंबार्ी देसाई ५८] घनश्याम बाबू कोलार ५९] धोंडू रामकृष्ट्ण सतु ार ६०] मनु ीमर्ी बलदेव पांडे ६१] मारुती हवठोबा म्िस्के ६२] िाऊ कोंडीबा िास्कर ६३] धोंडो राघो पर् ु ारी ६४] ह्रुदयहसंग दारर्ेहसंग ६५] पांडू मािादू अवरीरकर ६६] शंकर हवठोबा राणे ६७] हवर्यकुमार सदाहशव िडेकर ६८] कृष्ट्णार्ी गणू हशंदे ६९] रामचंद्र हवठ्ठल चौगल ु े ७०] धोंडू िागू र्ाधव ७१] रघनु ाथ सखाराम बीनगडु े ७२] काशीनाथ गोहवंद हचंदरकर ७३] करपैया हकरमल देवेंद्र ७४] चल ु ाराम मंबु रार् ७५] बालमोिन ७६] अनंता ७७] गंगाराम हवष्ट्णू गरु व ७८] रत्नु गोंहदवरे ७९] सय्यद कासम ८०] हिकार्ी दार्ी ८१] अनंत गोलतकर ८२] हकसन वीरकर ८३] सख ु लाल रामलाल बंसकर ८४] पांडूरगं हवष्ट्णू वाळके ८५] र्फुलवरी मगरु ८६] गल ु ाब कृष्ट्णा खवळे ८७] बाबूराव देवदास पाटील ८८] लक्ष्मण नरिरी थोरात ८९] ठमाबाई हवठ्ठल सूयजिान ९०] गणपत रामा ितु े ९१] मनु शी वझीऱअली ९२] दौलतराम मथरु ादास ९३] हवठ्ठल नारायण चव्िाण ९४] वर्ी हशवन राठोड ९५] रावर्ीिाई डोसािाई पटेल ९६] िोरमसर्ी करसेटर्ी ९७] हगरधर िेमचंद लोिार ९८] सत्तू खंडू वाईकर -.org .manase.बेळगांव -. र् न ११] शरद र्ी. २] र्ोसेर्फ डेहव्िड पेर्ारकर ३] हचमणलाल डी. एस.१०१] मारुती बेन्नाळकर १०२] मधूकर बापू बांदक े र १०३] लक्ष्मण गोहवंद गावडे १०४] मिादेव बारीगडी -. http://www.नाहशक -.मंबु ई -. स.२१ नोव्िेंबि इ. शेठ ४] िास्कर नारायण कामतेकर ५] रामचंद्र सेवाराम ६] शंकर खोटे ७] धमाज र्ी गंगाराम नागवेकर ८] रामचंद्र लक्ष्मण र्ाधव ९] के . र्े.य.१०६] हसताराम दल ु ार्ी घाडीगांवकर सांदर्ि : सवसाव्या शतकातील महाराष्ट्र: खांड ७ .

त्यांचे घराणे तेच मूळगाव तळबीड िे ऐकून त्यांचा आनंद हद्वगणु ीत झाला. िापूस आंब्याचा आस्वाद घेतल्याहशवाय ते कधी राहिले नािीत. आमच्या घरातल्या एका खोलीतल्या कोनाड् यात गणपती बसवला र्ात असे. आम्िी सांगलीला राित असताना साखर कारखान्यावर आल्यावर घरी िेट हदल्याहशवाय. त्यांना माइक त्यांच्या खचु ीर्वळ देण्यात आला तसे ते लगेच उठून उिे राहिले आहण म्िणाले. माझं लग्न ठरलं तेव्िा बाबासािेबांना नवर्यामल ु ाचं नाव ऐकून तर र्फारच आनंद झाला.हवशेष. आक्का म्िणर्ेच माझी मोठी बहिण ड . आमच्या घरातल्या प्रत्येक लिान मोठ् या सख ु द:ु खाच्या प्रसंगी बाबासािेब आहण त्यांचं कुटुंब आवर्ज ून आर्पयां त आलेलं आिे . नंतर गाठीिेटी थोड् या दहु मज ळ झाल्या तरी र्फोनवरून र्मल्यास प्रत्यक्षात अर्ूनिी गाठीिेटी िोतात. बाबर आहण श्री . मध्यंतरी आमच्या आक्काच्या "www. या रस्त्यानेच पढु े गेल्यावर साहित्यसम्राट न. लगेचच पलीकडे सौर्न्यः हनलेश र्ाधव बार्ी पासलकर यांचे एक वंशर् रािायचे. िी रपेट मारताना ते नीलायमच्या चौकातील आमच्या 'र्वािर ' या घरासमोरून र्ाता र्ाता थांबायचे आहण आमच्यापैकी कोणीिी र्री हदसले तरी "येता का हर्फरायला " असे खट् याळपणे घोड् यावर स्वार असतानाच हवचारायचे. आमच्या धाकट् या मल ु ीचं म्िणर्े रार्श्री चं नाव त्यांनी ठेवलं िोतं सकवारबाई ! बाबासािेब पावज ती पायर्थयाच्या त्यांच्या परु दं रे वाड् यात रािायला गेल्यानंतर आपल्या घोड् यांना हर्फरवून आणण्यासाठी िोटी रपेट मारायचे.सहु धर गाडगीळ यांनी र्ेव्िा बाबासािेबांना िािण करण्याची हवनंती के ली.sarojinibabar. (पुढील पानावर चालू) .सरोहर्नी बाबर. आमच्या आईनं आग्रि के ल्यावर बाबासािेबांनी हशवचररत्रातल्या गोष्टी या गणपतीपढु े सांगत असत. ते त्यांना अण्णासािेब म्िणत. त्यांच्या शेर्ारच्या वाड् यात रार्कहव यशवंत रिात आहण त्यांच्या शेर्ारच्या वाड् यात हतसर्या मर्ल्यावर बाबासािेब राित.हशवयोर्ी बाबासािेब शिहदनी मोहिते अधज शतक उलटून गेलं के व्िाच.'' मी ९१ विाां चा झालोय. बसून बोलणार नािी " आहण अगदी नेिमीच्याच उत्सािात त्यांनी िािण के ले. बाबासािेबांना म्िणणं पटलं आहण नंतर दोघांची र्वळीक वाढली.com"या वेबसाईट च्या उद्घाटन सोिळ्याच्या हदवशी श्री . या रस्त्याला के ळकरांचा बोळ म्िणत. बाबासािेबांना अण्णांबिल नेिमीच खूप प्रेम आहण आदर वाटत राहिला. तरीिी मी उिे रािून बोलणार. िी आठवण आहण त्यांची ती खोडकर अदा आहण ते रुबाबदार व्यहक्तमत्व अर्ूनिी डोळ्यासमोर आिे. आमच्या आक्काला आक्काताई म्िणत आहण आमच्या आईला आऊसािेब. िंबीरराव मोहिते म्िणर्े हशवार्ी मिारार्ांचे सरसेनापती ना. म्िणर्े र्नु ीच गोष्ट. एवढच काय तर आमच्या घरातल्या लिान मल ु ांची बारशातली नावंिी त्यांनी अगदी कौतक ु ानी ठेवलेली अिेत. अण्णा आहण बाबासािेब ह्या हतघांच्या िेटी के वळ िारतीय इहतिास संशोधक मंडळापरु त्या राहिल्या नािीत . आमचे वडील. एकदा एका हवियावरचं हटपण बाबासािेबांनी वाचून दाखवलं तेव्िा माझे वडील म्िणाले. या दोघा मेव्िण्यांची नंतर चांगली मैत्री िी झाली. िारत इहतिास संशोधक मंडळात माझे वडील कृष्ट्णराव िा. हचं के ळकर यांचा वाडा िोता.बाबासािेब परु दं रे यांची नेिमीच गाठ पडायची. हटळक स्मारक मंहदरासमोरून पेरुगेटाकडे हनघाल्यावर लगेच उर्वीकडच्या पहिल्याच वाड् यात आम्िी त्यावेळी राित िोतो. याबाबतचा तमु चा इहतिास ठीक आिे पण िूगोल बरोबर नािी वाटतं ! दोघांची चचाज झाली.

आत्ता ४ हदवसांपूवीची गोष्ट. िधुकररावांिे भाषण अप्रतीि झाले . ती . लेखन सीिा II सारं जीवन शिवप्रेमानं ओथंबलेला आमचा हा शजव्हाळा म्हणतो . आम्हीि सारी साय िटकावतो ! ट्रीप फार छान झाल्यािी पत्रे आली आहे त. िाधुरी." तेव्िा मी त्यांना म्िणाले. िनापासन ू राखी आवडली.प्रसािराव घरी आहोत. िुलांच्या आईसाहे ब अिरनाथ यात्रेस गेल्या आहे त. शरशिनी ताई प्रती बंधू बाबासाहे ब पुरंिरे अनेक शुभाशीवाा ि ! राखी शिळाली . "तम्ु िी अर्ून तसेच िान . सध्या गल्लीिध्ये साऱ्या पोरांत पतंगािे वेड पसरले अहे . माझ्या वाचनात बाबासािेबांवरचे एक पस्ु तक आले आहण त्याबिल त्यांना सांगण्यासाठी मी त्यांना र्फोन के ला तेव्िा बोलता बोलता ते म्िणाले. पतंग घेऊन धावपळ िालू असते. "वय मोर्ायचं नािी असं आपण ठरवलं िोतं ना ?" मी असं म्िणताक्षणी ते िसायला लागले खशु ीत ! मी सांगलीला गेल्यावर त्यांना मी र्ी राखी पाठवली िोती . िुलांना आशीवाा ि. " आता वयानस ु ार र्ास्त दगदग र्मत नािी मला. अित ृ राव . राजश्री हंबीरराव साहे बांना सप्रेि निस्कार . श्रीशक्ती श्रीशशवराज्य शके २९३ श्रावण वद्य ३ पुणे शिरं जीव सकलसौभाग्यसंपन्न . ती हमळाल्यावर त्यांनी पाठवलेलं एक उत्तर माझ्या संग्रिात आिे. आक्काताईच्या नव्या पुस्तकांिा प्रकाशन सिारं भ छानि झाला . बाकी सवा ठीक." होय .तडर्फदार आहण तेर्स्वी हदसता !" त्यांना त्यांच्याच शब्दांची आठवण करून हदली आहण म्िणाले. तेव्हा साय शवरजणािी वेळ येति नाही . िा.मला सव्वािे वर्ाांचं आयष्ु य हवय ! शिवचररत्र ब्रम्हांडापल्याड नेण्यासाठी ! तसंच व्हावं आशण तसंच होणार ! . छानि ! आनंि शकती झाला ते तर कसं सांगू ? सध्या िी. ते मी आर् इथे देत आिे.

संताजी घोिपडे मनोज चव्िाण snapguru84@yahoo. त्याची रसद मारीत संतार्ी पढु े हनघून गेले. र्ाने १६९५ दरम्यान संतार्ीने कनाज टकातून मस ु ंडी मारली ती थेट बरु िाणपरु ात. हर्ंर्ी हकल्ल्यास र्हु ल्र्फकार खान. शंिु रार्ांच्या मत्ृ यूनंतर मोघलांनी कोकणात मस ु ंडी मारली. र्हु ल्र्फकार खान याने रायगड आहण आसपासचा पररसर हर्ंकण्यासाठी पराकाष्ठा के ली. या दोन लढायांची तल िोऊ शकते. त्याचा बाप असद खान. आहण शेिर्ादा कामबक्ष वेढा घालून बसले िोते. हर्ंर्ीच्या मोगली सैन्याची तर वातािात झाली. र्ेधे शकावली) . रार्ाराम रार्े प्रतापगडमागे वासोटा. (संदिज -मराठ् यांचे स्वातंत्र्य यद्ध ु .००० सैन्यापढु े त्याचा हनिाव लागला नािी आहण तो बरु िाणपरु सोडून पलनु गेला. एका मिापराक्रमी योदध्् याचा असा अंत हनहितंच मनाला चटका लावून र्ातो. खिु रायगडाला हवळखा पडला. रार्ाराम रार्ांनी आता िावहनक आवािन के ले िोते आहण संतार्ींचे अनेक सैहनक पन्ु िा रार्रामांस र्ाउन हमळू लागले. िीच संधी साधून धनार्ीने संतार्ीवर िल्ला के ला आहण त्यांचा पूणज पाडाव के ला. याच दरम्यान संतार्ी खर्या अथाज ने एक नेता म्िणनु उदयास आले. या लढाईची फ्रेंच गव्िनज र माहटज न याने आपल्या डायरीत नोंद के ली आिे. संतार्ींच्या खनु ाच्या अनेक आख्याहयका आिेत. पढु े संतार्ीने कृष्ट्णपट्टम लूटले. ताराराणी. नेमक्या याच गोष्टीचा र्फायदा घेत संतार्ीने खिु औरंगर्ेबाच्या तंबूवरील कळस कापून नेले. दसु र्या बसवापट्टणच्या लढाईत संतार्ींनी रार्ारामांस कै द के ले पण नंतर सन्मानाने मक्त ु सद्ध ु ा के ले. शंिरु ार्ांच्या मत्ृ यु आहण मराठ् यांचे राजय संपणार या धंदु ीत मोघल गाहर्फल झाले िोते.com मिारार्ांना एकापेक्षा एक असे सेनापती लािले व तीच परंपरा पढु े शंिरु ार्ांच्या कालात िंहबरराव मोहिते यांनी चालू ठेवली. संतार्ीने आपले बंधू आहण हवठोर्ी चव्िाण यांच्या साह्याने अवघ्या २००० सैन्याहनशी तळ ु ापूर येथील मोघल िावणीवर िल्ला करुन त्यांची बिुत िानीकरुन हसंिगडावर पसार झाले. पढु े िाच स्वातंत्र्य लढा संतार्ी-धनार्ीने बेळगाव-धारवाड़ करत कनाज टक प्रांतात नेला. संतार्ी असह्य िोउन आपल्या घराकडे हनघून गेला. संतार्ी आहण धनार्ी यांच्या या र्ोशासमोर मोगल सैन्याची दाणादाण उडाली. या लढाईचे दाखले मोगल इहतिासकार देतात पण आपल्या इहतिासकारांनी या एका मोठ् या लढाईचे साधे वतृ सद्ध ु ा हदले नािी. नंतर ह्यांनी हर्ंर्ीकड़े आपला मोचाज वळवला. त्यांनी रार्ाराम. संतार्ी साधारण १५ िर्ाराचे घोडदळ घेउन तर धनार्ी साधारण १० िर्ाराचे घोडदळ घेउन हर्ंर्ीस थडकले. कािींच्या मते दवेदारानी मारले असे आिे. कोणी सांगते की संतार्ींस मोगल सरदार लफ्ु तलल्ु ला खानाने मारले तर कोणी हलिीते की संतार्ींस त्यांच्याच माणसाने हर्फतरु ीने मारले. मागनु येणार्या संतार्ींस अहलमदाज खान आडवा आला. मराठयानी बरु िाणपरु लूटले आहण िी बातमी र्ेव्िा औरंगास कळली तेव्िा त्याने बरु िाणपरु च्या सबु ेदारास बांगड् यांचा आिेर पाठवला. रार्सबाई यांस धनार्ीबरोबर सख ु रूप हवळख्यातून बािेर काढले. त्यातलेच एक उदािरण संतार्ी घोरपडे िे पूवीचे सरसेनापती म्िणर्े म्िालोर्ी घोरपडे यांचे पत्रु िोत. संतार्ीच्या कारहकदीत दोन मोठे हवर्य म्िणर्े दोड् डरीची लढाई आहण दस ु ना साल्िेर हकं वा कांचनबारीच्या लढायांशीच ू री बसवापट्टणची लढाई. आता मोगल सैन्यसद्ध ु ा संतार्ीच्या मागावर िोते. नंतर संतार्ीने मिाराष्ट्राची वाट धरली आहण येथेच त्यांच्या शोकांहतके ची सरु वात झाली. प्रथम धनार्ी आपली र्फौर् घेउन सामोरे आले आहण मोगली सैन्यावर िल्ला के ला. मोगली सबु ेदाराने प्रहतकार करण्याचा प्रयत्न के ला पण मराठ् यांच्या २०. पण इहतिास र्ाणकरांच्या मते त्यांस नागोर्ी मानेने मारले असावे.सातारच्या प्रदेशात शंिमु िादेवाच्या डोंगर रांगांत संतार्ीने आश्रय घेतला िोता. आख्याहयका कािीिी असोत. अहलमदाज खान िा हर्ंर्ीच्या मोगली र्फौर्ेला रसद परु वीत असे. येथे मिाराष्ट्रात.व्यहक्तहवशेष:. पन्िाला करत बेदनरु च्या राणीच्या सिाय्याने हर्ंहर्ंस सख ु रूप हनघून गेले.

दुर्ाांच्या देशा:. लोणावळ्याच्या लायन्स प ई ंटवरून िे दगु ज रत्न ओळखायची खूण म्िणर्े कोकणातून घाटावर आलेला मोराडीचा सळ ु का िोय या मोराडीच्या सळ ु क्याला स्वयंिू हशवहलंग असे देखील म्िणतात. परंतु तम्ु िाला र्र हनसगाज चे नवे रूप. मगृ गड हकल्ला र्री खंडाळ्याच्या कुशीत वसलेला असला तरी या हकल्ल्यावर र्ाण्यासाठी खोपोलीमागे खोपोली-पाली रस्त्यावर यावे लागते. मगृ गडाच्या पायर्थयाचे गाव िेलीव आिे. . या मोराडीच्या सळ ु क्याच्या बरोबर पायर्थयाला िोटासा तीन हशखरांचा डोंगर आिे तो डोंगर म्िणर्े मगृ गड उर्फज िेलीवचा हकल्ला. या हखंडीमध्ये पोिोचायच्या आधी बर्याच ढोरवाटा लागतात. तेथून पढु े पालीच्या २० हकलोमीटर अलीकडे र्ांिूळपाडा नावाचे गाव लागते. याचं वाटेत साधारणतः २० ते २५ हमहनटे चालल्यानंतर मोठे र्ांिळाचे झाड लागते त्या झाडावर पांढर्या रंगाने खूण के ली आिे. मगृ गडाच्या पायर्थयाचे र्ंगल अत्यंत घनदाट आिे. मगृ गड उर्फज िेलीवचा हकल्ला िा पणु े आहण रायगड हर्ल्ह्यांच्या सीमारेिेवर उिा आिे. उंबरहखंड ते र्ांिूळपाडा अंतर साधारणतः १० हकमी आिे. िेलीव गावामध्ये गाड् या लावून आपण मगृ गडाच्या उर्व्या बार्ूची हकं वा पूवज हदशेची वाट पकडावी आहण चालत रािावे . सह्याद्रीचे उंचच उंच आहण बेलाग कडे. साधारणतः १५-२० हमहनटांत तम्ु िी िेलीव या गावात येऊन पोिोचता आहण आपल्या समोर उिा असतो तो मगृ गड आहण थोडीशी मान उंच करून बहघतली हक हदसतो तो लोणावळ्याचा लायन्स प ई ंट. रार्माची ह्या प्रहसद्ध हकल्यांच्या वाटेवर. या र्ांिूळपाड् याच्या कमानीमधून आत हशरल्यावर िेलीव गाव हवचारावे. या हकल्यावर र्ाताना अनेक पाउलवाटा गावकर्यांनी के ल्या आिेत त्यामळ ु े थोडेसे चक ु ल्यासारखे वाटते परंतु मधली मळलेली वाट आहर्बात सोडू नये. स्वतःची बाईक हकं वा कार असणे उत्तम पयाज य तसेच तम्ु िी खोपोली बस स्थानकावरून पाली गावाची एसटी हकं वा सिा आसनी ररक्षांचा पर्याय आिे.com लोणावळा-खंडाळा िी सवज पररहचत हठकाणे. आठवड् याचा सगळा थकवा पळवून मगृ गडाचा रेक तम्ु िाला ररचार्ज करू शकतो. लोणावळ्याच्या लायन्स प ई ंटवर उिे राहिले असता खाली र्ो कोकणाचा प्रदेश हदसतो त्याला टायगसज व्िॅली असे नाव आिे. या टायगसज व्िॅलीमध्ये उिा असलेला मगृ गड िटक्यांना खणु ावत असतो. परंतु या या लोणावळा खंडाळ्याच्या कुशीमध्ये असेच एक अपररहचत दगु ज रत्न हकल्ले मगृ गड उर्फज िेलीवचा हकल्ला लपलेला आिे. (पुढील पानावर चालू) या झाडाच्या बार्ूने एक पायवाट गडावर र्ाते ती थेट आपल्याला घेऊन र्ाते ती मगृ गडच्या हखंडीत. बर्याचदा लोणावळा-खंडाळा पररसरातील हकल्ले िटकायचे झाले हक िटक्यांची पावले वळतात ती लोिगड.मर्ृ र्ड अनिु ार् वैद्य vaidyanurag@gmail. हवसापूर. लोणावळ्याच्या लायन्स प ई ंटवरून तो नस ु त्या डोळ्यांनी देखील बघून त्याच्या एररअल व्ह्यूचे िायाहचत्र तम्ु िी हटपू शकता. हनरव शांतता. घाट आहण कोकण यांच्यामधली नैसहगज क हवहवधता अनिु वयाची असेल तर थोडीशी आडवाट करून तम्ु िी मगृ गड हकल्याचा रेक तमु चा पर्याय बनवू शकता. गडाची हतन्िी हशखरे र्वळपास एकसारखी हदसत असल्यामळ ु े बर्याचदा वाट चक ु ते उर्व्या बार्ूने गडाच्या पूवजहखंडीमध्ये पोिोचण्यासाठी साधारणतः एक तासाचा अवधी लागतो. या रस्त्यावरून मगृ गडला र्ाताना अर्ून एका ऐहतिाहसक हठकाणी आपण र्ाऊ शकता ती म्िणर्े ऐहतिाहसक उंबरहखंड िी हखंड वाटेत असल्यामळ ु े िा आपल्यासाठी बोनस ठरू शकतो.

मात्र गडावर पाणी नसते. पूवज-पहिम असा पसरला आिे. या पायर्या आपणांस हखंडीमधून देखील हदसतात. जेवणाची सोय:र्ेवणाची सोय आपणं स्वत: करावी डबे असलेले उत्तम गावात दक ु ान नािी. पोिोचण्याच्या वाटा:खोपोली-र्ांिूळपाडा-िेलीव िािाण्याची सोय:मगृ गडावर रािण्याची सोय नािी. मार्थयावर चढताना मार्थयाच्या खालच्या टप्यावर तम्ु िाला तटबंदीचे अवशेि बघायला हमळतील. हकल्यावर एक खांब टाके देखील बघायला हमळते. हकल्यावर असंख्य पोस्टिोल्स आिेत. जाण्यासाठी लार्णािा वेळ:िेहलवमागे ४५ हमनटे ते १ तास लागतो. पाणी िेलीव मधून िरून घेणे हकं वा मबु लक स्वरुपात र्वळ ठेवणे उत्तम. अत्यंत खडी आहण दमिाक करणारी चढण चढल्यावर एक कातळटप्पा आपणांस हदसतो. पहिमेस टोकावर गेले असता दरु वर सरसगड दशज न देतो. हकल्यावरुन पूवेस बहघतल्यास सह्याद्रीची मख्ु य रांग हदसते थोडेसे वर बहघतले असता मोराडीचा डोंगर लोणावळ्याचा लायन्स प ई ंट आहण उर्वीकडे दरु वर उंच हदसणारा कोरीगड आपणांस दशज न देत असतो. आपल्या गाड् या काढाव्यात आहण परतीचा रस्ता पकडून लोणावळा मागे खोपोलीत यावे. . हकल्यावर रािण्यास र्ागा नािी. हतकडे न र्ाता दरी उर्वीकडे ठेवावी आहण कातळाला हचटकून र्ाणार्या अरुंद वाटेने साधारणतः १५ ते २० मीटर अंतर र्ावे तेथे आपणास अत्यंत सबु क खोदलेले लेणे बघावयास हमळे ल त्या लेण्यामध्ये नीट बहघतले असता एक पाण्याचे टाके देखील बघावयास हमळे ल. लेणे बघून परत मागे हर्फरावे कातळटप्यातील पायर्या चढाव्या आहण माथा गाठावा. हकल्यावर एक िैरवाची मूती आिे आहण देवीची मूती देखील आिे. हकल्यावर हपण्यास पाणी नािी त्यामळ ु े पाणी मबु लक असणे गरर्ेचे आिे. गडाचा हवस्तार अत्यंत िोटा आिे. पाण्याची सोय :हपण्याच्या पाण्याची टाकी आिेत. मगृ गडाचे िौगोहलक स्थान बहघतले असता िा हकल्ला सव घाटावर लक्ष ठेवण्यासाठी बांधला गेला असावा तसेच उंबरहखंडीच्या लढाईमध्ये देखील या हकल्याचा वापर झाला असावा असे हदसून येते. गडावर हवशेि बघण्यासारखे असे कािी हशल्लक नािी.िी हखंड म्िणर्े नाळ आिे. गडावर बरेचसे अवशेि शोधावे लागतात गडावर पाण्याची दोन टाकी आिेत. या कातळटप्प्यामधेच सबु क पायर्या खोदल्या आिेत. मगृ गडावर गेल्यावर तेथील आर्ूबार्ूचा पररसर न्यािाळल्यावर मनात नवे चैतन्य साठवत आपण िेलीव गावात यावे.

मी शापमक्त ु कधी िोईन देवा ? अस हवचारलं. एक वाघ्या तणु तण्ु याची साथ देत असतो आहण दसु रा खंहर्री वार्वून गाणी म्िणत असतो. कािी मरु ळ्या र्ेर्रु ीस कायमच्या राितात बाकीच्या वाघ्यांबरोबर सवज दहक्षण मिाराष्ट्रात गाणी गात आहण हिक्षा मागत गावोगाव िटकत असतात. मरु ळी चे लग्न खंडोबा बरोबर करतात. हिक्षेवर र्गणारे आहण िक्तांची क्षेत्रातील धाहमज क कृत्ये पार पाडणारे वाघे . शूल-हत्रशूल. ध्वर्. वाघे २ प्रकारचे असतत. हदवटी. तेथे गरु व त्या मल ु ास िंडारा लावतो आहण वाघाच्या कातड् याच्या हपशवीत िंडारा िरून ती हपशवी मल ु ाच्या गळ्यात बांधतो. माझं नाव हतलोत्तमा.लोकजीवन:. स्वगज लोकीची अप्सरा . देवीचे र्से गोंधळी आहण ित्ु ये िे उपासक. मरु ळीबिल र्ी र्नु ी पौराहणक कथा ऐकायला हमळते ती अशी… एकदा िगवान श्रीकृष्ट्ण 'बाया'ला िेटायला गेले आहण ते हतला िेटून हतने हदलेला हवडा घेऊन परत र्ाताना ते आपली मरु ली हतथेच हवसरून गेले. (पुढील पानावर चालू) .खंडोबास अपज ण करत. रात्री बायाने त्या मरु ली कडे पािून प्रश्न के ला . मग ठरलेल्या हदवशी मल ु ास हमरवणक ु ीने खंडोबाच्या मंहदरात नेतात. खांद्यावर घोंगडी टाकलेला. वाघ्या िा शब्द कानडीतील वग्गे म्िणर्े िक्त या शब्दावरून आला आिे . अनेकांच्या घरी या र्ागरणाचा कुलाचार सार्रा के ला र्ातो. अपत्यप्राप्तीसाठी देवाला नवस करणारे लोक दोन मल ु े िोताच पहिले मूल देवास. शंख हकं वा डमरू. िक्तांच्या वतीने 'र्ागरण ' करणे आहण लंगर (लोखंडी साखळी) तोडणे िी त्यांची हवशेि कामे िोत. म्िणून इंदाने मला शाप हदला हक तू पर्थृ वी वर र्ाशील पण इथल्याप्रमाणे हतथे नाच -गाण्यातील तझ ु े कौशल्य रािणार नािी. वाघे बनण्याची पद्धती अर्ूनिी रूढ अिे. प्रथम चैत्र महिन्यात पालकाने देवास मूल वािण्याचा संकल्प गरु वाकडे कळवावा लगतो. कृष्ट्णावतारात तू मरु लीच्या रूपाने त्याची सखी िोशील. घर वाघे म्िणर्े नवसाच्या र्फेडीसाठी कािी वेळ वाघ्याचा वेि पररधान करून 'वारी' मागणारे… म्िणर्े के वळ खंडोबाहवियीची श्रद्धा व्यक्त करणारे …आहण दारवाघे म्िणर्े कायमची वाघ्याची दीक्षा घेतलेले. त्यातले मल ु गे वाघे बनत आहण मल ु ी मरु ळ्या बनत. वाघे बिुधा आपल्या वहडलांच्या र्ातीतील मल ु ीशी लग्न करतात. या गवाज ने एक हदवस मी इंद्राकडे गेलेच नािी. वस्तू प्रादेहशक र्फरकानस ु ार कमी अहधक प्रमाणात वाघ्यार्वळ असतात. तेव्िा इंद्रदेव म्िणाले. मग बायाने ती मरु ली स्वतःकडे ठेवून घेतली .वाघ्या मिु ळी िाजश्री मोहिते-जाधव rajashri127@gmail. कािी झालं तरी मी आपली दासी आिे. गळ्यात व्याघ्रचमाज ची िंडार्याने िरलेली हपशवी अडकवलेला आहण िातात घोळ असलेला ‘वाघ्या’ खंडोबाची गाणी म्िणत आहण 'मल्िारीची वारी ' मागत हिंडताना अनेकदा हदसतो. “'मी इंद्राची दासी . तसे वाघ्या-मरु ळी िे खंडोबाचे उपासक िोते. वाघ्या बनण्याचा एक हवधी असतो. त्यामळ ु े मी देवापढु े पदर पसरला. अशा कायज क्रमात घोळ मरु ळीच्या िातात असतो.घोळ (घंटावाद्य ).”अग तू कोण ? आहण कुठून आलीस इथे?” त्याक्षणी मरु लीने माणसाचे रूप घेतले आहण उठून ती म्िणाली.com ”वाघ्या मरु ळी” असा उल्लेख झाला की आपल्यापढु े खंडोबा िे दैवत उिे रािते. घर वाघे आहण दार वाघे . नउवारी साडी नेसून कपाळी िंडारा र्फासलेला असतो हतने आहण एका िाताने घोळ (घंटावाद्य ) वार्वीत ती नत्ृ य करत असते. नत्ृ यकलेत माझी कोणीिी बरोबरी करू शकणार नािी. पण मरु ळी बनायला कायद्याने बंदी अिे. कपटयक्त ु गाण्याने तू दसु र्यांच्या बायकांना हतसर्या साठीच र्फसवशील. इ. खंडोबाच्या यात्रेत र्ागोर्ागी वाघ्या आहण मरु ळी यांचे कायज क्रम चाललेले हदसतात. मग देवावर िंडारा उधळून तो देवाला मल ु ाचा स्वीकार करण्याची हवनंती करतो. वाघ्या मरु ळी यांचे िे 'र्ागरणाचे ' कायज क्रम गोंधळी लोकांसारखेच असतत. पोवते (गळ्यात बांधायची िंडार्याने रंगलेली सतु ाची दोरी ). वाघ्यांस खंडोबाचे चेले समर्तात.

खंडोबा. बाबाई ंची पदं गातात. कृष्ट्णाच्या अधरप्राशनाने मी स्त्री झाले. अशा वेळी मानवी र्ीवनातील बिुतेक सवज प्रसंग ते यात गोवतात . तेव्िापासून मरु ली िोऊन मी नाचतेय. माझे पहिले नाव वंशवाद्य.वाघ्या मरु ळी जया प्रकारची गाणी गातात ती पाहिली तर त्यांचा असा एक हवशेि गणु र्ाणवतो की त्यांचा अंतबाज ह्य ढंग िा शाहिरी कहवतेचा असतो . या गडर्ेर्रु ीच्या मरु लींची हनतीमत्ता हढली िोऊ नये आहण त्यांच्या िातून बदर्फैलीपणा िोऊ नये म्िणून सरकारने १९३४ साली हद ब म्बे देवदासी प्रोटेक्शन अॅक्ट नावाचा कायदा पास के ला आहण कािी दरुु स्त्या करून १९५० मध्ये त्याला कायद्याची मान्यता हदली.दतू ी िोऊन तू बायार्वळ र्ाशील तेव्िा बाय तल ु ा शाप देईल हक माझ्या नवर्याच्या अंगणात तू मरु ली िोऊन नाचत रािशील. . खंडोबाचे िक्त थाटात गाणी रचतात आहण त्याचे उपासक ती तन्मयतेने ऐकतात . गाण्यासोबत संचातली कलाकार मंडळी हवनोदाची पखरण करुन संवादांनी र्नतेचं मनोरंर्न के लं र्ातं. मूरचा लय करण्याच्या िेतूने तयार झाले म्िणून मी मरु ली आहण आता शापामळ ु े झाले खंडोबाची मरु ळी. या अशा गीतांमळ ु े गीतकारांनी देवाशी मोठी र्वळीक हनमाज ण के ली अिे. म्िाळसा. उदािरणाथज म्िणून खंडोबाच्या लग्नाचं एक गीत असं आिे … नंद पालीमहध र् म्िाळसा देव मल्िािी देव मल्िािी चालले देव लग्नाला हनघाली स्वािी हनघाली स्वािी सटी लार्लं र् तेल मातांडाला हजन्जीबाई कुिवली आली िळद लार्ली अंर्ाला धाहडल्या लर्ीनपहत्रका भक्तजनाला पुहशनीच्या पूहणगमल े ा यावे लग्नाला चिूकडे के ली ताकीद र्ोिर्िीबांला शुद्ध मर्ृ नक्षत्राच्या हदवशी िो यावे लग्नाला यावे लग्नाला वाघ्या हदमडी वार्वतो आहण मरु ळी िातात घाटी घेऊन नाचते. त्यामळ ु े अलीकडच्या काळात नव्याने कोणी मल ु ी मरु ळी म्िणून झाल्याचं आढळून येत नािी . दोघेिी संदु र नत्ृ य करतात. या थाटाची हकती तरी गाणी गाउन या वाघ्या मरु ळीनी गाउन या मराठी राजयाचं राउळ घमु वलं आिे . मग देवाचा लंगर तोडण्याचा हवहध िोऊन र्ागरणाची समाप्ती िोते.” देवापढु े नत्ृ यगीतांचा सार् चढवताना वाघ्या-मरु ळी अनेक प्रकारची गाणी म्िणतात . पिाटे पिाटे वग संपतो. बांबूची के ली म्िणनू मी बन्सी.

या मंहदराची ठळक आणखी दोन वैहशष्ठ्ये म्िणर्े. तरी मंहदरात वापरलेल्या प्रचंड दगडी हशळा पािून मन चक्रावून र्ाते. पूवज २०० ते इ. इ.कोपेश्विचे हशवालय वषृ ाली प्रभावळकि vrish_ma@yahoo. पढु े दानवाडला हतला दूधगंगा हमळते. बारकाव्याने नटलेल्या बोटिर उंचीपासून आठ र्फूट उंचीपयां तची हशल्प हवहवधता या मंहदरात आिे.स. सातव्या शतकातील राष्ट्रकूट रार्ांचे साम्राजय.कोपेश्वरार्वळ हतला चंद्रकोरीसारखे वळण हमळते.कृष्ट्णाकाठच्या या मैदानी पररसरात दोनी तीरावर काळीिोर र्मीन अनेक मैल पसरली आिे.स.कला व स्थापत्य:. सबु क हशखर बांधणी झालेली हदसत नािी. चालक्ु य. १२१४ मध्ये यादव रार्ा हसंघण यानी मंहदराचा र्ीणोध्दार के ला तेव्िा दहक्षणेकडील झरोके व हशखराचे काम झाले आिे असा मंहदरातील हशलालेखात उल्लेख हमळतो. हखद्रापूर िे गाव याच वळणात सामावले आिे. नागमोडी वळणे घेत कृष्ट्णा नदी मिाराष्ट्रातून कनाज टकात प्रवेश करते. पावसाळ्यात कृष्ट्णेच्या दथु डी िरून वािणार्या प्रवािात हशळा तरार्फेद्वारा अडवून अनेक ित्तींचे बळ वापरून िे हशलाखंड मैदानी पररसरात आणले गेले व असंख्य हशल्पी. बांधकामाचा दगड र्वळपास उपलब्ध नािी.co. या प्रचंड हशळा येथे कशा आणल्या िे एक कोडेच आिे. रार्ापूरला पूवज वाहिनी झालेली कृष्ट्णा हखद्रापूरला वळसा घालून पहिम वाहिनी िोते. हशलािार.५०० पयां तच्या काळात हनमाज ण झालेल्या अर्ंठा व वेरूळ येथील उत्तहकनज गिु ा मंहदरे व हशल्पकला यापेक्षािी कलेच्या बाबतीत काकणिर अहधकच सरस कला कोपेश्वर मंहदरात पिायला हमळते.स. हशवाय हवर्ापूरच्या आहदलशािीच्या आक्रमणात कािी हशल्पांची यवनी मूतीिंर्काकडून मोडतोडिी झाली आिे. कोपेश्वरचे मंहदर अर्नु िी हशल्पवैहशष्ठ्यासि हटकून असले तरी चालक्ु य रार्ाच्या रार्वटीत िे मंहदर उिारणी चालू असताना राष्ट्रकूट रार्ांच्या आक्रमणामळ ु े चालक्ु यरार्ाची संपत्ती लटु ली गेली आहण ह्या मंहदराचे काम अधज वटच राहिले. कोपेश्वर मंहदर आर्िी िक्कमपणे उिे आिे. असंख्य नैसहगज क व रार्कीय आपत्तींना तोंड देत अनेक दंतकथांच्या धस ु र पडद्यातून रहसकांना मोहिनी घालीत िे पािाणपष्ट्ु प अर्नु िी दरवळत आिे. . र्ोती बांधलेली आिेत परंतु मंडप बांधकाम झालेले नािी. हखद्रापूरला हतन्िी बार्ूला कृष्ट्णा असून पहिमेला ओता पहलकडे टाकळी गाव आिे. वास्तशु ास्त्रज्ञ यानी रार्ाशी सल्लामसलत करून अनेक विे िे काम आकार घेत गेले. देवहगरीचे यादवरार्े. मंहदराच्या सिामंडपाच्या उत्तर व दहक्षण बार्ूला दोन मख्ु य मंडप बांधण्याचा आराखडा असावा. पावसाळ्यात कृष्ट्णा दथु डी िरून वािू लागली हक कािी काळासाठी या िागाचा र्हमनीवरून असलेला संपकज तटु तो. इ. हशखराचे कामिी पहिल्या थरापयां त झालेले आिे. िारतातील अहतप्राचीन ६ व्या शतकातले चालक्ु य रार्ाने बांधलेले हखद्रापूरचे कोपेश्वर िे हशवमंहदर वास्तशु ास्त्र आहण हशल्पकला यांचा मनोिर संगम आिे. परहकय मूहतज िर् ं कांची आक्रमणे. कुरूंदवाडर्वळ हतला पंचगंगा िेटते. पहिमेकडून येणार्या नद्यांना कडेवर घेऊन हतचा गंगासागराकडील प्रवास चालू िोतो.in मिाराष्ट्राचे खर्रु ािो म्िणनू प्रहसध्द असलेले हखद्रापूर िे िोटेसे खेडेगाव कोल्िापूर हर्ल्ह्यात वसलेले आिे. सल ु तानी व औरंगर्ेबाची सत्ता अशा सिा रार्वटींचा इहतिास पािणारे आहण तरीिी सत्तापालटाच्या उलाढालीतिी. कोपेश्वरच्या समोरच्या बार्ूला र्गु ूळ व र्वळच हशरगप्ु पी आिे तर दहक्षणेला शिापरू चंदरू िी नदीपलीकडील गावे आिेत. दीड िर्ार विाज पूवी आपली हशल्पकला कशी बिराला आली िोती याची साक्ष देत.

स्मतृ ीहचत्र:. खाणे आहण िुंदडणे ह्या हशवाय आम्िाला कािीिी माहित नसायचे. ब. कंु कू वाडीतले िनमु ान मंहदर िी पालेकरांची आद्य श्रद्धास्थाने. धावपळ. िोटी िोटी कौलारू घरे िे पाल्याज चे वैहशष्टय िोते. त्या नंतर संपन्न िोणारी रथयात्रा र्फारच देखणी असे.व. पालेश्वराचे मंहदर. पाले हटळक हवद्यालय. पाले हटळक हवद्यालय िा पाल्याज चा मानहबंदू िोता. हशक्षक मंडळी आहण हवद्याथी यासाठी िरपूर मेिनत घेत आहण संमेलन नीटपणे पार पडले की हशक्षक मंडळींच्या चेिर्यावर समाधानाची पावती हदसत असे. बिुतेक प्रत्येक घरातून नारळ वाहिला र्ात असे. घाई िे शब्द र्णू आमच्यासाठी नव्ितेच. माझे बालपण र्से दादरला गेले तसेच दर शहनवारी संध्याकाळ ते सोमवार सकाळ माझ्या आई वडलांच्या घरी हवलेपाल्याज ला नररमन रोड वरच्या रांगणेकर वाडीतिी र्ात असे. ह्या घराण्यातील एक परुु ि डोक्यावर रामाची मूती घेऊन मंगलोरिून पाल्याज त आले आहण त्यांनी ह्या राम मंहदराची स्थापना के ली. राष्ट्रीय सेवा संघाची शाखा पालेश्वराच्या लगतच्या इमारतीत चालत असे. शानिागांचे मद्रासी राम मंहदर. ते नाव म्िणर्े 'पु ल. शाळे चे वाहिज क स्नेिसंमेलन अहतशय हदमाखदार पद्धतीने सार्रे िोत िोते. पु ल स्वगाज त वगैरे कुठेिी गेले नािीत. प्रसाद म्िणून परत हदलेल्या अध्याज नारळात लावलेल्या गंधाचा प्रासाहदक आहण पहवत्र सवु ास अर्ूनिी माझ्या मनात दरवळतो आिे. त्याकाळी हशवार्ी पाकजला गॅसचे हदवे िोते. घराच्या हिंती के वळ मोठ् यांसाठी असत मल ु ांना त्या हदसतिी नसत. पाले हटळकमध्ये हशकलेल्या एकाच हवद्यार्थयाज चे नाव सांहगतले तर तेव्िा शाळे ने काय आहण कोण घडवले ह्याची परु शे ी ओळख िोईल. बिुतेक सवज घरे एक मालकांची आहण त्यांच्या बरोबर रािणार्या एखाददोन िाडेकरुंना गण्ु या गोहवंदाने सांिाळून राित असत. माझा र्न्म हशवार्ी पाकज दादरचा आहण माझे शालेय हशक्षण माझ्या आर्ोळी 'दादांच्या' बालमोिन हवद्यामंहदर मध्ये झाले. सवज श्री पेंढारकर.कै लासवासी पाले शशांक िांर्णेकि shashank. आमचे दादा आहण आमची शाळा हि एकमेकांची अहविाजय अंगे िोती.ु लंना पाल्याज ने घडवले आहण त्यांनी पाल्याज ला अर्रामर के ले. (पुढील पानावर चालू) .ranganekar@gmail. खेळणे. मोठाल्या िांड्यात बनवलेले हमरी. हटळक मंहदर. त्या हदव्यांच्या मंद प्रकाशात आसमंत उर्ळून र्ायचा. सिु ाि रोड वर खोसला घराण्याची एक खोसला हनवास नावाची संदु र इमारत आिे हतच्या अग्रिागी एक श्रीकृष्ट्णाची एक देखणी मूती आिे. दिु ेरी हनष्ठेला तेव्िा कुठलािी अटकाव नव्िता. कदाहचत त्या अनाहमक लेखकाची आहण माझ्या द:ु खाची सल एकच असावी. गोखल्यांच्या राम मंहदरात रामनवमीला संठु वडा हमळत असे. लेले गरुु र्ी िे तेथील प्रमख ु गरुु र्ी. मद्रासी राम मंहदरात चैत्री नवरात्रीला िोर्न प्रसादाचा लाि समस्त पालेकर घेत असत. खरे गरुु र्ी िे गोखले राममंहदराचे पर् ु ारी िोते. िाऊ िागवत.' पल ु ंच्या नावापढु े स्वगीय िा शब्द लावायची हिंमत मला िोत नािी. त्यांना कवडीवाले बवु ा ह्या नावाने समस्त पालेकर ओळखत आहण त्यांच्या मंहदराला मद्रासी राम ह्या नावाने ओळखले ओळखले र्ायचे. पालेश्वरावर श्रद्धा नसलेला पालेकर हवरळाच. दर गोकुळ अष्टमीला के शराचे सरबत प्रसाद म्िणून हदले र्ात िोते. सिस्त्रबद्ध ु े ह्या हशक्षक मंडळीनी पाले घडवले. कमीतकमी एकदातरी पालेश्वराला िात र्ोडल्याहशवाय पालेकारांचा हदवस र्ात नसे. कािी चाळीवर्ा वाड् यात मालक आहण चारपाच िाडेकरू राित असत. प. आमच्या शाळे चा उल्लेख दादांची बालमोिन असाच िोत िोता. ते अर्ूनिी आमच्यातच आिेत. बाबतु ाई रोडे. िातात सिा परुु ि लांबीची काठी घेतलेला मिापाहलके चा एक कमज चारी संध्याकाळ झाली हक एके क करत हदवे पेटवत र्ायचा.गळ ु आहण वेलची हमहश्रत पेय 'पानक' ह्या नावाने हदले र्ात असे. गोखल्यांचा राम मात्र पूणजतः मराठी िोता.com कािी विाां पूवी ऐकलेल्या एका प्रिसनाचे नाव अर्ूनिी मनाच्या सांदीकोपर्यातून बािेर पडतच नािी. गोखल्यांचे राममंहदर. पालेश्वर िे पाल्याज चे प्रमख ु देवस्थान आहण श्रद्धास्थान. प्रामख्ु याने ह्या रथयात्रेचे नेतत्ृ व शानिाग घराण्याकडे असे. प्रत्येक देवस्थानाचे ठराहवक उत्सव पारंपाररक पद्धतीने सार्रे के ले र्ात. बालपणातले हदवस सख ु ाने र्ात िोते.कुलकणी.

दोडकी. पल ु ंचे आर्ोबा ‘ती. पाल्याज तल्या अनेक लोकांनी आपल्या र्ागा हवकून डोंहबवलीला स्थलांतर के ले. र्यवंत कुलकणी. सणासदु ीला आंब्याचे पान.. लाल रंगाच्या चौकडीच्या नऊवारी साडी नेसलेल्या हिस्ती िहगनी पाले माके टात बिुसंख्येने हदसायच्या. िोटसे असे िे उपनगर कािी विाज पूवी र्फार टुमदार िोते. उंच इमारतींचे र्ंगल उिे राहिले.बागायती करणे आहण पाले माके टात ते हवकणे िे त्यांचे रोर्चे काम असे. पालेकर िा परवलीचा शब्द िोता. नेवरेकर. बिुतेक वस्त्यांना अमक्याची वाडी तमक्याची वाडी ह्या नावाने ओळखले र्ायचे. लालर्ी देसाई. देशपांडे. र्फक्त पालेकर ह्या नावाखाली अनेक प्रांतांचे समार्ाचे लोक एकसंघ कसे िोतात िे न सटु णारे कोडे िोते. पाल्याज ला एअरपोटज आला आहण इतर उपनगरांच्या मानाने पाल्याज तल्या र्हमनीचे िाव वाढत चालले ते िनमु ानाच्या शेपटाप्रमाणे आर्िी वाढत आिेत. पाल्याज बिल इतर मंबु ईकरांना नेिमीच कुतिु ूल वाटत असे. िाताच्या ओंब्या आहण गावठी झेंडू िाताने गंर्फ ु ू न बनवलेली तोरणे हि ह्या समार्ाने समस्त पालेकरांना विाज नवु िे परु वली. अण्णा पाल्याज च्या सामाहर्क आहण सांस्कृहतक चळवळीत नेिमीच अग्रिागी असत. अण्णांच्या हमठाला पालेकर कायमचे र्ागले. वाघ.वामनराव दिु ािी’ िे पाल्याज तल्या सारस्वत समार्ाचे एक आदरणीय गिृ स्थ िोते. बर्याचश्या वाड् या नामशेि झाल्या आहण त्याबरोबर पालेकरिी िरवला. त्या पायांना र्ळवा लावणे िा एक खात्रीचा उपाय मानला र्ात िोता. बरचसे हिस्ती वसईकर हिस्ती िोते. नीला हिडे यांसारख्या उदयोन्मख ु कलाकारांच्या पाठीवर कौतक ु ाची थाप नेिमीच मारली. झाडांची आहण माणसु कीची हिरवळ सक ु ली. सवज र्गिर प्रहसद्ध असलेली हि हबस्कीट कं पनी आपल्या अहस्तत्व सगु ंधाने पाल्याज चे वातावरण सगु ंहधत करत िोती. पाल्याज बिल इतर मंबु ईकरांना नेिमीच कुतिु ूल वाटत असे र्फक्त पालेकर ह्या नावाखाली अनेक प्रांतांचे समार्ाचे लोक एकसंघ कसे िोतात िे न सटु णारे कोडे िोते. िेंडी. िोट् या िोट् या वाड् यात .रानडे हि कािी तत्कालीन पालेकर मंडळी. अनेक गायक गाहयकांना घडवले नावारूपास आणले. हकत्येक विे एकमेकांशी गण्ु यागोहवंदाने नांदणार्या मालक आहण िाडेकरूंमधे हिंती उभ्या राहिल्या. अण्णाचे पाले व पालेकरांवरचे प्रेम के वळ अतूट. प्राथज ना समार् रोड आहण अर्मल रोड ह्या पररसरात दिु ािी. तार्ी पालेिार्ी. -:- . पाले हबस्कीट कं पनी िे पाल्याज चे सगु ंधी गहु पत. पाणथळ िागात बागायतीचे काम करणार्या ह्या मंडळीना ित्ती रोगाची लागण झालेली हदसायची. दत्ता र्ोगदंड. श्री. पडवळ यांसारख्या िाजयांचा परु वठा ह्या मंडळीने पाल्याज ला विाज नवु िे के ला. उंच उंच इमारतींच्या ओझ्याखाली माझे र्नु े लाडके पाले कै लासवासी झाले . हटळक मंहदर रोडच्या कोपर्यावर त्यांचा 'यमनु ा' नावाचा बंगला िोता. पाखाडे. ते दैहनक नवशक्तीत उपसंपादक िोते. मागून आप्पा र्ोगळे करांनी गणपतीच्या सबु क मत्ु याज आहण मोदक दोन्िीिी पाल्याज ला परु वले. अण्णा साठे िे समस्त पालेकारांचे लाडके व्यहक्तमत्व. बिुतक पालेकारांचा प्रवास सहु मत्राबाई वाघ अथवा हटळक प्रसूती गिृ ात सरु वात िोऊन वाघार्ी िाई ह्यांच्या हिंदू स्मशान िूमीत संपत असे. पाल्याज त डोंहबवली र्फास्टची सरु वात झाली. िेंडे. गॅलरीत बसलेले समु ंतर्ी सायंप्रकाशात एखाद्या ऋिी सारखे िासत. त्यांच्या 'हवर्य स्टोसज ' ह्या दक ु ानात उत्तम माल हमळतो. धरु धं र. पाल्याज च्या र्फाटकार्वळ बिुसंख्य हिस्ती लाल रंगाच्या बांधवांची वस्ती िोती. र्फडणीस हि सारस्वत मंडळी राित िोती. पाले स्टेशनवरचे मद्रास कॅ र्फे िे माझ्या माहितीतले सवाज त र्नु े उपिारगिृ . 'चोख व्यविार उत्तम माल' िे त्यांचे ब्रीद वाक्यच आहण ते अंमलातिी आणले र्ायचे.समु ंत र्ोशी िे एक तत्कालीन बिुश्रतु व्यहक्तमत्व.लोकमान्य सेवासंघ िे पल ु ंचे श्रद्धास्थान. लोकमान्य सेवासंघाने सोजवळ आहण संपन्न अदाकारी पालेकरांना हशकवली.

मंहदरे. र्न्ु नरिून मानमोडी डोंगरार्वळून गेलेला रस्ता पढु े घोडेगाव.com जन्ु नरला आलो. पण स्थाहनक लोकांशी बोलले तर ते म्िणतात.मानमोडी लेणी अहिर्ीत बेल्िेकर abhibelhekar@gmail. डोंगर झाडीतली वाट अध्याज एक तासात आपल्याला पूवेकडच्या त्या िीमाशंकर गटापढु े िर्र करते. त्याच्या नंतर लेण्याद्री. िीमाशंकरकडे र्ात असल्याने या वाटेवरील या गटाला ‘िीमाशंकर’ असे नाव देण्यात आले आिे. उत्तरेला नवरा-नवरी. परंतु पढु े कधीतरी याच अधज वट खोदलेल्या स्तूपावर मग एका देवीच्या मूतीने आकार घेतला. लेणी. रेखीव बाह्यांग आहण व्िरांडय़ातील त्या िारदस्त खांबांनीच त्यांच्याकडे खेचायला िोते. वनहविागाने या सार्या डोंगरावर मोठी वक्षृ लागवड के ली आिे. िल्या मोठय़ा इहतिासकाळातले िे अंतगज त िोटे बदल! या चैत्यगिृ ाच्या व्िरांडय़ातूनच उर्वीकडच्या हविारात र्ाण्यासाठी एक दरवार्ा आिे. इतकी सरु ख े रचना. की र्णू वाटते काल-परवाच कोणी कलाकार िे सारे घडवून खाली उतरला आिे. की िोवतीने अनेक डोंगर-टेकडय़ांचा वेढा पडतो. अष्टकोनी आकार. लेण्यांच्या खोदकामातील िा बदल स्थाहनक लोकांच्यािी लक्षात आला आहण म्िणनू त्यांनी याला ‘आंधळे लेणे’ असे नाविी हदले. र्वळ येताच लेण्याच्या सौंदयाज चा िा िार आणखी वाढतो. वायव्येस मांगणी टेकडय़ा. (पढ ु ील पानावर चाल)ू . चैत्यगिृ ावरचे िे सारे अलंकार चढत असताना इथला स्तूप मात्र अधज वट राहिला.कातळकला:. िाटके श्वर. या वक्षृ राईतूनच या लेण्यांकडे वर वाट सरकते. व्िरांडा आहण आतील मंडपाच्या ितावर पूवी मातीचा हगलावा आहण त्यावर हचत्रकाम के लेले िोते. एखाद्या कलाकाराने एकिाती घडवावी अशी िी कलाकृती! ओबडधोबड हनवडुंगावर एखाद्या र्फुलाने र्न्म घ्यावा तसे िे लेणे त्या काळ्या कातळातून उमलून आल्यासारखे वाटते. मधले चैत्यगिृ त्याच्या थोरवीप्रमाणेच उंची धारण के लेले. त्याचे कािी अवशेि हदसतात. घाटवाटा असे नाना आहवष्ट्कार घडवत त्यांना िारून टाकले आिे. दोन घटका त्या बाकावर बसावे आहण शांत-सावलीतून लेण्याचे िे रेखाटन हनरखू लागावे. बिुधा िे खोदकाम सरू ु असतानाच पाठीमागच्या हिंतीतील हचरांमधून पाणी हझरपू लागल्यामळ ु े कलाकारांनी िे काम सोडून हदलेले हदसते. त्याला उंच करणारे व्िरांडय़ातील त्याचे ते चार सालंकृत स्तंि पायर्थयापासूनच या लेण्याचे ऐश्वयज दाखवत िोते. ‘डोंगरावरील उंच र्ागी असलेली ती लेणी पािताना मान मोडून र्ाते म्िणून िा मानमोडी डोंगर. सोबतीने पन्ु िा १३ पाण्याची कंु डे आहण सात अपूणज खोदकामे. मानमोडी! मूळ संस्कृत शब्द ‘मानमक ु ु ट’. त्यावर उपडा कलश आहण त्यावर पन्ु िा उतरत्या पायर्यांचा चौथरा. शिरात हशरण्यापूवीच लागणार्या र्कातनाक्याशेर्ारून एक रस्ता या मानमोडी डोंगराकडे र्ातो. पूवाज हिमख ु असा िा अठरा लेण्यांचा गट! जयामध्ये एक चैत्यगिृ तर उवज ररत हविार. तळ ु र्ा टेकडी. या तीन दालनांमधील मधले चैत्यगिृ तर बार्ूचे दोन हविार! पण त्यांच्या कामातील एकरूपतेमळ ु े िे सारे एकच लेणे वाटते. र्न्ु नरर्वळचा मानमोडी डोंगरिी असाच हतच्या पोटातील त्या तीन लेणी समूिाच्या गूढ अंतरंगाने िारलेला! र्न्ु नर येण्यापूवीच डाव्या िाताचा िा मानमोडी डोंगर त्याच्या पोटातील कातळलेण्यांनी खणु ावायला लागतो. अंबा-अंहबका आहण अगदी शेवटी पहिमेला िूतलेणी िे तीन लेणी समूि. त्याचा अपभ्रंश िोत तो मानमोडी झाला. अशी या खांबांची रेखीव रचना! या खांबांच्या आधारेच या व्िरांडय़ात कक्षासने (बसण्याचे ओटे) थाटली असून त्याच्या बाह्य कठडय़ांवर वेहदकापट्टीचे नक्षीकाम के ले आिे. खरेतर या गटातील पहिल्या तीन दालनांमध्येच या लेण्याचे सारे सौंदयज साठवलेले.’ कािी का असेना. पूवेस हपरॅहमडप्रमाणे दधु ारे टेकडी आहण िे वतज ळ ु पूणज करत मानमोडी डोंगराची ती िलीमोठी आडवी हिंत! र्न्ु नरचा िा सारा िूगोल या डोंगरटेकडय़ांनी िरून गेला आिे. असा िा सारा संसार! र्न्ु नरकडे येताना िीच लेणी आहण त्यातिी इथले ते ऐटबार् चैत्यगिृ सतत खणु ावत असते. तर इथल्या प्राचीन इहतिास-संस्कृतीने त्यावर गड-दगु ज . वर्िाडाचा डोंगर. पहिमेस हशवनेरी. व्िरांडय़ाच्या वर चैत्यगवाक्षाचा मर्ला! त्याची कमान इथे कोरलीय पण ती आरपार गेलेली नािी. गवाक्ष शब्दाचा ‘दृष्टी’शी असलेला संबधं त्यांनी हकती सिर् घेतला याचेच कौतक ु ! चैत्यगिृ ाचा मंडप काटकोनी असून ित सपाट आिे. तर असा िा मानमोडी डोंगर पूवज-पहिम तीन हकलोमीटर लांबीचा! जयाच्यामध्ये पूवेकडून अनक्र ु मे िीमाशंकर. त्यांची ती गूढ खोदकामे घेऊन कधीचे बसलेले आिेत.

त्याच्या मार्थयावर या लेण्याच्या कताज करहवत्याचा ब्राह्मी हलपीतील लेख कोरलेला आिे. या चैत्यगिृ ाशेर्ारचा डावीकडील हविार त्याच्याप्रमाणेच सालंकृत खांबांनी सशु ोहित के लेला आिे. क्षत्रि िे शकांपैकी एक! इराण हकं वा तत्काहलन पहशज यातील हसहथया िागातून िे शक इथे आले. लेख उपेक्षेच्या गतेत ढकलले र्ात आिेत. कुठे अशा पद्धतीने के लेल्या खाचा.. कािी हठकाणी चमत्कारीक आकृत्या. तो लेख शक ४४ मधील आिे. मिाक्षत्रप निपान याचा मंत्री (अमात्य) अयम. दशज नी िाग तटु लेला. तर पढु े दोनच विाां नी र्न्ु नरच्या या लेखात त्याचा उल्लेख ‘मिाक्षत्रि’ असा येतो.. संदिज . यातील अगदी डावीकडील खोलीत हशरायचे. अशी िी अक्षरे कुणा ‘उपासक व्यापारी सतपलपत्रु ा’ हवियी कािीतरी सांगू पाितात. याचा अथज असा की. पण याच लेण्याच्याच एका हिंतीवर एक ब्राह्मी हलपीतील लेख आिे (ओ) मिखतपस साहमनिपानस (अ) मात्यस वछसर्ोतस अयमस (दे) यधम च (पो) हि मटपो च पुण्यथय वसे ४६ कतो.पतु हविभतू ी. या सार्याचा अथज . यामळ ु े हदवसेंहदवस िा सारा ठेवा. त्यांचे राजय हर्ंकले िोते. . सतमलपुतस. पण यातली अनेक अक्षरे नष्ट झाल्याने आर् तो सलग वाचता येत नािी. र्ो वत्स गोत्रातील िोता. सामान्य. अशाच एका उंच कातळावर आिे लेणे क्रमांक सात! िोटेसे. ददु ैव आहण कमनशीब ते आपले. त्याने या मंडपास (मटप) आहण कंु डास (पोढी) (शक) विज ४६ मध्ये पण्ु यकमाज थज दान हदले. . कािी बर् ु ल्या आिेत. कारण. लेण्यांच्या या कातळकलेचा शोध घेताना त्यांच्या अंगाखांद्यावरील अशा अनेक खाणाखणु ा र्ागोर्ागी हदसतात.. लेखांसोबत त्यांची माहिती द्यायला िवी. यातील अनेकांची पडझड झालेली आिे.. कािी लेणी ऐन कडय़ात असून त्यांचे मागज िी तटु ल्याने कातळाला शरीर लावतच वर चढावे लागते. पण हर्थे िी लेणीच उपेक्षेचे र्ीवन र्गत आिेत हतथे आणखी कशाची अपेक्षा करणे दूरचे! जयांनी िे सारे करायचे तो परु ातत्त्व हविाग एक ताकीद देणारी पाटी लावून िा डोंगर कधीच खाली उतरले आिेत आहण र्नतेलािी या अशा इहतिासाचे कािी देणे-घेणे नािी. कुठे र्हमनीतील खड् डे. इहतिासातील िी एक मोठी घटना आहण हतचे धागेदोरे सांगणारा िा लेख! खरेतर या लेण्यार्वळच एखादा र्फलक लावून िा सारा इहतिास इथे मांडायला िवा.असे िे सारे पाहिले की चक्रावायला िोते. र्न्ु नरमध्ये त्यांनी स्वत:ची नाणी पाडली िोती.. त्याच्या व्िरांडय़ाच्या आत ओळीने तीन खोल्या खोदल्या आिेत. यामळ ु े समर्ल्या. हतथे एका हिंतीवर ओळीने कािी खाचा हदसतात. हसधं उपासकस नेर्म. तसे पािण्यासारखे कािीिी नसल्याने दल ु ज क्षच िोण्याची शक्यता. उलगडल्या असे म्िणत असतानाच या गिु ा पन्ु िा अंधार्या-गूढ वाटू लागतात. जयामध्ये तो स्वत:ला क्षत्रप म्िणवतो. त्यांच्यापैकी िा एक निपान क्षत्रप! त्याचा उल्लेख असलेला एक लेख नाहशकच्या पांडवलेण्यातिी आिे. असे म्िणायचे आहण िीमाशंकर गटाकडून पढु े अंबा-अंहबका आहण िूत लेणी गटाकडे चालू पडायचे. या लेखाचे मिाराष्ट्राच्या इहतिासात मोठे मित्त्व! र्न्ु नरमधील सवज लेण्यांत कुठल्या तरी रार्वंशाचे नाव दशज हवणारा िा एकुलता एक लेख. उपयोग कािीिी कळत नािी. हकं बिुना सवज च लेण्यांच्या बािेर. आत एक िोटासा बाक. िीमाशंकर लेण्याच्या या गटात उवज ररत लेणी सामान्य हविार आिेत. या दोन विाां तच मिाक्षत्रप िोणार्या क्षत्रपांनी दहक्षणापती सातवािनांचे र्न्ु नर. बार्ूचे टाके िी बर् ु लेले. पाण्याची कंु डे सक ु ू न गेलेली आिेत. हिंतीवरील ठसे.

ज्ञानजयोत येथेच तेवली साहवत्रीबाई र्फुले........... िवानी... मे २०१३ .com दख्खन सह्यकडी र्यांनी गहनमी कावे रचावे. राम येथे र्न्मी यावे हदगंबराचे पोटी... हर्फरुनी पन्ु िा र्न्मा यावी मिाराष्ट्र पोटी. येथील मातीतनु ी रुर्ावी कुसमु े िी मदाज नी... येथे काट्यातनु ी उमलावी आमटे.. अन रामायण हि गीत व्िावे मराठीहचये ओठी.. ठाणे याांच्या स्र्ाधीन. र्फुले.... काली. अमतृ वेल हि बिरावी खांडेकरांचे अंगणी.. ययातीने ज्ञानपीठ यावे मराठीहचये सदनी. त्या हशवबासी प्राणपणाने वंदन हनत्य करावे..सिु ज उतेकि सभासद बखि surajutekar88@gmail.... ु स सप्तसरु ांनी कर र्ोडावे मंगेशाच्या दारी.. तसेच संदु र ओव्या गाव्या येथील र्ात्यावरी..... लक्ष्मीबाई येथेच व्िावी दगु ाज ... विाज मागनु ी विे सरावी सक ु ु नी र्ावी पाती.. येथे हनत्य हनमज ळ विाव्या कृष्ट्णा. गोदावरी...... © सर्व हक्क दर् व खा चॅरिटे बल ट्रस्ट.. गानकोकीळा र्न्मा यावी मराठमोळ्या घरी........ साने.

अशावेळी झोळी हि अडचणीत आणू शकते. म्िणून यासंदिाज तील पढु े हदलेली माहिती आपल्या सवाां ना उपयक्त ु ठरावी. तसेच तोल सावरण्यासाठी दोन्िी िातांचा उपयोग करावा लागतो.हर्यागिोिकांसाठी चेतन िाजर्रू ु chetaned@gmail. सॅकच्या आतल्या बार्ूस संपूणज बसेल अशा आकाराची मोठी प्लॅहस्टकची हपशवी ( सवज ऋतूत) असावी आहण त्यात सारे सामान ठेवावे. अगदी "मनात नसेल तरी सद्ध ु ा . मख्ु य म्िणर्े पोट आत घ्यावं लागणार नािी. त्यामळ ु े येथे उंचीचा नािी पण दमण्याचा नक्कीच त्रास िोतो. पण टेकडीवर र्ाताना कुणाला तरी सोबतीस घेणे अन सोबत पाणी नक्की ठेवणे. दधु आणायला सांहगतले तर पायर्या उतरून र्ा. सॅक िरताना वर्नाने िलक्या वस्तू ( कपडे इ.“ सॅकच्या दोन्िी बार्ूस हखसे असल्यास अहधक उत्तम. यासाठी आपल्या शरीराला िवी असते उर्ाज आहण मानहसक बळ आहण ते हमळवण्यासाठी व्यायाम व चालणे िे अहधक असावे. तसेच र्वळपास एखादी टेकडी असल्यास ती चढून यावी. यामळ ु े वर्न खांद्याच्या बार्ूला येवून सॅक खालच्या अंगाला र्ास्त ओढली र्ात नािी. तसे असल्यास पट्टे बदलून घ्यावे. सॅक घेताना त्याचे पट्टे िे खांद्याच्या सरळ रेिेत असावेत ना की मानेच्या मागे. गड चढताना असंख्य पायर्या असतात. टेकडी नसल्यास इमारतीमधील हर्ने चढ उतार करावे. व्यायामाची हकं वा चालण्याची सवय नसेल तर सवय करून घ्यावी. पायवाटा. असे करताना दम लागतोय का. आहण त्यामळ ु े आपल्यामळ ु े दगु ज भ्रमणाच्या वेळी एकावर एक अशी दिीिंडी िोऊ शकते. एका बार्ूच्या झोळीतून आपल्या वस्तू बािेर पडण्याची िीतीिी असते. िांडी) आहण वरच्या बार्ूस खाऊ ठेवावा. तसेच चालताना िरिर चालून बघा. तसेच पट्टे खांद्यांना बोचू नयेत म्िणून र्ाड स्तर हदल्यास खांदे र्ळर्ळनार नािीत आहण त्यामळ ु े दगु ज भ्रमण करताना आपण उत्सािी रािू. एका बार्ूची झोळी हि हनरुपयोगी आिे कारण दगु ज भ्रमण करताना अनेकदा वाटा अरुंद असतात. दगु ज भ्रमणासाठी आवश्यक साहित्य: दर्ु गभ्रमणास जाण्यापूवी :सरु क्षेच्या उपायांपैकी पहिला आहण अत्यंत मित्वाचा उपाय म्िणर्े स्वत:च्या शारररीक क्षमतेचा अंदार् घेउन दगु ज भ्रमण करणे. आता चालणे म्िणर्े मैदानावर एक पूणज राउंड मारणे या प्रकारचे चालणे नव्िे. पण तीव्र आहण राकट आिेत.com दर्ु गभ्रमण . क्रमशः . ) तळाशी ठेवावे. दगु ज भ्रमण िा एक धाडसी हक्रडाप्रकार आिे आहण त्यामळ ु े सािहर्कच दगु ज भ्रमण करताना कािी धोके हनहिंतपणे संिवतात. शक्यतो रोर् अथवा आठवड् यातून दोन ते तीन वेळा कमीत कमी ३ हकमी चालणं असाव. आईने कोणती िार्ी. दर्ु गभ्रमणासाठी लार्णािी सॅक :सॅक हि परु शे ी रुंद आहण मोठी असावी. चक्कर येते का िे बघा व असे झाल्यास ताबडतोब वैद्यहकय सल्ला घ्या. औ ंिधे. असं के ल्यास आपण गड चढताना त्याच्या र्फक्त पायर्थयाशीच रािू. दगु ज भ्रमण करताना दरवेळी पट्टे आहण झीप िक्कम आिेत हक नािी याची खात्री करून घ्यावी. पण दगु ज भ्रमींनी हवशेितः नवख्या हगयाज रोिकांनी दगु ज भ्रमण करताना कािी मित्वाच्या गोष्टींची पूवजतयारी के ली तर दगु ज मोिीम सख ु कर िोईल यात शंका नािी. ट चज इत्यादी त्यात पटकन ठेवता आहण काढता येतात. कातळटप्पे असतात आहण िे पूणज चढून वर र्ाण्यासाठी हकमान २ तास तरी लागतील अशा प्रकारचे बरेच गड आिेत.पूवगतयािी मिाराष्ट्रातील गड हकल्ल्यांना िेटी देणे िे तर आपल्या समूिाचे उहिष्टच. हलफ्ट असेल तर शक्यतो त्याचा वापर करू नका. त्याचे पट्टे मर्बूत आहण परु स े े लांब असावेत. त्यामळ ु े आवश्यक गोष्टी म्िणर्े व टरबॅग. मध्ये र्ड वस्तू (उदा. र्ेणे करून तमु चा स्टॅहमना तर वाढेलच पण दगु ज भ्रमण करताना आपले र्फोटोिी चांगले येतील. नािी तर आयष्ट्ु यिर दसु र्यांसमोर मान झक ु वून रािावं लागेल. गड हकल्ल्यांवर िटकायचे वेड तमु च्यासारखेच मलािी आिे. मिाराष्ट्रात सह्याद्रीचे कडे र्फार उंच नािीत.

com .र्ड ओळखा गडाचे नाव आहण माहिती पढु ील अंकात. तुषाि पाटील tupatil@gmail.

आंध्रप्रदेश. ह्या सापांच्या खाद्यामध्ये बेडूक. दंशाच्या हठकाणी सूर् येते आहण तेथून रक्त वाित राहिल्याने िक्ष्याचा मत्ृ यू िोतो. संपूणज गोवा तसेच कनाज टक आहण तामीळनाडूचा हकनारपट्टीचा प्रदेश. िोटे पक्षी तसेच उंदीर इत्यादी हबळात रािणार्या प्राण्यांचा समावेश िोतो. याचे मख्ु य कारण म्िणर्े दंशाच्या वेळी हविाची अहतशय अल्प मात्रा सोडली र्ाते (र्ी त्याच्या िक्ष्यासाठी र्ीवघेणी असते). शास्त्रीय नाव: Trimeresurus gramineus. पाली. समद्रु सपाटीपासून साधारण ४५० मीटर उंचीवर िा साप सापडतो.सपगमैत्री मकिंद के तकि makketkar@gmail. खाद्य आहण िािणीमान: िा साप हनशाचर असून त्याचा डोंगरातील र्ंगलात वावर असतो. असे असले तरी वैयहक्तक हविप्रहतकारक क्षमता आहण रुग्णाच्या मनाची कणखरता ह्यावर देखील हविाचा पररणाम अवलंबून असतो. तसेच हरणटोळ सापाचां नाक टोकदार असून तो हनमहवषारी साप आहे व मानवास घातक नाही. र्ून ते र्ल ु ै महिन्यात मादी साधारण ५ ते १५ हपल्लांना र्न्म देते (िा साप अंडी घालत नािी). िे हवि रक्ताच्या गठु ळ्या िोण्यास मजर्ाव करते व स्नायंमु धील उतींचे (tissues) हवघटन करते.मैत्र जीवांचे: . िक्षाच्या शरीरातून उत्सर्ीत िोणार्या उष्ट्णतेचा मागोवा घेत उष्णतासंवेदक खोबण िे साप िक्षाचा पाठलाग करतात. बर्याचदा हरणटोळ (Vine snake) व चापडा याांच्यात तयाांच्या हहरव्या रांगाच्या साधर्मयाामळ ु े गल्लत के ली जाते. वैहशष्ट्य:े ह्या र्ातीच्या सापांचं खास वैहशष्ट्य म्िणर्े नाक आहण डोळ्यांच्या मध्ये असलेली उष्ट्णतासंवेदक खोबण (Pit).com हर्यागिोिकांना हवहवध दर्ु ाांवि हवशेषतः पेठ. सधु ार्ड अशा वनवेष्टीत दर्ु ाांवि ति िमखास भेटणार्या या हमत्राचा िा थोडक्यात परिचय. त्यामळ ु े त्याच्यापासून लांब रािणेच योग्य. नाव: मराठीत चापडा आहण इंहग्लश मध्ये बांबू हपट व्िायपर. मात्र तयाांच्यातील फरकाची मख्ु य खूण र्महणजे हरणटोळ सापाच्या डोळ्यातील बाहुली आडवी असते तर चापड् याच्या डोळ्यातील बाहुली उभी असते. हवष: व्िायपर कुळातील सवज सपज िेमोट हक्सक म्िणर्े ‘रक्तबाधक’ प्रकारचे हवि बाळगून असतात. आिळ: िारतात िा साप गर् ु रात मधील डांग हर्ल्िा. हनरीक्षणाअंती असे आढळून आले की उन्िाळ्यात ते एकाच झडु पात साधारण दोन महिन्यांपयां त राितात. कातकरी बांधवांकडून असे समर्ले की िा साप चावला असता एक ते दोन हदवस दंशाच्या र्ागी वेदना िोतात आहण तो िाग सर् ु तो. के रळ राजयाचा उत्तरेकडील िाग अशा हवस्ततृ िागात आढळतो. अशाच प्रकारची खोबण अर्गर र्ातीच्या सापात देखील आढळते. . मिाराष्ट्राची संपूणज सह्याद्री रांग. पावसाळ्यात रात्रीच्या वेळेस ते बेडकांच्या शोधात र्हमनीवर हिंडताना देखील आढळले आिेत. भाितात ह्या सापाच्या दंशाने आत्तापयांत झालेल्या एकािी मत्ृ यूची नोंद सापडत नािी.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful