You are on page 1of 452

i

IV. ULUSAL HDROJEN ENERJS KONGRES


ve SERGS (ULUSLARARASI KATILIMLI)

BLDR KTABI


Editoryal Grup
Prof.Dr.M.Oktay ALNIAK

Prof.Dr.Figen KADIRGAN Prof.Dr.Sabriye PKN Prof.Dr.A.Nilgn AKIN
Prof.Dr. enay YALIN Prof.Dr. lker BEKER Prof.Dr. Ali ATA

15-16 Ekim 2009 / KOCAEL










ii

Umuttepe Yayn No: 21
Seminer :1





IV. ULUSAL HDROJEN ENERJS KONGRES
ve SERGS (ULUSLARARASI KATILIMLI)
BLDR KTABI



ISBN 978-605-5936-22-8



















Yayn Ynetmeni: Mustafa Bulut
Kapak Tasarm: Yunus Karaaslan
Bask: Yazn Basn Yayn
Tel:0212 565 01 22
1.Basm: Ekim 2009






Umuttepe Yaynlar
Belsa Plaza Merkezi
5/6 Blok Kat:1 No:91 zmit Kocaeli
Tel: (0262) 332 35 49
Fax: (0262) 323 18 58


Umuttepe Kitabevi
Kocaeli niversitesi
Umuttepe Yerlekesi
Sosyal Tesisler Binas
Tel: (0262) 359 10 60









Umuttepe Yaynlar
Bu kitabn her trl yayn hakk Umuttepe Yaynlarna aittir.
Yaynevinin yazl izni olmadan, kitabn tmnn veya bir
ksmnn elektronik, mekanik ya da fotokopi yoluyla basm,
yaym, oaltm ve datm yaplamaz.




iii


IV. ULUSAL HDROJEN ENERJS KONGRES
ve SERGS (ULUSLARARASI KATILIMLI)

BLDR KTABI


Editoryal Grup
Prof.Dr.M.Oktay ALNIAK

Prof.Dr.Figen KADIRGAN Prof.Dr.Sabriye PKN Prof.Dr.A.Nilgn AKIN
Prof.Dr. enay YALIN Prof.Dr. lker BEKER Prof.Dr. Ali ATA

15-16 Ekim 2009 / KOCAEL










iv


Teknik Koordinasyon

Yrd. Do.Dr. Emek MRYDOR DERUN
Yrd. Do.Dr. Nurcan TURUL
Yrd. Do.Dr. Yasemen KALPAKLI
Dr.Mehmet Burin PKN
Kim. Yk. Mh.Aysel KANTRK FGEN






































v

NSZ

Biz bu almalardan bir sonu alabilir miyiz?
Biz belki alamayz, ancak genler mutlaka bir sonu alrlar
Bizim iimiz almak ve rnek olmaktr.

Dnyann enerjiye olan gereksiniminin sonucu olarak fosil yakt tketimi ve birim fiyatlar
giderek artmaktadr. Bu sebeple evreyi kirletmeden ve srdrlebilir olarak salanabilecek
ileri teknoloji enerji sistemleri bilimsel almalarda incelenen aratrma konularnn banda
gelmektedir.

Hidrojen enerjisi gnmzn en nemli enerji kaynaklarndan biri olarak kabul edilmektedir.
Doada bileikler halinde bol miktarda bulunan, ancak serbest olarak bulunmadndan doal
bir enerji kayna olarak kabul edilmeyen hidrojen, birincil enerji kaynaklar ile deiik
hammaddelerden retilebilmekte ve retiminde dntrme ilemleri kullanlmaktadr. Bu
nedenle elektrikten neredeyse bir asr sonra teknolojinin gelitirdii ve gelecein alternatif
kayna olarak yorumlanan bir enerji taycsdr. Hidrojen, fosil yaktlarn neden olduu
evresel sorunlar yaratmamakta ve snmadan elektrik retimine kadar eitli alanlarn
ihtiyacna cevap verebilmektedir. Ayrca gaz ve sv halde bulunabildii iin iletimde kayplar
olmadan uzun mesafelere tanabilmektedir.

Bu kongrenin kapsamnda; hidrojen retimi, kullanm alanlar ve ekonomisi ile yakt hcreleri
balklar altnda yaplan aratrmalar sunulacaktr. IV. ULUSAL HDROJEN ENERJS
KONGRES ve SERGS, gelecekte ticari amalar iin daha ok kullanlmas dnlen
hidrojenin ana retim kaynaklar hakknda kapsaml bilgilerin tartlaca bir bilim platformu
olacaktr. Bu kongrenin; hidrojenin retim maliyetleri ve ekonomisi ile kullanm alanlar
hakknda kapsaml analitik incelemelerin sunulduu bir bilimsel kongre olmas
beklenmektedir. Kongrede sunulacak tebli ve konumalar kapsayan Kongre Kitab; hidrojen
enerjisinin retimi, kullanm, tketimi, muhafazas ve gelecei hakknda gncel imkan ve
kabiliyetleri kapsayan teknik bir alma olarak hazrlanmtr. Kapsam olarak konunun
bilimsel inceliklerini ieren nemli bir belge olarak bilim insanlarnn ve uygulayclarn
istifadesine sunulmutur. Bu almann; kendi insanlarmzn gayretiyle ve kendi
imknlarmzn eseri olarak ortaya km olmas nemli grlmektedir.

IV. Ulusal Hidrojen Enerjisi Kongresi ve Sergisinin katlmclar ve memleketimiz iin
baarl olmasn, eserin okuyuculara faydal olmasn dilerim.

Sayglarmla.


M.Oktay ALNIAK
Prof. Dr. Yk. Mh.
UHK2009 BAKANI









vi





















































vii
TEEKKR

Bu kongre ile ilgili birka szm vardr. Deerli hocamz Prof. Dr. Nejat VEZROLU
tandm en dakik ve nezaketli insanlardan birisidir. Mektuplarma cevab 12 saat ierisine
alrm. Bizleri bu faaliyetlerde ok yreklendirmitir.

Bylesi deerli hocalarmzn rencileri de onlar gibi oluyor. Bu kongrenin bana
kazandrd en deerli bilimsel glerden birisi i blm ve i birliinin nemini idrak
etmek olmutur. Faaliyetlerin teknik koordinasyonunda, bilimsel hazrlnda mkemmel bir
ekiple altk. Bilhassa Yldz Teknik niversitesinden bu faaliyete katk salayan bata
Prof.Dr. lker BEKER olmak zere; Yrd. Do. Dr. Emek MRYDOR DERUN, Yrd. Do.
Dr. Nurcan TURUL, Yrd. Do. Dr. Yasemen KALPAKLI, Dr. Mehmet Burin PKN ve
Yksek Mhendis Aysel KANTRK FGENe teekkr ve takdirlerimi sunarm.

Ayrca kongrenin hazrlnda ve icrasnda Genel Kurulumuzun ve Kongre Operasyon
Kurulunun desteklerine mteekkirim.

Kongre bakan olarak; elastik alma inisiyatifi salayan Kocaeli niversitesi Rektr Sayn
Prof. Dr. Sezer . KOMSUOLUna; Bahehir niversitesi Rektr Sayn Prof. Dr. Deniz
lke ARIBOANa; Gebze Yksek Teknoloji Enstits Rektr Sayn Prof. Dr. Alinur
BYKAKSOYa ilgilerinden dolay teekkr ederim. Ayrca bu kongrenin organizasyonu
esnasnda Kocaeli niversitesi Rektr Yardmcs Sayn Prof. Dr. Hasret OMAKa
tkenmez gayreti iin teekkr ederim. Gcmzn sonuna yaklatmz her aamada onun
deerli gayreti bizlere nemli destek salamtr. Bu almada Kocaeli niversitesinin ev
sahipliini ok nemsiyorum.

Bu kongrelerin yaplmasnda nemli teviklerini grdmz BLGESAM Bakan Sayn Dr.
Atilla SANDIKLIya; UNIDO-ICHET Direktr Sayn Dr. Mustafa HATPOLUna ayrca
teekkr eder, sevgi ve takdirlerimi sunarm.

Kongreye katlan, teknik ve bilimsel katk salayan deerli bilim insanlarmzn,
teknokratlarmzn, sanayicilerimizin, katlmc rencilerimizin ilgilerine, kamunun deerli
kurumlarna mteekkirim.

Hidrojen Kongreleri, Hidrojen Teknoloji Panelleri, Hidrojen Aratrmaclar olarak bu
almalardan bundan byle somut sonular aldmzda bu grevi laykyla yaptmz idrak
edeceiz.

En derin sayglarmz, teekkrlerimizi arz ederiz.


Prof. Dr. M. Oktay ALNIAK
UHK-2009 BAKANI
Hidrojen Kongreleri Genel Kurulu Adna


viii





















































ix
UHK 2009 KATILIMCILARINA MESAJ

Prof. Dr. T. Nejat VEZROLU selam gnderiyor ve baarlar diliyor
Sayn Hocamza ABD. Miamiye mesaj atnz. 12 saat sonra mutlaka cevap alrsnz!
ok fedakar, alkan ve iyi rnek Sayn Hocamza sayglar sunarz

Hidrojen Enerjisi Sistemi:

Trkiyenin ada Uygarl Yakalamas iin Frsat

Endstri Devrimi balad zaman, 1860 ylnda, Dnyada kii bana gelir ortalamas 20-25
dolar civarndayd. Bugn bu ortalama 10,500 dolardr. Hayat standardndaki bu byk art
bir buuk yzyl iinde saland. Bu hzl art biz fosil yaktlara, yani kmr, petrol ve doal
gaza, medyunuz. Fakat her iyi ilata olduu gibi fosil yaktlarn da yan tesirleri vardr. Bunlar
kresel snma, iklim deiiklii, ozon tabakasnn delinmesi, asit yamurlar, hava
kirlenmesi, oksijen azalmas, denizlerin kirletilmesi ve dier benzeri zararl tesirlerdir.
Dnyada evreye ve sala verilen bu zararlarn toplam geen yl 6 trilyon dolar buldu.
Trkiyenin hissesine den zarar ise 60 milyar dolard.

Dier taraftan fosil yakt kaynaklar hzla tketilmektedirler. Fosil yaktlar 1860larda
kullanmaya baladk, en kullanl fosil yaktlar, yani akar fosil yaktlarn (petrol ve doal
gazn) ou 2060 ylna kadar tkenmi olacaktr.

Fosil yaktlar yahut hidrokarbonlar, ayn zamanda, ok faydal kimyasal ham maddedirler.
Bunlar, yapay iplik, karma malzeme, madeni yalar, parazit ilalar ve benzerlerinin
retilmesinde kullanlr. Dolaysyla geriye kalan fosil yaktlar hi olmassa bir ksmn
yakt olarak kullanmayp gelecek nesillere kimyasal ham madde olarak brakmalyz.

imdiki fosil yakt sisteminin yerini almak zere, 18 Mart 1974te, The Hydrogen Economy
Miami Energy (THEME) Konferansnn alnda, Hidrojen Enerjisi Sistemini nerdik. Bu
sistemde hidrojen herhangi bir birincil enerji (su, rzgar, gne, jeotermik, nkleer ve hatta
fosil) kullanarak retilecek ve bugn fosil yaktlarn kullanld her yerde kullanlacaktr.
Hidrojen en mkemmel enerji taycsdr. Hidrojen sera tesiri yapan gazlar retmeyecek,
ozon tabakasn tahrip eden kimyasal maddeler yaratmayacak, asit yamurlar meydana
getiren gazlar retmeyecek, hava kirlilii yaratmayacak, denizleri kirletmeyecek ve oksijen
azalmasna sebep olmayacaktr. Son 40 ylda yaplan ARGE almalar neticesinde, hidrojen
retimi, depolanmas, datm, yakt pilleri ve kullanm ile ilgili pek ok teknoloji retildi,
denendi ve bazlarnda tatbikata geildi. Dolaysyla, Hidrojen Enerjisine gei iin gerekli
teknolojiler retilmi ve tatbikata gei iin hazrdrlar.

imdi dikkatimizi Trkiyeye evirelim. Bugn Trkiyede kii bana gelir 10,000 Dolar
civarndadr. Endstriyel memleketlerde bu ortalama 30,000 Dolardr ve aradaki fark gittike
bymektedir. Bunun sebebi endstriyel memleketlerin katma deeri yksek rnler retip
ihra etmesi ve Trkiye gibi kalknmakta olan lkelerin katma deeri az rnler satmasdr.
leri memleketlerin yksek hayat dzeyini yakalayabilmesi iin Trkeyinin katma deeri
yksek rnler retip satmas gerektir. Bu konuda Hidrojen Enerjisi byk bir frsat arz
etmektedir. Trkiyedeki niversitelerde, aratrma laboratuarlarnda ve enerji ile ilgili
endstrilerde Hidrojen Enerjisi ile ilgili ARGE almalar yaplm, rnler ve sistemler
gelitirilmi ve geni bir bilgi birikimi salanmtr. lgili bakanlklar, niversiteler ve
endstriler bir araya gelip Trkiyenin nmzdeki 30-40 yl iinde Hidrojen Enerjisine


x
gemesi iin planlar hazrlanmalar ve tatbikata gemelidir. Bu srete Trkiye Hidrojen
Enerjisi ile ilgili katma deeri yksek cihazlar, sistemler ve aralar retecek ve bunlarn bir
ksmn ve kazanlan bilgileri dar satacaktr. Hidrojen Enerjisine gei ayrca Trkiyede
byk bir istihdam yaratacak, petrol doal gaz ve kmr ithaline son verilecek,
memleketimizi enerji (yani hidrojen) ihra eden bir lke yapacak, d ticaret dengesi lehimize
deiecek ve ekonomik kalknmamza byk bir ivme kazandracaktr. Neticede Trkiye
ada uygarl yakalayacaktr.

Aksi takdirde, gittike pahallaacak petrol, doal gaz ve kmr ithal etmeye devam
edeceiz ve Hidrojen Enerjisi teknolojileri ile ilgili yksek katma deerli cihaz, sistem ve
aralar dardan almaya mecbur olacaz. Bunlar da kalknmamz eksi ekilde etkileyecek
ve Trkiye ile ileri memleketler arasndaki gelir fark gittike byyecektir.

UHK 2009 Kongresinin Sayn Katlmclar, Hidrojen Enerjisiileri memleketlere
eriebilmemiz iinyzylda bir karmza kacak bir frsattr. Sizler gibi Hidrojen Enerjisine
gnl vermi bilim adamlarmzn ve mhendislerimizin katk ve giriimleri ile hi phesiz
Trkiye Hidrojen Enerjisine geecek ve ada uygarl yakalayacaktr. Hepinize baarl bir
kongre diler, sevgilerimi gnderirim.



T. Nejat Vezirolu
Dnya Hidrojen Enerjisi Konseyi Bakan
5794 SW 40 St. #303, Miami, FL 33155, USA


xi





KONGRE AILI
VE
PANEL KONUMALARI


xii



















xiii
Prof. Dr. Yk. Mh.M. Oktay ALNIAK
UHK2009 Bakan
oalniak@bahcesehir.edu.tr


KONGRE BAKANININ AI KONUMASI
Sayn Konuklar,
Deerli Katlmclar;

Bizim grevlerimiz; ok almak, dzgn olmak, genlere yol gstermek ve rnek olmaktr.
Sevgi, sayg, etik davranlar bizim deerlerimizdir. Biz sizler iin varz. Siz genler;
bizlerden daha nemli grevleri baaracak eitim ve retim imknlaryla yetitiniz. Hibir
nesil sizler kadar stn yeteneklerle donatlmamtr. Siz sadece baary hedefleyiniz. nann
mkemmel derecede baaracaksnz. Bakmaynz iinde bulunduumuz skntlara! Moralinizi
bozmaynz! Biz sizinle mutlaka baaracaz...

Gazi Mustafa Kemal Atatrkn Milletimize ve bizlere direktifleri pozitif ilim yolunda
olmutur.

Hayatta en hakiki mrit ilimdir.
Trk, n, al, gven.
Yurtta sulh, cihanda sulh.
Ne mutlu Trkm Diyene!

Szleriyle bizlere uygar dnyada yer alabilmenin anahtarlar verilmitir.

Bu anahtarlar nelerdir? Yukardaki direktifleri birer kelimeyle ifade edelim.

Birincisi Bilimdir.
kincisi Gvendir.
ncs Bartr.
Drdncs Ulusal Birliktir.

Bu drt anahtar lkemizin bugn en byk ihtiya duyduu deerlerdir. Bugnk toplantmz
ile burada yaptmz nemli bir grev vardr. Uygarla erimenin birinci anahtar bilim
yapmaktr. Biz bilimle urayoruz. Sizler birinci derecede nemli bir grevi yerine
getiriyorsunuz.

Bizim yeni bir eyler ortaya koymamz gerekiyor. Dnyada mthi bir rekabet var! Bu
rekabet teknolojik rnlerde yksek kaliteyi ve makul fiyatlar gerektiriyor. Yeni bulular
isteniyor... Sosyal faaliyetlerde ise yeni bir dnya olgusu iindeyiz. Kimileri kresel, kimileri
global bir dnyadan bahsediyor. Teknolojik ve sosyolojik gc olanlar dnyay idare
ediyorlar. Paras ok olanlar gelimi lkeleri bile ynlendiriyorlar. Gelimemi ve gelimekte
olan lkelerin ii zordur! Bizim iimiz bu jeopolitikte ok zordur. Biz iimize bakalm.
Enerjiyi boa harcamadan alalm. Enerjimizi israf etmeyelim. Aydnlkta olalm.

Ho geldiniz.
Hidrojen Enerjisi Kongrelerinin yakn gemiini ve emek verenleri biliyoruz.
Emei geenlerin hepsine kranlarmz sunarz.
Trkiyenin en deerli bilim insanlar buradalar.


xiv
Yldzlar iimizde...
Emek vermi, sermaye koymu, gz nuru dkm deerlerimiz buradalar.
Burada olamayanlar var. Gnlleri bizimledir. Sa olunuz, sa olsunlar...

Biz ne yapmaya alyoruz?
Kendi insanmz ve imknlarmzla ileri teknolojileri kefedelim istiyoruz.
Bir grev yapmaya gayret ediyoruz.
Ticari bir amac olmayan, fakat stratejik bulular amalayan bir kongre organize ediyoruz.
Genleri tevik ediyoruz.
Sizin bulularnzn ticariletirilmesi memleketimize olumlu olarak yansr. Sizler zengin
olunuz. Bulu yapnz ve ok para kazannz...
Byle olursa memleket kazanr.
stihdam salanr!
Biz bir ey istemiyoruz.
Bizim lkemizde de bulularmz olsun istiyoruz.
Sayn hocalarmz ve bilim dnyamz bu amala destekliyoruz.

Hidrojenin analitii, retimi, kullanm, ekonomisi, stratejisi esas konularmz.
Kocaeli Sanayi Blgesi; Trkiyenin endstriyel kalbi!
Hidrojenden bir ey olur mu? Ne zaman ekonomik yarar salar?
Bizim mrmz yeter mi?
Biz nemli deiliz!
Bizim neslimizin grevi rnek olmak ve yol gstermektir...
Siz nemlisiniz. Genler nemli!

Biz hi moral bozmayacaz. Hep alacaz. Mutlaka baaracaz.
Bu almalarmza kimler emek verdi?
Grnr, grnmez emei geen bata siz katlmclar olmak zere herkese teekkr ederiz.

Sayn Rektrlerimiz,
Sanayicilerimiz,
Bilim nsanlarmz,
Deerli Konuklarmz,
Deerli Basn,
Sevgili rencilerimiz,
Kongreyi organize eden ve destekleyen kurumlarmz;
yi ki varsnz, iyi ki geldiniz. eref verdiniz.

Bu Kongrenin sonularn takip ediniz. Mkemmel bir baar elde edilecek.
Baar iin istikrarl, planl ve akll alma metotlar gerekir.
almaktan baka aremiz ve amacmz yoktur. Bu mkemmel vasflarn hepsi sizlerde
mevcuttur.

Sevgi, sayg ve takdirlerimi sunarm.
15.10.2009








xv
Prof. Dr. Sezer . KOMSUOLU
Kocaeli niversitesi Rektr
sezerkom@kou.edu.tr



KOCAEL NVERSTES REKTRNN AI KONUMASI

ok deerli konuklar,
Deerli retim yeleri,
Sevgili rencilerimiz;

Bugn IV. Ulusal Hidrojen Enerjisi Kongresi nedeniyle sizlere ho geldiniz diyorum. Bu
faaliyeti nemsiyoruz. Kocaeli niversitesi, Baheehir niversitesi ve Gebze Yksek
Teknoloji Enstitsnn deerli rencilerini ve retim yelerini bir arada grmekten dolay
bahtiyarm. Trkiyenin deerli niversitelerinden retim yelerimiz ve rencilerimizi
Kongrede grmekten mutluyum. Bu almalardan gzel sonular alndnda daha mutlu
olacam. Trkiyenin endstride kalbinin att nemli vilayetlerimizden birisi Kocaelidir.
Byle bir kongreye ev sahiplii yapmak bizim iin nemli bir grevdir. Kongre sresince
sizleri niversitemizde en iyi imknlarmzla misafir edeceiz. Bu almalarn sonucundan
ben ok mitliyim. Deerli bilim insanlarmz, rencilerimiz ve sanayicilerimizle mutlaka
enerji konusunda nemli bir eyler bulacaz. Yeni keifler yapacaz. Kendi derdimize
kendimiz are olacaz. alalm, baaracaz. Bizim grevimiz size her trl alma
imknn salamaktr. Hepimizin grevi bu uygar dnyada en uygar toplumlarla yaracak
bilimsel, teknolojik ve akl gcne sahip olmaktr. Uygar bir toplum olarak teknolojinin
imkanlarndan en iyi ekilde faydalanmak istiyoruz.

Kurumlarda en nemli deer insan faktrdr. Yetimi insan gcne sahip, iyi eitilmi
toplumlar erimi olduklar ileri teknolojileri srdrebilmek amacyla almalarna devam
ediyorlar. Kendi insan gleri yetimedii takdirde gelimekte olan lkelerin insan gcn
kullanyorlar. Yetimi deerli genlerimizi istihdam ediyorlar. Byle olunca gelimekte olan
lkelerin gelimesi daha da zorlayor. darecilerin, bizim nemli grevlerimizden birisi
yetimi insan gcmze ve prl prl olan genlerimize sahip kmaktr. Bu nedenlerle yeni
bululara ynelik olan bu kongreyi nemsiyorum. leri teknolojilere eitimle, almakla,
laboratuarlarla, aratrmayla, yeni keifler ile eriilebilir. Bunlar yapabilmek iin iyi bir
eitim almak ve ok almak gerekir.

Deerli gen arkadalarm; Hedefinizi ortaya koyunuz, program yapnz, gcnz
ayarlaynz, aklnz kullannz, sabrl ve metotlu olunuz, ok alnz. Mutlaka
baaracaksnz. Sizin baarlarnz bizim ve lkemizin baarlar olacaktr. Kongre sresince
hepinize stn baarlar ve parlak bir gelecek temenni ediyorum. Kongrenin hazrlanmasnda
ve icrasnda emei geen deerli personele bilhassa teekkr ederim.
Sevgi ve takdirlerimi sunarm.

Sayglarmla,








xvi





















































xvii
Prof.Dr. Alinur BYKAKSOY
Gebze Yksek Teknoloji Enstits Rektr
alinur@penta.gyte.edu.tr


GEBZE YKSEK TEKNOLOJ ENSTTS REKTRNN AI KONUMASI


Sayn Bakanm,
Deerli Panelistler ve Katlmclar,

Enerji ve su, gnlk hayatmzn srdrlmesinde havadan sonra en nemli kaynaklarmzdr.
Hidrojen Sistemi, enerji-su evrimine dayal olduundan insanln en hayati iki unsurunu
kapsamaktadr. Ksaca, sudan enerji sistemi de diyebileceimiz Hidrojen Enerji Sistemi,
gnmz enerji sistemi olan Fosil Yakt evrimine alternatif en nemli evrimdir. Fosil
Yakt evriminin neden olduu kresel snma ve buzullarn byk hzda erimesi, karmza
sklkla yaadmz sel basknlar olarak kmaktadr. Artk insanlk bu evrimle devam
edemez. Hidrojen veya baka bir sistemin ortaya konulup fosil evrimin azaltlmas ve
deitirilmesi, insanln srdrlebilmesi iin kanlmazdr. Umarm hidrojen konusundaki
aratrmalar gerek retimi, depolanmas ve gerekse nakli ynlerinde baarya ular da
insanlk yeni bir enerji evrimine kavuur.

Gebze Yksek Teknoloji Enstits olarak yaklak 5 yldr youn bir ekilde Hidrojen
Aratrmalar yapmaktayz. Nanoteknoloji Aratrmalar Merkezimizdeki almalarn
arlkl bir blm de Hidrojen Aratrmalarna ayrlmtr. Gerek retimi, gerekse
depolanmas ve yakt hcreleri konularnda yrtlen ulusal ve uluslararas onlarca projemiz
vardr. 20ye yakn yksek lisans ve doktora seviyesindeki rencimiz de bu konularda
yurtdnda nemli aratrma merkezlerine gnderilmi ve bilgi birikimimize byk katklar
olmutur. GYTE olarak konuya olan ilgimiz artarak devam etmektedir.

Bu sene drdncs dzenlenen Ulusal Hidrojen Enerjisi Kongresinin lkemize ve dnyaya
yararlar getirmesini temenni ediyor, tm katlmclara baarlar diliyorum.

Sayglarmla,


















xviii





















































xix
Prof.Dr. Yldrm TU
Baheehir niversitesi Rektr Yardmcs
yildirim.uctug@bahcesehir.edu.tr


BAHEEHR NVERSTES REKTR YARDIMCISININ AI KONUMASI


Gebze Yksek Teknoloji Enstits, Kocaeli niversitesi ve Baheehir niversitesinin
ibirliiyle dzenlenen IV. Ulusal Hidrojen Enerjisi Kongresine Baheehir niversitesi adna
hogeldiniz diyorum.

Konvansiyonel enerji kaynaklarnda snrlara ulald ve bu kaynaklarn nemli lde evre
kirlenmesine yol at gnmzde farkl, yenilenebilir ve temiz enerji trlerine olan ynelim
giderek artmaktadr. Bu kaynaklar ierisinde belki de gelecek asndan en ok vaadedici
olan hidrojen enerjisidir. XX. yzyln ikinci yarsndan bu yana zerinde aratrmalar
yaplan hidrojen enerjisinin insan ve evre saln tehlikeye sokacak herhangi bir etkisi
bulunmamaktadr. Henz dier enerji kaynaklarna gre retimi bir miktar pahal olmakla
birlikte evreye salad katklar da gz nne alndnda yakn bir gelecekte insanla
toplam maliyetinin daha da decei ngrlmektedir.

Birok bilim insan tarafndan XXI. yzyln enerji kayna olarak gsterilen hidrojen enerjisi
ile ilgili olarak lkemizde de eitli aratrmalar yrtlmektedir. Bu aratrmalarn sonular
bugne kadar Baheehir nivrsitesinin nclnde gerekletirilmi olan ulusal
kongrede dier aratrclarn bilgilerine sunulmutu. Bu kez Kocaeli niversitesinin
evsahipliinde, Gebze Yksek Teknoloji Enstitsnn de katksyla 4. Ulusal Hidrojen
Enerjisi Kongresi toplanm durumda. Bu konferansta da, bundan ncekilerde olduu gibi,
yararl bir fikir al veri ortam oluacandan ve bundan lkemiz aratrma camiasnn byk
yarar salayacandan eminim.

Kongrenin dzenlenmesinde katk sahibi olan tm aratrmac ve bilim insanlarna
kranlarm ifade ediyor, tm katlmclara sayg ve sevgilerimi sunuyorum.





















xx





















































xxi
Dr. AtillaSANDIKLI
BLGESAM Bakan
atillasandikli@yahoo.com.tr


GELECEN ENERJ KAYNAI: HDROJEN

Hollywood filmleri ve bilimkurgu kitaplarndaki gelecek senaryolarn biliyoruz; gkyz
kararm, insanlar gnee kamyor. nk artk bir ozon tabakas yok. Temiz hava tplerde
satlyor ve ok pahal, denizler kurumu. Berbat bir senaryo... Ne yazk ki dnyamz bu
gelecee doru koar admla gidiyor. Yine de umut yok deil, tm bu senaryolarn
bakahraman olan fosil yaktlara olan bamllmz artk azalabilir.

Bilim adamlarna gre kresel snmann, evre kirliliinin, grnt kirliliinin, asit
yamurlarnn, ozon tabakasnn delinmesinin, iklim deiikliinin kalc, yegane ve nihai
zm hidrojen enerji sistemidir. Bu nedenle gelecekte hidrojenin, enerji kayna olarak bir
alternatifi yoktur. Geride braktmz yzyln ortalarndan bu yana aratrlan hidrojen, en
temiz, en gvenli, en performansl ve snrsz yakt olarak bilinmektedir.

Tm dnyada enerjiye byk bir ihtiya var. Bir yandan dnya nfusu artyor, dier yandan
kalknmakta olan lkeler, bir an nce geliebilmek iin byk miktarda enerji tketimine
yneliyorlar. Oysa ki gelimi lkeler, fosil yaktlarn kullanmn snrlandryor. nk bu
yaktlar kullanarak elde edilen enerji, enerji retimi srasnda oluan zararlar
karlayamayacak boyutlarda gerekleiyor; turizm, tarm ve en nemlisi insan sal bu
sreten kt etkileniyor.

Birok alternatif enerji kayna var: gne enerjisi, rzgar, su, jeotermal enerji ve biyoktle...
Ancak bunlar kullanl deiller; gne enerjisi ile ua uuramazsnz, rzgar ile otomobili
hareket ettiremezsiniz... Demek ki problemin zm sentetik bir yaktta gizli. Yani bu
kaynaklardan bir sentetik yakt retebilirsek problem zlecek. En iyi sentetik yakt ise
hidrojendir. Hidrojen Enerji Sistemi ya da Hidrojen Ekonomisi olarak adlandrlan
almalar bilim adamlar tarafndan her geen gn daha da gelitirilmektedir.

Hidrojen dnya iin olduu kadar Trkiye iin de ok mhim bir konu. nk Trkiye
bugn, enerjisinin yzde 75ini ithal ediyor. Her yl petrol, doalgaz ve kmr ithali iin 40-
50 milyar dolar harcanyor ve bu harcamalar giderek de byyor. Bu nedenle alternatif enerji
kaynaklarna ynelerek kullanm oranlarmz arttrmalyz. Tabii ki ayn zamanda bizi
gelecee tayacak olan Hidrojen Enerji Sistemleri almalarn gelitirmemiz gerekiyor.

Bu deerlendirmeler nda, Bilge Adamlar Stratejik Aratrmalar Merkezi BLGESAM
sosyal bilimler alannda yapt almalar dnda, Hidrojen Enerji Sistemi konusunda da
yaplan almalara katk salamak maksadyla, niversitelerimizle ibirlii iinde bu
kongrenin yaplmasna nclk etmitir. Kongre almalarn yrten Prof.Dr. M. Oktay
Alnaka, kongre kurullarna, almalara katk salayan kurum, kurulu ve kiilere ok
deerli katlmclara teekkr ederim.








xxii





















































xxiii
Prof. Dr. Bilgin KAFTANOLU
bilgink@atilim.edu.tr

Prof. Dr. A.Erman TEKKAYA
Y.Do.Dr. Besim BARANOLU

ATILIM NVERSTES
METAL EKLLENDRME MKEMMELYET MERKEZ

zet

ATILIM niversitesinde kurulmakta olan Metal ekillendirme Mkemmeliyet Merkezi (
MMM) almalar 2007 sonunda balam olup 2009 sonunda sonulanacaktr. Merkezin
temel amac, bu alanda akademik ve endstriyel ARGE faaliyetlerini lke ve uluslararas
dzeyde destelemektedir. Merkez ynetimi arlkl olarak sanayi temsilcilerinden olumakta,
ayrca bu alanda nde gelen niversitelerimiz de temsil edilmektedir. Bu ekilde niversite-
sanayi ibirlii tevik edilmekte ve metal ekillendirme ve retim aratrmalar konusunda bir
platform salayarak lkemizdeki bu alandaki insangcn bir araya getirerek yeni bir sinerji
yaratmay hedeflemektedir.

Giri

retim Mhendislii retim yelerimizden Sn. Prof. Dr.-Ing. A. Erman Tekkayann nerisi
ve yneticiliinde, ATILIM niversitesi tarafndan Devlet Planlama Tekilat (DPT)nn
destei ile kurulmakta olan Metal ekillendirme Mkemmeliyet Merkezi, ounluu
laboratuvar ve deneysel retim iin kullanlan yaklak dnm kapal alana sahip bir
aratrma merkezidir.

Trkiyede metal ekillendirme ile retim, zellikle otomotiv ve beyaz eya retim
sektrlerinin gelimesine paralel olarak, gittike daha ok nem kazanmakta ve yurt d
gelirimizde nemli yer almaktadr. rnein, Almanyada satlmakta olan her iki mengeneden
biri Trkiyede retilmektedir. Ayn ekilde, birok byk otomotiv firmasnn nitelikli
paralar metal ekillendirme (dvme, sac ekillendirme, vb.) yntemleri ile Trkiyede
retilmektedir. Bu katklarn Trk ekonomisine olumlu etkisi gzard edilemez. Bununla
birlikte, zellikle in ve Hindistann metal sektrnde gittike artan basks gz nne
alndnda, Trkiyenin metal ekillendirme sektrndeki bu payn kaybetmemek iin
aratrma gelitirme ve rn tasarm ynnde ilerlemesi gerektii yadsnamaz. Bu noktada
dikkate alnmas gereken dier iki husus da unlardr: Birincisi, Trk metal ekillendirme
irketleri genelde KOBlerden, yani kk ve orta lekli irketlerden olumaktadr ve bu
irketler iin yeni teknolojileri deneme ve bu konuda byk yatrmlar yapma olana yoktur.
kinci olarak, yapsal adan Trk irketleri metal ekillendirme sektrnde organize
olamam ve izole kurulular olarak zorluklara gs germeye abalamaktadrlar. Oysa
zellikle teknolojik problemler genelde tmnde benzerdir ve mterek zmler daha kolay
olabilirken bu olanak kullanlmamaktadr.

Metal ekillendirme Mkemmeliyet Merkezinin kurulu amac, bu sorunlara zm olarak
Trk metal ekillendirme irketlerine topluca ve/veya teker teker aratrma ve gelitirme
hizmeti vermek zere sanayi, ATILIM niversitesi ve dier niversitelerin (ODT, T,
Boazii ve Gazi) ibirlii ile mevcut bilgi birikimine dayanarak bilgiye dayal retim
teknolojilerinin gelitirilmesini salamaktr. Bu kapsamda bakldnda, ATILIM


xxiv
niversitesinde kurulmakta olan Metal ekillendirme Mkemmeliyet Merkezi, Trk Metal
ekillendirme sanayiinin, uzun dnemde in ve Hindistandan gelecek olan rekabet
basklarnn yan sra gelimi lkelerden gelen teknolojik baskya da kar koymasna
yardmc olacaktr.


Etkinlik Alanlar
Metal ekillendirme Mkemmeliyet Merkezi, Trk metal sanayiine, bilgiye dayal retim
teknolojisinin gerekletirilmesi, art deeri yksek rnlerin retilmesi, yeni ve ileri
malzemeler ile retim, verimliliin arttrlmas, mikro ve nano boyutlarda rnlerin
gelitirilmesi, retim hznn gelitirilmesi ve yenilik yeteneklerinin arttrlmas konularnda
destek olacak ve katk salayacaktr.
Yrtlmesi planlanan ilk projeler, kapsam olarak u ekilde planlanmaktadr:
- Simulasyona Ynelik Malzeme Karakterizasyonu: Gnmzde saysal simlasyon
kullanan metal ekillendirme irketleri yksek cretler deyerek akma erileri,
anizotropik pekleme gibi malzeme verilerini yksek meblalar karlnda yurtd
kurululardan elde etmektedirler. stelik bu verilerin doruluunu tartma haklar ve
frsatlar olmamaktadr. Bu ilk proje ile bu konudaki dviz kayb durdurulacak ve
irketlerimizin daha salkl malzeme verileri almalar salanacaktr.
- Alminyum ve Magnezyum gibi Hafif Metallerin ekillendirilmesi: Hafif metallerin
ekillendirilmesi lkemizde ok dk dzeydedir. Oysa dnyadaki gelimeler hafif
metallerin giderek daha fazla kullanlacan gstermektedir. Hafif metallerin elikler gibi
ekillendirilmesi mmkn deildir. Burada dk E-modlnden ve deiik
anizotropiden kaynaklanan zel yaklamlar gereklidir. Bu ikinci projenin amac
sanayimize bu konuda nderlik yapmak ve bu zel yaklamlara dikkat ekmektir.
- Kalp tasarm ve mrlerin yiletirilmesi: Hedeflenen nc proje sanayimizin
zellikle souk dvme konusundaki en byk zaafna eilecektir. Kalplarn bilgiye
dayal olarak tasarlanmas ve bu ekilde mrlerinin uzatlmas bu projenin kts
olacaktr.

Metal ekillendirme Mkemmeliyet Merkezi u bilimsel ve teknolojik yntemler ile
alacaktr:

- Kuramsal Yntemler: Analitik yntemler, proseslerin anlalmas iin temel bir ara ve
bilgiye dayal retim teknolojisinin zdr.
- Bilgisayar Yntemleri: Modern teknoloji retiminin vazgeilmez arac olan bilgisayara
dayal analizler ve sentezler en nemli alma aralarndan biri olacaktr.
- Malzeme Karakterizasyon Deneyleri: Bilgisayara dayal sanal mhendislik hassas
malzeme deerleri gerektirmektedir. Bunlarn tespiti zel makineler ve deneyim birikimi
gerektirmektedir.
- Sistematik Deneyler: Baz proseslerin her trl sanal modelleme imkanlarna ramen
dorudan deneysel olarak incelenmesi gerekmektedir. zellikle yeni malzemeler
kullanldnda veya srtnme durumlarnn belirsiz olduu proseslerde sistematik
laboratuar deneylerinin yaplmas kanlmaz olacaktr.
- Prototip retim: Saf akademik almalardan farkl olarak Metal ekillendirme
Mkemmeliyet Merkezinde retimin gereklemesinin snanmas iin mutlaka prototip
retim yaplmas gerekecektir.
- n-Seri-retimi: retimdeki sorunlarn birou seri retim hatlarnda ortaya kmaktadr.
Bu nedenle, mutlaka n-seri denilen retimin Merkez tarafndan gerekletirilmesi
gerekmektedir.


xxv

Merkez Ynetimi
Metal ekillendirme Mkemmeliyet Merkezinin kurulu amac ve hizmet konusu dikkate
alndnda, sanayi ile i ie olmas gerektii gerei gzard edilemez. Merkezin yrtecei
projelerin karar mekanizmasnda olduu kadar, hedeflerinin saptanmas ve ynlendirilmesi,
merkez imkanlarnn ynlendirilmesi ve merkezin ynetilmesi hususlarnda da sanayi ile i
ie olmas gereklilii vardr. Bu sebeplerle, Merkezin ynetim mekanizmas iinde sadece
akademik temsilciler
(ATILIM, ODT, T, Gazi, Boazii niversiteleri) bulunmamakta; aksine 15 temsilcili
ynetim konseyinin dokuz yesi (ORS, TA, KO Grubu, NORM, Kanca, FGES, BAS, ve
seilecek iki yeni ye), bu sektrde, ve zellikle AR-GE almalarnda, sz sahibi olan irket
temsilcilerinden olumaktadr. Bu sayede Merkez, daha dinamik bir aratrma ortamna sahip
olabilmekte ve sektrn ihtiyalarn n plana karabilecek bir yap oluturabilmektedir.
Ayrca Merkez bnyesinde, tm kendi alanlarnda isim yapm ve hem kendi lkelerinde
hem de Dnyada metal ekillendirme konusunda nde gelen kiiler olan on yeden oluan
Uluslararas Danma Kuruluda ynetim sisteminin iine yerletirilmi ve Merkez, bu
uzman kiilerin nerileri dorultusunda kararlar alabilecek ekilde dinamik bir yapya
kavuturulmutur.

Merkez Olanaklar
Merkez, aratrma gelitirme imkanlar asndan, Dnyada sz geen bir mkemmeliyet
merkezi olma hedefindedir. Bu kapsamda, merkez bnyesine katlmakta olan cihaz, tehizat,
alet ve yazlmlardan bazlar unlardr: (i) 30 ton 1100Cye kadar deney yapabilme
kapasitesine sahip eksenel ekme cihaz ve gerekli tehizat ve yazlmlar, (ii) Sac
ekillendirme ilemleri iin nemli yer tutan FLD testlerinin gerekletirilebilmesi amacyla
Erichssen Test Cihaz, (iii) 400 ton ift etkili hidrolik pres, (iv) 300 ton mekanik pres (v) 80
ton servo pres, (vi) Taramal elektron mikroskopu (SEM), (vii) Optik genleme lm cihazlar
ve yazlmlar, (viii) X-Ray cihaz, (ix) CNC dik ileme ve torna tezgahlar, (x) Isl ilem frn
(xi) 128 ilemcili 256 GB RAM kapasiteli yksek hesap kapasiteli bilgisayar ve (xii) sanayide
halen kullanlmakta olan metal ekillendirme sektrnde tasarm iin nem arz eden hemen
tm yazlmlar. Bu yatrm iin DPT destei 5 300 000 TLdir. Ayrca, Konsey yesi
firmalardan da ayni destek salanmaktadr. Merkez binas iin ATILIM niversitesi 3000000
TL zerinde bir katk salamtr.

letiim

Metal ekillendirme Mkemmeliyet Merkezi ile ilgili daha geni bilgiye ulamak isterseniz:
http://www.msmm.atilim.edu.tr/ adresini ziyaret edebilirsiniz. Merkez hakknda daha ayrntl
bilgi edinmek, her trl soru ve nerilerinizi iletmek isterseniz:

Prof. Dr.-Ing. A. Erman Tekkaya
Tel: +90 (312) 586 86 80
e-mail: etekkaya@atilim.edu.tr
Prof. Dr. Bilgin Kaftanolu
Tel: +90 (312) 586 8310
e-mail: bilgink@atilim.edu.tr
Yrd. Do. Dr. Besim Baranolu
Tel: +90 (312) 586 86 80
e-mail: bbaranoglu@atilim.edu.tr
Sekreterya: Gl ahin Taner
Tel: +90 (312) 586 83 03
Fax: +90 (312) 586 80 91


xxvi
Sonu

Merkez olanaklar retim sektrnde kullanlabilecei gibi Hidrojen Enerjisi ile ilgili
gelitirilecek ara/gere, tanklar ve tehizatn da aratrlmas, gelitirilmesi ve retilmesi
alanlarnda katk salayabilir.

Merkez Makina Tehizatndan Grntler:



300 kN, 1100
o
C Malzeme Test Sistemi 600 kN, Erichson Test Sistemi (Zwick)




GOM ARGUS-ATOS-TRITOP-ARAMIS 4000 kN HDROLK PRES




xxvii


3000 kN Mekanik Pres 800 kN Servo Pres



Carl Zeiss EVO LS 15 Scanning Electron Microscope















xxviii





















































xxix

Muzaffer AVCI
(E.) ELMSAN Ynetim Kurulu Bakan
m.avci@elimsangroup.com

AILIMLAR...
nl bir sairimiz Haykrsam kollarm makas gibi aarak, barsam bu yol kmaz
sokak msras bugnk insanmzn halini ok gzel dile getirmektedir. Tembellikte,
atalette ve bilhassa teknolojik gelimeler kar duyarszlmz, bizleri iinden
klamaz sokaklara srklemektedir.

Bugn iinde yaadmz Dnyada ok hzl teknolojik gelimelere ahit olmaktayz.
Yakn gelecekteki en hzl deiimi phesiz Hidrojen Teknolojilerinde yaayacaz.
Hidrojen teknolojilerindeki gelimeler, byk bir teknolojik devrimi, daha dorusu
byk bir ekonomik depremi de beraberinde getirecektir.

Hidrojen Enerji Sistemleri denince ksaca aklmza, tabiatta aslnda var olup ta kontrol
altna alnp kullanlamayan enerji kaynaklarnn Hidrojen Enerji Sistemleri tarafndan
kontrol altna alnarak kullanlmas gelmelidir. Nedir bu enerji kaynaklar derseniz bata
rzgar, gne, hidrolik v.b. sayabiliriz. Bu enerji kaynaklar tabiatta bol miktarda
mevcut olup enerji maliyeti, kurulum hari tutulursa sfr maliyetlidir.

Bu teknolojiler gelitiinde elektrik enerjisinin retimi, iletimi ve datm ile ilgili tm
teknolojiler ve alt yaplar deiecektir. ehirlerde elektrik enerjisi datm ebekeleri
yerine Hidrojen gaz datm sistemleri olacak her konut kendi elektriini kendisi
hidrojen gazndan elde edecektir. Bu ve buna benzer ok deiimleri yakn bir gelecekte
yaayacaz.

Hidrojen teknolojileri ile ilgili en byk devrimi phesiz otomotivde yaayacaz.
Yakn bir gelecekte fosil yaktl aralarn yerini hidrojen ile alan elektrikli aralar
alacaktr. Fosil yakt ile alan mekanik plk gidecek yerine elektrik enerjisi ile
alan ve elektronik ile kumanda edilen aralar gelecek. Bu konuda otomotiv firmalar
arsnda korkun bir yar vardr. Her firma kendi elektrikli ara prototipini bitirmi
piyasa arz etmek iin msait zaman ve alt yap hizmetlerinin bitmesini
beklemektedirler.

Bizler de, lkemiz insan Dnyadaki bu hzl teknolojik gelimelerden kopmasn,
gelimelerden haberdar olsun diye 5 sene nceki Uluslar aras Hidrojen kongresi
vesilesi ile bir elektrikli arac lkemize getirtmitik. Fakat ne yazk ki Babakanmzn
itirak ettii bir snnet cemiyeti kadar medyada ilgi grmedi. zlerek grmekteyiz ki
lkemizdeki medyann da ilgi alanlar batl lkelere gre ok farkl. Bir artist sevgili
deitirse manetten haber yaplrken, lkeye ilk defa gelmi bir elektrikli ara onlar
iin hibir deer ifade etmemektedir.

Bat Dnyas medyas ile bizim medya arasndaki fark gstermek iin 01 Nisan 2009
tarihli New York Timestan bir makale zetini sizler ile paylamak istiyorum. Konu
elektrikli ara retimi. in 2011 ylnda elektrikli ara retiminde Dnya lideri
olacak. in u an ylda 2000 elektrikli ara retebilmekte, fakat 2011 yl sonunda bu
rakamn 500.000 araca karp Dnya lideri olmay planlamtr. ABDnin ayn sre
iindeki hedefi 267.000 aratr. in de elektrikli ara konusunda 3109 firma faaliyet


xxx
gstermektedir. in de hkmet otomobil almak isteyen vatandana eer tercihini
elektrikli ara konusunda kullanrsa 8.000 Dolar destek vermektedir. Bu kadar byk
destei hibir bat lkesi veremez. in de BYD elektrikli ara reten firmada 5.000
mhendis ara ksmnda, 5.000 mhendiste batarya ksmnda almaktadr.

Dne kadar MAO CEDUNG lkesi diye hakir grdmz douda yani in de bu
deiimler yaanmakta, batda ise medya bunlar incelemekte ve konuda aratrma
yazlar yaynlamakta dr. Bizde ise gndemimizi teknolojik almn yapm lkeler
tanzim etmektedir. Bylelik ile ne batya nede douya benzeyebildik...
imdilerde gndemde teknolojik almlar yerine siyasi alm modas var. Gndemi
biz deil, birileri tayin ediyorlar...

Acaba konunun urasnda biraz durup ta dnsek, bu suni gndemler ile oluturulan
almlar yerine TEKNOLOJK AILIM paketini gndeme drsek nasl olur, bir
dnn. Teknolojik alm btn almlarn anasdr. Zengin ekonomiye ve
zenginlie giri kapsdr. Zengin ve ileri teknolojilere sahip bir lkeden kim ayrlmak
kopmak ister. Eer ileri teknolojilere kollarmz amaz isek, o zaman bakalar, bizlere
kendi alm planlarn dikte ederler.

Birinci derecede nemli olan teknolojik alm yerine baka almlara ncelik verirsek,
o zaman airin dedii gibi bu almlar planlayan sar kulaklara u hakikati
haykrmamz lazm HAYKIRSAM KOLLLARIMI MAKAS GB AARAK,
BAIRSAM BU YOL IKMAZ SOKAK

26 Eyll 2009 Adapazar












xxxi
Dr. Atilla SANDIKLI
BLGESAM Bakan
atillasandikli@yahoo.com.tr

HDROJEN ENERJS STRATEJS


Enerji son tketiciye yakt ve/veya elektrik biiminde sunulmaktadr. kincil
enerji olan elektriin eitli kullanm avantajlarnn bulunmasna karn, teknoloji
yalnzca elektrie bal olarak deil, yakt da gerektiren biimde gelimitir. Bunun
nedeni, genel enerji tketiminin % 60'nn s biiminde gereklemesidir. Birincil
enerji kaynaklarnn, fiziksel durum deiimi ieren biimde dntrlmesi ile elde
olunan ikincil enerjilere, enerji taycs denir. Elektrik 20. yzyla damgasn vuran
bir enerji taycsdr. Hidrojen ise 21. yzyla damgasn vuracak bir dier enerji
taycsdr.
Endstri devrimi ile 1750 ylndan bu yana, teknik yeniliklere dayal olarak
dnya genelinde ekonominin gelimesi, pepee be ayr dalgalanma biiminde
srmtr. 1750-1825 yllar arasndaki birinci dalgalanmann baat enerji kayna
kmrdr. 1825-1860 arasndaki ikinci dalgalanmada, ekonomiye ivme kazandran
elektrik olmutur. 1860-1910 yllar arasndaki nc dalgalanmada elektrik etkisini
srdrm, ama yeni kaynak olarak petrol ortaya kmtr. 1910-1970 arasndaki
drdnc dalgalanmada ekonomiyi byten yeni enerji kayna nkleer enerjidir.
imdi 1970lerde balayan 21. yzyln neresinde bitecei henz bilinmeyen
yeni bir dalgalanma iindeyiz. Bu yeni dalgalanmay etkileyen enerji tr hidrojendir.
Hidrojen kullanm verimi yksek bir yakttr. evre dostudur. Teknolojik geliim, evre
etkisini de ieren effektif maliyetinin dier yaktlardan dk olmasn salar duruma
gelmitir.
Hidrojenin kullanlmasn gerektiren balca iki neden olup, biri fosil yaktlarn
yanma emisyonu karbon dioksitin artmasndan kaynaklanan, global snmaya neden
olan evre sorunu, dieri petrol ve doal gaz gibi akkan hidrokarbonlarn bilinen
retilebilir rezerv mrlerinin insan mr ile kyaslanabilecek boyuta dm
olmasdr.
Hidrojen yksek verimle kullanlan bir yakttr. Sudan olduu gibi fosil
yaktlardan da retilebilir. Hidrojenin esiz bir dier zellii, ekzotermik kimyasal
reaksiyon altnda, baz metal ve alamlarla kolayca byk miktarlarda hidrid biimine
dnebilmesidir. Deiik tip hidridler gelitirilmi olmakla birlikte, metal hidridler
hidrojen depolanmas ve tanmas iin kullanldndan, ktlesi hafif olanlar tercih
edilmektedir. Hidridlere s verildiinde hidrojen serbest kalmaktadr.
Bu zeliklerden istifade ederek otomobiller, otobsler, kamyonlar ve hattaa
denizaltlar retilmektedir. Japonya'da hidrojen yakt pilli elektrik santrallar
kurulmutur. Yakt pilli elektrik santrallar yksek enerji verimlerinin yansra, ok az
yer kaplamaktadrlar. Byk yer kapsayan konvansiyonel santrallarn yerleim
birimlerinden belli uzaklkta kurulmas ve elektrik iletimi sorunu, gelecein yakt pilli
elektrik santrallar ile zme kavuacak grnmektedir. Gelecekte tketicilerin


xxxii
bulunduklar yerin yaknna kurulacak yakt pilli santrallarla iletim ve datm kayplar
olmakszn gereksinimler karlanabilecektir.
Hidrojenin alevsiz yanmas iin katalitik yakma dzenleri gelitirilmitir.
Hidrojenin katalitik yanmas mutfak ocaklarna, frnlara, su stclarna ve zel
sobalara uygulanmtr. Bu tr beyaz eya reten firmalar da vardr. Bylece,
konutlarda yakt olarak hidrojen kullanmnn n alm bulunmaktadr. Hidrojenin
boru hatlar ile evlere kadar ulatrlmas olanakl olup, bu konuda projeler
gelitirilmekte ve doal gaz hatlarndan yararlanlmas tasarlanmaktadr.
Deiik senaryolara gre 2025 ylnda dnya genel enerji tketiminin % 10u
hidrojene dntrlerek kullanlabilecektir.
Trkiyede hidrojen yakt retiminde kullanlabilecek olas kaynaklar; hidrolik
enerji, gne enerjisi, rzgar enerjisi, deniz-dalga enerjisi, jeotermal enerji ve adm
atlmas gereken nkleer enerjidir. Trkiye gibi gelime srecinde ve teknolojik gei
aamasndaki lkeler asndan, uzun dnemde fotovoltaik gne-hidrojen sistemi
uygun grlmektedir. Trkiye'nin hidrojen retimi asndan bir ans, uzun bir ky
eridi olan Karadenizin tabannda kimyasal biimde depolanm hidrojen
bulunmasdr. Gne ve rzgar enerjisinden yararlanarak Karadenizin suyundan
hidrojen retilebilir.
Teknolojik verilere ve Trkiyenin enerji-ekonomi verilerine gre, 1995-2095
arasnda gne-hidrojen sistemi ile yaplabilecek yakt retimi ve bunun fosil yaktlarla
rekabet olana, zel bir simlasyon modeli kapsamnda bilgisayar zmleri ile
aratrlmtr. Bu ulusal modelde, hidrojen retiminin art iin yava ve hzl olmak
zere iki ayr seenek alnmtr. Her iki seenekte de 2010-2015 dneminde hidrojen
enerjisi maliyetinin fosil enerji maliyetinin altna debilecei, ancak yaplabilecek
yerli hidrojen retiminin 2.3 Mtepin altnda kalaca grlmtr.
2020-2025 dneminde yerli hidrojen retiminin 10 Mtepin zerine
kabilecei, 2015 ylndan sonra fosil yakt dalmn azaltc etki yapaca
bulgulanmtr. Giderek salanacak hidrojen retimi artyla, yerli petrol, doal gaz ve
kmr retiminin sfrlanabilecei 2065 ylnda, yaklak 290 Mtep hidrojen
retilebilecei grlmtr. Hidrojen retimine bal biimde ulusal kazancn artaca
saptanmtr. Model bulgular, dier baz lkeler ve dnya geneli iin yaplm benzer
almalara kout durumdadr.
ABD'nin Enerji Departman tarafndan, 2025 ylnda Amerikann toplam enerji
tketiminin % 10unun hidrojenle karlanmas ve bylece petrol dalmnn yar
yarya azaltlmasnn hedefledii gz nne alnrsa, Trkiye iin yaplm simlasyon
modeli almasnn bir abartma olmad anlalr. Kukusuz, bu bir bilimsel senaryo
olup, gereklemesi koullara ve alnacak nlemlere baldr. Modelin verdii en
nemli sonu, hidrojenin lkemiz iin umut olabileceidir.










xxxiii
Prof.Dr. Hasret OMAK
Kocaeli niversitesi Rektr Yardmcs
hasretcomak@kocaeli.edu.tr


21. YZYILDA HDROJEN ENERJS VE NEM

Gndelik hayatmzda kullandmz en temel rnlerden, ulam ve sanayilemeye
kadar ok geni bir alanda enerjiye baml olarak yaamaktayz. Bu bamllk sadece
yaamn temel gereksinimlerinin salanmas ile snrl kalmamaktadr. Uluslararas
sistemde aktrler arasndaki ilikileri de dzenlemektedir. Enerjinin daha etkin
kullanm, enerji verimliliinin ve eitliliinin arttrlmas, enerji gvenliliinin
salanmas gibi konular hem teknolojik hem de politik boyutlaryla uluslararas
gndemin ilk sralarnda yer almaktadr.

19. yzylda yaanan sanayi devriminin bir sonucu olarak fosil yaktlar tketilmeye
balanmtr. Buradan kan enerji gc, 20. yzyl boyunca devletler tarafndan
kullanlm, sonucunda ise gnmzde fosil yaktlarn tkenme tehlikesi ve evreye
verdii ciddi ve kalc hasarlar kalmtr. Bu durum, son yllarda artan bir ekilde
enerjide eitlilik ve temiz enerji konularnn uluslararas erevede tartlmaya
balanmasna neden olmutur. te bu noktada hidrojen enerjisinin nemi ortaya
kmaktadr. Petrol, kmr gibi fosil yaktlarn hem uzun yllardr tketilmesiyle
kaynaklarnn azalmas ve buna bal olarak derin sondaj nedeniyle maliyetin artmas
hem de evreye verdikleri zararn grnr hale gelmesi, yeni ve temiz enerji kaynaklar
arayn balatmtr. Hidrojen enerjisi bu sorunlarn zm olarak karmzda
durmaktadr.

Evrenin temel enerji kayna olarak bilinen hidrojen enerjisi, bilinen tm yaktlar
ierisinde birim ktle bana en yksek ierie sahiptir. Ayrca, her alanda kullanm
temiz ve kolay olan hidrojen enerjisinin tketilmesinden sonra evreye braklan atk
sadece sudur.
1
Tek bana bu bilgi bile, hidrojen enerjisinin nemini gstermektedir.
evre sorunlarnn dnyann geleceini ciddi boyutlarda tehdit ettii gnmzde temiz
enerji ihtiyacn hidrojen enerjisi salamaya adaydr.

Hidrojen enerjisinin insan ve evre saln tehdit edecek bir etkisi yoktur. Kmr,
doalgaz gibi fosil kaynaklarn yan sra sudan ve biyoktleden de elde edilen hidrojen,
enerji kaynandan ok bir enerji taycs olarak dnlmektedir. Hidrojen yerel
olarak retimi mmkn, kolayca ve gvenli olarak her yere tanabilen, tanmas
srasnda az enerji kayb olan bir enerji sistemidir.

Elektrik enerjisi 20. yzyln enerji taycsyken; hidrojen enerjisi, 21. yzyln enerji
taycs olarak nitelendirilmektedir.
2
Hidrojen enerjisinin herhangi bir enerji
kaynann kullanlarak retilmesi, gne, su, jeotermal, nkleer gibi ikincil enerji
kaynaklarnn ne kmasna neden olacaktr. Temiz enerji kaynaklarnn kullanlmas
srdrlebilir enerji ve evre kavramlarnn hayat bulmasna da arac olacaktr.

1
T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl nternet Sitesi,
<http://www.enerji.gov.tr/index.php?dil=tr&sf=webpages&b=hidrojenenerjisi&bn=225&hn=225&nm=3
84&id=389>
2
Nihat ztrk, Mehmet Bilgi, Cemali Arslan, Hidrojen Enerjisi ve Trkiyedeki Enerji Potansiyeli,
<http://www.emo.org.tr/ekler/51c5ffd6b62cc21_ek.pdf>


xxxiv

Son yllarda dnyann kar karya kald en ciddi sorunlardan biri olan kresel
snmann da engellenebilmesi iin en etkili zmlerden biri olarak hidrojen enerjisinin
kullanmnn artmas uzmanlar tarafndan tavsiye edilmektedir.
3
Bununla birlikte bu
kadar cazip durumda bulunan hidrojen enerjisinin retim maliyeti dier yaktlarn
yaklak 3 katdr. Teknolojik gelimelerle birlikte retim maliyetinin drlmesi
bilimsel almalarn erevesini oluturmaktadr. Hidrojenin yaygn bir enerji kayna
olarak kullanlmas bu alandaki teknolojik gelimelerin artmasna ve uluslararas
arenada aktrlerin bu enerjiye ncelik vermesine baldr.

lkemizin de bu gelimelerin ierisinde yer almas kanlmazdr. nk, hidrojen
enerjisi lkelerin kendi kaynaklar ile enerji retebilmesinin nn aacaktr. Enerji
bamlln en aza indirecek olan bu sre, lkesel karlar asndan son derece
nemlidir. Amerika Birleik Devletlerinde 2030 ylna kadar enerji tketiminin
%30unun hidrojen enerjisinden salanmas planlanmaktadr.
4
lkemizin de uzun
vadeli enerji politikalar ierisinde bu konuya son yllarda artan bir ekilde nem
verilmeye balanmtr. Birlemi Milletler Uluslararas Hidrojen Enerjisi Teknolojileri
Merkezi'nin (ICHET) kurulmasna ilikin anlama, Trkiye Cumhuriyeti Hkmeti ile
Birlemi Milletler Snai Kalknma rgt (UNIDO) arasnda, 21 Ekim 2003 tarihinde
Viyana'da imzalanmtr. Bu ve bunun gibi gelimelerin aktif bir ekilde yrtlmesi,
lkemizin 21. yzyln bu en nemli gelimesinden geri kalmamas iin bilim
dnyasnn zerine deni yapmas gerekmektedir.

Dier fosil enerji kaynaklaryla karlatrldnda enerji verimlilii, kaynak eitlilii
ve evreye etkisi asndan hidrojen enerjisinin stnl aka ortadr. Bu durumda
retim maliyetinin drlerek hidrojen enerjisinin kullanmn arttrlmas ve
yaygnlatrlmas yerkremizin gelecei asndan birincil derecede nemli bir konu
olduu gzden karlmamaldr.

3
Yaman Trner, Milliyet, 09-11-2006.
4
Idem.


xxxv
Prof.Dr. enay YALIN
Beykoz Lojistik MYO Mdr
syalcin@beykoz.edu.tr

UHK 2009 KONUMA METN

Hidrojen Enerjisi Kongrelerinde grev almaktan ok mutluyum. Nkleer Enerji ve
Fizik ile uraan bir bilim adam olarak hidrojenden elde edilen ve bu enerjinin
insanln hizmetinde kullanlmas bizi mutlu ediyor. Bu Kongrede grev alan ve
Kongreyi yneten Sayn Prof. Dr. M. Oktay ALNIAK bata olmak zere emei geen
tm personele teekkr ederim. Kongrelerin gemiine bakldnda; bata hidrojen
faaliyetlerinin yaratcs, akl hocas, vizyon sahibi Sayn Prof. Dr. Nejat Vezirolu
olmak zere Sekretaryadan Bakana kadar emei geen herkese samimi
teekkrlerimi sunarm. Gen bilim insanlarnn ve sanayicilerin bu kongreden yeni bir
k yoluyla ayrlmalarn temenni ederim. Sayglarmla.





xxxvi





















































xxxvii
Dr. Mustafa HATPOLU
UNIDO-ICHET Ynetim Mdr
mhatipoglu@undo-ichet.org


UNIDO-ICHET'N MSYONU VE FAALYETLER

Birlemi Milletlere bal Uluslararas Hidrojen Enerjisi Teknolojileri Merkezi
(UNIDO-ICHET); stanbulda kurulmu olup UNIDOnun himayesinde bamsz bir
kurumdur. 21 Ekim 2003te Enerji Bakanl ve UNIDO tekilat arasnda imzalanan
anlamayla kurulmutur. 19 Mays 2004te faaliyete gemitir. 5 yllk btesi 40
milyon USDdir.

Bir UNIDO projesi olan ICHETin kurulu amac, gelimekte olan lkelerde
demonstrasyon projeleri, uygulamal Ar-Ge almalar, eitimler, seminerler,
konferanslar ve altaylarla hidrojen teknolojilerinin uygulanabilirliini gstermektir.

ICHET bu amala eitli demonstrasyon ve Ar-Ge projeleri gelitirmektedir.



xxxviii





















































xxxix
Do. Dr. Mustafa TIRIS
TBTAK MAM Enerji Enstits Mdr
Mustafa.Tiris@mam.gov.tr

TBTAK PROJELER (TBTAK MAM)

Sayn konuklar, deerli bilim insanlar, sevgili genler, hepinizi saygyla selamlyorum.

ncelikle IV. Ulusal Hidrojen Enerjisi Kongresinin (UHK 2009) organizasyonunda
katks olan herkesi tebrik ediyor ve nazik davetlerinizden dolay kranlarm
sunuyorum.

Dnya nfusundaki ve uygarlk dzeyindeki artlarla birlikte toplam enerji gereksinimi
artyor ve buna karn gnmzde kullanlmakta olan enerji kaynaklar hzla tkeniyor.
te tam bu noktada alternatif enerji kaynaklarna duyulan gereksinim kanlmaz hale
geliyor. Petrol krizinin ve evre sorunlarnn etkisi altnda, yakn gelecekte aralarda
kullanlan benzin, mazot gibi petrol kkenli konvansiyonel yaktlarn yerini alacak
alternatif yaktlarn bulunmas ve aratrlmas byk nem tayor.

Bilindii gibi, gelecek 10 yl iinde AB lkeleri, 2020ye kadar yenilenebilir enerji
kaynaklarnn kullanm orann yzde 20 seviyelerine ykseltecekler. Sera gaz salnm
yzde 20 azaltlacak ve enerji verimliliinde de yzde 20 art salanacak. Bu hedefler
kapsamnda, Avrupada basit de olsa baz ok nemli nlemler alnyor. Lambalar
deiiyor. Otomobillerde az yakt tketimi tevik ediliyor. Gne ve rzgr enerjisi ne
kyor. Hidrojen gibi alternatif enerji tayclar aratrlyor.

Bugn yakt seiminde, motor yakt olma zellii, ok ynl kullanm, kullanm
verimi, evresel uygunluk, emniyet ve efektif maliyet ltleri gz nne alnyor.
Bunlara dayal bir deerlendirme, hidrojenin nemli bir enerji taycs olduunu
ortaya karyor. Fosil yaktlar yalnzca alevli yanmaya uygunken, hidrojen alevli
yanmaya, katalitik yanmaya, dorudan buhar retimine, kimyasal dnme ve yakt
pilleri ile elektrik dnmne uygun bir enerji taycsdr.

Bugn dnyada retilen hidrojenin yaklak olarak % 62si gbre sanayisinin bir
hammadesi olarak kullanlan amonyan retiminde, % 24 petrol rafinasyonunda ve
% 10u metanol retiminde kullanlyor. Kalan % 4lk ksm ise metal ve cam
sanayisinde, ya sanayisinde hidrojenasyon tepkimelerini gerekletirmek iin ve uzay
almalarnda roket yakt olarak kullanlyor. Dnyada hidrojen retimi olduka geni
ve byyen bir endstri. Gnmzde dnyada her yl yaklak olarak 50 milyon ton
hidrojen retiliyor.

Gelien teknoloji sayesinde, halen kullandklarmza alternatif birok ulam arac bir
gn yollarda olacak. 2020li yllardan nce ticari olarak seri retime gemeleri her ne
kadar beklenmese de, bu alternatiflerin iinde yer alan yeni nesil hidrojenli aralarn,
gnn birinde ulam amal kullanlaca ngrlyor. Yeni gelitirilen iten yanmal
hidrojen motorlu ya da yakt pilli ara ve kojenerasyon uygulamalarnn, gnmzde
son derece kritik neme sahip bulunan enerji verimlilii, petrol trevli enerji
kaynaklarna bamlln giderilmesi ve evre kirlilii yaratan emisyonlarn
indirgenmesinde byk bir potansiyele sahip olduu ak.



xl


Yenilenebilir enerji kaynaklarna ynelimin hz kazand bu dnemde, gelecein yakt
olarak kabul edilen hidrojen, hem devlet btelerinde hem de irketlerin Ar-Ge
yatrmlarnda nemli bir yer tutmaya balad. Uluslararas Enerji Ajans IEAnn
vizyonu, temiz ve srdrlebilir enerji arznn salanmasnda, hidrojenin anahtar bir rol
stlenebilecei ynnde. Hidrojenin yaygnlamasn salayacak unsur var. 1. Enerji
sektrnn ithal petrole baml olmas, 2. daha verimli ve dk maliyetli enerji
salamas, 3. evreyi kirletmeyen temiz kaynak araydr.

Hidrojenin gelecei, altyap ve retim maliyetleri, hkmetlerin destekleyici
politikalar ve tevikler, yeni teknolojilerin toplum ve tketiciler tarafndan kabul
grmesi gibi birok parametreye bal. Petrole bal enerji sektrnn dnmnn
salanmasnda zel sektr kadar, destekleyici hkmet politikalarnn da kilit rol
oynamas bekleniyor.

TBTAK Projeleri
TBTAKn en temel misyonlarndan birisi olan ve yaklak 40 yldr vermekte
olduu akademik Ar-Ge proje destekleri ile ilgili rakamlara baktmzda ise son bir ka
ylda byk bir srama yaandn grmekteyiz. 2002 ve 2003 yllarnda yrrlkte
olan proje says 1200ler civarnda iken 2007de bu rakam 3600lere kmtr.

Yaklak misli olan bu artn ardnda da tabi ki temel ve uygulamal aratrmaya,
Ar-Geye verilen nem yatmaktadr. nk rekabet edebilir olmann ilk art, bilgiye
sahip olmak ve uzmanlam insan altyapsn oluturmaktr. Tm bunlar
yaratabilmenin yolu, temel aratrma veya uygulamal aratrma projeleri yapmaktan
gemektedir.

Trkiyede zellikle TBTAK Marmara Aratrma Merkezi (MAM) Gebze yerlekesi
enstitleri ve niversitelerde yaplan aratrmalarla, dorudan kullancya ynelik
rnlerin gelitirilmesini hedefleyen ok nemli projeler balatlmtr. Bu noktadan
hareketle, TBTAK MAM bnyesinde faaliyet gsteren Enerji Enstits, enerji
teknolojileri alannda, Trkiyenin srdrlebilir kalknma hedefleri dorultusunda,
ada bilgi ve teknolojik yntemlerle aratrma ve gelitirme yapmak misyonunu
stlenmi ve enerji teknolojileri alanndaki uygulamal Ar-Ge almalar ile tannan
nc ve yetkin bir aratrma merkezi olmay hedeflemitir.

TBTAK MAM Enerji Enstits bahsedilen bu alma alanlarndaki aratrmalarn
TARAL, DPT v.b. ulusal ve AB ereve programlar gibi uluslararas projeler
kapsamnda ve laboratuvar ortamnda uygulamal olarak gerekletiriyor. Projeler ilk
rnek rnlerle sonulandrlrken, gelitirilen Ar-Ge rnleri iin patent alnp
sonularn ticari rne dntrlme sreci balatlmaktadr. Bunlarn yan sra ad
geen alma alanlarnn her birini birer mkemmeliyet merkezi haline getirme
yolunda altyap projeleri gelitirilmektedir.

Bunlarn yannda, T.C. Dileri Bakanl tarafndan TBTAK Marmara Aratrma
Merkezi Enerji Enstits, Uluslar aras Enerji Ajans Hidrojen Uygulama
Anlamasna (IEA HIA) lkemiz adna katlmak zere grevlendirilmitir. Bu
kapsamda ilgili grevlere katlm salanmaktadr.



xli
Bir baka uluslararas faaliyet de, Avrupa Hidrojen ve Yakt Pili Ortak Teknoloji
giriimidir (European Hydrogen and Fuel Cells J oint Technology I nitiative-J TI ).
Avrupada Hidrojen ve Yakt Pili (H&YP) teknolojileri alannda yaplacak Ar-Ge
almalar, JTI yaps ierisinde tanmlanan aratrma program kapsamnda
yrtlmektedir. H&YP Ortak Teknoloji giriimi, EC Treaty-Article 171 dayanmakta
olup; 10 yl sre ile oluturulmutur. Aratrma Grubu (N.ERGHY - New European
Research Grouping on Fuel Cells and Hydrogen)), 02.02.2008 tarihinde
gerekletirilen TBTAK Bilim Kurulu toplantsnda alnan karar kapsamnda,
TBTAK MAM n Avrupa Hidrojen ve Yakt Pili Ortak Teknoloji Giriimi (JTI) -
N.ERGHY yelii onaylanmtr.

TBTAK MAM Enerji Enstits ve hidrojen projeleri

Enerji Enstitsnde hidrokarbon temelli yaktlardan (zellikle doal gaz ve dizel)
termokimyasal yntemlerle ve yenilenebilir enerji kaynaklarndan hidrojen retimi ve
hidrojen saflatrma sistemleri iin sre tasarm ve ilk rnek imalat, hidrojence
zengin gaz karmlar ve gaz hidrokarbon yaktlarn analizleri, kimyasal sre
simlasyonu ve modelleme konularnda faaliyetler gerekletiriliyor. Bu kapsamda
2010 ylnda tamamlanacak olan Trkiye Aratrma Alan TARAL 5 kW (kilowatt)
evsel yakt pilli mikro kojenerasyon projesi kapsamnda, doal gaz ve benzeri yaktlar
kullanlarak, btnlemi bir ilk rnek gelitirilmesi almalar devam ediyor. Yakn
gelecekte, daha yksek g retimi tesisleri iin gerekli, hidrojen retim srelerinin
kurulumu ve btnletirilmesi almalarnn gerekletirilmesi planlanyor.

TBTAK MAM Enerji Enstits, Trkiyenin hem sivil hem askeri alanda
ihtiyalarnn karlanmas amacyla, Ar-Ge faaliyetleri yrtme kabiliyetine sahip ilk
hidrojen ve yakt pili laboratuarlarnda almalarn srdryor. Bu kapsamda Enstit,
Trkiyenin gereksinimleri, mteri kurum ve kurulu talepleri dorultusunda ilk rn
seviyesine kadar alyor. Laboratuvar altyaplar kullanlarak ilgili sektrlere hizmet
veriliyor.

TBTAK MAM Enerji Enstits Yakt Pili Grubunda dk scaklk yakt
pillerinden polimer elektrolit membranl yakt pili (PEMYP), dorudan metanol yakt
pili (DMYP), dorudan sodyum borhidrr yakt pili (DSBHYP), yksek scaklk yakt
pillerinden ise kat oksitli yakt pili (KOYP) konularnda aratrma almalar
yaplmaktadr.

SONU

Hidrojen teknolojilerinin birok alt krlmlar olduu dnlrse, yaplan almalarn
bir dzene kavuturulmas, duplikasyonlarn nlenmesi ve amaca ynelik TBTAK,
DPT v.b. destekli projelerin yardmyla, belli merkezlerin (mkemmeliyet merkezi
modeli gibi) oluturulmas nem arz etmektedir. Hidrojen retiminden,
saflatrlmasna ve depolanmasna kadar birok alt teknoloji alannn temel ve
uygulamal aratrmalar anlamnda bir zenginlik kazanmas, teknolojik rn hedefleyen
projelerle bir btnlk arz etmesi son derece nemlidir. Tm bu almalarn, Avrupa
ve dnyadaki rneklerine benzer biimde, zellikle sanayi kurulularnn da iinde
liderlik roln stlenebilecei bir Teknoloji Platformu Altyaps oluturulmas ile
koordine edilmesi ve uygulamaya geirilmesi son derece faydal olacaktr.



xlii
Sonu olarak, hidrojen ekonomisine gei yolunda, ulusal ARGE projesi
programlarnn, AB Hidrojen ve Yakt Pili Platformu (https://www.hfpeurope.org/)
rneinde olduu gibi, hidrojen ekonomisine gei srecinde, uygulanabilir hedefler
dorultusunda ve lke ncelikleri dikkate alnarak planlanmas gerekmektedir. Tm
bu almalarn birbiriyle uyumlu bir ekilde koordinasyonunun salanmas
durumunda, Trkiye nin de hidrojen ekonomisine gei srecinde, dier lkeler ile
birlikte nemli roller stlenebilecei deerlendirilmektedir.
Beni dinlediiniz iin hepinize teekkr ederim.


xliii
Prof. Dr. Sava AYBERK
Kocaeli niversitesi Mhendislik Fakltesi
evre Mhendislii Blm Bakan
savas@kou.edu.tr

EVRE VE YENLENEBLR ENERJ KAYNAKLARI

1973 Enerji Krizi Ve Etkileri

1970' Ii yllarda balayan enerji krizi ve yansmalar sonucunda insanlk yeni enerji
seenekler zerinde aratrmalara balad. Artan nfus ve gelien teknoloji enerji
tketimini her geen gn biraz daha arttrmaktadr.1970' Ii yllarda balayan sre
gnmzde de gncelliini kurumakta ve enerji tartmalar srmektedir.

1973 ylnn Ekim aynda Arap lkelerinin ham petrol fiyatn arttrmas ve Batl
lkelere ambargo uygulamas dnyada tm ekonomik dengeleri etkiledi. Belirli bir fiyat
dzeyine gre kurulmu dengeler bozuldu. Arap ambargosunun balamasnn ardndan
ham petrol varil fiyatlar 11 dolardan 50 dolara kadar kt. Teknoloji reten ve
uluslararas pazar da rekabet stnl bulunan gelimi lkeler bu gelimelerden
nemli kazanmlar elde etti. Gelimi, ancak petrol olmayan lkeler, teknolojik
stnlklerinin salad g ve sanayi retimlerinin pazardaki sat gc ile kendilerini
korumay gerekletirdiler. Bu olaydan en ok etkilenen lkeler petrol retimlerini
kendilerine yeterli olamayan ve teknolojik ynden geliimini tamamlayamam, petrol
ve teknoloji ynnden da baml lkeler oldu. Bu tr lkelerin banda Trkiye
gelmekteydi. Bu lkeler o yllarn getirdii ekonomik skntlarn yk ile gnmzde
dahi uramaktadrlar. O yllarda dnya da gelimi ve gelimekte olan lkeler arasnda
kriz sonucu oluan byk fark gnmzn ekonomik dengelerinin biimlenmesinde
byk rol oynamtr.

Daha sonraki yllarda enerji dar boaznn giderilmesinde yeni seeneklerin
yaratlmasna ynelik inceleme ve aratrmalar younluk kazand. Konunun gncellii
ve ekonomik dengeler zerindeki etkileri nedeniyle, uluslar aras rgtler, siyaset
evreleri, basn, niversiteler, kamu ynetimi ve yerel ynetimler ile zel sektr ve
ilgili sivil toplum rgtleri uzunca bir sre konu evresinde kenetlendiler. Tartmalar
youn biimde srd. Bu youn ilginin gnmzde de srdn syleyebiliriz.
Yerkrenin enerji kaynaklar artk kolay ve ucuz elde edilemiyor. Enerji gelecekte daha
ok tartlr olacak ve insanln geleceini daha youn biimde etkileyecektir.

Yeni Enerji Seenekleri
1973 enerji krizinin ardndan enerji kaynaklar alannda yeni seenekler aray abalar
ortaya kt. Enerji alannda yeni bir ok kavram gelitirildi. Enerji kaynaklar "Yeni ve
yenilenebilir enerji kaynaklar" ve "Tkenebilir enerji kaynaklar olarak iki ana
kmede incelenmeye balad.

Tkenebilir enerji kaynaklar veya bir dier deyile fosil enerji kaynaklar bal
altnda incelediimiz kmr,linyit, doal gaz, petrol gibi kaynaklar sorunun bugnk
boyutunu oluturmakta ve sorunlarn temelinde yeralmaktadr. Bu kaynaklarn tm


xliv
ok uzun srelerde ve insanlk yerkrede grnmeye balamadan nce oluumunu
tamamlam kaynaklardr. Bunlar, milyonlarca ylda olumu ve insanln
yararlanabilecei gelimilik dzeyine gelmesini beklemilerdir. Kmr ve linyit daha
nceleri kullanlmaya balanmtr. Kmr ve linyitin karlmas greli olarak daha
kolay olmutur. Ancak petrol ve doal gazn karlmas ve kullanlabilir duruma
getirilmesi daha karmak fiziksel ve kimyasal ilemleri gerektirdiinden daha yakn
zamanlara kadar kullanm yaygnlaamamtr. Ancak her ne olursa olsun tm bu
kaynaklarn kullanm son 200 ylda younluk kazanmtr. Bu youn kullanm
karsnda kaynaklar tkenme noktasna gelmi ve uluslar aras siyasal dengeleri
etkilemeye balamtr.

1973 Dnya ekonomik krizi insanl aymazlktan uyandrmtr. Hi kimse petrol ve
enerji kaynakl bir sorun beklemiyordu. Beklenmedik bir anda tm ekonomik dengeler
sarsld. Enerji gndemin en st sralarna oturdu. Bunun zerine insanlar yeni
araylara girdi. Yeni ve yenilenebilir enerji seenekleri aray bu dnemde ortaya
kt.

Bu ereve ierisinde ele alnan yeni ve yenilenebilir enerji seenekleridir. 1970' Ii
yllardan bu yana yeni seenekler zerinde youn tartmalar olmutur. Dalga enerjisi,
gelgit enerjisi gibi seenekler ilk gnlerdeki tartmalar arasnda birazda cokulu ortam
ierisinde ortaya atlm grler olarak kald. Uygulamas snrl alanda kald,
yaygnlaamad. Yatrmclar ynnden de fazla ekici gelmedi. Son yllarda ortaya
kan olumsuzluklar birok lkede nde gelen liderleri bu konularda dnmeye
zorlamaktadr. Artan nfusun enerji gereksinimlerini karlama abas ilgili tm
evreleri etkilemektedir. Ayrca enerji evre tartmalar en nde gelen konular
arasndadr. Enerji kaynaklar daralrken, enerji kaynakl evre sorunlar insanl
etkilemeyi srdrmektedir.

ABD' de 2005 ylnda yaanan doal afetlerin yaratt olumsuzluklarn ederinin 200
milyar dolarn zerinde gereklemesi zerine Bakan Bush Yenilenebilir enerjilerin
ABD' nin enerji geleceinin bir paras olduunu vurgulamtr. Bu uygulama etkisini
gstermi ve ilk olarak 22 milyar dolar kaynak ayrlmtr.

Temiz ve yenilenebilir enerji kaynaklarna ilgi giderek artyor. Sunun bir sonucu olarak
temiz ve yenilenebilir enerjilerin rettii g 160.000 MW'a ykselmitir. Bu g
dnyada kullanlan toplam enerjinin % 4' dolayndadr. Yenilenebilir enerji kaynaklar
ile enerji elde edilmesi alannda her yl artan hzl bir gelime var.

Aada ana balklar altnda yeni ve yenilenebilir enerji kaynaklar incelenmektedir.
Gne, rzgar, biyolojik kkenli kaynaklar, su gc, biodizel, alkol yaktlar, jeotermal
enerji ve benzeri konular incelenmitir.


GNE Enerjisi
nsann yerkrede var olduu anda ilk tant ve bundan sonra da yine drt elle
sarlaca bir enerji kayna yerkrede yaratlan ve retilen hemen her eyde temel
katks bulunan bir enerji kayna. Gnmzde insanlk gne enerjisinden yeterince
yararlanmyor. Ancak gne enerjisinin dolayl rnlerinden yararlanmaya allyor.
Trkiye ylda 360 bin ton edeeri enerjiyi gne panellerinden elde ediyor. Dnya da
gne enerjisinden scak su elde eden konut says 40 milyon dolaynda 2004 verilerine


xlv
gre, gne enerjisi ile scak su elde eden lkeler sralamasnda in ilk srada yer
alrken, Trkiye nc srada yer alyor.
Trkiye gnelenme sreleri ynnden olduka ansl bir lke olmas nedeniyle bu
alanda gl olanaklar bulunuyor. Gne pilleri giderek yaygnlamaktadr. Trkiye'
nin gnelenme sresi toplam 2600 saat/yl olup bu say yln % 29.8'ini
oluturmaktadr. lkemiz gne enerjisi gcnn % 0.5'ini kullanmaktadr. Trkiye
zerine den gneten elde edilebilecek enerji 80 milyon ton petrol edeeri (TEP)
dolayndadr.

Yerkreyi kaplayan atmosferin iinde snma-souma, ykselme, yer deitirme
olaylar sonucunda oluan hava olaylarnn rettii byk enerji, insanln srekli
olarak ilgisini ekmitir. Yaplan uygulamalar, rzgarn byk bir enerji kayna
olduunu gstermitir. Gnmzde orta ve kuzey Avrupa lkelerinde yaygn kullanm
balamtr. Trkiye' de de almalar bulunmakla birlikte yetersizdir. Ancak Trkiye'
nin bu alanda nemsenmesi gereken gizil gc bulunmaktadr. Bu gcn
deerlendirilmesi gerekir. Almanya rzgar enerjisine byk nem veriyor. Rzgar
enerjisinin elektrik enerjisi retimindeki pay imdilik % 6 dolaynda iken 2020' de
hedef %20, daha uzun erimli hedef ise % 50 olarak ngrlmtr. Rzgar enerjisinden
en yksek oranda yararlanan lke Almanyadr. 2000 ylnda 2000 MW kurulu gce
ulamt. Bu g ile elektriinin %1ini rzgardan karlamaktadr.

Biyolojik enerji kaynaklar yerkrede geni bir alan kaplamaktadr. Hayvansal ve
bitkisel retimin atklar kimi bitkiler veya dntrlm biimleri, dorudan veya
birtakm ilemlerden geirilerek enerji elde edilmesi iin kullanlr.

Biyolojik enerji kaynaklar bal altndan, biyolojik kkenli kaynaklardan elde edilen
enerji zerinde bulunmaktadr. Fosil kaynaklarn bulunuuna dein ve daha sonra da
insanlk geni apta biyolojik enerji kaynaklarndan yararlanmaktayd. En genel
tanmyla ormanlar bu kapsam iine girmektedir. nsanlk tarihi boyunca insanlar
yakacak gereksinimi iin en yaknlarndaki orman kaynaklarna saldrmlardr. Dnya
Tarm ve Gda rgt (FAO) tarafndan yaplan saptamalara yerkre nfusunun
yaklak % 60' halen snma ve piirme gereksinimi iin ormanlara yneliyor. Alnan
btn nlemlere karn dnyann yoksul blgelerinde yaayan dank topluluklara
enerji tamak olanaksz grnmektedir. Bu insanlarn byk blm Gney Asya, Afri
a, Orta Dou Latin Amerika gibi lkelerde yaanmaktadr. 21.yy' da dahi tablo
deimeden srmektedir. Yerkrede insanlarn zellikle krsal nfusun byk blm
giderek azalan orman varlndan yararlanmalarn srdrmektedir.


nsann varoluu ve atein bulunmasndan bu yana orman insann en kolay bulduu ve
en ok yararland bir enerji kayna olmutur. insanlar ormanlardan barnak, tat
arac, eya gibi gerelerini yapmlar ayrca snma, yemek piirme gibi
gereksinimlerini karlamak zere yakmlardr. Ormanlar, kmr, petrol ve doal gazn
bulunuuna dein inanln en nde gelen enerji kayna olmutur. Enerji kayna olma
konumu bu gnde srmektedir. Gnmzde de yerkre nfusunun, zellikle krsal
topluluklarn enerji kayna olma zelliini srdrmektedir. Yerkrenin yoksul
blgelerinde rnein Afrika, Gney Asya, Latin Amerika lkelerinde krsal
topluluklarn oduna bamll srmektedir. Bu durum giderek alann ve verimini
yitiren orman kaynaklar zerindeki bask younluunu arttrmaktadr.


xlvi
Enerji ormanlar son 30 ylda gndeme girmi bir kavramdr. Bu kavramn ortaya
kmasnda 1973 ylndaki byk enerji krizinin yaratt aray ortam etkili olmutur.
Enerji orman, enerji amal orman yetitirme ve yeni bir orman iletmecilii"
anlayn kapsamaktadr. Bu anlayta sradan bir kesip yakma ilemi yoktur. Youn
bir iletmecilik yaklam ile mevcut ormann iletilmesi veya yeni ormanlar kurulmas
bu kapsamda ele alnr. Var olan verimi dk orman alanlarnn verimli duruma
dntrlmesi ve iletilmesi salanabilir.

Enerji orman iletmecilik yaklam ile odunun kalori deerinden en yksek dzeyde
yararlanmak, yeni orman kurarken hzl gelien trler kullanmak, odundan alkol ve
benzeri rnler elde etmek ve birim alandan en yksek verimi almak hedeflenir.
Ormanlar, gne enerjisinin kimyasal enerjiye dntrlmesinde grev alan doal bir
retim tesisidir. Odunun yaklmasyla dorudan s enerjisi, gerekli teknik altyap ile
elektrik enerjisi, buhar, kuru kimyasal yntemler sonucu gaz, ya, kmr, metan, ayrca
metanol, amonyak, Sulu kimyasal prosesler ile ya, etanol, metan elde edilir.

Yerkrenin birok yerinde odundan enerji retimine ynelik iletmeler, retim tesisleri
kurulmutur. Bu alan halen ilgi ekmekte ve gl bir seenek olma zelliini
korumaktadr. Kimi aratrmaclar verimli araziler zerinde kurulacak aalandrma
alanlarnn youn bir iletmecilik uygulamasyla elektrik retimine ynelik
olabileceini saptamlardr. Trkiye sahip olduu toprak olanaklar nedeniyle enerji
ormanlarna ynelmek ve bu konuyu srekli gndemde tutma ansna sahiptir. Trkiye'
de bir ylda 17 milyon ton odun, 6 milyon ton tezek ve bitki artndan enerji elde
edilmektedir. 23 milyon tonluk bu gten yaklak olarak 16 milyon ton petrol edeeri
enerji elde edilmektedir.

Trkiye' nin enerji kaynaklar varl ynnden en gl olduu alanlar arasnda su
gc gelmektedir. Su kaynaklar 26 su havzasna blnmtr. Toplam debi 186km3
/yl dzeyindedir. Bu debiyi gerekletirmede havzalarn yzde paylar yle
sralanmaktadr. Frat %17,Dicle%11.5,Karadeniz %8,Dou Akdeniz %6,Antalya
%5,9,Akarsu rejimlerin dzenli olmadn gz ard etmemek gerekiyor.
1977 ylnda 85.4 milyar kwh olarak gereklemitir. 2010' da 85.4 milyar kwh ve 2020
ylnda 103.7 milyar kWh' dzeyine ulamas beklenmektedir.

Bir baka kaynaktan alnan bilgiye gre lkemiz su kaynaklar elektrik retiminde
birinal kaynak olarak nemli bir gizil g (potansiyel)e sahiptir. 1996 yl temel
alnarak yaplan hesaplamaya dayanlarak su gcmz 124 kWh/yl olup bunun % 29'
kullanlr durumdadr. Yeni devreye alnan yatrmlar ile bu oran % 38' e kmas
beklenmektedir. Su gcnn tm deerlendirilirse elektrik enerjisi retimi iin 34 892
MW kurulu hidrolik retim sistemlerine gereksinim vardr. Trkiye' nin kurulu hidrolik
gc 2005' de 10.000 MW dolayndadr. 2023 ylnda hedefe ulalmas iin 1000
MW/yl retim yapacak su gc yatrmna gitmek gerekir. Daha sonraki hedef 60.000
MW olacak biimde tasarm yaplmaldr. Toplam Su gcn daha nce devreye
alabilecek giriimleri hzlandrmay imdiden dnmeliyiz.

Biodizel, giderek gncellemekte ve yaamn bir paras olatnya doru gitmektedir.
Biodizel kolzo, ayiek,soya gibi bitkisel yalar ile kullanlm yalardan
retilmektedir. Biodizelin ana maddesini oluturan bitkisel ya, metanol gibi bir alkol
bir katalizor ile reaksiyona girer. Bitkisel yalarn biodizele dntrlmesinde en
yaygn yntem transesterifikasyon ilemidir. Bu ilem srasnda bitkisel ve kimyasal
yalar oluturan trigliseritler paralanr. ilem, bitkisel yalarn viskozitesini nemli


xlvii
lde azaltr. Elde edilen rnler dizel motorlarnda kullanldnda yakt
atomizasyonu, yanma ve yakt karakteristikleri ilenmi yalardan daha iyi sonu
vermektedir. Biodizel birok zellikleri ynyle dizel yaktna yakn zellikler
tamaktadr. Birok dizel motor reticisi firma motorlarnda biodizel kullanm garantisi
vermektedirler. Bu nedenle biodizel retim ve kullanm srekli art gstermektedir.
Biodizel retiminin temeli bitkisel kkenli yalardr. retimde baz ve asit katalizerler
kullanlmaktadr. Giderek yaygnlamasna karn biodizel zerinde almalar
srmekte ve sorunlar giderilmeye allmaktadr. Biodizel retimi iin lkemizde
olanaklar vardr ve retimine arlk verilmelidir. Petrol ve trevleri konusunda tketim
ve da bamlla bir lde zm olma olana olarak grlebilir. Bu yolla atk
yalar deerlendirilebilir.
Yerkre zerinde biodizel retimi 2.2 milyar litre/yl dzeyine ulam bulunuyor.
Etanol, enerji seenekleri arasndaki yerini korumakta. Bu alandaki dnya retimi 2004
verileriyle 30 milyar litre/yl dolayndadr. Bu retimin yars Brezilya'da
gerekletirilirken ABD, Avusturya ve Kanada kalan yarsn retmektedir.

Yeraltndaki oluan scak sularn uygun bir k bularak yerstne kmas sonucu
nemli bir g elde edilmektedir. Yeryzne kan suyun tad scaklk bir enerji
edeeridir. Istlm hazr suyun deerlendirilmesi gerekir. Hazr snm bu su
olmasayd, stmak iin tketilecek paray ve sreyi dnrsek, yeraltndan kan
suyun deerini daha iyi alglayabiliriz. lkemizde scakl 30
0
C nin zerinde olan su
kaynaklarnn says 140 dolaynda olup younlat alanlar, Bat, Orta ve Kuzey
Anadolu' dur. Alan kuyu says 2200 olup, var olan gizil g (potansyel) karsnda
ok azdr. Trkiye' nin 5 milyon konutu stlabilecek, 2000 MW elektrik retebilecek
gc var.

1970' Ii yllardan bu yana srdrlen araylar arasnda denizlerde oluan dalga, gelgit
ve akntlar srekli konuulmu ve zerinde allm alanlardr. Dalga gcnden
yararlanma zerine yatrmlar yaplmtr. Okyanus kylarnda gel-git olaylarnn gl
olarak yaand yerlerde gel-git olaylarnn yaratt mekanik g, eitli aktarma
sistemleriyle enerjiye dntrlmektedir. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl Trkiye
kylarnn 1/5 inden yararlanlmas durumunda 18.5 kwh dalga enerjisi retileceini
saptamtr. Ancak bu alanda proje almas henz yoktur. Trkiye' nin gel-git
olaylarndan enerji elde etme olana yoktur. Akntlar zerinde de yaplm bir alma
yoktur.

SONU

Yenilenebilir kaynaklar hzla tkenme yolundadr. Kaynaklar tkenirken nfus art
srmekte ve birey bana tketilebilir enerji birimi dmektedir. Enerji iin yaplan n
kestirimler gelecek 30 ylda enerji talep eden insan says artacak, ABD,AB gibi
gelimi ekonomiler ile 21.yy ortalarnda uluslararas ekonomik dengeleri nemli
boyutlarda etkilemesi beklenen in ve Hindistan' n endstriel geliim iin daha ok
enerji araynda oIacaklardr. 21.yy ortalar enerji ynnden insanl byk skntlara
sokacaktr. Artan enerji gereksinimi ve azalan kaynaklar gerei sonucu enerji
kaynaklarnn younlat noktalar uluslar aras siyaset, bugne dein olduundan
daha fazla enerji odakl olacaktr. Gelimi batl lkeler bir yandan petrol doal gaz
kaynaklarnn denetimini salarken, te yandan yeni enerji kaynaklar araylarn
srdreceklerdir. Yeni enerji kaynaklar araynn getirdii akal yk gelimekte olan
lkelerin byk ounluunun karlamas olanaksz grnmektedir. Bu durumda enerji


xlviii
sorunlaryla boumak zorunda kalan gelimekte olan lkelerin geleceklerini gvence
altna alabilecek yatrmlar yapmalar veya yatrmlar iin AR - GE destei salamalar
olanakl grnmyor. Artk ok ge kalnm gibi grnyor. Bu durum yerkreye
giderek egemen olan g dengeleri deiecek gibi grnmyor. Trkiye de gelimekte
olan bir lke ve enerji alannda byk sorunlar olan bir lke olarak 21.yy ortalarnda
arlaan enerji sorunlaryla boumaya devam eder bir grnm de olacaktr. 21.yy
ortalarn kapsayan enerji politikalar ile yeni seenekler ve yatrmlar gndeme
alnmaldr.

Bilinen tm seeneklerin retime sokulmas iin aba gsterilmelidir. zel
yatrmclarn giriim gcnden yararlanmak amacyla yasal dzenlemeler yaplmaldr.
Trkiye' nin Jeotermal, rzgar ve gne enerjisi ynnden olanaklar
deerlendirilmelidir. lkenin en nemli gcn oluturan su gc iyi deerlendirilmeli
ve kurulu g planlanan sreden daha hzl biimde devreye alnmaldr.

Trkiye yerkrede nfusu en hzl artan lkelerden biridir. Petrol ve doal gaz
kaynaklar nemli saylmayacak dzeylerdedir. 2030 ylnda enerji retiminde da
bamll % 80-90' lar dzeyine ulaacaktr. Enerji zerindeki kavgalarn kzt bir
dnemde Trkiye bugnknden daha byk skntlar yaayacaktr. Bu nedenle nce
elde bulunan, en hzl ve ekonomik olarak deerlendirilebilecek doal kaynaklardan
balamak ve ardndan ileri teknoloji rn kaynaklara ynelmek yoluyla sonularna
zm aramak zorundayz.

Olabilecek tm seenekler gndeme alnmak zorundadr. Anadolunun toprak varl ve
kimi yrelerdeki elverili ekolojik zelliklerinin sunduu olanaklardan yararlanlmal
ve biyolojik kkenli kaynaklar zerinde durulmaldr. Enerji ormanlar konusu lke
apnda, tm boyutlaryla ele alnmal ve nemli bir seenek olarak grlmelidir. Enerji
retim amal kurulacak ormanlar iyi bir iletmecilik bak ile dorudan yakma ve
kimyasal madde retimi ynyle deerlendirilmelidir.

Enerji seenekleri aray ve bilinen seeneklerin uygulamaya geirilmesi gndemden
dmeden srdrlmelidir. Btn bunlarn yannda enerjinin konuulduu her yerde
evre konusu ve etkileri de birlikte deerlendirilmeye alnmaldr.

Kullanmakta olduumuz kaynaklar arasnda en nde gelenleri olan petrol, doal gaz ve
kmrn yanmas sonucu ortaya sald gaz ve paralarn yaratt hava kirlilii ve
insan sal zerindeki etkileri ikinci dnya savandan bu yana dnya gndemindeki
yerini korumaktadr.

Alternatif Enerji Kaynaklar veya Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynaklar balklar
altnda incelediimiz kaynaklar nmzdeki yllarda nem ve arln daha ok
gsterecektir.
Bu toplantda arlkla zerinde durduumuz Hidrojen Enerji konusunun da
lkemizde aratrma ve uygulama alannn canlanmasn bekliyoruz.









xlix
Kaynaklar

Ayberk, S. 2005. Ekosistemde Enerji Dngs, Enerji Kaynaklar ve Ynetimi (Ders
Notu), Kocaeli niversitesi Yayn No.7, zmit

Enerji 2001. Alternatif Enerji Kaynaklar Ene_i Dergisi Say 5, Aratnna stanbul
Kaka,S. 2006. Yenilenebilir Enerji Kaynaklar Bugn ve Yarn, TBA, Gnce,
Mays 2006, Ankara


Kaka,S,2006. Yenilenebilir Enerji Kaynaklar ve Yarn, Gnce, TBA, Mays 2006,
Say 34, Ankara
Lokurlu,A.2006. Alternatif Enerji Kaynaklar Paneli, Su ve evre S.9, Temmuz-
Austos 2006, stanbul

Yldz,N. 1996. 21. yya Girerken Enerji, imento Beton Dnyas, TMB, Say 10,
Aralk 1996, Ankara

nan, D. 2005. Alternatif Enerji Kaynaklar Paneli II, Su ve evre Dergisi, S. 10 Eyll-
Ekim 2006, stanbul

Yaman, G.M.anakc, 2004. Biodizel retimi ve Yakt Problemleri, II.Ulusal Ege
Enerji
Sempozyumu 26-28 Mays 2004, Dumlupnar niversitesi, Ktahya

Trkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK), 2000. Srdrlebilir Kalknma ve Nkleer
Enerji, Mays 2000, Ankara



l





















































li
Prof. Dr. Figen KADIRGAN
stanbul Teknik niversitesi Kimya Blm
kadirgan@itu.edu.tr

HDROJEN ENERJS TEKNOLOJLER; TDE YAPILAN AR-GE
ALIMALARI

Atmosferde kresel snmaya yol aan gazlarn miktarndaki art, petroln deiken
fiyat, artan enerji ihtiyac, enerji temininde otonominin nemi, kstl fosil yakt
kaynaklar ve enerji pazarndaki liberalizasyon gibi eitli etkenler enerji pazarna
nmzdeki yllarda farkl almlar getirmektedir. Tanmlanan nedenlerle hidrojene
ynelmi bir enerji ekonomisi, orta ve uzun vadede nemli bir yer alacaktr. Hidrojen
ekonomisi tanm ierisinde ise hidrojenin retilmesi, depolanmas ve yakt hcrelerinin
teknolojilerinin gelitirilmesi iin bilimsel aratrmalar yapmak yannda, toplumun bu
konular ile ilgili aydnlatlmas, yeni nesillerin bu teknolojileri renmesi ve eitilmesi
gibi sosyo-ekonomik boyutu da dikkate almak gerekir.

stanbul Teknik niversitesinde bu ereve kapsamnda yaplan almalara genel bir
bak bu konuma kapsamnda verilecektir. allan yeniliki alanlar aadaki gibi
zetleyebiliriz:
- Dk scaklkta alan proton geirgen membran (PEM) teknolojisine sahip
yakt hcreleri ve bunlarn bileenlerinin gelitirilmesi (Fen-Ed. Fakltesi)
- Hidrojenin nano tp karbonlar iinde depolanmas (Fen-Ed. Fakltesi - Enerji
Enstits)
- Toplumun yenilenebilir ve temiz enerji kaynaklar konusunda bilgilendirilmesi
(Fen-Ed. Fakltesi)

PEM yakt hcreleri zellikle tanabilir enerji kullanm amacyla evler, arabalar,
bilgisayar ya da cep telefonlarndaki uygulamalar ile yakt hcreleri teknolojileri
arasnda nemli bir yer alrlar. Bunlarda yakt olarak hidrojen ya da reforme hidrojen
kullanlabilecei gibi dorudan metanol ya da etanol yaklabilir. Kullanlan yakta gre
PEM yakt hcresinin bileenlerini gelitirmek esastr. Metanol ve etanol gibi alkollerin
yakt olarak saf hidrojene gre avantajlar tama ve depolama kolayl ile biyoktle
kkenli olmalardr. Bunun yannda enerji younluklarnn metanol iin 6kWh
-1
(5 kWl
-
1
), daha ar alkoller iinse yaklak 10 kWh
-1
(8 kWl
-1
) olmas bunlarn yakt olarak
petrol ile kyaslanabilir olmalarna neden olmaktadr. Dorudan alkol yakan yakt
hcrelerinde karlalan balca problem dk scaklkta oluan reaksiyonun
kinetiinin hzlandrlmasndadr. Bu amala yeni anot ve katot katalizrlerinin
gelitirilmesi kanlmazdr. Ayrca en iyi katalizrlerden biri olarak bilinen platinin
maliyetinin ykseklii nedeniyle maliyeti drme almalar, bu maliyeti drmek
iin kullanlan dier metaller arasnda soy ve soy olmayan metallerin denenmesi, bunlar
zerinde oluan reaksiyonun mekanizmasnn anlalmas, aktif katalizrlerin mr
testlerinin yaplarak korozyona urama nedenlerinin anlalmas ve bunu nleyici
ortamlarn yaratlmas, yeni katalizrler hazrlayacak yntemlerin gelitirilmesi bu
konulara yenilik getiren almalarn temelini oluturmaktadr.

PEM yakt hcrelerinin nemli bir bileeni de membrandr. Ticari olarak kullanlan
Nafion membrann yksek maliyetinin drlmesi, bunlarn 80
0
Cden daha yksek
scaklklara dayankllklarnn salanmas, ayrca anottan katoda alkol


lii
szdrmazlklarnn salanmas membran konusundaki yeniliki almalarn temelini
oluturur.

PEM yakt hcrelerinde bipolar tabakalarn malzemeleri (grafit veya kompozitler ile
metal malzemeler) ve bu malzemeler zerinde nemlendirilmi gazlarn ya da alkoln
tkanmalara yol amayacak ekilde tanmasn salayacak ak kanallarnn
belirlenmesi de nemli alma konular arasndadr.

Ayrca sistem zerindeki almalar, tek ya da oklu hcre testleri, scakln,
nemlendirme oranlarnn, basncn etkileri, membran-elektrot birlikteliinin uyumu, gaz
difzyon tabakalarnn hazrlanma yntemleri yakt hcrelerinin verimliliklerini
etkileyen faktrleri belirlemek iin nemlidir.

Bu konumada Tde yukarda bahsedilen konular ieren aratrmalar tantlacaktr.
Yaplan almalar arasnda yeni nano boyutta anot ve katot katalizrleri gelitirmek
zere kullanlan yntemlerden (poliol, bonnemann, emlsiyon, elektrokimyamsal
yntemler), bu yntemler ile hazrlanan yeni ikili veya l alamlardan (Pt-Pd, Pt-Pd-
Ru, Pt-Co, Pt-Ni, Pt-Co-Ni, Ftalosiyanin bazl kompleks katalizrler,) bu katalizrlerin
anotta hidrojen, hidrojen-CO karm, metanol ve etanole, katotta ise oksijene kar
davranlarnn kinetik incelenmesi, bu katalizrler ile hazrlanm tek hcrelerin
testleri, nafion-kompozit membranlar zerinde yaptmz alkol szdrmazlk, proton
iletkenlii ve scakla dayankllk testleri verilecektir.

KAYNAKLAR:
1. F. Kadirgan, S. Beyhan, T. Atilan, International J. Hydrogen, 34, 2009, 4312
2. F. Kadirgan, A.M. Kannan, T. Atilan, S. Beyhan, S. S. Ozenler, S. Suzer, A. Yrr,
Int. Journal of Hydrogen, baskda
3. F. Kadrgan, T. Atlan, A. M. Kannan, submitted
4. S.Sari Ozenler, F. Kadirgan, Journal of Power Sources, 154, (2006) 364
5. F. Kadirgan, O. Savadogo, IEEE, Fuel Cell Science, Engineering and Technology -
2004, Fuel Cell Science, Engineering and Technology - 2004, (2004), p 129
6. F. Kadirgan, O. Savadogo, Russian Journal Of Electrochemistry 40 (11), (2004
)1141
7. S. Guney, I. Becerik, F. Kadirgan, Bulletin Of Electrochemistry 20 (4), (2004), 157
8. I. Becerik, F. Kadirgan, Synt. Metals, 124 (2-3), (2001), 379
9. I.Becerik, F. Kadirgan, J. Electrochem. Soc, 148 (5) D49-D54 (2001)
10. I. Becerik, S. Suzer, F. Kadrgan, J. Electroanal. Chem. 502 (2001) 118
11. Metin Dadevren, Master thesis, ITU Institute of science, 2008
12. Nurten Sayar, Master thesis, ITU Institute of science, 2008
13. Kvlcm Topba, Master thesis, ITU Institute of science, 2008
14. Ayegl Yrr, Master thesis, ITU Institute of science, 2007
15. S.SARI, Master thesis, ITU Institute of science, 2004, Istanbul
16. S. KARTAL, Master thesis, ITU Institute of science, 2004, Istanbul
17. T. Atlan, Ph.D Thesis, ITU Institute of science, teslim edildi, Istanbul
18. S. Beyhan, Ph.D Thesis, ITU Institute of science, hazrlanyor, Istanbul
19. S. Sar, Ph.D Thesis, ITU Institute of science, hazrlanyor, Istanbul







liii
Prof. Dr. Aye Nilgn AKIN
Kocaeli niversitesi Kimya Mhendislii Blm
akinn@kocaeli.edu.tr

BOR VE HDROJEN

Gnmzde fosil yaktlarn giderek azalmas ve fosil yaktlarn enerji retiminde
kullanlmalarnn neden olduu olumsuz evresel etkiler nedeniyle, temiz ve gvenli
yakt araynda hidrojen gelecein temiz yakt olarak grlmektedir. Hafif, verimli ve
oksidasyon rnnn(su) evreye zararsz olmas nedeniyle hidrojen ideal bir sentetik
yakttr. Hidrojen kullanarak kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine eviren yakt
hcrelerinin gelitirilmesine paralel olarak H
2
depolama ve retim teknolojileri
gelimektedir. Yakt hcrelerinin ihtiya duyduu hidrojen depolanabilir veya ihtiya
olduunda baka bir kaynaktan retilebilir.

Son yllarda hidrojen retim yntemleri iinde yeni gelimekte olan, kimyasal
hidrrlerden hidrojen eldesi yntemi nem kazanmaktadr. Bu sistemin en byk
avantaj H
2
nin depolanmayp ihtiya duyulduunda retilmesidir. Aday kimyasallar
(NaBH
4
, KBH
4
, LiH, NaH..vs.) arasnda arlka %10,8 hidrojen ieren ve tepkime
avantajlarndan dolay sodyum borhidrr ne kmaktadr [1]. Yanc veya patlayc
olmayan, reaktrde birikmesi durumunda dahi bir patlama riski olmayan NaBH
4

zeltisinin seilmi olan katalizrle hidrolizi H
2
gaz ve suda znen sodyum
metaborat (NaBO
2
) verir.

NaBH
4
+ 2H
2
O 4H
2
+NaBO
2
+ Is (300kJ) (1)

Arlk baznda tepkime ok verimlidir, nk yars NaBH
4
den ve yars sudan olmak
zere 4 mol H
2
aa kar. Dier bir deyile, NaBH
4
kadar su da hidrojen iin bir
kaynaktr. Borohidrat zeltisi hem H
2
taycs hem de depolaycsdr. Kullanma
annda hidrojen retmek iin, NaBH
4
zeltisinin katalizrle temasn salamak
yeterlidir. Bylece abuk ve kontrol edilebilir H
2
retimi salanr. Katalitik sistemlerde
hidrolizle hidrojen retimi dorudan olarak katalizrn yzey alanna baldr. Bu
yntemin en byk avantaj kontroll olarak hzla ve normal scaklklarda (0
o
Cde bile)
mekanik bir sktrma olmadan, su, asit veya s eklenmesine gerek olmadan hidrojen
retilebilmesidir. Tepkimenin hznn arttrlmas iin kullanlan katalizrn cinsi ve
yaps bu teknoloji zerine yaplan almalarn odak noktasn oluturmaktadr. Bu
alanda en ok kullanlan katalizrler, metal hidrrler, kolloidal platin, aktif karbon,
Raney nikel, florlu magnezyum temelli hidrrler, nikel ve kobalt boritlerdir. Yksek
pHdaki sodyum bor hidrr zeltisi platin ve rutenyum gibi katalizrler varlnda
yksek oranda hidrojen retilebilmektedir [2].

Bor rezervlerinin yksek olduu lkemizde, bor bileiklerinin hidrojen gibi gelecein
yaktnn depolama ve retiminde kullanlmas iin gerekli bilimsel veri ve bulgularn
oluturulmasna katkda bulunmak amacyla Kocaeli niversitesi Kimya Mhendislii
Blm Katalizr Aratrma Gelitirme Laboratuar (KARGEL) nda da almalar
yrtlmektedir.

NaBH
4
den hidrojen retiminde en etkin katalizrlerden biri olan Pt/LiCoO
2
ve Co-B
katalizrleri laboratuarmzda hazrlanarak oda scaklnda yar kesikli ceketli


liv
reaktrde etkinlikleri incelenmitir. Katalizr hazrlama koullar ve tepkime koullar
ile ilgili ok sayda parametrik almalar yaplmtr [1,3-8].

Katalizr destek maddeleri olarak ticari LiCoO
2
kullanld gibi farkl hazrlama
koullarnn etkisini incelemek amacyla kat hal tepkimesi, sol-jel ve ktrme
yntemiyle LiCoO
2
ve LiNiO
2
destek malzemeleri hazrlanmtr. Co-B ise NaBH
4
ve
kobalt nitrat tepkimesinden elde edilmitir[9,20-22]. Sonu olarak Pt/LiCoO
2
katalizr
ile gerekletirilen deneylerde, destek maddesi kat hal tepkimesiyle hazrlanm % 1.5
Pt/LiCoO
2
katalizr en yksek etkinlii gstermitir. Ayrca Co-B katalizr de
hidroliz tepkimesinde olduka etkin olduu gzlenmitir.

Laboratuarmzda yaplan almalarda hidroliz tepkimesinde etkin olan katalizrlerin
gelitirilmesinin yan sra reaktr tiplerinin gelitirilmesi de yer almaktadr. Mevcut
almalar kesikli reaktrlerde yaplmtr. Ancak srekli alan reaktr tasarm ve
tepkimede elde edilen yan rnn geri kazanmna ilikin almalarmz devam
etmektedir. Ayrca TUBTAK MAM Enerji Enstits laboratuarlarn da kullanarak
dorudan NaBH
4
yakt hcreleri iin anot ve katot katalizrlerinin gelitirilmesi zerine
bir doktora almas yrtlmektedir.

KAYNAKLAR
[1] Ersoz, Y., Yildirim, R., Akin, A.N., Development of an active platine-based catalyst fort he reaction
of H
2
production from NaBH
4
Chemical Engineering Journal, 134,282-287, (2007).

[2] akanyldrm, ., Gr, M., Production of NaBH
4
and hydrogen release with catalyst Renewable
Energy, .., 1-4,(2009).

[3] Ersz, Y., Sodyum Borhidrrden Hidrojen retimi, Yksek Lisans Tezi, Kocaeli niversitesi Fen
Bilimleri Enstits, Kocaeli, (2006) 6-10.
[4] Ersz, Y., Yldrm R., Akn A. N.,Sodyumborhidrrden Hidrojen Eldes Tepkimesi in Platin Bazl
Etkin Bir Katalizrn Gelitirilmesi, 7. Ulusal Kimya Mhendislii Kongresi Bildiriler CDsi, Eskiehir
(2006).
[5] Ersz, Y.,, Yldrm R., Akn A. N.,Hidrojen eldesi ve depolamasnda yeni yntem:sodium
borhidrrn hidrolizi, UTES 2006- 6. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu Bildiriler Kitab, Isparta (2006)
[6] Avin, T., Sodyum Bor Hidrrden Hidrojen retimi, Bitirme almas Kocaeli niversitesi,
Kimya Mhendislii Blm, 2007.
[7] Erdil, Z., Sodyum Bor Hidrrden Hidrojen retimi iin sol-jel yntemi ile platin lityum kobaltat
katalizrnn hazrlanma koullarnn incelenmesi, Bitirme Tezi, Kocaeli niversitesi, Kimya
Mhendislii Blm, 2006.
[8] Atila, B., Co-B Katalizr ie Sodyum Bor Hidrrden Hidrojen retimi, Bitirme Tezi, Kocaeli
niversitesi, Kimya Mhendislii Blm, 2006.

















lv
Yksek Mhendis Ziya KARABULUT
Sanayii ve Ticaret Bakanl ARGE mdr
ziyaka@sanayi.gov.tr

SANAY ARATIRMA VE GELTRME GENEL MDRL

Gnmzde toplumlarn ekonomik gcn ve refah dzeyini belirleyen en nemli
etken bilim ve teknoloji alanndaki gelimelerdir. Bu gelimelere uyum salayamayan
lkelerin 21. yzylda varlklarn gl ve saygn bir biimde srdrebilmeleri
mmkn deildir. Zira, 21. yzyla kadar ekonomideki klasik anlay, arazi, i gc ve
sermayeye dayal parametrelerden olumakta iken, 21. yzylda bu l parametreye
teknoloji kavramnn girmesi ile dnyada artk gc tayin eden en nemli parametre
teknoloji olmaya balam ve sonuta teknolojik yetkinlie sahip, bilgiyi teknolojiye
dntren toplumlar zengin, gvenli ve gl lkeler haline gelmitir.
Teknoloji retiminin tarihi kronolojisine bakldnda bu almalarn tm dnyada
niversite-sanayi ibirlii ierisinde yapld grlmektedir. Bu ibirliinden ama,
bilginin, sermayenin ve nitelikli i gcnn bir araya getirilerek teknoloji youn rn
ve retim yntemleri gelitirmektir.
Gelecee dnk politikalarmz ve stratejilerimizi, bilgi ve teknolojik geliimin
lkelerin refah seviyesini belirleyen en nemli unsur olduu, bilgi ve teknoloji retip
satamayan lkelerin uluslar aras alanda rekabet edemeyecei gereinin gz nne
alnarak planlanmas gerekmektedir. lkemizin, 2012 ylnda kii ba milli gelirinin
10.000$a ulamas, Gayr Safi Yurt ii Hasladan Ar-Geye ayrlan payn %2ye
karlmas yani rekabet gc ve refah seviyesi yksek bir lke haline gelebilmesi,
byk lde, inovasyon ve Ar-Geye ynelik olarak ortaya konan ksa, orta ve uzun
vadeli programlarn baarsna baldr. Ar-Ge ve inovasyona ynelik politikalarn ve
stratejilerin iyi belirlenmesinin yannda, Ar-Geye ayrlan bte kaynaklarnn etkin ve
verimli kullanlmas da ok byk nem arz etmektedir. lkemizde Ar-Genin
gelimesi, sanayimizin %98ini oluturan KOBlerimizin geleneksel retim yerine Ar-
Ge ve inovasyona dayal retim yntemlerini benimsemesi, niversite-sanayi
ibirliinin kurumsallamas ve niversitelerde retilen bilimsel bilginin
ticariletirilmesine baldr. Zira artk dnyann hibir gelimi lkesinde sanayiden
uzak duran ve sanayiden bamsz Ar-Ge almas yrten bir niversite kalmamtr.
Bu lkelerde niversitelerde gerekletirilen Ar-Ge almalarnn byk bir ksm,
sanayicinin ihtiyalarna ynelik olarak belirlenmekte ve sanayici tarafndan
desteklenmektedir. Bu realiteden hareketle, lkemizde de bu almalarn yaplabilecei
kurumsal yaplarn ve mekanizmalarn oluturulmas amacyla karlan Teknoloji
Gelitirme Blgeleri Kanunu yeni dnya gerekleri de gz nne alnarak yeniden
dzenlenmektedir. Bakanlmzca; 2001 ylndan itibaren uygulamaya konulan 4691
Sayl Kanun kapsamnda Ekim 2009 tarihi itibariyle 37 adet Teknoloji Gelitirme
Blgesi kurulmu, bu blgelerden 20si faaliyetine balamtr. Bunun yannda,
lkemizin rekabet gcnn ve refah seviyesinin ykseltilmesine ynelik olarak 7 Mart
2007 tarihinde yaymlanan 5593 Sayl Kanun ile Bakanlmzn Ar-Ge ve inovasyonla
ilgili almalarnn kapsam daha da geniletilmitir. 5593 Sayl kanun kapsamnda
balatlan Sanayi Tezleri Program ile niversite-sanayi ibirliinin kurumsallamas
ynnde nemli bir adm atlmtr. lkemizde yksek katma deer salayan rn ve
retim yntemleri gelitirilmesi amacyla balatlan Sanayi Tezleri (SAN-TEZ)
Programnn temel amac; lkemizin rekabet gc asndan karlat sorunlarn
niversitelerle ibirlii ierisinde zme ulatrlmasdr.


lvi
San-Tez kapsamnda 2006-2009 yllarnda yaplan 417 bavurudan 157 adedi
desteklenmeye uygun bulunmu, desteklenen projelerden 24 sonulanmtr.
lkemizdeki 40 deiik niversitede yrtlen bu projeler, Elektrik, Enerji,
Nanoteknoloji, Genetik, Biyoteknoloji ve Genetik Tp, Enformasyon, Fizik, Gda, leri
Malzemeler, Kimya, Tekstil, naat Malzemeleri ve Makine sektrlerinde
younlamaktadr.
Bakanlmz, nmzdeki 2008 -2012 yllar aras be yllk dnemi, AR-GE ve
inovasyona ynelik byk bir atlm dnemi olarak grmekte, sanayicimizin bilgi ve
teknoloji youn retime gemesi, toplam ihracat iinde Yksek Teknolojili rnlerin
paynn artrlmas amacyla yeni destek programlar zerinde de almaktadr. Bu
programlar;
Teknolojik rn Patent Destek Program,
Teknolojik rn Ar-Ge Yatrm Destek Program,
Teknolojik rn Tantm ve Pazarlama Destek Programdr.
Bunun yannda, 12 Mart 2008 tarihinde yaynlanan 5746 Sayl Aratrma ve
Gelitirme Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakknda Kanun ile lkemizde yrtlen
Ar-Ge ve yenilikilik almalarna yeni bir boyut kazandrlmtr. Bildiiniz gibi 5746
Sayl Kanun ile Ar-Ge almas yrten iletmelerin Ar-Ge harcamalarna nemli
oranda tevik ve muafiyetler salanmakta olup bu Kanun ile lkemizde Ar-Ge ve
yenilikilik almas yrten iletmelerin yannda, yabanc firmalarn da dier
lkelerdeki Ar-Ge Merkezlerini lkemize ynlendirmeleri sayesinde lkemizin Ar-Ge
ss haline gelmesinin yannda nitelikli istihdam oran da nemli lde artacaktr. Ar-
Ge Kanununun Uygulama ve Denetim Ynetmeliinin yaynlad 31 Temmuz 2008
tarihinden bu yana Bakanlmza 71 iletmeden Ar-Ge Merkezi bavurusu
yaplmtr. Bavurulardan 59u uygun bulunarak Ar-Ge Merkezi olarak ilan
edilmitir. Kasm 2009 ayndan itibaren Ar-Ge Merkezi Belgesi bir yl dolduran 12
iletmenin yllk denetimlerine balanacaktr. Ayrca, 5746 Sayl Kanun kapsamnda
Nisan 2009 aynda balatlan Teknogiriim Sermayesi Destei; rgn renim veren
niversitelerin herhangi bir lisans programndan bir yl iinde mezun olabilecek
durumdaki renci, yksek lisans veya doktora rencisi ya da lisans, yksek lisans
veya doktora derecelerinden birini n bavuru tarihinden en ok be yl nce alm
kiilerin, teknoloji ve yenilik odakl i fikirlerini, katma deer ve nitelikli istihdam
yaratma potansiyeli yksek teebbslere dntrebilmelerini tevik etmek, lkemizde
nitelikli giriimciliin zendirilmesini salamak ve bu giriimciler tarafndan
uluslararas rekabet gc olan, yeniliki, teknoloji dzeyi yksek rn ve sreleri
gelitirebilen firmalarn oluturulmasn hedeflemektedir. Yeni ve yeniliki fikirleri
olan gen giriimcilere bir defaya mahsus olmak zere teminat aranmakszn en fazla
100.000 TL hibe destek verilen Teknogiriim Sermayesi Destei ile lkemizde bilgi
youn ve yeniliki giriimcilik konusundaki farkndaln artrlmasnn yannda yksek
eitimli, nitelikli genlerin i hayatna kazandrlmas da salanacaktr.Bu erevede,
2009 yl Nisan aynda 159 gen giriimci bavuruda bulunmu, bu i fikirlerinden 78i
uygun bulunarak desteklenmitir. Sanayimizin uluslararas pazarlarda yksek rekabet
gc elde etmesinde ve lke refahnn artmasnda en nemli unsur olan bilgi ve
teknoloji tabanl retim yntemlerinin yaygnlatrlmas hedeflenerek balatlan bu
programlarn baars, lkemizin gelecek 10 ylda gl ve refah seviyesi yksek bir
lke haline gelmesinde byk nem arz etmektedir.
Bu balamda, bu tr organizasyonlarn lkemizde yrtlen yeni teknolojilerin
retimine ynelik almalarn kamuoyuna duyurulmasnda ok nemli olduunu
dnyorum. Bu vesile ile bu organizasyonda emei geen herkesi kutluyor,
baarlarnn devamn diliyorum.


lvii
NDEKLER
SAYFA
NSZ ....................................................................................................................................... v
TEEKKR ............................................................................................................................. vii
UHK 2009 KATILIMCILARINA MESAJ............................................................................... ix
KONGRE AILI VE PANEL KONUMALARI .................................................................. xi
Kongre Al Konumalar .....................................................................................................
Prof. Dr. M. Oktay ALNIAK ...................................................................................... xiii
Prof. Dr. Sezer . KOMSUOLU ............................................................................... xv
Prof. Dr. Alinur BYKAKSOY ............................................................................ xvii
Prof. Dr. Yldrm TU ........................................................................................ xix
Dr. Atilla SANDIKLI ................................................................................................. xxi
Panel Konumalar ..................................................................................................................
Prof. Dr. Bilgin KAFTANOLU ............................................................................. xxiii
Muzaffer AVCI ......................................................................................................... xxix
Dr. Atilla SANDIKLI ............................................................................................... xxxi
Prof.Dr. Hasret OMAK ........................................................................................ xxxiii
Prof.Dr.enay YALIN ........................................................................................... xxxv
Dr. Mustafa HATPOLU ...................................................................................... xxxvi
Do. Dr. Mustafa TIRIS .......................................................................................... xxxix
Prof. Dr. Sava AYBERK .......................................................................................... xliii
Prof. Dr. Figen KADIRGAN ......................................................................................... li
Prof. Dr. Aye Nilgn AKIN ....................................................................................... liii
Yk.Mh.Ziya KARABULUT ..................................................................................... lv

KONGRE GENEL KURULU ............................................................................................... lxiii
SZL BLDRLER lxix
Buday Samannn Farkl Katalizrler Kullanlarak Sulu Faz Reformlama Yntemi ile
Gazlatrlmas 1
Bahar MERYEMOLU, Arif HESENOV, Sibel IRMAK, Osman M. ATANUR, Oktay
ERBATUR

Kat Yaktlarn Gazlatrlmasyla Hidrojen retimi 7
Mustafa TOLAY, Peter VOSTAN, Andre WATERSCHOOT

Yakt Pilli Mikro-Kojenerasyon Sistemi Ekserji Analizi 17
Asl KAYTAZ, Murat BARANAK, Atilla ERSZ, Alper SARIOLAN, Salih OBUT,
Fehmi AKGN

Sodyum Borhidrit zeltisi Kullanlarak Hidrojen retim Sistemi Tasarlanmas 25
Asl YURDAKUL, Serdar ERKAN, Saim ZKAR, nci EROLU

Sodyum Bor Hidrrden Hidrojen retimi 31
Emel ZDEMR, Aye Nilgn AKIN



lviii
Suyun Elektrolizinde Deiik Yntemler zerine almalar ve Hidrojenin ten Yanmal
Motorlarda Ek Yakt Olarak Kullanlmas 37
Fazl EROLU, Fikret ZELK
Global Problemlere novatif Bir zm: Karadeniz Hidrojen Enerjisi 45
Sudi APAK, Gngr TUNCER, Erhan ATAY

nkarml Laminer Hidrojen-Hava Alev statistiklerinin Hesaplamal Analizi 51
Bar YILMAZ, Sibel ZDOAN

Metal Hidrid Esasl Is Pompasnn klimlendirmede Kullanmnn Aratrlmas 57
Muhammet KAYFEC, Hseyin KURT, Fevzi BEDR

Hidrojen Yaktl Dizel ve Otto Motorlarda Bulunmas Gereken zellikler ve Konvansiyonel
Bir Motorda Yaplmas Gereken Deiiklikler 65
Ali ATE, Kevser DNER, Akbay Tuan GKE

Polimer Elektrolit Membran Yakt Hcrelerinin Uygulamalar iin Nemsiz Proton letken
Biyomembranlarn retilmesi 69
Aye ASLAN, Ayhan BOZKURT

Poli(Glisidil Metakrilat-g-Vinilfosfonik Asit) Kopolimerinin Sentezlenmesi ve Proton
letkenlik zelliklerinin ncelenmesi 75
Sevim ngr ELK, Aye ASLAN, Ayhan BOZKURT

PVDF Bazl Proton letken Kopolimerlerin Sentezi ve Karakterizasyonlar 81
Hamza KOCATRK, ebnem NCEOLU, Burak BRKAN, Sevim NGR ELK,
Ayhan BOZKURT, Yusuf Z. MENCELOLU, Metin H. ACAR

Farkl Atom Oranlar ile Hazrlanan PtSn/C Katalizrlerin DMYHde Kullanlmas 87
rem FIRTINA, Nazife ALIKAN, smail BOZ



Fzyon Srcl Sistemlerde Yksek Scaklkl Elektroliz Yoluyla Hidrojen retimi zerine
Parametrik alma 93
Glah ZIIK, Nesrin DEMR, enay YALIN, Hseyin YAPICI

Buday Atndan Kesikli Beslemeli letme ve Birleik (Karanlk-Aydnlk) Fermantasyon
ile Biyo-Hidrojen retimi 101
Serpil ZMIHI, Fikret KARGI

Foto-Fermentasyon Biyoreaktrnde Rhodobacter Sphaeroides ile Biyo-Hidrojen retimi
zerine Malat lavesi ve Seyreltme Etkisinin ncelenmesi 109
F. Tuba DOKGZ, Nuri AZBAR

zmit Kullar Evsel Atksu Artma Tesisinde Microbial Fuel Cell (MFC) ve Microbial
Electrolysis Cell (MEC) Yntemleriyle Elektrik ve Hidrojen retim Potansiyellerinin
Aratrlmas 115
Ethem TOKLU






lix
Hidrojen Enerjisiyle alan Aracn Tasarm ve malat 123
Mcahit EGE, Mehmet TURPU, Arif EBER, Nihat AKKU, Garip GEN, Ersin
TOPTA


iftli Yakt Sistemlerinde Hidrojen Uygulamalar 131
Mkerrem AHN
Rzgar, Gne ve Hidrojen Enerji Sistemlerinin Entegrasyonu 137
Erkan DURSUN, Osman KILI

PEM Tipi Yakt Hcreleri iin Sodyum Bentonit Katkl Grafit-Kompozit Plaka
Gelitirilmesi 143
Fatih AY, M. A. ARSLAN, S. ZTRK, B. NVEROLU, Ali ATA

Sodyum Bor Hidrr ile alan Yakt Pillerindeki Son Gelimeler 147
brahim Levent GKALP,

brahim BRAHMOLU, smail Arda ENGE, Taylan
Emre Z

Evsel Uygulamalar in Yakt Pilli Mikrokojenerasyon Sistemi 151
Murat BARANAK, Gktu ZYNM, Egemen AKAR, Nilfer LHAN, Asl KAYTAZ,
zgrcan KORKMAZ, smail BCAN, Gaye SALAM, Betl Erdr TRK, Atilla
ERSZ, Alper SARIOLAN, Fehmi AKGN

Sputter Magnetron Yntemi ile Hazrlanan Pt Nanopartikllerinin Oksijen ndirgenme
Reaksiyon Kinetii ve Mekanizmas 161
Ouz Kaan ZDEMR, Ali AHSEN, Osman ZTRK, Aylin AYTA

PEM Yakt Pillerinde Kontak Direncinin Performansa Etkisinin Aratrlmas 169
Ali ELEN, Erke SUMEZ, brahim Levent GKALP, Taylan Emre Z

Nkleer Enerjinin Hidrojen retimindeki Yeri 175
Bilge ZGENER

Metann Katalitik Ksmi Oksidasyonu zerine Katalizr Hazrlama Ynteminin Etkisi ve
Sistemin Modellenmesi 181
M. Alaittin HASTAOLU, Eyp MEK, zgn YCE, Ali ATA, Alparslan
KAYABAI, Mustafa KARAKSE

Drdnc Nesil Nkleer Reaktrlerin Hidrojen retiminde Kullanm 187
H. Atilla ZGENER

Dorudan Sodyum Borhidrrl Yakt Pili Sisteminin Gelitirilmesi 193
Fatma Gl Boyac SAN, Gamze BEHMENYAR, Tansel ENER, smail BCAN,
Selahattin UYSAL, Emin OKUMU, Osman OKUR, Betl ERDR, Fatih GEN

Rzgar Gne ve Hidrojen Enerji Sistemlerinden Oluan Mobil Ev 199
Erkan DURSUN, Suha YAZICI, Gkhan KEPOLU, Mehmed EROLU, Suat
SEVENCAN, Junseok SONG

Dorudan Metanol Yakt Pili Membran Elektrod Bilekesinin Tasarm ve Optimizasyonu 205
Glah YEEN ZALP, smail BOZ



lx
Srdrlebilir Kalknma ve Hidrojen 213
Haydar BAYAR, Nevzat ONAT

Kat Oksit Yakt Hcresi (SOFC) Yapmnda Kullanlabilecek Nb
2
O
5
Katklanm o-Bi
2
O
3

Tabanl (NSB) Kat Elektrolitin nce Filmlerinin retilmesi, Karakterizasyonlar ve
zelliklerinin yiletirilmesi 219
Caner BLR, Ersay ERSOY, Handan ZL, Soner AKAR, Orhan TURKOLU


PEM Tipi Yakt Hcresi Uygulamalar iin Magnetron Satrmal Kaplama Teknii ile
Sentezlenen Pt ve Pt-Co Nanokatalizr Yzeylerin Elektro Kimyasal Analizleri 225
Aytekin UZUNOLU, Furkan DUNDAR, Ali AHSEN, Ali ATA, Osman ZTRK

Yksek Scaklkta alabilen Proton Deiim Zarl Yakt Hcreleri 227
Dilek ERGN, Ylser DEVRM, Nurcan BA, nci EROLU

Yakt Hcresi Katalizr Olarak Magnetron Sputter Yntemi ile Farkl Kalnlkta Ti
Tabanl Pt nce Film Kaplamalarn Hazrlanmas ve Karakterizasyonu 233
Ilay ULUSOY, Ali AHSEN, Osman ZTRK, Aylin AYTA

Nkleer Fisyon ve Fzyon Yntemleri ile Hidrojen retimi 237
Necmi DAYDAY, M. nal AZAKLIOULLARI

Rafinerilerde Hidrojen retim/Tketim Dengesi ve Emniyet Tedbirleri 253
Osman BOZDA

TVA-SATVA Teknii ile Atk Polimerlerin Hidrojen Kayna Olarak Kullanlmas 259
Satlm BASAN, Fatma AHN

Karbon Nanotp retimi ve Hidrojen Depolamada Kullanlabilirliinin ncelenmesi 267
Neslihan YUCA, Candeniz SEKN, Ayenur RS, Nilgn KARATEPE

Rize li iin Tasarlanm Bilgisayar Kontroll Gne Evi Modeli 273
Mustafa Ergin AHN, V. NEVRUZOV, . ENYURT

Hidrojen Enerjisi ve Ekonomisi 279
M. Oktay ALNIAK, Fatih M. BAYRAMOLU

Enerji retim Faaliyetlerinin evresel Boyutlar 287
M. Oktay ALNIAK, lkay ZTRK

Pasif Dorudan Borhidrr/Peroksit Yakt Hcresinin Matematiksel Modelinin
Gelitirilmesi 295
A.Elif ANLI, M.Levent AKSU, B. Zht UYSAL


100W G Snf Polimer Zarl Yakt Pili Yn Gelitirilmesi ve Ksa Modl Testlerinin
Yaplmas 299
Serdar ERKAN, nci EROLU

Karbon Destekli Pt, Pd ve PdPt PEM Yakt Pili Katalizrlerinin Sperkritik Karbondioksit
Depozisyon Yntemi ile Hazrlanmas 303
Aye BAYRAKEKEN, Betl CANGL, L. C. ZHANG, Mark AINDOW, Can ERKEY


lxi

Proton Deiim Membran Yakt Pilleri in Kompozit Membranlarn Hazrlanmas ve
Performanslarnn Belirlenmesi 309
Ylser DEVRM

, Nurcan BA,

Serdar ERKAN, nci EROLU

Noncontact Measurement of Current Distribution on the Electrodes of Small Polymer
Electrolyte Fuel Cells Using Sensitive Ultraminiature Magnetic Sensors 315
Kohei NAKASHIMA, Ayumu MITANI, Tomoya SAWAI, Soichi ISHIHARA, Yoshio
MURAKAMI

Sodyum Borhidrr retim Sreleri 321
Murat Efgan KBAR, Aye Nilgn AKIN

Sodyum Metaboratn Geri Kazanm 325
Murat Efgan KBAR, Aye Nilgn AKIN

Toz Metalurjisi ile retilen Magnezyum Alminyum Alamlarnn Hidrojen Depolama
Kapasitelerinin llmesi 329
zlem KORKUT, Muhammet Ali NALBANT

Plazma Teknolojilerinin Hidrojen ve Yakt Pilleri zerinde Uygulamalar 335
Mustafa Deniz KOZLU, Sla AKSONGUR, Beycan BRAHMOLU

Farkl Hava Ak Hzlarnda Beslenen Bir PEM Tipi Yakt Pilinin Performans 339
zcan ATLAM

Yakt Hcresinin Otomotiv Uygulamas (Hidrosett-Hidromobil) 345
nal UYSAL, Osman YBLGN, etin KARAKAYA, Fatih AHN

Alt Sigmann Enerji Verimliliinde Kullanlmas; Hidrojen Enerjisi rnei 357
Sudi APAK, Gngr TUNCER, Erhan ATAY

Sanayi Aratrma ve Gelitirme Genel Mdrl Tarafndan Yrtlen Aratrma, 363
Teknoloji Gelitirme ve Yenilik Destek Programlar
"Ziya KARABULUT, Ferkan ELK, Murat YILDIZ, Selvi AKDENZ, M.Nedim
DARDAAN"

POSTER BLDRLER .......................................................................................................... 369
Biyohidrojen Teknolojileri in Amonyaa Duyarsiz Rhodobacter Capsulatus Suu Elde
Edilmesi 371
Glah PEKGZ, Ufuk GNDZ, nci EROLU, Meral YCEL, Kornl KOVCS,
Gbor RKHELY

Rhodobacter capsulatus ile Hidrojen retiminde Scakln Etkileri 373
Pelin SEVN, nci EROLU, Meral YCEL, Ufuk GNDZ

Aminotetrazol Fonsiyonlu Poli(Vinilbenzilklorr) Sentezi ve Proton letkenlik
almas 375
ehmus ZDEN, Sevim ngr ELK, Ayhan BOZKURT



lxii
Borlu Yakt Pillerinde Slfolamann Katalizr Performansna Etkisi 377
Osman OKUR, Gamze BEHMENYAR, idem KARADA, Emin OKUMU, Fatma
Gl BOYACI SAN

Karbon Dioksit Gaznn Aktif Karbon zerinde Farkl Scaklklardaki Adsorpsiyonu 379
S. Karayunlu BOZBAS, S. Kayran BEYAZ, B. WENBERGER, F. Darkrim LAMARI,
U. AY


YAZAR NDEKS ................................................................................................................. 381






















lxiii

















KONGRE
GENEL KURULU



























lxiv
Rektrler:
Prof.Dr. Sezer . KOMSUOLU (Kocaeli niversitesi)
Prof.Dr. Deniz lke ARIBOAN (Baheehir niversitesi)
Prof.Dr. Alinur BYKAKSOY (Gebze Yksek Teknoloji Enstits)

Onursal Bakan:
Prof.Dr. T. Nejat VEZROLU

Kongre Bakan:
Prof.Dr. M. Oktay ALNIAK (Baheehir niversitesi)

Bakan Yardmclar:
Prof.Dr. Figen KADIRGAN (stanbul Teknik niversitesi)
Prof.Dr. Sabriye PKN (Yldz Teknik niversitesi)
Prof.Dr. A. Nilgn AKIN (Kocaeli niversitesi)

Kongre Dzenleme Kurulu:
Prof.Dr. M. Oktay ALNIAK (Baheehir niversitesi)
Prof.Dr. Hasret OMAK (Kocaeli niversitesi)
Prof.Dr. Ali GNGR (Baheehir niversitesi)
Dr. Atilla SANDIKLI (BLGESAM)
Enver EROLU (ELMSAN)

Kongre Teknik Kurulu (Governmental Authorizations):
Do.Dr. Mustafa TIRIS (TBTAK-MAM)
Dr. Mustafa HATPOLU (UNIDO-ICHET)

Danma Kurulu Bakan:
Prof.Dr H. Sava AYBERK (Kocaeli niversitesi)

Danma Kurulu:
Prof.Dr. mit Doay ARIN (UGETAM)
Prof.Dr. Neet KADIRGAN (Marmara niversitesi)
Prof.Dr. Bilgin KAFTANOLU (Atlm niversitesi)
Prof.Dr. Atilla ZGENER (stanbul Teknik niversitesi)
Prof.Dr. Erol SEZER (Baheehir niversitesi)
Prof.Dr. Orhan AHN (Gebze Yksek Teknoloji Enstits)
Prof.Dr. Zekai EN (UTEG)
Prof.Dr. Kenan TA (ankaya niversitesi)
Prof.Dr. Koray TUNALP (Marmara niversitesi)
Prof.Dr. Veysel ULUSOY (Baheehir niversitesi)
Prof.Dr. Yldrm TU (Baheehir niversitesi)
Ali TLTAY(Adana Sanayi Odas)
General(E) Dr.H. Cihangir DUMANLI
Amiral (E.) Nadir KINAY
Do. Dr. Elife NAL (SSM.)
Dr. Selahaddin ANA (TK Genel Mdr)
Yk. Mh. Ziya KARABULUT (Sanayi ve Ticaret Bak. AR-GE Genel Mdr)
. Trker KURUN (Baheehir niversitesi, MYO Mdr)
Mehmet Takiyyddin BLG (HABA Genel Mdr)
Tanzer NAL (Kocaeli-Basn)


lxv
Ouz Oktay YCESAN (stanbul-Basn)

Bilim Kurulu Bakan:
Prof.Dr. enay YALIN (Baheehir niversitesi)

Bilim Kurulu:
Prof.Dr. Bekir AKTA (Gebze Yksek Teknoloji Enstits)
Prof.Dr. Talip ALP (Fatih niversitesi)
Prof.Dr. Kemal ALTINIIK (Seluk niversitesi)
Prof.Dr. Sabri ALTINTA (Boazii niversitesi)
Prof.Dr. Taner ALTUNOK (ankaya niversitesi)
Prof.Dr. Sema Z. BAYKARA (Yldz Teknik niversitesi)
Prof.Dr. smail BOZ (stanbul niversitesi)
Prof.Dr. Galip CANSEVER (Yldz Teknik niversitesi)
Prof.Dr. brahim DNER (University of Ontario, CANADA)
Prof.Dr. Zafer DLGER (Kocaeli niversitesi )
Prof.Dr. nci EROLU (Orta Dou Teknik niversitesi)
Prof.Dr. Mesut GR (Sakarya niversitesi)
Prof.Dr. Hseyin H. HIZIROLU (Kettering University, USA)
Prof.Dr. Mustafa LBA (Erciyes niversitesi)
Prof.Dr. Mahmut Dursun MAT (Nide niversitesi)
Prof.Dr. Ahmet OUR (Sakarya niversitesi)
Prof.Dr. Zeynep lsen NSAN (Boazii niversitesi)
Prof.Dr. Bilge ZGENER (stanbul Teknik niversitesi)
Prof.Dr. Ahmet ZTARHAN (Ege niversitesi)
Prof.Dr. Tayfur ZTRK (Orta Dou Teknik niversitesi)
Prof.Dr. Nevin SELUK (Orta Dou Teknik niversitesi)
Prof.Dr. Smer AHN (Gazi niversitesi)
Prof.Dr. Hac Mehmet AHN (Gazi niversitesi)
Prof.Dr. Sleyman TEKEL ( Gazi niversitesi )
Prof.Dr. Lemi TRKER (Orta Dou Teknik niversitesi)
Prof.Dr. Bekir Zht UYSAL (Gazi niversitesi)
Prof.Dr. Hseyin YAPICI (Erciyes niversitesi)
Prof.Dr. Meral YCEL (Orta Dou Teknik niversitesi)
Do.Dr. Mahmut AKT (Sabanc niversitesi)
Do.Dr. Ayhan ALBOSTAN (Baheehir niversitesi)
Do.Dr. Mustafa ANAKCI ( Kocaeli niversitesi )
Do.Dr. Haluk GRGN (Yldz Teknik niversitesi)
Do.Dr. Mehmet Ali GLGN (Sabanc niversitesi)
Do.Dr. Ayhan MERGEN (Marmara niversitesi)
Do.Dr. Adnan MDLL (Nide niversitesi)
Do. Dr. Ahmet Duran AHN (UTEG)
Do.Dr. Nilgn Karatepe YAVUZ (stanbul Teknik niversitesi)
Do.Dr. Kadir YILDIZ (Nide niversitesi)
Do.Dr. mer YILDIZ (Kocaeli niversitesi)








lxvi
Hidrojen Teknolojileri Kurulu Bakan
Prof. Dr. Beycan BRAHMOLU (Gazi niversitesi)


Hidrojen Teknolojileri Kurulu
Prof.Dr. S. Engin KILI (Orta Dou Teknik niversitesi)
Prof.Dr. H. Mete EN (stanbul Teknik niversitesi)
Prof.Dr. Osman Nuri UAN (stanbul niversitesi)
Do.Dr. Ahmet ERDL (Kocaeli niversitesi)
Yrd.Do.Dr. Yldz AKSOY (Baheehir niversitesi)
Yrd.Do.Dr. Aylin AYTA (Gazi niversitesi)
Yrd.Do.Dr. Mustafa BYKATA (Bozok niversitesi)
Yrd.Do.Dr. Saadet KAYIRAN (Kocaeli niversitesi)
Yrd.Do.Dr. Sefer KURNAZ (Hava Harp Okulu)
Yrd.Do.Dr. Murat MAKARACI ( Kocaeli niversitesi )
Yrd.Do.Dr. Mehmet SANKIR (TOBB Ekonomi ve Teknoloji niversitesi)
Yrd.Do.Dr. Gngr TUNCER (Beykent niversitesi)
Yrd.Do.Dr. nal UYSAL (Sakarya niversitesi)
Dr. Ahmet LOKURLU (Solitem-Almanya)
Dr. Yksel PALACI ( TEKNOSER Genel Mdr)
Nk. Mh.nal AZAKLIOULLARI (stanbul Kltr niversitesi)
Mak. Mh. Mustafa ERTRK (ELMSAN)
brahim PAMUK (VESTEL)
Yavuz TOPU (Hidroenerji)
Sait TOSYALI (Linde Gaz)

Genel Koordinatr:
Prof.Dr. lker BEKER (Yldz Teknik niversitesi)

Genel Koordinatr Yardmclar:
Yrd. Do. Dr. Emek DERUN (Yldz Teknik niversitesi)
Yrd. Do. Dr. Nurcan TURUL (Yldz Teknik niversitesi)
Yrd. Do. Dr. Yasemen KALPAKLI (Yldz Teknik niversitesi)
Dr. Mehmet Burin PKN (Yldz Teknik niversitesi)
Yk. Mh. Aysel KANTRK-FGEN (Yldz Teknik niversitesi)

Genel Sekreter:
Do.Dr. Ali ATA (Gebze Yksek Teknoloji Enstits)

Bilimsel Sekretarya:
Do.Dr. Fehmi AKGN (TBTAK MAM)
Do.Dr. Ayhan BOZKURT (Fatih niversitesi)
Do.Dr. Fevzi BEDR (Sleyman Demirel niversitesi)
Yrd. Do. Dr. Ltfi ARDA (Baheehir niversitesi)
Dr. Sava DLBAL (Yldz Teknik niversitesi)
Dr. Atilla ERSZ (TBTAK MAM)
Dr. Mkerrem AHN (MTA)
Yk. Mh. Gkhan KEPOLU (UNIDO-ICHET)

Koordinasyon Kurulu Bakan:
Prof.Dr. Nilgn AKIN (Kocaeli niversitesi)


lxvii
Koordinasyon Kurulu Bakan Yardmclar:
Yrd. Do.Dr. zcan ATLAM (Kocaeli niversitesi)
Dr. Sha YAZICI (UNIDO-ICHET)
Yk. Mh. Murat Efgan KBAR (Kocaeli niversitesi)
Yk. Mh. etin KARAKAYA (Sakarya niversitesi)

Koordinasyon Kurulu:
Tolga ANKAYA ( Kocaeli Belediyesi )
Recep KAHRAMAN (stanbul Bykehir B. Bakanl)
Murat HOPUR (Baheehir niversitesi)
Tlay MUZIR(Baheehir niversitesi)
lger MUNZUROLU (stanbul Bykehir Belediyesi)
Mihriban SOLMAZ (Baheehir niversitesi)
Ali Murat SOYDAN(Gebze Yksek Teknoloji Enstits)
Mustafa OKUTAN(Gebze Yksek Teknoloji Enstits)
lkay ZTRK(Baheehir niversitesi)
Doan AYDIN (Baheehir niversitesi)

renci Kurulu:
Gamze BA (Gebze Yksek Teknoloji Enstits)
Ali Sabri BERKEM (Gebze Yksek Teknoloji Enstits)
Aytekin UZUNOLU (Gebze Yksek Teknoloji Enstits)
Derya EVK (Baheehir niversitesi)
Can DZDAROLU (Baheehir niversitesi)
Murat HOPPAOLU (Baheehir niversitesi)
Gke MUZ (Baheehir niversitesi)
Melek Merve TOKTAMI (Baheehir niversitesi)
M. Emin TRKSOY (Baheehir niversitesi)

Kongre Sekretaryas:
Erdem KAYA (Boazii niversitesi, BLGESAM) Kongre Sekreteri
Atakan KRACI (Baheehir niversitesi) Sekreter Yardmcs
Mehmet DERMENC (Beykoz Lojistik M.Y.O) Sekreter Yardmcs








lxviii





















lxix






SZL
BLDRLER








lxx

1

BUDAY SAMANININ FARKLI KATAL ZRLER KULLANILARAK
SULU FAZ REFORMLAMA YNTEM LE GAZLATIRILMASI

Bahar Meryemolu
a
, Arif Hesenov
a
, Sibel Irmak
a
,
Osman M. Atanur
b
, Oktay Erbatur
b

a
ukurova niversitesi, Fen Edebiyat Fakltesi, Kimya Blm, 01330 Adana
b
UNIDO-ICHET, Cevizliba-Zeytinburnu, 34015 stanbul

ZET

Bu almada buday saman biyoktlesinin subkritik su iinde hidrolizi ve oluan
hidrolizatn sulu faz reformlama (Aqueous Phase Reforming, APR) ile gazlatrlmas
allmtr. Gazlatrma deneyleri 100 ml lik 4590 model kartrcl Parr reaktrde
gerekletirilmitir. APR deneylerinde karbon ve almina zerine yklenmi Pt, Pd, Ru
ile Raney Ni (Sigma: Raney Ni 2400 ve Raney Ni 2800) katalizrleri kullanlmtr.
Gazlatrma deneylerinden elde edilen gaz rnlerin nitel ve nicel analizleri iki kanall
ve iki sl iletkenlik dedektr ieren gaz kromatograf ile gerekletirilmitir.
Katalizrsz deneyler sonucunda oluan gazn atmosferik basnca kar llen toplam
hacmi 65 ml iken, katalizrl deneylerde kullanlan katalizre bal olarak 70-500 ml
arasnda deimektedir. Katalizr kullanlmadan yaplan gazlatrma deneylerinde
oluan gazlar CO ve CO
2
ile snrldr. Katalizr varlnda ise kullanlan katalizre
bal olarak farkl oranlarda H
2
, CH
4
, CO ve CO
2
gazlar olumaktadr. En fazla
hidrojen gaz Raney Ni 2400 katalizrnn kullanld deneylerden elde edilmi olup,
gaz karm iindeki yzde asndan da en yksek deere bu katalizr ile ulalmtr
(mol baznda %68,90,4).
Anahtar Kelimeler: Gazlatrma, buday saman, sulu faz reformlama, katalizr

GR

Biyoktlelerin gazlatrlmasnda sperkritik ve subkritik suyun kullanlmasna dayanan
aratrmalar yaklak otuz yl geriye gitmesine karlk (Bobleter ve Consin, 1979;
Model, 1985) sulu fazda reformlama (Aqueous Phase Reforming: APR) tekniinin
gelitirilmesine ilikin almalar olduka yenidir (Cortright ve ark., 2002). Bu teknii
sperkritik ve subkritik su ilemlerinden ayran zellik kullanlan scaklk (500-550 K)
ve basncn (1x10
3
-5x10
3
kPa) olduka dk saylabilecek deerlerde olmasdr. APR
teknii suda znm halde bulunan etilen glikol, gliserol, eker karbonhidratlar
(glukoz, vb) ve eker alkolleri gibi biyoktle kaynakl materyali katalitik bozundurmaya
uratarak hidrojen arlkl gaz rn elde etmede kullanlmaktadr. Prosesin lml
scaklk ve basnta gereklemesi nemli derecede enerji tasarrufu salarken,
karbonhidratlarn yksek scaklklarda retrogresif reaksiyonlar aracl ile
karbonizasyonu da nlenmektedir. Ayrca, kullanlan scaklk ve basn su-gaz
reaksiyonunun (Water-gas shift reaction: CO+ H
2
O = CO
2
+ H
2
) rnler lehinde
ilerlemesine imkan verdii iin biyoktleden gelenin dnda, ayrca sudan da hidrojen
gaz olumas mmkn olmaktadr. APRnin yksek scaklk buhar gazlatrmas
tekniine bir baka stnl, biyoktlenin kurutulmadan olduu gibi kullanlmasdr.
Oysa yksek scaklk buhar gazlatrmas ncesinde biyoktlenin kurutulmas
gerekmektedir ve bu ilem ekstra bir enerji harcanmasna yol aar.

APR srecinde suda znm karbonhidratlarn molekler yaplarnda C-C, C-H
ve/veya O-H balarnn krlmas iin ilgili ksmlarn katalizr yzeylerine uygun
2

geometri ile adsorbe olmalar gerekmektedir. Molekler bozunma srasnda oluan CO
katalizr yzeyine youn olarak adsorplanrsa katalizrn aktivitesi dmektedir.
Hidrojen oluumuna seici zellik gsteren bir katalizr C-C balarnn krlmasn
aktive ederken, ayn zamanda su-gaz kayma tepkimesini de aktive ederek katalizr
yzeyindeki COnn ayrlmasn salamaldr. Dier yandan bu katalizrn C-O
balarnn krlmasn ve CO ile CO
2
nin hidrojenasyonunu aktiflememesi gerekir.
Aktif karbon, alumina, silika, zirkonia, TiO
2
gibi destekler zerine tutturulmu eitli
metal katalizrleri iinden karbon desteine yklenmi Pt, hidrojen seicilii
dolaysyla verimi asndan en iyi sonucu vermitir (Huber ve Dumesic, 2005).
Kymetli metallere alternatif olarak daha ucuz katalizr seenekleri iinde Raney Ni-Sn
alam da hidrojen seicilii asndan %3Pt/Al
2
O
3
katalizrne edeer sonular
vermitir (Huber ve Dumesic, 2006). APR tekniine ilikin gelitirme almalar
bugne kadar sadece hidrojen retimine younlamakla birlikte katalizrler ve proses
koullarnda yaplacak ayarlamalarla Fischer-Tropsch yntemine uygun sentez gaz
kompozisyonu da (H
2
:CO = 2:1) elde etmek mmkndr (Soares ve ark., 2006).

MATERYAL VE METOT

Bu almada buday saman lignosellozik biyoktle materyali olarak kullanlmtr.
Bu materyal Adanadaki lokal sat noktalarndan temin edilmitir. Buday saman
biyoktlesi kullanlmadan nce paralaycda tlm ve ardndan nem ierii
belirlenmitir (%8,670,40). tlm buday saman biyoktlesinin kuru bazda %
46,48 karbon, % 5,45 hidrojen, % 0,33 azot, % 38,66 oksijen ve % 9,08 kl ieriine
sahip olduu belirlenmitir. Biyoktlenin selloz ve lignin ieriklerinin srasyla %
48,65 ve % 21,11 olduu saptanmtr.

HDROLZ

Buday samannn hidrolizi subkritik su kullanlarak gerekletirilmitir. tlm 10
g buday saman ve 350 ml su 500 mLlik reaktr (Parr model) iine ilave edilerek 8
dakika ultrasonik titretiricide titretirilmitir. Daha sonra reaktrn st ksmna grafit
gasket yerletirildikten sonra manometreli, kartrcl ve valfli kapak ksm reaktrn
stne yerletirilerek vidal split ring ile sabitletirilmitir. Reaktr stcnn ierisine
yerletirildikten sonra s ifti (termocouple) kapak ksmndaki yuvasna daldrlm ve
reaktrn iindeki havann minimize edilmesi iin reaktre 3 kez 1000 psi CO
2
baslp
boaltlmtr. Reaktrn scakl oda scaklndan balayarak 250Cye ykseltilmi
ve bu scakla ulaldnda reaktrdeki toplam gaz basnc 4061 psi olacak ekilde
CO
2
gaz baslmtr. 4060 psi CO
2
atmosferinde ve 250C scaklkta biyoktle 1000
rpm hzla kartrlarak 2 saat sre ile hidroliz deneyleri gerekletirilmitir. Deney
tamamlandktan sonra reaktr buzlu su ierisine daldrlarak hzl bir ekilde oda
scaklna kadar soutulmutur. Reaktrn buzlu suya daldrlmas ile tepkimenin sona
erdii kabul edilmitir.


HDROLZ ZELTLERNN GAZLATIRILMASI VE GAZ ANALZLER

Hidroliz sonucu elde edilen zeltilerden 50 ml hacimde rnekler alnarak 100 ml
hacimli Parr 4590 model mikro bench reaktr iine konulmutur. Rektr iindeki
havann minimize edilmesi iin reaktre Ar baslp boaltlmtr. Gazlatrma deneyleri
250Cde katalizrl ve katalizrsz olarak 1000 rpm hzla kartrlarak 2 saat boyunca
gerekletirilmitir. Reaktrn scakl oda scaklndan balayarak 250C ye
3

ykseltilmitir. Deney sresi reaktrn istenen scakla (250C) ulamas anndan
itibaren balatlmtr. Deney tamamlandktan sonra reaktr su ierisine daldrlarak
hzl bir ekilde oda scaklna kadar soutulmu ve reaktrn suya daldrlmas ile
tepkimenin sona erdii kabul edilmitir.
Oluan gazn hacmi gaz breti ile lldkten sonra kompozisyonlar, birinden argon
dierinden helyum tayc gazlarn getii iki kanall ve iki termal iletkenlik dedektrl
Varian-450 Gaz kromatograf ile belirlenmitir. Hidrojen dndaki gazlarn saptand
kanalda Shincarbon 100/120 mesh 2m1/161mm kolon; hidrojen kanalnda ise
MolSieve 5A 1m1/8 Ultimetal kolon kullanlmtr. GC analiz program, 40Cde 3
dk bekleyip 8C/dk ile 230Cye ykselme ve bu scaklkta 5 dk bekleme eklinde
toplam 31,75 dk sren bir programda gerekletirilmitir.. Dedektr scakl 230C,
filament scakl ise 300C olarak allmtr. Standart gaz karm olarak Elite Gaz
Teknolojileri n. Tur. San. Tic. Ltd. ti.den (stanbul, Trkiye) salanan ierisinde %
mol olarak srasyla 1,8 0,036 asetilen, 4,0 0,08 etilen, 3,9 0,078 etan, 4,9 0,098
metan, 16,0 0,32 karbonmonoksit, 22,0 0,44 karbondioksit ve balans salayacak
miktarda hidrojen (47,4 0,474) bulunan gaz karm kullanlmtr.

BULGULAR VE TARTIMA

BUDAY SAMANI HDROLZATLARININ GAZLATIRILMASI

Gazlatrma deneylerinde, 10 g buday samannn 2 saat hidrolizi sonucu %73,6
hidroliz verimiyle oluan hidrolizat zeltisi kullanlmtr. Gazlatrma deneyleri farkl
destek maddelerine tutturulmu Pt, Pd, Ru ve Raney Ni katalizrleri varlnda
gerekletirilmi ve elde edilen sonular katalizrsz deneylerden elde edilen sonularla
kyaslanarak her bir katalizrn etkisi incelenmitir. Tipik gazlatrma deneylerinde
katalizr ierisindeki Pt, Pd ve Ruun miktarlar 6,0 mg olacak ekilde katalizr
rnekleri tartlmtr. rnein, 50 ml zelti iin 0,12 g %5lik Pt ieren katalizr
kullanlmtr. Raney Ni katalizrlerinin kullanld deneyde ise 0,6 gram katalizr
kullanlmtr.

Pt KATALZRNN ETKS

Karbon, aktif karbon ve almina destekli Pt katalizrnn (%5 Pt karbon destekli; Alfa
Easer, %5 Pt aktif karbon destekli ve %5 Pt almina destekli; Aldrich) buday
samannn gazlatrlmasndaki etkisi incelenmi ve deney sonunda elde edilen gaz
miktarlar ve ierikleri izelge 1de gsterilmitir.

izelge 1. Buday saman hidrolizatnn Pt katalizr ile 250Cde 2 saat sreyle
gazlatrlmas sonucu oluan gazlar

Katalizr
Oluan gaz
hacmi (ml)
Gaz Bileimi (% mol)
H
2
CO CO
2
CH
4
C
2
H
6

Katalizrsz 14,61,6 - 26,10,3 73,91,1 - -
Pt % 5
(karbon)
62,84,8 66,30,2 2,40,1 7,30,1 23,21,6 0,80,1
Pt % 5 (aktif
karbon)
72,55,5 61,61,8 - 31,40,9 6,10,2 0,90,1
Pt % 5
(almina)
20,61,1 56,41,1 7,10,2 36,51,1 - -
4

Katalizrsz yaplan deneyde 14,6 ml gaz oluurken, karbon ve aktif karbon zerine
tutturulmu Pt katalizrnn kullanld deneylerde oluan gaz hacimleri srasyla 62,8
ve 72,5 ml olmutur. Almina destekli Pt katalizrnn gazlatrmadaki etkinlii
karbon destekli katalizrlerden olduka azdr. Almina destekli Pt katalizrnn
kullanld gazlatrma deneyinde elde edilen gaz miktar 20,6 mldir. Aktif karbon
destekli % 5 Pt katalizrnn gazlatrmada dier Pt katalizrlerine gre daha etkin
olduu grlmektedir. Sulu faz reformlama deneylerinde Pt katalizrlnn iyi
performans gsterdii bilinmektedir (Davda ve ark., 2003). Pt, hem C-C hem de C-O
ba kopmasn katalizlemekte, reformlama boyunca H
2
, CO, CO
2
gazlar yannda CH
4

ve dier alkanlar oluturmaktadr.

Katalizr kullanmyla oluan gazlarn ieriklerinde de nemli farkllk gzlenmitir.
Katalizrsz deneylerde sadece CO ve CO
2
gazlar olumu, H
2
ve dier gazlara
rastlanlmamtr. Katalizr kullanmyla hidrojen miktarnda nemli art sz
konusudur. Hidrojen oluumu asndan etkinlik sras Pt %5 (karbon) > Pt % 5 (aktif
karbon) > Pt % 5 (almina) eklindedir. En fazla metan gaz (%23,2) karbon destekli Pt
katalizrnn kullanld deneylerden elde edilirken, en fazla CO
2
gaz (%31,4) aktif
karbon destekli Pt katalizrnn kullanld deneyden elde edilmitir.

RANEY Ni KATALZRNN ETKS

almada Raney Ni 2400 ve Raney Ni 2800 olmak zere iki katalizr kullanlmtr.
Raney Ni katalizrleri adsorplanm hidrojen barndrdklarndan tank deneyler
yaplarak, katalizrden aa kan hidrojen miktarlar belirlenmitir. Buradan elde
edilen hidrojen miktar biyoktlenin kullanlmasyla yaplan deneyden elde edilen
miktardan karlarak, sadece biyoktlenin gazlatrlmasndan oluan gaz miktar ve
ierikleri saptanmtr. Tank deneylerde sadece su ve Raney Ni katalizr
kullanlmtr. Bu deneylerde Raney Ni 2400 katalizrnn kullanlmasyla 87,7 ml,
Raney Ni 2800 katalizrnn kullanld deneylerde ise 63,1 ml hidrojen gaznn
olutuu belirlenmitir.

Raney Ni 2400 katalizr ile Raney Ni 2800 katalizrlerinin etkinlikleri
kyaslandnda Raney Ni 2400 katalizrnn daha etkin olduu grlmektedir. Raney
Ni 2800 katalizr ile yaplan gazlatrma deneyinden elde edilen gaz hacmi 294 ml
iken, Raney Ni 2400 katalizrnn kullanld deneyden elde edilen gaz hacmi 450,7
mldir (izelge 2). Oluan gazlarn ierikleri incelendiinde en fazla hidrojen gaz
Raney Ni 2400 katalizrnn kullanld deneyden elde edilmitir. Her iki katalizrle
yaplan deneyde COe rastlanmamtr. Bu sonular katalizr varlnda COin CO
2
ve
H
2
i retmek zere (su-gaz reaksiyonu) su ile tepkimeye girdiini gstermektedir. CO
2

yzdesinde ise nemli bir fark gzlenmemitir. Metan yzdesinde ise belirgin bir fark
szkonusudur. Raney Ni 2400 katalizr ile yaplan gazlatrma deneyinden elde edilen
gazn metan ierii %4,8 iken, Raney Ni 2800 katalizr ile yaplan gazlatrma
deneyinden elde edilen gazn metan ierii ise %19,8 olmutur.







5

izelge 2. Buday saman hidrolizatnn Raney Ni ile 250Cde 2 saat sreyle
gazlatrlmas sonucu oluan gazlar

Katalizr
Oluan gaz
hacmi (ml)
Gaz Bileimi (% mol)
H
2
CO CO
2
CH
4

Katalizrsz 14,61,6 - 26,10,3 73,91,1 -
Raney Ni
2400
450,76,1 68,90,4 - 26,30,5 4,80,1
Raney Ni
2800
29419 51,03,6 - 29,21,5 19,81,4

SONULAR

Buday saman hidrolizatnn 250C de farkl katalizrler ile gazlatrlmas sonucunda
katalizrlerin gazlatrma etkinlii sras; Raney Ni 2400 > Raney Ni 2800 > Pt % 5
(aktif karbon) > Pt % 5 (karbon) eklinde olmutur. En fazla hidrojen gaz Raney Ni
2400 katalizrnn kullanld deneylerden elde edilmi olup, gaz karm iindeki
yzde asndan da en yksek deere bu katalizr ile ulalmtr (mol baznda
%68,90,4).
































6

KAYNAKLAR

[1] Bobleter, O., Consn R., 1979. Degradation of popular lignin by hydrothermal
treatment. Cell. Chem. Technol. 13, 583-593.
[2] Cortrght, R.D., Davda, R.R, Dumesc, J.A., 2002. Hydrogen from catalytic
reforming of biomass-derived hydrocarbons in liquid water. Nature 418, 964-967.
[3] Davda, R.R., Shabaker, J.W., Huber, G.W., Cortrght, R.D., Dumesc, J.A. 2003.
Aqueous-phase reforming of ethylene glycol on silica-supported metal catalysts.
Applied Catalysis B, 43, 1326.
[4] Davda, R.R., Shabaker, J.W., Huber, G.W., Cortrght, R.D., Dumesc, J.A., 2005. A
review of catalytic issues and process conditions for renewable hydrogen and alkanes
by aqueous-phase reforming of oxygenated hydrocarbons over supported metal
catalysts. Appl. Catal. B: Environmental 56, 171-186.
[5] Huber, G.W. And Dumesc, J.A., 2006. An overview of aqueous-phase catalytic
processes for production of hydrogen and alkanes in a biorefinery. Catalysis Today,
111, 119-132.
[6] Modell, M. 1985. Gasification and liquefaction of forest products in supercritical
water. In Overend, R.P., Milne, T.A., Mudge, L.K. (Eds.) Fundamentals of
Thermochemical Biomass Conversion, Elsevier Applied Science Publishers, London,
95-119.
[7] Shabaker, J.W., Dumesc, J. A., 2004. Batch aqueous phase reforming of woody
biomass. Industrial Engineering Chemistry Research, 4312, 3105-3112.
[8] Soares, R.R., Smonett, D.A., Dumesc, J.A., 2006. Glycerol as a source for fuels
and chemicals by low temperature catalytic processing. Angewandthe. Chemie
International Edition, 45, 3982-3985.


























7

KATI YAKITLARIN GAZLATIRILMASIYLA HDROJEN RETM

Dr. Mustafa Tolay*, Peter Vostan**, Dr. Andre Waterschoot***

*DETES Energy, Istanbul, Trkiye, **Envirotherm GmbH, Essen, Germany
***Verco SA, Barcelona, Spain.

ZET

Dnyada ve elbetteki lkemizde giderek artan enerji retim a, kresel snma ile
artan kuraklk, doal gaz ve petrol fiyatlarnn son yllarda ortaya koyduu fiyat artlar
enerji retiminde yeni kaynaklara ynelmemizi gerekli klmaktadr. zellikle
getiimiz yllarda, dnya ekonomik krizinden nce, ham petroln varilinin 130 dolara
kadar ulamas ve onu takiben doal gaz fiyatlarnn ykselmesi yakn gelecekte enerji
retim maliyetlerinin hzla artacann ve enerji teminin gleeceinin sinyallerini
vermektedir. lkemizde yenilenebilir enerji kaynaklarnn ve nkleer enerjinin ksa
dnemde enerji retiminde zm olarak grlmemesi yeni birincil ve ikincil enerji
kaynaklarnn devreye girmesini daha fazla ne kartmaktadr. Dier taraftan ise Kyoto
Protokln ksa sre nce imzalam bulunmamz evresel kstaslar bakmndan
karbon kkenli yaktlarn yanl kullanmna da snrlama getirmektedir. Karbon
kkenli yer alt zenginlikleri bakmndan mevcut kat yakt kaynaklar ise kt yakma
teknolojileri dnda kullanmdan uzaktr. zellikle enerji kaynaklar ierisinde ok
nemli bir yeri olan kmr kaynaklar kmr gazlatrma teknolojileri ile hem yksek
enerji retim verimlilii hem de evre dostu olan gazlatrma teknolojileri ile ksa
srede enerji retim sektrne kazandrlabilir. Hidrojen enerjisi gibi temiz ikincil
enerji kaynaklarna olan ihtiyacn giderek artmas nem kazanmaktadr.

ALIMANIN AMACI

Gnmzde hidrojen retimi iin mevcut en ucuz ve kolay metod olarak kat ve sv
yaktlarn gazlatrlarak syngaz retimi grlmektedir. Kat ve sv yakt gazlatrlmas
ile elde edilen ve arlkl olarak CO ve H
2
den oluan syngazda ise uygun
teknolojilerle hidrojeni ayrmak mmkndr. Elde edilen saf hidrojen gaz ikincil enerji
kayna olarak bata otomotiv sektr olmak zere birok temiz enerji ihtiyac duyulan
alanlarda kullanlabilir. Hidrojen retiminde kmr bata olmak zere, linyit, biyoktle,
kat atk gibi kat yaktlarn gazlatrma sistemleri ile retilen syngaz gerek yksek
verimlilikle enerji retiminde gerekse bata hidrojen, metanol, kerosen ve gbre olmak
zere kimyasal madde retiminde kullanlabilir. Bylece atl olarak kullanlmadan
yeraltnda braktmz ulusal servetimiz olan linyitlerimiz ve doaya vahice
braktmz kat atklar gerek enerji sektrmze ve gerekse kimya endstrimize
kazandrlabilir. Dnyadaki gelimeler, nmzdeki 30-40 yllk dnemde petrol gibi
fosil yaktlarn hakimiyetinin devam edeceini gstermektedir. te yandan fosil yaktl
enerji santralleri iin evreye ynelik yasal dzenlemelerin giderek sklatrld,
yksek verimlilik ve dk CO
2
emisyonlarna sahip zmlerin ne kt hususlar
gz nne alndnda 150 yl nce ticari lekte uygulama bulan ve son senelerde tm
dnyada ne kan kmr gazlatrlmas tekniinin lkemiz asndan da nemi
byktr. Son yllarda gerek enerji ihtiyacn karlamak gerekse kimyasal madde
retmek zere Gney Afrika, A.B.D., Kanada, Avustralya, in Halk Cumhuriyeti ve
Avrupa lkeleri hzl bir ekilde kmr ve benzeri kat yaktlar gazlatrma yatrmlar
yapmaktadr.

8

Bu almada, elektrik, yakt(sv ve gaz), metanol, amonyak gibi eitli kimyasal
maddeler ve zellikle hidrojen retiminde ticari lekte uygulanabilirlii ispatlanm
olan kat yakt gazlatrlmas kullanlan gazlatrma sistemleri fizibilite rnekleriyle
birlikte anlatlmaya allmtr. Ayrca ksaca bata basnl sabit yatak olmak zere
farkl gazlatrclar kullanlarak kat yakt gazlatrlmas, syngaz retimi ve hidrojen
eldesi hakknda da ticari lekte zellikle iki nemli rnekle, BGL ve UHDE
Gazlatrclar hakknda detayl bilgi verilmeye allacaktr.

1. GR

Ham petroln 40-50 yllk rezerve sahip olduu, doal gaz rezervlerinin 60-80 ylda
bitecek olmas bunlara karlk dnyadaki kmrlerin en az 250 yllk bir rezervinin
bulunduu gz nne alndnda, 21. yzylda kmrn nemi giderek artacaktr.
Gnmze kadar s, buhar ve elektrik retiminde nemli bir pay alan kmr, yakn
gelecekte kimyasallarn ve sv yaktlarn retiminde de ok nemli bir kaynak
olacaktr. lk defa K.W. Siemens tarafndan kullanlan kmrn gazlatrlmas prosesi
1860 ylndan beri uygulamadadr. 1920-1950 yllar arasnda ada Gazlatrma
Teknikleri nemli gelimeler gstermi, Wellman ve Lurgi sabit yatak, Koppers-Totzek
(UHDE) srklemeli yatak ve Winkler akkan yatak gazlatrclar endstriyel lekte
yaygn kullanlmtr. Kmrn yeraltnda gazlatrlmas fikri de, ilk kez 1868 ylnda
K.W. Siemens tarafndan ortaya atlmtr. Yaklak 20 yl sonra Sovyet bilim adam
Mendelev bu konudaki aratrmalarn yaynlamtr [1,2,3,4,5,6,20]. Yntem zerine
1930 ylnda youn almalar balatlan Sovyetler Birliinde ticari lek uygulamalar
1950de gerekletirilmitir. Kmr gazlatrma teknolojileri dnya zerinde gerek
enerji gerekse kimyasal madde retimi amacyla etkin olarak kullanlmaktadr.
Gazlatrma ile elde edilen sentez gazndan Entegre Gazlatrma Kombine evrim
(IGCC) enerji retim santrallerinde yksek verimle elektrik retiminde yararlanlmakta,
katalitik dnm ile de hidrojen, metanol, amonyak, metan, etanol, propanol,
dimetileter, etilen, propilen, asetik asit, aseton, metil etil keton, sentetik benzin, sentetik
dizel gibi sv hidrokarbonlar ve organik kimyasal maddeleri, alifatik hidrokarbonlar ve
daha birok farkl trde kimyasal madde retmek mmkndr. Petrol ve doal gaz
fiyatlarnn hzla artmas gerek enerji retimi gerekse kimyasal madde retimi
bakmndan mevcut kmr rezervlerinin gazlatrma teknikleri ile en ksa srede
deerlendirilmesi ulusal kaynaklarn da kullanlmas asndan nemlidir
[4,7,8,9,10,11,12].

2. KATI YAKIT GAZLATIRMA TEKNOLOJSNDEK GELMELER
ve HDROJEN RETM BAKIMINDAN NEM

Son yllarda dnyann pek ok lkesinde yaygn bir ekilde kullanlmaya balanan
Gazlatrma Teknolojisi bugn en hzl gelien enerji teknolojilerinden birisi haline
gelmitir. 28 lkede 117 ticari lekte altrlan gazlatrma tesislerindeki gazlatrc
says 450 adettir [11,14,16,17,18,19,20]. Toplam kurulu gc 45000 MW olan bu
gazlatrc tesislerinde gazlatrlan kmr, petrol koku, biyoktle ve atklarn yzdesi
srasyla %49, %36 ve 15dir. Bu tesislerden elde edilen gaz rnlerin %27si elektrik
retiminde %37si kimyasallarn retiminde, %36s ise sv ve gaz yakt olarak
kullanlmaktadr. eitli lkelerde IGCC teknolojisi kullanlarak kurulan lisansl
yksek kapasiteli tesis rnekleri yle sralanabilir: Api Energia IGCC talya (265
MW), Sarlux IGCC Sardunya, talya (545 MW), Piesma IGCC (800 MW) ve
Puertollano (UHDE/Prenflo-IGCC-300MW) spanya, IGCC Normandiya Fransa (300
MW), IGCC Hatfield ngiltere (300 MW), IGCC Almanya (600 MW). Son on yl
9

ierisinde in Halk Cumhuriyetinde devreye giren Gazlatrma Tesislerinin says 30
kadardr ve bu tesislerin byk ounluu 2000 ton/gn kmr ileme kapasitesinde
olup genellikle kimyasal madde retimi iin kurulmutur |6,7,8,9,20|. Petrol fiyatlarnn
srekli trmanta oluu, doal gaz fiyatlarnn son iki ylda %100den fazla artmas ve
enerji arz gvenlii tehlikesi nedenleriyle lkemiz artan enerji ihtiyacnn
karlanmasnda, yerli linyit ve kmrlerimizin kullanmnn nemi bir kez daha ortaya
kmtr. lkemizin bugn belirlenmi toplam linyit rezervi 13 milyar ton iken,
kartlmaya hazr rezervi 8.5 milyar ton olup, bunun yaklak %79'u grnr, %15'i
muhtemel, %6's mmkn rezerv snf ile ifade edilebilir. Mevcut linyit rezervlerinin
sl deerleri 1100-4500 kcal/kg olup nem ierikleri yksektir. lkemiz linyit
kaynaklar kullanlarak gazlatrma reaksiyonlar ile yksek basnta oksijen ve buharla
retilen sentetik gaz ile uygun reaksiyonlar erevesinde hidrojen, metanol, amonyak,
nafta, dizel yakt ve kimya endstrisinin temel hammaddelerini retmek mmkndr
ve bu teknolojilerin stnl her geen gn artmaktadr. lkemizdeki linyitlerin
kkrt miktarnn yksek oluundan dolay, herhangi bir ileme tab tutulmadan
yaklarak deerlendirilmeleri byk hava kirliliine yol amaktadr. Gerek hava
kirliliinden dolay gerekse baz retim tesislerinin hammadde ihtiyacn karlamak
amacyla linyit kmrlerinin gazlatrlarak deerlendirilmesi mmkndr. Ayrca gaz
yaktn tanmas, kmre nazaran daha kolay ve ucuz olacaktr [5,6,7,11]. Kat yakt
gazlatrlmas konusunda Lurgi, Uhde, Shell, GE, Texaco, Chevron, Eastman vb gibi
uluslararas firmalarn teknolojileri bulunmakta etkin olarak kullanlmaktadr.
Gazlatrma teknolojilerinde ilk nemli klar Lurgi ve Uhde Firmalar tarafndan
yapldndan bu almada bu iki nemli teknoloji ksaca anlatlmaya allacaktr.

3. BRITISH GAS LURGI KATI YAKIT GAZLATIRMA TEKNOLOJS

Gerek kat yaktlarn gerekse kat atklarn evre kriterlerine en uygun ekilde bertaraf
edilmesi ve elde edilen syngazdan enerji retilmesi konusunda gelitirilmi en uygun
sistemlerden birisi British Gas Lurgi (BGL) gazlatrcsdr. Bata kmr ve linyit
olmak zere her trl kat at rnein eski otomobil lastikleri, kontamine olmu aa
atklar, tehlikeli kimyasal maddelere bulanm kat atklar, artma amurlar, katran
atklar, kontamine olmu rafineri atklar, petrol atklar, kimyasal zc ve boya
atklar, zehirli ya atklar, kimya ve ila endstrisi atklar bu tr gazlatrclarda
bertaraf edilebilir. Kmr kullanm ve kat atk bertaraf iin Alman Lurgi-Envirotherm
GmbH lisans ile BGL yntemi kullanlarak her trl kat yakt gazlatran, elde edilen
gazdan elektrik ve s retilmesi iin gerekli tesisin uzun yllar Almanyann
Schwarzepumpe blgesinde almtr. BGL gazlatrcs ile saatte 65 ton kat yakt
gazlatrmak mmkndr. ekil 1de Almanya Schwarzepumpede bulunan, her trl
kat yakt ve kat at ileyen, Envirotherm GmbH Firmas tarafndan patent ve lisans
ile retilen BGL Gazlatrcsnn gerek grnm verilmitir. British Gas Lurgi
(BGL) Envirotherm basnl gazlatrma sistemi kat yakt ve kat atktan enerji ve
kimyasal madde retimi konusunda son teknoloji olup zellikle bir alt model teknolojisi
Lurgi Prosesi olarak ok geni ekilde Gney Afrikada Sasol Lurgi Prosesi eklinde ve
ABDde Kuzey Dakotada North Gas Firmasnda kullanlmaktadr. Gney Afrikada
tm elektrik enerjisi ve sv yakt ve kimyasal maddeler Lurgi Gazlatrclar ile elde
edilmektedir. Lurgi Gazlatrc Prosesi Kuzey Dakotada gnde 14.000 ton kmr
kullanarak elektrik ve doal gaz retmektedir. Kuzey Dakotada ilave 7 yeni BGL
rektr ile 1,2 milyar USD yatrmla gaz retimi yaplacaktr. Konusunda en gelimi
teknoloji olan BGL gazlatrma prosesi lisans ve patentleri Envirotherm GmbH
Firmasnnndr. Bu kmr gazlatrma prosesi yakma tesislerinden daha verimlidir.
Birim yakt bana daha fazla elektrik enerjisi retir. Kl vitrifiye camlam halinde
10

olduu iin kl imento ve asfalt sanayiinde kullanlr. SO
2
, NOx, dioksin, furan
problemleri yoktur. Kesinlikle evre dostu prosestir. retilen syngaz sadece elektrik
retiminde deil metanol, hidrojen, dizel yakt, uak yakt, ve dier kimyasal madde
retiminde kullanlabilir.

100 MWe st g retimlerinde gazlatrma teknolojisi olarak dnyaca nl LURGI
prosesinin gelimi hali olan BGL prosesi kullanlmaktadr. Gazlatrma, kat atklarn
enerji bileenini gaz motoru veya gaz trbini ile direkt olarak enerjiye evrilmesini
salayan bir yntem sunmaktadr. Kullanm amac, kazan ve kombine s g sistemleri
(CHP) retim tesislerinde ve entegre gazlatrcl kombine evrim (IGCC)
santrallerinde kullanm da ierebilir. Gazlatrma sistemi, geni bir yelpazede kat yakt
veya biyoktle iin tasarlanmtr. Etkin inorganik madde giderim ve gaz temizleme
teknolojilerine sahiptir. 100 MWe ile 1000 MWe aras yksek glerde ve zellikle
yksek H
2
ve CO konsantrasyonlarnn istendii durumlarda 20-50 atm basn altnda
alan reaktrler tercih edilmektedir. Gnmzde yzlerce kmr gazlatrcs 20-50
atm basnta, 1200 C scaklkta ve su buhar ve oksijen beslenerek yaplmaktadr.
zellikle H
2
, metanol, amonyak, sv yakt retimine ynelik olarak yaplan sentetik
gaz retiminde kullanlan basnl gazlatrma reaktrleri sentetik gazn bileimi; H
2
:
%25-30, CO: % 30-60, CH
4
: %0-5, CO
2
: %5-15, N
2
: %0.5-4, H
2
O: %2-30 eklinde
olabilir ve retilen gazn sl deeri: ortalama 4000 kcal/Nm
3
mertebelerindedir. Tablo
1de BGL gazlatrcsnda kullanlabilecek kat yaktn ve bu gazlatrcda retilecek
syngazn zellikleri verilmitir [11,12,13,17,19,20].



ekil-1 : BGL Gazlatrcs ematik ve Gerek Grnm
(Schwarzepumpe/Almanya).

BGL reaktrleri yksek miktarda gaz reten yksek gl gazlatrclar 20-50 atm
basnta alabilen oksijen kullanml reaktrlerdir. Basn altndaki ve gazlama
scaklndaki reaktr ierisinde subuhar ve oksijenle karlaan kat yakt tanecikleri
derhal H
2
, CO ve Metana dnerek azot iermeyen hidrojen ve karbonmonoksite
zengin bir gaz karm halinde reaktr terk etmektedir. Basn altnda, kat, sv ve gaz
fazlar ile ayn ortamda alld iin s transfer ve mekanik tasarmlar olduka
komplike olan bu tr gazlatrclarn tasarmnda ok dikkatli olmak gerekmektedir.
zellikle mekanik tasarm, s ekii, kat yakt beslenmesi, gaz ekii szdrmazlk gibi
11

zel tasarm isteyen konular tamamen patentli tasarmlardr ve henz dnyada bu
konuda alma yapan birka byk reticinin lisansndadr [11,12,13,17,19,20].

Linyitler iin Analiz Deerleri BGL Syngaz Analiz Deerleri

Karbon %(a) 35,4 CO
2
% (v) 20,5
Hidrojen %(a) 2,2 CO % (v) 40,0
Oksijen %(a) 4,9 H
2
% (v) 25,3
Azot %(a) 0,6 CH
4
% (v) 7,5
Kkrt %(a) 1,9 C
n
H
m
% (v) 0,5
Klor %(a) 0,1 H
2
S&COS % (v) 1,3
Kl %(a) 39,1 N
2
& Ar % (v) 4,9
Nem %(a) 15,8
Toplam %(a) 100,0 Toplam % (v) 100,0

Linyit Isl Deeri
AID kcal/kg 3.210 Syngaz ID kcal/Nm
3
3.600
ID kcal/kg 3.420 Scaklk 30
0
C
Basn bar 21
Besleme miktar 65 t/saat Gaz miktar Nm
3
/saat 75.000


Tablo-1 : Ortalama Linyitler iin BGL Gazlatrcsnda Tasarlanan retim Deerleri.

4. UHDE KATI YAKIT GAZLATIRMA TEKNOLOJS

Alman Thysen-Krupp Grubuna bal UHDE Firmasnn sahip olduu PRENFLO


gazlatrma teknolojisi gerekli ihtiyalara gore tasarlanm zel zmlerle enerji ve
kimyasal madde retebilecek gazlatrma tesisleri kurabilmektedir. PRENFLO
gazlatrma sistemi teknolojik olarak toz haline getirilmi her trl kat yakt (ta
kmr, linyit, antrasit vs.) iledii gibi bata petkok olmak zere her trl kat at ve
biyoktleyi ileyebilir. Toz haline getirmek kayd ile kurutulmu hayvansal atklar,
kanalizasyon amurlar, odun atklar gibi benzeri kat atklar da ilenerek hammadde
olarak kullanlabilirler. Bu hammaddeler ok rahatlkla sentetik gaza dntrlebilir.
Ayrca ilave olarak gazlatrma srasnda elde edilen sentetik gazn (syngaz) byk
ekonomik deeri olduu gibi ortaya kan yan rnlerde ekonomik olarak
deerlendirilebilir. Bunlara rnek olarak elde edilen uucu kl ve sinter halindeki kl
imento, asfalt ve inaat retiminde, gaz temizleme nitesinden elde edilen kkrt
kimya, asit ve gbre endstrisinde kullanlabilir. Gazlatrma ilemi srasnda,
hammadde olan yaktn iindeki kkrt reaksiyona girerek esas olarak hidrogen slfre
(H
2
S) and karbon oksi kkrt (COS) oluturur. Kkrt uygun giderme teknolojileri ile
saf halde elde edilir ve bylece kolaylkla ata hazr elemental saf kkrt olarak veya
slfirik asit olarak ata hazr hale getirilebilir.

Dnyann farkl blgelerinde tasarmn yaparak kurmu olduu UHDE gazlatrma
tesisleri 65 yldr farkl hammaddeleri kullanarak tesisinin kurulduu lkelere byk
ekonomik katklarda bulunmulardr. UHDE Firmas ile 1997 ylnda ibirlii iin
12

birleme yapan Krupp Koppers Firmas 1940 ylnda Koopers-Totzek Prosesi ad ile ilk
gazlatrma nitesini gelitirdi ve bu prosesin uygulamas 1950 ylnda yaplmaya
balamtr. Almanyada Koopers-Totzek Prosesinin ilk ekli olan soutmal refraktr-
duvarl gazlatrc patenti 1952 ylnda alnmtr. Daha sonra ise soutmal gazlatrc
gelitirilmitir. Koopers-Totzek Prosesinin kmrden amonyak ve gbre retimi
konusundaki ilk uygulamalarndan birisi de Trkiye Azot Sanayii olarak Ktahyada
baar ile uygulama koymutur. Trkiyede de Ktahya Azot Sanayii uzun yllar
Kopper-Totzek Prosesini kullanarak tarmsal gbre retmitir. Yllar sonra ucuz doal
gazn lkeye gelmesi ile lkedeki tm gbre retim tesisleri kapanm ve yurt dndan
tarmsal gbre ithalat yaplmaktadr. Trkiyede u gnlerde doal gaz fiyatlarnn
ar ykselmesi ile tekrar ucuz kmrden gazlatrma ile enerji ve kimyasal hammadde
retimi sz konusu olmaktadr. Kopper-Totzek prosesini rnek alarak gelitirilen birok
gazlatrma tesisi alttan itili aka sahip (entrained-flow) yntemle gazlatrma
yapabilmektedir. Bu trl gelitirilen tesislere en bir rnek olarak Shell-Koppers
gazlatrclar verilebilir. Bu gazlatrclar farkl basnlarda alabilmektedirler.
Koppers-Totzek gazlatrclarna ait bir pilot-deneme tesisi aratrma almalarm iin
ayrca 1980 ylndan beri Hamburgta almaktadr. UHDE firmasna ait PRENFLO
gazlatrma teknolojisi 1980 yl sonunda gelitirilmitir. Bu yeni teknolojinin
denemeleri Almanyadaki Furstenhausen tesislerinde yaplmtr. Bu deneme tesisinde
dnyann farkl blgelerinden gelen kmr, petkok gibi hammaddeler denenmitir.
Ayrca bu tesiste farkl imalat malzeleri de yapm iin denenmitir. Ilk gerek lekli ve
dnyann en byk kat yaktl IGCC tesisi olan gazlatrc PRENFLO gazlatrma
teknolojisi ile 1998 ylnda spanyann Puertollano blgesinde almaya balamtr.
Bu kat yakt gazlatrma tesisi kuru bazl toz eklinde kat yakt kullanmaktadr.

Koppers ve UHDEnin yapm olduu ibirlii sonucu daha detayl gelimeler pilot
tesis olan Oberhausen tesislerinde yaplmtr. Burada yaplan gelitirmele bir rnek
olarak Texaco kmr gazlatrma tesislerini verebiliriz. Kmr/su karm (slurry)
sistemi ile alan Texaco gazlatrc ok iyi bir rnektir. UHDE ayn zamanda
Oberhausende bir ticari lekli tesisin kurulumu iinde ibirlii almas yapmaktadr.
Bunlara ilave olarak UHDE Firmas Yksek Scaklk Winkler (HTW / High-
Temperature Winkler) prosesinin gelitirilmesi iin de almtr. Bu prosesin lisans
haklar daha once 1972 ylnda Alman RWE firmasndan satn alnmtr. Bu proseste
gelitirilmi olup akkan yatakl gazlatrclara iyi bir rnektir ve tanecik boyutu
uygun olan malzemeler ile yksek reaktiviteye sahip malzemeler iin kullanlabilir.
HTW teknolojisi sadece UHDE Firmasndan salanabilir [15,16,18,20].

UHDE-PRENFLO Buhar retimli Kat Yakt Gazlatrma Teknolojisi (PSG)

The PRENFLO (PRessurised ENtrained-FLOw) teknolojisi yksek basnlarda
almak zere tasarlanm olup farkl trde hammaddelerle alabilmektedir. Kat
yakt kayna olarak kmr, petkok, rafineri atklar ve biyoktle kullanlabilir. 1940
ylnda gelitirilen Kopper-Totzek gazlatrma sistemi bilindii gibi atmosfer basnc
altnda almaktayd. Yirmi yldan fazladr alma tecrbesine sahip olan
PRENFLO teknolojisi uygun alma koullar ile daha sonra gelecek olan
uygulamalara ok iyi rnek tekil etmektedir. Bu proseste yakt hazrlama blmnde
kat yakt toz haline getirilir. Toz halindeki kat yaktn % 80ni 0.1 mmden dk apa
sahiptir. Eer yksek kalite kmr kullanlyorsa bu toz yakt yaklak %1-2 neme
sahipken, linyit olmas durumunda % 8-10 nem ierir. Bu toz haline getirilmi kmr
veya linyit yakt PRENFLO gazlatrcsna oksijen ve buhar kar ile birlikte
beslenir. Gazlatrma scakl yakt klnn ergime scakl zerindedir. Bylece
13

gazlatrcdan kan kl slag olarak tabir edilen ergimi kl eklindedir. Ergimi kl
gazlatrcdan kolaylkla ekilir. PRENFLO tr gazlatrclar soutma tr
gazlatrclar olup yandan yatay monte edilmi oklu yakclar tar. Bu teknoloji ile
spanya Puertollanoda yksek kkrtl petkok ve yksek kl ierikli spanyol
kmrn hammadde olarak kullanan dnyann en byk IGCC tesisini kurmutur.
Satte 125 ton kat yakt ileyebilme zellii olan bu tesis yksek kaliteli syngaz
retmektedir. Bu IGCC tesisi gaz trbin kompresrne entegre alan bir hava ayrma
nitesine de sahiptir. Tesis ana niteden oluur; a) Gazlatrma Adas; toz yakt
hazrlama nitesi, PRENFLO gazlatrma nitesi, gaz temizleme ve kkrt kazanm
nitesi. b) G retim nitesi; gaz trbini, atk s kazan ve buhar trbini. c) Hava
ayrm ve oksijen retim nitesi (ASU). PRENFLO teknolojisinde Buhar retim
sistemi (Steam Generation/PSG) ile ounluu karbon monoksit (CO) ve hidrojenden
(H
2
) oluan ham syngaz retildikten sonra s deitiricilerinde soutulur, bylece
byk miktarda buhar retilir. Ham syngaz daha sonra bir kandil (candle) filtreden ve
venture sourucudan geirilir. Gazlatrma sonucu retilen eritilmi kl (slag) ina ve
yol malzemesi olarak kullanlabilirken, kandil filtrede tutulan uucu kller ise dorudan
doruya imento retimine gnderilebilir. spanyadaki Puertollano tesisinde
kullanlan PRENFLO teknolojisi dnyann en byk lekte kat yakt kullanan
IGCC tesisidir (300MWe) (ekil-2). Bu tesis petkok ve kmr karm kullanmaktadr.
IGCC tesisleri sadece dk maliyetle eletrik retimi deil ayn zamanda en uygun
evre kriterlerini de salamaktadr. Elektrik retimi srasnda yakma teknolojisi ile
aa kan CO
2
, SO
2
, NO
x
ve tanecik kirlenmesi gibi evre problemleri IGCC
tesislerinde minimum seviyededir. zellikle SO
2
, NO
x
problemleri gazlatrma
teknolojisinin gerei olumamaktadr. Kkrt H
2
S eklinde tutulmakta ve daha sonra
saf kkrt ekline dntrlmektedir ve ticari deeri vardr. evre konusundaki
kazanmlar yakt hammaddesi olarak biyoktle ve kat atklarn kullanlmasn da
salamaktadr. Aada verilen tabloda (Tablo-2) bu tesiste kullanlan hammadde ve
retilen ham syngazn zellikleri verilmektedir [15,16,18,20].



ekil-2 : UHDE-Prenflo Gazlatrcs Grnm300MWe (Puertollano /spanya)
[15,16,18,].









14

Elementel Analizler Kmr Petcoke Karm
C wt.% 36.3 82.2 59.2
H wt.% 2.5 3.1 2.8
N wt.% 0.8 1.9 1.4
0 wt.% 6.6 3.3
S wt.% 0.9 5.5 3.2
Kl wt.% 41.1 0.3 20.7

Su wt.% 11.8 7.0 9.4
Toplam: wt.% 100.0 100.0 100.0
AID kcal/kg 4500 8200 6500






Ham syngaz analizi
CO
2
vol.% 2.9
CO vol.% 59.9
H
2
vol.% 21.7
N
2
+ Ar vol.% 14.4
CH
4
vol.% < 0.1
H
2
S + COS vol.% 1.1
Toplam: vol.% 100.0
AID kcal/Nm
3
4200

Tablo-2 : UHDE PRENFLO Gazlatrcsnda Elde Edilen retim Deerleri.

5. SONU VE NERLER

Bu almada, kat yakt ve kat atk ileyebilen ve hidrojen ierii arlkl sentetik gaz
reten BGL ve UHDE Gazlarclar ksaca anlatlmaya allmtr. Gazlatrclarda
retilen ham sentetik gazn (syngaz) zellikle temizlenmeye ihtiyac vardr. Temizlenen
syngaz daha sonraki ilemlerin zelliine gre rnein hidrojen, methanol, SNG
(sentetik doalgaz), amonyak veya sentetik sv yakt retilmek farkl ilemlere tabi
tutulur. Farkl uygulanan katalitik reaksiyon ilemlerine gore syngaz retilir. Bu
ilemlere gre syngaz kompozisyonu belirlenir. Burada esas olan retim ilemine gore
syngaz ierisindeki karbonmonoksit ve hidrojen. gazlarnn oranlarnn tespit
edilmesidir. retilen syngazdan hidrojen tek bana da kazanlabilir. Bylece ayrlan
hidrojen rafinerilerde yksek oranda hafif petrol rnleri ve temiz sv yakt retiminde
kullanlr. Ayrca hidrojenin enerji retiminde yakt hcreleri uygulamalar vardr.
Hidrojence zengin syngaz CO dntrlme CO shift sistemi ile zenginletirilir. Bu
durumda syngaz ierisindeki CO subuhar hidrojen ve karbondioksit yapmak zere
reaksiyona sokulur. Karbon dioksit ise daha sonra gazdan ayrlr. Syngazdaki
karbondioksit ve kkrtl bileikleri ayrmak zere farkl teknolojiler vardr. Amonyak
retimi iin sentez gaz olaral kullanlan syngaz son temizleme iin sv azot ile ykanr
ve bylece azot ve amonyak arasnda uygun bir karm salanr.

Trk linyitlerinde olduu gibi, yksek kl, nem ve kkrt ierikli linyitlerin
gazlatrlarak gaz rnden elektrik retilmesinde kullanlan gnmz teknolojisi
Entegre Gazlatrma Kombine evrim Santralleri, IGCC lkemizde de ok verimli
sonular alacaktr. Konvansiyonel pulvarize kmr yakma sistemlerine gre ok daha
yksek verimle ve dk emisyon yaynm ile altrlan IGCC uygulamalar dnyada
giderek yaygnlamaktadr. Kmrden gazlatrma reaksiyonlar ile yksek basnta
oksijen ve buharla retilen sentetik gaz ile uygun reaksiyonlar erevesinde metanol,
amonyak, nafta,dizel yakt ve kimya endstrisinin temel hammaddelerini retmek
15

mmkndr ve bu teknolojilerin stnl her geen gn artmaktadr. Gazlatrma
teknolojisindeki gelimeler gelecein enerjisi olarak tanmlanan hidrojen ve yakt
pillerinin ticarilemesinde ve hzl bir ekilde kullanma girmesinde ok nemli rol
alacan gstermektedir [7,8,11,18,20]. Kat yaktlardan zellikle kmrden
gazlatrma metodu ile syngaz retimi uzun yllardan beri etkin olarak kullanlmaktadr.
Ayrca gelitirilen gaz ayrma metodlar ile syngazdan hidrojen retim metodlar da
mevcuttur. Eer etkin ve ekonomik olarak hidrojen retimi istenirse u andaki en uygun
teknoloji kmrn ve benzer kat yaktlarn gazlatrma ile sentetik gaza
dntrlmesi yntemidir. Esas olarak CO ve H
2
karmndan oluan syngazdan CO
uygun ayrma teknolojileri ile ayrlarak saf H
2
byk miktarlarda retilebilir. leriki
yllarda ikincil enerji olarak Hidrojen kullanm sz konusu olduunda kolaylkla
gazlatrma yntemleri ile hidrojen retimine geilebilir. Bu konudaki aratrma
almalar devam etmektedir [4,14,15,16,18,20].






































16

KAYNAKLAR

1- Higman, C., Burght, M., "Gasification", GPP, Elsevier, New York, 2003.
2- Johnson, J.L, "Kinetics of Coal Gasification", John Wiley & Sons , New York 1979.
3-U.S. Department Of Energy, 2004 National Energy Technology Laboratory, Gasifier
Technologies.
4- Gray, D., Tomlinson, G., Hydrogen from Coal, Mitretek Technical Paper, U.S.
DOE, NETL, Contract No: DE-AM26-99FT40465, Nov. 2001, Washington DC.
5- Tolay, M., Gasification Technologies, Advanced Workshop on Energy for
Future, ITU, Istanbul, 7-9 December 2006.
6- Okutan, H., Tolay, M., Yamankaradeniz, H., Ekinci, E., Gasification: The
Importance of 150 Years Technology in 21. Century, Coal and Energy Seminar,
General Management of TK, Ankara, 15-16 December 2006. (in Turkish)
7- Tolay, M., Clean Energy and Chemical Substance Production by Coal Gasification,
ICCI 2007; 13. International Energy, Co-Generation and Environmental Technology
Conference, 30-31 May 2007, Istanbul. (in Turkish)
8- Tolay, M., Kmr Gazlatrma Sistemleri ve Tasarm, Enerji ve evre Dnyas
Dergisi, Say 51, Eyll 2007, stanbul.
9- Tolay, M., Kat Atklarn Gazlatrlmas, Geri Dnm Dergisi , Say 2, Haziran
2007, stanbul.
10- Tolay, M., Tarm ve Orman Atklarnn Geridnm Metodu: Kat Atk
Gazlatrmas, Geri Dnm Dergisi , Say 3, Temmuz 2007, stanbul.
11- Tolay, M., Enerji retiminde Linyit Gazlatrmann nemi, Enerji ve evre
Dnyas Dergisi, Say 64, Eyll 2008, stanbul.
12- Tolay, M., Kontamine Atk Gideriminde Gazlatrma Teknolojisi ve Syngaz
retimi, Geri Dnm Dergisi , Say 9, Temmuz 2008, stanbul.
13- Daradimos, G., Vostan, P., Hirschfelder, H., Yamankaradeniz, H., Tolay, M., The
BGL Gasification Technology for Turkish Lignites, The ICCI 2008; 14th Energy &
Environmental Congress, 15-17 May 2008, Istanbul.
14- Wooten, R., Kerr, C., South Heart SNG Project, Gasification Technologies
Conference, 5-8 October 2008, Washington DC.
15- Schellberg, W., Worlds Largest IGCC Celebrates 10
th

Anniversary, Twenty-
Fifth Annual International Pittsburgh Coal Conference, September 29 October 2,
2008, Pittsburgh, PA, USA
16- Schellberg, W., Pea, F.G., Hooper, M., PRENFLO Gasification; 10 years
Operating Experience at ELCOGAS IGCC, Puertollano / Spain, 1st Energy
Efficiency Forum, 15-16 Jan. 2009, stanbul.
17- www.envirotherm.de
18- www.uhde.eu
19- www.detesenergy.com
20- www.gasification.org










17



YAKIT PLL MKRO-KOJENERASYON SSTEM EKSERJ ANALZ

Asl Kaytaz, Murat Baranak, Atilla Ersz, Alper Sarolan, Salih Obut, Fehmi Akgn

TBTAK Marmara Aratrma Merkezi Enerji Enstits, Gebze/Kocaeli, Trkiye

ZET

Bu almada, doal gazdan hidrojen reten ve saflatran, yakt pili ile entegre edilmi,
bir mikro-kojenerasyon sisteminin ekserji analizi gerekletirilmitir. Yaplan analiz ile
verim kayplarnn hangi nitelerde olutuunun belirlenmesi ve bu sayede sistem
entegrasyon srecinde hangi noktalara dikkat edilmesi gerektiinin tespiti
hedeflenmitir. Entegre sistemde hidrojen retimi iin kullanlan ototermal dnm
reaktr (ATR); hidrojen saflatrmakta kullanlan yksek ve dk scaklk su-gaz
dnm reaktrleri (HTS ve LTS) ile seici oksidasyon reaktrleri (PROX 1 ve 2);
proton deiim membranl yakt pili (PEM) ve PEM anot atl gazn yakan bir yakc
bulunmaktadr. almada, tm belirtilen reaktrler, s deitiriciler ve kartrclarn
birlikte bulunduu sistemin simlasyonu gerekletirilmitir. Her hat iin
simlasyondan elde edilen termofiziksel zellikler kullanlarak ekserji hesaplamalar
gerekletirilmitir. almada, tm alt nitelerin ve entegre sistemin ekserji verimleri
hesaplanmtr. Ekserji analizinin sonucunda, ekserji kayplarnn byk blmnn
kimyasal reaksiyonlar ile s transferinin youn olduu alt sistemler olan PEM yakt
pili, katalitik yakc, ototermal dnm reaktr ve buharlatrcda olduu
grlmtr.
Anahtar Kelimeler: Ekserji Analizi, PEM, mikro-kojenerasyon

GR

Gnmzde enerji ihtiyacnn artmas, buna karlk petrol rezervlerinin azalmas
alternatif yaktlarnn ve farkl teknolojilerin gelitirilmesine ynelik almalar gerekli
klmaktadr. Gelitirilen teknolojilerin ncelikli hedefi, evreci yaktlar kullanan ve
daha verimli alan enerji retim sistemlerinin hayata geirilmesidir. Bu anlamda
enerji girdisi olarak ok farkl alternatifler gndeme gelmektedir. Dnlen enerji
tayclarndan biri de bilindii gibi hidrojendir. Hidrojen rezervi bulunmayan bir
yakttr. Bu nedenle hidrojenin elde edilmesi iin farkl yntemler gelitirilmektedir. Bir
evin hem elektriksel hem de s ihtiyac ele alndnda, her evde bulunan doal gaz
hatlar kullanlarak hidrojenin yerinde ve annda retimini/tketimini salayan mikro
lek (10 kWn alt) sistemler, ayn zamanda hidrojen depolama problemini de ortadan
kaldrd iin, olduka kabul gren alternatifler arasndadr. Bylece dk kapasiteli
ayn anda elektrik ve s retimini salayan mikro-kojenerasyon sistemleri aratrlmaya
balanmtr. Bu sistemlerde farkl alt bileenler kullanlsa da, ekserji verimlerinin
geleneksel sistemlerden daha yksek olduu literatrde eitli almalarla
gsterilmektedir.

Simpson ve Lutz [1] buhar-metan reformasyonu ile hidrojen retimi konusunda bir
simlasyon gerekletirerek ekserji analizi yapmlardr. almalarnda, metannn en
ok ekserji giriini saladn, hidrojenin de en ok ekserji kn salad tespit
edilmitir. Yklan ekserji incelendiinde, en ok kaybn srasyla dnm reaktr
(%53) ve buharlatrcda (%23) olduunu tespit etmilerdir. Yakt hazrlama sisteminin
18

ekserji verimi ise %62,7 olarak bulunmutur. Delsman vd. [2] gerekletirdii
almada, ara uygulamalarna ynelik kullanlmas uygun olan ve farkl yakt
kullanabilen yakt hazrlama nitesi ve yakt pilli entegrasyonlar zerinde HYSYS

ile
simlasyon almas gerekletirmilerdir. 2. kanun analizi sonucunda, bu sistemin
iten yanmal motorlara gre daha verimli olduunu tespit etmilerdir. Sistemin toplam
ekserji verimi %37 olarak tespit edilmitir. Ay, Midilli ve Diner [3] tarafndan polimer
elektrolit membranl (PEM) yakt pili zerinde detayl bir ekserji analizi
gerekletirilmitir. alma koullarnn scaklk, basn, reaktan kullanm, gaz
kompozisyonu, membran kalnl ve akm younluunun tersinmezliklere etkilerini
incelemilerdir. Yaplan almada deitirilen alma koullaryla ekserji veriminin
%23,49 ile %31,36 arasnda deitiini tespit etmilerdir. Midilli ve Diner [4]
tarafndan PEM yakt pilleri zerine gerekletirilen dier bir almada yeni ekserji
parametrelerine deinilmi ve tanmlamalar yaplmtr. Sheng ve Shudong Wang [5]
PEM yakt pilinde kullanlmak zere metanol yaktnn ototermal dnmnn ekserji
analizini gerekletirmitir. Ekserji kaybnn zellikle ATR reaktrnde (%25.03) ve
katalitik yakc s deitiricisinde (%24,95) olduunu, buna karlk WGS ve PrOx
reaktrlerinde ekserji kaybnn az olduunu vurgulamlardr. Ishihara vd. [6] tarafndan
gerekletirilen almada, metanol yakt olarak kullanan bir PEM yakt pili sistemi
simlasyonu zerinde ekserji analizi gerekletirilmitir. Toplam sisteminin ekserji
veriminin s geri kazanlmazsa %72,2; geri kazanlrsa %74,8 olduunu tespit
etmilerdir.

Bu almada ASPEN HYSYS

program ile simlasyonu gerekletirilen yakt pilli
mikro-kojenerasyon sisteminin ve alt nitelerinin ayr ekserji analizi
gerekletirilmitir. TBTAK MAM Enerji Enstits tarafndan yrtlen Yakt Pilli
Mikrokojenerasyon Sistemi projesi kapsamnda deneysel olarak elde edilen koullar
gzetilerek programa girdiler salanm ve ekserji analizi iin gerekli olan termo-
fiziksel zellikler elde edilmitir. Yaplan kabuller, ilgili denklemler ve elde edilen
sonular devamdaki blmlerde verilmitir.

ANALZ
Ekserji analizini gerekletirebilmek iin sistem zerinde baz kabuller yaplm, bu
kabuller dorultusunda ekserji denge denklemleri yazlm ve bylece zmlemeler
yaplmtr. Bu denklemlerde ihtiya duyulan termo-fiziksel zelikler program
yardmyla elde edilmi ve hesaplamalar gerekletirilmitir. Yaplan kabuller devamda
maddeler halinde verilmitir.
- Kararl hal iin zm yaplmtr.
- deal gaz kabul yaplmtr.
- ATR reaktrn buhar karbon oran (S/C) ve oksijen karbon oran (O
2
/C) sabit
alnmtr.
- ATR ve PEM yakt pili haricindeki komponentlerde oluan s kayb ihmal edilmitir.
- ATR reaktrndeki metan dnm %98; HTS reaktrndeki dnm %72; LTS
reaktrndeki dnm %70; PrOx1deki CO dnm %93 - CO Seicilii: %46,50;
PrOx2deki CO Dnm: %96.50 - CO Seicilii: %30,16 alnmtr.
- Kimyasal ekserji hesaplanmasnda Szargut vd. [7] nerdii model tercih edilmitir.
- Kinetik ve potansiyel ekserjilerin etkisinin olmad kabul edilmitir.
- PEM yakt pilinin
o Hcre voltaj 0,55 V alnmtr.
o Hidrojen kullanm yzdesi %70 alnmtr.
- Referans noktasnda (dead state) basn 1 atm ve scaklk 25C kabul edilmitir.
Ekserji analizi iin kullanlan klasik ekserji dengesi denklemi yazlacak olursa:
19



= + +
kan giren i s D
E E E E E


(1)
Kaybolan ekserji Ktle ile transfer edilen ekserji

E. (1)de kaybolan ekserji tersinmezliklerden kaynaklanan tm kayplar iermektedir.
E
D
terimi isel kayplardan kaynaklanan ekserji kayplar tanmlarken, dsal
kayplardan kaynaklanan ekserji ise i ve s transferi ile olan kayplar olarak
tanmlanabilir. Denklem yeniden dzenlenecek olursa:


+
|
|
.
|

\
|
=
i e
g g
j
j
j
D
e m e m W Q
T
T
E
0
1
(2)

Ktle transferiyle sisteme giren/kan ekserji hesaplanrken hattn fiziksel ve kimyasal
ekserjilerinin toplam alnmtr:

e = e
PH
+ e
CH

(3)
) ( ) (
o o o
PH
s s T h h e =


+ = ) ln(
k k o
CH
k k
CH
x x RT e x e

(4&5)
E. (2) PEM yakt pili iin Midilli ve Dinerin almasndaki [4] ekilde dzenlenirse:

D kaybolan i giren
E E E E


+ + =
(6)
Toplam giren stenen Kullanlamayan Ykm

Kullanlamayan ekserjiyi geri kazanlabilen ve kazanlamayan olarak ikiye ayrabiliriz:

| | | |

+ + + + + =
PEM , s , O H , O H
PH
, O , O
PH
, H , H
CH
, O , O
CH
, H , H PEM , kaybolan
E e n e n e n e n e n E

2 2 2 2 2 2 2 2 2
2
(7)
Geri kazanlabilen Geri kazanlamayan

Ay, Midilli ve Diner [3] r
HL
s kayp orann (heat lost ratio) tanmlamaktadr ve yakt
pilinde oluan snn sadece %20sinin kaybolduunu nermitir. PEM yakt pilindeki
ekserji kaybnn hesaplanmasnda bu deer kullanlmtr.

HL PEM
PEM
PEM s
r Q
T
T
E
|
|
.
|

\
|
=

0
,
1
(8)

Alt sistemlerinin tersinmezlik ierikleri yklan ekserji oran (exergy destruction ratio)
ve yklan ekserji faktr (exergy destruction factor)ile tanmlanabilir Bu ifadeler
srasyla:

20

100 %
,
,
=
tm D
komponent D
E
E

o 100 %
,
=
giren
komponent D
E
E
f


(9&10)

Ekserji verimi devamdaki denklemler ile hesaplanmtr.
Reaktrler:
giren
d
giren
kan
E
E
E
E

= = 1 q (a)
Yakt Pili:
PEM giren
E
W
,

= q (b)
(11)
Is Deitiriciler:
ekserji kaybedilen tarafndan taraf Scak
ekserji kazanlan tarafndan taraf Souk
_ _ _ _
_ _ _ _
= q (c)


SONULAR VE TARTIMA

Yakt pilli mikro-kojenerasyon sisteminde yer alan hatlar ekil 1de gsterilmitir.
Deneysel sonulara gre belirlenen iletim artlar ile hat ekserjileri hesaplanm ve


Alt sistemlerin ekserji kayplar yklan ekserji oran incelenecek olursa, kimyasal
reaksiyonlarn gerekletii alt sistemlerde en ok kaybn %14,71 ile ATRde %15,85
ile katalitik yakc ve %39,28 ile PEM yakt pilinde olduu grlmektedir. Yklan
ekserji faktr ise, bir sisteme giren ekserjinin ne kadarnn ykldnn gstergesidir.
Bu deerin sfra yaknl sistemdeki tersinmezliklerin o kadar az olduunu
belirtmektedir. Bu almada yklan ekserji faktr hesaplandnda (Tablo 1), giren
ekserjiye oranla en ok ykmn olduu komponentlerin s deitiricilerde olduu
grlmektedir. Reaktrler iin hesaplanan faktrlerin ise 0,435 ile katalitik yakc,
0,357 ile PEM yakt pili ve 0,0096 ile PEM yakt pilinde olduu grlmtr.

Elde edilen sonulara gre ATR reaktrnn ekserji verimi %87,9 olarak tespit
edilmitir. ATR reaktrnde oluan ekserji kaybnn zellikle isel kayplardan
kaynakland grlmtr (Tablo 1). Ekserji veriminin artrlmas, yakt deriiminin
(hava/yakt ile buhar/yakt orannn) ve/veya iletme scaklklarnn deitirilmesi ile
salanabilmektedir [1].

21

E1
E2
E3
35
36
1
3
5
2
ATR
4
E4
8
6
9
7
10
E5
11
40
39
HTS
LTS
E6
42
41
12
13 14
E7
44
43
15 16
PrOx-1
PrOx-2
E8
46
45
18 19
17
20
KAT
E9
48
47
21
23
22
24 32
33
PEM
28
30
31
29
25
26
27
34
37
38
K1
K2
K3


ekil 1. Simle Edilen Yakt Pilli Mikro-Kojenerasyon Sistemi

Katalitik yakcnn ekserji verimi %56,5 olarak tespit edilmitir. Yakcda gerekleen
reaksiyonlar sonucunda, ktaki hattn kimyasal ekserjisi dmektedir. Bu durumda
beklenildii zere kta ekserji kaybna sebep olmaktadr. Katalitik yakcnn verimi
egzoz gaz ekserjisinin yakcya giren toplam ekserjiye oran olarak hesaplanmtr.
Bunun sebebi; egzozdan kayp olarak grnen scak gazlarn, ATR iin gerekli olan
scak giri akmlarnn elde edilmesinde kullanlmasdr. Dolaysyla yakc k
hattndaki ekserji E1, E2 ve E3 s deitiricilerinde geri kazanlmaktadr.

Yakt pilinin ekserji verimi %29,4 olarak bulunmutur. Bu deer Ay vd. [3]
almasnda verilen deer ile rtmektedir. Simlasyona girilen hcre voltaj ve
hidrojen kullanm orannn artrlmasyla bu deerler artrlabilir. Literatrde yakt
pilinde oluan ekserji kayplarnn aktivasyon, omik ve konsantrasyon
polarizasyonlarndan da kaynaklanabilecei vurgulanmaktadr [3]

Tablo 1 incelendiinde sistemde bulunan s deitiriciler ierisinde en ok kaybn
%7,82 ile beklenildii zere buharlatrc olarak grev yapan E1de gerekletii
grlmtr. E1 katalitik yakc kyla (700 C) 20 Cdeki suyu 160Cye
getirmektedir. Buharlatrcda oluan ve dier s deitiricilere gre yksek olan
ekserji kaybnn, s deitiricinin scak ve souk taraflarndaki yksek scaklk
farkndan kaynakland dnlmektedir. Buna karlk ekserji verimi
hesaplandnda, E1 buharlatrcsnn ekserji verimin %45,9 ile yksek bir deerde
olduu tespit edilmitir. Bu durum komponentlerin deerlendirilmesi srasnda, verim
ile beraber oransal ekserji kayplarna da baklmas gerekliliini gstermektedir.

Dier s deitiriciler deerlendirildiinde ATR doal gazn stan E2nin %32,9,
havasn stan E3n %47,9 ekserji verimine sahip olduu grlmtr. E4 s
deitiricisi E1de buharlatrlan suyu ATR kndaki scak gazlarla kzdrmak iin
kullanlmaktadr ve ekserji verimi %77,9 bulunmutur. E5, E6, E7 ve E8 nolu s
deitiriciler deerlendirildiklerinde, ekserji verimlerinin srasyla %19,4, %25,1,
%35,2 ve %47,8 olduu grlmtr. E5den E8e kadar olan hat, 60Cdeki kullanm
suyu ile kademeli olarak soutulmaktadr. E5 s deitiricisine 500Cdeki 11 nolu
22

proses hatt girerken, E8 s deitiricisine 180Cdeki 18 nolu hat girmektedir. Bu s
deitiricilerin prosesteki yerlerine uygun olarak srasyla artan ekserji verimleri, sahip
olduklar giri ve k hatlarndaki scakln dmesiyle entropi farknn klmesi
dolaysyla, oluan tersinmezliklerin azalmas ile aklanabilir.

E9 s deitiricisi PEM yakt piline beslenen hattaki suyun youmasn salamak iin
kullanlmaktadr. Youmann salanmas iin, dier stclardan farkl olarak 20
Cdeki su kullanlmaktadr. Bu durum pe pee gelen s deitiricilerde beklenen
ekserji verimi ykseliinin E9da %22,3e dmesine sebep olmutur.

Tablo 1. Ekserji kayplar, ekserji kayp oranlar, ekserji kayp faktrleri ve verimler

Alt Unite
E
s

(kJ/h) E
i
(kJ/h)
E
ktle,g
(kJ/h
) E
d
(kJ/h) f
Ekserj
i
verimi
ATR
2.131,9
7 85.072,30 8.172,64 14,71% 9,61% 87,9%
HTS 68.186,60 176,90 0,32% 0,26% 99,7%
LTS 65.975,72 72,35 0,13% 0,11% 99,9%
PROX-1 64.192,03 1.239,43 2,23% 1,93% 98,1%
PROX-2 62.300,05 365,02 0,66% 0,59% 99,4%
KAT 20.243,49 8.805,94 15,85%
43,50
% 56,5%
PEM 594,67
18.000,0
0 61.150,44
21.828,1
0 39,28%
35,70
% 29,4%
E1 8.029,41 4.344,05 7,82%
54,10
% 45,9%
E2 421,94 283,02 0,51%
67,08
% 32,9%
E3 784,99 408,63 0,74%
52,06
% 47,9%
E4 4.649,08 1.027,63 1,85%
22,10
% 77,9%
E5 1.932,01 1.557,63 2,80%
80,62
% 19,4%
E6 2.033,98 1.523,24 2,74%
74,89
% 25,1%
E7 1.765,83 1.144,95 2,06%
64,84
% 35,2%
E8 659,14 343,94 0,62%
52,18
% 47,8%
E9 715,71 556,03 1,00%
77,69
% 22,3%
K1 82.763,00 1.252,72 2,25% 1,51% 98,5%
K2 86.710,31 1.638,01 2,95% 1,89% 98,1%
K3 21.076,63 833,14 1,50% 3,95% 96,0%
Tm
Sistem 638.662,66
55.573,3
8
100,00
% 8,70% 39,9%

23

Kartclarda gerekleen ekserji kaybnn toplam sistemdeki kaybn %1,5 - %3,0
arasnda olduu tespit edilmitir. Verimleri de sadece hatlarnn karmn saladklar
ve darya s kaybnn ihmal edilmesi nedeniyle %96-98 olarak hesaplanmtr.

Tm sistemin ekserji verimi %40 olarak hesaplanmtr. Bu deer kan tm hatlarn
(su hatlar dahil) ve retilen iin, toplam sisteme giren ekserjiye oranlanmasyla
bulunmutur. Bu deer Delsman vd. [2] tarafndan rapor edilen %37 deeri ile de
rtmektedir.


TEEKKR

Bu alma, TBTAK Kamu Kurumlar Aratrma ve Gelitirme Projelerini
Destekleme Program (1007) bnyesinde yrtlmekte olan 105G127 nolu "Yakt Pilli
Mikro Kojenerasyon Sistemi" projesi kapsamnda gerekletirilmitir. Desteklerinden
dolay TBTAK'a ve projenin mteri kurumu olan Elektrik leri Etd daresi'ne
teekkr ederiz.


































24

KAYNAKLAR

1. A.P. Simpson, A.E. Lutz, Exergy Analysis of hydrogen production via steam
methane reforming, International Journal of Hydrogen Energy 32 (2007) 4811 4820.
2. E.R. Delsman, C.J. Uju, M.H.J.M. de Croon, J.C. Schouten, K.J.Ptasinski, Exergy
Anaysis of an integrated fuel processor and fuel cell (FP-FC) system, Energy 31
(2006) 3300 3309.
3. M. Ay, A. Midilli ve I. Dincer, Exergetic performance analysis of a PEM fuel cell,
International Journal of Energy Research 30 (2006) 307 321.
4. A.Midilli ve I. Dincer, Development of some exergetic parameters for PEM fuel
cells for measuring environment impact and sustainability, International Journal of
Hydrogen Energy 34 (2009) 3858 3872.
5. S. Wang, S. Wang, Exergy Analysis and optimization of methanol generating
hydrogen system for PEMFC, International Journal of Hydrogen Energy 31 (2006)
1747 1755.
6. Ishihara A., Mitsushima S., Kamiya N., Ota K., Exergy Analysis of polymer
electrolyte fuel cell systems using methanol, Journal of Power Sources 126 (2004) 34
40.
7. J.Szargut, D.R. Moris, ve F.R. Steward, Exergy Analysis of Thermal, Chemical, and
Metallurgical Processes, Hemispere, New York, 1988, pp.297-309.































25

SODYUM BORHDRT ZELTS KULLANILARAK HDROJEN RETM
SSTEM TASARLANMASI

Asl Yurdakul
*1
, Serdar Erkan
1
, Saim zkar
2
, nci Erolu
1


1
Kimya Mhendislii Blm, Mhendislik Fakltesi, Orta Dou Teknik
niversitesi,06531, Ankara, Trkiye
2
Kimya Blm, Fen Edebiyat Fakltesi, Orta Dou Teknik niversitesi, 06531,
Ankara, Trkiye

ZET

Bu almada sodyum borhidritin (NaBH
4
) hidrolizi ile hidrojen retim reaksiyonu,
30 mL lik kesikli besleme reaktrnde incelenmitir. almalar srasnda
katalizr olarak platinyum destekli karbon siyah (Pt/C) (ETEK) kullanlmtr.
retilen hidrojen hacmi, standart artlar altnda, su tarma yntemiyle llm
ve reaksiyon parametrelerinin (NaBH
4
ve dengeleyici NaOH konsantrasyonu,
katalizr miktar ve scaklk) retim hzna etkileri incelenmitir.
Hidrojen retim reaksiyon kinetiinin NaBH
4
konsantrasyonuna bal olmad
(sfrnc derece reaksiyon kinetii) grlm ve 0.88% NaBH4 lik solsyonlar iin
standart artlardaki hidrojen retim hz 2.14 L/dk.g katalizr olarak bulunmutur.
Sonu olarak bu almada NaBH4 hidrolizi ile hidrojen retim reaksiyon kinetii
incelenmi olup reaksiyon hznn
100W lk bir yakt pili uygulamas iin yeterli olduu anlalmtr.

Anahtar Szckler: Hidrojen retimi, Sodyum Borhidrit, Hidroliz

1. GR

Dnyada yaygn olarak kullanlan fosil yaktlarndaki kaynak sknts ve fosil
yaktlarnn youn kullanm sonucu ortaya kan sera gazlarnn atmosferde birikmesi
nedeniyle enerji kayna araylar 21. yzyln balca aratrma konularndandr.
Buna noktada hidrojen enerjisi, yksek enerji younluuna ek olarak yenilenebilir ve
srdrlebilir olmas nedeniyle bir seenek olarak ne kmaktadr. Hidrojenin
yakt pillerine salanmas hidrojen enerji sistemlerine geite nemli bir engel tekil
etmektedir.

Hidrojen kompreslenmi ya da svlatrlm olarak tanklarda, hidrojen
depolayan alamlarda, aktif karbon veya karbon nano tpleri gibi nano boyutta
paracklarn zerinde adsorpsiyonlanarak ya da NaBH
4
, NaH, LiH veya
NaAlH
4
gibi kimyasal hidritlerde depolanabilmektedir.[1]

Kimyasal hidritler hafif olup az yer kaplamalar nedeniyle dier depolama
sistemlerine gre yksek teorik hidrojen kapasitesine sahiptirler. Bu
kimyasallardan sodyum borhidritin (NaBH
4
) arlka %10.6lk hidrojen ierir.
NaBH
4
bazik sulu zeltisinde karaldr yalnz su ile hidrolizi uygun katalizr
eliinde hidrojen gaz aa karr.[2]

Sodyum borhidrrn katalizr ortamnda hidrolizi sonucunda hidrojen ve suda
znen sodyum metaborat oluur. Reaksiyon tersinir deildir, ekzotermik olup
reaksiyon ss
26

-210kJ/moldur.[1]



NaBH
4
ile hidrojen retiminin bir ok avantaj vardr: NaBH
4
zeltileri yanc
ve zehirli olmamas, NaBH4 zeltilerinin havada aylarca kararl, bozulmadan
durabilmesi, H2 retiminin sadece seilen uygun katalizrler varlnda
gereklemesi, reaksiyon sonucu gaz faznda hidrojenden baka sadece su buhar
bulunmas (ayrca su buhar PEM yakt pili uygulamalarnda zarn nemli
tutulmasn salamas asndan avantajldr), reaksiyon rnleri evreye zararl olan
sulfur, CO gibi yakt pilini zehirliyici maddeler iermemesi, H
2
oluum hz
reaksiyon sonucu aa kan enerjinin dier hidrrlere kyasla az olmas
sebebiylen kolaylkla kontrol edilebilir olmas, volumetrik ve gravimetrik H
2
younluunun yksek olmas, reaksiyon rnleri geri dntrlebilir olmas,
H
2 0
C gibi dk scaklklarda bile retilebilinir olmas bunlarlar bazlardr.[1]


2. UYGULAMA

ekil 1 de ematize edilen NaBH
4
le alan kesikli hidrojen retim sistemi
tasarlanmtr.

ekil 1. Deneyler kapsamnda NaBH4 zeltisinden hidrojen retmek iin tasarlanan
sistem ematii

27

ekil 1de gsterildii zere hidrojen retim reaktr su banyosu iinde bulunan yaklak
30 ml lik tp reaktrden olumaktadr. Reaktrn besleme noktas bulunmakta ve
ilk noktadan NaBH
4
zeltisi beslenebilmektedir. kinci noktadan ise reaksiyon
scakl evrimii olarak llmekte ve kaydedilmektedir. Reaksiyon sonucu retilen
gaz besleme yaplan noktadan kmakta ve standart hacim de kabul edilen gaz hacmi kadar
suyu kolon darsna basn fark ile atmaktadr. Su tarma kolonunun altna yerletirilen
hassas terazi ile tarlan suyun ktlesi llmekte ve bu bilgi evrimii olarak bilgisayara
nakledilmektedir. Kaydedilen su miktarlar ile retilen hidrojenin hacmi hesaplanabilmektedir.

Kesikli deneyler srecinde su tarma kolonu vakum pompas araclyla doldurulmutur ve
pompaya emilen suyun zarar vermemesi iin gaz ykama kolonundan yararlanlmtr.
NaBH4 zeltisi hazrlandktan sonra su ile kendiliinden gerekleen hidroliz
reaksiyonunu durdurmak iin sodyum hidroksit zeltisi kullanlmtr. Reaksiyonu
balatmak iinse ticari katalizr 20% HP Pt zerine Vulcan XC-72 (ETEK) toz halde
kullanlmtr. Belirlenen miktarlarda katalizr tartlp ve reaktre beslendikten sonra 1-2
mL lik saf su katalizr slatmak iin kullanlmtr. Ardndan gerekli miktarda sodyum
hidroksit zeltisi hazrlanm ve reaktre beslenmitir. Son olarak NaBH
4
zeltisi
reaktre beslendikten sonra reaksiyon kinetii incelenmitir. Scaklk etkisi iin zeltiler
reaktre eklenmeden nce su banyosunun scakl sabitlenmitir. zeltilerin reaktre
beslenmesinden sonra reaksiyon hzl bir biimde gerekleip hidrojen gaznn aa
kt grlmtr. Yukarda da anlatld zere retilen gaz kendi hacmi kadar olan suyu
basn farkyla tarp terazi tarafndan llmesini salam ve retilen gazn miktar
bulunmutur. Hassas terazi bilgisayara bal olup her 0.2 s deki lmler program
tarafndan kaydedilmitir. Buna ek olarak reaksiyon ve ortam scaklklar da her 0.2 s
de otomatik olarak kayt edilmitir.

3. SONULAR VE NERLER

NaBH
4
Konsantrasyonu Etkisi
NaBH4 konsantrasyonunun hidrojen retimine etkisini bulabilmek iin set farkl
deney dizayn edilmitir. Bu setlerde tek deiken parametre NaBH
4
konsantrasyonu iken
dier parametre deitirilmemitir. lk set 14mL olmak zere 0.17M NaBH4,0.27M
NaOH, 0.048g Pt/C (9.6*10
-3
g Pt) iermektedir. Dier iki set de srasyla NaBH
4
konsantrasyonu 0.23M ve 0.3M olacak ekilde hazrlanmtr. Bu set deney 20C sabit
scaklkta yrtlmtr. Sistemin basnc 0.94 atm olarak sabit kabul edilmitir. Tablo 1de
NaBH
4
konsantrasyonu etkisini zetlemektedir.

Tablo 1. Farkl NaBH4 konsantrasyonlar iin elde edilen sonular

NaBH4
Miktar
(g)
Ortalama
Reaksiyon
Scakl
Teorik olarak
Hidrojen retimi
(mL)
retilen Hidrojen
Miktar
(Deneysel)
(mL)
Hidrojen retim
Hz
(L/dak.g)
0.09 20.1 248.1 248 2.1
0.12 20.2 338 338 2.28
0.16 20.2 440 440 2.4


28

Tablo 1de de grld zere NaBH
4
konsantrasyonu arttka retilen hidrojen
miktarnn artt bulunmutur. Sonu olarak reaksiyon hznn NaBH
4
konsantrasyonuna
az da olsa bal olduu grlmektedir.

NaOH Konsantrasyonu Etkisi
NaOH konsantrasyonunun etkisini incelemek iin benzer olarak deney seti
hazrlanmtr. Deney setleri zelti hacmi, NaBH4 konsantrasyonu ve katalizr miktar
sras ile 14mL, 0.23M ve 0.048g Pt/C olmak zere sabit tutulup; NaOH miktar %1,
%5 ve %10 olacak ekilde hazrlanmtr.

Sistem basnc 0.94 atm de tutulmutur.

Tablo 2 de farkl setin sonular zetlenmitir.

Tablo 2. Farkl NaOH konsantrasyonlar iin elde edilen sonular

NaOH Konsantrasyonu (M) Ort. Reaksiyon Scakl
(

C)
H2 retim Hz (L/dak.gkat)
0.27 (%1) 20.3 2.28
1.32 (%5) 21.9 1.422
2.85 (%10) 21.8 1.088


NaBH
4
konsantrasyonu sabit tutulduu iin toplam hidrojen retimleri 3 farkl set iinde
ayn kalmtr fakat sodyum hidroksit konsantrasyonunun artmas reaksiyon hzn
olumsuz ynde etkiledii baaryla bulunmutur. Yksek reaksiyon hzlarna ulalmas iin
sodyum hidroksit miktar uygun hale getirilmesinin nemi grlmektedir.

Katalizr Etkisi
Katalizr miktar etkisini incelemek iin iinde 0.048g Pt/C, 0.07g Pt/C ve 0.1g Pt/C olacak
ekilde 14mL 0.23M NaBH4 (0.27M NaOH) set hazrlanmtr. Her bir set deney 20

C
scaklk ve 0.94atm basn altnda yrtlmtr.

Tablo 3te katalizr etkisi deneylerinin sonular zetlenmitir.

Tablo 3. Farkl katalizr miktarlar iin elde edilen sonular

Katalizr Miktar (g) Ort. Reaksiyon Scakl
(

C)
H
2
retim hz (L/dak.)
0.048 20.3 0.106
0.07 20.3 0.16
0.1 20.2 0.2

Beklenildii zere katalizr miktarnn artmas hidrojen retim hzn arttrmtr. Buna ek

29

olarak toplam retilen hidrojen miktarnda deime olmamtr.

Scaklk Etkisi
0.27M NaOH, 0.23M NaBH4 ve 0.048g Pt/C katalizr ieren reactor iin farkl
scaklkta (20

C, 30

C ve 50

C) deneyler gerekletirilmitir. Bu scaklklarn seilme


nedeni yakt pillerinin alma scaklklarna yakn olmalardr.

Tablo 4te elde edilen sonular zetlenmektedir.

Tablo 4. Farkl scaklklarda elde edilen sonular

Reaksiyon Scakl H
2
retim hz (L/dak.gkat)
20

C
2.28
30

C
3.9
50

C
13.11

Tablo 4da grlecei zere hidrojen retim hznn scaklk artmasyla doru orantl
olduu tespit edilmitir.

Reaksiyon hz denklemi

Deneylerde elde edilen sonulara gre NaBH4n hidroliz tepkimesinin kinetik modeli
baaryla kartlmtr. Sekil 2de Arrhenius grafii gsterilmektedir. Buna gre tepkimenin
stsel ncesi faktr aktivasyon enerjisi sras ile 2*10
6
mol/L/min ve 50.65kJ/mol
olarak bulunmutur. Bu deerler literatr deerleriyle birebir rtmektedir.



ekil 2. Arrhenius grafii



Hz denklemi aada verilmektedir.



30





4. KAYNAKLAR

[1]
Amendola v.d. A safe, portable, hydrogen gas generator using aqueous borohydride
solution and Ru catalyst International Journal of Hydrogen Energy 25 (2000) 969-975

[2]
zkar S., Zahmakran M.,Hydrogen generation from hydrolysis of sodium
borohydride using Ru(0) nanoclusters as catalyst. Journal of Alloys and Compounds
404406 (2005) 728731




































31

SODYUM BOR HDRRDEN HDROJEN RETM

Emel zdemir, Aye Nilgn AKIN

Kimya Mhendislii Blm, Kocaeli niversitesi, 41380 Kocaeli-Trkiye
Fax: +90 262 3033003; akinn@kocaeli.edu.tr

ZET

Temiz bir enerjisi taycs olarak gnmzn gzde aratrma konularndan biri olan
hidrojeni (H
2
), kimyasal hidrrlerde zellikle sodyum bor hidrrde (NaBH
4
) depolamak ve
ihtiya duyulduunda hidroliz tepkimesi yardmyla retmek mmkndr. Bu yntem ile 2
mol NaBH
4
den olmak zere 4 mol H
2
retilebilmektedir. Teorik olarak % ktlece 10,8
orannda H
2
ieren NaBH
4
n hidrolizi ile oda koullarnda dk oranda H
2
aa
kmaktadr. Katalizr varlnda hidroliz tepkimesi hem yksek hzlarda gereklemekte hem
de kontroll retim salanmaktadr. Yaplan almalarda katalizr olarak deerli metallerle
hazrlanan katalizrler ile yksek verim ve hzlarda H
2
retilmektedir. Ancak son birka ylda
kobalt, nikel vs. trevli katalizrlerin yksek etkinlik gstermesi nedeniyle youn aratrma
konusu haline gelmitir. Katalizr alanndaki yenilikler, kaynaklarda olduka az olan hidroliz
ile H
2
retim sistemlerinin gelitirilmesini gerekli klmtr. Bu alma, NaBH
4
den hidroliz
ile hidrojen retim sreci, bu srete kullanlan katalizrler ve reaksiyon sistemlerine ait
gncel literatr bilgisini ve bu konularla ilgili laboratuarmzda yaplan almalar
iermektedir.

Anahtar Kelimeler: NaBH
4
, Hidrojen retimi, Hidroliz.

1. GR

Giderek artan enerji ihtiyacn insan ve evre saln tehlikeye drmeden karlayabilecek
teknolojilerden biri hidrojen enerjisi teknolojisidir. Doal gaz, kmr ve petrol rezervlerinin
azalmas hidrojene ve hidrojeni yakt olarak kullanlan sistemlere ynelik aratrmalarn
giderek artmasnda en nemli etkendir. Hafif, verimli ve oksidasyon rnnn(su) evreye
zararsz olmas nedeniyle hidrojen ideal bir sentetik yakttr[1]. Kimyasal enerjiyi elektrik
enerjisine eviren yakt pilleri iinde PEM yakt pilleri hidrojeni yakt olarak kullanmaktadr
[2]. Fosil yaktlardan, biyoktleden ve sudan retilebilen hidrojen iin sodyum bor hidrrn
hidrolizi ile hidrojen retimi alternatif retim yntemlerinden biridir. Bu yolla hem hidrojen
gvenli bir ekilde depolanabilmekte ve katalizr kullanlarak tepkime gerekletirildiinde,
kontroll olarak hidrojen retimi salamak mmkndr. NaBH
4
n hidroliz tepkimesi aada
verilmitir:

NaBH
4(k)
+(2+x)H
2
O 4H
2(g)
+NaBO
2
.xH
2
O
(k)
+s

Sodyum bor hidrr, (NaBH4), borakstan elde edilen yeryznde nemli doal rezervleri
bulunan ok reaktif bir kimyasaldr [3]. Arlka % 10,8 orannda hidrojen iermesi
nedeniyle yksek hidrojen depolama zelliine sahiptir. Ayrca hidrolizinde ideal koullarda 4
mol H
2
oluturmak iin su moleklnn 2 mol H
2
inden faydalanmas bu teknolojinin en
nemli avantajlarndan biridir. Dier avantajlar ise tepkimeyi oda scakl ve basncnda
gerekletirebilme ve yksek saflkta H
2
olumas olarak sralanabilir [4,5].


32

Kontroll olarak H
2
retiminin salanmas amacyla hidroliz tepkimesinde katalizr
kullanlmaktadr. Reine destekli Ru, florlu magnezyum temelli alamlar, aktif karbon
destekli Pt, metal oksit destekli PtRu, Raney Ni ve Co, nikel ve kobalt boritler genel olarak
NaBH
4
n hidroliz tepkimesini hzlandran katalizrlerdir [6].
NaBH
4
in hidrolizi katalizrleri alanndaki gelimeler hidrojen retim sistemleri zerinde
denenmesini gerekli klmtr. lk olarak yar kesikli ve ceketli reaktr tipi ile parametrik
almalar yaplmtr.

Bu almada NaBH
4
n hidrolizi ile hidrojen retiminde kullanlan katalizrler ve sistemler
hakknda bilgi verilmitir. Ayrca bu konuda Kocaeli niversitesi Katalizr Aratrma
Gelitirme Laboratuvarnda gerekletirilen almalara deinilmitir.

2. NaBH
4
Hidrolizi Tepkimesinde Kullanlan Katalizrler

Son yllarda en ok ilgi eken H
2
depolama ve retim yntemi olan NaBH
4
oda koullarnda
hidroliz tepkimesi ile dk oranlarda H
2
aa karmaktadr. Katalizr kullanld takdirde
hidroliz hz ok byk oranda artmaktadr. Bu alanda en ok kullanlan katalizrler, metal
hidrrler, kolloidal platin, aktif karbon, Raney nikel, florlu magnezyum temelli hidrrler,
nikel ve kobalt boritlerdir. Yksek pHdaki sodyum bor hidrr zeltisi platin ve rutenyum
gibi katalizrler varlnda yksek oranda hidrojen retilebilmektedir [3].

Yaplan ilk almalardan biri Amendola ve arkadalarnn gelitirdii farkl reineler zerine
desteklenmi Ru katalizrlerinin hidroliz tepkimesindeki etkilerini inceleme zerinedir.
almalar sonucunda IRA-400 reinesi zerine desteklenmi Ru katalizrleri yksek aktivite
gstermitir. Oda koullarnda yaplan deneylerde H
2
retim hz 6,3 ml/s.g katalizr, ve
tepkime verimi %93 olarak llmtr [7]. Bir dier almada Pt bazl katalizrlerin
LiCoO
2
ile desteklenmi ve olduka yksek verim ve tepkime hz elde edilmitir. Kojima ve
arkadalar farkl destek maddeleri kullanmlar fakat LiCoO
2
destekli Pt katalizr ile 20-23
o
C scaklk aralnda, 0,1-0,34 W / g katalizr performans salamlardr [8].

Daha sonra katalizr hazrlama koullarnn etkisi, Pt/LiCoO
2
ile gerekletirilen hidroliz
tepkimesinin mekanizmas, aktif karbon destekli Pt katalizr ile ilgili almalar kaynaklarda
yerini almtr. Arlka %20 Pt ieren aktif karbon destekli katalizr kullanlarak
gerekletirilen sodyum bor hidrrn hidrolizi sonucu elde edilen hidrojenin yakt piline
beslenmesi ile 299 W g salanmtr. Tm bu katalizrlerin dnda Ni/Ag/ silika
nanokompozit katalizr, karbon nanotp, Pd/C, Rh/-Al
2
O
3
, Rh/TiO
2
ve Rh/C gibi deerli
metallerin hidroliz tepkimesindeki etkinlikleri incelenmitir [9-14]

NaBH
4
ten H
2
retiminde en yksek performans, olduka pahal olan soy metallerle
salanmaktadr. Deerli metallerle hazrlanan katalizrler hidroliz tepkimesinde olduka
etkinken daha ekonomik metallerle ayn etkinlie ulamak iin birok alma yaplmtr. Bu
balamda, Co metali ile gerekletirilen tepkimelerde Co
x
B yaps Co metalinden daha
yksek etkinlik gstermektedir Ancak son yllarda metal tuzlar, Raney metalleri ya da metal
boritler gibi soy olmayan formlar zerine almalar yaplm ve yksek verimlere
ulalmtr. Nikel temelli katalizrler de ok kk boyutlar tepkimede daha etkin iken kobalt
metali ile yaplan almalarda da katalizrn morfolojik zelliklerinin ve yapsnn
tepkimenin verimi ve hz zerinde etkili olduu gzlenmitir [15].

Bilindii gibi NaBH
4
n hidrolizi sonucu oluan hidrojen katalizrn taneciklerinin etrafnda
hareket etmektedir. Bu nedenle katalizrler belirli bir ekilde ve sabit bir yatakta olmaktadr.

33

Amendola ve arkadalar ilk olarak destek olarak iyon deiim reineleri kullanmlardr [7].
Yi ve arkadalar ise -Al
2
O
3
ile desteklenmi Co katalizrnn uzun mrl ve abuk verme
yetenei olduunu kantlamlardr. Ayrca daha nce de bahsedildii gibi farkl deerli
metaller iin TiO
2
, LiCoO
2,
kat asitle slfatlanm zirkonya, silika kullanlan destek
maddeleri arasndadr [16]. Son yaplan almalarda ise Co ve trevleri ya da Ni katalizrleri
iin Ni kpkleri, ipliksi Ni aktif karbon, aktif karbon ile yksek verimli hidrojen retimi
gerekletirilebilmitir

3. Hidrojen retim Sistemleri

Gelecein enerji taycs olarak tanmlanan hidrojen birok birinci enerji kayna ile
retilebilmektedir. Bu yntemlerden NaBH
4
de hidrojeni depolama ve katalizr varlnda
hzl bir hidroliz tepkimesi gerekletirmektedir. Kaynaklarda katalizr gelitirilmesine
ynelik ok fazla alma olmasna ramen parametrik sistem almalar olduka azdr.
NaBH
4
in hidrolizi katalizrleri alanndaki gelimeler hidrojen retim sistemleri zerinde
denenmesini gerekli klmtr. Prosini ve Gislon cep telefonlarna g salamak amacyla
gelitirdikleri yakt pili iin kk bir hidrojen retim sistemi tasarlamlardr. Kat NaBH
4
, su
ve hidroklorik asit zeltisi ile gerekletirilen tepkimede 10 ml/dak hznda hidrojen
retilmi, yakt pilinde 720 Wh/kg performans salanmtr. 2007de yaplan almada ise
NaBH
4
ten H
2
retim sisteminde %50 verimle alan 1 KW elektrik retimi amalanmtr.
Reaktr olarak dolgulu yatak reaktr kullanlmtr[17].

Kim ve arkadalar ise, 400 W PEM yakt pilini altrmak iin bir hidrojen retim sistemi
kurmulardr. Katalizr olarak Co
x
B/ Ni kp kullanlmtr. Hazrlanan sistem 6 l/ dak
hidrojen retimi salanmtr[18]. Reaktr tasarmndaki farkl araylarn son rnleri ise
kararl NaBH
4
zeltisi yerine kat NaBH
4
kullanan reaktrlerdir. Daha yksek hidrojen
depolama kapasitesine stokiyometrik oranlarda su ve kat NaBH
4
kullanlarak ulalaca
fikrinden yola karak Gislon ve arkadalar 3 farkl reaktr kullanarak en iyi reaktr
geometrisi ve hidroliz sreci tasarlamlardr. Toplam aa kan hidrojen 20 saatte 0,1-0,3
l/dak olarak llm ve yakt pilinde 10-20 W retilmitir [19].

4. Laboratuar almalar

NaBH
4
den hidrojen eldesinde en etkin katalizrlerden biri olan Pt/LiCoO
2
ve Co-B
katalizrleri laboratuarmzda hazrlanarak oda scaklnda yar kesikli ceketli reaktrde
etkinlikleri incelenmitir. Katalizr hazrlama koullar ve tepkime koullar ile ilgili ok
sayda parametrik almalar yaplmtr [9,20-22].

Katalizr destek maddeleri olarak ticari LiCoO
2
kullanld gibi farkl hazrlama koullarnn
etkisini incelemek amacyla kat hal tepkimesi, sol-jel ve ktrme yntemiyle LiCoO
2
ve
LiNiO
2
destek malzemeleri hazrlanarak tepkimedeki etkinlikleri incelenmitir. Co-B ile
yaplan almalarda ise katalizr hazrlama koullarnn (kobalt tuzlarnn cinsi, scaklk,
kartrma hz vs.) etkileri incelenmitir.[9,20-24].

Sonu olarak laboratuarmzda gerekletirilen deneylerde, destek maddesi kat hal
tepkimesiyle hazrlanm % 1,5 Pt/LiCoO
2
katalizr en yksek etkinlii gstermitir. Ancak
Co-B katalizr ile ilgili almalarn da gelecek vaat ettii grldnden her iki katalizrle
ilikin almalara devam edilmektedir.



34

5. KAYNAKLAR

[1] Demirci, U.B., Garin, F., Promoted sulphated-zirconia catalysed hydrolysis of sodium
tetrahydroborate, Catalysis Communications, 9, 1167-1172, (2008).
[2] Javed, U., Subramanian, V., Hydrogen Generation using a borohydride based semi-
continuous milli-scale reactor: Effects of pyhsicochemical parameters on hydrogen yield,
Energy Fuels, 23(1), 408-413, (2009).
[3] akanyldrm, ., Gr, M., Production of NaBH
4
and hydrogen release with catalyst
Renewable Energy, .., 1-4,(2009).
[4] Eyma, Y., Beaird, A.M., Davis, A.D., Matthews, M.A., Hydrogen Generation from
Chemical Hydrides, Industrial&Engineering Chemistry Research, 48(8), 3703-3712, (2009).
[5] Umegaki, T., Yan, J.M., Zhang, X.B., Shioyama, H., Kuriyama, N., Boron and nitrogen
based chemical hydrogen storage materials, International Journal of Hydrogen Energy, 24,
2303-2311, 2009
[6] Patel, N., Patton, B., Zanchetta, C., Fernandes, R., Guella, G., Kale, A., Miotello, A., Pd-
C powder and thin film catalysts for hydrogen production by hydrolysis of sodium
borohydride, International Journal of Hydrogen Energy, 33(1), 287-293, (2008).
[7] Amendola, S.C., Goldman, S.L., Saleem, M., Kelly, M.T., Petillo, P.J., Binder, M., An
ultrasafe hydrogen generator: aqueous alkaline borohydride soutions and ru catalyst, Journal
of Power Sources, 85, 186-189, (2006).
[8] Kojima, Y., Suzuki, K., Fukumoto, K., Sasaki, M., Yamamoto, T., Kawai, Y., Hayashi,
H., Hydrogen generation using sodium borohydride solution and metal catalysts coated on
metal oxide, International Journal of Hydrogen Energy, 27, 1029-1034, (2002).
[9] Ersoz, Y., Yildirim, R., Akin, A.N., Development of an active platine-based catalyst fort
he reaction of H
2
production from NaBH
4
Chemical Engineering Journal, 134,282-287,
(2007).
[10] Wu, C., Zhang, H., Yi, B., Hydrogen generation from catalytic hydroysis of sodium
borohydride proton Exchange membrane fuel cells, Catalysis Today, 93-95,477-483, (2004).
[11] Simagina, V., Storozhenko, P.A., Netskina, O.V., Komova, O.V., Development of
catalysts for hydrogen generation from hydride compounds, Catalysis today, 138, 253-258,
(2008).
[12] Chen, Y., Kim, H., Ni/Ag/silica nanocomposite catalysts for hydrogen generation from
hydrolysis of NaBH
4
solution Materials Letters, 62, 1451-1454, (2007).
[13] Pena-Alonso, P., Sicurelli, A., Callone, E., Garturan, G., Raj, R., A picoscale catalyst
for hydrogen generation from NaBH
4
for fuel cells, Journal of Power Sources, 165, 315-323,
(2007)

[14] Patel, N., Patton, B., Zanchetta, C., Fernandes, R., Guella, G., Kale, A., Miotello, A.,
Pd-C powder and thin film catalysts for hydrogen production by hydrolysis of sodium
borohydride, International Journal of Hydrogen Energy, 33(1), 287-293, (2008).
[15] Andrieux, J., Swierczynski, D., Laversenne, L., Garron, A., A multifactor study of
catayzed hydrolysis of solid NaBH
4
on cobalt nanoparticles: Thermodynamics and kinetics,
International Journal of Hydrogen Energy, 34, 938-951, (2009).
[16] Liu, B.H., Li, Z.P., A review: Hydrogen generation from borohyride hydrolysis
reaction, Journal of Power Sources, 187, 527-534, (2009).
[17] Prosini, P.P., Gislon, P., A hydrogen refill for cellular phone, Journal of Power
Sources,161, 290-293, (2006).
[18] Kim, S.J., Lee, J., Kong, K.Y., Jung, C.,R., Hydrogen generation system using sodium
borohyride for operation of 400 W scale polymer eletrolyte fuel cell stack, Journal of Power
Sources, 170, 412-418, (2007).

35

[19] Gislon, P., Montelene, G., Prosini, P.P., Hydrogen production from solid sodium
borohydride, International Journal of Hydrogen Energy, 34, 929-937, (2009).
[20] Avin, T., Sodyum Bor Hidrrden Hidrojen retimi, Bitirme Tezi, Kocaeli
niversitesi, Kimya Mhendislii Blm, 2007.
[21] Ersz Y., Yldrm,R., Akn, A.N., Sodyum Borhidrrden Hidrojen Eldesi Tepkimesi
in Platin Bazl Etkin Bir Katalizrn Gelitirilmesi, 7. Ulusal Kimya Mhendislii
Kongresi, Eyll,Eskiehir, 2006.
[22] Atila B., Ersz Y., Akn, A.N., Co-B Katalizrleri le NaBH
4
den Hidrojen retimi, 7.
Ulusal Kimya Mhendislii Kongresi, Eyll, Eskiehir, 2006.
[23] Erdil, Z., Sodyum Bor Hidrrden Hidrojen retimi iin sol-jel yntemi ile platin lityum
kobaltat katalizrnn hazrlanma koullarnn incelenmesi, Bitirme Tezi, Kocaeli
niversitesi, Kimya Mhendislii Blm, 2006.
[24] Atila, B., Co-B Katalizr ie Sodyum Bor Hidrrden Hidrojen retimi, Bitirme Tezi,
Kocaeli niversitesi, Kimya Mhendislii Blm, 2006.





































36



















































37

SUYUN ELEKTROLZNDE DEK YNTEMLER ZERNE ALIMALAR VE
HDROJENN TEN YANMALI MOTORLARDA EK YAKIT OLARAK
KULLANILMASI

Mh. Fazl EROLU & Fikret ZELK

Erolu Mhendislik naat Otomotiv Enerji th. hr. San. Tic. Ltd. ti. / stanbul
Hidrogaz Yakt Sistemler Ar-Ge Merkezi
info@hidrogaz.com, info@eroglumuhendislik.com.tr

1. ZET

Hidrojenin, temelde sudan retilmesi ana ilkedir. Hidrojen retim yntemlerinin banda
suyun elektrolizi gelir. Elektroliz iin elektrik gereksinimi dier enerji kaynaklarndan temin
edilmektedir. Elektrik, anot, katot, katalizr, su gibi deiik paralarn bir araya gelmesi ile
oluturulan sistem ierisinde su elektroliz edilmektedir. Bu sisteme ierden veya dardan
ilaveler edilerek elektroliz olayn hzlandrmak iin bir takm almalar yaplmaktadr. irket
olarak yaptmz Ar-Ge almalar sonucunda elektromanyetik dalgalar, ses dalgalar,
Ultrasonik dalgalar gibi deiik dalga sistemlerinin kullanlmas, dalga genlikleri ile
oynayarak ve elektrolizde kullanlan normal suyun zelliklerinde baz deiikliklere gidilerek
suyun bilinen elektroliz verimliliini artrm bulunmaktayz.

Hidrojen iten yanmal motorlarda kendi bana veya belli oranlarda dier yaktlarla
kartrlarak kullanlabilen alternatif bir yakttr.

Aralar zerinde gelitirmi bulunduumuz ve adna HDROGAZ Yakt Sistemleri
dediimiz sistem ierisinde materyal olarak kullandmz suyu, yukarda bahsi geen
sistemler ierisinde atomlarna ayrtrarak elde ettiimiz hidrojen gazn depolamadan yanma
odalarna gndererek fosil yaktlarn daha verimli, daha ideal ve daha yksek oranda
yanmasn ve motorun performansnda art salam bulunuyoruz. Bunun sonucunda fosil
yaktlarda ortalama %30 gibi bir tasarruf saland gibi, havay kirletici emisyon gazlarnda
%20den %60a varan iyilemelerin olduu, motorun mrnn artt, motor yann deiim
sresinin artt sistemin takl olduu aralar zerinde yaplan deneylerle ve laboratuar
ortamlarnda ispatlam bulunuyoruz.

2. GR

Gnmz teknolojilerinin kullanlmasnda enerji olduka nem tamasna ramen,
Dnyann bugne tek kullana geldii fosil kaynaklarn tkenme noktasna gelmesi ve bu
enerji kaynaklarnn kullanlmas sonrasnda aa kan rnlerin Dnyay ve insanln
geleceini tehdit eder duruma gelmesi bilim camiasn ekonomik, evreye zarar vermeyen,
gvenilir yaktlarn gelitirilmesi ve kullanlmas iin yeni ve yenilenebilir enerji kaynaklar
zerinde aratrmalar yapmaya zorlamtr.

Yenilenebilir enerji kaynaklar zerine yaplan aratrmalar da bugn gelinen noktay
nsanln gelecei asndan mit verici olarak grmekteyiz.

Bugn fosil yaktlarn yerini alabilecek alternatif enerji kaynaklarna ihtiya duyulmaktadr.
Bu enerji kaynaklarndan biri olan hidrojen, Elektroliz sonucu sudan elde edilebilmesi,
fiziksel ve kimyasal zellikleri itibari ile dier yaktlara stnlk salamas, yksek sl verim

38

salamas, evreye olumlu etkileri bulunmasndan dolay gelecein nemli bir alternatif enerji
kayna olarak dikkat ekmektedir.

Motor yakt olarak hidrojenin kullanm 1920li yllarda balam olup gnmze kadar
yaplan almalarla ok byk yol katedilmitir. Hidrojen enerjisinin iten yanmal
motorlarda kullanlmasnn nndeki engeller, ekonomik faktrler, depolama sorunlar,
mevcut enerji sistemleri ile alan motorlar zerinde yaplacak deiikliklerin getirecei
ekonomik ykler ve dier sakncalardr.

En gelimi lkelerin yan sra birok lkede hidrojen enerjisine gei dorultusunda
politikalar belirlenmekte, ulusal plan ve programlar hazrlanmakta, ilgili teknolojilerin
gelitirilmesi ve uyarlanmas iin geni kapsaml ve youn aratrmalar yaplmakta,
uygulanabilirlii iin yasal mevzuat ve standartlar hazrlanmaktadr.

Hidrojenin iten yanmal motorlarda (tatlarda) kullanlmas iin Yakt Hcreli sistemler ve
Yakt Pili Teknolojileri zerinde almalar devam ederken motor yaplarnda deiikliklere
gidilme zorunluluunun ortaya kmas ve bunun mevcut motor sistemlerine uyarlanma
maliyetlerinin yksek olmas, dolaysyla bu srecin biraz uzun srecei grlmektedir. Bu
srec ierisinde gei aamas olarak deerlendirdiimiz, mevcut motor yaplarnda
deiiklie gidilmeden hidrojenin fosil yaktlarla birlikte ek yakt olarak kullanlmasnn
salanmas gerekmektedir.

Bu dnceden hareketle iten yanmal motorlarn yapsnda her hangi bir deiiklie
gidilmeden mevcut yakt sistemlerine hidrojeni ek yakt olarak kullanmann yol ve yntemleri
zerinde yapm bulunduumuz aratrmalar ve almalar sonucunda HDROGAZ Yakt
Sistemlerini insanln hizmetine sunmu bulunuyoruz.

3. HDROJENN BELL BALI ZELLKLER

Hidrojen, bilindii gibi elementler tablosunda birinci srada yer almakta olup, fiziksel
zellikleri itibar ile renksiz, kokusuz, doadaki en basit atom yapsna sahiptir. -252,77 Cde
sv hale gelebilen, havadan 14.4 kez daha hafif, younluu havann 1/14, doal gazn ise
1/9 u, sv halde de benzinin 1/10, sv hidrojenin hacminin gaz halindeki hacminin sadece
1/700', bilinen tm yaktlar ierisinde birim ktle bana en yksek enerjiyi ierdii, st sl
deerinin 140,9 MJ/kg, alt sl deeri nin 120,7 MJ/kg olduu, 1 kg hidrojen 2,1 kg doal gaz
veya 2,8 kg petroln sahip olduu enerjiye sahip olduu, petrol yaktlarna gre ortalama 1.33
kat daha verimli bir yakt olduu, evrenin yapsnda %90dan fazla hidrojen bulunduu
bilinmektedir. Bakaca zellikleri de bilinmektedir.

4. HDROJENN RETLME YNTEMLER

Hidrojen kmr ve doal gaz gibi fosil yaktlardan, gne enerjisi ve nkleer enerjiden, su
gibi sonsuz bir kaynaktan elde edilebilir. Snrsz kaynaa sahip olan ve havay kirletmemesi
asndan iten yanmal motorlarda kullanlan dier alternatif yaktlara gre pek ok avantaja
sahip olan hidrojenin, iten yanmal motorlarda kullanm almalarna 1900l yllarn
banda balanmtr ve gnmzde de bu almalar ok youn bir ekilde devam etmektedir.

Hidrojen retiminde tm enerji kaynaklar kullanlabilmektedir. Hidrojen retim yntemleri;
buhar iyiletirme, atk gazlarn saflatrlmas, elektroliz, foto sreler, termokimyasal
sreler, radyoliz, solar hidrojen, hidrokarbonlarn ksmi oksidasyonu olarak sralanabilir.

39

Hidrojenin, temelde sudan retilmesi ana ilke olup, suyun sl paralanmas (termal kraking)
ile de retilebilmektedir. Bir baka retim yntemi doal gazn ve hidrokarbonlarn buhar
reformasyonudur. Ayrca kmr gazifikasyon yntemi de vardr.

Hidrojen retiminde bunlarn dnda baka yntemlerin varl da bilinmektedir.

Suyun Elektrolizi
Suyun, doru akm kullanlarak hidrojen ve oksijenlerine ayrlmas ilemine elektroliz
denilmektedir. Elektroliz hidrojen retimi iin en basit yntem olarak bilinmektedir. lke
olarak, bir elektroliz hcresi iinde, genelde dzlem bir metal veya karbon plakalar olan, iki
elektrot ve bunlarn iine daldrld, elektrolit olarak adlandrlan iletken bir sv
bulunmaktadr. Doru akm kayna bu elektrotlara balandnda akm iletken sv iinde,
pozitif elektrottan negatif elektroda doru akacaktr. Bunun sonucu olarak da, elektrolit
iindeki su, katot tan kan hidrojen ve anot tan kan oksijene ayracaktr. Burada yalnz
suyun ayrmasna karlk, su iyi bir iletken olmad iin elektrolitin iine iletkenlii artrc
olarak genelde potasyum hidroksit gibi katalizr grevi gren maddeler eklenir.

Suyun elektrolizi iin, normal basn ve scaklkta, ideal olarak 1.23 voltluk enerji yeterlidir.
Tepkimenin yava olmas ve baka nedenlerle, elektroliz ileminde daha yksek gerilimler
kullanlr. Hidrojen retim hz, gerek akm iddeti ile orantl olduundan, ekonomik
nedenlerle yksek akm younluklar yelenmektedir. Bundan dolay pratikte suyun
ayrtrlmas iin hcre bana uygulanan gerilim genelde 2 volt dolayndadr.

Kuramsal olarak, her metrekp oksijen iin 2.8 kw-saat elektrik enerjisi yeterli olmakla
birlikte, yukarda zetlenen nedenlerle pratikte kullanlan elektrik enerjisi miktar bir
metrekp hidrojen retimi iin 3.94.6 kw / saat arasnda deimektedir. Buna gre elektroliz
ileminin verimi %70 dolaynda olmaktadr. Ancak, son yllarda bu alanda yaplan almalar
ve gelien teknoloji sayesinde %90 verim elde edilmitir.

EROLU Mhendislik olarak Ar-Ge almalarmzda, elektroliz olayn hzlandracak
dhili ve harici baka etkilerin ortaya konulmas dorultusundadr. Bu ilave etkiler sayesinde
3,9 4,6 Kw/saat lk enerji ile retilen 1 metrekplk hidrojen gaznn bunun yars kadar bir
enerjiyle elde edilmesine imkn salamaya allmaktadr. Bunu da baardmz
syleyebiliriz.

5. HDROJENN DEPOLANMASI VE TAINMASI

retilen hidrojen depolanabilmekte, boru hatlar ve/veya tankerlerle tanabilmektedir.
Hidrojenin depolama yntemleri; tplenmi alak basnl gaz (12 bar) ve yksek basnl gaz
(150 bar) dnda svlatrlm biimde, kriyojenik (dondurulmu) tanklarda (220 kPa) ve
metalik hidrid biiminde olabilmektedir. Hidrojen gaz biiminde boru hatlaryla tanabildii
gibi, yksek basnl gaz ve svlatrlm biimde tankerlerle tanabilmektedir. Gaz
hidrojenin zeolit ortamlarda depolanmas almalar vardr. Ancak, enerji ieriinin
ykseklii asndan gaz yerine sv hidrojen depolama teknikleri zerinde durulmaktadr.

Hidrojenin gaz veya likit olarak deiik yntemlerde tanmas veya depolanmas rerine
birok almalar mevcut olduu bilinmektedir.




40

6. HDROJEN KULLANIMINDA GVENLK

Hidrojen dier yaktlardan farkl gvenlik donanm ve prosedr gerektirse de onlardan daha
fazla tehlikeli deildir. Dnyada hidrojen zaten petrol ve kimya endstrisinde veya baka
yerlerde gvenle kullanlmaktadr. Hidrojen gvenlik sralamasnda propan ve metann (doal
gaz) arasndadr.

Hidrojen benzin, propan veya doal gazdan daha hafiftir. Benzin veya doal gaz ile
karlatrldnda hidrojenin patlama yapmas iin havada daha yksek deriimde bulunmas
gerekir. Patlama iin yakt / hava oran hidrojen iin %13-18'dir ve bu oran doal gazn sahip
olduu orandan 2 kat, benzinin sahip olduundan 12 kat byktr. Yaktlar ierisinde
hidrojen, depolanan birim enerji bana en dk patlama enerjisine sahiptir. Belirli bir
hacimdeki hidrojen ayn hacimdeki benzin buharndan 22 kat daha az patlama enerjisine
sahiptir.

Hidrojenin yanmas iin havada hacimce %4 - %75 arasnda olmas gerekir. Bu aralk dier
yaktlarda dktr. rnein doal gaz iin %5,315, propan iin %2,110 ve benzin iin
%17,8'dir. Herhangi bir kaak annda hidrojenin en dk tutuma snr benzininkinden 4
kat, propannkinden 1,9 kat ve doalgaznkinden de ok az byktr.

7. TEN YANMALI MOTORLARDA HDROJENN KULLANILMASI

Hidrojenin motorlarda yakt olarak kullanlmas almalar uzun yllar nce balamtr.
Gnmzde yakt seiminde lt olarak alnan motor yakt olma zellii, ok ynl
kullanma uygunluk, kullanm verimlilii, evresel uygunluk, emniyet ve maliyet asndan
yaplan deerlendirmeler hidrojen lehine sonu vermektedir. Egzoz emisyon deerlerinin
dk olmas, petrole olan bamll azaltmas hidrojenin uzun yllar nceden tespit edilmi
olan avantajlardr.

Hidrojenin kendi kendine tutuma scakl yksek olmasna ramen, hidrojen-hava
karmlarnn tututurulabilmesi iin gerekli enerji miktar dktr. Tutuma aralnn geni
olmas, hidrojenin daha geni karm aralnda dzgn yanmasn salar ve yanma
sonucunda daha az kirletici oluur. Benzin motorlar ise stokiyometrik orana daha yakin
oranlarda ya da zengin karm oranlarnda altrlmak zorunda olduklarndan egzoz
gazlarnda nemli miktarda azotoksit (NOx,), karbonmonoksit (CO) ve yanmam
hidrokarbon (HC)lar oluur. Hidrojen motorlar, maksimum yanma scakln azaltacak
biimde fakir karm ile altrlabildiklerinden daha az NOx oluurken, HC ve CO
emisyonlar olumaz. Alev hznn yksek olmas ise Otto motorlarnda ideale yakin bir
yanmann olumasn salayarak, sl verimi arttrr.

Hidrojenin yksek sktrma oranlarnda, fakir karm ile yanabilmesi yakt tketimini
azaltt gibi, yanma sonucu oluan maksimum scakl da azaltr. Yanma sonucu partikl
madde olumadndan bujiler kirlenmez. Alev parlaklnn dk olmas, dier karbon
esasl yaktlara gre radyasyon yolu ile olan s kaybn azaltacandan daha yksek verim
salar.

Hidrojenin alev hznn yksek olmas, buji kvlcmndan sonra karmn baka noktalardan
tutuma (detenasyon) ihtimalini azaltr. Bu durum sktrma orannn arttrlmasn
salayacandan motorun gc de artar (Vorst, 1975).


41

8. SUYUN ELEKTROLZNE LAVE SSTEMLER VE HDROGAZ YAKIT
SSTEMLERNN MOTORLARDA KULLANILMASI

ten yanmal motorlarda kendi bana veya karm ierisine belirli miktarlarda kartrlarak
kullanlabilen alternatif yakt hidrojen, bu motorlarda yanma srecini iyiletirmekte ve egzoz
emisyonlarn azaltmaktadr. almalarmzda iten yanmal motorlarda herhangi bir tasarm
deiikliine gidilmeden ek yakt olarak hidrojen kullanlm olup, egzoz emisyonlarnn
azalmas ve motor performansnn artmas dorultusunda etkileri tespit edilmitir. Hava yakt
karmna Hidrogaz yakt sistemince retilen hidrojen ve oksijen gazlar belli oranlarda
eklendiinde karbonmonoksit (CO) ve hidrokarbon (HC) emisyonlar ile zgl yakt
tketiminin azald ve motor performansnda art olduu gzlenmitir.

Hava-yakt karm oranlar iin, tutuma snrnn ok geni aralkta olmas, hidrojenin
alternatif yakt olarak kullanlmasnda yarar salayacak en nemli zelliklerinden birisidir.
ok geni olan hidrojenin tutuma snr hidrojen iin 0,154,35 () deerleri arasnda iken
benzin iin hava fazlalk katsays 0,31,7 deerleri arasnda kalmaktadr. Hidrojen-hava
karmlarn atelemek iin gerekli enerji miktar da dier yaktlara oranla ok dktr. Bu
durum tutuma garantisi salamas asndan Otto prensibine gre alan motorlarda avantaj
salamaktadr.

Hidrojenin yanma ss olduka yksek olup, yanma sonucunda sadece su buhar meydana
gelmektedir. Hidrojenin enerjisi ayn miktardaki benzine gre 2,76 kat daha fazla ve alev
hzna sahiptir. Bu sayede sl verim artmakla birlikte motor gcnde de art meydana
gelmektedir.

Otto motorlarnda istenilen verimlilii elde edebilmek iin motora hariten gnderilen
hidrojen ve oksijen miktarnn yeterli miktarda ve dengeli olmas nem arzetmektedir.
Hidrogaz Yakt Sistemleri sayesinde yeterli miktarda hidrojen ve oksijenin yanma odasna
ayarl bir ekilde gnderilmesi salanmtr.

HDROGAZ Yakt Sistemlerinde retilen hidrojen ve oksijen depolanmadan yanma
odasna kontroll bir ekilde gnderilmektedir. Motorun almaya balamasyla retim
balamakta motorun durdurulmasyla retim durmaktadr. Suyun molekllerine ayrtrlmas
iin bilinen elektroliz yntemlerine ilave olarak ek sistemler gelitirilmesi zerine
almalarmza arlk vererek bu sistemlerin projelendirilmesine gemi bulunuyoruz.

Elektrolizin verimliliini artrabilmek iin:
Suya ilave edilen katalizrn tarafmzdan gelitirilmi olan zel bir karml sv olmas, bu
katalizr sayesinde hidrojen iyonlarnn svnn her noktasnda homojen dalm gstermesi,
ayrmay salayan elektronlar karlayacak yeterli miktarda olmalar da salanmtr. Ayrca
kullanlmakta olan suyun zel bir ileme tabi tutulmas sonucunda ierisinde hidrojen
iyonlarnn oalmas salanmtr.

Sv ierisinde bol miktarda bulunmas salanm olan hidrojen iyonlarnn yeterli miktarda
elektronlarla bulumasn salamak amacyla kullanlmakta olan elektriin genlii ile
oynanmakla birlikte, elektromanyetik ve ultrasonik dalgalarn tarafmzdan belirlenmi olan
kriterlere gre bu sistem ierisinde yer almalar suyun molekllerine ayrmas noktasnda
elektrolizin yan sra ikinci bir sistem olarak deerlendirilebilir. Patent almalarmz devam
ettiinden fazla detaya girmeyeceim.

42

Bu birleik sistem sayesinde retilen hidrojen ve oksijenin ayarl bir ekilde yanma odasna
gnderilmesi sayesinde fosil yaktlarda %20den %60a varan oranlarda tasarruflar
salanmtr. almalarmz maksimum verimlilii btn motor sistemlerinde srekli
klnabilir hale getirmek ve deiik hzlarda istenen verimin alnmasn salamaktr. Bu
almalarmz dizel ve benzinle alan iki ayr 2000 cclik motorda 175.000 km. ye kadar
denenmi ve takip edilmitir. Sonular olduka tatmin edici bulunmutur.

EROLU Mhendislik olarak Ar-Ge almalarmz sadece tat motorlar zerinde
olmayp, sistemin hidrojen kaynak makinesi olarak piyasaya arz, kombi ve kalorifer
sistemlerine uyarlanmas, hidrojenin kullanld dier sanayi dallarnda deerlendirilmesinin
yaplmas zerine devam etmektedir. Ayrca yakt ierisindeki karbon atomu
konsantrasyonunu azaltarak hidrojenin yksek difzyonu ve yksek alev hz sayesinde
yanmay iyiletirme almalarmz devam etmektedir.

Ara motor verimlilii, yanma odasna gnderilen hava, yakt ve hidrojenin miktarlarn
deitirmekle salanabilmektedir. Sonuta retilen hidrojenin ve oksijenin tamamnn yanma
odasna gnderilmesi gerekmektedir. Olas tehlikelere kar sistem ierisinde gerekli emniyet
tedbirleri alnm bulunmaktadr.

Btn bu ifadelere gre mkemmeli yakalayabildik mi? Hayr. Bilim sonsuz olduuna gre
projelerimizin daha mkemmel sonular verebilmesi iin almalarmz devam etmektedir.

Abdul ve Al - Baghdadi, drt zamanl buji ile atelemeli bir motorda etilalkol-hidrojen
ilavesinin motor performans ve egzoz emisyonlarna etkisini incelemilerdir. alma
sonucunda btn performans parametrelerinin iyiletii grlmtr. Alkol ilavesi ile faydal
sktrma oran artarken, NOx emisyonlar azalm ve hidrojen ilavesi ile de motor gc
artmtr. Deney, sktrma oran 9 ve motor devri 1500 d/dak.da yaplmtr ve benzine %
30 etilalkol kartrlarak ktlece % 8 hidrojen ilave edilmitir. Bu artlarda CO emisyonlar
% 48,5, NOx emisyonlar % 31,1 ve zgl yakt tketimi % 58,5 azalmtr. Ayrca motorun
sl verimi % 10,1 ve k gc % 4,72 artmtr. [ 3 ] Al-Baghdadi ve Al-Janabi tarafndan
yaplan dier bir aratrmada, karbon monoksit emisyonlar % 49, NOX emisyonlar % 39,
zgl yakt tketimi % 49 dmtr. Bununla birlikte termik verim % 5, g ise % 4
artmtr. [ 3 ]

Abdul ve Al Baghdadinin almalar bizim almalarmzdan farkllk ierse de sonular
bakmndan birbirini teyit etmekteyiz



9. SONU VE NERILER

EROLU Mhendislik olarak yenilenebilir enerji kaynaklarndan gelecein enerji kayna
olarak addedilen Hidrojen enerjisi zerine bugne kadar irket imknlar ile almalarmz
yrtm bulunuyoruz. Herhangi bir kaynaktan maddi destek almadmz ifade ederken,
ok deerli bilim insanlarmzn fikirlerinden istifade ettiimiz gibi bu insanlarn manevi
desteklerini her zaman arkamzda grdmz de ifade etmeyi bir bor biliyoruz. Bu deerli
insanlara, Trkiyede bilimsel almalara destek veren ve bu almalar ierisinde yer alan
ayrca bu salonda bulunan herkese sonsuz teekkrlerimizi sunuyoruz.
Ulu nder ATATRKN Ekonomik bamszl olmayan bir lkenin bamszlndan ve
zgrlnden bahsedilemez ifadesine izninizle kk bir ilave yapmak istiyorum. Yksek

43

teknolojiye sahip olmayan bir lkenin ekonomik bamszlndan dolaysyla
bamszlndan ve zgrlnden bahsedilemez.
Bu dnceye sahip olan bizlerin bu veciz ifade ierisinde lkemizin gelimesine katacamz
ok kk bir katk varsa o katky koymaya sonuna kadar devam edeceiz.

- DNYA YAPIYORSA BZDE YAPARIZ.
- BAKALARI BAARIYORSA BZDE BAARIRIZ.
- YETERK NANALIM, KENDMZE GVENELM, EL ELE VERLM VE OK
ALIALIM.










































44

KAYNAKLAR:

1. Prof. Dr. T. Nejat VEZROLU: Muhtelif Yaz ve makaleleri. Dnya Enerji
Konseyi ve Uluslararas Hidrojen Enerjisi Teknolojileri Merkezi (ICHET) Bakan
2. Dipiolu .: 1998, Hidrojenin Tat zerinde retimi ve Petrol Kkenli Yaktlarla
Birlikte ten Yanmal Motorlarda Kullanmnn ncelenmesi. S.. Makine Anabilim Dal,
Konya. Yksek lisans tezi.
3. hsan BATMAZ: Gazi niv. Mh. Mim. Fak. Der. Cilt 22, No 1, 137147, 2007
Buji atelemeli motorlarda yakta hidrojen ilavesinin motor performansna ve ekzoz
emisyonlarna etkisinin deneysel analizi
4. Mak. Mh. Murat ULUTA: Benzin Motorlarna Hidrojen Gaznn Takviyesi ve
Bilgisayarla Simlasyonu. T, Yksek Lisans Tezi.
5. Mak. Mh. Muzaffer DOAN: Tatlarda Alternatif Tahrik ve Yakt Tiplerinin
Etd. T, Yksek Lisans Tezi.
6. Sorubay C. Arslan E.: Hidrojen Yaktl ten Yanmal Motorlarda Yanma
Performans, Mhendis Ve Makine Dergisi, Cilt:29, Say:339.
7. Prof. Dr. Mehmet BAYRAK: Temel Elektrik ve Manyetizma
8. Prof. Dr. M. Ayhan ZEREN: Elektrokimya
9. Mak. Mh. M. Togan YAZICIOLU: Tatlarda Alternatif Tahrik ve Yakt
Tiplerinin Etd. T Fen Bilimleri Ens. Yksek Lisans Tezi.
10. Prof. Dr. Engin TRE: Gelecein Enerjisi: HDROJEN. Makale UTB
11. ETNKAYA M., KARAOSMANOLU V.: Yakt Pillerinde Hidrojen Kullanm
3e Elektrotech, Biliim Yaynclk A. stanbul 2002
12. KADIRGAN F.: Hidrojenli Yakt Hcreleri Teknolojilerinde Son Gelimeler.
Biliim Yaynclk A. stanbul 2003

























45

GLOBAL PROBLEMLERE NOVATF BR ZM: KARADENZ HDROJEN
ENERJS

Sudi Apak
a
, Gngr Tuncer
b
, Erhan Atay
c

a
Beykent niversitesi, ..B.F, ili Yerlekesi , stanbul
b
Beykent niversitesi, Endstri Mh. Blm, ili Yerlekesi, stanbul
c
Trakya niversitesi ,..B.F , Balkan Yerlekesi,Edirne

ZET

Dnyada ve lkemizde enerji gereksinmesi art kaydetmektedir.Gelimekte olan lkelerin
genel bir karakteristii olarak, enerji kullanm ekonomik byme ile birlikte
artmaktadr.Trkiye ,enerji piyasas hzl bir ekilde gelien lkeler arasndadr.Gerek
teknolojik gelimeler ve gerekse de dnya nfusunun artyla birlikte gelen enerji tketimi
enerji sektrndeki gelime ve deiikliklere yakn dikkati gerektirmektedir. Fosil kaynakl
yaktlarn kullanlmas, kresel snma, asit yamurlar ve hava kirlilii gibi baz problemlere
yol amaktadr. Fosil kaynakl enerjiye bir alternatif olarak, hidrojen enerjisi olduka nemli
bir yenilenebilir enerji kaynadr. Gnmzde, hidrojen enerjisi sadece evresel olarak deil
,ekonomik adan da yenilenebilir bir enerji kayna olarak ortaya kmaktadr.
Bu almadaki amacmz, Karadenizdeki hidrojen enerjisi potansiyelini gndeme getirmek
ve hidrojen enerjisinin enerji an ortadan kaldrarak ekonomimize getirecei katky
aratrmaktr.Trkiyenin her geen gn artan enerji talebi 2020li yllarda yerel kaynaklarla
karlanamayacaktr. Bu yzden, Trkiye zellikle hidrojen enerjisi ve de nkleer enerji gibi
bir takm yenilebilir enerji kaynaklarna mmkn olan en ksa zamanda ynelmelidir.

Anahtar Kelimeler: Hidrojen Ekonomisi ,Yenilenebilir Enerji,Karadeniz,novasyon

1.Giri

Devaml ekilde art kaydeden dnya nfusu, artan sanayileme sonucu teknolojik gelime
ve insanlarn yaam kalitesinde art istei gibi faktrlerle birlikte enerjiye olan gereksinim
giderek artmaktadr. Buna karn ,kullanm alannn yaygnl ve kaynaklarnn tkenmekte
olmas sonucu enerjinin olduka yksek bir blmn karlayan petrol,kmr vb. fosil
yaktlarn kaynaklar gittike azalmaktadr.Bu balamda, enerji gereksinimini karlamak iin
alternatif veya yenilenebilir enerji kaynaklar olarak anlan doal ve evre dostu enerji
eitlerine olan ihtiya art gstermektedir.
Buna karn, yenilenebilir enerji kaynaklarnn gelitirilme temposundaki yavalk sonucunda;
rzgar, gne, bio-enerji pay bu haliyle 2030da bile toplam enerji ihtiyacnn ancak %8 ini
karlayabilecektir.
lkeler petrol ve doalgaza olan bamll sona erdirip, yenilenebilir enerji kaynaklarna ve
enerji tasarrufuna ynelmek istemektedirler.rnein, AB yesi lkeler,atmosferde sera etkisi
yaratan gazlarn retiminin 2020 ylna dek en az %20 azaltlmasn,anlan kesintinin
ncelikle enerji tasarrufu yoluyla salanmasn ve bu yolla 2020 sonuna kadar enerji
kullanmnn %13 azaltlmasn,2020 itibaryla enerjinin bete birinin Yenilenebilir Enerji
kaynaklarndan elde edilmesini ve enerji reticileri arasnda rekabetin artrlmasn,
hedeflemektedirler.
Birincil enerji gereksinimini arlkl olarak ithal kaynaklarla salayan lkemizin gelecekteki
enerji politikasn yerli ve olabildiince yenilenebilir kaynaklara dayal bir stratejiye
dayandrmas nem arzetmektedir.

46

Karadeniz, evresinde bulunan lkelerden gelen akarsulardan beslenmektedir.Ayn zamanda
Avrupa ve Asyada bulunan 21 lkenin tm kirlenmi atklar Karadenize kadar
tanmaktadr.Karadeniz kylarmzn hidrojen asndan zengin olmas, rezervler bakmndan
dnyada bizi ansl lkeler arasna koymakta ve Trkiyenin hidrojen enerjisi merkezi olarak
adndan sz ettirmektedir.

2.Hidrojen Ekonomisi ve Bor Madeni

Fosil yaktlarn ekolojik dengeyi bozmalarnn yan sra yakn bir gelecekte tkenecek
olmalar, yeni temiz ve yenilenebilir enerji kaynaklarn bulunmas ve sz konusu kaynaklara
ynelik yeni ve verimli teknolojilerin gelitirilmesi btn insanln ivedi
problemlerindendir.zellikle gelimi lkelerde son yllarda Ar-Ge de ciddi artlar ve yeni
projelerin yaama geirildii grlmektedir.
Uzun vadede, enerji sektrnde srdrebilirlik kavram ne kmakta, bu adan yeni enerji
politikalarnn retilmesi nem kazanmaktadr. Yeni enerji politikalarna ihtiyacmz olduuna
gre enerjide inovasyona gereksinmemiz vardr. Yenilik, enerji politikalarnda ihtiyacn
hissettiimiz deiimi ve dnm beraberinde getirecektir. novasyon ekonomisi,ayn
zamanda enerji kaynaklar zerine de younlamtr.
Bu nedenle, Trkiyede verimli enerji teknolojilerine nem verilmelidir.Bu olguya kout
olarak,son yllarda lkemizde zerinde en ok durulan konulardan birisi yenilenebilinir
enerjidir.Gnlk yaamnda insanlar artk kanksadklar ,lks olmaktan kan teknolojinin
nimetlerini bir yana brakp eski gnlerine mi dnecekler ?. Bunun yant alternatif enerji
kaynaklarnn nemindedir.
Trkiyede gne enerjisinin kullanmna imkan veren birok blge mevcuttur.Gndz elde
edilen elektrik hidrojen eklinde depolanarak evrimli olarak gece elektrik elde edilmesinde
kullanlabilir.Gne enerjisinden biyoktleden uygun evrim sistemleriyle fotosentez yoluyla
hidrojen elde edilmesi aratrlarak gelitirilebilir.
te yandan, rzgar enerjisinin mevcut olduu blgelerde elde edilen elektrik dorudan
kullanlabilir. Ayrca bu elektrik kullanlarak hidrojen retilebilir ve bu enerjinin depolanmas
salanabilir.(Erdener:2007:2)
Hidrojen enerjisinin en nemli zellii ,yakldnda doay ve insan yaamn etkileyecek
herhangi bir kalnt, iz brakmamas ,geriye sadece su brakmasdr. Dnya, enerji sistemini
deitirmektedir. Hidrojen temelli sistemler yani hidrojeni elektrie eviren yakt hcreleri
aratrlmaktadr .Birok otomotiv firmas ilk hidrojen benzin iten yanmal motorlu ya da
hidrojen yakt gibi hibrit prototiplerini retmiler ve pazara alm iin gerekli almalara
balamlardr.
Hidrojen gaz farkl yntemlerle elde edilebildii gibi su, gne enerjisi veya onun trevleri
olarak kabul edilen rzgar,dalga ve biyoktle ile de retilebilmektedir.Hidrojen enerjisi
yenilenebilir bir enerji trdr.Bu zellik hidrojenin yer alt zenginliklerinden farkl olarak
herkesin retim ve kullanmna ak bir yakt olmasn salamaktadr.(Erdener :2007:26)
Hidrojenin evlerde kullanm iin katalatik yakma dzenleri gelitirilmitir .Hidrojenle ilgili
uluslararas standartlar hazrlanmtr.Hidrojenin d maliyeti,petrol rnleri maliyetlerine
yaklatrlm olup,evre zararlarn kapsayan efektif maliyet asndan,hidrojen petrolle
rekabet eder grnmektedir.(ltanr :1998:20)
Hidrojen depolama, teknolojinin kabul ve pazara girebilmesi asndan son derece kritik
olduu iin,teknolojik ve bilimsel Ar-Ge anlamnda daha yapacak birok alma
bulunmaktadr.Hidrojen depolama alannda malzeme aratrmalar byk nem
arzetmektedir.Trk niversitelerinde gerekletirilen baz Ar-Ge almalar
bulunmaktadr.Bunun yannda teknolojinin toplum tarafndan kullanlr ve yaygn hale
gelebilmesi iin,hidrojen teknolojileri altyaplarnn hazrlanmas,hidrojen enerji sistemlerinin

47

maliyet,boyut,mr vb. kriterlerinde hedeflenen kabul edilebilir byklklere ulaabilmesi
iin almalar kesintisiz olarak srdrmek gerekmektedir.(Ersz:2009:99)
Aadaki Tablo Iden de grlecei zere temel hidrojen retim yntemleri sl,kimyasal ve
biyolojik olmak zere ana balkta toplanabilir;

Tablo I : Hidrojen retim Yntemleri

Yntem Proses Kaynak Enerji Emisyon


Isl
Buharl dnm Doalgaz Yksek scaklkta buhar Karbondioksit,karbonmonoksit
Termokimyasal su
ayrm
Su Nkleer reaktrlerden elde
edilen yksek scaklk
Yok
Gazifikasyon Kmr ,biyo- ktle Yksek scaklk ve
basnta su buhar ve
oksijen
Karbondioksit,karbonmonoksit
Proliz Biyo-ktle Orta scaklkta su buhar Karbondioksit,karbonmonoksit

Elektro-
kimyasal
Elektroliz Su Elektrik
(rzgar,gne,nkleer)
Yok
Elektroliz Su Elektrik (kmr,doalgaz) Elektrik retiminden
kaynaklanan emisyon
Fotoelektrokimyasal Su Gne Yok

Biyolojik
Fotobiyolojik Su ve alg bakterisi Gne Yok
Oksijensiz sindirim Biyo-ktle Yksek s Az
Fermantatif mikro
organizmalar
Biyo-ktle Yksek s Az

Kaynak:Erdener vd.2007:26

Yenilenebilir enerji alanndaki finansal,mali ve idari engeller ile baz alternatif kaynaklarn
rekabet edebilirliinin yeterli dzeyde olmamas alternatif enerjiye olan yatrmlar dk
klmaktadr.(Candan:2003:16) Hidrojen enerjisinin bir dier parametresi atmosferdeki
karbondioksitle ilikilidir.Atmosferde karbondioksit orann 2050 de 520 ppm e ulaaca
tahmin edilmektedir.Hidrojen enerjisinin yaygnlamasyla bu miktarn drlebilecei
tahmin edilmektedir. (Erdener :2007:48)

2.1.Hidrojenin Depolanmas

Hidrojen 21 nci yzyln en nemli enerji kaynaklarndan birisi olacaksa,zlmesi gereken
en nemli sorunlardan biriside depolama sorunudur.Sabit veya tanabilir uygulamalar iin
hidrojenin etkin ve gvenilir tarzda uygulanmas gerekmektedir.Tanabilir uygulamalarda
ayrca deponun hafif olmas gerekmektedir.(Erdener:2007:39)
Metal hidrr sistemi ile depolama tekniinde hidrojen granler metallerin atomlar arasndaki
bolua depolanmaktadr.Bu amala eitli metaller kullanlmaktadr.Kullanm srasnda
stma ile hidrojen ortaya kar.Metal hidrr sistemleri gvenilebilirdir.Az yer kaplar ancak
ktlece ardr bu nedenden de pahal bir yntemdir. Hidrojen petrole gre drt kat fazla
hacim kaplamaktadr.Hidrojenin kaplad hacmi kltmek iin sv halde depolamak
gereklidir.Onun iinde yksek basn ve soutma ilemine ihtiya vardr.Svalam hidrojen
yksek basn altnda elik tpler iinde depolanabilir.
Ayrca hidrojenin depolanmas ve tanmas iin kullanlabilecek nemli hidrr
seeneklerinden birisi olan bor-hidrrde kullanlabilecek bor elementi ,sadece Trkiyede
bulunmas nedeniyle ok byk ekonomik ve ticari avantaj salayabilecektir.
.(elik:2006:28)
Hidrojen gazn depolamann belki de en ucuz yntemi, doal gaza benzer ekilde yer altnda
tkenmi petrol veya doal gaz rezervuarlarnda depolamaktr. Maliyeti yksek olan baka bir
depolama ekli ise maden ocaklarndaki maaralara saklamaktr. (Erdener :2007:40-41)

48

Aratrma aamasnda olan uygulamalarda arlka %7 hidrojen depolanabilmektedir.
Sktrlm gaz veya dk scaklkta sv depolamann aksine metal hidrit yeniden
doldurulma srasnda ok az enerji gerektirir. Sadece yaktn darya salnm iin enerji
harcanmakta olup, dk scaklkta metal hidrr depolanmasnda bu enerji,yakt hcresinin
veya motorun atk ssndan salanabilir.
Hidrojeni sv olarak depolamak iin arlk sorunun zlmesi gereklidir.Ancak mevcut
zmlerde maliyet artmaktadr.Hidrojenin gaz hale gemesi srasnda enerji kayplar
olumaktadr.Kaybedilen enerjinin karlanmas iin yaplmas gereken yakt ikmali ise
zordur. (Erdener :2007:46)

2.2 Bor Madeni Potansiyelimiz

Bor madeni,cam endstrisinden,tekstil,deterjan,seramik ,gbre ve tarmsal ilalardan aleve
dayankl malzemelere,uzay ve havaclk,elektronik ve bilgisayar,iletiim gibi birbirinden
farkl sektrlere kadar olduka geni bir alana girdi salayan paha biilmez bir cevherdir.
Bor, 200 alternatifsiz olmak zere 400 n zerinde malzemede kullanlarak sanayinin
vazgeilmez bir hammaddesi olmakla birlikte gelecein petrol olduunu da gstermektedir.
Dnyadaki toplam bor rezervinin % 72 si Trkiyede bulunmaktadr.Bor rezervinde ikinci
sray Rusya alrken ,nc sray A.B.D almakta ve bunu dier lkeler izlemektedir.
Mevcut rezervlerin arlkl bir blmne sahip lkemizde,bor cevheri,bor konsantresi,rafine
bor rnleri ve borik asit retimleri nemli seviyelere ulam bulunmaktadr.Bu amala
BOREN olarak isimlendirilen Ulusal Bor Aratrma Enstits
kurulmutur.(Alemdarolu:2007:85)
Hibir ilemden geirilmeden ham olarak satlmas durumunda bile Trkiyedeki bor rezervi,
320 - 350 milyar dolarla ulusal geliri ikiye katlayan bir deer oluturuyor.
(Salman:2001:29)
Trkiyenin bir avantaj da hidrojenin tanmas iin elverililii kantlanan bor madeninin
lkemizde bol olarak bulunmasdr. Bu bakmdan,zengin bor rezervlerine sahip olan lkemiz
uzun yllar yeryznn bor gereksinmesini karlayacak potansiyele sahip olup,anlan
rezervlerin deerlendirilmesi ve kullanma dnk sanayilerin gelitirilmesinde proaktif bir
strateji izlenmesi gerekmektedir.

3 Karadenizin Hidrojen Enerji Potansiyeli

Karadeniz'in derinlerinde bulunan hidrojen slfrden hidrojen retmek dier yntemlerden
daha kolay ve ucuz olup,bu alanda Rusya, Grcistan, Romanya ve Bulgaristan'da da Ar-Ge
almalar yaplmaktadr. Karadeniz kylarmz Rusya tarafna gre derin olduundan daha
fazla hidrojen slfr rezervine sahiptir.
Gnmzde hidrojen genel olarak fosil yaktlarn ilenmesi ile tedarik edilmektedir. Ancak
en nemli potansiyel hidrojen kayna ,denizlerde zellikle de tabannda kirlilik bulunan
denizlerdedir.
Karadenizdeki kirlenmenin en byk etkenlerinden biri , akarsular kanalyla evre
lkelerden gelen sanayi atk ve artklarn genellikle hibir artma ileminden geirilmeden
denize boaltlmasdr.
Bu balamda ,Trkiyenin hidrojen retimi asndan bir ans da uzun bir ky eridi olan
Karadenizin tabannda kimyasal biimde depolanm yksek miktarda hidrojen
bulunmasdr.Bu kaynak kullanlarak elektroliz ve oksidasyon reaktrleri araclyla hidrojen
retilmesi mmkndr ve bu konuda yaplm bir ok teknolojik alma mevcuttur.
Karadenizin suyunun %90 aneorobiktir ve hidrojen slfit ( H2S) iermektedir.1000m
derinlikte 8ml. Lt-1 olan H2S konsantrasyonu, tabanda 13.5 ml. Lt-1 dzeyine

49

ulamaktadr.Elektroliz reaktr ve oksidasyon reaktr gibi iki reaktr kullanlarak,H2Sden
hidrojen retimi konusunda yaplm teknolojik almalar vardr.
Bu konuda yaplm bir dier teknoloji gelitirme almas,semikondktor partiklleri
kullanlarak fotokatalitik yntemle hidrojen retimidir.Gne ve rzgar enerjisinden
yararlanarak,Karadenizin H2S ieren suyundan hidrojen retimi iin literatre gemi
bilimsel aratrma olup,Bulgaristan proje gelitirmeye almaktadr. (ltanr:1998:214)
Hidrojen konusu niversitelerde ve aratrma kurulularnda ok snrl biimde ele alnsa da
dikkat ekici projelerde ortaya atlmaktadr. rnein, nfusu kn 3000 yazn 10.000
civarnda olan Bozcaadann her trl yakt gereksinimini karlamak zere rzgar
enerjisinden yararlanlarak hidrojen retilecek bir sistem gelitirilecektir.Bu sistemle elde
edilecek olan hidrojen yaktnn hem ada halknn gnlk yaamnda,hem de yerli sanayideki
retim proseslerinde kullanlmas planlanmaktadr.(elik:2006:28)
Hidrojen yakt hcreli santralden elektrik retilmektedir. Ktalararas hidrojen tanmas
projesine giriilmitir.Hidrojene ilikin uluslararas standartlar hazrlanmtr.Dnya hidrojene
gei aamasnda olup,bu geiin nmzdeki 10-15 ylda tamamlanmas
beklenmektedir.Trkiyede hidrojen konusunun gerektii gibi ele alnd sylenemez.Oysa,
Karadenizin tabannda doal hidrojen deposu bulunmas,Trkiyenin gelecei asndan
frsattr.lkemizde hidrojen almalar tutarl ve ciddi biimde ele alnarak gelitirilmelidir.
(ltanr:1998:282)
Karadenizin ky kesimlerinde hidrojen slfre ulam derinlii minimum 170 metredir.
Karadenizin ortalarna kurulacak olan platformlar sayesinde hidrojen slfrn yzeye
karlma maliyeti azaltlm olacaktr.
Eer, Karadenizin dip sularndaki H2Sden hidrojen retilirse blge lkelerinin enerji talebi
ksmen karlanm olacak,hidrojen enerjisi Avrupaya tanabilecektir.te yandan,hidrojen
enerjisi rezervlerinin aktif hale getirilmesi ve gerekli yatrmlarn yaplmas
iin,Trkiye,Bulgaristan,Ukrayna,Rusya,Grcistan ve Romanya gibi blge lkelerince
oluturulacak Karadeniz Enerji birliinin tevik edilmesi nerilebilinir.(Midilli:2005:11)
Gerek kamuda TPAO, gerekse de zel sektr KOBleri yatrm yaparak ticari anlamda
hidrojen retebilir.Bugn iin topik grnse de Karadenizden elde edilecek hidrojen
Trkiye'den borularla Avrupa ve Ortadou'ya gnderilebilir.Ayn ekilde,okyanus tesi ABD
ve Japonya iin de sv halde hidrojen ihra edildii gnleri grebiliriz.
Gnmz koullarnda 1KWh elektrik enerjisi iin 0.112 USD denecei dikkate
alnrsa,H2S rezervine bal olarak Karadeniz dip sularndan elde edilecek hidrojen enerjisinin
ekonomik deerinin yaplan hesaplamalar sonucunda yaklak 715 milyar USD olduu tahmin
edilmektedir.(ztrk:2005:268)

SONU
Genelde enerji ve zelde de yenilenebilir hidrojen enerjisi konusunda geni bir konsensse
dayal uzun vadeli bir devlet politikas oluturmadka yenilenebilir enerjiye geite arzu
edilen hz yakalamak olas grlmemektedir.
Hidrojene dayal ekonomik model ile uluslararas enerji savalar da azalma kaydedebilecek
olup,dnya barna da olumlu katk olas hale gelebilecektir.Bugn iin sz konusu anlan
srecin nndeki tek engel hidrojen enerjisinin henz ekonomik olarak retilememekte
oluudur ki kanmzca bu da fosil kaynak/yenilenebilir enerji konusunda uzun dnemde
yaplacak fayda maliyet analizi ile alabilecektir.
Karadenizden hidrojen enerjisi elde etmenin yannda,bor madeni konusunda aratrma ve
yatrmlar desteklenmeli, zaten nlerde olan konumumuzda dnya bor rnlerinde merkez
lke olma hedeflenmelidir.Srdrlebilir kalknma srdrlebilir enerji politikalarn da
beraberinde getirmektedir.Bu yzden ,lkemiz kendi enerji gereksinmesini yenilenebilir ve
temiz enerji kaynaklaryla karlamaldr.

50


REFERANSLAR

Alemdarolu,Nusret,2007,Enerji Sektrnn Gelecei Alternatif Enerji Kaynaklar ile
Trkiyenin nndeki Frsatlar,TO Yayn No.2007-29,stanbul.
Candan,Armaan 2003,AB Enerji Politikas,KV Yayn,stanbul.
elik,Erken Arzum, 2006,Hidrojen Ekonomisine Doru ,ktisat letme ve Finans
Dergisi,Yl:21,s.13-29,stanbul.
Erdener,Hlya,ve dierleri ,2007,Srdrlebilir Enerji ve Hidrojen,ODT Toplum ve Bilim
Merkezi Yayn,Ankara.
Ersz,Atilla,2009 Bir Enerji Taycs Olarak Hidrojen,Hidrojen Teknolojilerinin
Dnyadaki Geliimi ve Trkiyede Yaplan almalar, Standard Ekonomik ve Teknik
Dergi,Say:560, ,Ankara.
Midilli,Adnan,Ay Murat,Kale Ayfer,Vezirolu,Nejat,2005, Hydrogen Enery Potential of
Black Sea Deep Water Based on H2S and Importance of the Region,IHEC 2005,stanbul
ztrk,Nihat ve dierleri 2005. Hidrojen Enerjisi ve Trkiyedeki Hidrojen Potansiyeli, III.
Yenilenebilir Enerji Kaynaklar Sempozyumu ve Sergisi, 266-269, 19-21 Ekim 2005, Mersin.
Salman,Banu,2001, Trkiyenin Petrol Bor,Petrol- Yayn,stanbul.
ltanr,Mustafa zcan,1998,21.Yzyla Girerken Trkiyenin Enerji Stratejisi
Deerlendirilmesi,TSAD Yayn,stanbul.






























51

NKARIIMLI LAMNER HDROJEN-HAVA ALEV STATSTKLERNN
HESAPLAMALI ANALZ

Bar YILMAZ, Sibel ZDOAN

Marmara niversitesi, Mhendislik Fakltesi, Makine Mhendislii Blm 34722,
Kadky stanbul

ZET

Bu almada, nkarml hidrojen-hava alev istatistiklerinin analizi laminer artlarda
hesaplamal olarak Chemkin-II yazlm paketi kullanlarak gerekletirilmitir. Kimyasal
kinetik modelleme iin GRI-Mech 3.0 reaksiyon mekanizmas temel alnmtr. Yakt-hava
karm oranlar deitirilerek nkarml alev zellikleri; alev ilerleme hz, alev kalnl ve
adiyabatik alev scakl gibi, istatistikler zerindeki etkisi incelenmitir. Yakt karm
ierisinde hidrojen oran arttka alev ilerleme hznn artt ancak belirli bir karm
oranndan sonra azald gzlenmitir. Ayrca, farkl kimyasal kinetik mekanizmalar
denenerek elde edilen sonular literatrde rapor edilen sonularla karlatrlmtr.

GR

Kresel snmann nlenmesi konusunda nerilen zmlerden biri de fosil yaktlarn
kullanmnn snrlandrlmas ve endstriyel uygulamalarda kullanlan bu yaktlarn daha az
CO
2
emisyonu olan yaktlarla yer deitirmesidir. Bu amala, endstriyel uygulamalarda; gaz
trbini ve iten yanmal motorlar gibi, hidrojen ve hidrojen katkl hidrokarbon yaktlarnn
kullanlmas son yllarda giderek daha fazla nem kazanmaktadr[1].
Hidrojenin, karbondan bagmsz alternatif bir enerji kayna olarak, sera etkisine neden olan
gaz emisyonlarinin azaltlmas konusundaki ciddi snrlamalar salamada nemli bir rol
oynayaca ngrlmektedir. Elektrik retiminde, zellikle gaz trbinlerinde hidrojenin yakt
olarak kullanm, hidrojenin retim yntemine bal olarak nerilmektedir. Bunlardan
bazlar, rzgar ve gne gibi yenilenebilir enerji kaynaklarn veya nkleer enerji kullanarak
suyun elektrolizi ile hidrojen retimidir. Ancak, yakn zamanl gereklestirilebilecek ve en
gereki retim yntemi olarak kmr ve doal gaz gibi fosil yaktlardan gazlatrma
yntemleri ile hidrojen elde edilmesidir[1].
Endstriyel uygulamalarn ounluu boyut ve geometrik nedenlerden dolay trblansl
artlarda alr. Trblans ve yanma arasnda karmak ve karlkl bir iliki vardr[2].
Yanma odasnda oluan trblansn niteliine gre yanma modellerinin bazlar laminer
artlarda oluan alevin yanma zelliklerini temel alarak alevi zmler. Bu nedenle, farkl
yakt hava karm kollarnda alan endstriyel sistemlerde laminer artlarda oluan alevin
zelliklerinin hesaplanmas hem alevin modellenmesi hem de trblansn alev zerindeki
etkisini incelemek asndan gereklidir.
Gaz trbinleri ve iten yanmal motorlarda atk gaz emisyonlarn ve zellikle NOx
emisyonunu azaltmann baka bir yntemi de yakt ve havann yanma odasna girmeden nce
kartrlmas ve fakir yakt-hava karm artlarnda callmasdr. Bylece alev scakl
azaltlarak NOx emisyonlarinin azaltlmas salanmtr. Ancak, nkarml yaktlarda alevin
yakt karm ynnde ilerlemesi nedeniyle (flashback) ve alevin kararll gibi olaylarn
gerekleme olaslklarna karn alevin detayli analizi nemlidir. Hidrojen ve hidrojen katkl
yaktlarn alevlerinin modellemesi hakknda son yllarda pekok makale yaymlanmtr [3-8].
Bu almada, nkarml hidrojen-hava alev istatistiklerinin analizi laminer artlarda
hesaplamal olarak Chemkin-II [9-10] yazlm paketi kullanlarak gerekletirilmitir.

52

Kimyasal kinetik modelleme iin GRI-Mech 3.0 kimyasal kinetik mekanizmas temel
alnmtr. Yakt-hava karm oranlar deitirilerek nkarml alevin zellikleri; alev
ilerleme hz, alev kalnl ve adiyabatik alev scakl gibi, istatistikler zerindeki etkisi
incelenmitir. Yakt karm ierisinde hidrojen oran arttka alev ilerleme hznn artt
ancak belirli bir karm oranndan sonra azald gzlenmitir. Ayrca, farkl kimyasal kinetik
mekanizmalar denenerek elde edilen sonular literatrde rapor edilen sonularla
karlatrlmtr.

SAYISAL MODELLEME

Saysal modelleme yntemi olarak Chemkin-II yazlm paketinde bulunan PREMIX program
ile nkarml laminer alev zmlenmitir.
Chemkin yazlm paketi, gaz yaktlarn temel kimyasal kinetik problemlerini zmek
amacyla gelitirilmi ok sayda altprogram ve arayz ieren kapsaml bir yazlmdr. Bu
yazlm sayesinde gaz fazl ak modellemelerinde akkanlar mekanii ile karmak kimyasal
kinetik mekanizmalar birletirebilir [10].
Chemkin yazlm zm yaplacak problem trne gre esitli alt programlar kullanr. Bu
almada, nkarml hidrojen-hava yaktlar calldndan dolay PREMIX alt programi
kullanilmistir. PREMIX programi kullanc tarafindan hazrlanan giri dosyalarna gre
denklem sistemlerini belirler ve sonular bir k dosyasna yazar [10].
Premix program kararl durumda ve tek boyutlu alev iin aada belirtilen denklem
sistemlerini zer.

Ktle korunumu :

uA M =

(1)

Enerji:


= =
= + + |
.
|

\
|

K
k
k k k
p
K
k
k
p k k
p p
W h
c
A
dx
dT
c V Y
c
A
dx
dT
A
dx
d
c dx
dT
M
1 1
0
1
e

(2)

Kimyasal tr denklemleri:

( ) ) ,..... 1 ( 0 K k W A V AY
dx
d
dx
dY
M
k k k k
k
= = + e

(3)

Hal denklemi:

RT
W p
= (4)

Yukardaki denklemlerde M

ktle ak miktarn; T scakl;Y


k
k trnn ktlesel orann; p
basnc, u hz, younluu, W
k
k trnn molekler arln, s iletim katsaysn, c
p
sabit
basnctaki zs katsaysn,
k
e k trnn hacimsel olarak reaksiyon sonucu molar retim
miktarn, h
k
k trnn entalpisini, V
k
k trnn difuzyon hzn ve A akn getii kesit
alann belirtmektedir.



53

SONULAR

Hidrojen-hava nkarml yaktlar iin esitli karm oranlarnda reaksiyona giren trlerin
karm ierisindeki oranlar hesapland. Hesaplanan bu oranlarla PREMIX programna giri
dosyalar oluturuldu. Hesaplanan karm oranlarna karlk gelen ktlesel ve hacimsel
hidrojen oranlar aadaki tabloda verilmitir.

Tablo 1. Modellenen karm oranlarnda hidrojenin ktlesel ve hacimsel oranlari

Denge Karm
Oranlar
Ktlesel Oran Hacimsel Oran
0.6 0.017 0.201
0.7 0.020 0.227
0.8 0.023 0.251
0.9 0.026 0.274
1 0.028 0.295
1.1 0.031 0.315
1.2 0.034 0.335
1.5 0.042 0.386
2 0.055 0.456
2.5 0.068 0.512

500
1000
1500
2000
2500
0.5 1 1.5 2 2.5 3
Denge Karm Oran
A
d
i
y
a
b
a
t
i
k

A
l
e
v

S

c
a
k
l


(
K
)


ekil 1. Adiyabatik alev scaklnn eitli denge karm oranlarna gre deiimi

Modelleme calmalar sonucunda adiyabatik alev scaklnn denge karm oranlarna gre
deiimi ekil 1 de gsterilmitir. Adiyabatik alev hz denge karm oran 1.10 oluncaya
kadar artmaktadr. Ancak stokiyometrik blgeden sonra ise azalma eilimi gstermektedir.


54

0
0.5
1
1.5
2
2.5
3
0.100 0.200 0.300 0.400 0.500 0.600
Hidrojenin Karmdaki Hacimsel Oran
L
a
m
i
n
e
r

A
l
e
v

H


(
m
/
s
)
Simulasyon
Deney


ekil 2. Laminer alev hznn denge karm oranna gre deiimi

ekil 2, laminer alev hznn denge karm oranna gre deiim grafii izilmitir. Laminer
alev hz, karm oran arttka artmaya devam etmekte ancak zengin karm blgesinde,
denge karm orannn 1.50 olduu blgeden sonra, alev hznda azalma gzlenmektedir.
Sonular deneysel verilerle de karlatrlm ve deneysel sonularla[4] uyumlu sonular
bulunmutur.

0.00E+00
2.00E-05
4.00E-05
6.00E-05
8.00E-05
0.5 1 1.5 2 2.5 3
Denge Karm Oran
Z
e
l
d
o
v
i
c
h

A
l
e
v

K
a
l

n
l


(
m
)


ekil 3. Zeldovich alev kalnlnn denge karm oranna gre deisimi

n karml alevlerin kalnk Zeldovich tarafndan gelitirilen teori ile [11] Denklem 5 deki
ifade ile hesaplanr. Burada s
l
laminer alev hzn gstermektir.
l p
Zeld
s c

o = (5)

Zeldovich alev kalnlnn farkl karm oralarndaki deiimi ekil 3 te gsterilmektetir.
Fakir karm blgesinde denge karm oran arttka kalnlk azalmaktadr. Stokiyometrik

55

blgeden sonra ise, ekil 2de de olduu gibi karm orannn 1.50 olduu deerinden sonra,
alev kalnl artmaktadr. Denklem 5ten de grlecei gibi Zeldovich alev kalnl laminer
alev hz ile ters orantl olarak deimektedir.

DEERLENDRME

Bu calmada nkarml hidrojen-hava alevi eitli denge karm oranlarnda
modellenmitir. Karm oran arttkca adiyabatik alev scaklnda stokiyometrik blgeye
kadar arttktan sonra azalma eilimi gstermektedir. Bu durum, zengin karm blgesinde
ortamda yeterli oksijen bulunmamas ile aklanabilir. Laminer alev hz ise artan karm
oran ile artmakta sonrasnda azalmaktadr. Ancak alev hzndaki azalma ynndeki deiim
daha yksek karm deerlerinde gzlenmitir. Deneysel verilerle niteliksel ve niceliksel
uyumlu sonular elde edilmitir. Zeldovich alev kalnlndaki deiim ise Denklem 5te de
ifade edildii gibi laminar alev hzyla ters orantl bir deiim gstermektedir.





































56

REFERANSLAR

1. P. Chiesa, G. Lozza, L. Mazzocchi. Using hydrogen as gas turbine fuel, J. of Eng. For
Gas Turbine and Power, (2005), vol. 17 73-80.
2. N. Peters. Turbulent Combustion, Cambridge University Press, 3
rd
Ed. 2004.
3. M. Ilbas, I. Yilmaz, Y. Kaplan. Investigations of hydrogen and hydrogen-hydrogen-
hyrocarbon composite fuel combustion and NOx emission characteristics in a model
combustor, Int. J. of Hydrogen Energy, 30 (2005) 1139 1147.
4. S. Fukutani, N. Kunioshi, H. Jinno. Mechanism of combustion reactions in hydrogen-air
premixed flames, Bull. Chem. Soc. Jpn., 63, 2191-2198 (1990).
5. F. Tabet, B. Sarh, I. Gkalp. Hydrogen-hydrocarbon turbulent non-premixed flame
structure, Int. J. of Hydrogen Energy, 34 (2009) 5040-5047.
6. Y.C. Chen, R.W. Bilger. Experimental investigation of three-dimensional flame-front
structure in premixed turbulent combustion II. Lean hydrogen/air Bunsen flames. Comb.
And Flame. 138 (2004) 155-174.
7. D. Bradley, M. Lawes, K. Liu, S. Verhelst, R. Woolley. Laminar burning velocity of lean
hydrogen-air mixtures at pressure up to 1.0 MPa, Comb. And Flame 149 (2007) 162-172.
8. V.D. Sarli, A.D. Benedetto. Laminar burning velocity of hydrogen-methane/air premixed
flames , Int. J of Hydrogen Energy, 32 (2007) 637-646.
9. R.J. Kee, J.F. Grcar, M.D. Smooke, J.A. Miller. A FORTRAN program for modeling
steady laminar one-dimensional premixed flames, Sandia National Labratories Report; 1985,
SAND 85-8240.
10. R.J. Kee, F.M. Rupley, J.A. Miller. CHEMKIN II Users Manual, Sandia National
Laboratories, SAND89-8009, Livermore, CA, 1989.
11. I. Glassman. Combustion, Academic Press, 3rd ed. (1996).


























57

METAL HDRD ESASLI ISI POMPASININ KLMLENDRMEDE
KULLANIMININ ARATIRILMASI

Muhammet KAYFEC
a
,*, Hseyin KURT
b
ve Fevzi BEDR
c


a
Karabk niversitesi, Meslek Yksekokulu, Karabk, Trkiye
b
Karabk niversitesi, Teknik Eitim Fakltesi, Makine Eitimi Blm, Karabk, Trkiye
c
S. Demirel niversitesi, Mhendislik-Mimarlk Fakltesi, Makina Mh. Blm, Isparta,
Trkiye
mkayfeci@karabuk.edu.tr

ZET

Metal hidridlere hidrojen arj edilmesiyle ekzotermik reaksiyon sonucu yatak snmakta,
hidrojenin dearj esnasnda ise endotermik reaksiyon sonucu hidrojenin ayrlmas iin
ortamdan s alnmasyla soutma etkisi meydana gelmektedir. Reaksiyonlar sonucu meydana
gelen stma ve soutma etkileri eitli uygulamalarda stma ve soutma amal
kullanlabilmektedir. Bu almada, oda artlarnda hidrojen arj ve dearj ilemlerini
gerekletirebilen metal hidridler iin yaplan analizler incelenmitir. Ayrca metal hidridlerin
s pompas olarak kullanlabilirlii, scaklk, basn, evrim sresi, reaktr ierisindeki
scaklk-basn ilikisi ve COP parametrelerine gre deerlendirilmitir.

Anahtar kelimeler: Hidrojen, metal hidrid, s pompas, COP.

Abstract

When hydrogen is absorbed by a hydride, an exothermic reaction occurs and heat is liberated.
The hydrogen gas is desorbed from a hyride, an endothermic reaction occurs and providing
significant cooling. This cooling effect can be used to produce refrigeration for a refrigerator
and heat pump. In this study, analysis made for metal hydrides that can be realized prosessing
of hydrogen charging and decharging on room conditions were investigated. In addition to
availability of metal hydrides as a heat pump is evaluated with respect to temparature,
pressure, cycle time, temparature-pressure relation in hydride, and parameters of COP.

Keywords: Hydrogen, Metal Hydride, Heat pump, COP.

1. Giri

Enerji insanolunun temel girdilerinin karlanmasnda, lkelerin sosyal ve ekonomik olarak
kalknmasnda en nemli gereksinimlerden biridir. Dnya nfusu ve endstriyel gelimelere
paralel olarak enerji gereksinimi giderek artmakta buna karn fosil enerji kaynaklarnn
rezervleri hzla tkenmektedir.

Birincil enerji kaynaklarnn rezervlerinin kstl olmas, yakt fiyat artlar, nfus art,
endstrileme, ulusal kaynaklarnn deerlendirilmesi zorunluluunu ortaya karmtr. 21.
yzyln sosyo-ekonomik yaplanmas, mevcut yaktlarn evre zerindeki olumsuz etkileri;
zellikle kloroflorokarbon (CFC) ve hidrokloroflorokarbon (HCFC) ieren gazlarn youn
olarak kullanlmas sonucu sera etkisi, kresel snma, iklim deiiklikleri, ya
anormallikleri, asit yamurlar, salk problemleri gibi sorunlar ortaya karmtr.
klimlendirme sistemlerinde kullanlan soutucu akkanlar ierisinde bulunan CFC ve

58

HCFCnin youn olarak kullanlmas ozon tabakasnda ciddi hasarlara yol amaktadr. Bu
olumsuz gelimeler, evre dostu yeni alternatif soutucu akkanlar zerine almalar
balamasna neden olmutur. Bu amala yenilenebilir bir enerji kayna olan hidrojen gaznn
depolanmasnda kullanlan metal hidridlerin s pompas olarak kullanm incelenmi teorik
bilgiler ve hesaplamalar verilmitir.

Metal hidridler geni miktarlarda hidrojen absorbe edebilmekte ve hidrojen depolama iin
kullanlmaktadr. Hidrid tarafndan hidrojen absorbe edildiinde, bir ekzotermik reaksiyon
meydana gelir ve s serbest braklr. Bu s, su stma veya dier stma uygulamalar gibi
zel uygulamalarda kullanlabilir. Hidridden hidrojen gaz alndnda, endotermik bir
reaksiyon gerekleir ve soutma etkisi meydana gelir.

Kim vd. almalarnda kompresr evrimli metal hidrid s pompas sistemi iin deneyler ve
analizler gsterilmitir. Byle bir sistemde klasik soutma sistemleri ile alma maliyetleri
karlatrlmas yaplabilecek yksek verim potansiyeline sahip hzl bir reaktrden
yararlanlmtr. LaNi
5
hidrid alam tozlarnn kullanld hidrid reaktrleri imal etmilerdir.
Reaktr yzeyleri bakr malzemeyle kaplanarak sl iletkenlikleri arttrlmtr. Yaplan
deneysel almalarda 0,38 kW/kg hidrid soutma gc elde edilmitir[1].

Jang vd. almalarnda tek ve ift reaktrl metal hidrid s pompas sistemi iin bir
bilgisayar simlasyonu gelitirmilerdir. Yaplan simlasyonda, hidrojen basn ve debi
deerleri girilerek farkl scaklk ve metal hidrid kompozisyonlarnda sistem verimleri ve
entalpileri hesaplanmtr. alma sonucunda metal hidrid s pompalarnn pratikte
kullanmnn nndeki en nemli engellerin metal hidridlerin dk s tama oran,
hidridleme ve dehidridleme ilemlerinde geni miktarlardaki tersinmezliklerden dolay
meydana gelen s kaybnn olduu belirlenmitir[2].

Park vd. almalarnda, Kompresr evrimli metal hidrid s pompalarnn klima gibi
kullanmna ynelik aratrmalarnda, bir kanatl boru tipi hidrid s deitirici tasarm
yapmlardr. Bu s deitiricilerde s iletimini arttrmak iin reaktr ierisinde conta
eklinde Al matrisler kullanlmtr. Ayrca reaktr ierisinde hidrojen transferini arttrmak
iin metal filtreler kullanlmtr. Reaktrlerde hidrid tozu olarak Zr
0.9
Ti
0,1
Cr
0,55
Fe
1,45
alamlar kullanlmtr. Yaplan deneysel almalar sonucunda saatte 353 kcal/kg-alam
soutma elde edilmi ve maksimum COP 1.8 olarak hesaplamlardr[3].

Yaplan bu almada oda artlarda alabilen bir metal hidrid esasl s pompas iin alma
prensibi, verim analizi ve verim deerleri gsterilmitir. Ayrca klasik tip s pompalar ile
karlatrlarak metal hidrid esasl s pompalarnn avantaj ve dezavantajlar verilmitir.

2. Materyal ve Metot

2.1. Metal Hidrid Alamlar ve Is Oluumu

Metal hidrid alamlar genellikle gei metalleri ve alamlarndan olumaktadr. Bu
elektropozitif elementler Sc, Yt, Lantanitler, aktinitler, Ti ve Va grubu gei metallerden
olumaktadr. Metal hidridler, hidrojen absorbe edebilen bir A metali ile (Ca, Mg, La, Ti, Zr)
gibi toprak alkali metallerle hidrojen absorbe etmeyen B metalinden (Co, Fe, Ni, Mn)
oluturulmaktadr. Bunlarn iinden en fazla La-Ni, Fe-Ti, Ca-Ni, Mg-Ni ve Mg hidridleri
tercih edilmektedir[4].


59

Hidrojenin sourulmas ve serbest braklma ilemleri oluum ss eliinde kimyasal
reaksiyon tarafndan salanr. Gerekleen kimyasal reaksiyonlar; hidrojenin sorulma ilemi
iin ekzotermik, hidrojenin serbest braklma ilemi iin ise endotermiktir. Oluum ssn
gsteren reaksiyonlar aadaki ekilde ifade edilebilir.

s MH H
2
x
M
x 2
+ + (1)

Burada; M metali, H ise hidrojeni, MHx metal hidridi gstermektedir. Tersinir reaksiyonun
yn hidrojen gaznn basnc tarafndan belirlenir. Eer basn belirli bir seviyenin (denge
basnc) zerinde ise reaksiyon metal hidrid oluumuna doru ilerler. Eer basn, denge
basncnn altnda ise hidrojen serbest kalr ve metal orijinal durumuna geri dner. Denge
basnc, alamn kompozisyonuna ve scakla baldr. Scakln art ile birlikte denge
basnc artar[5].ekil 1de baz metal hidrid yaplarnn scaklk-basn erileri gsterilmitir.

0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
Basn (atm)
S

c
a
k
l

k

(

C
) LaNi4.7Al0.3
CaNi5
MmNi4.2Co0.2Mn0.3Al0.3
Pd0.9Rh0.1
LaNi4.6 Mn04
TiFe0.8Ni0.2
MmNi3.5Co0.7Al0.3


a) Scak blge metal hidrid
1 2 3 4
-5.0
0.0
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
Basn (atm)
S

c
a
k
l

k

(

C
)
5.0
TiFe
LaNi5
MmNi4.5Mn0.5
TiFe0.9Mn0.1
ZrFe1.5Cr0.5
TiV0.62Mn1.5
MmNi4.15Fe0.85
MmNi4.5Al0.5
MmNi3Co2
0 5

b) Souk blge metal hidrid

ekil 1. Baz metal hidridlerin basn scaklk erisi [6].

Metal hidrid yatak, kesiti ekil 2de gsterildii gibidir. Yatak i ie gemi silindirlerden
olumaktadr. teki silindir hidrojen akn salamakta ve d yzeylerinde basnca dayankl
parack filtresi bulunmaktadr. Silindir ierisinde metal filtre ile su ceketi arasna skca
yerletirilmi metal alam tozlar bulunmaktadr.


60


ekil 2. Metal hidrid yatak kesit grn.

2.2. Metal Hidrid Esasl Is Pompas Tesisat

ekil 3te grld gibi sistemin almasnda iki adm vardr. Birinci admda, hidrojen
soldaki A yatandan sadaki B yatana doru pompalanr. Kompresr soldaki basnc
drr, hidrojen serbest kalr. Bu serbest kalma srasnda gerekli sy soutulacak ortamdan
alr ve burasnn soumasn salar. Hidrojen sadaki B yatana pompalandnda buradaki
alamlarla hidrid olumaya balar ve ekzotermik reaksiyon sonucu s aa kar. Oluan s
stlacak ortama ya da evre havasna braklr.

kinci admda, hidrojen ak yn drt yollu vana yardmyla deitirilerek hidrojenin ak
sadaki yataktan soldakine dorudur. B yatanda hidrojenin serbest braklmas iin gerekli
s soutulacak ortamdan alnr ve buradaki havann soutulmas salanr. Pompa tarafndan A
yatana pompalanan hidrojen buradaki alamlarla tekrar hidrid olutururlar. Ortaya kan s
stlacak ortama ya da evre havasna braklr. Her bir admda yarm evrim olarak
adlandrlr. Her bir s deitirici deiimli olarak soutma ve s atma iin kullanlr.

Sistemde kullanlan drt yollu vana ve selenoid vanalar srekli ayn tank iinde soutma
amal kullanlmaktadr. Sistem almas solenoid vanalarla zamanlamal olarak kontrol
edilmekte ve hidrojenin ak yn kullanm amacna gre belirlenmektedir.



ekil 3. Metal hidrid esasl s pompas tesisat [7].
3. Verim Analizi

Metal hidrid esasl s pompas iin basit ve yksek verimli termodinamik analizleri aadaki
denklemlerde gsterilmitir. ki hidrid reaktr deiimli olarak hemen hemen sabit olacak

61

ekilde T
c
souk blge scaklklarnda soutma salamaktadr. Kompresr dearj
reaktrnden p
c
basncnda hidrojen gazn alarak arj reaktrne p
m
basncnda sktrr. p
m

basncna sktrlan gaz scakl T
h
scaklna ykselir. Gaz P
m
basncna ve T
h
scaklna
sktrldktan sonra, hidridde absorbe edilmeden T
m
scaklna soutulur. Srtnmesiz, sabit
zgl sda ideal gaz adyabatik ilemleri, 1 ve 2 blgesi arasndaki iliki aadaki
ekildedir[1-8];

k
1 k
1
2
1
2
P
P
T
T

|
|
.
|

\
|
= (2)

Denklemde, k zgl s orandr. Sktrma ii, sabit akl ak kompresr iinden
belirlenebilir;
(
(
(

|
|
.
|

\
|

= =

}
1
P
P
1 k
k
Ec
RT
dp v w
k
1 k
1
2 1
2 , 1
(3)
Burada Ec, v ve R srasyla kompresr verimi, zgl hacim ve gaz sabitidir.

Tc scaklnda hidrojen gaz vant Hoff denkleminde verildii gibi souk hidridden basnla
boaltlr, burada H ve S srasyla dearj entalpisi ve entropi deiimleridir.

S
T
H
P R
c
c
A
A
= ln (4)

ve T
m
scaklnda gaz scak hidride sktrlarak absorbe edilir.

S
T
H
P ln R
m
m
A
A
=
(5)

Denklem (3) ve (4) birletirilerek basn oran belirlenir;

|
.
|

\
|

A
=
Tc
1
Tm
1
R
H
c
m
e
P
P

(6)

Hidridlerde hidrojen basnc ve gaz scaklklar vant Hoff denklemleri (3) ve (4) kullanlarak
belirlenmitir. Denklem (5) ve denklem (2) birletirilerek kompresr ii (P
c
, T
c
) -(P
m
, T
m
)
durumlarndan bulunmutur;

(
(

=
|
.
|

\
|

A
Tc
1
Tm
1
R
H
k
1 k
m , c
e
1 k
k
Ec
RTc
w (7)

Buradan metal hidrid esasl s pompas sistemi verimi belirlenebilir, bunun iin ncelikle
soutma retimini hesaplamak gerekmektedir.


62

kayp c
q H = q
(8)

Denklemde,
kayp
q stma ve soutma yknden dolay meydana gelen s kaybdr [8].

( )( )
c m p cont p c kayp
T T C m C m
n
1
q + = (9)

Buradan sistem toplam soutma tesir katsays aadaki ekilde hesaplanabilir;
komp
c
W
Q
COP =
(10)
Denklemde Qc ve W
komp
. srasyla sistemde retilen soutma miktarn ve Kompresr iini
gstermektedir.

Tablo 1. Metal hidrid esasl s pompas performans deerleri (210 sn yarm-evrim
zamannda)[7].

evre
Scakl
(C)
Maksimum
Soutma
(W)
Ortalama
Soutma
(W)
Elektrik
Girii
(W)
COP
(Ort.)
35 2097 1449 564 2,57
28 1774 1383 485 2,85
21 1545 1232 447 2,76

Magneto ve ark. tarafndan yaplan almada elde edilen deneysel sonular Tablo 1de
verilmitir. Buna gre 210 sn yarm evrim sresinde 35 C evre scaklnda 2097 W
soutma elde edilmitir. Bu deer 28 C de 1774 W, 21 C de 1545 W olarak bulunmutur.
35, 28 ve 21 C evre scaklklarnda sistem COP srasyla 2.57, 2.85 ve 2.76 olarak
hesaplanmtr. Hidrid yata basncna gre elde edilen soutma gcn gsteren grafik ekil
4te verilmitir. Hidrojen arj ve dearj basnc arttka elde edilen soutma deeri de orantl
olarak artmaktadr.


ekil 4. Metal hidrid esasl s pompas basn-soutma gc ilikisi[ 7].






63

4. Metal Hidrid Esasl Is Pompas Sisteminin Avantaj ve Dezavantajlar

Hidrid soutma sistemlerinin klasik tip s pompas sistemlerine gre avantajlar;
- Hidrid klima sistemlerinin bakm maliyetleri klasik tip sistemlere oranla daha dk
olmas
- Sistemin kk boyutlarda olmas ve daha az yer kaplamas.
- Soutma iin ozon tabakasna zarar veren soutucu akkanlar kullanlmamas
- Atk s (tat egzoz gaz, jeotermal, gne enerjisi vb. ) kullanarak alabilmesi.

Hidrid soutma sistemlerinin klasik tip s pompas sistemlerine gre dezavantajlar;
- Performans Katsaysnn(COP) dk olmas,
- Mevcut metal hidrid kompozisyonlarnn dk hidrojen depolama kapasitelerine sahip
olmas,
- Metal hidrid yataklara hidrojen arj ve dearj scaklklarnn yksek olmas
- Metal hidridlere hidrojen arj ve dearj basnlarnn yksek olmas
- Metal hidrid alamlarnn s iletim katsaylarnn dk olmas ve retilen snn
uzaklatrlamamas

5. Sonu ve neriler

Metal hidrid esasl iklimlendirme sistemleri, atk s enerjisinden faydalanma ynnden iyi bir
performansa sahip, ozon tabakasna zarar vermeyen, sera etkisi gstermeyen, emisyona sebep
olmayan ve dier klima sistemlerine oranla daha az hareketli paralardan oluan sistemlerdir.
Metal hidrid alamlarnn s iletim katsaylarnn dk olmas, s atmn ve hidrojen arj
sresini nemli lde etkilemektedir. Metal hidrid sistemlerinin arj/dearj sresinin
hzlandrlmas, bu malzemelerin dk s iletim katsaylar nedeniyle iyi bir sl dizayn ile
mmkn olacaktr.

Metal hidrid sitemlerin yaygn olarak kullanlabilmesi iin almalarn;
- Hidridlerin hidrojen depolama kapasitelerinin gelitirilmesi,
- Is deitirici verimlerinin ve metal hidrid alamlarnn s iletim katsaylarnn
arttrlmas,
- Dk scaklklarda (oda scaklklar) hidrojen arj ve dearj gerekletirebilen
alamlarn gelitirilmesi,
- Hidrojen arj/dearj sresinin drlmesi,
- Hidrojen arj/dearj basnlar arasndaki farkn drlmesi

Konularnda younlamas gerekir. Bu almalardan elde edilecek olumlu sonular, metal
hidrid esasl s pompasnn ticari olarak yaygnlamasna katkda bulunacaktr.











64

Kaynaklar

[1] Kim, K.J., Feldman, K.T., Lloyd, G. and Razani, A., Compresr-driven metal hydride
heat pumps, Applied Thermal Engineering, 17, 551560, 1997.
[2] Jang, K.J., Fateev, G.A., Park, J.G., Han, S.C., Lee, P. and Lee, J.Y., Simulation of
the metal hydride heat pump system with the single and double reactors, International Journal
of Hydrogen Energy 26; 237241, 2001.
[3] Park, J.G., Han, S.C., Jang, H.Y., Lee, S.M., Lee, P.S. and Lee, J.Y., The development
of compressor-driven metal hydride heat pump (CDMHHP) system as an air conditioner,
International Journal of Hydrogen Energy 27; 941 944, 2002.
[4] Zttel, A., Materials for hydrogen storage, Materialstoday, September 2003.
[5] Barbir, F., Review of Hydrogen Conversion Technologies, www.iahe.org, 2003.
[6] Hovland, V., 2-6 September 2002, Integrated Cabin and Fuel Cell System Thermal
Management with a Metal Hydride Heat Pump, Presented at the Eighth International
Symposium on Metal-Hydrogen Systems Annecy, France.
[7] Magnetto, D., Mola, S., DaCosta, DH., Goblen, M. And Rosso, M., A Metal Hydride
Mobile Air Conditioning System, SAE International, 2006-01-1235, 2006.
[8] engel, Y.A ve Boles, M.A., Mhendislik yaklamyla Termodinamik, Literatr
yaynclk, 1996.
[9] Reiser, A, Bogdanovic, B. and Schlichte, K., The application of Mg-based metal
hydrides as heat energy storage systems, Int. J. Hydrogen Energy, 25;425430, 2000.






























65

HDROJEN YAKITLI DZEL VE OTTO MOTORLARDA BULUNMASI GEREKEN
ZELLKLER VE KONVANSYONEL BR MOTORDA YAPILMASI GEREKEN
DEKLKLER

Ali ATE, Kevser DNCER, Akbay Tuan GKE

Seluk niversitesi, Tek.Et. Fak. Makine Eitimi Bl., Konya, Turkey, aates@selcuk.edu.tr
Seluk niversitesi, Mh. Mim. Fak., Mak. Mh. Bl. Konya, Turkey, kdincer@selcuk.edu.tr
Seluk niversitesi, Mh. Mim. Fak., Mak. Mh. Bl., (Emekli r yesi), Konya, Turkey.

ZET

Hidrojen, temiz ve stn zelliklere sahip bir yakttr. Fakat gnmzde, iten yanmal
motorlarda yaygn olarak kullanlmamaktadr. Elde edilme ve depolama maliyetlerinin petrol
kkenli yaktlara gre daha yksek olmasndan baka saylar byk bir yekn tekil eden
dizel ve otto evrimi prensibine gre alan konvansiyonel iten yanmal motorlarn
adaptasyonu problemi n plana kmaktadr. Mevcut iten yanmal motorlarn hidrojen yaktla
altrlabilmesi iin ana yapya sadk kalmak zere baz donanmlarnn deitirilmesi ya da
baz donanmlarn eklenmesi gerekir. Bunlardan en nemlisi yakt besleme ve emme
sisteminde yaplmas gereken deiikliklerdir. Hidrojenin depolanma ekli de etkendir. Ayrca
erken tutuma, emme manifoldu geri tutumas, darbeli yanma ve yksek NOx emisyonlar
gibi olumsuzluklarn nlenmesi amacyla baz ilave tedbirlerin alnmas gerekir. Erken
tutumay nlemek iin bujilerin soutulmas gerekebilir. Bu almada, bir hidrojen
motorunda bulunmas gereken zellikler ile konvansiyonel iten yanmal motorlarda, yakt
olarak hidrojen kullanlmas durumunda, motorda yaplmas gereken deiiklikler
anlatlmtr.

Anahtar Kelimeler: Hidrojen yaktl motor, sodyum soutmal egzoz supab, akkor buji,
NO
x
emisyonlar.

ABSTRACT

Hydrogen is a clean fuel with superior properties. However; the fuel has not achieved wide
uses in internal combustion engines yet. This is due to the fact that, beside the high cost of its
production and storage compared to its petroleum based counterparts, modifications of the
numerous existing internal combustion engines, most of which operate with the principle of
Diesel and Otto cycles, adds to the high expenses to the use of hydrogen as a fuel. In order for
the conventional internal combustion engines to operate with hydrogen fuel, some equipment
need be added or removed; without necessarily changing the main structures of the engines.
One of the most important modifications to be made is the fuel feeding and suction systems.
The way the hydrogen is stored also plays a major role in the system. Moreover; it is
necessary that additional measures against premature ignition, back ignition of the suction
manifold, pulsating combustion and high NOx emissions are taken. To avoid premature
ignition, it may be necessary to cool down the ignition plugs. In this study, details on features
that need to be incorporated into a hydrogen-fuel engine and changes needed in a
conventional internal combustion engine that will use hydrogen as a fuel, are given.

Key Words: Hydrogen-fuel engine, Sodium cooled exhaust valve, glow plug, NOx
emissions.


66

1. GR

Petrol kkenli yaktlarn yakn bir gelecekte bitecei ngrsnn dnda evreye olan
olumsuz etkileri yznden alternatif yaktlarn nemi gn getike artmaktadr. Hidrojen
evre dostudur, depolanabilir ve iten yanmal motorlarda rahata kullanlabilecek olan ideal
bir alternatif yakttr.
Hidrojen ilk defa, Ricardo tarafndan uak motorlarnda, 1923-24lerde kullanlmtr.
Ricardo stokiometrik karmda erken tutuma ve emme kanal geri tutumas tespit etmitir.
Benzer sonular Burstall tarafndan da izlenmitir. Burstall, hidrojen-hava iletiminde,
sktrma orannn 5den byk deerleri iin %20 fakir karmda vuruntu ve geri tutuma
olduunu gzlemlemitir. Egerton, Smith ve Ubbelohde (1934), n yanmann havadaki
azottan dolay oluan peroksidin sebep olduu, zincir reaksiyonlar sonucu meydana geldiini
kaydetmilerdir.

2. HDROJEN MOTORUNDA BULUNMASI GEREKEN ZELLKLER

Konvansiyonel bir motorda hidrojenin yakt olarak kullanlabilmesi iin baz deiikliklerin
yaplmas gerekir. Bu deiiklikler, motorun iletim sisteminde ve birtakm konstrktif tadilat
olmak zere iki grupta toplanabilir. Konstrktif deiiklikler byk lde yakt sisteminde
yaplmaktadr.
Hidrojen yaktlarda erken tutuma ve alev geri tepmesi nemli sorunlardandr. Bu nedenle
yksek scaklklarda egzoz supabnn soutulmas gerekebilir. Sodyum soutmal silikrom
supap kullanlabilir. Supaplarn oturma yzeyleri geniletilerek silindir kapana
kondksiyonla s transferi arttrlabilir. Bir baka nlem de yanma odasna su pskrtlmek
suretiyle scakln drlmesidir. Bylece NO
x
teekklnn de nne geilmi olur.
Yanma odasnda scak noktalar olumamas iin karterden ya szmayacak ekilde segman
says ve segman ykseklikleri arttrlabilir. Hassas supap klavuzlar ve szdrmazlk contalar
ile zel ya segman kullanlabilir.
Yalama yana bir miktar kuruntetraetil (Pb(C
2
H
5
)
4
) ilave edilirse karterden szan yan su
buhar ve karbondioksit olarak yanabilecei ngrlmtr. Bylece hidrojen-hava karm
iin alev hz ve dolaysyla vuruntu azalacaktr.
Otto evrimine gre alan motorlarda hidrojen-hava karmnn silindire karbratr
vastasyla verilmesi alev geri tepmesi riskini artracaktr. Bunun yerine hidrojenin silindire
direk pskrtlmesi daha iyi netice verecektir. Hidrojen pskrtlmesi emme supabnn
kapanmasn takiben ve sktrma stroku sresince yaplr, sktrma sonu ve atelemeden
nce tamamlanr. Hafif bir ateleme avans indike verim ve gcn artmasn salar. Ancak
daha fazla ateleme avansnda NO
x
teekkl artar. Emme ve egzoz supaplarnn birlikte ak
kalma sreleri ksaltlmaldr. Bunun iin zel imal edilmi kam mili kullanlmaldr.
Her eye ramen karbratrl bir sistem kullanlacaksa hidrojen ve hava karbratre
gelmeden nce zel bir kartrc ile kartrlmaldr. Eer hidrojen yakt deposundan basnl
geliyorsa bir reglatr aracl ile basncn drlmesi gerekir.
Egzoz gaz resirklasyonu yaplarak karmdaki fazla oksijenin azalmas salanabilir.
Bylece yanma yavalatlm olacaktr. Sonuta emme manifolduna doru geri tutuma,
vuruntu ve NO
x
teekkl nlenmi olur.
Buji trnak aralklar olduka dk olmaldr. Bu sayede rlantide daha dzgn bir alma
salanr ve dk hzlarda moment nemli lde artar. Dizel evrimi esasna gre alan bir
hidrojen motorunda ateleme buji ile salanmaldr. nk hidrojenin kendi kendine tutuma
scakl yksektir ve yksek sktrma oranlarnda dahi kendiliinden tutuma gereklemez.
Emme manifoldu geri tutumas, erken tutuma, darbeli yanma, yksek scaklklarda NO
x

teekkl gibi problemlerin nne gemek iin karm seyreltilebilir. Ancak bu seyreltmenin

67

motor performansn olumsuz etkilediini de unutmamak gerekir. Karm seyreltmenin
olumsuz etkileri, egzoz gaz resirklasyonu, su ilavesi, direk pskrtme, benzin-hidrojen ya
da dizel-hidrojen karm kullanmak gibi yntemlerden biri ya da bir ka kullanlarak
azaltlabilir.
Motorda karlalan iletme glkleri motorun sktrma oran ve karm oran gibi
byklklerini etkiler. Bununla birlikte hidrojenin kendine zg zelliklerinden kaynaklanan
iletme glkleri nemli bir yer tutar. rnein erken tutuma ve emme manifoldu geri
tutumas hidrojenin tutuma enerjisinin dk olmas, geni yanma snrlar ve kk snme
mesafesinin bir sonucudur.
Hidrojenin yanmas benzine nazaran ok hzldr. Bunun sonucu olarak bujide kvlcm oluur
olumaz silindir ierisinde basn ok ani ykselir. Normal art 2.068-2.67 bar/
o
KMA
aralnda iken hidrojende bu deerin kat kadar olmaktadr.
Hava fazlalk orannn 0.85den byk deerleri iin hidrojen motorunda vuruntu ve darbeli
yanma ba gsterir. Bunun nlenmesi iin su pskrtlmesi etkili bir yntemdir.

3. BULGULAR VE TARTIMA

Konvansiyonel bir iten yanmal motorun hidrojen yaktla iletilebilmesi iin motorun temel
yaps ve ana boyutlar zerinde byk deiiklikler yapmaya gerek yoktur. Dier motorlara
gre en belirgin deiiklikler yakt donanmnda olacaktr.
Hidrojenin yanma odasna girii karbrasyon veya direk pskrtme eklinde olabilir. Normal
karbratrler hidrojen iin uygun deildir ve zerinde baz deiikliklerin yaplmas gerekir.
Yinede hidrojenin dorudan yanma odasna pskrtlmesi daha ideal bir yntemdir. Bu
metotta emme manifoldu geri tutumas olmaz ve erken tutuma kontrol altna alnabilir.
Ancak pskrtme zaman iyi ayarlanamazsa yanma veriminin dmesine neden olabilir.
Pskrtme N dan ok nce olamaz ve ateleme avansnn da buna uygun olarak seilmesi
gerekir. zellikle zengin karmda fazla ateleme avans erken tutuma ve dalgal yanmaya
neden olacaktr.
Hidrojenin hafif bir elementtir ve bu nedenle hacimsel enerji kapasitesi dier yaktlardan
dktr. Bu dezavantaj ortadan kaldrmak ve dolaysyla hacimsel verimi arttrmak iin ar
doldurma uygulanabilir.
Hidrojen motorlarna su pskrtme sistemleri eklenebilir. Karma su ilavesi darbeli yanmay
dzgnletirir, geri tutuma ve NO
x
emisyonunu engeller.
Dizel tipi ateleme hidrojen yakt iin uygun deildir. ok yksek sktrma oranlarnda bile
ateleme salanamamtr. Yksek sktrma oranlarnda akkor buji kullanlmas daha
idealdir. Buji trnak aral normalden kat daha kk seilmeli ve yksek sktrma
oranlarnda bu aralk daha da kltlmelidir.
Geri tutumay nlemek amacyla supap bindirmesi en dk seviyeye getirilmelidir. Bu da
yeni bir kam konstrksiyonu gerektirir. Yanma odasndaki scak noktalar erken tutumay
tetikler. Bunun iin sodyum soutmal supaplar kullanlmas tavsiye edilir. Buna ek olarak
soutulmu buji kullanlmaldr.
Hidrojen motorunda hava ile soutma uygun deildir. Hidrojen motorlarnda normal
motorlardan daha fazla s aa kar. Hidrojen yaktn hassas yapsndan dolay bu snn
olabildiince abuk uzaklatrlmas gerekir. Bu nedenle su ile soutma daha idealdir.
Motorlarda yakt olarak hidrojen kullanlmas halinde teorik olarak CO, CO
2
ve yanmam
HC emisyonlar olmaz. Duman, sis, kurum gibi karbon ihtiva eden maddeler de bulunmaz.
Ancak yine de yalama yann yanmas sonucu az da olsa bu egzoz emisyonlarna rastlanr.
Bunun dnda egzoz gazlar azot, artk oksijen, yanmam hidrojen, azot oksitleri ve su
buharndan oluur. Bunlarn ierisinde evre sal asndan en zararls azot oksitleridir.
Fakat benzinli bir motorda oluan azot oksitlerinden daha fazlas olumaz.

68

Hidrojen motorlar ok fakir karmla altrlabilir ve hidrojenin sl verimi ok yksektir.
Ancak younluu ok az olduu iin birim hacimdeki enerjinin dk olmasndan dolay
hacmsal verim dktr. Bu da motorda g ve performans dmesine neden olur. Bu
dezavantaj ar doldurma ve direk pskrtme gibi yntemlerle nispeten dengelenebilir.

1. SONU

Hidrojen stn zelliklere sahip alternatif bir yakttr. Bugne kadar yaplan almalar
hidrojenin iten yanmal motorlarda byk bir sorun oluturmadan rahatlkla
kullanlabileceini gstermitir. Hidrojen, egzoz emisyonlarnn olduka dk olmas
sebebiyle evre dostu bir yakttr. Sadece hidrojen yaktla alan optimal bir hidrojen motoru
bir benzin veya dizel motorundan daha pahal olmayacaktr. Bununla birlikte hidrojenin
kimyasal ve fiziksel zelliklerinden kaynaklanan zorunluluktan tr baz ilave tedbirlerin
alnmas gerekir. Bunlar motorun yakt ve egzoz sisteminde yaplmas gereken baz
deiikliklerle iletim sistemine ynelik nlemlerdir. rnein emme ve egzoz supab
bindirmesinin azaltlmas iin yeni bir kam konstrksiyonu dnlmelidir. Yakt sistemine
su ilavesi iin bir nite eklenebilir. Egzoz gaz resirklasyonunun gerekli grld
durumlarda bunu salayacak bir ilavenin yaplmas gerekir. Hacimsel verimi arttrmak iin
ar doldurma nitesi dnlebilir. Yalama yann yanma odasna gemesini nlemek iin
ilave segman kullanlabilecei gibi szdrmazlk nlemleri arttrlabilir. Yanma odasnda
baka scak noktalarn nne gemek iin egzoz supabnn ve bujilerin soutulmas
gerekebilir. Grld gibi nerilen deiiklikler motorun temel boyutlarn ve paralarn
etkilemeyecek olan ve mevcut teknolojilerle, fazla zorlama olmadan yaplabilecek olan
deiikliklerdir.

5. REFERANSLAR
[1] Bundesministerium fr Forshung und Technologie, 1974, Neuen Kraftstoffen auf der
Spur, Bonn.
[2] Oehmichen, M., 1942, Wasserstoff als Motortreibmittel, Deutche Kraftfahrforshung, Heft
68.
[3] Swain, M. R., 1973, Hydrogen-Air Internal Combustion Engine, M.S. Thesis, University
of Miami.
[4] Uyarel, A. Y., 1977, ten Yanmal Motorlarda Gaz Yakt Kullanm ve Problemleri,
Sakarya DMMA Dergisi, S. 82-96.
[5] Billings, R. E., 1974, Hydrogen Storage for Automoiles Using Cryogenics and Metal
Hydrides, Theme-Conference.
[6] Breshears, R., 1974, Hydrogen Injection for Internal Combustion Engines, EPA Alternate
Automotive Power Systems Coordination Meeting, Michigan.
[7] Ates, A., 1985, ten Yanmal Motorlarda Hidrojenin Yakt Olarak Kullanlmas ve
Depolama Problemleri, Yksek Lisans Tezi, S.s.:104, S.. Fen Bil. Ens. Makina Mh. ABD,
Konya.







69

POLMER ELEKTROLT MEMBRAN YAKIT HCRELERNN UYGULAMALARI
N NEMSZ PROTON LETKEN BYOMEMBRANLARIN RETLMES

Aye Aslan, Ayhan Bozkurt

Fatih niversitesi, Kimya Blm, 34500 Bykekmece, stanbul

GR

Polimer elektrolit membranlar katalitik kompozit elektrotlar arasna sandvi edilmesiyle
polimer elektrolit membranl yakt pilleri (PEMFC) oluturulmaktadr. Proton transfer
kanallar ieren termal dayankll yksek fonksiyonel polimerler proton iletken membran
olarak yaygn bir kullanm alanna sahiptir. Bu bak asyla adenin ieren biyomembranlar
nemsiz ortamlarda proton iletken membranlar olarak kullanma uygundur. Daha nce yaplan
DNA/PEI ve DNA/PEO sistemleri iinde bu sonuca varlmtr[1].

Bu almada, adenin biyomolekl ile fonksiyonel hale getirilmi olan poli(glisidil
metakrilat) polimerleri sentezlenmitir, fosforik asit ile dop edildikten sonra nemsiz proton
iletkenlik zellikleri incelenmitir. Poli(glisidil metakrilat) (PGMA) serbest radikal
polimerizasyonu ile retilmi ve sonra epoksi halkas alarak adenin ve guanin moleklleri
ile modifiye edilmitir. FT-IR, kat hal
13
C CP-MAS NMR ve elemental analiz almalar
adenin ve guanin molekllerinin polimer zincirine yksek oranda immobilize edildiini
dorulamaktadr. Fosforik asit ile dop edilen polimerler daha dk Tg ve daha yksek proton
iletkenlie sahiptir. (PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)
2
numunesinin maksimum nemsiz proton
iletkenlikleri yaklak 150
0
Cde 0.004 S/cm dir.

DENEYSEL

Kimyasallar
Glisidil metakrilat (>97%),Adenin ( >99%) SigmaAldrich irketinden temin edildi.
Ortofosforik asit (>99%), Toluen (>99%), Dietileter (>99.5%) ve DMSO (>99.5%) Merck
firmasndan satn alnd.

Sentez
Poliglisidil metakrilat serbest radikalik polimerizasyon yntemi ile sentezlendi [2]. Poliglisidil
metakrilat (PGMA) sentezlendikten sonra kurutulup glove box ierisinde bekletildi.
Adenin 95
o
C de DMSO ierisinde zldkten sonra yine DMSO ierisinde zlm olan
PGMA ile (PGMA-Adenine) 1-1,1 molar orannda 48 saat boyunca kartrlarak
PGMAAdenin fonksiyonel polimeri sentezlendi. Ortamda kullanlmam adenin molekln
uzaklatrmak iin elde edilen fonksiyonel polimer scak suda ykand.

Karakterizasyon
Polimerin kat
13
C NMR lm Max-Plank Enstits Almanyada 700 MHz NMR
kullanlarak gerekletirildi.
FT-IR lmleri iin siliconwafer zerinde ince filmler hazrland ve vakumda kurutulup azot
ortamnda sakland. The IR spektrumu Bruker Alpha-P ATR-FTIR spektrofotometresi ile
lld.
Termogravimetri analizleri Perkin Elmer STA 6000 cihaz kullanlarak yapld. DSC
lmleri Perkin Elmer JADE DSC cihaz kullanlarak yapld. Termal lmler (TGA ve
DSC) 10
o
C/dak scaklk tarama hznda ve azot ortamnda gerekletirildi.

70

Kat numunelerin proton iletkenlikleri Novocontrol impedans spektrometre kullanlarak
0.1Hz-1MHz aralnda, scakla kar lld. Altn kapl numune peletleri (ap 10 mm,
kalnlk 0.2-0.3 mm) altn elektrotlar arasna yerletirilerek, iletkenlikler 10
o
C/dak tarama
hzyla azot atmosferinde lld.

Bulgular ve Tartma

FT-IR almas
PGMA, PGMAAdenin ve adenine ait FT-IR spektrumu ekil 1 te gsterilmitir. 1430-1650
cm-1 arasnda grlen pikler homopolimere ait triazol halkasndaki (C-N, C=N) balarna ait
titreimlere aittir. 1270 cm
-1
deki pik halkadaki N-N balarndaki titreimlerden
kaynaklanmaktadr.3430 cm
-1
deki broad pikin PVTri ile ortamdaki nem etkileimden
kaynaklanan O-H bana ait titreim olduu dnlmektedir. PGMA polimerine ait karbonil
grubu 1720 cm
-1
de gl bir sinyal vermitir ve 1140 cm
-1
ve 1260 cm
-1
deki keskin sinyaller
ester grubundaki C-O bann titreiminden kaynaklanmaktadr. 900 cm
-1
deki PGMA de
bulunan epoksiye ait sinyal adenin ile etkileim gerekletkten sonra kaybolmutur.
PGMAAdenin 1577 cm
-1
and 1450 cm
-1
deerlerinde adenin moleklndeki C=N ve C-N
balardan kaynaklanan sinyallere sahiptir[3].
4000 3000 2000 1000
900
1650
1580
1720
1730
1145
1637
PGMA-ADENINE
PGMA
ADENINE
%

T
r
a
n
s
m
i
t
t
a
n
c
e
Wavenumber (cm
-1
)

ekil 1. PGMA, PGMAAdenin ve Adenin FT-IR spektrumu.

PGMAAdenin fosforik asitle dop edildikten sonra 1577 cm
-1
deki sinyalde azalma
grlmtr[4]. 3100 cm
-1
de N-H absorbsiyonuna bal pikler grlmektedir. Ayrca,
PGMAAdenin fosforik asitle dop edildikten sonra 500 cm
-1
ve 1000 cm
-1
de PO
2
ve P-O
simetrik titreimlerinden kaynaklanan iki gl pik grlmektedir. C=O bann
protonlanmasndan dolay karbonil grubuna ait 1725 cm
-1
deki pik sinyalinde azalma
gzlenmitir.

4000 3000 2000 1000
(PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)
2

(PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)
1,5

%

T
r
a
n
s
m
i
t
t
a
n
c
e

(
a
.
u
.
)
Wavenumber (cm
-1
)
(PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)

ekil 2. Fosforik asitle dop edilmi PGMAAdenin iin FT-IR spektrumu.



71

Kat Hal
13
C CP-MAS NMR Spectrumu

PGMAAdenin iin Kat hal
13
C CP-MAS NMR spekturmuekil 4 de gsterilmitir. Adenin
moleklne ait karakteristik C pikleri 140-160ppm arasndagrlmektedir. 180 ppm deki pik
ise karbonil grubunun karbonuna aittir. Metil ve metilen guplarna ait pikler ise 15-75 ppm
arasndadr. Ayrca 2,3 ve 4,5 olarak numaralandrlm karbonlara ait yayvan pikler adenin
moleklndeki NH lerin molekl ii ve molekl d apraz balanmalar oluturabildiini
gstermektedir.


ekil 3. PGMAAdenin kat hal
13
C CP-MAS NMR spektrumu.

Elementel Analiz Bulgular

Adenin moleklnn PGMA polimerine immobilizasyonunu anlamada elementel analiz
sonular ok nemlidir. PGMA ana zincirinde azot bulunmadndan moleklde bulunan
azot yzdesi adenin molklndeki azotlardan kaynaklanmaktadr.budurm dikkate alnarak
hesaplamalar yapldnda adenin moleklnn PGMA deki epoksi halkasn aarak %80 den
daha fazla oranda baland grlmtr.


Tablo 1 Elementel analiz sonularna gre yzde element miktarlar.

PGMAAdenin
N % 16.22
C % 47.31
H % 4.90

Termal Analiz Bulgular

Yaplan TGA almalarndan elde edilen termal analiz spektrumlarna gre PGMAAdenin
250
o
Cye kadar termal kararlla sahiptir. 250
o
Cden sonra meydana gelen bozulma polimer
ana zincirinden kaynaklanmaktadr. Fosforik asitle dop edildikten sonra malzemenin, 180
o
C
ye kadar herhangi bir deiime uramad 180-200
o
C arasnda fosforik asidin younlama
reaksiyonlar sonucu kk bir deiim olduu, 200 dereceden sonra ise artan younlama
reaksiyonlar nedeniyle daha dk scaklkta bozulduu tespit edilmitir.
Yaplan DSC almalar sonucu elde edilen verilere gre PGMAAdenin iin elde edilen Tg
deeri 161
o
C olarak tespit edilmitir. Malzemeye ait tek bir Tg deerinin varl malzemenin
homojenitesinide kantlamaktadr. (PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
), (PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)
1,5
ve


72

(PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)
2
malzemelerine ait Tg deerleri 106, 175 ve113
o
C eklinde
bulunmutur.
(a) (b)
200 400 600 800
0
20
40
60
80
100
%

W
e
i
g
h
t
Temperature (
o
C)
(PGMAADENINE)-(H
3
PO
4
)
1,5
(PGMAADENINE)-(H
3
PO
4
)
2
(PGMAADENINE)-(H
3
PO
4
)
60 80 100 120 140 160 180
(PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)
(PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)
1,5

Temperature (
o
C)
(
H
e
a
t

F
l
o
w
)

E
X
O

>
(PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)
2


ekil 4 (a) TGA spektrumu ve (b) DSC spektrumu

iletkenlik lmleri
PGMAAdenin e ait deien frekans deerleri iin farkl scakllardaki AC iletkenlik grafii
ekil 5 de gsterilmitir. ekil 6 da dop edilmi PGMAAdenin iin AC iletkenlik grafii
gsterilmitir. o
ac
ye kar frekans grafii farkl blgelerden olumaktadr. Dk frekansta
blok elektrodlarn polarizasyonlar gzlenmektedir. Platolar scakla bal bir deiim
gstermektedir. 20
o
C de 10
2
Hz10
4
Hz ve 60 C de 10
4
Hz10
6
Hz blgelerinde bu durum
gzlenmitir.
10
-1
10
0
10
1
10
2
10
3
10
4
10
5
10
6
10
-14
10
-13
10
-12
10
-11
10
-10
10
-9
10
-8
L
o
g

o
a
c

(
S
/
c
m
)
Log F (Hz)
T=150
o
C
T=140
o
C
T=130
o
C
T=120
o
C
T=110
o
C
T=100
o
C
T=90
o
C
T=80
o
C
T=70
o
C
T=60
o
C
T=50
o
C
T=40
o
C
T=30
o
C
T=20
o
C

ekil 5. PGMAAdenin AC iletkenlik grafii.

10
-1
10
0
10
1
10
2
10
3
10
4
10
5
10
6
10
-7
10
-6
10
-5
10
-4
10
-3
10
-2
T=150
o
C
T=140
o
C
T=130
o
C
T=120
o
C
T=110
o
C
T=100
o
C
T=90
o
C
T=80
o
C
T=70
o
C
T=60
o
C
T=50
o
C
T=40
o
C
T=30
o
C
T=20
o
C
L
o
g

o
a
c

(
S
/
c
m
)
Log F (Hz)

ekil 6. (PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)
2
AC iletkenlik grafii.

73

Dop edilmi sistemlere ait DC iletkenlik deerleri Tablo 2 de karlatrlmtr. letkenlik
izotermleri DC iletkenliin scaklk ve dop edilen asidin molar oranna nemli lde
olduunu gstermitir.

Tablo 2 DC iletkenlik deerleri

letkenlik deerleri
PGMAAdenine 9,2 x 10
-13
S/cm (150
o
C)
(PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)

5,6 x 10
-4
S/cm (150
o
C)
(PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)
1,5
8,9 x 10
-4
S/cm (150
o
C)
(PGMAAdenine)-(H
3
PO
4
)
2
0.004 S/cm (150
o
C)

REFERANSLAR
[1] J.K. Park et al. Journal of Membrane Science 313 (2008) 217223
[2] Sen U., S.U. Celik, A. Ata, A. Bozkurt, Int. J. Hydrog. Energ , Vol. 33, pp.2808 (2008).
[3] A. Dkhissi et al. Chemical Physics Letters 387 (2004) 362366



































74






































75

POL(GLSDL METAKRLAT-g-VNLFOSFONK AST) KOPOLMERNN
SENTEZLENMES VE PROTON LETKENLK ZELLKLERNN
NCELENMES

Sevim ngr elik, Aye Aslan, Ayhan Bozkurt

Fatih niversitesi, Kimya Blm, 34500 Bykekmece, stanbul

ZET

Polimer elektrolit membranl yakt pilleri (PEMFC) temiz enerji kaynaklarnda
kullanlmasndan dolay son yllarda ok nemli hale gelmitir. Bu almada poli(glisidil
metakrilat), PGMA ve poli(vinilfosfonik asit), PVPA homopolimerleri glisidil metakrilat ve
vinil fosfonik asit monomerlerinin serbest radikal polimerlemesiyle elde edilmitir. P(GMA)-
graft-P(VPA)
x
graft kopolimerleri PVPAin PGMA zerine etilen oksit gruplarnn halkasn
aarak balanmasyla sentezlenmitir. Farkl mol oranlarnda (x) fosfonik asit grubu ieren
graft kopolimerlerin filmleri hazrlanm ve proton iletkenlik zellikleri incelenmitir.
Kopolimerlerin karakterize edilmesinde FT-IR ve NMR spektroskopisi kullanld.
Diferansiyel taramal kalorimetre (DSC) kopolimerlerin Tg deerlerini belirlemek ve asit
orannn malzeme zerindeki yumuatma etkisini inceleme amal kullanld. TGA analizi
graft kopolimerlerin en az 150
o
Cye kadar termal kararlla sahip olduklarn gsterdi. 150
o
C de ve nemsiz ortamda P(GMA)-graft-P(VPA)
10
numnesinin iletkenlii 5x10
-5
S/cm
olarak lld. Ayn nmune 80
o
Cde %50 nemlendirildiinde ise 0.03 S/cm iletkenlik
deerine ulat.


1. GR

Son yllarda kat proton iletken polimer elektrolit zerindeki almalar proton deiim
membranl yakt pilleri (PEMFC) gibi endstriyel kimyasal enerji dnm cihazlarnda
kullanmndan dolay ok artt. Nafyon gibi nemlendirilmi perfloroslfonik asit membranlar
100
o
Cnin altndaki yksek proton iletkenlik zelliinden dolay yakt pili uygulamalarnda
daha ok kullanlmaktadr. Yksek termal ve kimyasal dayankllklarnn yannda
iletkenliin neme bal olmas, yksek maliyet ve metanol geirgenlii gibi dezavantajlar da
vardr. Bu nedenle 100
o
Cnin zerindeki uygulamalarda daha verimli sonular almak iin
nemsiz proton iletken membranlarn gelitirilmesine allmaktadr [1-4].

Nemsiz proton iletkenlik almalar iin imidazol, triazol gibi gruplar ieren polimerler
sentezlenmi ve fosforik asit ile dop edilerek nemsiz ortamda yksek iletkenlikler elde
edilmitir. Fosforik asit dk pKa deeri ve yksek iyonlama zellii ile iyi bir proton
iletkendir. Bu sistemlerde proton transferi Grothuss mekanizmasyla gerekleir ve hem
iyonlam asit moleklleri hem de proton verici azol gruplar zerinden gerekleir. Serbest
asit ya da azol bulunan bu sistemlerde zamanla dopant kaybnn olmas aratrmaclar asit ya
da baz gruplarn polimerlere immobilize etmeye ynlendirmitir. Bu almada poli(glisidil
metakrilat) ve poli(vinilfosfonik asit) homopolimerleri glisidil metakrilat ve vinil fosfonik asit
monomerlerinin serbest radikal polimerlemesiyle elde edilmitir. P(GMA)-graft-P(VPA)
x

graft kopolimerleri PVPAin PGMA zerine etilen oksit gruplarnn halkasn aarak
balanmasyla sentezlenmitir. Elde edilen filmlerin karakterizasyonu FTIR ve NMR ile,
thermal zellikleri TGA ve DSC ile, nemli ve nemsiz proton iletkenlik zellikleri de AC
impedans spektroskopisi ile incelenmitir.

76

2. DENEYSEL

Poli(glisidil metakrilat) literatrde [5] belirtildii gibi glisidil metakrilat monomerinin AIBN
balatcs ile toluende serbest radikal polimerlemesi ile sentezlendi. Poli(vinil fosfonik asit)
daha nceki bir almada [6] olduu gibi vinil fosfonik asit monomerinden retildi. PGMA
ve PVPA polimerleri DMF ve metanol/su ortamnda zldkten sonra P(GMA)-graft-
P(VPA)x kopolimerini (ekil 1a) sentezlemek iin x=3, x=5, x=10 ve x=20 oranlarnda
kartrld. Karm 65
o
Cde 24 saat bekletildi daha sonra da aseton ile ktrlp metanol
ile ykand. Oluan graft kopolimerin sulu zeltisi hazrlanp PTFE tabaka zerine film
yapld. Oluan effaf filmler (ekil 1b) nem ekmemesi iin eldivenli kabinde sakland.

3. SONU VE TARTIMA

3.1 Karakterizasyonlar

P(GMA)-graft-P(VPA)
20
nmunesinin
1
H NMR lm yapld ve u rezonanslar grld:
2.6 ppm (CH-P), 3.0-4.0 ppm aras (CH2-O) ve (CH-O). ntegral oranlarndan bu nmunede
her GMA birimine en az 20 VPA birimi bal olduu sonucuna varld.

ekil 2da PGMA ve P(GMA)-graft-P(VPA)x nmunelerinin FTIR spektrumlar verildi. 1720
cm
-1
de karbonil grup, 1155 ve 1260 cm
-1
de ester C-O gerilmesi, 1040-910 cm
-1
blgesinde
P-OH asimetrik grilme titreimi ve 1150 cm
-1
de P=O gerilmesi grlmektedir. PVPA oran
arttka 930 cm
-1
deki P-O-H titreiminin artmas fazladan asidik protonlarn olduunu
gstermitir. Ayrca PVPA artna bal olarak 1700-1590 cm
-1
ve 2850-2750 cm
-1

blgesindeki piklerde art olmutur. 3500-2500 cm
-1
arasndaki geni band proton geii iin
gerekli olan hidrojen bann olduunu gstermektedir.

P O OH
OH
O
P O O
OH
O
OH
O
O
O
PVPA PGMA
epoxide ring
opening


(a) (b)

ekil 1. P(GMA)-graft-P(VPA)x kopolimerinin sentezi (a) ve effaf film yaps (b).





77

3.2 Termal zellikler

ekil 3de graft kopolimerlerin TG eileri verilmektedir. Literatrde PGMA ve PVPA
homopolimerlerinin 200
o
Cye kadar dayankl olduu belirtilmektedir. P(GMA)-graft-
P(VPA)x graft kopolimerlerinde 150
o
Cye kadar grlen kk ktle kayb absorblanan
neme ve younlama reaksiyonlarna balanabilir. PVPA ierii arttka bozunma scakl da
dmektedir.

PGMA ve PVPA homopolimerinin Tg deerleri srasyla 47 [7] ve -23
o
C olarak verilmitir.
Graft kopolimerlerin DSC lmlerinde grlen Tg deerleri ise x=10 iin 90
o
C ve x=5 iin
de 105
o
Cdir. Tg deerinin ykselmesinde yan reaksiyonlar ve gl hidrojen ba etkili
olmu olabilir. Tek Tg olmas ise nmunelerin homojenliini dorulamaktadr.

4000 3000 2000 1000
P(GMA)-graft-P(VPA)
20
P(GMA)-graft-P(VPA)
10
P(GMA)-graft-P(VPA)
3
PGMA
%

T
r
a
n
s
m
i
t
t
a
n
c
e

(
a
.
u
.
)
Wavenumbers (cm
-1
)
1723
1644
926
902
1162
2480


ekil 2. PGMA ve P(GMA)-graft-P(VPA)x nmunelerinin FTIR spektrumlar.

78







100 200 300 400 500 600 700
20
40
60
80
100
W
e
i
g
h
t

%
Temperature (
o
C)
PGMA-graft-P(VPA)
10
under N
2
PGMA-graft-P(VPA)
20
under N
2
PGMA-graft-P(VPA)
5
under N
2
PGMA-graft-P(VPA)
10
under O
2


ekil 3. P(GMA)-graft-P(VPA)x nmunelerinin 10
o
C/dak stma hzyla azot ve hava
ortamnda llen termogravimetrik erileri.

3.3 Proton letkenlik almas

ekil 4ada P(GMA)-graft-P(VPA)
10
nmunesinin nemsiz halde llen AC iletkenlik sonucu
verilmektedir.
ac
deerine karlk frekans grafiinden grld gibi frekans ykseldike
iletkenlik de artmtr. Dk frekanslarda iletkenliin dk olmas blok elektrotlardaki
polarizasyondan dolaydr. Scaklk arttka da iletkenlik artmtr. Bu grafikteki plato
blgeleri lineer fit yaplarak frekanstan bamsz
dc
deerleri elde edildi (ekil 5). Dk
frekans blgelerindeki iletkenlii daha iyi grmek iin kompleks elektrik modls M*()
deeri kullanld.




ekil 4bte kompleks dielektrik modlsnn sanal ksmnn M frekansa kar deikenlii
verilmektedir. M nin dk frekanstaki deerlerinde elektrot polarizasyonunun ihmal
edilebilir bir katks olduu grlmektedir.

79







10
-1
10
0
10
1
10
2
10
3
10
4
10
5
10
6
10
-9
10
-8
10
-7
10
-6
1x10
-5
1x10
-4
P(GMA)-graft-P(VPA)
10
T=150
0
C
T=140
0
C
T=130
0
C
T=120
0
C
T=110
0
C
T=100
0
C
T=90
0
C
T=80
0
C
T=70
0
C
T=60
0
C
T=50
0
C
T=40
0
C
T=30
0
C
T=20
0
C

o
a
c
(
S
/
c
m
)
F(Hz)
10
-1
10
0
10
1
10
2
10
3
10
4
10
5
10
6
10
7
0,0
1,0x10
-2
2,0x10
-2
3,0x10
-2
4,0x10
-2
5,0x10
-2
6,0x10
-2
7,0x10
-2
T=110
o
C
T=100
o
C
T=90
o
C
T=80
o
C
T=70
o
C
T=60
o
C
T=50
o
C
T=40
o
C
T=30
o
C
T=20
o
C
M
'
'
F (Hz)

(a) (b)

ekil 4. P(GMA)-graft-P(VPA)
10
nmunesinin nemsiz halde llen AC iletkenlik deeri (a)
ve M deeri (b) nin frekansa kar deikenlii.







2,2 2,4 2,6 2,8 3,0 3,2 3,4
10
-11
1x10
-10
1x10
-9
1x10
-8
1x10
-7
1x10
-6
1x10
-5
1x10
-4
1x10
-3
P(GMA)-graft-P(VPA)
20
P(GMA)-graft-P(VPA)
10
P(GMA)-graft-P(VPA)
5
o
d
c

(
S
/
c
m
)
1000/T (1000/K)


ekil 5. P(GMA)-graft-P(VPA)
x
nmunelerinin frekanstan bamsz iletkenliklerinin,
ac
,
scaklkla deiimi.
20 30 40 50 60 70 80
5.0x10
-3
1.0x10
-2
1.5x10
-2
2.0x10
-2
2.5x10
-2
3.0x10
-2
3.5x10
-2
P(GMA)-graft-P(VPA)
10
C
o
n
d
u
c
t
i
v
i
t
y

(
S
/
c
m
)
% Relative humidity
20
o
C
80
o
C


ekil 6. P(GMA)-graft-P(VPA)
10
nmunesinin iletkenliine nem orannn ve scakln etkisi.

80

Nmunelerin nemsiz proton iletkenlikleri ekil 5te verilmitir. letkenlikler 20 Cden 150
Cye kadar llmtr. P(GMA)-graft-P(VPA)
5
nmunesinde ok yksek bir iletkenlik
grlmemitir. Bunun yannda proton iletkenlii PVPA oranyla artm ve en yksek
iletkenlik P(GMA)-graft-P(VPA)
10
de llmtr. Nemsiz halde iletkenlii 1.310
5
S/cm
olarak llmtr. P(GMA)-graft-P(VPA)
20
nin iletkenlii biraz daha dk ktndan
x=10 orannn polimer elektrolit membran oluturmak iin optimum oran olduu sonucuna
varlmtr.

ekil 6da P(GMA)-graft-(PVPA)
10
nin DC iletkenliinin neme ball verilmitir.
letkenliin nem oranna ok bal olduu grlmektedir. % 75 nem orannda en yksek deer
elde edilmitir fakat %25 orannda bir nem de (80 Cde 1.610
3
S/cm) bu sistemin polimer
elektrolit membran olarak kullanlmas iin yeterlidir. Literatrde Nafion117nin %50 nem
ortamndaki iletkenlii 40
o
Cde yaklak 0.03 S/cm olarak verilmitir. [8].

4. REFERANSLAR

[1] V. Mehta, J.S. Cooper, J. Power Sources 114 (2003) 32.
[2] Y. Shen, J. Xi, X. Qiu, W. Zhu, Electrochim. Acta 52 (2007) 6956.
[3] B. Bae, D. Kim, J Membr Sci 220 (2003) 75.
[4] Y.F.A. Manthiram, M.D. Guiver, Electrochem. Commun. 8 (2006) 1386.
[5] S.. elik, A. Bozkurt, Eur. Polymer J. 44 (2008) 213.
[6] B. Bingl,W.H. Meyer, M.Wagner, G.Wegner,Macromol. Rapid Commun. 27 (2006)
1719.
[7] S. Nanjundan, C.S. Unnithan, C.S.J. Selvamalar, A. Penlidis, React. Funct. Polym. 62
(2005) 11.
[8] N. Takimoto, L. Wu, A. Ohira, Y. Takeoka, M. Rikukawa, Polymer. 50 (2009) 534.

























81

PVDF BAZLI PROTON LETKEN KOPOLMERLERN SENTEZ VE
KARAKTERZASYONLARI

Hamza KOCATRK
1
, ebnem NCEOLU
1
, Burak BRKAN
2
, Sevim NGR ELK
3
,
Ayhan BOZKURT
3
, Yusuf Z. MENCELOLU
2
, Metin H. ACAR
1
1
stanbul Teknik niversitesi, Fen Edebiyat Fakltesi, Kimya Blm, 34469 STANBUL
2
Sabanc niversitesi, Mhendislik ve Doa Bilimleri Fakltesi, 34956 STANBUL
3
Fatih niversitesi, Fen Edebiyat Fakltesi, Kimya Blm, 34500 STANBUL

ZET

Hidrojen yakt pillerinde kullanlmak zere nemsiz ortamda alabilen, yksek mekanik
dayanm ve yksek iletkenlie sahip polimer membranlara olan ilgi her geen gn
artmaktadr. Bu almada poli(vinilidenflorr) (PVDF) polimeri makrobalatc olarak
kullanlp t-btil akrilat monomeri varlnda atom transfer radikal polimerizasyonu (ATRP)
yntemi ile kontroll olarak farkl komposizyonlarda PVDF-g-PtBA a kopolimerleri
sentezlenip, yapdaki t-btil u grubu hidroliz edilerek PVDF-g-PAA kopolimerleri elde
edilmitir. PVDF-g-PtBA ve PVDF-g-PAA kopolimer oluumlar
1
H NMR ve FT-IR
lmleri ile dorulanm, polimerlerin termal karakterizasyonlar DSC ve TGA lmleri ile
belirlenmitir. Elde edilen polimerler 1,2,4-triazol ile dop edildikten sonra film haline getirilip
proton iletkenlikleri llmtr. Sonu olarak proton iletkenliklerinin, polimerlerin
yapsndaki PAA miktarile artt gzlenmitir.

GR

Enerji ihtiyac hzla artan dnyamzda yenilenebilir enerji kaynaklarndan hidrojen enerjisine
olan ilgi her geen gn artmaktadr. Hidrojen enerjisinden en etkin biimde yararlanmak iin
yakt pili teknolojisi gelitirilmitir. Yakt pilleri, gnmzde, verimli, ekonomik, sessiz ve
evreyle uyumlu yeni bir enerji retim teknolojisi olarak giderek daha geni uygulama ve
kullanm alan bulmaktadr.

Yakt pilleri, elektrokimyasal enerjiyi elektrik enerjisine dntren aralardr. Bir yakt pili
temel olarak iki elektrot arasna yerletirilmi bir elektrolitten oluur. Yakt
pilleri,bnyelerinde barndrdklar elektrolitten hareketle isimlendirilirler. Proton Deiim
Membran (PEM) Yakt Pilleri dier yakt pilleri ile karlatrldnda en yksek g
younluunu, en az hacim ve fiyat gibi avantajlar ile n plana kmaktadr. Proton geirgen
membran yakt pilinin en nemli parasdr. PEM, yakt hcrelerinin anot blmnden
salanan hidrojen gaznn oksitlenmesinden elde edilen protonlar anottan katoda geirerek ve
katotta oksijen ile birletirerek, elektrokimyasal reaksiyonu su ve enerji reterek
tamamlanmasn salar. Yakt pillerinin mr, enerji verimi ve ekonomik olmas polimer
elektrolit membranlara (PEM) baldr.

Gnmzde, en yaygn ticari yakt pili membran rnleri DuPont ve Asahi tarafndan
gelitirilen Nafion

, Flemion

ve Aciplex

tir. Ancak bu malzemelerin proton


iletkenliklerinin yksek scaklklarda (T >80
o
C) nem kayb nedeniyle dmesi gibi
dezavantajlar vardr ve maliyetleri yksektir. Ayrca uzun sreli yakt pili uygulamalarnda,
yakt hcresi ortamnda katalitik elektrotlarnn CO zehirlenmesini nlemek ve verimi
artrmak amacyla, yksek scaklk gerekmektedir. Bu ve benzeri nedenlerden dolay son
yllarda daha yksek scaklklarda kullanlabilecek, iletkenlii nem ieriine bal olmayan
(kuru ortam) alternatif membran gelitirilmesi almalarna olan ilgi artmtr [1-3]. Atom

82

transfer radikal polimerizasyonu (ATRP) [4], homopolimer ve kopolimer sentezleri iin ok
kullanl bir metot olup; bu teknik ile nceden belirlenen molekl arlna ve dar molekl
arl dalmna sahip polimerler ile blok, a ve yldz kopolimerler elde edilebilmektedir.
Poli(viniliden florr) (PVDF) elektrokimyasal ve fiziksel zelliklerinden dolay ticari ve
akademik olarak son derece yaygn olarak kullanlan bir malzemedir. Mikrofiltreleme
sistemlerinde, protein absorbsiyonu, atk su temizlemelerinde ve proton geirgenliinde
membran malzemesi olarak kullanlmaktadr [5,6].

DENEYSEL KISIM

Bu almada, proton deiim membran yakt pillerinde (PDMYP) kullanlmak zere farkl
kompozisyonlarda PVDF-g-PAA a kopolimerleri ATRP yntemi ile sentezlenmitir. Bu
amala ncelikle DMF ortamnda PVDF polimeri balatc olarak kullanlp CuBr/CuCl
katalizrleri ve PMDETA/Me
6
TREN ligandlar varlnda t-btil akrilat monomeri ile PVDF-
g-PtBA a kopolimerleri sentezlenmitir. Bu polimerler hidroliz edilerek akrilik asit yaps
elde edilmitir. Son olarak elde edilen kopolimerler 1,2,4-triazol ile dop edildikten sonra film
haline getirilip proton iletkenlikleri llmtr.

SONULAR

Bu almada, nemsiz ortamda yksek proton iletkenlik salayabilen a kopolimerler yakt
pili membran olarak kullanlmak zere sentezlenmi ve elde edilen polimerlertriazole ile
kartrlarak oluturulan elektrolitler,ince film haline getirildikten sonra proton iletkenlikleri
llmtr.
ncelikle, makrobalatc olarak kullanlan PVDF ten (M
n
ca. 107x10
3
g/mol), t-btil akrilat
(t-BA) monomeri varlnda Cu(I)X katalizrl ATRP yntemi kullanlarak farkl
kompozisyonlarda a kopolimerleri elde edilmitir (ekil 1). Sonular Tablo 1 de verilmitir.



ekil 1. PVDF-g-PtBA a kopolimerinin ATRP ile sentezi

Elde edilen PVDF-g-PtBA polimerlerin karakterize edildikten sonra t-btil grubu hidroksil
grubuna dntrlmtr (ekil 2).








83


Tablo 1: PVDF-g-PtBA kopolimer sentezi
a

Polimer [M]/[I]/[C]/[L]
a
Kataliz/ligand
Verim
(g)
Dn
m tBA
(%)
n
PtBA
(%)
Gravimet
rik
NMR
1 2915/1/8.6/26.7 CuCl/Me
6
TREN 3.17 3.23 9.87 9.62
2 5833/1/8.6/26.7 CuCl/PMDETA 3.12 3.51 11.03 11.88
3 5833/1/5.9/26.7 CuBr/PMDETA 4.65 13.48 34.40 -
4 10183/1/8.6/26.7 CuCl/Me
6
TREN 15 39.32 71.41 -
a
Scaklk=90
o
C, sre=21 saat




ekil 2. PVDF-g-PtBA a kopolimerinin hidrolizi ile PVDF-g-PAAin eldesi

Elde edilen PVDF-g-PAA a kopolimerlerinin FT-IR sonular incelendiinde 1707 cm
-
1
deki C=O bana ait gerilme bandnn iddetinin, kopolimer iinde artan PAA oranyla
artt grlmektedir (ekil 3).
1
H NMR karakterizasyonu ile polimerlerin hidroliz edildii
dorulanmtr.

Literatre bakldnda homopolimer PVDFin bozunma scakl yaklak 440
o
C [7] iken
PAAin 180
o
C civarndadr [8]. Bu almada elde edilen PVDF-g-PAA a kopolimerler
TGA (termal gravimetrik analiz) ile karakterize edilmi ve polimerlerin bozunma
scaklklarnn ierdikleri PAA miktarna bal olarak deitii gzlemlenmitir. ekil 4te
grld zere PAA miktar en fazla olan polimerde (polimer 4) ilk bozunma PAA e ait
olup 150
o
C civarnda balarken ayn polimer iin 300
o
Cde PVDFe ait bozunma
grlmektedir. PAA miktar en az olan polimerde (polimer 1) ise ilk bozunma (PAA)
250
o
Cde iken PVDFe ait bozunma ise 480
o
Cde balamaktadr.

84



ekil 3. PVDF-g-PAA kopolimerlerin FT-IR spektrofotometre grafikleri



ekil 4. PVDF-g-PAA kopolimerlerinin TGA grafikleri

DSC (diferansiyel taramal kalorimetri) sonularna gre polimer 1 ve 2te grlen PVDFe
ait cams gei scaklnn (T
g
) yapdaki PAA miktarnn artmasna bal olarak azald
gzlenmitir (polimer 3-4). Homopolimer PVDFin erime scakl T
m
: 172.69 C olarak
bulunmu ve tm polimerlerde PVDFe ait T
m
ler T
g
lerine kyasla net biimde grlmektedir.
Bunlara ek olarak artan PAA oran ile polimer 3 ve 4 te 143Cde PAAya ait erime
grlmektedir (ekil 5). Polimerlerin TGA ve DSC ile gerekletirilen termal lmleri
incelendiinde, a kopolimerin artan PAA oranyla bozunma scaklnn ve erime noktasnn
dt gzlemlenmitir.


85


ekil 5. PVDF-g-PAA kopolimerlerinin DSC grafikleri

PVDF-g-PAA a kopolimerlerinden triazole elektrolitler hazrlanp ince film haline
getirildikten sonra proton iletkenlikleri llmtr. letkenlik lmleri sonucu kopolimer
yapsndaki PAA oran arttka proton iletkenliinin artt gzlenmitir. Elde edilen
polimerlerde en yksek iletkenlik 7.4x10
-4
S/cm olarak llmtr. Konu ile ilgili
aratrmalar alternatif monomer ve farkl sentez yntemleriyle devam etmektedir.
Bu almann bir ksm, proton deiim membran yakt pilleri iin yeni polimerik membran
tasarm ve retimi adl 104M409 nolu TBTAK projesi erevesinde gerekletirilmitir.


























86

KAYNAKLAR
1. W.T. Grubb , L.W. Niedrach, J. Electrochem. Soc., 107 (1960) 131.
2. A. Bozkurt, W.H. Meyer, G. Wegner, J. Power Sources, 123 (2003) 126.
3. H. Erdemi, A. Bozkurt, W.H. Meyer, Synthetic Metals, 143 (2004) 133.
4. K. Matyjaszewski, , J. Xia, Chem. Rev, 101 (2001) 2921.
5.J. F. Hester, P. Banerjee,Y.-Y.Won, A. Akthakul, M. H. Acar and A. M. Mayes,
Macromolecules, 35 (2002) 7652.
6. S. Inceoglu, S. C. Olugebefola, M. H. Acar, A. M. Mayes, Des. Mon. Polym., 7 (2004)
181.
7. JSC. Campos, AA. Ribeiro, CX. Cardoso, Mater. Sci. Eng. B., 136 (2007) 123.
8. A. Bozkurt , W.H. Meyer , G. Wegner, J.Power Sources, 123 (2003) 126.








































87

FARKLI ATOM ORANLARI LE HAZIRLANAN PtSn/C KATALZRLERN
DMYHDE KULLANILMASI

rem FIRTINA*
1,2
, Nazife ALIKAN
2
, smail BOZ
2

*1
Bahesehir niversitesi, Mhendislik Fakltesi, Enerji Sistemleri Mhedislii Blm,
Beikta, 34553 Trkiye (Tel: 0212-381-08-57); e-mail: irem.firtina@bahcesehir.edu.tr
2
stanbul niversitesi, Mhendislik Fakltesi, Kimya Mhendislii Blm, Avclar, 34320,
Trkiye (Tel: 0212-473-70-70); e-mail: : ismailb@istanbul.edu.tr

ZET

Dorudan metanol yakt hcrelerinde, Pt katalizr zerinde CO adsorbsiyonu sonucu katalizr
zehirlenmekte ve buna bal olarak aktivite kayplar meydana gelmektedir. Bunun nlenmesi
iin Pt yanna ikinci metalin ilavesiyle CO, CO
2
e dntrlerek COin Pt yzeyinden
uzaklatrlmas salanmaktadr. Bu amala yaplan almada farkl atom oranlaryla karbon
destekli PtSn katalizrler hazrlanmtr. Bu oranlar (80:20), (65:35), (50:50) olarak
belirlenmitir. Hazrlanan katalizrlerin X-n krnm sonularnda Sn miktar arttka
kristalit boyutunun kld grlm, siklik voltametre sonularna bal olarak da
elektrokimyasal aktivitesinin artt grlmtr. (50:50) orannda hazrlanan PtSn/C
katalizr hem etilen glikol hem de NaBH
4
ile indirgemeyle hazrlanmtr. NaBH
4
ile
hazrlanan PtSn katalizrn X-n krnm sonularnda, farkl olarak kalay oksitlere ait
pikler gzlenmitir. Bu katalizrde kalay oksitlerin varlna bal olarak dier (50:50)
orannda hazrlanan PtSn/C katalizre gre elektrokimyasal aktivitede art grlmtr.

2. AMA

Bu almann amac yakt hcrelerinde kullanlmak zere Pt esasl ikili metalik katalizrlerin
hazrlanmasyla Ptden kaynaklanan maliyeti azaltmak, ticari katalizrler kadar aktif
elektrokatalizrler gelitirmek ve COden kaynaklanan Pt zehirlenmesini ortadan
kaldrmaktr. Burada ikili metalik katalizr olarak farkl atomik oranlarda, karbon destekli
PtSn katalizrler hazrlanmtr. Pt yanna seilen ikinci metal gei elementlerinden
seilmektedir. nk gei metalleri, d-bandlarnda kataliz iin ideal elektron boluk alanlar
salar ve dejenere elektron blgelerinin yksek konsantrasyonda olduu sitelerde kimyasal
balarn krlmas ve olumasnda ok aktif rol oynarlar.

3. YNTEM

Hazrlanacak ikili katalizrlerde istenilen katalizr miktarn ve atom oranlarn salayacak
ekilde balang maddeleri H
2
PtCI
6
.6H
2
O ve SnCI
2
ayr ayr tartld. Hazrlanan
katalizrlerin tamamnda 2 mg metal/ mL poliol olacak ekilde alld. Tartlan balang
maddeleri H
2
PtCl
6
.6H
2
O ve SnCI
2
ye indirgeme iin yeterli miktar etilen glikol damla damla
ilave edildi. Ardndan 5-10 dk. ultrasonik banyoda tutularak metal tuzlarnn iyice znmesi
saland. Bu durumda ortam pH 5 olarak lld. Homojen grnme gelen karmlar cam
reaktrde bir araya getirilerek 0.5M NaOH ile karmn pH 13 yapld. Magnetik kartrc
kullanlarak ve geri soutucu altnda 30 dk. daha kartrma yapldktan sonra stma ilemine
geildi. Scaklk 90-100
o
C civarna ulatnda reaksiyon ortamnn renginin siyaha dnd
gzlendi. Bu renk dnm indirgenmenin baladnn bir gstergesidir. Daha sonra ortama

88

yksek yzey alanl karbon siyah Vulcan XC 72R ilave edilerek, karm 3 saat, 130
o
Cde
magnetik kartrc altnda tutuldu. Reaksiyon tamamlandktan sonra souyan karm, siyah
bant szge kadndan szld. Olabilecek safszlklar ve klorr iyonlarn uzaklatrmak
iin nce etil alkol ardndan da bol deionize su ile ykanarak , elde edilen katalizr vakum
etvnde 80
0
Cta 10 saat kurutuldu. PtSn/C katalizrn (50:50) oran bir de NaBH
4
le
indirgeme yaplarak hazrlanmtr.
Hazrlanan katalizrlerin karakterizasyonu iin, X-n krnm diffraktogram kullanlarak
katalizrlerin metalik veya oksit formda olup olmad grlm ve kristalit boyutlar
hesaplanmtr. Siklik voltametre ile de elektrokimyasal aktivite testi yaplarak yakt hcresi
iin aktif katalizr olup olmad anlalmaya allmtr.

4. SONULAR

4.1 X-n krnm (XRD) sonular
20 30 40 50 60 70 80 90
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
24,4
39,7
46,1
67,4
81,1
85,5
S
i
d
d
e
t
(
c
p
s
)
2 Theta (Derece)
20 30 40 50 60 70 80 90
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
24,3
39,4
45,7
66,8
80,4
S
i
d
d
e
t

(
c
p
s
)
2 Theta (Derece)

ekil 1: Pt:Sn (80:20)/C X-n krnm ekil 2: Pt:Sn(65:35)/C X-n
grnts krnm grnts
20 30 40 50 60 70 80
30
60
90
120
150
180
24,45
39,5
45,65
67,15
81,25
S
i
d
d
e
t

(
c
p
s
)
2 Theta (Derece)
20 30 40 50 60 70 80
250
500
750
1000
1250
25,3
34
39,3
45,2
51,7
66,5 80,1
S
i
d
d
e
t

(
c
p
s
)
2 Theta (Derece)

ekil 3:Pt:Sn(50:50)/C X-n krnm ekil 4:Pt:Sn(50:50)/C X-n krnm
grnts grnts-(NaBH
4
)

89

Yukardaki ekillerde PtSnn farkl atomik oranlarda polyol yntemi ve NaBH
4
ile hazrlanan
katalizrlerin X-n krnm grntleri verilmektedir. Bu grntlerde, i ie gemi ve
dolaysyla balang biti noktalar tam olarak belirlenemeyen pikler mevcuttur.
Bu nedenle Scherrer denklemi ile kristalit boyutu hesaplamada en temiz pik olmas
dolaysyla Pt(220) piki kullanlmtr.
Ortalama kristalit boyut hesab iin kullanlan Scherrer denklemi;

max 2
K
cos B
(Cu) 0.9
d =
(1)

(1)de gsterilmektedir ve burada d partikl boyutunu(),
K1
X-n dalga boyunu,
max
Pt(220) pikine ait maksimum a deerini, B
2
Pt(220) pikine ait yar ykseklikteki geniliini
(Radyan) vermektedir.

Tablo 1: PtSn/C katalizrlere ait ortalama kristalit boyutlar, Pt(2 2 0) pikinin konumu









PtSn katalizrlerine ait X-n krnm desenlerinde srasyla Pt(111), Pt(200), Pt(220) ve
Pt(311) pikleri grlmektedir. Literatrde mevcut almalar takip edildiinde, hazrlanan
katalizrlere ait akm voltaj erilerine gre, oksit formlar ieren katalizrn, ayn voltaj
deeri iin daha yksek g younluu salad grlmektedir. Farkl kompozisyonlu platin
kalay katalizrlerinden Pt:Sn (80:20)-EG, Pt:Sn(65:35)-EG ve Pt:Sn(50:50)-EG
katalizrlerinin XRD grntlerinde Pte ait karateristik pikler daha baskn olarak
gzlenmitir. Fakat NaBH
4
ile yaplan indirgemeyle hazrlanan katalizrde tam indirgenme
gereklememi, 34
o
ve 54
o
civarnda SnO
2
(1 0 1)e ve SnO
2
(2 1 1)e ait pikler
gzlenmitir. [1] Tablo 1de grld zere kalay miktar arttka ortalama kristalit
boyutunun dt grlmektedir. Sadece farkl indirgeme ajanlaryla hazrlanan PSn/C
(50:50) katalizrlerinin kristalit boyutlar ayn kalmtr. Katalizr bileimindeki platinlerin
byk ounluu Pt
o
mertebesinde olup, yapda az miktarda Pt
4+
ve Pt
2+
lerin bulunduu
tahmin edilmektedir. Kalaylar ise daha ok Sn
2+
ve Sn
4+
formundadr. Sn
o
miktarnn ise az
olduu tahmin edilmektedir.

4.2 Siklik voltametre (CV) sonular:

Hazrlanan katalizrlerin yakt hcresi test nitesine gnderilmeden nce elektrokimyasal
aktivitesinin test edilmesi iin 2M CH
3
OH,1 M H
2
SO
4
ile hazrlanan elektrolit ortamnda,
tarama hz 50mV/s ile siklik voltametrede test edilmitir ve aada grlen voltamogramlar
oluturulmutur.
Katalizrn ad d
XRD
Pt(220) pikinin konumu
Pt:Sn(80:20)-EG 4.9 67.4
Pt:Sn(65:35)-EG 4.2 66.8
Pt:Sn(50:50)-EG 2.6 67.2
Pt:Sn(50:50)-(NaBH
4
) 2.6 66.5

90



ekil 5: PtSn(80:20) katalizrne ait siklik voltametre pik alanlar

ekil 5de siklik voltagram grlen katalizr Pt:Sn(80:20) atomik oranlarnda hazrlanmtr.
Metanol oksidasyonunun gerekletii 0.7 V civarnda, eri altnda kalan blge integre
edildiinde devreden geen yk miktar 3.9 mC olarak bulunmutur.
Hazrlanan katalizre ait elektrokimyasal spesifik metal yzey alan ise 9.4 m
2
/g olarak
bulunmutur. Bu katalizrn dier katalizrlere gre olduka dk neticeler verdii
grlmtr.

Tablo 2: Polyol metoduna gre hazrlanan PtSn/C katalizrlerin elektrokimyasal
karakterizasyonu

Katalizr
I
f

(mA)
V
f

(mV)
I
b

(mA)
V
b

(mV)
I
f
/I
b

Q
f
(mC)
Elektrokimyasal
metal yzey alan
(m
2
/g)
Pt:Sn(80:20)/C 1.3 721.5 0.8 607.4 1.7 3.9 9.4
Pt:Sn(65:35)/C 8.2 715.3 8.6 503.3 1.0 28.0 68.1
Pt:Sn(50:50)/C 13.0 719.1 15.5 469.6 0.8 36.1 87.7
PtSn (50:50)/C
(NaBH
4
)
14.3 713.5 14.7 518 1.0 50.6 122.8

Platin olduka pahal bir balang maddesidir. Bu nedenle pahal platin balang maddesine
ait kullanlan miktarlar azaltlarak, prosesin daha ekonomik bir hale getirilmesi mmkndr.
Bu da ancak daha ucuz olan kalay balang maddesinin miktarnn arttrlmasyla mmkn
olmaktadr. Bu amala Pt:Sn katalizrlerde kompozisyonu deitirerek, artan kalay
miktarlarnn metanol oksidasyonu reaksiyonunda bir gelime salayp salamayaca
aratrlmaya allmtr.

91



ekil 6: PtSn(65:35) katalizrne ait siklik voltametre pik alanlar

ekil 6da Pt:Sn(65:35) atomik oranlarnda hazrlanm katalizre ait siklik voltametre pik
alanlarn gsteren gsterilmektedir. Kalay miktar arttrlarak hazrlanan bu katalizrde ise
elde edilen akm miktar 8.2 mA ile Pt:Sn(80:20) katalizrne gre olduka yksektir. Jiang,
Sun ve arkadalarnn etanolle yapt almada ise maksimum akm deeri 5mA olmutur.
[3] Elektrokimyasal spesifik metal yzey alan ise 68.1 m
2
/g olarak hesaplanmtr.

ekil 7de grlen voltamogram, Pt:Sn 50:50 atomik oranlarnda hazrlanm bir katalizrdr.
Hazrlanan katalizrde 719.1 mVda bir pik maksimumu elde edilmitir. Bu noktaya tekabl
eden akm miktar ise 13 mA olarak llmtr.
Metanol oksidasyonunun gerekletii 0.7 V civarnda hem CO hem de OH trlerinin platin
yzeyine adsorblanmas gereklemektedir ve bu noktada eri altnda kalan alan 37.4 mC
olarak bulunmutur. Bu deer kullanlarak hesaplanan elektrokimyasal spesifik metal yzey
alan ise 87.7 m
2
/g olarak hesaplanmtr.



ekil 7: PtSn(50:50) katalizrne ait siklik voltametre pik alanlar

I
f
/I
b
deeri katalizr zehirlenmesinin bir lsdr ve bu deer PtSn(50:50) katalizr iin 0.8
gibi olduka dk bir deer olmutur. Bu da katalizrn zehirlenmeye kar olduka duyarl
olduunu gstermektedir.

92



ekil 8: PtSn(50:50)-(NaBH
4
) katalizrne ait siklik voltametre pik alanlar

ekil 8de grlen siklik voltamogramda ileri yndeki potansiyel taramasnda 713.5 mVda
bir pik maksimumu elde edilmi ve bu noktada 14.3 mA akm deerine ulalmtr.
Metanolun disosiatif kemisorbsiyonunun gerekletii ve neticede okside olduu 0.7V
civarnda oluan pike ait eri altnda kalan alan ise 50.6 mC ile olduka yksektir.
Elektrokimyasal yzey alan da 122.8 m
2
/g deeri ile olduka yksek bir deerdir.
Sonu olarak, farkl atomik oranlarda hazrlanan PtSn katalizrlere bakldnda Sn miktar
arttka kristalit boyutunun kld grlmtr. Katalizrlerin boyutlar kldke
yzey alanlar artmakta dolaysyla aktiviteleride artmaktadr. Siklik voltametre sonularyla
da grlmtr ki Sn miktarnn artmasyla katalizrden elde edilen yararn bir ls olan
elektrokimyasal spesifik yzey alanda artmaktadr. Bu almada ayn zamanda Snnin daha
ok oksit formunda bulunduu X-n krnm sonularyla grlen PtSn/C (50:50)-NaBH
4
katalizr iin elektrokimyasal aktivitenin en yksek kt grlmtr. Literatrde de
kalayn oksit trlerinin ortamda youn bir ekilde bulunmas, kalayn platin ile alam
oluturmasndan daha iyi netice verdii grlmtr. [2].

REFERANSLAR
[1] JIANG, L., SUNA, G., SUNA, S., LIU, J., TANG, S., LI, H., ZHAUA, B., XIN, Q., 2005,
Structure and Chemical Composition of Supported PtSn Electrocatalysts for Ethanol
Oxidation, Electrochimica Acta, 50,53845389
[2] CHRISTENSENAND, P.A., HAMNETT, A., 1994, Techniques and Mechanisms in
Electrochemistry, Kluwer Academic Publishers
[3] JIANG, L., SUNA, G., ZHOUC, Z., ZHOUA, W., XIN, Q., Preparation and
characterization of PtSn/C anode electrocatalysts for direct ethanol fuel cell, Catalysis Today
9395 (2004) 665670













93

FZYON SRCL SSTEMLERDE YKSEK SICAKLIKLI ELEKTROLZ
YOLUYLA HDROJEN RETM ZERNE PARAMETRK ALIMA

1
Glah zk,
1
Nesrin Demir,
2
enay Yaln,
1
Hseyin YAPICI

1
Erciyes niversitesi Mhendislik Fakltesi Makina Mhendislii Blm, KAYSER
2
Beykoz Lojistik Meslek Yksek Okulu, STANBUL
Telefon: (352) 4374901/32131, Fax: (352) 4375784, e-mail: gulsah@erciyes.edu.tr

ZET

Yksek enerji deerine sahip olan hidrojenin yanmas sonucu su ya da su buhar aa
kmasndan dolay gnmzde kullanlan tm yaktlar ierisinde en temiz enerji kayna
olarak bilinmektedir. 21. yzyln enerji taycs olarak bilinen hidrojen birincil bir enerji
kayna olmayp ikincil bir enerji kaynadr. Rzgr, gne nkleer gibi birincil bir enerji
kaynan kullanp fosil yaktlar, bioktle ve su gibi birok hammaddeden hidrojen
retilmektedir. Nkleer enerjinin bir eidi olan fzyon enerjisinin byk miktarlarda hidrojen
retme kapasitesinin olduu bilinmektedir. Bir fzyon srcl sistemden elde edilen yksek
scaklk, elektroliz yoluyla hidrojen retmekte kullanlmaktadr. Bu almada, fzyon
srcl bir sistemde yksek scaklkl elektroliz yoluyla hidrojen retim miktar teorik olarak
aratrlmaktadr. Bu teorik alma buharn yksek scaklkl elektrolizi sonucu retilen
hidrojen miktarnn fzyon srcl sistem parametrelerine bal olarak ifade edilmesini
gstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Hidrojen Enerjisi; Hidrojen retim Metotlar; Fzyon Srcl
Sistemler; Yksek Scaklkl Elektroliz

1. GR

Hidrojenin en iyi enerji taycs olduu ve yakn gelecekte hidrojene olan talebin byk
lde artaca herkes tarafndan bilinmektedir. Ayrca, gelecein temiz enerji kayna
potansiyeline sahip olmasndan dolay hidrojene olan uluslar aras ilgi gn getike giderek
artmaktadr. Fosil yaktlarn yakn gelecekte tkenecek olmasndan dolay fosil yaktlarn
yerine geebilecek alternatif ve temiz bir yaktn aratrlmasna gerek duyulmutur. Bu
aratrmalarn sonucunda yksek enerji deerine sahip ve yandnda ise sadece su ya da su
buharnn aa kt en temiz eneri kaynann Hidrojen olduu kantlanmtr. Hidrojen
retimi birincil bir enerji kayna kullanlarak hidrokarbonlardan, karbonhidratlardan ya da
sudan elde edilmektedir. Bu birincil enerji kaynaklar srasyla nkleer fisyon, gne enerjisi,
yenilenebilir enerji (bioktle) ve fzyondur. Hidrojen herhangi bir birincil enerji kayna
kullanlarak fosil yaktlardan retildii zaman evreye pozitif bir katk salamayacaktr.
nk retimi esnasnda evre kirliliine sebep olan sera gaz etkisi yaratan gazlar aa
kmaktadr. Bununla beraber, gnmzde hidrojen retimi iin hidrokarbonlar yaygn olarak
kullanlmaktadr. Eer hidrojen nkleer enerji kayna kullanlarak retilirse, kresel snma
sorununu zmeye ok daha fazla katk salayabilecektir. Bu sera gaz etkisi yaratan gazlarn
emisyonunu nlemek iin nkleer enerji ile sudan hidrojen retimi olduka cazip
grnmektedir. Hidrojen, fzyon rnlerinin dorudan etkileimi (ykl paracklar,
ntronlar ve gama nlar) ile fzyon enerjisini kullanarak elektrolit ya da kimyasal yollarla
potansiyel olarak sudan retilebilmektedir. Nkleer enerji kullanarak yksek scaklkl
elektroliz yoluyla hidrojen retimi hidrojen retim metotlar arasndan en umut vadeden bir
metottur nk bu metot evre dostu salam ve basit malzemeler iermektedir. Yksek

94

scaklkl elektroliz ile ilgili literatrde birok alma mevcuttur [1-6]. Baindur nkleer
hidrojen retiminde fzyon enerjisinin nemini vurgulad [7]. Yamawakia ve arkadalarnn
Japon atom enerjisi kurumunda yapm olduklar almada mevcut radyoaktif atklar
azaltmak iin hzlandrc src kritik alt sistemin geliimini ve yksek scaklk gaz reaktr
ile hidrojen retimini aratrdlar [8]. Bolthrunis ve arkadalar termal enerjisi yksek
scaklkl gaz soutmal bir reaktrden salanan buhar metan dnm ileminin tasarmn
gerekletirdiler[9]. Bu almada, prosesin teknik olarak ieriini, ticaretletirilmesi iin
ekonomik ve gelime gereksinimleri rapor edilmitir. Crosbie ve Chapin nkleer tabanl
hidrojen retiminin mevcut durumu ile okuyucuyu bilgilendirdiler ve hidrojen retiminde
kullanlacak olan enerjiler ierisinde nkleer enerjinin en iyi aday olduunu belirttiler [10].
Helisel tip fzyon blanketi elektriin kojenerasyon sistemi ve hidrojen retimi iin Imasaka ve
arkadalar tarafndan kullanlmtr [11]. Hidrojen retimi iin fzyon enerjisi seenei Dean
tarafndan akland [12]. Deann almas fosil yakt rezervleri zerine grleri ve hidrojen
retimi iin kaynak olarak fzyonun kullanlmas ile ilgili almalar iermektedir. Elektrik
retiminde olduu gibi hidrojen ekonomisinide destekleyen bir potansiyele sahip olan fzyon
enerjisinin yararlarn aklamtr [13]. Son olarak Konishi ve arkadalar fzyon enerjisi
kullanarak bioktleden hidrojen retimi zerine almlardr [14]. Bu almann amac,
fzyon srcl sistemlerde yksek scaklkl elektroliz yoluyla hidrojen retimini incelemek
ve bu sistemin nemli parametreleri olan enerji oalm katsays (M) ve enerji kazan
oranna (Q) bal olarak hidrojen miktarn parametrik olarak belirlemektir.

2. YKSEK SICAKLIKLI ELEKTROLZ

Yksek scaklkl elektrolizin mekanizmas ekil1 de gsterilmektedir. Elektroliz hcresi
elektrolitten, katottan (hidrojen elektrotu) ve anottan (oksijen elektrotu) olumaktadr.
Elektrolitin bir tarafna katot dier tarafna ise anot yerletirilmitir. Yksek scaklkl
elektroliz reaksiyonunda, su, buhar olarak elektroliz hcresine girmeden nce dardan bir s
ile stlarak yksek scakla (800-900 C) sahip buhar haline getirilir.



ekil 1. Yksek scaklkl elektrolizin proses emas

2
2 2
2

+ + O H e O H (1)

+ e O O 2 2 / 1
2
2
(2)
2 2 2
2 / 1 O H O H +
(3)
Eitlik 1 de tanmlanan reaksiyon ile buhar hidrojen ve oksijen iyonlarna ayran elektroliz
hcresinin katoduna buhar gnderilmektedir. Burada, hidrojen ve oksijen su buharnn
reaksiyonu sonucu rn olarak ayrlrlar ve iyon kondaktivitisine sahip elektrolit ierisinden
oksijen iyonu anota tanr. Anottaki oksijenin tayc gaz hava ile dar atlmas salanr.
Eitlik 2den de grld gibi oksijen iyonu anotta oksijen rnne dnr. Eitlik 1 ve 2

95

de tarif edilen yksek scaklkl elektroliz reaksiyonlarnn toplam eitlik 3 vermektedir.
Eitlik 3 suyun hidrojen ve oksijene ayrlmasna karlk gelen yksek scaklkl elektroliz
reaksiyonunu gstermektedir.
S T G H A + A = A (4)
Yksek scaklkl elektrolizde buhar hidrojene ve oksijene ayrmak iin termal enerji ve
elektrik enerjisi gerekmektedir. Bu iki enerjinin enerji giri miktarlar eitlik 4de tarif
edilmitir. Bu eitlikte H A hidrojenin elde edilmesi iin gerekli olan enerjidir, G A Gibbs
enerji deiimidir, eitlik 3de tarif edilen reaksiyondaki entropi deiimidir ve T reaksiyon
scakldr. Elektroliz reaksiyonunda S T A deeri termal enerji giriini gsterirken G A
deeri ise elektrik enerjisi giriini gstermektedir. Yksek scaklkl elektroliz iin gerekli
olan enerjinin reaksiyon scaklna bal deiimi ekil 2de gsterilmektedir. Bu ekle
bakldnda, S T A deerinin reaksiyon scaklnn artyla arttn grlmektedir. Yksek
scaklkl elektroliz dier konvansiyonel elektroliz ile dk scaklklarda karlatrldnda
yksek scaklkl elektrolizde daha az enerji ihtiyac olduu grlmektedir.


ekil 2. Elektroliz iin gerekli olan enerji [15]

3. FZYON ENERJSN KULLANARAK HDROJEN RETM [16, 17]

Hidrojen ekonomisi iin gerekli olan hidrojeni byk miktarlarda retmek iin gerekli olan en
iyi enerji kayna fzyon enerjisi olduu dnlmektedir. Fzyon enerjisi kullanarak
hidrojen retimi daha nce yaptmz iki almada da anlatlmtr [16, 17]. Nkleer
dnmler iin kullanlan Fzyon Srcl Sistemler (FSS) multi fonksiyonel bir hibrit
reaktrdr ve ok enerjik fzyon ntronlar kullanarak nkleer atklarn efektif olarak
dnmesi ya da yanmasn salamaktadr. Konvansiyonel fzyon reaktrlerinde enerji
oalm faktr (M) 1.2 civarnda iken fertil ya da fisil yakt ieren dnm iin kullanlan
fzyon srcl bir sistemde bu faktr 10a kadar kmaktadr. Kritik alt durumda alan
fzyon-fisyon hibrit reaktrler fzyon g ktsnn (P
f
) fzyon g girdisine (Pi)oranna eit
olan daha dk fzyon enerji kazancnda (Q) alr (
i f
P P Q / = ). Literatrdeki almalara
gre ekonomik olmas iin bir fzyon reaktrnn enerji kazanc Q 10dan olmas gerekir.
Fakat bir fzyon-fisyon hibrit reaktr Q
~
2 ile ekonomik olabilir. Hidrojen retim tesisi
(HPF) ile kombine olmu fzyon srcl bir sistem iin g ak diyagram ekil 3de
gsterilmektedir. Ayrca ekil 4de ise ele aldmz fzyon srcl bir sistemde yksek
scaklkl elektroliz yoluyla hidrojen retiminin ak emas gsterilmektedir. Elektroliz ilemi
iin gerekli olan elektrik ve termal enerji reaktrden salanmaktadr. Termal s ara s
deitirici vastasyla transfer edilmekte ve bu s HPF ye dardan verilen suyu buhar haline
getirmek iin kullanlmaktadr.


96



ekil 3. Fzyon srcl sistem iin g ak diyagram [16, 17]

Reaktrden elde edilen termal g P
th
u ekilde ifade edilmektedir [16, 17].
a n i th
Q M f f P P q
o
+ + = ] ) ( 1 [ (3.1a)
Yksek scaklkl elektroliz yoluyla hidrojen retmek iin gerekli olan g miktar
H
P termal
g ile elektrik gcnn toplamdr.
e h th H
P P P + = c ) 1 ( (3.1b)
Bu denklemde,
e
P elektrik gcn ve
h
c ise elektroliz olaynn gereklemesi iin trbinden
elde edilen elektrik gcnn belirli bir orann gstermektedir. ekil 2den de grld zere
hidrojen retimi iin gerekli olan termal g ile elektrik gc arasnda scaklkla deien
belirli bir bir oran olduu grlmektedir. Bu oran aadaki ifade ile karakterize edilebilir.
S T
G
f
eh
A
A
=
Yksek scaklkl elektroliz yoluyla hidrojen retmek iin gerekli olan termal gcn
eh
f kat
kadar (800-900 Cde yaklak 4 kat ) bir elektrik gc gerekmektedir. Buna bal olarak 3.1b
denklemini tekrar dzenleyecek olursak;
th eh th H
P f P P + = ) 1 ( ) 1 ( (3.1c)
Denklemi ) 1 ( ortak parantezine aldmzda hidrojen retimi iin gerekli olan g miktar
aadaki ekilde bulunmaktadr.

th eh H
P f P + = ) 1 ( ) 1 (
(3.1d)
Hidrojen retimi iin gerekli olan gc belirlemek iin gelitirilen ayrlma oran ( ), 3.1b ve
daha nceki almalarmzda tanmladmz destek ve src sistem iin gerekli olan g
denklemlerini [16,17] kullanarak aadaki ekilde ifade edilmektedir. Bu ifade de
th
q tesis
verimi olup hesaplamalarda 0.50 olarak ve
cir
ise 0.60 olarak alnmtr.
eh th
eh
eh th n cir d
f
f
f Q M f f +
+
+ + +
=
q q c q

o
) ( ] ) ( 1 [
1
(3.1e)
ekil 5de ayrlma oranlar (elektrik retimi iin) ve 1 (hidrojen retimi iin)nin M ve
Q deerlerine bal olarak deiimi gsterilmektedir. ekle bakld zaman, ayrlma
oranlarnn M ve Q deerlerinin artmasyla artt grlmektedir.

97



ekil 4. Fzyon srcl sistemde yksek scaklkl elektroliz yoluyla hidrojen retiminin
ak emas



ekil 5. Ayrlma oranlarnn M ve Q deerlerine bal olarak deiimi (f

= 0.2 ve f
n
= 0.8)

3.1b ve 3.1e nolu denklemleri kullanarak 3.1d denklemini tekrar dzenleyecek olursak
hidrojen retimi iin gerekli olan g miktar u ekilde tarif edilmektedir.

(

+
+
+ + +
+ + + =
eh th
eh
eh th n cir d
eh n
f
H
f
f
f Q M f f
f Q M f f
Q
P
P
q q c q
o
o
) ( ] ) ( 1 [
1
) 1 ( ] ) ( 1 [
(3.1f)

Elektroliz reaksiyonunun gereklemesi iin gerekli olan enerji miktarn bulmak iin
Fujiwara ve arkadalarnn [15] yapm olduklar alma referans alnmtr. Bu almann
sonucu olarak sunulan ekil 2ye baktmzda elektroliz ilemi iin gerekli olan enerji deeri
250 kJ/mol olduu grlmektedir. Ele aldmz sistem iin hidrojen retim miktar
( H n P m
H H H
A M = /
2 2
) aadaki ekilde tarif edilmektedir.

98


| |
H
n
f
f
f Q M f f
f Q M f f
Q
P
m
H
eh th
eh
eh th n cir d
eh n
f
H
A
M

+
+
+ + +

+ + + =
2
2
) ( ] ) ( 1 [
1
1
) 1 ( ) ( 1
q q c q
o
o
(3.1h)

Hidrojen retim miktar (
2 H
m ) M deerinin 5den 10a kadar birer birer artrlmas ve Q
deerinin de srasyla 2, 5 ve 10 olmas durumlar iin ayr ayr hesaplanmtr. M ve Q
deerlerine bal olarak
2 H
m nin deiimi ekil 6da gsterilmektedir. ekilden de
grld zere M ve Q deerlerinin artmasyla hidrojen retim miktar lineer olarak
artmaktadr. Bu artn sebebi, Q deerinin artmasyla hidrojen retimi iin gerekli olan
elektrik ve termal gcn artmasndan dolaydr.

5 6 7 8 9 10
Enerji cogalim faktoru [M]
5
10
15
20
25
30
35
m
H
2
[
k
g
/
s
]
Q = 2
Q = 5
Q = 10


ekil 6. M ve Q deerlerine bal olarak retilen hidrojen miktarnn deiimi
(P
f
= 1000 MW, f

= 0.2 ve f
n
= 0.8)

4. SONULAR

Bu alma, fzyon srcl bir sistemde yksek scaklkl elektroliz yoluyla hidrojen retimi
zerine parametrik bir almay iermektedir. Fzyon srcl sistemin en nemli
parametrelerinden enerji oalm faktr ve enerji kazan oranna bal olarak hidrojen
retim miktar formlize edilmitir. Bu alma sonucunda elde edilen baz sonular u
ekildedir.
Hidrojen retim metotlarndan yksek scaklkl elektroliz iin en uygun enerji
kayna nkleer enerjidir.
Nkleer enerjiyi kullanarak yksek scaklkl elektroliz yoluyla hidrojen retimi
sonucunda byk miktarlarda hidrojen retilmektedir ve retim srasnda sera gaz etkisi
yaratan gazlar aa kmamaktadr. Buda hidrojen ekonomisine byk bir katk
salamaktadr.
Hidrojen retim miktar M ve Q deerlerinin artyla lineer bir art gstermektedir.
En fazla hidrojen retiminin M ve Q deerlerinin 10 olmasyla elde edildii grlmektedir.



99

Kaynaklar

1. Bo, Y., Wenqiang, Z., Jingming, X., Jing, C., Status and research of highly efficient
hydrogen production through high temperature steam electrolysis at INET, International
Journal of Hydrogen Energy, baskda.
2. Mansilla, C., Sigurvinssona, J., Bontempsc, A., Marechalc, A., Werkoffa, F., Heat
management for hydrogen production by high temperature steam electrolysis, Energy 32
(2007) 423430.
3. Harvego, E.A., McKellar, M.G., OBrien, J.E., Herring, J.S., Parametric evaluation of
large-scale high-temperature electrolysis hydrogen production using different advanced
nuclear reactor heat sources, Nuclear Engineering and Design, 239 (2009) 15711580.
4. Bo, Y., WenQiang, Z., Jing, C., JingMing, X., ShaoRong, W., Advance in highly efficient
hydrogen production by high temperature steam electrolysis, Science in China Series B-
Chemistry, 51 (2008) 289-304.
5. Forsberg, C.W., Hydrogen, nuclear energy, and the advanced high-temperature reactor,
International Journal of Hydrogen Energy, 28 (2003) 1073-1081.
6. Schultz, K., Fusion Production of Hydrogen; How Fusion Energy Can Fuel the Hydrogen
Economy, 16th TOFE Madison, 2004, Wisconsin.
7. Baindur, S., Nuclear Hydrogen Production Re-Examining the Fusion Option, Canadian
Hydrogen Association Workshop on Hydrogen Production from Non-Fossil Sources, May
30th 2007.
8. Yamawakia, M., Nishiharab, T., Inagakib, Y., Minatoc, K., Oigawac, H., Onukib, K.,
Hinob, R., and Ogawab, M., Application of nuclear energy for environmentally friendly
hydrogen generation, International Journal of Hydrogen Energy, 32 (2007) 2719-2725.
9. Bolthrunis, C.O., Kuhr, R.W., Finan, A.E. Using A PBMR to Heat a Steam-Methane
Reformer: Technology and Economics, 3rd International Topical Meeting on High
Temperature Reactor Technology, October 1-4, Johannesburg, South Africa, 2006.
10. Crosbie, L.M. and Chapin, D., Hydrogen Production by Nuclear Heat,
GENES4/ANP2003, Sep. 15-19 2003, Kyoto, JAPAN,.
11. Imasaka, K., Li, D., An approach to hydrogen production by inertial fusion energy, Laser
and Particle Beams, 25 (2007) 99-105.
12. Dean, S.O., The Fusion Energy Option, Journal of Fusion Energy, 23:2 June, 2004.
13. Schultz, K.R., Production Of Hydrogen By Fusion Energy: A Review And Perspective,
American Nuclear Society, 44 (2003)393-399.
14. Konishi, S., Hasegawa, N., Yamamoto, Y., Hydrogen Production from Biomass with
Fusion Heat- Its feasibility and Impact, Japan-US workshop on Fusion Power Plants and
Related Advanced Technologies, Mar. 7, 2008.
15. Fujiwara, S., Kasai, S., Yamauchi,H., Yamada, K., Makino, S., Matsunaga, K., Yoshino,
M., Kameda, T., Ogawa, T., Hoashi, S.M.E., Hydrogen production by high temperature
electrolysis with nuclear reactor, Progress in Nuclear Energy 50 (2008) 421-425.
16. zk, G., Demir, N., Yapc, H., Kahraman, N., Yaln, ., A Parametric Study On
Hydrogen Production From Sulfur-Iodine Cycle In Fusion-Driven Systems, International
Conference on Hydrogen Production, May 3-6, 2009, Oshawa, Canada.
17. zk, G., Demir, N., Yaln, ., Kahraman, N., Yapc, H., A Parametric Study On
Hydrogen Production Via Steam-Methane Reforming In Fusion-Driven Systems, ULIBTK09
17. Ulusal Is Bilimi ve Teknii Kongresi, 24-27 Haziran 2009, Sivas.





100



















































101

BUDAY ATIINDAN KESKL BESLEMEL LETME VE BRLEK
(KARANLIK-AYDINLIK) FERMENTASYON LE BYO-HDROJEN RETM

Serpil zmh, Fikret Karg

Dokuz Eyll niversitesi, evre Mhendislii Blm, Tnaztepe Kamps, Buca, zmir
( serpil.ozmihci@deu.edu.tr, fikret.kargi@deu.edu.tr )

ZET

Atk buday, kesikli beslemeli iletmede birleik karanlk ve aydnlk fermentasyon ile biyo-
hidrojen retimi iin ham madde olarak seilmitir. Isl ilemden geirilmi anaerobik amur
(karanlk fermentasyon) ve Rhodobacter tr (aydnlk fermentasyon) ieren organizma
karml fermentre; 20 g L
-1
atk buday (AB) ieren ortam, sabit debide (6.25 ml saat
-1
)
beslenmitir. Sistem deiik karanlk/aydnlk (K/A) fermentasyon bakterisi oranlaryla ve
karanlk ve aydnlk fermentasyon bakterileri tek banayken en yksek hidrojen verimlilik ve
retim hzn veren en uygun K/A orann bulmak zere iletilmitir. En uygun K/A oran; en
yksek kmlatif hidrojeni (1548 mL), en yksek verimlilik katsaysn (65.2 ml g
-1
buday)
ve en yksek spesifik hidrojen hzn (SHH=5.18 ml g
-1
h
-1
) veren 1 /2 olmutur. Tek bana
aydnlk fermentasyon tek bana karanlk fermentasyondan daha yksek hidrojen retmitir.
En dk hidrojen oluumu ortamda yksek toplam uucu organik asit (TUOA) birikimi
nedeniyle K/A oran 1/1 iken bulunmutur.

Anahtar Kelimeler: biyo-hidrojen, birleik fermentasyon, karanlk fermentasyon, kesikli
beslemeli iletme, kl fermentasyon

1. Giri

Hidrojen gaz temiz bir enerji kayna olup enerji deeri 122 kJ g
-1
dr. Atmosfere CO
2
, CO,
SO
x
ve NO
x
veren fosil yaktlarn aksine hidrojen enerji kayna olarak kullanldnda
havaya sadece su buhar yayar ki, bu durum da sera gaz etkilerini azaltmaktadr. Hidrojen,
gelecein ana enerji taycs yakt hcrelerinden elektrik retiminde dorudan
kullanlabilmektedir. Fosil yaktlar gibi hidrojen doada bulunmaz ve retimi ancak zel
koullar altnda pahall kimyasallarla mmkn olmaktadr[1]. Bu nedenle karbonhidrat ierii
yksek zengin ham maddelerden lml iletme koullarnda biyoproses yoluyla hidrojen
retimi olduka dikkat ekicidir(30-35
o
C, 1 atm) ve gelitirilmeye ihtiya duyan bir konudur.
[1-4].

Ucuz ve kolay bulunan yenilenebilir kaynaklar, biyomas ierikli niasta ve selloz gibi byk
lekte tarmsal ve evsel atklar gibi, biyo-hidrojen retimi iin kullanlmaktadr ve nemli
avantajlar salamaktadr [1, 4]. Karbonhidrat ierii zengin yenilenebilir kaynaklardan (atk
biyomas gibi) biyo-hidrojen retimi karanlk ve aydnlk anaerobik fermentasyon
gerektirmektedir [1]. Atk buday hidrojen retimi iin uygun ucuz ve blca bulunabilen bir
ham maddedir.

Karbonhidrat ierii yksek ham maddenin karanlk fermentasyonunda asidogenik-anaerobik
amur, Clostridia ve Enterobakter trleri hidrojen retiminde kullanlmlardr. [7, 9].
Hidrojen retiminde en iyisinin sl ileme tabii tutulmu anaerobik amur olduu rapor
edilmitir. Biyo-hidrojen retimi iin karanlk ve aydnlk fermentasyon ardk ya da birleik

102

olarak kullanlabilir. Birleik karanlk-aydnlk fermentasyonun ardk fermentasyona gre,
fermentasyon sresinin ksalmas ve hidrojen retiminin artmas gibi bir takm stnlkleri
vardr. Genellikle tm birleik fermentasyon almalar kesikli sistemde gerekletirilmitir
ve literatrde kesikli beslemeli hibir alma bulunmamaktadr [10-13]. Yksek younluklu
kesikli beslemeli kltrlerin kesikli ve srekli iletmelere kar avantajlar u ekilde
sralanabilir: (a) giri hcre konsantrasyonu istenilen seviyelerde tutularak biyo-dnm hz
kontrol altnda tutulabilir, (b) Sisteme kontroll besleme yaplarak substrat ve toksik kimyasal
inhibisyonu bertaraf edilebilir, (c) rn inhibisyonu artan fermentasyon hacmi ile birlikte
seyrelerek azaltlabilir. Hidrojen oluum hzn ve miktarn etkileyen en nemli parametreler
substrat ykleme hz (L
s
=Q S
o
) (hem giri substrat konsantrasyonu hem de besleme debisi),
hcre konsantrasyonu, fermentrdeki substrat ve rn miktar ve iletme sresidir.

Birleik fermentasyonda kark kltrn kompozisyonu (karanlk/aydnlk biyomas oran,
K/A) hidrojen oluum hz ve verimliliini etkileyen nemli bir etkendir. Bu almada,
birleik kesikli beslemeli fermentasyon ile, giri K/A orannn biyo-hidrojen oluum hz ve
miktar zerine etkisi incelenmitir. Giri debisi (150 ml gn
-1
)ve giri buday zeltisinin
konsantrasyonu (20 g L
-1
) sabit tutulmu ve giri kark kltrn kompozisyonu K/A oran
1/1 ila 1/10 arasnda deitirilerek deneyler yaplm ve sadece karanlk ve sadece aydnlk
fermentasyon bakterileriyle karlatrlmtr. Bu almann amac kesikli beslemeli
iletmede en yksek biyo-hidrojen retim hzn ve verimliliini veren en uygun K/A orann
saptamaktr.

2. Materyal ve Metot

2.1 Deney Dzenei

Deneyler 2 Llik serum ielerinde 30 2
0
Cde, 3l bir magnetik kartrcnn zerinde 3
tane fermentr ayn anda iletilerek, sabit 100 rpmde kartrlarak yaplmtr. Toplamda 6
farkl K/A organizma orannda deneyler yaplmtr. Buday zeltisinin besleme hz 6.25 ml
saat
-1
de (150 ml gn
-1
) sabit tutulmutur. Fermentr, V
o
= 0.3 L ile deiik karanlk ve
aydnlk mikroorganizma karm oranlaryla (K/A) alanmtr.

2.2 Deney Prosedr

-200 mesh elekten geirilen buday %97 (hacim hacim
-1
) niasta ve gluten, 3.4 mg g
-1
toplam
azot (%2.2 protein) ve 1.72 mg g
-1
phosphate-P iermektedir. Na-tiyoglkolat (200 mg L
-1
)
besleme suyuna eklenerek ortamn ORPsi -200 mVa indirilmitir. Besleme suyu 20 g L
-1

buday tozu (tlm ve suda 1.5 saat kaynatlarak ksmen hidrolizlenmi) iermektedir.
Balangta (t=0) serum iesi ortamndaki eker konsantrasyonu 1.5 0.5 g L
-1
, besleme
suyu pH 7.5, olarak saptanmtr. Kesikli beslemeli sistem 10 gn boyunca iletilmi V
o
=
0.3 L ve V
son
= 1.8 Lde tutulmutur. Organizmasz ayn koullarda bir kontrol deneyi
gerekletirilmitir.

Deney ortamna MgSO
4
.7H
2
O (0.25 g L
-1
), K
2
HPO
4
(1 g L
-1
), KH
2
PO
4
(1 g L
-1
) pH
tamponlamak zere eklenmitir. Her fermentasyon ortamnda toplamda sabit 3.5 0.25 g
balang biyomas konsantrasyonu olacak ekilde K/A oranlar hesaplanmtr ve K/A oran
1/1 ila 1/10 arasnda deimitir ve bununla birlikte sadece karanlk ve sadece aydnlk
fermentasyon bakterilerinin olduu deneyler de yaplmtr.

103

2.3 Organizma

Ikl fermentasyon amacyla NRLL, DSMZ ve Japonyadan getirtilen Rhodobacter
sphaeroides trleri ve Rhodobacter palustris kltrnn karm kullanlmtr. Bu trlerden
eit miktarlarda alnarak, karm nce kendi byme (nutrient broth (16 g L
-1
), eker (5 g L
-
1
), maya zt (3 g L
-1
) ve NaCl (5 g L
-1
), pH 6.8, 30
o
C, 5000 lux florasan lamba )
ortamlarnda bytlm sonra hidrojen ortamna (asetik asit (2 g L
-1
), btrik asit (0.5 g L
-1
),
laktik asit (0.5g L
-1
), maya zt (0.5 g L
-1
), K
2
HPO
4
(2.8 g L
-1
), KH
2
PO
4
(3.9 g L
-1
), Na-
glutamate (1.87 g L
-1
), Na
2
MoO
4
.2H
2
O (0.75 mg L
-1
), FeSO
4
.7H
2
O EDTA compleksinden
alnan FeSO
4
.7H
2
O (10 mg L
-1
), MgSO
4
.7H
2
O (0.2 g L
-1
), pH 7.0, 30
o
C 15000 lux florasan
lamba) alnarak adapte edilmitir.

Karanlk fermentasyon yapabilen organizma olarak ise sl ilem uygulanm anaerobik amur
kullanlmtr. Isl ilemden geirilmi anaerobik amur nce eker (60 g L
-1
), pepton (10 g L
-
1
), maya zt (0.6 g L
-1
), MgSO
4
.7H
2
O (0.25 g L
-1
), K
2
HPO
4
(1 g L
-1
), KH
2
PO
4
(1 g L
-1
), L-
cysteine-HCl.H
2
O (0.1 g L
-1
) ieren ortamda inkbatrde 37
o
C, pH = 6.8 bytlmtr. Her
iki tr de 20 saatlik inkbasyon sresinin sonunda byme ortamlarndan santrifjlenip
alnarak deney ortamna alnmtr. Deney ortamna MgSO
4
.7H
2
O (0.25 g L
-1
), K
2
HPO
4
(1 g
L
-1
), KH
2
PO
4
(1 g L
-1
) pH tamponlamak zere eklenmitir.

2.4 Analitik Yntemler

Sv fazdan alnan numuneler, 8000 rpmde 30 dakika sre ile santrifujlenmi,st svdan
TOUA (Merck kiti ile)ve toplam eker ve niasta analizleri yaplmtr. Niastann hidrolizi
aamasnda oluan eker miktarnn belirlenmesi amacyla fenol-asit spektrometrik yntemi
kullanlmtr. Hidrojen gaz deriimi lmleri Agilent 6890 Gaz Kromotografnda
yaplmtr. Biyoktle Deriimi APHA Standart Metotlar (2005) 2540 D ye gre filtrasyon
metodu uygulanarak yaplmtr. Toplam gaz hacmi retilen toplam gaz hacmi, bileik kaplar
prensibine dayal olarak, gaz sv yer deitirme sistemi kullanlarak belirlenmitir (%2
H
2
SO
4
+ %10 NaCl). Niasta analizleri, rnekler asitlendirilip niastann tam hidrolizi iin 1.5
saat kaynatlm oluan toplam eker fenol-asit yntemi ile llmtr.

3. Sonular ve Yorumlar

Deiik K/A oranlarndaki pH deiimleri ekil 1 de gsterilmitir. Balang pHlar ortamda
budayn hidrolizi ve bakterilerin oluturduu TUOA bal olarak dmektedir. Her gn pH
llerek gerektiinde pH 7ye 10 M NaOH ile ayarlanmtr. pH dleri ve TUOA
oluumu deien K/A oranlarna gre farkllk gstermitir. Kltrler tek bana
kullanldnda (anaerobik amur ya da Rhodobacter) balang pH 7.5 iken 5.5 cvarna
inmi ve 5.5-6 civarnda sabitlenmitir. K/A oran 1/1 iken pH 5.5 a dmtr. K/A oran
artka pH dleri artan TUOA miktarna bal olarak etkinlemitir. K/A oran 1/ 2 -1/10
arasnda pH ilk gnde 4.5lara dm ve K/A oran 1/ 2 iken, en yksek TUOA miktar elde
edilmi, en keskin d grlmtr. lk iki gnn ardndan pH genelikle 5.5 civarnda tm
kesikli beslemeli deneylerde seyretmitir.

ekil 2de kesikli beslemeli iletilen birleik fermentasyonda deiik K/A oranlarndaki
ORPlerin zamana bal deiimleri gsterilmitir. ORP deiimleri fermentasyon ortamnda
metabolik aktivite sonucunda oluan (TUOA) NADH konsantrasyonuna ve pH deiimlerine
baldr. Rhodobacterin saf olarak kullanld ortamda ORP -150 25 mV arasnda
deimi ve anaerobik amurun saf olarak kullanld ortamda nce -240 mVa dm sonra

104

iletme sresinin sonuna kadar -175 25 mV civarnda sabit kalmtr. Kark kltrlerde
K/A oran dtke ORP deerleri artmtr. En yksek ORP deeri (>-50 mV) en dk K/A
oranlarnda (1/5 ya da 1/10) saptanmtr. Buna karn; dk K/A oranlarndaki yksek
aydnlk fermentasyon bakteri konsantrasyonlar nedeniyle ortamdaki TUOA, H
2
ve CO
2

oluumunu arttrarak kta dk TUOA miktarlar kalmasn salam ve ortamda NADH
tketimi nedeniyle ORP ykselileri grlmtr.

ekil 3 deiik K/A oranlarnda iletilen kesikli beslemeli birleik fermentasyonda kmlatif
hidrojen oluumunun zamanla deiimini gstermektedir. En yksek kmlatif hidrojen
miktar (1548 ml H
2
) K/A = 1/ 2 de elde edilirken, en d (550 ml H
2
) olarak K/A = 1/1 de
elde edilmitir. Karanlk ve aydnlk faz birleik fermentasyonunda buday niastasnn
hidrojene dnm aadaki gibi ifade edilebilir.

Karanlk karanlk ve aydnlk aydnlk
Fermentasyon (enzimatik hidroliz) fermentasyon fermentasyon
Niasta glukoz + maltoz TUOA + H
2
+ CO
2
H
2
+ CO
2


Aydnlk ve karanlk fermentasyon bakterilerinin birlikte kullanm bu basamakl
reaksiyonun her aamasnn gereklemesini ve son rn olarak H
2
ve CO
2
oluumunu
salayacaktr. Ancak fermentasyon ortamna eklenen aydnlk ve karanlk organizma
miktarlarnn ortamda TUOA birikiminin nne geecek ekilde doru oranlarda olmas
gerekmektedir. Sadece aydnlk organizmalar kullanldnda; buday zeltisi iinde doal
olarak var olan ya da buday zeltisi kaynatldktan sonra dardan gelen organizmalar
sayesinde buday niastasnn hidrolizi salanmtr. Bu ekilde oluan glukoz ve maltozdan
da kl fermentasyon bakterileri dier reaksiyonlar gerekletirerek H
2
ve CO
2
retmilerdir.

Ikl faz bakterileri yani Rhodobacter tek bana kullanldnda(1268 ml H
2
) tek bana
anaerobik amurdan (996 ml H
2
) daha yksek kmlatif hidrojen retimi (KH) salamtr.
K/A oran 1/1den 1/10a dtnde KHi de 550den 1150 mlye artmtr. K/A oran 1/10
iken elde edilen KH (1150 ml) Rhodobacter tek bana kullanldndakine yakn bir deer
vermitir. K/A oran 1/2de en yksek KHne ulalmtr. Muhtemelen TUOA oluumu ve
H
2
fermentasyonu dengelenerek ortamda TUOA birikiminin n alnmtr ki elde edilen
nihai TUOA deerlerinde en dk TUOA miktarnn (<5 g L
-1
) bu oranda elde edilmesi bu
durumu kantlamaktadr. Sonular aka birleik fermentasyonun ksz (karanlk)
fermentasyondan daha fazla hidrojen retimi saladn gstermitir. Birleik
fermentasyonda K/A orann 1/ 2 ve daha dk olduu durumlarda daha yksek hidrojen
oluumuna ulalmtr. Aydnlk fermantasyonun tek bana kullanld durumda da niasta
kontaminant bakteriler tarafndan hidrolizlenmesi Rhodobacter trnn ekeri ve TUOAleri
nihai rnlere dntrmesini salamtr.

Deiik K/A oranlarnda birleik kesikli beslemeli iletmede elde edilen niasta
konsantrasyon deiimleri ekil 4de zamana kar verilmitir. Kontrol deneyi herhangi bir
bakteri kltr iermediinden niasta besleme boyunca artmtr. Tm deneylerde, besleme
suyunun niasta konsantrasyonu 20 g L
-1
iken, K/A oranndan bamsz olarak, etkin niasta
hidrolizi sayesinde, fermentrdeki niasta konsantrasyonu 2 g L
-1
nin altnda kmtr.
Deiik K/A oranlarnda retilen hidrojen miktarndaki deiim Rhodobakterin oluan
TUOAleri hidrojene dntrmesine dayanmaktadr. Birleik fermentasyonda retilen biyo-
hidrojenin kilit noktas aydnlk faz bakterilerinin oluan TUOAleri etkin olarak fermente
etmesine dayanmaktadr. K/A orannn ya dk tutulmal ya da sadece aydnlk faz
organizmalar sistemde yksek KH miktarlarna ulamak iin kullanlmaldr.

105

ekil 5 deiik K/A oranlarndaki zamana kar znm toplam eker deiimlerini
vermektedir. Sonular karbonhidratlarn karanlk ve aydnlk fermantasyonu sayesinde etkin
dnm saladn ve ortamda 500 mg L
-1
toplam ekerden daha az eker bulunduunu
gstermektedir. Bu sonular yaplan tm deneylerde gzlenmitir. Yaplan ilk set deneylerde
(manyetik kartrcnn zerinde 3 fermentr birden iletilmitir.), ki bunlar sadece
Rhodobacter, sadece anaerobik amur ve K/A oran 1/1 olan fermantasyon deneyleridir, giri
toplam eker konsantrasyonu 1 g L
-1
nin altndadr ve iki gnlk kesikli beslemeli iletmenin
sonunda 200 mg L
-1
nin altnda toplam eker deerlerine ulalmtr. Niastann etkin olarak
hidrolizlenmesinin yannda oluan ekerin de TUOAler ve H
2
e de dnt grlmektedir.
Bylece yukarda verilen reaksiyondaki ilk iki reaksiyonun snrlayc basamaklar olmad
ancak nc reaksiyonun (TUOAlerin aydnlk fermantasyonla H
2
ve CO
2
e dnm) en
yava basamak olduu ve ortamda TUOA birikime neden olduu anlalmaktadr. K/A oran
1/ 2, 1/5 ve 1/10 (yaplan dier l set deney) olan deneylerde giri eker konsantrasyonu 2.5
g L
-1
den 500 mg L
-1
nin altndaki seviyelere 3 gnn ardndan etkin bir TUOA ve H
2

retimiyle ulalmtr.

Tablo 1de deiik K/A oranlarndaki birleik kesikli beslemeli deneylerin sonular
zetlenmektedir. En yksek KH (1548 ml), hidrojen verimi (65 ml H
2
g
-1
niasta), SHH
(5.18 ml g
-1
h
-1
) K/A oran 1/ 2 iken elde edilmitir. Ayn zamanda sadece Rhodobacterin
kullanld ve TUOAlerin etkin ekilde H
2
e dnm grlen deneyde de yksek KHne
(1268 ml) ve SHH (3.17 ml g
-1
saat
-1
) ulalmtr. Giri TUOA konsantrasyonlar
Rhodobacter iin inhibisyon etkisi yaratan TUOA deerinden (2500 mg L
-1
) her zaman dk
olup, nihai TUOA konsantrasyonlar ( > 4000 mg L
-1
) her zaman bu deerden daha yksek
kmtr. Birleik fermentasyonda TUOAlerin ortamda birikmesi etkin hidrojen retiminin
ana sorunlarndan biridir. K/A oran 1/ 2 iken nihai TUOA konsantrasyonun nispeten
dierlerinden dk olmas aydnlk faz bakterilerinin TUOAlerden daha etkin hidrojen gaz
retmesini salamtr. Anaerobik amur tek bana kullanldnda ya da K/A oran 1/1
olduunda ise yksek TUOA olumu ( > 9000 mg L
-1
) ve ortamda TUOA birikime neden
olmutur. Bu birikim kesikli beslemeli iletmede TUOA inhibisyon snr olan 2500 mg L
-1
yi
atndan Rhodobacterlerin etkin olamamasna ve TUOAleri H
2
ve CO
2
e
dntrememesine neden olmutur. Birleik kesikli beslemeli sistemde bu sorun
fermantasyon ortamna aktif bakteri eklenip TUOAlerden daha hzl H
2
ve CO
2
oluumunu
salamakla ya da besleme zeltisi (buday niastas zeltisi) ykleme hzn (L
s
= Q S
o
, g
WP h
-1
) drmekle giderilebilir. Besleme buday niastas konsantrasyonu (S
o
, g L
-1
) ya da
debinin (Q, L h
-1
) drlmesi giri ykleme hzn drecek ve bylece k TUOA
miktarn da azalmasn salayacaktr. TUOA birikimi, fermentasyon esnasnda sert pH
dleri de hidrojen oluumunu olumsuz etkileyen faktrlerden biridir. Otomatik pH
kontrol ile sert pH dlerin nne geebilir.

Tablo 1. Kesikli beslemeli birleik fermentasyonda K/A orannn hidrojen retimine etkileri
K/A
oran
Km.
Hidrojen
(ml)
Hidrojen
verimlii
(ml H
2
g
-1

niasta)
Max
hz,R
m

(ml h
-1
)
SHH
(ml g
-1

h
-1
)
TUOA
0

(mg l
-1
)
TUOA
f

(mg l
-1
)
TUOA
verimlilii
(gVFA g
-1

starch)
Karanlk 995.80 32.13 2.56 2.63 681 9104 0.50
Aydnlk 1267.76 39.75 3.09 3.17 2168 9656 0.52
1/1 549.87 17.75 1.90 1.94 2200 12016 0.64
1/ 2 1548.46 65.19 5.49 5.18 1570 4760 0.34
1/5 1054.32 44.48 2.73 2.33 1630 3800 0.27
1/10 1151.83 44.88 2.04 1.90 1000 4400 0.30

106

5.Tartma

Kesikli beslemeli birleik fermentasyonda karanlk/aydnlk ( K/A) bakteri orannn hidrojen
oluumu zerine etkileri incelenmitir. Giri suyunda buday konsantrasyonu 20 g L
-1
de
tutulmu ve giri suyu sabit 6.25 ml saat
-1
debiyle fermentre beslenmitir. Birleik kesikli
beslemeli fermentasyonda niasta hidrolizi, eker fermentasyonu, TUOA oluumu ve hidrojen
gaz oluumu takip edilmitir. En yksek kmlatif hidrojen (1548 ml), hidrojen verimlilii
(65 ml H
2
g
-1
niasta), SHH (5.18 ml g
-1
h
-1
), K/A oran 1/ 2 iken elde edilmitir. Karanlk ve
aydnlk fermentasyonlar birlikte kullanldnda, niasta hidrolizi sonucunda oluan ekerin
TUOAe ve ardndan H
2
ve CO
2
dnm hz sadece ksz ya da kl fermentasyona
kyasla daha fazladr. Aydnlk fermentasyon buday niastasndan oluturulmu
TUOAlerden hidrojen retiminde snrlayc basamaktr. TUOAlerin fermentasyon
ortamnda birikmesi kl fermentasyon bakterileri zerinde rn inhibisyonuna ve hidrojen
oluum hz ve verimliliinin dk olmasna neden olmutur. Fermentasyon ortamndaki
TUOAlerin etkin fermentasyonu, aydnlk fermentasyon bakterileri zerindeki inhibisyonunu
elimine edecektir. Bu da aktif kl faz organizmalarnn ortamda youn bulunmas yani
sistemin dk K/A oranlarnda iletilmesi ya da substrat ykleme hznn drlmesiyle
mmkndr.

Bu proje TBTAK tarafndan TUB 105M296 nolu proje ad altnda desteklenmektedir.


ekil 1. pHn zamanla deiimi ekil 2.ORP nin zamanla deiimi.



ekil 3. Kmlatif hidrojen oluumunun zamanla deiimi.

107



ekil 4. Niasta deriiminin zamanla degiimi.



ekil 5. eker konsantrasyonun zamanla deiimleri

Birleik kesikli beslemeli iletmede deiik K/A oranlar: Aydnlk, Karanlk, 1/1,
1/2 , 1/5, 1/10, X kontrol(bakterisiz ortamda niasta dnm yokken)

108

6. Referanslar

[1] Kapdan IK, Kargi F. Biohydrogen production from waste materials. Enzyme Microb.
Technol. 2006; 38: 569-582.
[2] Manish S, Banerjee R. Comparison of biohydrogen production processes. Int J Hydrogen
Energy 2008; 33: 279-286.
[3] Kotay SM, Das D. Biohydrogen as a renewable energy resource - Prospects and potentials.
Int J Hydrogen Energy 2008; 33: 258-263.
[4] Ni M, Leung, DYC, Leung MKH, Sumathy K. An overview of hydrogen production from
biomass. Fuel Process. Technol. 2006; 87: 461-472.
[5] Yokoi H, Saitsu AS, Uchida H, Hirose J, Hayashi S, Takasaki Y. Microbial hydrogen
production from sweet potato starch residue. J Bioscience Bioeng. 2001; 91: 58-63.
[6] Liu G, Shen J. Effects of culture medium and medium conditions on hydrogen production
from starch using anaerobic bacteria. J Bioscience Bioeng. 2004; 98: 251-256.
[7] Yokoi H, Tokushige T, Hirose J, Hayashi S, Takasaki, Y. H
2
production from starch by
mixed culture of Clostridium butyricum and Enterobacter aerogenes . Biotechnol. Lett 1998;
20: 143-147.
[8] Yokoi H, Maki R, Hirose J, Hayashi S. Microbial production of hydrogen from starch
manufacturing wastes. Biomass Bioener. 2002; 22: 389-395.
[9] Han SK, Shin HS. Biohydrogen production by anaerobic fermentation of food waste. Int J
Hydrogen Energy, 2004; 29: 569-577.
[10] Asada Y, Tokumoto M, Aihara Y, Oku M, Ishmi K, Wakayama T, Miyake J, Tomiyama
M, Kohno H. Hydrogen production by co-cultures of Lactobacillus and a photosynthetic
bacterium Rhodobacter sphaeroides RV. Int J Hydrogen Energy 2006; 31: 1509-1513.
[11] Yokoi H, Mori S, Hirose J, Hayashi S, Takasaki Y. H
2
production from starch by mixed
culture of Clostridium butyricum and Rhodobacter sp M-19. Biotechnol. Lett 1998; 20: 895-
899.
[12] Fang HHP, Zhu H, Zhang T. Phototrophic hydrogen production from glucose by pure
and cocultures of Clostridium butyricum and Rhodobacter sphaeroides. Int J Hydrogen
Energy 2006; 31: 2223-2230
[13] Shuler ML, Kargi F. Bioprocess Engineering: Basic Concepts. 2nd edn. Prentice Hall,
USA, 2002
[14] Miyake J. National Research Institute of Advanced Industrial Science and Technology.
Nakoji, Amagasaki, Japan. Personal communication. 2006.
[15] Dubois M, Gilles KA, Hamilton JK, Rebers PA, Smith F. Colorimetric method for
determination of sugars and related substances. Anal. Chem. 1956; 8: 350-366.
[16] Logan BE, Oh SE, Kim IS, Ginkel SV. Biological hydrogen production measured in
batch anaerobic respirometers. Environ Sci Technol. 2002; 36: 2530-35
[17] Greenberg, A. E., Clesceri, L. S., Eaton, A. D., Eds. Standard methods for the
examination of water and wastewater. 21st edn. American Public Health Association
(APHA), 2005, Washington DC, USA.









109

FOTO-FERMENTASYON BYOREAKTRNDE RHODOBACTER SPHAERODES
LE BYO-HDROJEN RETM ZERNE MALAT LAVES VE SEYRELTME
ETKSNN NCELENMES

F. Tuba Dokgz, Nuri Azbar*

Ege niversitesi, Mhendislik Fakltesi, Biyomhendislik Blm
*nuri.azbar@ege.edu.tr

ZET

Bu almada; peynir alt suyu ile srekli olarak beslenen termofilik tam kartrmal
anaerobik biyoreaktrn (T= 55C, CSTR, 30 g KO /l/gn, HRT:24 saat) k suyu R.
sphaeroides ile inokule edilmi kesikli foto-fermantasyon almalarnda substrat olarak
kullanlmtr. Karanlk fermantasyondan gelen k suyu, seyreltilmeden ve, 1/2, 1/5, 1/10
orannda seyreltilerek ve orantsal malat ilavesi ile (0- 30 mM konsantrasyon aralklarnda)
k suyuna eklenmitir. Seyreltme etkisi tek bana incelendiinde anaerobik k suyunun
seyreltilmesi, daha iyi hidrojen retimi ile sonulanmtr. Ham k suyuna ve seyreltmelere
malat ilavesi hidrojen retimini daha da iyiletirmitir. Seyreltme oranlar iersinde 1/10 en
iyi hidrojen retim verimini (180 ml H
2
/ g KO
eklenen
) vermitir. te yandan, hidrojen retim
ortamna malat ilavesinin hidrojen retimi zerinde pozitif etkisi olduu tespit edilmitir.
Sadece malat ieren fermantasyon ortam, btn deneme setleri iersinde en yksek hidrojen
retim verimini (567 ml H
2
/g KO) vermitir. Seyreltme yaplmadan kullanlan ham k
suyunun foto-fermantasyon ile hidrojen retim amac ile kullanm uygun bulunmamtr.

Anahtar kelimeler: Rhodobacter sphaeroides, peynir alt suyu, fotofermantasyon, iki
aamal hidrojen retimi.

1. GR

Gnmzde enerji ihtiyacnn karlanmasnda birincil enerji kayna olarak fosil yaktlar
kullanlmaktadr. Fosil yaktlarn snrsz olarak kullanlmas ile ortaya kan CO
2
gibi sera
gazlar, dnyada iklim deimeleri ve kresel snma problemlerine sebep olmutur. Bu
nedenle alternatif enerji yaktlarna ilgi dnya apnda artmtr. Hidrojen gelecein temiz
enerji kaynadr ve fosil yaktlarn yerini alaca gzyle baklmaktadr. Hidrojenin yanma
rn sadece sudur bu sebeple kresel snmaya yol amaz. Fosil yaktlara alternatif olan
metan gazna kyasla ktle bana yaklak 2.8 kat daha enerjiliktir (H
2
=141.9 MJ/kg,CH
4
=50
MJ/kg). Hidrojen kimyasal ve termokimyasal yntemlerle fosil yaktlardan retilebilir. Bu
prosesler, enerjiye baml olmas ve H
2
eldesi srasnda sera gazlarnn atmosfere
salnmasndan dolay ekonomik deildir. Biyolojik hidrojen retim yntemleri, kimyasal ve
termokimyasal yollar ile H
2
retimi ile karlatrldnda, organik madde ierii yksek atk
ve atksularn substrat olarak kullanlmas durumunda enerji ihtiyac dk ve evreye dost bir
enerji retim yolu olarak karmza kmaktadr.

Biyohidrojen retim metotlar 4 ana snfa ayrlmaktadr: (i) direkt ve dolayl biyofotoliz, (ii)
fotofermantasyon, (iii) karanlk fotofermantasyon ve (iv) karanlk ve fotofermantasyonun
ardkl olarak kullanld hibrit sistemler. Hibrit sistemler (ki aamal reaktr sistemleri) H
2

veriminin arttrlmas iin gelecek vaat eden sistemlerdir. Birinci aamada, kompleks
karbonhidratlar fermantatif bakteriler (Clostridium sp, atksu artm amuru, toprak ve
komposttan elde edilen kark konsorsiyum) tarafndan organik asit, alkol, CO
2
ve H
2
e kadar

110

paralanr. kinci aamada ise, organik asitler fotofermantatif bakteriler (Rhodopseudomonas
palustris, Rhodobacter sp.) tarafndan k altnda CO
2
ve H
2
e kadar paralanr. Foto ve
karanlk fermantasyonun kombine edilmesi ile birlikte teorik olarak 12 mol H
2
retim verimi
elde edilebilinir. (Kataoka vd., 1997; Miyake vd., 1984; Chen vd., 2007).

Lee vd. (2002) fermantatif ve fotofermantatif bakterilerin kombinasyonu ile atk suyun
hidrojene dntrlmesi zerinde almtr. Eroglu vd. (2006) zeytin karasuyundan iki
aamal hidrojen retimi gerekletirdiklerini rapor etmilerdir. Organik asitlerin tipi ve
konsantrasyonu, hcre bymesi ve hidrojen retimini etkileyen kritik faktrlerden bir
tanesidir (Das ve Veziroglu, 2001; Fang vd., 2005; Koku vd., 2002; Chen vd., 2008).
Karbonhidratlarn karanlk fermantasyon ile hidrojene dntrlmesi srasnda retilen ana
organik asitler sras ile asetat ve btirattr. Literarde genellikle, oarganik asitlerin ayr olarak
kullanld fotofermantasyon yolu ile H
2
retimi rapor edilmitir (Barbosa vd., 2001; Fang
vd., 2005; Miyake ve Kawamura, 1987; Oh vd., 2004). Bununla birlikte, bu organik asitlerin
karmnn (asetat, butyrat, propiyonat ve laktat) kullanld yayn says kstldr (Shi ve
Yu, 2006; Tao vd., 2006). Fotofermantatif bakterilerde biyohidrojen retiminden sorumlu
enzim nitrojenazdr. Nitrojenaz enzimi molekler N
2
varlndan, azotun amonyaa
dnmnden sorumludur. Bu sebeple, fotofermantatif bakterilerde H
2
retimi,
fermantasyon ortamnda yksek konsantrasyonda azot mevcut ise inhibe olur (Koku
vd.,2002).

Bu almada, karanlk fermantasyon k suyu ile beslenen R. sphaeroides iin, balang
organik asit konsantrasyonun belirlenmesi , uygun seyreltme orannn bulunmas ve malik asit
ilavesi ile H
2
retim veriminin arttrlmas hedeflenmitir.

2. MATERYAL VE METOT

2.1. MKROORGANZMA VE BYME KOULLARI

Hidrojen retimi denemelerinde kullanlan Rhodobacter sphaeroides (DSM 9484) DSMZ
(German Collection of Microorganisms and Cell Cultures) den temin edilmitir. Hcreler GM
ortam ieren serum ielerinde bytld. Byme ortam, 7.5 mM malat, 10 mM sodyum
glutamat, 3 g/l KH
2
PO
4
, 0.5 g/l MgSO
4
7H
2
O, CaCl
2
2H
2
O, 1 ml vitamin solsyonu (0.5 g/l
thiamin klorid hidroklorit, 0.015 g/l biyotin, 0.5 g/l niasin), 0.1 ml x50 ferrik sitrat (50 g/l) ve
1ml iz element solsyonu iermektedir. z element solsyonu ierii: ZnCl
2
: 70 mg/l;
MnCl
2
4H
2
O: 100 mg/l; H
3
BO
3
: 60 mg/l; CoCl
2
6H
2
O: 60 mg/l; CuCl
2
2H
2
O: 200 mg/l;
NiCl
2
6H
2
O: 20 mg/l; Na
2
Mo
4
2H
2
O: 40 mg/l; HCl (%25 v/v): 1ml. Byme ortam ierii
Profesr Dr. nci Eroludan (Ortadou Teknik niversitesi, Kimya Mhendislii Blm)
temin edilmitir. Serum ielerinin tepe gaz saf argon ile ykanarak anaerobik koullar
salanmtr ve gaz geirmezliinin salanmas iin ielerin azlar kavukuk tpa ve
alminyum vial kapaklar ile sktrld. Sular 31Cde 150 W metal Halide lamba (6000
lux) ile aydnlatlm iklimlendirme odasnda 48 saat inkbasyondan sonra hidrojen retim
denemelerinde kullanld. Byme ortamnn balang pHs 6.5 a 1N NaOH ile ayarland.

2.2. DENEY KURULUMU VE PROSEDR

alma hacmi 1l, OLR: 30 gKO/l/gn ve HRT 24 saat iletme parametrelerine sahip peynir
alt suyu ile beslenen termofilik (55 C) CSTR reaktr, fotofermentasyon denemelerinde
karbon kayna olarak i gren organik asitlerin retimi iin kuruldu. Reaktrn gnlk k
sular btn fotofermentasyon denemeleri iin gerekli hacmin elde edilebilmesi iin 5 gn

111

boyunca biriktirildi ve kartrlarak kullanld. k suyu, karanlk fermentasyondan gelen
biyomasn ve dier askda kat maddelerin uzaklatrlmas iin 5000 rpm de 10 dakika
santrifuj edildikten sonra kaba filtreden geirildi. k suyunun pH, KO ve toplam azot
miktar sras ile 5.5, 27.5 g/l, 137.5 mg/l olarak lld. k suyunda ana organik asitler
olarak asetat (1568 mg/l) ve laktat (4795.4 mg/l) tespit edildi. R. sphaeroides ile kesikli
fermentasyon denemeleri, alma hacmi 200 ml olan 250 mllik serum ielerinde 2 paralelli
olarak gerekletirildi. Denemelerde farkl seyreltme stratejileri ve bu seyreltmelere orantsal
olarak malat ilavesi ile bu iki bakteriyel su iin uygun atk su seyreltme orann tespitine ve
30mM malat ilavesi ile hidrojen retim verimlerinin arttrlmasna alld. Atk su iin
kullanlan seyrelme stratejileri sras ile: ham k suyu ile, ham k suyuna orantsal malat
ilavesi ile (% 25, %50, % 75 v/v), ham k suyunun distile su ile (1/2, 1/5, 1/10)
seyreltilmesi ile ve bu seyreltme oranlarna orantsal malat ilavesi (% 25, %50, % 75 v/v) ile.
Ayrca sadece 30 mM malat ieren kontrol denemeleri de kuruldu. Reaktrlerin balang
pHs 6.7 ye 1N NaOH ile ayarland. noklasyondan nce reaktrler 121 Cde 15 dakika
sterilize edildi. Reaktrlerin tepe gaz saf argon ile 3 dakika ykanarak anaerobik koullar
saland. Reaktrler alma hacimlerinin % 10u orannda aland ve 150 W Halide metal
lamba ile aydnlatlan iklimlendirme odasnda 31 Cde inkbasyona brakld. Reaktrlerin
yzeyine gelen k iddeti 6000 lux lld. Toplam biyogaz lmleri, bakteriler tarafndan
retilen gazn hacmi kadar boalan su ile dolu ince uzun tpler ile gnlk olarak lld ve
retilen biyogazn H
2
ierii GC ile tespit edildikten sonra, tplerde boalan ksm su ile
dolduruldu.

Tablo 1. Deneme dzenekleri; seyreltme oranlar ve orantsal malik asit ilavesi.

Deney Kurulumu
Karanlk fermentasyon
k suyu (v/v). 100% 75% 50% 25% 0%
Malat ilavesi (v/v) 0% 25% 50% 75% 100%
Ham k suyu Set1 Set2 Set3 Set4
1/2 Seyreltme Set6 Set7 Set8 Set9 Set5
1/5 Seyreltme Set10 Set11 Set12 Set13
1/10 Seyreltme Set14 Set15 Set16 Set17

2.2. ANALTK METOTLAR

Kimyasal oksijen ihtiyac (KO) standart metotlara (APHA, 1995) lld. k suyunun pH
s pH ler ile (WTW pH meter), ve Toplam Azot miktar Merck (14 555 N, 10- 150 mg/l)
test kiti kullanlarak NOVA 60 Spectroquant spektrometre ile tespit edildi. k suyu
iersindeki uucu ya asitleri (asetat, propiyonat, btirat, izobtirat, izovalat, valat,
izokapriyonat, kapriyonat ve heptonoik asit) ve alkoller (etanol, aseton ve btanol); FID
(flame ionization detector) ve DB-FFAP 30 m x 0,32 mm x 0,25 mm kapiller kolon (J&W
Scientific) ile GC (6890N Agilent)de lld. Uucu ya asitlerinden laktat, okzalat, tartarat,
malat, maleik asit, sitrat, suksinat, fumarat ve format Uv-Vis (SPD10A) detektr (210 nm)
ve 150 mm*4.6 mm Prevail Organic Acid 5U (GRACE) kolonu ie HPLC (Shimadzu)de
llmtr. Gaz lerlerde biriken gazn H
2
ierii TCD (termal conductivity detector)
detektr ile ve Hayesep D 80/100 dolgulu kolon ile GCde analiz edilmitir.




112

3. BULGULAR VE TARTIMA

Peynir alt suyu ile srekli olarak beslenen termofilik anaerobik biyoreaktrn hidrojen
retimi ortalama 1.5-2.5 L H
2
/L
reaktr
/gn ve tepe gazndaki hidrojen ierii %40-60 olarak
tespit edilmitir. Bu reaktrn k suyu ham olarak ve 1/2, 1/5, 1/10 orannda seyreltilerek
kesikli fotofermentasyon denemelerinde kullanlmtr. Kesikli fermentasyon denemelerine
gaz retiminin durduu zamana kadar devam edilmitir (yaklak 290 saat). Kesikli
fotofermentasyon denemelerinde retilen toplam gaz miktar iersindeki H
2
miktar gnlk
olarak GC ile llmtr. ekil 1de ham k suyu, ham k suyunun 1/2, 1/5, 1/10
seyreltme ve 30 mM malat ile yaplan denemeler sonucunda elde edilen kmlatif hidrojen
retimleri verilmitir. En yksek kmlatif hidrojen retimi seyreltme 1/2 (337 mL) ve 30
mM malat ieren (327 ml) deneme setlerinde elde edilmitir. Sadece reaktr k suyunun
kullanld deneme setinde en dk kmlatif hidrojen retimi (42 ml) tespit edilmitir.
Ham fermentasyon k suyunun seyreltilmesi ile kmlatif hidrojen retimide iyilemitir.
Literatrde, yksek organik asit konsantrasyonu ve amonyum konsantrasyonlarnn hidrojen
retimini inhibe ettii bildirilmitir (Chen vd., 2007; Koku vd., 2002). Bu sebeple
seyreltmenin kmlatif H
2
retimi zerinde olumlu etkisi olduu dnlmektedir. Ancak,
seyreltmenin arttrlmas ile birlikte kmlatif H
2
retimi azalmtr. Bunun sebebi, fazla
seyreltme ile R. sphaeroides tarafndan ihtiya duyulan substrat miktarnn azalmas nedeni ile
olabilir.



ekil 1. Kmlatif hidrojen retimi (Set 1: Ham k suyu , Set 5: 30 mM malat, Set 6: 1/2
seyreltme, Set 10: 1/5 seyreltme, Set 14: 1/10 seyreltme).

Hidrojen retim verimleri asndan karlatrldnda k suyundan gelen KOnin
seyreltme ile birlikte azalmas ile H
2
retim verimi de artmtr. En yksek hidrojen retim
verimi 30 mM malat ile yaplan deneme setinde elde edilmitir. %50 malat ieren 1/10
seyreltmede H
2
retim veriminde dikkate deer bir iyileme grlrken, malat iermeyen ham
k suyu ve dk seyreltmelerinde dk hidrojen retim verimleri elde edilmitir (Tablo 2)








113

Tablo 2. R. sphaeroides iin elde edilen hidrojen retim verimleri.

ml H
2
/ g KO
eklenen

Karanlk
fermentasyon
k suyu (v/v) 100% 75% 50% 25% 0%
Malat ilavesi
(v/v) 0% 25% 50% 75% 100%
Ham k suyu 16 15 71 189
568
1/2 Seyreltme 131 137 167 268
1/5 Seyreltme 157 293 315 332
1/10 Seyreltme 180 196 408 375

Tablo 3te karanlk fermantasyon k suyunda ve foto-fermantasyon sonunda GC ve HPLC
ile tespit edilen giri ve bakiye VFA deerleri verilmitir. Tablodan da anlald zere
R.spaheroides hidrojen retimin iin malik asit ve izobtirik asiti tercih etmitir. Hidrojen
retimi iin asetik asit ve laktik asit bu bakteriden hidrojen retimi iin zayf substratlar
olarak karmza kmaktadr.

Tablo 3. Karanlk fermantasyondan gelen giri ve foto-fermantasyon sonunda tespit edilen
VFA konsantrasyonlar.

Asetik Asit Propiyonik Asit Btirik Asit zo-btirik Asit Laktik Asit Malik Asit Asetik Asit Propiyonik Asit Btirik Asit zo-btirik AsitLaktik Asit Malik Asit
Set 1 1568 18 45 4762 4795 0 1530 18 0 958 9220 0
Set 2 1176 13 34 3572 3597 1006 363 0 0 0 178 333
Set 3 784 9 22 2381 2398 2011 611 0 14 668 898 64
Set 4 392 4 11 1191 1199 3017 366 0 0 0 354 410
Set 5 0 0 0 0 0 4022 0 0 0 0 0 72
Set 6 784 9 22 2381 2398 0 527 0 19 609 581 0
Set 7 588 7 17 1786 1798 503 239 0 26 181 205 75
Set 8 392 4 11 1191 1199 1006 311 0 25 50 308 32
Set 9 196 2 6 595 599 1508 124 0 0 0 389 189
Set 10 78 1 2 238 240 0 178 0 27 41 259 0
Set 11 235 3 7 714 719 201 11 0 0 0 246 28
Set 12 157 2 4 476 480 402 53 0 9 0 526 40
Set 13 78 1 2 238 240 603 66 0 0 0 244 23
Set 14 24 0 1 71 72 0 0 0 9 0 318 0
Set 15 118 1 3 357 360 101 0 0 19 0 248 27
Set 16 78 1 2 238 240 201 0 0 9 0 236 45
Set 17 39 0 1 119 120 302 0 0 0 0 205 11
Deney No
Karanlk Fermantasyon k suyundan gelen VFA konsantrasyonu (mg/l) Foto-fermantasyondan sonra tespit edilen VFA konsantrasyonu (mg/l)



TEEKKR

Bu alma, TUBTAK-AYDAG tarafndan 104 Y 298 nolu proje ile desteklenmitir.




114

4. KAYNAKLAR

[1] APHA 1995. Standard Methods for the Examination of Water and Waste Water. 19th
Edition, American Public Health Association, USA.
[2] BARBOSA, M.J., JM. Rocha, J Tramper,RH. Wijffels. 2001. Acetate as a carbon source
for hydrogen production by photosynthetic bacteria. J. Biotechnol 85:2533.
[3] CHEN C-Y., W-B. Lu, C-H. Liu, J-S. Chang. 2008. Improved phototrophic H2 production
with Rhodopseudomonas palustris WP3-5 using acetate and butyrate as dual carbon
substrates. Bioresource Technology 99:3609-3616.
[4] CHEN, C-Y., W.-B. Lu, J-F Wu, J-S. Chang. 2007. Enhancing phototrophic hydrogen
production of Rhodopseudomonas palustris via statistical experimental design. Int. J.
Hydrogen Energy 32:940-949.
[5] DAS, D., TN. Veziroglu. 2001. Hydrogen production by biological processes: a survey of
literature. Int. J. Hydrogen Energy 26:1328.
[6] EROGLU, E., I. Eroglu, U. Gurbuz, L. Turker, M. Yucel. 2006. Biological hydrogen
production from olive mill wastewater with two-stage processes. Int. J. Hydrogen Energy
31:1527-1535.
[7] FANG, H.H.P., H. Liu, T. Zhang. 2005. Phototrophic hydrogen production from acetate
and butyrate in wastewater. Int. J. Hydrogen Energy 30:785793.
[8] KATAOKA N, A. Miya, K. Kiriyama. 1997. Studies on hydrogen production by
continuous culture system of hydrogen-producing anaerobic bacteria. Water Sci Technol
36(67):4147.
[9] KOKU, H., I. Eroglu, U. Gunduz, M Yucel, L. Turker. 2002. Aspects of the metabolism
of hydrogen production by Rhodobacter sphaeroides. Int. J. Hydrogen Energy 27:13151329.
[10] LEE JZ., DM. Klaus, PC. Maness, JR. Spear. 2007. The effect of butyrate concentration
on hydrogen production via photofermentation for use in a Martian habitat resource recovery
process. Int J Hydrogen Energy 32:33013307.
[11] LEE, CM., PC. Chen, CC. Wang, YC. Tung. 2002. Photohydrogen production using
purple non-sulfur bacteria with hydrogen fermentation reactor effluent. Int J Hydrogen
Energy 27: 13081314.
[12] MYAKE J, XY. Mao, S. Kawamura. 1984. Photoproduction of hydrogen from glucose
by a co-culture of a photosynethic bacterium and Clostridium butyricum. J Ferment Technol
62(6):531535.
[13] MYAKE, J., S. Kawamura.1987. Efficiency of light energy conversion to hydrogen by
the photosynethic bacterium Rhodobacter sphaeroides. Int. J. Hydrogen Energy 12:147149.
[14] OH, Y.K., EH. Seol, MS. Kim, S. Park. 2004. Photoproduction of hydrogen from acetate
by a chemoheterotrophic bacterium Rhodopseudomonas palustris P4. Int. J. Hydrogen Energy
29: 11151121.
[15] SHI, X.Y., HQ.Yu. 2006. Conversion of individual and mixed volatile fatty acids to
hydrogen by Rhodopseudomonas capsulata. Int. Biodeter. Biodegr 58: 8288.
[16] TAO, Y., Y.Chen, Y. Wu, Y. He, Z. Zhou. 2006. High hydrogen yield from a two-step
process of dark- and photo-fermentation of sucrose. Int. J. Hydrogen Energy 32: 200206.









115

ZMT KULLAR EVSEL ATIKSU ARITMA TESSNDE MICROBIAL FUEL CELL
(MFC) VE MICROBIAL ELECTROLYSIS CELL (MEC) YNTEMLERYLE
ELEKTRK VE HDROJEN RETM POTANSYELLERNN ARATIRILMASI

Yrd. Do. Dr. Ethem Toklu
Bayburt niversitesi, Mak. Mh., Bayburt
ethemtoklu@armegrup.com

ZET

Microbial fuel cell (MFC) teknolojisi, bakterileri kullanarak bioktleden elektrik reten ok
yeni bir yntemdir. MFC teknolojisi, atksu artma tesisleri iin tamamen farkl ve yeni bir
yaklam imkn salamaktadr. Bu yntemle, artma prosesi, elektrik tketen bir tesis olmak
yerine, elektrik veya hidrojen reten tesise dnmektedir. Microbial electrolysis cell (MEC),
asetik asit tuzu ve dier fermantasyon rnlerinden, yeni bir H
2
retim yntemidir.

zmit Kullar Evsel Atksu Artma Tesisi, 92.620 m
3
/gn kapasiteli bir tesistir ve yaklak
300.000 kiilik bir nfusun atk suyunu artabilmektedir. 1 m
3
atksuyun artlmasnn maliyeti
ortalama 0,13 TL/m
3
tr. Artma tesisinin yllk iletme maliyeti 4.400.000 TL/yl dr. Yllk
elektrik sarfiyat 9.125 MW, maliyeti ise 1.660.000 TL dir.

Atksu artma tesislerinin enerji sarfiyat ok yksek olduundan, MFC yntemi ile retilen
elektrik, darya satlmaktan ziyade, ncelikle mevcut tesiste kullanlarak, nemli miktarda
tasarruf salamak mmkndr. Atksu artma tesislerinde en nemli masraf kalemleri, atksu
havalandrma, amur ileme ve atksu pompalamadr.

MFC teknolojisine gre mevcut tesisin, yllk 40.380 MW elektrik enerjisi retim potansiyeli
mevcuttur. Bu enerjinin tamamn geri kazanmak mmkn deildir. Ancak % 25-50 orannda
bu enerji geri kazanlabilir. MEC teknolojisine gre, yllk H
2
retim potansiyeli ise 1,23*10
6

kg dr.

1. GR

Microbial fuel cell (MFC), organik maddeleri, biokatalist olarak mikroorganizmalar
kullanarak elektrik enerjisine dntren bir sistemdir. MFCde, elektrik, organik maddelerin,
bakterilerle anaerobik oksidasyonundan retilir (1-4). MFCler, anot odas ve katot odas
olmak zere iki ayr odadan oluurlar. Mikroorganizmalar, bakterilerle ayrabilen organik
maddeleri anot odasnda oksitlendirir ve elektronlar, anot elektroduna (negatif elekrod)
transfer eder. Elektronlar, bir evrim boyunca, elektronlar kabul eden oksijen (4-9) veya
ferrisiyanr gibi dier kimyasallarn (10-12) bulunduu bir katot odasna (pozitif elektrot)
hareket ederler. Bu elektronlar, anot odasndan katot odasna yaylan protonlar ile su
(oksijenden) veya ferrosiyanr (ferrisiyanrden) formunda birleirler.

Mikroorganizmalar, ayr yoldan, elektronlar anot elektroduna transfer edebilirler: (a)
potasyum ferrisiyanr, thionine veya ntral red gibi eksojen mediatr (arac) kullanarak (13-
15), (b) bakteriler tarafndan retilen meditorleri kullanarak (12), (c) elektronlarn, solunum
enzimlerinden (sitokromlar gibi) elektrotlara dorudan transferi (3-6, 10, 12, 20, 21).
Mediatrler, elektronlara, bakteriyel hcresi iinden elektrota gidip gelecei bir yntem temin
eder. Eksojen mediatrleri kullanmann, maliyetleri, ksa mrleri ve microorganizmalar
zehirlemeleri gibi dezavantajlar vardr (4, 5, 7). Bununla beraber, bakteri kendi mediatrn

116

rettiinde veya elektronlar dorudan elektroda transfer ettiinde; sistem, yksek, srekli
aktivite derecesinde alr. ncelemelere gre, eksojen mediatrlerin ilave edilmesine gerek
duyulmayan bu sistem, mediatrsz MFC eklinde tanmlanr. Shewanella putrefaciens (3),
Geobacter metallireducens (4, 7) ve Rhodoferax ferrireducens (6) gibi birka biyolojik
ayrtrc, mediatrsz MFC sistemlerinde elektrik retildiini gstermitir. Atksu asnn
kullanld mikrobiyel dzenei ieren MFClerde bakteriler tarafndan kullanlan gerek
mekanizma henz belirlenememitir.

Mediatrsz MFClerde bakterinin kark kltrleri, atksu (5, 8) ve deniz keltilerindeki (7)
spesifik bileiklerden (9, 10) veya organik maddelerden elektrik retebilmektedir. Atksu
artm ve elektrik retimini bir arada baaran bir metod olarak, evsel atksudan enerji retimi,
son zamanlarda dikkatleri zerinde toplad. Liu ve arkadalar (8), tek odal MFC (SCMFC)
kullanarak, srekli atksu artmn ve elektrik retimini baarmlardr. Sistem, atksudaki
CODun %80 ini uzaklatrrken, 26 mW/m
2
maksimum g younluu retebilmektedir. Liu
ve Logan (9), zel olarak dizayn edilmi, daha kk kapasiteli doldur boalt sisteminde,
evsel atksu kullanarak, 283 mW/m
2
g retmilerdir. laveten, proton dei toku
membrannn (PEM) karlmasyla maksimum 1468 mW/m
2
g retilebilmektedir. Ancak,
bu son testlerde, atksu srekli olarak artlmamtr. Bu sistemlerde, anot, geni oda iinde
PEM/katot veya dz katottan ayr tutulmutur, fakat, anot odas, sistem iinde svnn
akndan baka bireyle karmamtr. Dier MFClerde, anot odas, genellikle karr (4, 14,
15).

Hidrojen yakt hcrelerinde, elektrotlar, genellikle PEM tarafndan ayrlm, tek bant iinde
toplanmtr. ki elektrotu yakn tutma, aralarndaki proton tamay arttrr. Bununla birlikte,
Nafion gibi PEMler, oksijeni geirerek, katot odasndan anot odasna kk bir miktar
oksijenin gemesine sebep olurlar. Bu yzden; MFCde tek elektrot/PEM seti kullanarak g
retiminin artp artmayacan, veya, katottan anoda oksijen oksijen transferinin, MFCde g
retimine engel olup olmayaca, merak ediliyor. Bakteri, MFC de zorunludan gnllye
aralnda anaeroblardan elektrik reten olarak bilinir, ve bylece anoda tutunmu bakteriye
oksijen difzyonu, znm oksijenin iinde elektrot setinin kabiliyetlerini kullanmay
snrlandrabilir. laveten, anot odas iersine oksijen difzyonu, bakteri tarafndan aerobik
solunumdan dolay elektron vericisinde kayplara sebep olur, bu da genel Coulombic verimi
azaltr.

ekil 1de bir microbial fuel cell (MFC)in alma prensibi ematik olarak gsterilmektedir.
Bakteri, hemen hemen her kimyasal besin kayna olarak kullanmak iin gelitirilmitir.
MFCde, bakteri, bir biofilm iersindedir. Bakterilerin yaam alan olan biofilm, yapkan
eker ve protein kapl biofilm matrisi tarafndan elektroda ilitirilmitir. Oksijensiz ortamda
yetitiinde, atn bakteriyel metabolizmasnn yan rnleri CO
2
, elektronlar ve hidrojen
iyonlardr. Bakterilerin rettii elektronlar, biofilm matrisi tarafndan elektrot zerine
getirilip gtrlrler; bylece retken ekosistem diye adlandrlan biofilm anodu oluturulur
ve elektrik retilir.


117

G
Atksu
+ Katyonlar +
Elektrolit
- Anyonlar -
+
-
Anot
Katot
Su
CO O
Biofilm
Bakteri hcresi
Ekstraselller matris
2 2



ekil 1: Bir microbial fuel cell (MFC)in ematik gsterilii.

Mikrobiyel elektroliz, organik maddelerden hidrojen retim prosesidir (16-18). Microbail
electrolysis cellde (MEC); organik maddeler, aktif mikroorganizmalar tarafndan
elektrokimyasal metodla CO
2
, H
+
ve elektronlara dntrlr. Bu elektronlar, anoda transfer
edilir ve anottan, g beslemesi olan bir elektrik devresi zerinden katoda akar. Katotta,
proton veya suyun azaltlmasyla hidrojen retilir (ekil 2). Hcre dndaki negatif arj ak,
hcre iinde anottan katoda katyon tanmasyla dengelenir. Biyolojik artlar altnda hidrojen
retimini srdrmek iin, teorik olarak 0,14 V uygulanmaldr (18). Bununla beraber pratikte,
katodun fazla potansiyelinden dolay 0,14 Vdan daha fazla uygulanmaldr.

imdiye kadar mikrobiyel elektrolizde, katotlar, esas olarak platinin katalist olarak
uygulanmasnda kullanldlar. Platinin seilmesi, su elektrolizrleri ve yakt hcrelerindeki
mkemmel performansndan kaynaklanmaktadr. Bununla beraber, platin, pahal bir
katalisttir. laveten, platinin performans, atksuda ska bulunan elemanlardan negatif olarak
etkilenir (19). Bu yzden, katotta, alternatif kataliste ihtiya vardr.


118

+
C
+
C
+
C
+
C
+
C
+
C
+
C
+
C
COD
B
i
o
a
n
o
t
K
a
t
o
t
Besleme
CO
3
H
2
e -
e -
COD
HCO - +H
+
e -
M
O
2


ekil 2: Bir microbial electrolysis cell (MEC)in ematik gsterilii.

Rozendal ve arkadalar, platine alternatif olarak mikrobiyel biokatot gelitirmilerdir (20).
Bu biokatot, bir grafit kee anot (bioanot) zerinde elektrokimyasal olarak aktif
mikroorganizmalarn, hidrojen okside edilmi biofilmi zenginletirmesiyle elde edilmitir.
Sonra, bu bioanodun kutbu, hidrojen reten biokatota dntrlmek iin, ters evrilmitir.
Normal hidrojen elektroduna (NHE) kar -0,7 Vun kontroll potansiyelinde, biokatot, 1,1
A/m
2
akm younluuna sahiptir, burada, kontrol katodu (biofilmsiz grafit kee), sadece 0,3
A/m
2
akm younluuna sahiptir. Daha sonra, biokatodun atksuyu, kontrol katodu alamada
kullanld, daha sonra da kontrol katodu 1,1 A/m
2
akm younluuna ulaan bir biokatoda
dnt. Bu biokatot, hidrojen retimi iin mediatre ihtiya duymaz, ki dier hidrojen reten
biokatotla karlatrldnda bir avantajdr (21-23). Bununla beraber, biokatot, sadece ferro
siyanrn anotta oksitlendirildii, elektrokimyasal yar hcre iinde test edilmitir.



2. ZMT KULLAR ATIKSU ARITMA TESSNDE MICROBIAL FUEL CELL
(MFC) LE ELEKTRK RETM PROSES VE MKTARI

Atksu artma tesisleri, iletme maliyetleri yksektir ve iletmeler iin nemli bir gider
kalemidir. zellikle enerji maliyeti en byk gider kalemini oluturmaktadr. Microbial fuel
cell (MFC) teknolojisi, atksu artma tesislerine tamamen farkl bir yaklamla, bu tesisleri
enerjiyi tketen deil, onlar enerji reten bir tesis haline dntrmektedir. Artma tesisi ile
MFC e zamanl alarak, ayn anda hem enerji retilebilmektedir hem de atksu
artlabilmektedir. Atksu artma tesisine MFC uygulamasnn prensip emas ekil 3 deki
gibidir.


119

Atksu n Artma
MFC
Enerji
retimi
Enerji
retimi
amur Artma
amur Dearj
kinci Artma Dearj

ekil 3: Bir Atksu Artma Tesisine Microbial Fuel Cell (MFC) Uygulanmas

Baz aerobik maddeleri uzaklatrmak iin sistem iine oksijen verilmesine ramen, MFC
prosesi, bir anaerobik prosestir. Anaerobik prosesin amur retimi, aerobik prosesin yaklak
yars kadardr. Bundan dolay, MFC uygulamak, atksu artma tesisinde kat retimini nemli
miktarda azaltr, dolaysyla iletme maliyetini de drr.

zmit Kullar Atksu Artma Tesisi, 92.620 m
3
/gn kapasiteli bir tesistir ve 300.000 kiilik bir
nfusun atk suyunu artabilmektedir. Bir kiinin gnlk rettii atksu miktar 300 litre/gn
olarak hesaplanmaktadr. 1 m
3
atksuyun artlmasnn maliyeti ortalama 0,13 TL/m
3
tr.
Artma tesisinin yllk iletme maliyeti 4.400.000 TL/yl dr. Yllk elektrik sarfiyat 9.125
MW, maliyeti ise 1.660.000 TL dir.

Atksu artma tesislerinin enerji sarfiyat ok yksek olduundan, MFC yntemi ile retilen
elektrik, darya satlmaktan ziyade, ncelikle mevcut tesiste kullanlarak, nemli miktarda
tasarruf salamak mmkndr. Atksu artma tesislerinde en nemli masraf kalemleri, atksu
havalandrma, amur ileme ve atksu pompalamadr.

Kimyasal oksijen ihtiyac (COD) 300 mg/L, birim enerjisi 0,0041 kWh/g-COD dir. Bu
deerlere gre, tesis tam kapasiteyle alt zaman retilebilecek elektrik enerjisi miktar;

P = 0,3*12,5*300.000*0,017*0,001 = 4,61 MW/h

Yllk ise;

P = 40.380 MW tr.

3. ZMT KULLAR ATIKSU ARITMA TESSNDE MICROBIAL ELECTROLYSIS
CELL (MEC) LE HDROJEN RETM PROSES VE MKTARI

MFCler elektrik retimi iin tasarlanmlardr. Elektrik retimi yerine, microbial electrolysis
cell (MEC) yntemiyle hidrojen retilebilmektedir. MFC uygulamasndaki artlar MEC
uygulamas iinde geerlidir, sadece sistemin hibir yerinde oksijen olmayacaktr. Hidrojen
gaz ou malzemeden kolayca geebilmektedir, o yzden birleim yerlerinde ok iyi
szdrmazlk salanmaldr. ekil 4de atksu artma tesisinde MEC uygulamasnn prensip
emas grlmektedir. Atksu artmada MEC uygulamas, yatrm maliyeti ve gerekli enerji
miktar gibi birok faktre baldr. letme maliyeti, harcanan elektrik miktar ile elde edilen

120

hidrojen gaznn ekonomik deerine gre belirlenir. Deneyler MECin iletme maliyetinin
dk, dolaysyla verimin yksek olacan gstermektedir.

nartlm
Atksu
Atksu
Rafine
Etme
Dearj
H Gaz
2
Gaz
Temizleme
A C A C A C
+ -
DC


ekil 4: Bir Atksu Artma Tesisine Microbial Electrolysis Cell (MEC) Uygulanmas

Kimyasal oksijen ihtiyac (COD) 300 mg/L, birim H
2
0,125 g-H
2
/g-COD dir. Bu deerlere
gre, tesis tam kapasiteyle alt zaman retilebilecek hidrojen miktar;

m
hidrojen
= 0,3*0,001*300*300.000*0,125*365 = 1,23*10
6
kg/yl

olarak hesaplanr.


4. SONU

Son yllarda, dnyada enerji ihtiyacnn artmas, enerji kaynaklarnn azalmas, enerji talebini
karlamak iin yeni kaynaklarn zaruretini ortaya karmtr. Yllarca enerji tketen, evreyi
kirletmemek iin mecbur olunan artma tesisleri, gelien teknolojilerin sonucunda nemli bir
enerji kayna olabilecektir. lk nce kendi ihtiyacn karlayabilecek, verimin artmasyla da
gelir getirebilecektir.

ncelenen tesisin MFC teknolojisi ile 40.380 MW/yl enerji potansiyeli vardr. Bu enerjinin
yllk 10.100 20.190 MW aras geri kazanlabilecektir. yimser artlarda 20.190 MW geri
kazanldnda, 9.125 MW tesisin ihtiyac iin harcanacak 11.065 MW satlarak gelir elde
edilecektir. Bu da yllk 3.650.000 TL gelir demektir. Mevcut durumda iletme maliyetinden
%83 tasarruf salanacaktr.

MEC teknolojisi uygulandnda, yllk 1,23*10
6
kg hidrojen (H
2
) gaz retilebilmektedir.
Dnya piyasalarnda hidrojen gaznn fiyat yaklak 6 $/kg kabul edilirse, 7.380.000 $/yl
veya 10.700.000 TL/yl gelir elde edilebilir. letme maliyetini kardktan sonra, 6.300.000
TL kar getirmektedir.

Bu sonulara gre hidrojen retmek, elektrik retmekten iki misli daha karldr.


121

5. REFERANSLAR

(1) Allen, R. M.; Bennetto, H. P. Microbial fuel-cellssElectricity production from
carbohydrates. Appl. Biochem. Biotechnol. 1993, 39/40, 27-40.
(2) Wingard, L. B., Jr.; Shaw, C. H.; Castner, J. F. Bioelectrochemical fuel-cells. Enzyme
Microb. Technol. 1982, 4, 137-142.
(3) Kim, H. J.; Park, H. S.; Hyun, M. S.; Chang, I. S.; Kim, M.; Kim, B. H. A mediator-less
microbial fuel cell using a metal reducing bacterium, Shewanella putrefaciens. Enzyme
Microbiol. Technol. 2002, 30, 145-152.
(4) Bond, D. R.; Lovley, D. R. Electricity production by Geobacter sulfurreducens attached to
electrodes. Appl. Environ. Microbiol. 2003, 69, 1548-1555.
(5) Gil, G. C.; Chang, I. S.; Kim, B. H.; Kim, M.; Jang, J. K.; Park, H. S.; Kim, H. J.
Operational parameters affecting the performance of a mediator-less microbial fuel cell.
Biosens. Bioelectron. 2003, 18, 327-338.
(6) Chaudhuri, S. K.; Lovley, D. R. Electricity generation by direct oxidation of glucose in
mediatorless microbial fuel cells. Nat. Biotechnol. 2003, 21, 1229-1232.
(7) Bond, D. R.; Holmes, D. E.; Tender, L. M.; Lovley, D. R. Electrodereducing
microorganisms that harvest energy from marine sediments. Science 2002, 295, 483-485.
(8) Liu, H.; Ramnarayanan, R.; Logan, B. E. Production of electricity during wastewater
treatment using a single chamber microbial fuel cell. Environ. Sci. Technol. 2004, 38, 2281-
2285.
(9) Liu, H.; Logan B. E. Electricity generation using an air-cathode single chamber microbial
fuel cell in the presence and absence of a proton exchange membrane. Environ. Sci. Technol.
2004, 38, 4040-4046.
(10) Rabaey, K.; Lissens, G.; Siciliano, S. D.; Verstraete, W.Amicrobial fuel cell capable of
converting glucose to electricity at high rate and efficiency. Biotechnol. Lett. 2003, 25, 1531-
1535.
(11) Schroder, U.; Nieen, J.; Scholz, R. A generation of microbial fuel cells with current
outputs boosted by more than 1 order of magnitude. Angew. Chem., Int. Ed. 2003, 42, 2880-
2883.
(12) Rabaey, K.; Boon, N.; Siciliano, S. D.; Verhaege, M.; Verstraete, W. Biofuel cells select
for microbial consortia that self-mediate electron transfer. Appl. Environ. Microbiol. 2004, 70,
5373- 5382.
(13) Siebel, D.; Bennetto, H. P.; Delaney, G. M.; Mason, J. R.; Stirling, J. L.; Thurston, C. F.
Electrontransfer coupling in microbial fuel cells: 1. Comparison of redox-mediator reduction
rates and respiratory rates of bacteria. J. Chem. Technol. Biotechnol. 1984, 34B, 3-12.
(14) Emde, R.; Swain A.; Schink B. Anaerobic oxidation of glycerol by Escherichia coli in an
amperometric poised-potential culture system. Appl. Microbiol. Biotechnol. 1989, 32, 170-
175.
(15) Emde,R.; Schink, B. Oxidation of glycerol, lactate, and propionate by Propionibacterium
freudenreichii in a poised-potential amperometric culture system. Arch. Microbiol. 1990, 153,
506- 512.
(16) H. Liu, S. Grot, B.E. Logan, Electrochemically assisted microbial production of
hydrogen from acetate, Environ. Sci. Technol. 39 (2005) 43174320.
(17) R.A. Rozendal, H.V.M. Hamelers, G.J.W. Euverink, S.J. Metz, C.J.N. Buisman,
Principle and perspectives of hydrogen production through biocatalyzed electrolysis, Int. J.
Hydrogen Energy 31 (2006) 16321640.
(18) B.E. Logan, D. Call, S. Cheng, H.V.M. Hamelers, T.H.J.A. Sleutels, A.W. Jeremiasse,
R.A. Rozendal, Microbial electrolysis cells for high yield hydrogen gas production from
organic matter, Environ. Sci. Technol. 42 (2008) 86308640.

122

(19) P.A. Selembo, M.D. Merrill, B.E. Logan, The use of stainless steel and nickel alloys as
low-cost cathodes in microbial electrolysis cells, J. Power Sources (2009).
(20) R.A. Rozendal, A.W. Jeremiasse, H.V.M. Hamelers, C.J.N. Buisman, Hydrogen
production with a microbial biocathode, Environ. Sci. Technol. 42 (2008) 629634.
(21) H. Tatsumi, K. Takagi, M. Fujita, K. Kano, T. Ikeda, Electrochemical study of reversible
hydrogenase reaction of Desulfovibrio vulgaris cells with methyl viologen as an electron
carrier, Anal. Chem. 71 (1999) 17531759.
(22) E. Lojou, M.C. Durand, A. Dolla, P. Bianco, Hydrogenase activity control at
Desulfovibrio vulgaris cell-coated carbon electrodes: biochemical and chemical factors
in.uencing the mediated bioelectrocatalysis, Electroanalysis 14 (2002) 913922.
(23) F. Aulenta, A. Canosa, M. Majone, S. Panero, P. Reale, S. Rossetti, Tricholorethene
dechlorination and H2 evolution are alternative biological pathways of electric charge
utilization by a dechlorinating culture in a bioelectrochemical system, Environ. Sci. Technol.
42 (2008) 61856190.





































123

HDROJEN ENERJSYLE ALIAN ARACIN TASARIMI VE MALATI

Mcahit EGE
1
, Mehmet TURPU
1
, Arif EBER
1

Nihat AKKU
1
Garip GEN
2
, Ersin TOPTA
1

1
Marmara niversitesi, Tek. Et. Fak., Mekatronik Blm, Gztepe Kamps, 34722,
STANBUL
2
Marmara niversitesi,Tek. Bil. Mes. Yksekokulu, Makine Blm, Gztepe Kamps,
STANBUL

ZET

Bu almada alternatif enerji kaynaklarndan hidrojen enerjisi ile alan prototip bir aracn
tasarm ve retimi yer almtr. Arata temiz enerji kullanmnn yan sra enerji kaybn
minimum seviyede tutan tasarmlar yaplmtr. Rzgar srtnmesinden kaynaklanan
kayplar azaltmak iin gvde yamur damlas formunda aerodinamik hesaplar yaplarak
oluturulmutur. SolidWorks programnda izilen modelin Cosmos programnda FEA
analizleri yaplarak gvde zerinde dzeltmelere gidilmitir. Arln azaltmak iin
gvdenin byk bir blm infzyon teknii ile cam elyaf kullanlarak ekillendirilmitir.
Mekanik yapda alminyum malzemeler kullanlmtr. Srtnmelerin minimum seviyeye
ekilmesi iin mekanik hesaplamalar ve analizleri yaplmtr. Verimi yksek arl dk
motor ve yakt pili sisteme dahil edilmi, gerekli enerji dnmleri en az enerji kaybyla
gerekletirilmitir. Enerji sisteminde g, verim, tork, asal hz, ivme deerleri kartlm
ve zerinde deneyler gerekletirilmitir. Tasarm sonular ve karlan parametre
deerlerinin sonular karlatrlarak deerlendirilmitir.

Anahtar Kelimeler: Hidrojen, Hidrojen Enerjisi, Yakt Pili, Cam elyaf, Ara Verimi

1. GR

Hidrojen evrende en fazla bulunan ve atomik ktle arl en az olan elementtir. Hidrojenin
herhangi kimyasal bir reaksiyonda veya direk olarak bir uygulamada kullanlmas sonucunda
evreye zarar vermemesi ve fosil yaktlara gre en az 3 kat enerji younluuna sahip olmas
nemli zelliklerindendir. Bu zelliklerine istinaden hidrojen gnmzde, zellikle otomotiv
endstrisinde tercih edilen alternatif bir enerji kayna haline gelmitir.

Devletlerin bu konuyla ilgili yksek aratrma bteleri ayrmas, sektrdeki byk otomotiv
irketlerinin hidrojenle ilgili Ar-Ge almalarna arlk vermeleri, niversite rencilerinin
de bu konuyla ilgili gelecee ynelik bir bilincin oluturulmasn salamtr. Marmara
niversitesi bnyesinde yrtlen Hidrojen Enerjili Ara Tasarm ve malat projesi,
rencilerin hidrojen teknolojisini yakndan tanmalarn ve bu teknolojiyle gelecein enerji
kaynaklar hakknda yeterli bilinci kazanmalarn amalamaktadr. Bu dorultuda hidrojenle
alan bir ara tasarlanm ve eitli proje yarmalarna katlmak zere retimi
gerekletirilmitir.

Proje kapsamnda tasarlanan ara, retilirken Fransada dzenlenen Shell Eco-marathon
yarlarnn ltleri esas alnmtr. Yarta temel ama, en az yaktla en fazla yolu gitmektir.
Bu sebeple aralarn ne kadar hzl gittii nemli deildir. Bu ama dorultusunda
tasarlanacak aracn verimliliinin en st dzeyde tutulmas ve buna bal olarak, hafif,

124

aerodinamik yap bakmndan ideal ve srtnme deerlerinin asgari seviyede olmas
gerekmektedir.

Yaplan almada retilecek aracn ngrlen sre ierisinde tamamlanabilmesi ve beklenen
sonular vermesi adna yaplan almalar 3 ana balk altnda toplanmtr:
1- Gvde tasarm ve imalat
2- Mekanik tasarm ve imalat
3- Enerji sistemi tasarm ve imalat

Gvde retiminde cam elyaf ve polyester kullanlarak kompozit bir yap elde edilmitir.
Mekanik yap aracn arl gz nnde bulundurularak sadece tekerlek ve motor balantlar
iin kullanlmtr. Yine bu dorultuda aracn gvdesi ayn zamanda tayc ase olarak
tasarlanm, metal profil kullanm asgari dzeyde tutulmutur. Enerji sisteminde hidrojeni
kimyasal bir tepkimeye sokarak elektrik enerjisi elde eden yakt pili, yksek hacimli metal
hibrit hidrojen depolama tanklar, DC motor ve ara dntrc, dzenleyici elemanlar
kullanlmtr.

2. DENEYSEL ALIMALAR

2.1. Gvde Tasarm ve malat
Aracn gvdesinin tasarm ve imalat srecinde aadaki ilem basamaklar srasyla
uygulanmtr.
1. Gvde tasarm
2. Modelin oluturulmas
3. Kalbn karlmas
4. Gvde imalat
5. Camlarn montaj

2.1.1. Gvde Tasarm
lk olarak SolidWorks 2007 tasarm
programnda kat model almas
yaplarak en uygun aerodinamik yap
zerinde alld. Su damlasnn
yaps temel alnarak eitli izim
almalar yapld ve uygun grlen
almalar Cosmos programnda
rzgar testine tabi tutularak
incelendi. Bu incelemeler sonucunda
ara tasarm nihai eklini kazand.
Ara yap olarak su damlasna
benzetildi ve olabildiince n yzey
alan kltld. Bylece rzgar
direnci en aza ekildi ve aerodinamik olarak en uygun yap oluturuldu.

2.1.2. Modelin Oluturulmas
Tasarm ileminden sonra d gvdenin dzgn ve tasarlanan yapnn birebir ayns olmas
iin CNC tezghnda model almas yapld (ekil 2). CNC tezghnn para ileme
boyutlar esas alnarak model strafor bir malzemeden 8 para halinde ilendi. Bu paralar
daha sonra tutkalla yaptrlarak aracn birebir modeli elde edildi.
ekil 1. Kat model almalar ve analizleri


125

Model CNC tezgahnda ilendikten sonra, model zerinde zmpara ilemi uygulanarak
yaptrmadan dolay oluan bozukluklar giderildi. Ardndan 300 grlk cam elyaf ile BR400
polyester reine modelin st ve yan ksmlarna uyguland.

2.1.3. Gvde malat
2 para halinde retilecek olan gvdenin st ksm yzey alannn byk olmas sebebiyle el
yatrma yntemi ile retilmi, alt ksm ise gvde yapsn oluturmakla birlikte tayc ase
grevini de stlenecei iin infzyon yntemi ile retilmitir (ekil 3). nfzyon yntemi ile
imal edilen rn el yatrma yntemine gre 3 ile 4 kata kadar daha hafif ve her noktada eit
kalnlk ve younlua sahip olmaktadr.

2.2. Mekanik Tasarm ve malat
Gvde yapmna balamadan nce gereiyle birebir boyutlarda demir profiller kullanlarak
prototip bir ara retildi (ekil 4). Bylece tekerlek dn alar, mekanik balantlar,
srcnn oturma pozisyonu ve gr alan gibi testler gerek retimden nce grlm oldu.
Daha nce 90x75x250 cm boyutlarnda tasarlanan gvde, 70x70x270 cm olarak deitirildi.
Ayrca daha nce hesaplanan enerji sistemi deerleri ile pratikte llen deerler
karlatrlarak deerlendirmesi yapld.


ekil 4. Mekanik tasarm

2.3. Enerji Sistemi Tasarm
Aracn enerji sistemi balantlar ekil 5de grlmektedir. Sistem genel olarak hidrojenin kat
olarak depo edildii metal hidrit depolama tanklarndan, hidrojen atomlarnn elektrik
enerjisine dntrld yakt pilinden, yakt pilinden elde edilen gerilimin regle edildii
ekil 2. Aracn CNC ileme tezgahndan elde
edilen modeli
ekil 3. nfzyon yntemi ile alt gvdenin
imalat

126

DC/DC dntrcden ve son olarak motor srcsnden olumaktadr. Ayrca sensr ile
kontrol salanan, tehlike annda gazn akn durduran bir valf ve motor enerjisini kesecek
bir rle sisteme dahil edilmitir.

k 50V olan yakt pilinin gerilimi DC/DC dntrc ile 24 V, 15 A olarak ayarlanr. 36
V gerilime kadar kullanlabilen bir motor srcs ile 24 V 10 Alik motora yol verilir.
Enerji sisteminde kullanlan malzemeler aadaki gibidir.

1. Hidrojen yakt pili
2. Hidrojen tp
3. DC motor ve motor
srcs
4. Hidrojen balant seti
5. Hidrojen sensr
6. Hidrojen Valfi
7. Motor srme rlesi
8. Hidrojen debi ler

Enerji sisteminin hesaplanmas ve
belirlenmesi aracn 10 saniyede 40 km/sa
hza kaca ve yine bu hzda sabit olarak
gidecei varsaylarak gerekletirildi. Bu
varsaym dzenlenen yarlar
tamamlamak iin gerekli olan minimum
hz limitidir. Ayrca uygun dili ve ark oranlar, motorun devir, tork ve g deerleri ve
bunlara bal olarak yakt pilinin tespiti yaplm, bunun iin kullanlan hesaplama
yntemlerine ait detaylar 9 numaral referanstan ulalabilmektedir.
En son olarak arac hareket halindeyken sabit hzda tutmak iin gerekli olan g aadaki
denklem yardmyla bulundu.

t o
t
t o
t x
x
P
s
max
2
max
) ( + = (1)
(Denklemde kullanlan ifadeler: P:G, o
max.
:Maksimum asal hz, t:zaman, t:Tork
anlamndadr)

Sonu olarak kalk annda motorun ihtiya duyduu maksimum tork 3,52 Nm,
maksimum g 312,4 W bulunmutur. Hareket halinde iken arac maksimum hzda tutmak
iin 0,143 Nm motor torku ve 48,57 W motor gc yeterli olmaktadr. Yani aracn kalk
annda ihtiya duyduu deerlerde bir motor alnmas ve buna gre bir yakt hcresi seilmesi
uygun olacaktr. Yukardaki formulasyon Visual Basic 6.0 kullanlarak bir form zerinde
(ekil 6) ara zerindeki deikenler hesapland ve bu yolla sonularn deerlendirilmesine
olanak saland.

ekil 5. Enerji sistemi balant emas

127




















ekil 6. Aracn Dinamik Parametrelerini Hesaplayan Program

2.4. Hidrojen Donanm

2.4.1. Hidrojen Yakt Pili; Hidrojen yakt pili, hidrojenle oksijenin birlemesi sonucu
elektron elde eden elektrokimyasal dntrc bir cihazdr. Hidrojenin kimyasal enerjisini
dorudan elektrie evirir. Yakt pilleri batarya gibi kndan elektrik verirler, ancak srekli
yaktla beslenmeleri gerekir.

eitli yaplarda retimleri mevcuttur. Bu projede proton deiimli membran (PEM) tipi yakt
pili kullanld. Grafikten de grld gibi yakt pilinin maksimum gc 330W dr. Bu da
kalk annda motorun ihtiyac olan maksimum gc salamaktadr. Hafif olmas ve
boyutunun kk olmas de nemli avantajlardr. Arata motor eidi olarak DC motor
kullanlmtr.

ekil 7. Yakt Pilinin Akm (A), Gerilim (V) ve G (W) Erileri





128

2.4.2. Balant Seti; Hidrojen balant seti
hidrojen tp ile yakt pili arasndaki
balant iin kullanlr. Balant noktalar
ve kullanlan hortumun zellii zel retim
olup hibir ekilde hidrojen kna izin
vermeyecek ekildedir. Hidrojen atomunun
en kk element oluu ve yakc zellii
olmas bu balant setlerinin nemini
gstermektedir.

2.4.3. Hidrojen Sensr; Hidrojen
sensr laboratuar ortamnda ya da ara
iinde gvenli bir alma yapmak iin
gerekli grlmtr. Hidrojen gaz renksiz
ve kokusuz olduu iin herhangi bir kaak
annda anlalmas ok zordur. Ayrca
kullanlan gazn yakc zelliinden dolay
hidrojen sensrnn kullanm olas tehlikeleri nlemek iin nemli bir ihtiyatr. Projede
kullanlan sensr havada % 4 hidrojen olmas durumunda sesli ve kl uyar vermektedir.
alma scakl -20 ile +40 C arasdr.

3. SONU

Dnyamzda hzla tkenmekte olan ve evreye byk
zarar veren fosil kaynaklar yerine alternatif enerji
kaynaklarna ynelim balamtr.

Bu nedenle projede hidrojen enerjisiyle alan
prototip bir ara gelitirildi ve retimi aamada
gerekletirildi. Bu aamalar srayla gvde tasarm,
mekanik tasarm ve enerji nitesi tasarmdr.
almalarmzda enerji tasarrufu esas alnm olup
tasarmlar en az yaktla maksimum yol alma amacna
gre yaplmtr.
















ekil 8. Motorun llen Yksz alma Grafii
ekil 9. retilen prototipin fotoraf
Yksz alma Grafii
2,15
2,8
3,35
4
4,42
0,2
0,52
0,75
0,96
1,1
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
4,5
5
0 10 20 30
Motor Gerilimi (V)
A
k

m

D
e

e
r
l
e
r
i

(
A
)
Src Motor
Aras Akm (A)
Ak Src Aras
Akm (A)

129

REFERANSLAR
[1] Sapru, K., Ramachandran, S., Tan, Z.: An Integrated PV- Electrolysis Metal Hydride
Hydrogen Generation and Storage System, Energy Conversion Devices Inc, USA, 2000 pp.
125-129
[2] Heung, L. K.: Cost effectiveness of CO
2
mitigation in transport Third Annuel BCC
Conference , Savannah River Technology Center, 2003
[3] A. W. McClaine, R. W. Breault, C. Larsen, R. Konduri, J. Rolfe, F. Becker, G.
Miskolczy,: Hydrogen Transmission/Storage with Metal Hydride-Organic Slurry and
Advanced Chemical Hydride/Hydrogen, For PEMFC Vehicles, Proceedings of the 2000 U.S.
DOE Hydrogen Program Review NREL/CP-570-28890, 2000
[4] L. K. Heung, T. Motyka, W. A. Summers, Hydrogen Storage Development for Utility
Vehicles, Savannah River Technology Center, Westinghouse Savannah River Company,
USA, 1999
[5] D. J. Chato, M. V. Dyke, J. C. Batty, S. Schick, Status and Design Concepts for the
Hydrogen On-Orbit Storage and Supply Experiment, NASA/TM1998206615 USA
[6] Intel, VRM 9.0 DC-DC Converter Design Guidelines, 2002
[7] Y.Kishinevsky, S.Zelingher,: Coming Clean with Fuell Cells, Power and Energy
Magazine, IEEE, Vol 1, Nov.-Dec. 2003 P: 20 - 25
[8] Nexa Power Modul datasheet, 2007, pp 110-134
[9] N. Akkus,:Hidrojen enerjisiyle alan aracn tasarm ve imalat, FEN - KPS - 120707-
0151, Marmara niversitesi Bilimsel aratrma projeleri Komisyon bakanl, 2008






























130




















































131

FTL YAKIT SSTEMLERNDE HDROJEN UYGULAMALARI

Dr.Mkerrem AHN

MTA Genel Mdrl,MAT Dairesi
Bor ve Hidrojen Enerjisi Aratrma Lab-Ankara
mukerremsahin@gmail.com

Hidrojen Enerjisi Teknolojileri hzla gelimektedir.Bu gelime en ok hidrojenin daha
ekonomik retilebilmesi iin dizayn edilen elektrolizrlerin membran ,elektrod ve katalizr
gibi ekipmanlar ile hidrojenin kullanm enerjisine dntrecek yakt pilleri ve dorudan
hidrojen yakan motor teknolojilerinde grlmektedir.almalar neticesinde hem hidrojeni
daha ucuza retebilmek iin hem de daha ucuza kullanabilmek iin yeni tasarmlar
gelitirilmitir. Ancak tm bunlar bile hidrojen teknolojilerinin hala fosil yakt
teknolojilerinden olduka pahall olmasnn nne geememektedir. Bununla birlikte fosil
yakt kullanlan sistemlerin kademeli de olsa tamamen terk edilmesi olduka byk maliyetler
dourduundan beklenenden daha ge olaca grlmektedir.Hidrojenin mevcut fosil
yaktlar ile birlikte kullanlabilmesi mevcut kurulu sistemler deimeden fosil yakt
tketiminin azaltlabilmesinin tek alternatifi olarak gzkmektedir.Bu almada dizel yakt
ile alan bir jenaratrde mevcut yakta katlan hidrojenin yakt tketimine ve emisyona
etkisi incelenmi yaplan test sonular tartlmtr.Hidrojen sisteme tamamen yerli teknoloji
ile retilen ve Ar-ge aamalar tarafmzdan gerekletirilmi olan elektroliz niteleri (LCE
cell) yardm ile beslenmitir.

Anahtar kelimeler:iftli yakt,hidrojen ,emisyon ,tasarruf

1.GR

Primer fosil kaynaklarn srekli azald ve emisyon salnmlarndan dolay ekolojik evrenin
srekli zarar grd gnmzde mevcut kaynaklarn daha ekonomik ve emisyon azaltc
yntemlerle birlikte tketilmesi insanlk gelecei asndan ok nemlidir.Dnya enerji
tketiminin byk bir ksm elektrik ve s enerjisi kaynakldr.Bu nedenle elektrik ve s
enerjisi olarak kullanlan fosil yaktlardan kaynaklanan zararlarn boyutlar srekli
artmaktadr. Mevcut kaynaklarn kullanmnn tamamen terk edilip yenilenebilir enerji
kaynaklarnn kullanlmas ksa vadede hem ekonomik hem de teknik adan mmkn
grlmemektedir. Bununla birlikte yenilenebilir enerji sistemlerinin mevcut kurulu sistemler
ile entegre olarak kullanlabilmesi ksa vadede hem fosil yakt tketiminde hem de oluan
emisyon deerlerinde belirgin bir azalma salamas beklenmektedir[1].
Bununla birlikte enerji ihtiyacnn byk bir ksmn yurt dndan karlayan lkeler iin
mevcut kaynaklarn daha tasarruflu kullanlmas nemli bir admdr.
Trkiyenin enerji tketiminin yllk % 6,8 art hz ile 2010 ylnda 171,3 milyon ton
edeeri petrole (TEP), 2020 ylnda ise 298,4 milyon TEP ulamas beklenmektedir. D
Ticaret Mstearlnn, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ve Devlet statistik Enstits
verilerine dayanarak hazrlad Trkiyede Enerji retim ve Tketim Beklentileri isimli
rapora gre Trkiyedeki genel enerji retiminin ise 2020ye kadarki srete yllk % 4,8
artla 70,2 milyon TEP olmas beklenmektedir. Bir baka deyile, 1999da enerji ihtiyacnn
% 65ini ithalatla karlayan lkemizde bu oran, 2010 ylnda % 73e, 2020 ylnda ise % 78e
ykselecektir [2].Hidrojen enerjisinin dier yaktlarla birlikte kullanlabilirlii baz
aratrmalar konu olmu ancak almalar neticesinde karmda kullanlan yksek oranda
hidrojen gaznn maliyetleri artrd sistemin ekonomik olamayaca belirtilmitir.

132

2.HDROJENN DER YAKITLARLA KULLANIMI

2.1.HDROJENN ZELLKLER

Doadaki en hafif element olan hidrojen, 1766 ylnda ngiliz bilim adam Sir Cavendish
tarafndan kefedilmitir.
Renksiz, kokusuz, tatsz ve saydam bir yap sergileyen hidrojen periyodik tabloda "H"
sembol ile ifade edilir. Atom arl 1,00797 kg/kmol ve atom says 1 olan elementtir.
Hafif olmas nedeniyle (0 C ve atmosfer artlarnda 1 litre hidrojen 0,0898 gr ktlededir.)
yeryznde serbest halde ok az bulunur. Hidrojen svlatrlmas olduka g olan bir
elementtir. Yaklak olarak 20 K scaklk ve 2 bar basnta sv faza geer [3]. Olduka iyi bir
sl iletkendir. (Hidrojenin genel zellikleri- Tablo 1)

zellikle iten yanmal motorlar iin byk nem tayan yaktlarn baz zelliklere sahip
olmas istenir. Bu zellikler idealize edilecek olursa yle sralanabilir:

Birimi
Molekl Arl 2.016 Kg/Kmol
Younluu 0.0838 Kg/m
3

st Isl Deer (Ktlesel) 141.9 MJ/Kg
st Isl Deer (Hacimsel) 11.89 Mj/m
3

Alt Isl Deer (Ktlesel) 119.9 MJ/Kg
Alt Isl Deer (Hacimsel) 10.05 Mj/m
3

Kaynama Scakl 20.3 K
Sv Younluu 70.8 Kg/m
3

Kritik Noktadaki Scaklk 32.94 K
Kritik Noktadaki Basn 12.84 Bar
Kritik Noktadaki Younluk 31.40 Kg/m
3

Kendiliinden Tutuma Scakl 858 K
Havada Tutuma Limitleri 4-75 % Hacimsel
Havadaki Stokiometrik Karm 29.53 % Hacimsel
Havadaki Alev Scakl 2318 K
Difzyon Katsays 0,61 Cm
2
/s
zgl Iss 14.89 KJ/Kg.K

- Kolaylkla ve gvenli olarak her yere tanabilmeli
- Her yerde (sanayide, evlerde, tatlarda) kullanlabilmeli, depolanabilmeli
- Birim ktle bana yksek sl deerde, temiz, gvenli, hafif olmak
- Is, elektrik ve mekanik enerjiye kolaylkla dnebilmeli
- Yksek verimle enerji retilebilmeli ve ekonomik olmal

deal artlarda yukardaki zellikler istenir. Gerekte bu zelliklerin tamamna sahip bir yakt
yoktur. Fakat denilebilir ki hidrojen bu kategoriye en uygun olan yakttr.
Hidrojen ok hafif bir gaz olmas nedeniyle herhangi bir olaanst durumda ortamdan
uzaklar ve tehlike riskini azaltr. Uygun artlar salandnda sv ve gaz faznda
depolanabilecei gibi tankerler ve boru hatlaryla da sevk edilebilecek bir yakttr.

133

Hidrojenin kimyasal yaps itibariyle karbon ve kkrt iermemesi, zararl atklar olarak
bilinen CO CO
2
ve SO
2
oluumunu da nler. Yalnzca havada yer alan azot nedeniyle NOx
oluumu sz konusu olmaktadr.

2.2.HDROJENN YANMA SSTEMLERNDE KULLANIMI

Geni bir aralkta tutuabilir olmas, geni bir aralkta dzgn olarak yanmasn salar. (HFK
0,15-4,35 deerlerine kmaktadr.) Hidrojende NOx oluumunu minimum dzeye
indirebilmek iin fakir karmda bir yanma salanabilir. Hidrojenin yksek bir alev hzna
sahip olmas, ideale yakn bir yanma salayarak sl verimi arttrr. Dk alev parlakl ile
yanyor olmas, radyasyon yolu ile gerekleen s transferini de azaltacaktr.
Hidrojenin en yksek yanma scakl olan 2318C'ye, % 29 hacimsel hidrojen/hava karm
orannda ulalr. ayet oksitleyici olarak hava yerine oksijen kullanlrsa bu deer, 3000
C'ye kar ki; bu scaklk deeri bugnk yaktlarda da yaklak bu seviyededir[4,5].
Hidrojenin kendi kendine tutuma scakl yksek olmasna ramen, hidrojen-hava
karmlarnn tututurulabilmesi iin gerekli enerji miktar dktr. Tutuma aralnn geni
olmas, hidrojenin daha geni karm aralnda dzgn yanmasn salar ve yanma
sonucunda daha az kirletici atk oluur. Benzin motorlar ise stokiyometrik orana daha yakn
oranlarda yada zengin karm oranlarnda altrlmak zorunda olduklarndan egzoz
gazlarnda nemli miktarda azot oksit (NOx,), karbonmonoksit (CO) ve yanmam
hidrokarbon (HC)lar oluur. Hidrojen motorlar, maksimum yanma scakln azaltacak
biimde fakir karm ile altrlabilirler. Bylece daha az NOx oluurken, HC ve CO
emisyonlar olumaz. Alev hznn yksek olmas ise Otto motorlarnda ideale yakn bir
yanmann olumasn salayarak, sl verimi arttrr. Geni tutuma aral sayesinde, gaz
kelebeine gerek kalmadndan, karmn silindirlere kslmadan gnderilmesi sonucu
pompalama kayplar azaltlm olur.Ancak aralarda hidrojeni sv yada gaz olarak
depolamann nemli dez avantajlar vardr.Birincisi sv hidrojen elde etmek ve sistemde
kullanmak olup hem hidrojenin eldesi olduka ekstrem koullarda olup( -253
o
C)pahal ve
zordur.Hem de kullanm srasnda zel nitelikli metaller ve sistemler gerekli olup aralardaki
modifikasyon olduka yanmal motorlarda tek bana yada dier yaktlar ile birlikte
kullanlmasn inceleyen bir ok bilimsel alma yaplmtr[6,7,8,9.10].
Bu almalarda yakta katlan %10 ve zeri deerindeki hidrojenin motorun gcnde ve
emisyon deerlerinde bir azalma meydana getirdii bildirilmektedir.Bununla birlikte motor
scakln ykselttii tartlmtr.zellikle yanma reaksiyonu yava olan ar fosil yaktlar
ile birlikte kullanldnda reaksiyon veriminde bir art meydana getirebilecei
sylenmitir.Tm almalarda yakta katlan hidrojenin basnl tplerden saland
bildirilmitir.almalarda motorun oksijeni havadan almaya devam etmesi salanm ve
karm oranlarnda oynanmtr[4,5,11,12,13].
Bu almada ise dizel yakt ile alan iten yanmal motora sahip bir jenaratre evrim ii
alabilen bir hidrojen retecinden retilen hidrojen belirli oranlarda kartrlarak yakt
tketimi ,emisyon deerleri gibi baz parametreler incelenmitir.

3.DENEYSEL ALIMA

Deneyler MTA genel mdrl MAT dairesi atelyelerinde gerekletirilmitir.Temin edilen
APD 20 CF model Aksa jeneratr zerinde gerekli modifikasyonlar yaplarak almaya
uygun hale getirilmitir.
2.15 litre silindir hacmine CY 485 D 4 sral dizel motora sahip jeneratr, 1500 dk/ devride
19.8 kW g retmektedir.Jeneratre farkl gler balanarak yakt tketimi ve emisyon
deerleri kontrol edilmitir.

134

almalarda tarafmzdan gelitirilen Dk akm elektroliz hcresi (LCE Cell) kullanlarak
hidrojen retilmesi salanmtr.Hcre retilen hidrojenin denetlenmesini salayan kontrol
kart ve hcrenin ektii akm gsteren gstergelere sahiptir.Elektroliz iin kullanlan zelti
%99.5 lik KOH kullanlarak hazrlanmtr.Elektroliz dzeneinden 4 silindir iin fark
klar alnm ve dizel motorun hava emme manifoltuna taklmtr.Bu ekilde elde edilen
hidrojen/oksijen gaz karmnn manifolta gnderilmesi salanmtr.Elektroliz iin gerekli
enerji sistem ii ak besleme sisteminden elde edilmitir.
Dizel motor iin yaplan laboratuar lekli deneylerde mevcut dizel yanma reaksiyonun
dzeldii buna bal emisyon ve tketilen yakt deerlerinde bir azalma meydan geldii
bulunmutur.(Tablo 1-4) Yaktn yanmasndaki iyileme yk altnda iken daha belirgin
olmutur.

Tablo1: Jeneratre 3 faz (9+9+9) 27 Amper yk bal iken ve dtan temiz hava akl
konumda hidrojenin tekbir noktadan sisteme beslenmesi ile elde edilen baz test verileri.

alma saati alma sresi Cihaz akm Yakt Tketimi CO Emisyon
(dakika) (Amper) (ml/h) ( ppm)

15.10-15.25 15 - 4100 2500
15.35-15.50 15 1.56 3360 2100

Tablo2: Jeneratre 3 faz (9+9+9) 27 Amper yk bal iken ve dtan temiz hava akl
konumda hidrojenin drt noktadan sisteme beslenmesi ile elde edilen baz test verileri.

alma saati alma sresi Cihaz akm Yakt Tketimi CO Emisyon
(dakika) ( Amper) (ml/h) (ppm)

16.15-16.30 15 1,45 3280 2050
16.30-16.45 15 1.56 3140 1920
17.00-17.15 15 ---- 4100 2460

Tablo3: Jeneratre 3 faz (13+13+13) 39 Amper yk bal iken ve dtan temiz hava akl
konumda hidrojenin drt noktadan sisteme beslenmesi ile elde edilen baz test verileri.

alma saati alma sresi Cihaz akm Yakt Tketim CO Emisyon
(dakika) ( Amper) (ml/h) (ppm)

14.15-14.35 20 -- 4680 2850
14.45-17.05 20 1.69 3150 2100
17.00-17.20 20 1,05 3540 2200

Tablo4: : Jeneratre 3 faz (26+26+26) 78 Amper yk bal iken ve dtan temiz hava akl
konumda hidrojenin drt noktadan sisteme beslenmesi ile elde edilen baz test verileri.

alma saati alma sresi Cihaz akm Yakt Tketim CO Emisyon
(dakika) ( Amper) (ml/h) (ppm)

15.15-15.35 20 -- 4970 2745
15.30-15.50 20 2,4 3450 2100




135

4.SONULAR VE TARTIMA

Yaplan testler incelendiinde yanmaya karan belirli orandaki hidrojenin yanma
reaksiyonunu iyiletirdii,buna bal olarak CO oluum oranlarn ve, tketilen birim yakt
miktarn azaltt grlmektedir.Yaktn dnm veriminin artmas ile yaklak %15-18 lk
bir enerji tasarrufu hesaplanabilmektedir.Bu verim art motora balanan yk miktarnn
artmas ile daha belirgin hale gelmektedir.LCE hcresi ile retilen hidrojen iin gerekli enerji
miktar tasarruf edilen miktarn yaklak %2.7 ile 3.2 sine tekabl etmektedir.
Yanma reaksiyonu belirli oranda katlan hidrojenin ksa vadede mevcut yakt tketimi ve
emisyon deerlerini azaltaca hidrojenin dk akm altnda retilmesinin mmkn
olduu,ve kurulu sistemlere ilave edilebilecek bu sistemin maliyetinin dk ve amortisman
sresinin yaklak 5.9 ay ksa bir sre olduu karlacak en nemli sonulardr.







































136

5.KAYNAKLAR

1.ahin M, Hidrojen Enerjisi Teknolojileri , pp:5-23 ,Anl Yaynlar 2006 ,Ankara
2.Trk Sanayicileri ve Iadamlar Dernei, 21. Yzyla Girerken Trkiyenin Enerji
Stratejisinin Degerlendirilmesi, TSIAD-T/98-12/239, Istanbul, 1998
3. Aydemir S., Enerji Kayna Olarak Hidrojen retim Yntemlerinin ncelenmesi, Yksek
Lisans Tezi, Trakya niversitesi Fen Bilimleri Enstits, Edirne-1998
4. Temelci F. Emre, Tatlarda Alternatif Yakt Olarak Hidrojen Kullanm, Yksek Lisans
Tezi, YT Fen Bilimleri Enstits, stanbul-2000
5.Gen ,.,Sakarya,C.,Yldz,O., Elektrik Enerjisi retiminde Kojenerasyon Teknolojisi
Endstri-Otomasyon ,say 69, pp:24 ,Nisan 2002
6. Lieuen T,Torres H ., A mechanism of combustion instabilty in lean premixed gas turbine
combustors.J Eng Gas Turbines Power, Vol. 123, pp: 182-9, 2001
7.Sotheran A., Pearce OE.,Overton DL., Some practical aspects of staged premxed,low
emissions combustion
.J Eng Gas Turbines Power ,Vol.107, pp: 2-9 ,1985
8.Juste G.L., Hydrogen injection as addtional fuel in gas turbine combustor.Evaluation of
effects.
Int. J of Hydrogen Energy ,Vol. 31, pp:2112-2121 , 2006
9.Al Garni M ., A simple and reliable approach for the direct injection of hydrogen in
internal combustion enginies at low and medium pressueres.Int.J of Hydrogen Energy,
Vol.20, pp:723 ,1995
10.Grgl A., Hidrojenin Yakt olarak iten yanmal motorlarda kullanm ve dier
yaktlarla mukayesesi,Yksek Lisans tezi ,OG Fen Bilimleri Enstits, Eskiehir ,1994
11.Dipolu ., Hidrojenin tat zerinde retimi ve petrol kkenli yaktlarla birlikte iten
yanmal motorlarda kullanmnn incelenmesi,Yksek Lisans tezi,S,Fen bilimleri Enstits
,Konya,1998
12.Oral E., elik V., Hidrojen Yaktl Motor Teknolojisi, Mhendis ve makine Cilt 46 ,
say 540, pp.30-35
13.Apostolescu N.Chirac R. A study of Combustion of Hydrohgen Enriched Gasoline ain A
Spark Ignition Engine SAE Paper No: 961104 ,1996




















137

RZGAR, GNE VE HDROJEN ENERJ SSTEMLERNN ENTEGRASYONU

Erkan DURSUN, Osman KILI
*

* Marmara niversitesi Teknik Eitim Fakltesi Elektrik Eitimi Blm
erkandursun@marmara.edu.tr, osman.kilic@marmara.edu.tr

ZET

Bu almada UNIDO-ICHET bnyesinde oluturulan ebekeden bamsz bir enerji datm
sistemi, sistem entegrasyonu asndan incelenmitir. ncelikle sistemi oluturan elemanlar
tantlm daha sonra bu elemanlarn birbirleriyle uyumunda karlalabilecek sorunlar ve
zm yntemleri aktarlmtr. rnek sistem UNIDO-ICHET (Birlemi Milletler-
Uluslararas Hidrojen Enerjisi Teknolojileri Merkezi) tarafndan oluturulmutur. ICHET
(Uluslararas Hidrojen Enerjisi Teknolojileri Merkezi) bir UNIDO (Birlemi Milletler
Endstriyel Kalknma rgt) projesi olup, misyonu; pilot uygulama projeleri, uygulamal
aratrma faaliyetleri, retim, eitim, seminerler, konferanslar ve altaylar gerekletirerek
veya bunlara destek vererek, hidrojen enerjisi teknolojilerinin; tutarl uygulamalarn
gstermek ve gelimekte olan lkelerde yaygnlatrlmasn kolaylatrmaktr.

Anahtar kelimeler: yenilenebilir enerji, rzgar-gne- hidrojen enerji sistemleri, entegrasyon

Abstract

In this study, the network independent of the UNIDO-ICHET occur within an energy
distribution system, was examined in terms of system integration. First, the elements
constituting the system is introduced later in this adaptation of elements with each other for
the problems and solution methods have been transferred. Example system-ICHET UNIDO
(United Nations International Hydrogen Energy Technology Center) was created by. ICHET
(International Hydrogen Energy Technology Center) is a UNIDO (United Nations Industrial
Development Organization) project and the mission of the pilot application projects, applied
research activities, education, training, seminars, conferences and workshops carried out or
supported by them, hydrogen energy technologies, consistent applications in developing
countries and to show is to spread easily.

Keywords: Renewable energy, wind-solar-hydrogen energy systems, integration

1. GR

Yenilenebilir enerji ihtiyacnn artmasna paralel olarak yenilenebilir enerji sistemlerinin
birarada (hibrit) alma alanlarda artmaktadr. Bu almaya rnek tekil eden, rzgar, gne
ve hidrojen enerji sistemlerinden oluan, ebekeden bamsz (stand alone) mobil bir ev
UNIDO-ICHET bnyesinde oluturulmutur. ncelikle, sistemi oluturan elemanlar
tanyalm.

2. MOBL EV OLUTURAN ENERJ SSTEMLER

Mobil evi oluturan enerji sistemlerinin banda rzgar trbini gelmektedir. Burada 1 kw lk
sabit mknatsl senkron generatrl rzgar trbini kullanlmtr (ekil 2).


138



ekil 2. 1 kW lk rzgar trbini ve teknik zellikleri

Mobil evi oluturan bir dier enerji sistemi gne pilleridir. Burada polisilisyumdan yaplm
100 er wattlk sekiz tane gne paneli kullanlmtr (ekil 3).




ekil 3. PV paneller ve bir panelin teknik zellikleri

Mobil evi oluturan bir baka nemli enerji sistemi yakt pilidir. Yakt pili olarak 2 kW lk
PEMFC (proton exchange membrane fuel cell) kullanlmtr (ekil 4).



ekil 4. Yakt pili ve teknik zellikleri


Rzgar Trbin Tipi dikey eksenli
Rotor ap (mm) 1800
Arl (kg) 17.5
Pervane says 3
Generatr tipi sabit mknatsl senkron generatr
Cut-in (m/s) 2.5
Cut-off (m/s) 50
Nominal G (W) 1000
Maksimum G (W) 3200 (20 m/s)
k gerilimi 25 VDC
Maksimum G (W) 100
Maksimum Akm (A) 5.86
Ksa Devre Akm (A) 6.44
Ak Devre Gerilimi (V) 21.4
Maksimum Sistem
Gerilimi
800 VDC
Gze Tipi / Says
36 adet Polikristal
hcre
Net Arlk (Kg) 12
Uzunluk (mm) 1490
Derinlik (mm) 35
Verimi (%) 16
Yakt Pili Tipi PEM
Nominal G (W) 2
Hcre says 70
k Gerilimi 48 VDC
Verimi (%) 50
Tketim (nominal gte) 22 slpm

139

3. RZGAR GNE HDROJEN ENTEGRASYONU

Rzgar gne ve hidrojen entegrasyonunu iki ana balkta deerlendirmek gerekir. Birincisi
ebekeden bamsz (off-grid, stand alone) sistemler ikincisi ebekeye bal (on-grid)
sistemler. ster ebekeye bal olsun ister ebekeye bal olmasn geleneksel g santralleri ile
karlatrldklarnda byk avantajlar vardr. Bu avantajlar sralarsak;
- Srdrlebilirlik
- Daha kk yapda olmas.
- Yke yakn kurulum imkan.
- Sera gaz salnmnn yok denecek kadar az olmas nedeniyle evreyle dost sistemler.
- D lkelere olan bamll azaltan sistemler [1-2-3].

3.1. ebekeden Bamsz Sistemler (Stand Alone- Off Grid)

ebekenin olmad yada ulamad yerler iin kullanlan sistemlerdir. Bu tr sistemlerde
enerji, akler ya da sper kapasitrlerde depolanp ihtiya annda tketilir. Rzgar gne ve
hidrojen enerji sistemleri birbirinden bamsz alabilirler. ebekeye bal olmad iin
frekans sorunlar ile karlalmaz. Balant sistemleri basittir. Bu tr sistemlerin
dezavantajlarna baktmzda, enerji sistemlerinin voltaj uygunluk problemleri ile
karlaldklar grlmektedir. Sistem ierisinde yer alan elemanlarn k gerilimleri eit
tutulmak zorundadr [4]. ebekeden bamsz sistemlerde en nemli eleman DC/AC evirim
yapan invertrdr. Sonuta ama yklerin temiz ve kesintisiz bir enerji ile beslenmesidir. Bu
nedenle AC ykten nceki son eleman olan invertrn ok iyi seilmesi gerekmektedir.
nvertrde oluacak herhangi bir arza durumunda ykn enerji iletimi duracandan sistem
devre d kalacaktr. Bir dier nemli dezavantaj ise ok fazla g elektronii elemanna
ihtiya vardr. Bu nedenle maliyet artmaktadr. Ayrca aklerin ekonomik mrleri ok
olmad gibi maliyetleri de fazladr [5-6].



ekil 6. ebekeden bamsz rzgar-gne-hidrojen enerji datm sistemi

140

Rzgar trbini ile gne pillerinin performanslar byk oranda meteorolojik artlara bal
olduundan yeteri kadar rzgar ve gne olduu srece enerji ak devam edecektir. ekil 6
da grld gibi stand alone bir sistemde rzgar trbini ve gne pillerinden elde edilen
enerjinin fazla olduu durumlarda, buck konvertr zerinden elektrolizrn hidrojen retmesi
salanr ve retilen hidrojen kullanlmak zere depolanr. Rzgar trbini ve gne pillerinin
yetmedii durumlarda ise yakt pili zerinden boost konvertre oradan da DC baraya enerji
ak salanr. Bylelikle tam anlamyla ebekeden bamsz kendi kendine yetebilen kapal
evrim bir sistem olarak almaktadr.

3.2. ebekeye Bal Sistemler (On grid)

ebekeye bal rzgar gne ve hidrojen enerji sistemleri daha byk g talepleri iin
kullanlrlar. Gvenilirlii ebekeden bamsz sistemlere gre daha yksektir. Bu tr
sistemlerin, bal olduklar ebekenin frekansna uyumlu almalar gerektiinden frekans
uyum sorunu ile karlalabilinir [7]. Frekans uyum sorunu ile karlamamak iin kaliteli
g elektronii elemanlar kullanmak gerekmektedir. Mevsimsel yk deikenlii dikkate
alnd iin ebekeye bal sistemler, ebekeden bamsz sistemlere gre daha verimlidir.
ebekeden bamsz sistemler gibi enerjiyi depolama sorunu yoktur. retilen enerji her
zaman kullanlr. Bu tr sistemlerin ekonomik mr daha fazladr [8].



ekil 7. ebekeye bal rzgar-gne-hidrojen enerji datm sistemi

4. SONU

Kresel evre kayglar ve enerji ihtiyacnn art yenilenebilir enerji teknolojilerinin
kullanmn arttrmaktadr. Yenilenebilir enerji teknolojilerinin birarada kullanm hidrojen
retimi asndan ok nemlidir. nk; tamamen yerli, temiz ve yenilenebilir enerji ile
hidrojen retimi yaplmaktadr. Hidrojen retiminde en yaygn kullanlan yntemlerden birisi

141

suyun elektrolizi yntemidir. Suyun elektrolizi iin, 1 atmosfer basnta ve 25
0
C de, ideal
olarak 1.23 VDC yeterlidir [9]. Uygulamada bu deer 1.9 VDC civarndadr. Bu tr
sistemlerde, elektroliz iin gerekli olan DC gerilim yenilenebilir enerjiden karlanr. Rzgar,
gne ve hidrojen enerji sistemlerinin entegrasyonunda, enerji ihtiyacna gre sisteme dahil
olacak elemanlarn seimine dikkat edilmelidir. rnein stand alone bir sistemde ebeke
balants olmayaca iin rzgar trbinin generatr DC seilebilir. Hidrojen yanc bir gaz
olduu iin gerekli gvenlik nlemlerinin alnmas gereklidir. Ayrca hidrojen, standart basn
ve scaklkta havadan 14 kez daha hafif bir gaz olduundan dolay [10], hidrojen ile ilgili
balant elemanlarnn kaliteli olmas istenir.










































142

5. KAYNAKLAR

1. N.A. Ahmed, M Miyatake, A.K. Al-Othman, Power fluctuations suppression of stand-
alone hybrid generation combining solar photovoltaic/wind turbine and fuel cell systems,
Energy Conversion and Management, 49:10, 2008, pp: 2711-2719.

2. H. Lund, Large-scale integration of wind power into different energy systems,
Energy, 30:13, 2005, pp: 2402-2412.

3. D. Ipsakis, S. Voutetakis, P. Seferlis, F. Stergiopoulos, C. Elmasides, Power management
strategies for a stand-alone power system using renewable energy sources and hydrogen
storage International Journal of Hydrogen Energy, 2008 doi:10.1016/j.ijhydene.2008.06.051

4. M. Santarelli, M. Cal, S. Macagno, Design and analysis of stand-alone hydrogen energy
systems with different renewable sources, International Journal of Hydrogen Energy, 29:15,
2004, pp: 1571-1586.

5. C.H. Li, X.J. Zhu, G.Y. Cao, S. Sui, M.R. Hu, Dynamic modeling and sizing optimization
of stand-alone photovoltaic power systems using hybrid energy storage technology
Renewable Energy, 34:3, 2009, pp: 815-826.

6. J. L. Bernal-Agustn, R. Dufo-Lpez, Simulation and optimization of stand-alone hybrid
renewable energy systems, Renewable and Sustainable Energy Reviews, 13:8, 2009, pp:
2111-2118.

7. D. P. Kaundinya, P. Balachandra, N.H. Ravindranath, Grid-connected versus stand-alone
energy systems for decentralized powerA review of literature, Renewable and Sustainable
Energy Reviews, 13:8, 2009, pp: 2041-2050.

8. G.J. Dalton, D.A. Lockington, T.E. Baldock, Feasibility analysis of renewable energy
supply options for a grid-connected large hotel, Renewable Energy, 34:4, 2009, pp: 955-964.

9. N. Nagai, M. Takeuchi, T. Kimura, T. Oka, Existence of optimum space between
electrodes on hydrogen production by water electrolysis International Journal of Hydrogen
Energy, 28:1, 2003, pp: 35-41.

10. T.N. Vezirolu, F.Barbir, Emerging technology series- Hydrogen Energy Technologies,
UNIDO, Vienna, 1998, pp:5-6.












143

PEM TP YAKIT HCRELER N SODYUM BENTONT KATKILI GRAFT-
KOMPOZT PLAKA GELTRLMES

Fatih Ay, M. A. Arslan, S. ztrk, B. nverolu, Ali Ata

Malzeme Bilimi ve Mh.Blm, Gebze Yksek Teknoloji Enstits, KOCAEL

Bipolar plaka yakt hcresi ynnn ok fonksiyonlu bir bileenidir. Bu fonksiyonlar, reaktan
gazlarn MEAnn aktif alanna dzenli bir ekilde datlmas, reaksiyonlar sonucu oluan
snn aktif alandan uzaklatrlmas, bir hcrenin anodundan bir sonraki hcrenin katoduna
elektrik akmnn iletilmesi, reaktan gazlarn szntsnn nlenmesi, MEA(Membran
Elektrode Assembly) nn mekanik olarak desteklenmesi ve birim hcrelerin birbirinden
ayrlmasdr[1,2].

deal olarak bipolar plakalarn elektriksel iletkenlik (>100 S/cm), dk gaz geirgenlii
(<210
6
cm
3
(cm
2
s)
1
), korozyon direnci (<16 Acm
2
), eme mukavemeti (>59MPa) gibi
zelliklerinin yeterli olmas gerekmektedir[3].

Bu almada, doal grafite balayc olarak novalak reine kartrlmtr. Dolgu malzemesi
olarak da bentonit ilave edilelerek scak presleme yntemiyle farkl sl rejimlerde plaka
retimi yaplmtr. MEA nemli ortamda altrld zaman proton iletkenlii artmaktadr[4].
MEA nemlendirilmesi iin sisteme yaplan ilaveler ise yakt hcresi ynnn hacmini ve
maliyetini ykseltmektedir[5]. Dolgu malzemesi olarak yakt hcresi almas srasnda su
miktarnn kontroln salayabilecei dnlen bentonit kullanlmtr.

Grafit, polimer ve bentonit kullanlarak elde edilen numunelerin hacimsel iletkenlik ve
mekanik mukavemet deerleri ekil 1de gsterilmitir. Grafit miktarnn azalmas ile retilen
plakalarn hacimsel iletkenliklerindeki azalma aka grlmektedir. Bentonit seramik esasl
bir malzeme olduundan ve ancak yksek scaklklarda sinterleme sonucunda ba
oluturabileceinden yaplan almada balayc olarak deil dolgu malzemesi olarak
kullanlmas amalanmtr. Dolaysyla sistemde grafit-bentonit deiimi elektriksel
iletkenlikte azalmaya sebep olmutur. Ancak dk miktarlarda (<%5) bentonit ilavesinin
mekanik mukavemet deerlerine olumlu katk yapt tespit edilmitir.





ekil 1. Bentonit miktarnn hacimsel elektrik iletkenlii ve eme mukavemeti zerine etkisi


144

90 S/cm elektriksel iletkenlik ve 70 MPa eme mukavemeti deerlerine sahip rneklerin
bipolar plaka kriterlerine uygun olduu tespit edilmitir. Bunun yannda yakt hcresi alma
ortamna uygun artlar gzetilerek yaplan elektrokimyasal performans analizleri sonucunda
farkl bentonit miktarlar ile elde edilen numunelerin korozyon direnleri 14,70-19,00 A/cm
2

deerleri arasnda bulunmu, bentonit kullanlmadan hazrlanan numunelerin korozyon
direnci ise 4,26 A/cm
2
olarak elde edilmitir. Bu verilerden bentonit ilavesinin yakt hcresi
ortamnda plakann korozyon hzn arttrd grlmtr. Ancak bipolar plaka retim
kriterlerine olduka yakn korozyon deerlerine sahiptir.

Yakt hcreleri iin szdrmazlk ve gaz geirgenlik deerleri nemli parametrelerdendir.
Kapal blmelerde ift tarafl basn deiimleri gz nnde bulundurularak hazrlanan ve
hidrojen gaz kullanlarak yaplan deneyler sonucunda plakalarn yakt hcrelerinde kullanm
iin olduka uygun olduklar tespit edilmitir. Bentonit ilavesinin gaz geirgenlie etkisinin
anlalabilmesi amacyla farkl kompozisyonlar denenmitir. 1,11x10
-6
cm
3
(cm
2
s)
1
hidrojen
gaz geirgenliine sahip plakalarn, bentonit ilavesi ile 3,67x10
-8
cm
3
(cm
2
s)
1
deerine
ulat tespit edilmitir.

ekil 2de bentonit ilavesinin plakalarn su tutma zelliklerine etkisi gsterilmitir.
Hazrlanan numuneler 100 saat sre ile saf su ierisinde 80C scaklkta bekletildikten sonra
son arlk lmleri yaplmtr. Su tutma miktar (%),

M (%) = son arlk kuru arlk (1)
kuru arlk

eitlii ile hesaplanmtr.





ekil 2. Bentonit ilaveli plakalarn su tutma miktar

Bentonit katksnn su tutma kapasitesini arttrd ekil 2de grlmektedir. Farkl oranlarda
bentonit ilavesi ile yakt hcresi ierisinde nem kontrolnn yaplabilecei dnlmektedir.
Yaplan almalar sonucunda yksek mukavemet, iyi elektriksel iletkenlik, dk korozyon
hz ve gaz geirgenliine sahip, istenilen miktarda bentonit katks ile su ynetimi
yaplabilecek plakalar retilmitir.





145

REFERANSLAR:
[1] J.M. Odgen, in:W. Vielstich, H.A. Gasteiger, A. Lamm (Eds.), Hand Book of Fuel Cell,
vol. 3, Part 1, JohnWiley & Sons, 2003, pp. 324, Chapter 1
[2] S. Lister, G. McLean, J. Power Sources 130 (2004) 6176.
[3] E. Middelman et.al., Bipolar Plates for PEM fuel cells, J Power Sources 2003;118:4446.
[4] K.-H. Choi, D.-H. Peck, et al., Water transport in polymer membranes for PEMFC, J.
Power Sources 86 (2000) 197201.
[5] Buchifn, S. Srinivasan, Operating proton exchange membrane fuel cells without external
humidification of the reactant gases: fundamental aspects, J. Electrochem. Soc. 144 (8) (1997)
27672772.









































146




















































147

SODYUM BOR HDRR LE ALIAN YAKIT PLLERNDEK
SON GELMELER

brahim Levent GKALP, brahim BRAHMOLU, smail ARDA ENGE,
Taylan Emre Z

TR TEKNOLOJ RETM YAZILIM N. SAN. VE TC. LTD.T.
, ANADOLU PLAZMA TEKNOLOJ MERKEZ

zet

Gnmzde metanol ve sodyum bor hidrr (SBH) ile alan yakt pillerinin nemi giderek
artmaktadr. Bunun en nemli sebeplerinden biri, bu tip yakt pillerinin tanabilir uygulamalarnn
giderek cazip bir hal almasdr. Bu yakt pillerinin en ok dikkat eken zellikleri yksek enerji
verimlilikleri ve uzun mrleridir. Bu zellikler ise yeni aktif elektrokatalizrler ve stn
karakterizasyon deerine sahip membranlarn gelitirilmesine baldr. Bu almada son dnemde
SBH ile alan yakt pilleri ile ilgili gelimeler hakknda bilgiler sunulacaktr. Bu amala SBH
yakt pilleri iin gelitirilen elektrokatalizrler ile ilgili aratrma sonular gsterilecek ve
tartlacaktr.

Anahtar Kelimeler: Sodyum Bor Hidrr Yakt Pilleri, Elektrokatalizr.

1. Giri

Yakt pilleri hidrojenden eitli kimyasal reaksiyonlar sonucu su elde edilmesi srasnda oluan
potansiyel farknn elektrik enerjisine dntrlmesini salayan aralardr. Hidrojen gnmzde en
byk alternatif enerji kayna olarak grlmektedir. Bu da yakt pillerinin nemini git gide
artrmaktadr. zellikle mobil uygulamalarda gnmzde kullanlan enerji kaynaklarna gre daha
hafif ve daha uzun mrl olmas, yeni nesil birok mobil sistemde yakt pilleri kullanlmasna
sebep olmaktadr.

Sodyum bor hidrr (SBH) Yakt Pilleri, sodyum bor hidrrn yakt olarak daha yksek hidrojen
kapasitelerine sahip olmas ve daha gvenli depolanabilme zelliinden dolay mobil
uygulamalarda nem kazanmtr.



148


ekil 1 Sodyum bor hidrr reaksiyonlar srasnda oluan bileiklerin standart oluum enerjileri

2. Sodyum Bor Hidrr(SBH) Yakt Pilleri

Sodyum bor hidrr (SBH) ile yakt pili araclyla enerji retimi iki ekilde mmkndr.
Bunlardan ilki SBH nin katalitik hidrolizi sonucu elde edilen hidrojenin bir PEM yakt pilinde
kullanm ile gerekleir. SBHden hidrojen retimi aadaki reaksiyonla ifade edilmektedir;
(katalizr)
NaBH
4
+ 2H
2
O NaBO
2
+ 2H
2
Bu tepkimenin aktif katalizr nce Millenium Cell firmas tarafndan gelitirilmitir[1].
Katalizrn aktif bileeni Rutenyum elementidir. Aktif bileenin Ru olmas bu katalizrn hem
daha ucuza mal edilmesinin yan sra, daha yksek katalitik aktiviteye ve mre sahip olmasna yol
amaktadr. Son dnemlerde yaplan aratrmalarda portatif yakt pillerinde kullanm iin tasarlanan
hidroliz katalizrleri Ni, B ve Co elementleri iermektedir. Alkali ortamda Ni-Co-B bileeninin
hidroliz zerindeki etkileri [2] incelenmitir. Bu katalizrn aktivitesinin Rutenyum katalizrnn
aktivitesine yakn olduu kaydedilmitir. Co-B/MWCNT ( ok Duvarl Karbon Nano Tp)
katalizrnn [3] daha ucuza imal edildii iddia edilmitir. Bu katalizr orta-gzenekli bir yapya
sahip olmasnn yan sra, Ni-Co-B katalizrnden daha yksek aktiviteye ve ayn ortamda
kullanldnda daha uzun mre sahip olduu gzlenmitir.
Manyetik zellie sahip olan Ni-Ru bazl katalizr kauuk yzey zerinde kimyasal indirgenme ve
akmsz kaplama yntemlerinin birletirilmesi ile oluturulmutur[4]. Bu katalizrn %10 NaBH
4

zeltisinin %5 NaOH zeltisinde hidroliz srecinin aktivasyon enerjisinin 52.73 kJ/mol ve
hidroliz hznn 400 mL/min.g. olduu belirlenmitir. Yakt pillerinde yksek enerji deerlerine
ulamak iin hidrojenin ayrlma hznn yksek olmas en nemli koullardan biri olarak kabul
edilmektedir.

Pt ve Pd atomlarndan fonksiyon zellikli karbon nano tplerin yzeyinde oluturulan katalizrlerin
degredasyona uramadan 20 dng alt grlmtr [5].

Kk lekli, pasif ve hidrr olarak retilen hidrojen ile alan PEM yakt pillerinin zellikleri[6-
8] verilmitir. Bu sistemlerin balca zellikleri hidrojen retimi iin SBH kartu sistemi
kullanmalardr. Kartuta hidrojen oluumu homojen ve heterojen katalizrlerin kullanm ile
olmaktadr. Bu tip PEM yakt pillerinin g kapasiteleri 1-100W aralnda deimektedir.

Direk SBH yakt pillerinde anotta ve katotta gerekleen tepkimeler yukarda verilmitir. Katotta
kullanlan oksitletiricinin zelliklerine gre katot reaksiyonu ve elektrot potansiyeli buna bal
olarak da hcre potansiyeli deikenlik gsterebilmektedir. Anotta tam oksidasyonun
gerekleebilmesi iin 8 elektrona ihtiya duyulmaktadr. Ancak ok elektronlu srelerin tam
olarak gereklemesi her zaman mmkn olmamakla birlikte bunu salayacak elektrot
katalizrnn hazrlanmas byk nem tamaktadr.


Alkali ortamda alan direk SBH yakt pillerinin ana reaksiyonlar ve bu reaksiyonlar sonucu
oluan potansiyel fark aada grld ekildedir.

Anot: 8NaOH 8Na
+
+ 8OH


NaBH
4
+ 8OH

NaBO
2
+ 6H
2
O +8e

E
0
= 1.24 V
Katot: 8Na
+
+ 8e

+ 2O
2
+ 4H
2
O 8NaOH E
0
= 0.4 V
Toplam:NaBH
4
+ 2O
2
NaBO
2
+ 2H
2
O E
0
= 1.64 V


149



ekil 2 Sodyum bor hidrr yakt pillerinde membran elektrot grubu zerinde gerekleen
reaksiyonlar.

Solda anot, ortada elektrolit ve sada katot olmak zere. Bu reaksiyonlarn olumasnda en nemli
iki faktr kullanlan membran ve bu membran zerinde bulunan elektrokatalizrler olarak kabul
edilebilir. Bu aratrmada son dnemlerde gelitirilen elektrokatalizrler zerinde younlalmtr.
Koloidal Ag-Pt, Ag-Au, Ag-Ir ve Ag-Pd elektrot katalizrlerinin SBH elektro-oksidasyonu
reaksiyonu iin aktiviteleri incelenmitir. Daha negatif potansiyel deerlerinde oksitleme Ag-Pt
katalizrnde gereklemektedir[9]. Pt ve Pt-Ag elektrokatalizrlerinin yzeyinde farkl pH
deerlerinde SBHnin elektro-oksidasyonunun incelenmesi sonucu ayrlan elektron saysnn Ag
elektrotunda pH deerine gre deitii gzlemlenmitir. ncelemelerde pH 12.6 deerinde 2
elektronun pH 13.9 deerinde ise 6 elektronun ayrld gzlemlenmitir[10,11].

3. Sonu

Yaplan aratrmalar sonucunda portatif uygulamalarda ve zellikle kk g kapasiteli yakt
pillerinde sodyum bor hidrr kullanmn giderek yaygnlamakta olduu gzlemlenmitir. Bunda en
byk etmen olarak elektrokatalizr alannda gerekleen yenilikler gsterilebilir. Daha yksek
mrl ve aktiviteli elektro katalizrlerin daha ucuza mal edilmeye balamas bu yakt pillerinin
kullanmn daha makul klaca dnlmektedir. Bunun sonucu olarak sodyum bor hidrr
bileiinin retilmesinde ve geri dnmnn salanmasnda da youn almalar yaplmakta
bylece bu teknolojinin kullanm alanlarnn artmas beklenmektedir.












150


Referanslar
1. An Ultrasafe Hydrogen Generator: Aqueous Alkaline Borohydride Solutions and Ru Catalyst.
S.C. Amendola, L. Stefanie, S. Goldman, M. Saleem Janjua, M.T. Kelly, P.J. Petillo, M. Binder.
Journal of Power Sources, 85, 2000, 186189.
2. Catalytic Hydrolysis of Sodium Borohydride by a Novel NickelCobaltBoride Catalyst. C.
Ingersolla, N. Mania, J.C. Thenmozhiyal, A. Muthaiah. Journal of Power Sources, 173, 2007, 450
457.
3. Accurately Measuring the Hydrogen Generation Rate for Hydrolysis of Sodium Borohydride on
Multiwalled Carbon Nanotubes/CoB Catalysts. Y. Huanga, Y. Wanga, R. Zhaoa ve.ark..
International Journal of Hydrogen Energy, 33, 2008, 71107115.
4. Hydrogen Generation from Hydrolysis of Sodium Borohydride Using NiRu Nanocomposite as
Catalysts. Cheng-Hong Liua, Bing-Hung Chena ve ark. International Journal of Hydrogen Energy,
34, 2009, 21532163.
5. A Picoscale Catalyst for Hydrogen Generation from NaBH
4
for Fuel Cells. R. Pena-Alonso ,
A. Sicurellia, E. Callone ve ark.. Journal of Power Sources, 165, 2007, 315323.
6. Small Scale Type PEFC Using Chemical Hydrides. T. Sarata. Small Fuel Cells for Portable
Applications April 2-4,2006 Washington, DC USA.
7. Hydrogen Battery Technology for Portable Applications. R.M.Mohring. Small Fuel Cells for
Portable Applications April 2-4,2006 Washington, DC USA.
8. Advancement in Sodium Borohydride Fueling Subsystems for Portable Applications.
P.Osenar. Small Fuel Cells for Portable Applications April 2-4,2006 Washington, DC USA.
9. Evaluation of ColloidalAg and Ag-Alloys as Anode Electrocatalysts for Direct Borohydride
Fuel Cells. Mohammed H. Atwana, Derek O. Northwooda, Elod L. Gyenge. International Journal
of Hydrogen Energy, 32, 2007, 3116 3125.
10. Direct Oxidation of Sodium Borohydride on Pt, Ag and Alloyed PtAg Electrodes in Basic
Media. B. Molina Concha, M. Chatenet. Part I: Bulk electrode Electrochimica Acta, 54, 2009,
61196129.
11. Mixed PlatinumGold Electrocatalysts for Borohydride Oxidation Prepared by the
Galvanic Replacement of Nickel Deposits. A. Tegou, S. Armyanov, E. Valova ve ark. Journal of
Electroanalytical Chemistry, 634, 2009, 104110.




















151

EVSEL UYGULAMALAR N YAKIT PLL MKROKOJENERASYON SSTEM

Murat Baranak, Gktu zynm, Egemen Akar, Nilfer lhan, Asl Kaytaz, zgrcan Korkmaz,
smail Bican, Gaye Salam, Betl Erdr Trk, Atilla Ersz, Alper Sarolan,
Fehmi Akgn

TBTAK Marmara Aratrma Merkezi Enerji Enstits, Gebze/Kocaeli, Trkiye

BLDR ZET

Verimli, gvenilir, sessiz ve evre dostu olan yakt pili teknolojileri, ezamanl elektrik ve sl enerji
salayan mikro kojenerasyon sistemlerinde kullanlmaktadr. Dnya apnda ilgi gren yakt pilli
mikro kojenerasyon sistemlerinin ilk prototipleri gelitirilmi olup bu konuda almalar devam
etmektedir. Yakt Pilli Mikro Kojenerasyon Sistemi projesi, Trkiyede ilk olup TBTAK
Kamu Kurumlar Aratrma ve Gelitirme Projelerini Destekleme Program kapsamnda TBTAK
Marmara Aratrma Merkezi Enerji Enstits, stanbul Teknik niversitesi, Kocaeli niversitesi ve
Trk DemirDkm Fabrikalar A.. tarafndan yrtlmektedir. Projenin amac, doal gazdan
hidrojen retimini ieren 5 kWe gcnde PEM yakt pili teknolojisine dayal bir mikro
kojenerasyon sistemi prototipinin gelitirilmesidir. Bu bildiri, evsel mikro kojenerasyon
uygulamalar konusunda zet bilgi ve proje kapsamnda gerekletirilen almalar iermektedir.

Anahtar Kelimeler: Kojenerasyon, PEM yakt pili, mikrokojenerasyon, reformer,.

GR

nmzdeki 25 yl ierisinde dnya enerji tketiminin %60 orannda artaca ngrlmekte ve bu
kapsamda gerekli yatrm miktarnn 12 trilyon Avro civarnda olaca tahmin edilmektedir.
Trkiyenin yaklak olarak dnyann %1ini temsil ettii varsaylrsa, lkemize ait olan bu
alandaki yatrm miktarnn yaklak 120 milyar Avro olaca sylenebilir. 2007 yl verilerine
bakldnda, Trkiyenin enerjide da bamll %73 oranndadr ve yaklak 15 milyar TL
sadece ham petrol ithalat iin kullanlmtr. Bu kapsamda, enerji kaynaklarn ve ilgili
teknolojileri, ncelikle enerji verimliliini arttrarak, sonrasnda ise kaynak ve tayc asndan
enerji portfyn eitlendirerek, enerji gvenlii ve iklim deiiklii problemlerini zerek ve
enerji endstrisinin rekabet gcn arttrarak daha srdrlebilir hale dntrmek gerekmektedir.
Elektrik ve sl enerjinin bir arada retildii evsel uygulamalara ynelik mikro kojenerasyon
sistemlerinde yksek verim, gvenilirlik, sessiz ve evre dostu teknolojiler olduklar iin yakt
pilleri tercih edilebilmektedir. Dnyada youn Ar-Ge almalarnn olduu bu konuda lkemizde
gerekletirilen ilk proje, TBTAK Kamu Kurumlar Aratrma ve Gelitirme Projelerini
Destekleme Program kapsamnda yrtlen Yakt Pilli Mikro Kojenerasyon Sistemi projesidir.
Projenin amac, evsel uygulamalar iin doal gazdan hidrojen (H2) reterek 5 kWe gcnde
Polimer Elektrolit Membran yakt pili (PEMYP) teknolojisine dayal bir mikro kojenerasyon
sistemi prototipi gelitirmektir. Projede, doal gazdan hidrojen retim ve saflatrma sistemleri,
katalitik yakc sistemi, yakt pili bileenlerinin ve modlnn retimi, g artlandrma ve kontrol
sistemleri ile bu sistemlerin entegrasyonu konularnda uygulamal Ar-Ge almalar
gerekletirilmektedir. Projede, yakt olarak doal gazn seilmesinin nedenleri lkemizin corafi
konumu itibaryla zerinden geen stratejik doal gaz hatlarna sahip olmas ve evlere kadar
ulam doal gaz hatlarnn bulunmasdr.
Bu bildiride, Yakt Pilli Mikro Kojenerasyon Sistemi projesinde elde edilen ktlar zetlenip esas
olarak doal gazn alternatif kullanm alanlarndan biri olan hidrojen retimi ile gaz temizleme
konusunda proje kapsamnda gerekletirilen almalara deinilmitir. Doal gazdan hidrojen

152

retmek iin en ekonomik ve yaygn yntem olmas nedeniyle projede reformer teknolojisi
seilmitir. 5 kW elektriksel gce sahip PEMYPni beslemeye ynelik gelitirilen bu sistemde,
ototermal reformer reaktrnde elde edilen sentez gaz, yakt piline beslenebilecek saflkta hidrojen
elde edebilmek iin gaz temizleme sistemine gnderilmektedir. Hidrojen retim sisteminin besleme
akmlarnn n stlmas, anot atk gaznn yakld katalitik yakc ile salanmaktadr.
Proje srecinde ncelikle literatr aratrmas ve simlasyon almalar ile sistemin kavramsal
tasarm yaplmtr. Hidrojen retimi ve katalitik yakma sistemleri iin, sistemlerde yer alacak
reaktrlerde kullanlan katalizrler iin optimum koullar belirlenmi ve bunlar salayacak ekilde
reaktrlerin tasarm ve imalatlar gerekletirilmitir. Reaktrler ile s deitirici vb. yardmc
niteler entegre edilmi ve test sistemleri oluturularak gerekli testler yaplmtr. Yakt pili
modlnn gelitirilmesi amacyla, gelitirilen bileenler tamamen zgn olmak zere bipolar
plakalar retilmi, ak kanal tasarm gerekletirilmi, retilen plakalar zerine anot, katot ve
soutma ak kanallar ilenmi, conta seimi yaplm ve Pt-Ru katalizr kullanlarak membran
elektrot nitesi yaplmtr. 5 kW gcndeki yakt pili modl imalat gerekletirilmitir. Yakt
pilinde elde edilen DC elektriin yksek verimli AC elektrie dntrlebilmesi iin bir g
koullandrma sistemi gelitirilmitir. Ayrca tm sistemin kontrolnn gerekletirilebilmesi iin
bir kontrol sistemi kurulmutur. Projede, tm sistem elemanlarnn entegre edildii Yakt Pilli
Mikrokojenerasyon Sistemi prototipinin imalat gerekletirilmitir. Projenin son blmnde
entegre sistem prototipinde test ve iyiletirmeler yaplacaktr.

1. Mikrokojenerasyon: Datlm Enerji retimi + Kojenerasyon

leri ve temiz enerji teknolojileri alanndaki en nemli aratrma sahalarndan biri de datlm
enerji retimidir. Bu yolla, elektrik enerjisi ihtiyacnn tketimin gerekleecei blgelere yakn
alanlarda, kk lekli sistemler ile karlanmaktadr. Bu yntemin en nemli avantajlar, sistemin
alternatif ve yenilenebilir enerji kaynaklar (hidrojen, gne pilleri, biyoktle, rzgar vb.) ile
uygulanabilmesi, kojenerasyona imkan salamas, enerji retim veriminin genellikle yksek olmas,
emisyonlar ile enerji iletim ve datm kayplarnn dk olmas saylabilir.
Kojenerasyon enerji verimliliini arttrmak zere g ve snn birlikte retilmesidir. Atk olacak s
geri kazanlarak ticari ve endstriyel uygulamalarda kullanlr. Trkiyede TEA verilerine gre
elektrik iletim hatlarndaki kayplar %3, datm hatlarndaki kayplar ise %9dur. Mikro
kojenerasyon sistemi ile elektrik iletim ve datm hatlarndaki kayplarn nne geilmektedir.
Elektrik retim veriminin ortalama %35 olduu konvansiyonel sistemlerde geriye kalan %65lik
enerji, atk s olarak dar atlr. Mikro kojenerasyon sistemi ile elektrik retimi yaklak % 35
verim ile gerekletirilebilirken % 65lik atk s, nemli lde snma ve scak su ihtiyalarn
karlamak amacyla kullanlabilir. Gnmzde kk lekte elektrik retimi iin zerinde durulan
drt alternatif mikro kojenerasyon teknolojisinin zellikleri karlatrmal olarak Tablo 1de
verilmektedir.
Mikro trbinler, Stirling makinalar ve yakt pilleri halen tam anlamyla ticarilememi, aratrma
aamasnda olan teknolojilerdir. Tablo 1 incelendiinde, yakt pillerinin tam ve ksmi yklerdeki
elektriksel verimleri daha yksek, grlt seviyelerinin ise daha dk olduu grlmektedir. Yakt
pillerinin nndeki en byk engel, maliyetlerinin halen olduka yksek olmasdr.









153

Tablo 1. Kk lekli kojenerasyon sistemlerinin karlatrlmas

ten Yanmal
Motorlar
Mikro Trbinler
Stirling
Makinalar
PEM Yakt
Pilleri
Elektriksel G (kW) 10200 25250 250 2200
Elektriksel verim 2545 2530 1535 3550
Ksmi yklerde verim (%50) 2340 2025 ~ 35 3550
Toplam Verim 7585 7585 7585 7590
Elektrik g / Termal g 0,51,1 0,50,6 0,30,7 0,91,1
k scakl (C) 85100 85100 6080 6080
Bakm Zaman (saat) 500020000 2000030000 ~ 5000 10000 (a)
Grlt (dBa) 5065 5070 (b) 0
Yatrm Maliyeti ($ kW-1) 8001500 9001500 13002000 25003500
(a) Vaillant firmasnn prototip test sonular esas alnmtr. 10000 saatlik mr, gerek alma
artlar altnda gereklemitir.
(b) Herhangi bir bilgiye ulalamamtr.

2. Yakt Pilli Mikrokojenerasyon Sistemleri

Yakt pili teknolojisi hem elektrik retimi hem de kojenerasyon uygulamalar iin uygun
potansiyele ve performans avantajlarna sahip gelimekte olan evre dostu bir teknolojidir. Yakt
pilli kojenerasyon sistemlerinin avantajlar dk grlt seviyesi, dk bakm potansiyeli,
mkemmel ksmi yk ynetimi, dk emisyon ve kk nitelerinde bile %85 verime ulama
potansiyelidir. Yakt pilli kojenerasyon sistemlerinde, genel olarak doal gaz kullanlmakta ve daha
az miktarda evreye zararl emisyon yaylmaktadr. Yakt pili ile CO
2
emisyonlar %49a kadar,
NOX %91, CO %68 ve uucu organik bileikler %93 azaltlabilir. Daha dk emisyonlar ve
grlt seviyesi, yakt pilini zellikle evsel, ticari ve kurumsal uygulamalar iin uygun hale
getirmektedir. Yine de yakt pili sistemlerinin yksek maliyeti ve nispeten ksa mrl olmalar
temel dezavantajlardr. Teknolojik sorunlar zmek ile daha ucuz malzeme ve retim prosesi
gelitirmek iin sregelen aratrmalarn yakt pili maliyetlerini azaltacak ileri teknolojilerle
sonulanmas beklenmektedir [1].

Yakt pili teknolojisi, H2 ile oksijenin bir elektrolit ortamnda yanma ve mekanik i olmadan
elektrik retmek zere girdii reaksiyonu ierir. Su ve s yan rnler olarak oluur.

Anot reaksiyonu:
+
+ e H H 2 2
2


Katot reaksiyonu:
O H e O H
2 2
2 2 1 2 + +


Toplam reaksiyon:
O H O H
2 2 2
2 1 +


Reaksiyon ekzotermik olduu iin aa kan s, evsel stma ve scak su retimi iin kullanlabilir.
Yakt pilleri iin yakt olan H2, doal gaz, propan, kmr veya suyun elektrolizi gibi deiik
kaynaklardan elde edilebilir.
Bir yakt pilli kojenerasyon sistemi; hidrojen retim sistemini, yakt pili modln, iletim iin
gerekli yardmc sistemleri ve gerekli eviricileri iermektedir. ou yakt pilinin genel tasarm
kullanlan elektrolit tipi hari benzerdir. Gnmzde farkl geliim aamalarnda bulunan eitli
yakt pili teknolojileri bulunmaktadr. Bunlar alkali yakt pilleri (AYP), PEMYP, fosforik asit yakt
pilleri (FAYP), ergimi karbonat yakt pilleri (EKYP), KOYP ve son zamanlarda gelitirilen
dorudan metanol yakt pilleridir (DMYP).


154

150 kW aralndaki kk lek kojenerasyon uygulamalarnda eitli aratrmaclar tarafndan
ifade edildii ekliyle PEMYP ve KOYP teknolojilerinin yer ald kojenerasyon sistemleri, yksek
verimlilik (en fazla %85), azaltlm yakt kullanm ve evresel etkileri ile evsel sl/elektrik yk
oranlar iin iyi bir eleimi salamaktadr. PEMYP 1960lardan itibaren teknolojisindeki olduka
nemli ilerlemelerden dolay dier tm yakt pili tiplerinin nnde yer almaktadr [1].
Gnmzde enerji sektr, datlm g retimine gittike daha ok eilim gstermektedir. Doal
gaz ya da yenilenebilir yaktlarn kullanlabildii yksek elektrik verimine sahip yakt pilli
kojenerasyon sistemleri, yakt pili teknolojileri iin geni pazar frsatlar salarken CO2nin
tutulmasnda da nemli bir rol oynamaktadrlar [2].

3. Yakt Pilli Mikro Kojenerasyon Sistemi Projesi

Mteri kurumun Elektrik leri Ett daresi olduu Yakt Pilli Mikro Kojenerasyon Sistemi
projesi, TBTAK Kamu Kurumlar Aratrma ve Gelitirme Projelerini Destekleme Program
kapsamnda TBTAK Marmara Aratrma Merkezi Enerji Enstits, stanbul Teknik niversitesi,
Kocaeli niversitesi ve Trk Demirdkm Fabrikalar A.. tarafndan yrtlmektedir. 15 Temmuz
2006da balayan projenin, 15 Nisan 2010da tamamlanmas ngrlmtr. Projenin amac, evsel
uygulamalar iin doal gazdan hidrojen reterek PEMYP teknolojisine dayal 5 kWe gcnde bir
mikro kojenerasyon sistemi prototipi gelitirmektir.

5 kW elektriksel ve 30 kW sl g retmek zere evsel uygulamalar iin tasarlanan mikro
kojenerasyon sistem prototipi ematik gsterimi aada verilmitir (ekil 1):
- Ototermal reformer nitesi
- Gaz temizleme reaktrleri
- Doal gaz ve yakt pili anot atk gazn yakan katalitik yakc sistemi
- 5 kWlk PEM yakt pili modl ve sistemi
- Tm birimlerin iletimine ynelik kontrol sistemi
- G koullandrma sistemi


ekil 1. PEM yakt pilli mikro kojenerasyon sistemi ak emas




155

3.1.1 Hidrojen retim Sistemi

Mikro kojenerasyon sisteminde hidrojen retimi iki aamada gerekletirilmektedir. Birinci aama
doal gazdan hidrojence zengin gaz karmnn retildii ototermal dnm reaktrdr. Bu
reaktrn kndaki akm ierisindeki karbon monoksit (CO) konsantrasyonu, pem yakt piline
beslenebilecek orann zerinde olduu iin ikinci aamada su-gaz dnm reaktrleri ve seici
oksidasyon reaktrleri kullanlarak CO miktarnn azaltlmaktadr.
Yksek ve dk scaklk su-gaz dnm reaktrleri knda CO bileimi %0,51 aralna kadar
drlebilir. Fakat PEM yakt pili giri akmnda 50 ppmin zerindeki CO konsantrasyonlar,
yakt pilinin anot katalizrn deaktive ederek yakt pilinin performansnn dmesine sebep
olmaktadr. Bu nedenle, hidrojen besleme gazndaki CO bileiminin daha dk seviyelere
indirilmesi gerekmektedir. CO ieriine bal olarak yakt pili gerilimindeki d,

ekil 2de gsterilmitir. CO deriiminin artmasyla belli bir akm younluunda elde edilen yakt
pili geriliminin dolaysyla yakt pili veriminin dt grlmektedir. Bu performans dnn
nne geilebilmesi iin hidrojen retim sisteminde seici oksidasyon reaktrleri kullanlarak, CO
konsantrasyonu, 10 ppmin altna kadar drlmelidir.



ekil 2. CO deriiminin yakt pili performansna etkisi.

Proje kapsamnda imdiye kadar ekil 3te grlen hidrojen retim sisteminde 300 saatin zerinde
test gerekletirilmitir. Testler sonucunda hidrojen retim sisteminin 5 kW elektrik retebilecek
kapasitedeki PEM yakt piline beslenebilecek kalitede hidrojence zengin gaz karmn retebildii
grlmtr.

3.1.2 Katalitik Yakc Sistemi

Proje kapsamnda iki adet katalitik yakc gelitirilmitir. Bu katalitik yakclardan 5 kW sl gce
sahip olan yakc, PEM yakt pili anot atk gaz ierisinde bulunan dntrlememi hidrojen,
metan ve dier yaklabilir gazlarn yaklmasnda kullanlmaktadr. Katalitik yakc, hidrojen retim
sistemine gerekli gaz beslemeleri iin n stma sistemi olarak tasarlanmtr. Bylece PEM yakt
pili anot atk gaz atmosfere verilmeden s geri kazanm ile sistemin genel verimi arttrlmaktadr.
Gelitirilmekte olan 30 kWlk sl gce sahip ikinci katalitik yakcda ise metan hava karmlar
yaklmaktadr. Aa kan sl enerji, evsel uygulamalar iin stma suyu ve scak kullanm suyu
temininde kullanlmaktadr.

Modelleme sonucu elde edilen veriler kullanlarak 5 kWlk katalitik yakc prototipi imal
edilmitir. mal edilen prototiplerin performanslarnn deerlendirilmesi iin test amal deney
dzenei hazrlanm ve testler gerekletirilmitir.


156















ekil 3. a: Hidrojen retim sistemi, b: Katalitik yakc sistemi, c: Reaktr modelleme

3.1.3 Yakt Pili Sistemi

Yakt Pilli Mikrokojenerasyon Sistemi projesi kapsamnda 5 kW elektriksel gce sahip PEM
yakt pili modl ve modln almas iin gerekli olan alt sistemlerin entegre edildii yakt pili
sistemi oluturulmutur.

5 kWlk PEM yakt pili almalar kapsamnda, gelitirilen bileenler tamamen zgn olmak zere
125 x 250 x 5 mm boyutlarnda 310 adet bipolar plaka retilmi, ak kanal tasarm
gerekletirilmi, retilen plakalar zerine 100 x 180 mm boyutlarnda aktif alana sahip anot, katot
ve soutma ak kanallar ilenmi, conta seimi yaplm ve Pt-Ru katalizr kullanlarak membran
elektrot nitesi yaplmtr. (Tablo 2)


Tablo 2. EEde retilen PEM yakt pilinin teknik zellikleri

Membran Nafion 112
Katalizr %40 Pt/C
Hidrojen sitokiyometrisi 1,5
Oksijen sitokiyometrisi 2,0
Bipolar plaka tipi Kompozit
Maksimum akm younluu (mA cm-2) 1800
Maks. akm younluundaki g younluu deeri (mW cm-2) ~ 400


PEM yakt pili modlleri yaplan almalar neticesinde optimize edilmitir. 5kW kapasiteli modl
retiminden nce kW mertebesindeki prototip modl retilip teste tabi tutulmutur (ekil 4).








a b c

157














(a) (b)
ekil 4. (a) 2 adet PEM yakt pili modl, (b) retilen modln performans grafii (30 L/dak.
%100 nemli 65
o
C Hidrojen; 90 L/dak. %100 nemli 60
o
C Hava; modl scakl 70
o
C)

Yakt pili modl yannda modln almas iin gerekli olan nemlendirme, s ve su ynetimi alt
sistemleri de yakt pili modlne entegre edilerek PEM yakt pili sistemi oluturulmutur. (ekil 5).



ekil 5. PEM yakt pili sistemi blok diyagram

3.1.4 G Koullandrma Sistemi

Geleneksel doru akml g kaynaklar ile karlatrldnda, yakt pili modllerine ait k
gerilim deerlerinin daha dk ve k akm deerlerinin de daha byk olduu bilinmektedir.
Bunun nedeni, modler yapy oluturan her bir hcreye ait gerilimin dk bir deere sahip
olmasdr. Bu deer, teorik olarak maksimum ak devre alma artlarnda 1,2 V olup, nominal
gte alma artlarnda yklenme durumunda ise 0,5 ile 0,6 V arasnda deien bir deerde
olmaktadr [6].

Yakt pili k gcnden optimum artlarda ve kararllkta faydalanlabilmesi iin, modl k
gerilimini, eitli yklenme koullarna cevap verebilecek seviyeye getirmekle grevli g
artlandrma sistemleri kullanlmaktadr. Yakt pilli kojenerasyon uygulamalarnn alt sistemler
baznda en son bileeni olan g koullandrma sisteminin grevi, dk yakt pili k gerilimine
sahip olan yakt pili modlnden elde edilen elektriksel k gcn, zel uygulamalar ve dier
yardmc sistemler iin yksek bir elektriksel verim oran ile kullanlabilir dzeye evirmektir.

Proje kapsamnda, yakt pili k geriliminin reglasyonu iin 7 kW gcnde faz kaydrmal PWM
DC-DC ykseltici konverter devresi (giri gerilimi: 60120 VDC, k gerilimi: 200 VDC) ve
evsel yklerin beslenmesine ynelik 220 VAC 50 Hz deerinde gerilim retimi iin 7 kW gcnde
DC-AC inverter devresi (giri gerilimi: 200 VDC, k gerilimi: 220 VAC) kurulmutur. G
0
5
10
15
20
25
30
35
0 10 20 30 40 50 60 70 80
Akm[A]
G
e
r
i l i m

[
V
]
0
100
200
300
400
500
600
700
800
900
1000
G


[
W
]
Gerilim
G

158

koullandrma sistemine ait 4 kW deerinde k gc altnda alma koullarnda yaplan
performans testlerine ait sonular ekil 6.(a) ve (b)de grlmektedir.


(a) (b)
ekil 3.(a) Omik yklenme altnda elektriksel performans testi elektriksel dalga ekilleri (b) Omik-
endktif yklenme altnda elektriksel performans testi dalga ekilleri

3.1.5 Kontrol Sistemi

Yakt pilli mikro kojenerasyon sistemine ait tm alt sistemlerin uygun iletimini salamak ve
emniyet prosedrlerini uygulamak iin gerekli kontrol sistemi oluturulmutur.


ekil 4. a: Kontrol panosu, b: Kontrol arayz ekran

SONU

Elektrik ve snn ayn anda retilebildii mikro kojenerasyon sistemlerinde, alternatiflerine gre
daha verimli ve evre dostu bir teknoloji olan yakt pilleri tercih edilebilmektedir. Mikro
kojenerasyon sistemlerinin kullanm sonucu konvansiyonel sistemlerde meydana gelen iletim
kayplar nlenebilmekte ve evreye salnan CO2 miktar azaltlabilmektedir. Ayrca atk snn
scak su ihtiyacn karlama ve ortam stmas iin geri kazanmyla, yakt yaklak %50ye varan
oranda daha verimli kullanlarak, toplam sistem verimi %85lere karlabilmektedir. Bylece artan
verimle birlikte konutun elektrik ve snma maliyetleri %2040 orannda azalmaktadr.

TBTAK Kamu Kurumlar Aratrma ve Gelitirme Projelerini Destekleme Program kapsamnda
TBTAK Marmara Aratrma Merkezi Enerji Enstits, stanbul Teknik niversitesi, Kocaeli
niversitesi ve Trk DemirDkm A. . Tarafndan yrtlen Yakt Pilli Mikro Kojenerasyon
Sistemi projesi, alannda bir ilk olup projenin amac, evsel uygulamalar iin doal gazdan H2
reterek 5 kWe gcnde PEMYP teknolojisine dayal mikro kojenerasyon sistemi prototipi
gelitirmektir. Proje kapsamnda, doal gazdan H2 retimi ve saflatrma sistemleri ile doal gaz-
H2 karm iin katalitik yakc sistemi, yakt pili sistemi, g artlandrma ve kontrol sistemleri
konularnda detayl uygulamal Ar-Ge almalar gerekletirilmektedir. Alt sistemlerin ve
a

159

elemanlarn tasarm tamamlanm olup; tm sistem entegrasyonu almalar halen devam
etmektedir.


TEEKKR

Bu alma, TBTAK Kamu Kurumlar Aratrma ve Gelitirme Projelerini Destekleme Program
(1007) bnyesinde yrtlmekte olan 105G127 nolu "Yakt Pilli Mikro Kojenerasyon Sistemi"
projesi kapsamnda gerekletirilmitir. Desteklerinden dolay TBTAK'a ve projenin mteri
kurumu olan Elektrik leri Etd daresi'ne teekkr ederiz.









































160

KAYNAKLAR

1. H. I. Onovwiona and Ugursal, V. I., Residential cogeneration systems_Review of the current
technology , Renewable & Sustainable Enerhy Reviews, Vol. 10 (2006) 389431.
2. European Hydrogen & Fuel Cell Technology Platform Implementation PlanStatus 2006.
3. Mario, F., C. Descorme and D. Duprez, 2004, Applied Catalysis B: Environmental, Cilt: 54,
Sayfa: 59-66.
4. Avgouropoulos, G., T. Ioannides, C. H. Papadopoulou, J. Batista, S. Hocevar ve H. K. Matralis,
2002, Catalysis Today, Cilt: 75, Sayfa: 157-167.
5. Amphlett, J.C., R. F. Mann ve B. A. Peppley, International Journal of Hydrogen Energy, Cilt:
21, Sayfa 673-678.
6. Ellis M.W., Nelson D.J., Von Spakovsky M.R., (2001) , Fuel Cell Systems: Efficient, Flexible
Energy Conversion for 21st Century, IEEE.






































161


SPUTTER MAGNETRON YNTEM LE HAZIRLANAN Pt NANOPARTKLLERNN
OKSJEN NDRGENME REAKSYON KNET
VE MEKANZMASI

Ouz Kaan zdemir
a
, Ali Ahsen
a
, Osman ztrk
a
ve Aylin Ayta
a,b

a
Gebze Yksek Teknoloji Enstits,, Istanbul Caddesi, 101 Gebze Kocaeli
b
Gazi niversitesi,Fen-Edebiyat Fakltesi, Kimya Blm, 06500 Ankara

ZET

Sputter magnetron yntemi ile daha az katalizr miktar ile daha dzgn, homojen ve dolaysyla
daha etkili katalizr tabakalar elde edilebilmektedir, fakat elde edilen katalizr tabakalarnn
mekanik zelliklerinin PEM tipi yakt hcresi alma koullar iin yeterli olmad ve artan ortam
scakl ile performansta nemli oranda dler olduu grlmtr. Performanstaki bu azalmann
nedenini aratrmak iin bu almada sputter magnetron yntemiyle Freudenberg I3/C1 difzyon
tabakas (GDL) zerine 66g/cm
2
Pt kaplanmtr ve bu elektrotun farkl scaklklarda dngsel
voltametri ve dner disk elektrot deneyleri ile oksijen indirgenme reaksiyonunun kinetik davran
incelenmitir.

GR

Fosil yaktlarnn hzla azalmas insanlar alternatif enerji kaynaklarna ynlendirmitir ve alternatif
evrimin hidrojen olaca bilimsel ve teknik evrelerce gittike artarak seslendirilmektedir.
Hidrojen enerji evriminin en nemli unsurlarndan birisi hidrojeni elektrokimyasal yntemle
elektrik enerjisine dntren yakt hcreleridir. Birok yakt hcresi eitleri bulunmasna ramen
en ok tercih edilen ve performansn artrmak iin zerinde aratrma yaplan PEMFC (proton
exchance membrane fuel cell) tipidir. PEM yakt hcrelerinde katalizr olarak platin (Pt)
kullanlmas gerekmektedir ve bu maliyeti byk lde artrmaktadr. Bunun iin son yllardaki
aratrmalarn ortak hedefi daha az katalizr ile daha yksek performans elde etmektir. Bu hedefe
ulamak deiik katalizr sentezleme yntemleri gelitirirmi ve bu yntemler ile sentezlenen
katalizrlerin kinetik zellikleri aratrlmtr. Sputter magnetron dc kaplamada, ultra vakum
ortamnda ok dk miktarlarda ve homojen kaplama yapla bilmesi nedeniyle tercih edilmektedir.
Bu almada sputter magnetron dc yntemiyle karbon kd zerine kaplanan 66 g/cm
2
gibi
dk bir yklenen platin katalizrn SEM ve XRD yntemleri ile karakterizasyonu yaplm ve
dngsel voltametri (CV) ve dner disk elektrot (RDE) yntemiyle de oksijen indirgenme
reaksiyonunun kinetii incelemitir.

DENEYSEL

Dngsel voltametri ve dner disk elektrot deneyleri 0,5 M

H
2
SO
4
zeltisinde, termostat kontroll
olarak farkl scaklklarda ve -bileenli hcre kullanlarak yaplmtr. alma elektrodu Sputter
2
Pt kaplanm ve 0,19635 cm
2
yzey alanna sahip Freudenberg
C1 karbon kad, kart elektrot Pt tel, referans elektrot olarak ise Ag/AgCl kullanlmtr.
Dngsel voltametri deneyleri 100 mV.s
-1
tarama hznda yaplmtr ve deneyler den nce zelti
30 dk sreyle azot gaz ile kararl hale getirilmitir. Dner disk elektrot deneyleri Pine dner disk
elektrot zerinde, 200-400-600-900-1600 rpm hzlarnda ve 10 mV.s
-1
tarama hznda -0,24 0,8
V(Ag/AgCl) potansiyel aralnda uygulanmtr. Elektrokimyasal deneyler balatlmadan nce

162

zelti 30 dk boyunca O
2
gaz ile kararl hale getirilmi ve deneyler boyunca zelti yzeyinden O
2
geii devam etmitir.


SONUC VE TARTIMA

ekil 1 de Sputter magnetron dc yntemiyle platin kaplanan karbon kdnn farkl bytmelerdeki
SEM grnts grlmektedir. Bu grntden grle bildii zere karbon kadnn stnde Platin,
kaplama srasnda dzgn ve homojen olarak dalmaktadr ve EDAX sonularndan da yzeyde
herhangi bir baka element veya oksit bileeninin bulunmad grlmektedir.





ekil 1. Sputter magnetron yntemiyle Pt kaplanm karbon kadnn SEM ve EDAX grntleri.

PEM tipi yakt hcrelerinin katot blgesinde ki kayplar anot blgesindeki kayplara nazaran ok
daha etkilidir. Bunun sebebi katot blgesinde gerekleen oksijen indirgenme reaksiyonun yava
olmasndr. Yakt hcresinin reaksiyon rn olan su birok reaksiyon zinciri sonucu olumaktadr.
Ancak bu reaksiyonlar her katalizr tarafndan gerekletirilemez.

Bu reaksiyonlarn tamamlanp
rn olarak su meydana gelmesi sistemden geen elektron says ile dorudan ilgilidir. Eer
sistemden iki elektron geii oluyorsa katalizr yzeyinde hidrojen peroksite (H
2
O
2
) oluacak ve
oluan bu reaksiyon rn katalizrn aktif yzey alann engelleyerek performans nemli lde
azaltacaktr. Sistemden geen elektron says katalizrn kinetii ile ilgilidir. Kinetik zellikleri
incelemek iin farkl scaklklarda dngsel voltametri (CV) yntemi ile aktif yzey alanlar
hidrojen adsorsiyon ve desorpsiyon blgelerinden hesaplanmtr ve Tablo 1 de belirtilmitir. ekil
2 de 30 C de ve 100 mV.s
-1
tarama hznda elde edilen tipik bir dngsel voltametri
gsterilmektedir.








163

Tablo 1. Farkl scaklkla iin hesaplan Aktif yzey alanlar

Temprature (
o
C) AYA (m2/gr Pt)
30 73,08
40 79,53
50 100,66
60 81,19
70 37,18
80 25,21

Tablo 1 de grld zere aktif yzey alan belli bir scakla (60
o
C) kadar scaklkla birlikte
artmakta fakat daha yksek scaklklara ulaldnda ise elektro katalizr platinin aktif yzey
alannda nemli bir d grlmektedir. Bu azalma karbon kd zerinde bulunan, mikro
gzeneklilik yapy oluturan ve ayn zamanda katalizre destek olan, Vulcan XC-72 karbonun
oksitlenmesinden kaynaklanmaktadr. Yksek scaklklarda hzl bir ekilde oksitlenen karbon
tutunan platinler ile birlikte kopmaktadr.

-0,02
-0,015
-0,01
-0,005
0
0,005
0,01
0,000 0,500 1,000 1,500 2,000
E (V)
j

(
A
/
c
m
-
2
)


ekil 2. Sputter Magnetron dc yntemiyle hazrlanan elektrodun 0,5 M H
2
SO
4
ortamnda 30 C
scaklklta ve 100 mV/s tarama hznda elde edilen dngsel voltametri grafii.

Elektrolarn ka elektron geii ile reaksiyon oluumunu saladklarn saptaya bilmek iin dner
disk elektrot yntemi kullanlmtr. Dner Disk Elektrot ynteminde alma elektrodu, reaksiyon
sonucu oluan rnlerinin katalizr yzeyinden merkez ka kuvveti ile uzaklatrlmasn ve
bylelikle katalizr yzeyinin rnler tarafndan kaplanmasn engellemek amacyla
dndrlmektedir. Bundan dolay farkl dndrme hzlar deneyler yaplmakta ve beklendii zere
dndrme hz ile birlikte katalitik akm art gstermektedir. ekil 3 de 30
o
C de 10 mV.s
-1
tarama
hznda ve farkl dndrme hzlar sonucu elde edilen polarizasyon erileri grlmektedir.


164

-0,006
-0,005
-0,004
-0,003
-0,002
-0,001
0
0,001
0,100 0,300 0,500 0,700 0,900 1,100
E(V)
j

(
A
.
c
m
-
2
)
200 rpm
400 rpm
600 rpm
900 rpm
1600 rpm

ekil 3. Sputter Magnetron dc yntemiyle hazrlanan elektrodun 0,5 M H2SO4 ortamnda 30
o
C
scaklklta ve 10 mV/s tarama hznda ve farkl dndrme hzlarndaki polarizasyon erileri.

Polarizasyon erilerindeki temel karakteristik zellik olan difzyon kontrol blge, tafel blgesi ve
tafel + difzyon blgeleri grlmektedir. Oksijen indirgenme reaksiyonu 0,9 0,6 V aralnda
difzyon ve kinetik kontroll, 0,6 V altnda ise tamamen difzyon kontroll olarak
gereklemektedir. Difzyon etkisini elemek ve tamamen kinetik akm elde etmek iin denklem 1
kullanlarak
k
deerleri hesaplanm ve grafikler buna gre tekrardan dzenlenmitir [S.K. Zecevic
et al.,1997]. Dng hz arttka beklendii zere akm younluu art gstermekte nk
reaksiyon sonucu oluan rnler yzeyden daha kolay olarak uzaklatrlmaktadr. Koutecky-Levich
denklemine gre [A.J. Bard, L.R. Faulkner, 1980]

1/i=1/i
k
+ 1/(Bw
1/2
) [1]

k
kinetik akm younluu ve B Levich eimi. Levich eimi difzyon limit akm younluu ile
ilikilidir.

d
= Bw
1/2
[2]

B deeri ise denklem 3 ile bulunmaktadr,

B = 0,2 nFC
O2
(D
O2
)
2/3
v
-1/6
[3]

Burada D
O2
oksijenin difzyon etkinlii ( 1,4x10
-5
cm
2
s
-1
), C
O2
O
2
nin znebilirlii (1,03x10
-6

mol cm
-3
), v ise kinematik viskozite (1,07x10
-2
H
2
SO
4
) iin [(1-25) C. Coutanbceau et al., 1998)]. n
her bir O
2
molekl iin geen elektron says, F Faraday sabiti ve w de dng hzn belirtmekte.
Sabit 0,2 ise w nin dakikada ki dnme hzn belirttiimiz zaman kullanlmaktadr. [J. Zagal et. al,
1980]. ekil 2 farkl potansiyeldeki Koutecky-Levich erilerini gstermektedir. Bu deneysel olarak
elde edilen erilerin, 4e
-
geii olduu kabul edilerek hesaplanan teorik Levich katsaysyla
paralellik gstermesi, katalizrlerde su oluumunun O
2
+ 4H
+
+ 4e
-
2H
2
O E
0
= 1.23 V
reaksiyonuna gre gerekletiini gstermektedir. ekil 4 de 30
o
C ve 1600 rpm dndrme hzyla
elde edilen kinetik akm younluu-potansiyel polarizasyon erisi izilmi ve bu eriden dk
akm younluundaki tafel eimi -0,171 V.decade
-1
olarak bulunmutur.

165


0,300
0,400
0,500
0,600
0,700
0,800
0,900
-5,25 -4,25 -3,25 -2,25 -1,25
log(jk)
E
(
V
)
ekil 4. Sputter Magnetron dc yntemiyle hazrlanan elektrodun 0,5 M H2SO4 ortamnda 30
o
C
scaklkta, 1600 rpm ve 10 mV/s tarama hznda ve farkl dndrme hzlarndaki polarizasyon
erileri.

ekil 5. da 1600 rpm dndrme hznda ve 10 mV/s tarama hzyla, farkl scaklklar iin elde edilen
polarizasyon erileri gsterilmektedir. Bu scaklklar iin tafel denklemlerinden deiim akm
younluu hesaplanm ve dngsel voltametride olduu gibi akm younluunda da 60
o
C ye
kadar scaklkla art daha sonra ise azalma gzlemlenmitir. Tablo 2 de farkl scaklklar iin
hesaplanan deiim akm younluklar gsterilmektedir.

Tablo 2. Farkl scaklklar iin deiim akm younluu

Temprature (
o
C) jo (A.cm-2)
30 0,00661
40 0,00871
50 0,00891
60 0,01122
70 0,01047
80 0,00646


166

0,100
0,200
0,300
0,400
0,500
0,600
0,700
0,800
0,900
-0,0002 0,0008 0,0018 0,0028 0,0038 0,0048 0,0058 0,0068
j (A.cm
-2
)
E
(
V
)
30 C
60 C
80 C
ekil 5. Sputter Magnetron dc yntemiyle hazrlanan elektrodun 0,5 M H2SO4 ortamnda 30
o
C
scaklkta, 1600 rpm ve 10 mV.s
-1
tarama hznda ve farkl scaklklarda ki polarizasyon erileri.

-10
-9,5
-9
-8,5
-8
-7,5
-7
2,80 2,90 3,00 3,10 3,20 3,30 3,40
1/Temp* 1000(K
-1
)
l
o
g
(
j
o
)

(
A
.
m
-
2
)
eki
l 6. Pt elektrodun oksijen indirgenme reaksiyonu iin elektrokimyasal Arrhenius erisi.

ekil 6 daki dorunun eiminden oksijen indirgenme reaksiyonunun aktivasyon enerjisi 21,22 kj
mol
-1
olarak belirlenmitir. Bu deer literatrde de Pt ve Ru iin ~20-50 kJ mol
-1
olarak
gsterilmektedir [K. Kinoshita, 1998, O. Solorza-Feria, 2002). Aktivasyon enerjisinin daha kk
olmas oksijen indirgenme reaksiyonun daha kolay gerekletiini gstermektedir. Elde edilen
sonulara gre sputter magnetron yntemiyle kinetik olarak iyi bir katalizr tabakas elde
edilmesine ramen, alma koullar altnda dayankllnn iyi olmad gzlemlenmitir.







167

REFERANSLAR

1- Zecevic SK, Wainright JS, Litt MH, Gojkovic SL, Savinell RF. J electrochem Soc 144 (1997)
2973
2- A.J. Bard, L.R. Faulkner, Electrochemical Methods: Fundamentals and Aplications, Wiley, New
York, 1980.
3- J. Zagal, P. Bindral, E. Yeager, J. Electrochem. Soc. 127 (1980) 10506
4- N. Alonso-Vante, H. Tributsch, O. Solorza-Feria, Electrochemical Acta 40(1995) 5109
5- S. Srinivasan, R. Mosdale, P. Stevens, C. Yang, Annu Rev Energy Environ 24 (1999) 281
6- R.R. Adzic In: Lipkowski J, P.N. Ross, editors. Electrocatalaysis. New York: Wiley, (1998) p.
197-242.
7- O. Solorza-Feria, S. Citalan-Cigarro, R. Rivera-Noriega, S.M. Fernandez-Valverde,
Electrochemistry Communications (1999) 585-589.
8- K. Kinoshita, Electrochemical Oxygen Technology, John Wiley & Sons, New york (1998), 197-
242.
9- O.Solorza-Feria, S. Duron, Int. J. Hydrogen Energy (27) (2002) 451- 455



































168



















































169

PEM YAKIT PLLERNDE KONTAK DRENCNN DENEYSEL OLARAK
ARATIRILMASI

Ali ELEN, Erke SUMEZ, brahim Levent GKALP, Taylan Emre Z

TR TEKNOLOJ RETM YAZILIM N. SAN. VE TC. LTD.T., ANKARA

ZET

PEM yakt pillerinde yksek performans elektron iletimine kar direncin azaltlmas ile
salanabilmektedir. Pahal malzemeler kullanlmadan direnci azaltmak hcre elemanlar arasnda
ok iyi kontak salamak ile mmkn olmaktadr. Hcre elemanlar arasnda ok iyi kontak
salamak iin sktrma basncnn ve birbirine temas eden elemanlarn geometri ve yzey
kalitelerinin optimize edilmesi gerekmektedir. Yakt pillerinde elektron iletimine kar oluan
direncin byk ksm sktrma basncnn yetersiz kalmasndan dolay gaz difzyon tabakas ile
bipolar plaka arasnda gereklemektedir. Sktrma basncnn dk olmas durumunda gaz
difzyon tabakasnn bipolar plaka ile temas azalmakta ve elektron akna kar diren
oluturmaktadr. Fazla sktrlmas durumunda gaz difzyon tabakasnn gzenekleri kapand
iin madde dalmna kar diren artmakta ve performans dmektedir. Fazla sktrma
durumunda membran elektrot grubunda kalc hasar oluabilmektedir. Bu sebeple yksek
performans iin sktrma kuvvetinin optimize edilmesi gerekmektedir.
Bu almada performans iyiletirebilmek iin basnca bal olarak kontak direnci deiimi
incelenmi ve optimum sktrma basnc belirlenmitir. Sktrma basncnn artmas ile kontak
direncin azald grlmtr. Sktrma basncnn optimum noktas kontak direncin sabitlendii
basn olarak tespit edilmitir. Bu deerden sonra artan basnca ramen kontak dirente bir deime
gzlenmemitir.

Anahtar Kelimeler: PEM Yakt Pilleri, Kontak Basnc, Kontak Direnci.

1. Giri

Yakt pilleri yksek verimleri, evre dostu ve modler yapda olmalar nedeniyle son yllardaki
aratrmalarda byk ilgi grmektedirler [1]. Son zamanlarda yaplan aratrmalar, yakt pilindeki
toplam g kaybnn % 59nun bipolar plaka (BPP) ile gaz difzyon tabakas (GDT) arasndaki
kontak direnten kaynakland ortaya karmtr (ekil 1)[2]. Yakt pillerindeki kontak direncin
anahtar faktr basn bileenidir. Yetersiz basnla yaplan montaj, yaktn yanal yzeylerden
szntsna ve yksek kontak direncine neden olabilmektedir. ok fazla basnla sktrmada ise
ak direncinin artmasna ve membrandaki gaz difzyon tabakasnn zarar grmesine yol
aabilmektedir. Yakt pillerinin yksek performans alabilmek iin sktrma basncnn optimize
edilmesi ve montaj proseslerinin ana hatlarnn modellenmesi, BBP ve GDT arasndaki kontak
direncin efektif olarak nceden tahmin edilmesi gerekmektedir.










170












ekil 1. Yakt Pilinin ematik Kesiti ve Kontak blgesi

Literatrde yakt pilindeki kontak direncin tahmini iin birok model nerilmitir (ekil 2).
Greenwood-Williamson modeli [3,4], Cooper Mikic-Yovanovitch modeli ve Majumdar-Tien fractal
modeli arayzdeki kontak direncin tahmini iin gelitirilmi modellere rnek olarak gsterilebilir.
Bu modellerdeki kritik bir kstlama, lm aletinin kararllnda geometrik parametrelere bal
olmasdr. Bu nedenle birok aratrmac tarafndan ayn kontak yzeyi iin farkl kontak direnci
deerleri hesaplanabilir. Yakt pilindeki gelimelere ramen, kontak direncin tahmini iin efektif
teorik modeller zerine yaplan almalar durgun vaziyettedir.

Kontak direnci literatrde youn olarak deneysel olarak incelenmitir [5-11]. Lee ve ark. [5] yakt
pili performansnn sktrma cvatalarna uygulanan torka bal olarak deiimini incelemitir.
Ayn 3 tip gaz difzyon tabakasn 202 kPa ve 353 Kde elektriksel direnci ve buna bal olarak
yakt pili performansn incelemitir. Ihonen ve ark. [6] kontak direncini paslanm elikle
kaplanm ve kaplanmam durumlar iin operasyon zaman, sktrma basnc, gaz basnc ve
elektrik akm younluunun bir fonksiyonu olarak belirlemitir. Wang ve ark. [7] paslanmaz elik
ve karbon kt arasndaki kontak direncini incelemitir. almada paslanmaz elik, dk
maliyeti, yksek dayanm, kolay ilenebilirlii ve korozyona kar direncinin yksek olmas
nedeniyle seilmitir. Cho ve ark. [8] elektriksel ve fiziksel zellikleri farkl olan iki eit karbon
kompozit bipolar plaka ile yakt pilinin performansn karlatrm ve bipolar plaka malzemesinin
performans zerine etkin olduunu gstermitir. Mishra ve ark. [9] farkl GDT malzemelerinin ve
kontak basncnn kontak dirence etkisini aratrm ve fractal model ile hesaplanan deerlerle
deneysel lm sonularnn karlatrmtr. Lee ve ark. [10] tekli bir hcredeki basn dalmn
FEM (sonlu elemanlar metodu) analizini yapmlardr. Jung ve ark. [11] dorudan metanollu yakt
pili iinde farkl akm bileimlerindeki kontak direnci aratrmlardr. Literatrdeki aratrmalarda
teorik sonular dorulayan deneylerde yaplmtr. Deneysel metotlarla kontak direncin lm
mmkn olmasna ramen pahal ve zaman gerektiren bir itir. Aadaki ekilde kontak direncin
hesaplanma aamalarndaki girdi ve ktlar gsterilmitir. Kontak diren iin zmleme
yapabilmek iin malzeme, yzey przll, geometri, yk vb. etmenlerin bilinmesi durumunda
istatiksel veya fractal model yardmyla, montaj ve sistem modeli oluturulabilir. Fractal geometri
ancak bilgisayar yardmyla gerekletirilebilen matematiksel tekrarlar (iterasyonlar) sayesinde,
olduka zengin grafik grntler elde edilebilmesini salayan yntemdir.







Membran
Katalizr Tabaka
Bipolar plaka
Bipolar plaka
Gaz Difzyon Tabakas
Gaz Difzyon Tabakas
Katalizr Tabaka
Kontak Blgesi

171















ekil 2 - Kontak Diren Hesap Yntemi

1. Deneysel Kurulum

Deneysel kurulum ref. [9] a benzer ekilde ekil 3de gsterildii gibi iki grafit plaka (Gr) arasna
gaz difzyon tabakasnn (GDT) sktrlmas ve bunlarnda d ksmna altn kaplanm bakr
plakalarn konulmas ile oluturulmutur. Altn kapl plakalarn stne plastik yaltm malzemesi
konularak hidrolik pres ile sktrlmaktadr. Oluturulan sistemde sktrma kuvvetine bal olarak
yzeyler arasndaki kontak noktalar da artmaktadr. Bir mikro diren ler vastasyla bu
direnlerin basnca gre deiimi kayt altna alnarak basncn fonksiyonu olarak toplam diren
belirlenebilir. Matematiksel bantlar kullanlarak istediimiz ara yzdeki kontak direnci (bipolar
plaka ile gaz difzyon tabaka arasndaki) hesaplamamz mmkn olacaktr.













ekil 3. GDT ile grafit plaka arasndaki kontak direncin belirlenmesi iin gelitirilen deneysel
dzenek

ekil 2ye gre direnleri matematiksel olarak aadaki gibi ifade edebiliriz:
1. ki tane grafit plakann elektriksel direnci (Normal artlar altnda): 2R
Gr

2. Gaz difzyon tabakas elektriksel direnci (Normal artlar altnda): R
GDT

3. ki temas yzeyindeki grafit plaka ile GDT arasndaki kontak diren: 2R
Gr/GDT

4. ki temas yzeyindeki altn kapl bakr plaka ile grafit plaka arasndaki kontak direnci: 2R
Al/Gr


(1)
Gaz difzyon tabakas ile grafit tabakas arasnda oluan kontak diren;
Sert Plastik Yaltm

Sert Plastik Yaltm
Altn kapl bakr plaka
Altn kapl bakr plaka
Grafit plaka
Grafit plaka
Gaz Difzyon Tabakas
P
P


172

(2)

Grafit plaka ile gaz difzyon tabakasnn iletim direnci elektriksel direnleri ile belirlenebilir.
Geriye kalan arayzlerde oluan kontak direnlerinden altn ile bipolar plaka arasndaki kontak
direnci ekil 4de kurulan ayr bir deneysel dzenek ile belirlenebilir.












ekil 4. Altn kapl bakr plaka ile grafit plaka arasndaki kontak direncin belirlenmesi iin
gelitirilen deneysel dzenek

Kurulan ikinci deneysel dzenekte arayzde oluan kontak diren:
(3)
Bu dzenekte plakann altn kapl olmas plakann elektriksel direncini ok drerek iyi bir iletim
salamaktadr. Dolays ile altn kapl bakrn elektriksel direnci ihmal edilebilir seviyelerde
kalmaktadr. Buna gre altn kapl bakr plaka ile grafit plaka arasndaki diren aadaki ekilde
hesaplanabilir:
(4)
Denklem (2) ve (4)den grafit plaka ile gaz difzyon tabakas arasnda oluan kontak direnci;
(5)
Yaplan iki deneysel kurulum ile basncn fonksiyonu olarak kontak direncin hesab;
(6)
Burada A
Gr/GDT
grafit plaka ile GDT arasndaki kontak alann temsil etmektedir.

2. Deneysel Sonular

Sktrma basncna gre elde edilen diren deerleri grafik haline getirilmitir (ekil 5). Deneysel
sonuca gre 1,5 MPa basnca kadar kontak direncin aniden dt grlmektedir. Bundan sonraki
basnlarda kontak direncin sabit hale geldii grlmtr. Yakt pili hcresinde performansn
sktrma optimizasyonuna bal olduu bu grafik ile daha belirgin hale gelmitir. 3 MPa sktrma
basncnn sistemin sktrma optimizasyonu iin yeterli olduu belirlenmitir.
Yaplan bu alma ile yakt pili montajnn yaplmas esnasnda sktrma kuvvetinden dolay
oluabilecek performans kayplar minimum seviyelere ekilmitir.
Sert Plastik Yalt


m

Sert Plastik Yaltm
Altn kapl bakr plaka
Altn kapl bakr plaka
Grafit plaka
P
P

173



ekil 5. Sktrma basncnn deiimine gre kontak direncin deiimi




































174

5. Referanslar

[1] G. Hoogers, Fuel Cell Technology Handbook, CRC Press, Boca Raton, FL, 2003.
[2] http://bama.ua.edu/~rreddy/projects/fuel cells.htm.
[3] J.A. Greenwood, J.B.P. Williamson, Contact of nominally flat surfaces, Proc. R. Soc. Ser. A 295
(1966) 300319.
[4] J.A. Greenwood, J.B.P. Williamson, Br. J. Appl. Phys. 17 (1966) 16211632.
[5] W.K. Lee, C.H. Ho, J.W. Van Zee, M. Murthy, J. Power Sources 84 (1999) 4551.
[6] J. Ihonen, F. Jaouen, G. Lindbergh, G. Sundholm, Electrochim. Acta 46 (19) (2001) 28992911.
[7] H.L. Wang, M.A. Sweikart, J.A. Turner, J. Power Sources 115 (2003) 243251.
[8] E.A. Cho, U.-S. Jeon, H.Y. Ha, S.-A. Hong, I.-H. Oh, J. Power Sources 125 (2004) 178182.
[9] V. Mishra, F. Yang, R. Pitchumani, ASME J. Fuel Cell Sci. Technol. 1 (2004) 29.
[10] S.J. Lee, C.D. Hsu, C.H. Huang, J. Power Sources 145 (2005) 353 361.
[11] G.B. Jung, A. Su, C.H.Tu, F.B.Weng, S.H. Chan, Innovative flowfield combination design on
direct methanol fuel cell performance, in: Proceedings of the Third International Conference on
Fuel Cell Science, Engineering and Technology, Ypsilanti Marriott Hotel at Eagle Crest-Ypsilanti,
MI, May 2325, 2005, pp. 16.


































175

NKLEER ENERJNN HDROJEN RETMNDEK YER

Bilge zgener
stanbul Teknik niversitesi, Enerji Enstits

Dnya elektrik enerjisi retiminin %40 kmr, % 19u hidro ve dier yenilenebilir kaynaklar, %
15i doal gaz, % 15i nkleer, % 10u ise petrol kkenlidir. ekil 1de bu kaynaklarla elektrik
retimi halinde salnan sera gaz miktar verilmitir [1]:





ekil 1 Deiik kaynaklarla GW-saat elektrik retimi bana ortalama
CO
2
edeeri sera gaz ktlesi salm (ton)

ekil 1den de grld gibi nkleer ile elektrik retimi halinde salnan sera gaz miktar son
derecede dktr. Bu nedenle, nkleer enerji ile elektrik retimi dnya genelinde ylda 2.1
GtCO
2
eq sera gaz salmn engellemektedir. ABde 2006 yl itibar ile elektrik retiminde % 29.5
pay olan nkleer, 0.675 GtCO
2
eq sera gaz salmn engellemitir ki, bu miktar ABdeki toplam
212.5 milyon otomobilin bir yllk sera gaz salmna eittir [2]. 1 Austos 2009 itibaryla dnya
yznde alan toplam 372.5 GW gce sahip 436 nkleer reaktr, 2008 ylnda 2601 TWh elektrik
retmilerdir. 2008 itibaryla atmosferdeki CO
2
dzeyi 383 ppmdir. MIT Integrated Global
Systems Model kullanlarak yaplan bir almaya gre, sera gaz salmlar konusunda bir nlem
alnmad takdirde ortalama dnya yzey scaklnn 2100 ylnda ortalamada bugne gre 5.2 C
artaca hesaplanmtr. Bu scaklk artnn % 90 gven snr ile 3.5 ile 7.4 C arasnda olaca da
belirlenmitir [3]. te yandan Uluslararas Enerji Ajansnn (International Energy Agency,
IEA)nn World Energy Outlook 2008 (WEO 2008) raporuna gre atmosferdeki CO
2
dzeyinin 450
ppmde tutulmas halinde dnya yzey scaklk artn 2
o
C ile snrlamak mmkn olacaktr.
Ancak ayn rapora gre bunun gereklemesi iin dnya yznde alan nkleer reaktrlerin
toplam gcnn 2030a kadar yaklak bugnk dzeyinin 2.1 katna karlarak 824 GWeye
ykseltilmesi gerekecektir. Eer CO
2
dzeyi 550 ppmde tutulursa dnya yzey scaklk art 3
o
C
ile snrl olacak; bu durumda da dnya nkleer elektrik gcnn bugnk dzeyinin 1.8 katna
karak 684 GWeye ykseltilmesi gerekecektir [4].

Elektrik tketimi, dnya enerji tketiminin yaklak te birini oluturmaktadr. Geriye kalan te
ikilik ksm ise elektrik d uygulamalarda yani ulamda, snmada ve sanayi iin proses ss gibi
alanlarda kullanlmaktadr [5]. Elektrik d enerji tketimi byk apta fosil yaktlarla
karlandndan sera gaz salmlarnn byk apta artmasna neden olmaktadr. Ulam sektr,
dnya enerji tketiminin yaklak drtte birini oluturmakta ve bu da ok deerli bir yakt olan


B
i
y
o
k

t
l
e








K

r









D
o

a
l













G
a
z







N

k
l
e
e
r




H
i
d
r
o

R

z
g
a
r



G

n
e


P
V





J
e
o
t
e
r
m
a
l


176

petrol ile karlanmaktadr [6]. Bu enerji gereksiniminin petrol rnleri (benzin, diesel, jet yakt
vs.) ile karlanmasnn birinci sakncas karbondioksit salmn arttrmas, dier bir sakncas ise
dnyann snrl petrol rezervlerinin byk bir hzla harcanmasdr. Bu nedenle ulamda bu iki
sakncay ortadan kaldracak bir alternatif olarak nkleer enerji dnlebilinir. Birincil enerji
kayna olarak nkleer enerjiyi kullanarak deiik enerji tayclaryla ulam trlerinin nasl
gerekletirilebicei Tablo 1de sunulmaktadr.

Tablo 1 Ulam iin nkleerden tretilmi enerji tayclar

Birincil enerji Enerji taycs Ulam tr
Nkleer enerji Hidrojen
Elektrik
Otomobil,Tren
Uak,Gemi


Nkleerin otomobillerde elektrii enerji taycs olarak kullanmas plug-in hibrit elektrikli ara
kavramna dayanmaktadr. Herhangi bir elektrik kndan akleri arj edilebilen bu tr aralar,
nkleer yolla retilmi elektrik kullanabilirler. Bu tr aralar ancak belirli bir miktar akyle belirli
bir miktar yol aldktan sonra gerekirse iten yanmal motorlarn kullanabilirler. Bu ekilde petrol
rn yakta bamll nemli lde azaltlm olan bu aralarla yukarda andmz sakncalar
bir lde gidermek mmkndr. Yaplan bir aratrmaya gre, 35 mil yol alma yeteneine sahip
plug-in akye sahip hibrit aralar kullanlabilirse ABDnin ulam iin yaplan petrol tketimini
%74 orannda azaltmak mmkn olabilmektedir [7].
Eer ulamda enerji taycs olarak hidrojen seilmise, nkleer enerji hidrojen retim aamasnda
devreye girmektedir. Bu ekilde retilen hidrojen aralara yerletirilen yakt pilleri vastasyla
kullanlabilmektedir. Bu tr aralara yakt pilli aralar denilmektedir. Hangi tr nkleer reaktrn
hidrojen retimi iin kullanlaca hangi yntemle hidrojen retileceine bal olarak deiecektir.
Aada 2005 yl itibar ile 45 milyon ton olan yllk dnya hidrojen retiminin hangi yntemlerle
gerekletirildii grafiksel olarak sunulmutur [11].















Bir hidrojen ekonomisine geilmesi halinde son derecede mtevazi olan bugnk hidrojen retim
miktarlar mertebeler seviyesinde artacak ve muhtemelen hidrojen retim yntemlerinde de nemli
deiimler olacaktr. Nkleer enerji kullanlarak hidrojen retimi gerekletirilmesi halinde takip
edilebilecek yollar ksaca gzden geirelim.
Bugnk nkleer reaktrlerin byk ounluu su soutmal reaktrlerdir. Bu tr reaktrlerden elde
edilen elektrii, suyun elektrolizinde kullanarak hidrojen elde etmek mmkndr. Ancak su
elektrolizinin, elektrik enerjisinin ok ucuz olduu haller dnda, endstriyel dzeyde hidrojen
ekil 2 Dnya hidrojen retiminde deiik yntemlerin paylar
Elektroliz
%3.9
Kmr gazlatrmas
%18.0
Dier
%0.1
Metan-buhar reformasyonu
%48.0
Petrol/nafta reformasyonu
%30.0

177

retimi iin ekonomik olmad bilinmektedir. Ancak pek ok sanayilemi lkede, gn iindeki
maksimum elektrik talebi, gnlk minimum talebin iki katna kadar kabilmektedir. Dolays ile
elektrik talebinin dk olduu gnlk zaman srecinde, elde edilen nkleer elektrik, verimli ve
dk maliyetli elektroliz sistemleri ile ilgili yerel hidrojen depolama sistemlerinin gelitirilmesi
koulu ile, su elektrolizi yntemiyle hidrojen retimi iin kullanlabilinir. Ksa vadede nkleer
enerji ile hidrojen elde etmenin en kolay yolu su reaktrlerinden elde edilen elektriin suyun
elektrolizinde kullanlmasdr. Ancak bu yntemden daha ekonomik olmas beklenen yntemler
gelitirme aamasndadr.
Dnyada u anda hidrojen retimi iin en ok kullanlan yntem doal gazn buhar
reformasyonudur. (SMR: steam-methane reforming). SMR:

H 3 CO O H CH
2 2 4
+ + (i-sl 750-800 C)
H CO O H CO
2 2 2
+ + (d-sl 350 C)
CH
4
+ 2 H
2
O CO
2
+ 4 H
2
O

reaksiyonlarna dayanmaktadr. SMR, grld gibi yksek scaklk gerektirmekte ve bugnk
uygulamalarda bu scaklk metann yaklmas yoluyla salanmaktadr. Bu yksek scakln,
metann yaklmas yerine bir nkleer reaktrden salanacak s ile gerekletirilmesi halinde SMR
iin gereken doal gaz miktar ve metan yaklmad iin de CO
2
salm azalacaktr. Ancak SMR,
su reaktrlerinde elde edilen buhar scaklnn zerinde scaklk gerektirdiinden SMRla hidrojen
eldesinde nkleer enerjinin kullanlabilmesi iin su reaktrlerinden ok daha yksek scaklkta
soutucu k scaklna sahip nkleer reaktrlere gerek vardr. Gereken yksek scakln, yksek
scaklkl gaz reaktrleri kullanlarak salanmas dnlmektedir. Yksek scaklkl gaz reaktrleri
arasnda bu i iin balca adaylardan biri modler helyum reaktr (MHR) olmaktadr. Bylece bir
SMR-MHR kombinasyonu kurulabilir. MHR hem hidrojen hem de elektrik retiminde
kullanlabilen yaklak 600 MWth gcnde bir modler reaktrdr [9]. Genellikle grafit
yavalatcnn arasna yerletirilmi seramik yaktn helyum ile soutulmasna dayanan MHR
teknolojisinde helyum gaz reaktr knda 850 Cin zerinde scakla sahip olduundan bu
reaktr tipi SMR iin gereken scakl salama kapasitesine sahiptir. MHR, Alman AVR ve
ABDnin Fort St. Vrain reaktr teknolojilerinin bilgi birikimine dayanlarak bata Japonya olmak
zere in ve Gney Afrikada gelitirilmeye allmaktadr. MHR-SMR kombinasyonu ile klasik
SMR (doal gazn yaklmasna dayanan SMR) ekonomik adan karlatrlrsa kritik ltn doal
gaz fiyat olduu ortaya kmaktadr. Japonya ve baz dier lkeler iin yaplan ekonomik analizler,
MHR-SMR kombinasyonunun klasik SMRa gre daha ekonomik olduunu gstermektedir [10].

SMRla birlikte kullanlabilecek bir dier reaktr tasarm ise gelimi yksek-scaklkl reaktr
(AHTR: Advanced High-Temperature Reactor)dr. AHTRn MHRdan balca fark soutucu
olarak erimi flor tuzu kullanmasdr. Reaktrden soutucu k scakl 1000 C civarndadr.
Reaktrn, MHRa gre daha yksek gte (>2000 MWth) olmas dnlmektedir [8]. Bugn iin
en ekonomik seenek grlen ve nkleer enerji ile kolaylkla kuple edilebilecek bir yntem olan
SMRn en byk sakncas nkleer enerji ile kuple edilse dahi CO
2
salmna yol amasdr. Bu
durum hidrojen retimi iin CO
2
salmna yol amayan yntemler gelitirme konusunda bir aray
iine girilmesine yol amtr.
Su elektrolizi, yksek scaklklarda (700-900 C) da gerekletirilebilir. Bu yol izlenirse kullanlan
ynteme yksek scaklkl buhar elektrolizi (HTSE: High Temperature Steam Electrolysis) ad
verilir. HTSEde, klasik elektrolize gre gereken elektrik enerjisinin bir ksm yerine s enerjisi
kullanlmaktadr. Is enerjisi elektrik enerjisine gre daha ekonomik olduundan HTSEde
maliyetin klasik elektrolize gre daha dk olmas beklenmektedir. Ayrca yksek scaklk
elektroliz hznn artmasna yol amakta, bu da ekipman boyutlarnn klmesini ve verimliliin
artmasn salamaktadr. HTSE teknolojisi ok umut balanan bir teknoloji olup henz gelitirme

178

aamasndadr. HTSE teknolojisi, kat oksit yakt pili teknolojisi ile ok yakndan ilgilidir. HTSE
teknolojisinin s kayna olarak MHR ve ileri gaz reaktr (AGR: Advanced Gas Reactor) ile kuple
edilmesi dnlmektedir [9]. AGR halen 14 tanesi ngilterede almakta olan ticari bir termal
reaktrdr. AGR tasarm paslanmaz elik zarf iinde bulunan UO
2
yaktn grafit blok iine
yerletirilmesine dayanr. Klasik tasarmda CO
2
k scakl 650 C civarnda ve gaz basnc 4.3
MPa mertebesindedir. Daha ileri tasarmlarda basncn arttrlarak soutucu k scaklnn 750 C
civarna arttrlmas dnlmektedir. Bu durumda HTSE-AGR kuplaj salanabilecektir.

Hidrojen retimi iin kullanlan baz yntemler termokimyasal yntemler olarak da anlr.
Termokimyasal yntemler, s enerjisi yardmyla hidrokarbonlardan ya da sudan hidrojen gaznn
serbest kalmasn salayan srelerdir. Bu balamda SMRda bir termokimyasal yntemdir. SMR
dnda gelitirilen termokimyasal yntemlerin ortak zellikleri CO
2
salmna neden olmamalardr.
Termokimyasal yntemler uzun vadede nkleer enerji ile hidrojen retimi konusunda dnlen
balca yntemlerdir. Ancak termokimyasal yntemlerin verimli olmas iin yksek scaklk (>750
C) gerekmektedir. Bu scaklklarda reaksiyonlar yksek hzda gerekleebilmekte, bu sayede de
ekipman boyutlar kk tutularak ilk yatrm maliyetleri azaltlabilmektedir.

Termokimyasal yntemlerden birka H
2
SO
4
den balayan srelere dayanr. Bu srelerde ilk
kimyasal tepkime
2 2 2 4 2
O 2 / 1 O H SO SO H + + (830-900 C)
eklindeki slfirik asit ayrtrlmasdr. Bu ekilde oksijenin ayrlmas salandktan sonra baka
kimyasal tepkimelerle hidrojen retimi salanr. Termokimyasal yntemlerin en nde geleni kkrt-
iyot (SI: Sulfur-Iodine) yntemidir. SIda ikinci tepkime:
4 2 2 2 2
SO H HI 2 O H 2 SO I + + + (120 C)
biimindedir. Hidrojen retimini salayan son tepkime ise:
2 2
H I HI 2 + (300-450 C)
eklindedir. SI ynteminde tm sre su iinde gerekletirilmekte ve tepkime sonunda
2 2 2
O 2 / 1 H O H +
net tepkimesi yani suyun ayrtrlmas gerekletirilmektedir. H
2
SO
4
, SO
2
ve HI, SI sreci iinde
geri dntrldkleri iin bunlarn yeniden eklenmesi gerekmemektedir. SI yntemi ile hidrojen
retiminin elektroliz yntemine gre %60 oranda daha ekonomik olaca ngrlmektedir [10]. SI
yntemi ilk kez 1970li yllarn ortalarnda General Atomics tarafndan ortaya atlmtr. Bugn iin
SI yntemi ile ilgili en ileri aratrmalar Japonyadadr. MHR tipi bir reaktr olan ve Japonya
tarafndan gelitirilen 30 MWth gcndeki elektrik retmeyen yksek scaklk test reaktr (HTTR:
High Temperature Test Reactor) tamamen hidrojen retimine ynelik olup 1998de almaya
balamtr. 950 C soutucu scaklna sahip olan bu reaktrde snn s aktarclar aracl ile SI
srecine verilmesi planlanmaktadr. Slfirik asitin ve hidrojen iyodrn ayrtrlma tepkimeleri
nedeniyle SI ynteminde korozyon nemli bir problem olarak ortaya kmaktadr. Bu nedenle SI
iin malzeme seimi de nemli bir problemdir. Slfirik asit ayrmndan sonra, elektrik enerjisi
yardmyla
2 4 2 2 2
H SO H SO O H 2 + + (80 C)
gerekletirilirse slfirik asit hibrit yntemi kullanlm olunur. Westinghouse tarafndan gelitirilen
bu yntem de nkleer enerji ile kuple edilmeye adaydr.
Hzla artmas beklenen kresel hidrojen retimini birincil s enerjisi kayna olarak nkleer enerjiyi
kullanarak gerekletirmek aklc bir yol olarak grnmektedir. Bug iin bir su reaktrnn
rettii elektrii klasik su elektrolizinde kullanarak hidrojen retimi gerekletirilebilir. Ancak uzun
vadede bu yol ekonomik adan tercih edilecek bir yntem olarak gzkmemektedir. Nkleer s
yardmyla buhar-metan reformasyonu yani MHR-SMRnin yakn gelecekte ekonomik olarak
gerceklemesi beklenir. SMR teknolojisinin olgun bir seviyeye ulam olmas ve MHR konusunda

179

zellikle Japonyada yaanan gelime byle bir beklentiye yol amaktadr. Ancak SMRn CO
2

salmna yol amas bu kombinasyonu uzun vadede ok cazip bir seenek olmaktan karmaktadr.
Yksek scaklkl buhar elektrolizi ve bata SI olmak zere termokimyasal yntemler ve hibrit
yntem nkleer teknoloji ile uzun vadede birlikte dnlebilecek hidrojen retim yntemleri
olarak ne kmaktadrlar.














































180


KAYNAKLAR:

[1] Policy Brief, Nuclear energy plays essential role in reducing greenhouse gas emissions,
Nuclear Energy Institute, Washington D.C., January 2009.
[2] Korteweg, H., Nuclear energy and greenhouse gas emissions avoidance in the European
Union, European Nuclear Society (ENS) News, Issue No. 21, July 2008.
[3] Sokolov, A.P. et al., Probabilistic forecast for 21st century climate based on uncertainties in
emissions (without policy) and climate parameters, Journal of Climate, 2009 early online release,
DOI:10.1175/2009/CLI2863.1.
[4] World Energy Outlook 2008, International Energy Agency, 2008.
[5] Hori, M., Hydrogen from nuclear power, 21
st
Century Science and Technology, Washington,
D.C., Spring-Summer 2006.
[6] Hori, M., Nuclear energy for transportation: electricity, hydrogen and liquid fuels, Internation
Symposium on Innovative Nuclear Energy Systems, Yokohama, Japan, Nov. 27, 2006.
[7] Uhrig, R., Nuclear generated electricity for hybrid-electric vehicles, Trans. Am. Nucl. Soc.,
Vol. 92, pp. 86-87, June 2005.
[8] Forsberg C.W., The advanced high-temperature reactor: high-temperature fuel, liquid salt
coolant, liquid-metal-reactor plant,Progress in Nuclear Energy, Vol. 47, pp. 32-43, 2005.
[9] Yldz, B., Kazimi, M.S., Efficiency of hydrogen production systems using alternative nuclear
energy technologies, International Journal of Hydrogen Energy, Vol. 31, pp. 77-92, 2006.
[10] Forsberg, C.W., Hydrogen, nuclear energy and the advanced high-temperature reactor,
International Journal of Hydrogen Energy, Vol. 28, pp. 1073-1081, 2003.
[11] Ewan, B.C.R., Allen, R.W.K., A figure of merit assessment of the routes to hydrogen,
International Journal of Hydrogen Energy, Vol. 30, pp. 809-819, 2005.


























181


METANIN KATALTK KISM OKSDASYONU ZERNE KATALZR HAZIRLAMA
YNTEMNN ETKS VE SSTEMN MODELLENMES

M. Alaittin Hastaolu

, Eyp imek
*
, zgn Ycel
#
, Ali Ata
*
, Alparslan Kayaba
*
, Mustafa
Karakse


Gebze Yksek Teknoloji Enstits, Kimya Mhendislii

, Malzeme Bilimi ve Mhendislii


*
,
Eneeji Sistemleri
#
,

stanbul Cad. No:110, 41400 ayrova/Kocaeli. E-posta: hastaoglu@gyte.edu.tr

Bu almann amac: Ni bazl katalizrler zerinde metann ksm oksidasyonuyla hidrojen eldesine
katalizr hazrlama ynteminin etkisi ve aktiviteye scakln etkisinin aratrlmasdr. Katalizrler
sol-jel ve birlikte ktrme metotlaryla hazrlanarak karakterize edilmitir. Katalizrleri test etmek
amacyla bir dolgu yatakl reaktr tasarlanarak imal edilmi kan gazlari gaz kromatoraf ile
analiz edilmitir. Reaksiyon zellikleri dinamik olarak kaydedilmitir.
Sabit yatakl bir reaktrde 2 boyutlu dinamik bir heterojen model oluturulmutur. Model kat ve
gaz fazlar iin ktle ve enerji korunum denklemleri, katalizr yatanda basn d ve, scakla
ve deriime bal gaz zelliklerini hesaplamaktadr. Ksmi diferansiyel ve cebirsel denklemler
ieren matematik model scaklk, deriim ve basn iin sonlu farklar metodu ile zlmtr.

1. GR

H
2
mevcut retim tesislerinde doalgazn buhar reformasyon (Steam Reforming of Methane-SMR)
ile CH
4
+ H
2
O = 3H
2
+ CO (endotermik) zerinden retilmektedir. Bu en bilinen yntemdir, fakat
yksek oranda s ve yksek iletme giderleri vardr. Bu ynteme ilave olarak ekzotermik bir
tepkime olan metann ksmi oksidasyonu son yllarda ok sayda aratrmaya konu olmutur. Bu iki
yntemin bileimi olan ototermal eformasyon bu alandaki en yeni retim yntemi olarak
durmaktadr. Bu yntemin tam olarak ticarileebilmesi iin zerinde almalar devam etmektedir.
Ksmi Oksidasyon (Partial oxidation) dorudan ve dolayl olarak ikiye ayrlabilir. Dolayl
yntemde, ncelikle hidrokarbon eldeki oksijen ile yaklarak H
2
O ve CO
2
oluturulur. Daha sonraki
aamada, kalan hidrokarbon, buhar ve CO
2
reforming ile H
2
ve CO ya evrilir. Dorudan yolda ise,
CO
2
ve H
2
O oluumu en aza indirilerek, sentez gaz seimli bir katalizr zerinden elde edilir.
Metann katalitik ksmi oksidasyonu, daha az s gerektirmesi, yksek metan dnm, H
2
ve
COe yksek seimlilii ve ksa temas zaman dolaysyla byk dikkat ekmektedir. Soy
metallerin byk ksm ile birlikte Ni bazl katalizrler metann ksmi oksidasyonunda aktivite
gstermektedirler. Bunlar arasnda Ni bazl katalizrler dk maliyetleri sebebiyle ne
kmaktadr. Dalmn ve metal destek etkileimin yksek olmasna imkan veren Al
2
O
3
n destek
olarak en ok tercih edilmesine ramen, hzl bir ekilde Ni/Al
2
O
3
yzeyinde karbon birikmesi
meydana gelmektedir [Dissanayake et al., 1991]. Buradan hareketle, ileriki almalar karbon
birikmesinin sebep olduu aktivite kayplar zerine younlamaldrlar. Yaplan almalarda,
Ni/MgO [Choudhary et al., 1997; Ruckenstein et al. 1998], Ni/CeO [Zhu, 2001] ve Ni/Ce
0.2
-Zr
0.2

[Shan ve Xiaolai 2005], katalizrleri metann ksmi oksidasyonunda, karbon oluumuna direnli
olmalarnn yannda iyi aktivite gstermilerdir. Bu almalardan elde edilen sonular, karbon
birikmesinin destek malzemesinin, zellikleri ile yakndan ilgili olduunu gstermilerdir. Ayr
olarak bu destek malzemeleri incelenmesine ramen, CeO
2
-ZrO
2
-Al
2
O
3
den oluan l bir destek
malzemesiyle yaplan almalar yok denecek kadar azdr. Bu alma ile, katalizr hazrlama
ynteminin Ni/CeO
2
ZrO
2
Al
2
O
3
katalizrnn katalitik aktivitesi zerine etkisi aratrlmtr.
Rektrlerde katalizr performansn doru deerlendirmek iin s, ktle ve momentum transfer ve
ilgili katsaylar ok nemlidir (Hastaolu et al.). Modelleme bu almada da yaplmtr.


182


2. DENEYSEL ALIMALAR

Katalizr Hazrlama Ce
0.2
Zr
0.1
Al
0.7
O
x
destek oksit karm Al(NO
3
)
3
.9H
2
O, (NH
4
)
2
Ce(NO
3
)
6
,
ZrO(NO
3
)
2
nin 1 M Na
2
CO
3
zeltisi ile gl kartrma altnda birlikte ktrme metoduyla elde
edilir. Her iki zelti de ayn anda 50 mL/h sabit hzda eklenir. Na
2
CO
3
ktrme ajannn
eklenmesi pH metre ile ayarlanr, ktrme srasnda pH 8.0de tutulur. Reaksiyon scakl 343 K e
sabitlenir. kelti bu scaklkta 2 saat boyunca kartrma altnda yalandrarak elde edilir. Daha
sonra, kelti szlp deiyonize suyla ykanr, 393 K scaklkta 12 saat boyunca kurutulur ve 1073
K de 4 saat boyunca kalsine edilir. Bu uygulamadan sonra destek ileriki deneyler iin hazrdr. Bu
ilem srasnda Al suda yeteri kadar znmedii iin deney kabna nceden konulup zeltiler
zerine eklenmektedir. NiO/Ce
0.2
Zr
0.1
Al
0.7
O
x
(%10 wt Ni) katalizr Ce
0.2
Zr
0.1
Al
0.7
O
x
destei ve
Ni(NO
3
)
2
zeltisinden oda scaklnda 12 saat sreyle slak emdirme yntemiyle hazrlanr. kan
rn 393 K de 10 saat kurutulur ve 923 K de 6 saat kalsine ederek elde edilir. Hazrlanan
katalizrler (Tablo 1) TEM, SEM, XRD ve BET analizleri ile karakterize edilmitir.

Tablo 1. Birlikte ktrme yntemiyle hazrlanan katalizrler

Kat. # Kat. Bileimi Ni Oran BET Alan(m2/g)
1 Ni/ Ce
0.2
Zr
0.1
Al
0.7
10%Ni 68
2 Ni/ Ce
0.2
Zr
0.2
Al
0.6
15%Ni 75
3 Ni/ Ce
0.2
Zr
0.2
Al
0.6
10%Ni 75
4 Ni/ Ce
0.25
Zr
0.75
10%Ni
5 Ni/ Ce
0.25
Zr
0.75
15%Ni
6 Ni/ Ce
0.4
Zr
0.1
Al
0.5
10%Ni
7 Ni/ Ce
0.2
Zr
0.2
Al
0.6
10%Ni

Ksmi Metan Okdidasyonu Aktivite Testleri; Metann ksmi oksidasyonu testleri, 8 mm ap ve
42 cm boyda dikey bir dolgu yatakl reaktrde 650 C de gerekletirilmitir. 150 mg katalizr 350
mg kuvars ile seyreltilerek homojen bir ak profilinin elde edilmtir. Reaktant gaz karm oran,
CH
4
:O
2
:He=10:5:85 olacak ekilde toplam 50 mL/dk olarak reaktre verilmitir. Tepkime ncesi
katalizrler 650
o
C de 1,5 saat H
2
akmnda indirgenmitir. K-tipi sler (Thermocouple)
girileriyle yatak ve frn kontrol scaklklar llmektedir. Gaz aklar Brooks 5850E serisi ssal
ktle akmetreler ile kontrol edilmitir. kan gaz karm 2 adet TCD (Thermal Conductivity
Dedector) ve 1 adet FID (Flame Ionization Dedector) ile donanml Agilent 7890 A RGA model gaz
kromatografisi ile llmtr.
Modelleme; Bu almada, genel amal kullanlmak zere 2 boyutlu ve zamana bal dolgu yatakl
reaktr modellemesi yaplmtr. Aadaki denklemler sonlu farklar metoduyla zlmtr.
Gaz faz ktle balans (1)
Gaz faz enerji balans (2)
(3)
(4)
Ergun denklemi: (5)
Balang koulu, t = 0; (6)
Reaktr giri yzeyi snr artlar, z = 0; (7)

183

Reaktr k yzeyi snr artlar, z = L; (8)
Reaktrn merkezinde snr artlar, r = 0; (9)
(10)
(11)
Reaktr d yzeyi snr artlar, r = R; ; (12)
Katalizr ile gaz arasndaki s transfer katsays; (13)
Transfer katsaylar (Bird, et al. 1960)
; ; (14)
Katalizr ile gaz arasndaki ktle transfer katsays; (15)
Reaktr d yzeyi toplam s transfer katsays; (16)
(17)
Gaz karm dinamik viskozitesi, Rayleigh number; (18)
Dolayl ksmi oksidasyon iin reaksiyon kinetii ve parametreleri (Jin et al. 2000)
CH
4
+ 2O
2
CO
2
+ 2H
2
O (19)
CH
4
+ H
2
O CO + 3H
2
(20)
CH
4
+ CO
2
2CO + 2H
2
(21)

Reaksiyon hz sabitleri
Exponansiyel ncesi
katsaylar
Aktivasyon enerjileri, kJ/mol
k
1
(kmol/kgcat/h/kPa
2
) 3.96 x 10
7
166.0
k
2
(kmol/kgcat/h/kPa
2
) 1.51 x 10
-1
29.0
k
3
(kmol/kgcat/h/kPa
2
) 8.71 x 10
-2
23.7
Reaksiyon denge sabitleri K
1
(kPa
2
) e
(-26262/T)+38.9

K
2
(kPa
2
) e
(-30782/T)+42.97


3. SONULAR

Katalizr Karakterizasyonu: Hazrlanan katalizrlerin destek zerindeki dalmlar TEM ile
incelenmitir (Kat 1 iin ekil 1). TEM fotoraflarndan katalizr zerindeki aktif metal (koyu
renkler) dalm Alumina zerinde bir miktar aglomere olarak literatre kyasla daha dktr.
Katalitik Aktivite Testleri: Hazrlanan katalizrlerin aktiviteleri, dolgu yatakl reaktrde denenmi
ve gazlar gaz kromatografisi ile analiz edilmitir. Bunlardan iki rnek ekil 2 ve 3tedir
ekil 2de Ni/Ce
0.2
Zr
0.2
Al
0.6
(15%Ni) katalizrnn performans gsterilmitir. CO
2
retimi azalm,
CO bir miktar azalmakla birlikte deerini korumu. CH
4
un azalmas ve H
2
retiminin korunmas
tercih edildii gibi kmtr. Aktif katalizr noktalarnn koklamas ve aktivitenin dmesi H
2
i
azaltmtr. ekil 3te nikelin % 10 dan % 15e ykselmesi H
2
retim miktarn nemli lde
azaltmtr. lm zamanndaki noktalar az olan ak hz esas alnarak hesaplanm (90. dakikada
% -105) olup nemli miktarda deaktivasyon ve karbon depolanmasna iaret etmektedir.


184



ekil 1. Kat 1e ait TEM grntleri


ekil 2. Ni/Ce
0.2
Zr
0.2
Al
0.6
(15%Ni)
katalizrnn zamana bal olarak k gazlar
bakmndan performans
ekil 3. Nikel miktarnn % 10 dan % 15e
karlmasnn H
2
retimine zamann
fonksiyonu olarak etkisi.

ekil 4. CH
4
dan dolayl ksmi oksidasyonla
Ni/aluminal yatakta 700 Kde H retimi
ekil 5. CH
4
dan dolayl ksmi oksidasyonla
Ni/aluminal yatakta H retimine scakln etkisi.
alnmtr (rnek ekil 4 ve 5). Model, deney artlarn kullanarak katalizr performansn test
edecektir. Deney srasnda pozisyon, zaman, balang ve reaktr besleme parametreleri ve frn
kontrol scaklna bal olarak dolgu yatakta konsantrasyon, scaklk ve basn dalmlarn
0,5

185

vererek kinetik parametrelerin shhatli bir ekilde elde edilmesinde kullanlacaktr. Modelde s ve
ktle transfer katsaylar da gz nne alndndan daha shhatli sonular elde edilmektedir.

TEEKKR: Bu alma TBTAK tarafndan desteklenmektedir: Proje no: 107M239

SEMBOLLER
b reaktrn duvar kalnl, m
C
i
i gaznn mol oran
C
si
i gaz katalizr yzeyi mol oran
c
pg
gazn s kapasitesi, J/kgK
c
pb
dolgu yatak s kapasitesi, J/kg

K
D
i
i gaznn gaz diffsivitesi, m
2
/s
d
p
katalizr pellet ap (m)
H
j
j reaksiyonu ss, kJ/kmol
h s iletim katsays, W/m
2
K
h
Di
i gaz ktle transfer katsays m/s
h
i
,h
o
i ve d duvar yzeyi s iletim katsaylar, W/m
2
K
K Dolgu yatak s iletim katsays, W/mK
K
j
j reaksiyonunun denge sabiti
k
g
gazn s iletim katsays W/m K
k
j
j reaksiyonunun hz sabiti
CH
4
n ksmi basnc, bar
R
j
j reaksiyonunun hz, kmol/kgcat
.
h
r radyal koordinat (m)
r
i
i gaznn dnm hz, kmol/kgcat.h
S
h
reaktrde spesifik alan, m
2
/m
3

T, T
g
gazn ve katnn scakl, K
T
a
reaktr dnda hava scakl, K
u gaz hz, m/s
Grek sembolleri
reaktr duvar toplam s transfer katsays, W/m
2
K
reaktrn boluk oran
duvar s iletim katsays, W/m.K
katalizrn younluu, kg/m
reaktrn younluu, kg/m
3

gazn younluu, kg/m
3

Alt indisler
a reaktrn dn evreleyen hava
cat katalizr
g, s gaz ve kat fazlar
i, j gaz ve reaksiyon indeksleri
r,z koordinat eksenleri

186
REFERANSLAR

Bird R. B., Stewart, W.E., Lightfoot, E.N. Transport Phenomena, John Wiley & Sons, NY,
1960.
Choudhary V R, Uphade B S, Mamman A S. Oxidative conversion of methane to syngs over
nickel supported on commercial low surface area porous catalyst carriers precoated with
alkaline and rare earth oxides, J. Catal., 1997, 172 (2): 281
Dissanayake D, Rosenek M P, Kharas K C C, Lunsford, J H. Partial oxidation of methane to
carbon monoxide and hydrogen over a Ni/Al
2
O
3
catalyst. J. Cat., 1991,132(1): 117.
Hastaoglu, M.A. and Karmann, M.G., Modeling of Catalytic Carbon Gasification, Chemical
Engineering Science, Vol. 42(5) (1987), pp 1121-1130.
Hastaoglu, M.A., Transient Modeling of a Packed Tower: Mass and Heat Transfer with
Reaction, Fuel 74(11) (1995), pp. 1624-1631.
Hastaoglu, M. A., A Simple sampling method for the reaction history in fluidized or transport
reactors, IECR Vol. 43, pp.7975-7980 (2004)
Jin W., Gu X., Li S., Huang P., Xu N., Shi, J. Experimental and simulation study on a catalyst
packed tubular dense membrane reactor for partial oxidation of methane to syngas. Chemical
Engineering Science, 2000, 55, 26172625
Ruckenstein E, Hu Y H. Methane partial oxidation over NiOMgO solid solution catalysts, J.
Appl. Catal. A.. 1999,183 (1): 85.
Shan X., Xiaolai W. Highly active and coking re sistant NUCe0,-ZrO, catalyst for partial
oxidation of methane, J. Fuel, 2005,84(5): 563.
Tang S, Lin J, Tan K L. Partial oxidation of methane to syngs over Ni/MgO, Ni/CaO and
Ni/CeO, J.Catal. Lett., 1998, 51 (3/4): 169]
Zhu T L, Flytzani-Stephanopoulos M. Catalytic partial oxidation of methane to synthesis gas
over Ni-CeO, J. Appl. Catal. A., 2001, 208 (1 - 2): 403.






















187

DRDNC NESL NKLEER REAKTRLERN HDROJEN
RETMNDE KULLANIMI

H. Atilla zgener

stanbul Teknik niversitesi, Enerji Enstits

Ulam sektrnde petrol rnleri yerine hidrojenin yakt olarak kullanlmas son dnemlerde
ortaya atlan bir neridir. Bu nerinin temelinde neden vardr. Birincisi, CO
2

emisyonlarnn azaltlmas, ikincisi ise giderek azalan petrol rezervlerinin ksa srede
tkenmesinin nlemesidir. Petrol rezervlerine sahip olmayan lkeler iin geerli olan nc
neden ise stratejik ithal petrol bamllndan kurtulmaktr. Hidrojen, bugn iin de nemli
bir kimyasal rndr ve yllk retimi yaklak 45 milyon ton civarndadr. Azotlu gbre
retimi ve ham petroln ulam yakt haline dntrlmesi sreci hidrojen gerektiren
uygulamalarn banda gelmektedir. nmzdeki dnemde dnya hidrojen retiminin nemli
llerde artmas da beklenmektedir. Bugn iin bu retimin hemen hepsi bata doal gaz
olmak zere fosil yaktlara dayanmakta ve CO
2
emisyonuna neden olmaktadr. Dnya birincil
enerji tketiminin yaklak drtte biri ulam sektrnde gereklemektedir. Bu tketimin
benzin ve dizel gibi petrol rnlerine dayanan vastalar yerine plug-in akl elektrikli
tatlar ya da H
2
yakt pilli tatlarda gerekletirilmesi halinde CO
2
emisyonunun ok nemli
llerde azaltlabilecei aktr. Bugn iin her iki teknoloji de gelime aamasnda ise de
pek ok uzman gelecein H
2
yakt pilli aralarda olduu grndedir. Her ne kadar H
2
yakt
piline dayanan bir ulam sektrnn hangi zaman srecinde gerekleeceini kestirmek
gse de, nnde sonunda ulam sektrnn bu sonuca doru evrimleecei ve byk apl
bir hidrojen talebinin ortaya kaca ngrlmektedir. H
2
retimi iin nkleer, yenilenebilir
veya fosil yakt gibi birincil enerji kaynaklarna gerek bulunmaktadr. Bu birincil enerji
kaynaklarndan nkleerin tercih edilmesi iin iki temel neden vardr. Bunlardan birincisi
nkleer reaktrlerin bata CO
2
olmak zere hibir sera gaz salmna yol amamalardr. Bu
zellie nkleer dnda yenilenebilir kaynaklar da sahiptir. kinci neden ise nkleer enerjinin
byk apl ve srekli hidrojen retimini salayabilme zelliidir. Srekli bir enerji kayna
olmayan ve ayn zamanda ou dk younluklu olan yenilenebilir enerji kaynaklar bu
konuda yetersiz kalmaktadr.
Nkleer yolla H
2
retimi iin pek ok seenek bulunmaktadr. Bunlardan enerji verimlilii
asndan en iyi olann semek ve gelitirmeyi o ynde yapmak aklc bir yoldur. Genel
olarak daha yksek iletme scaklnda gerekletirilen H
2
retiminin daha verimli olduu
grlmektedir. Bu nedenle 700 C zerinde soutucu k scaklna sahip nkleer
reaktrlerin H
2
retimi iin uygun olduu konusunda gr birlii vardr. Fakat hem nkleer
reaktrn hem de H
2
retim tesisinin bu yksek scaklklarda almas zorunluluu,
kullanlacak malzemeler konusunda da aratrma gelitirme almalarn gerekli klmaktadr.
Birincil enerji kayna olarak nkleeri kullanarak hidrojeni termokimyasal ya da
elektrokimyasal yntemlerle retmek mmkndr. Seilen hidrojen retim yntemi, kendisi
ile eletirilebilecek nkleer reaktr tipini de belirlemektedir. Reaktrden kan soutucu
akkann ok az scaklk kaybyla hidrojen retim tesisinde s transferini salamas da bu
eletirmede nemli bir lttr. H
2
retimi iin gereken yksek scakl salayabilen
nkleer reaktr tipleri; gaz soutmal reaktrler, erimi tuz soutmal reaktrler ve sv metal
soutmal reaktrler olarak snflandrlabilir. Bu reaktr tipleri, drdnc nesil ad verilen
reaktr nesli iine girmektedir. Birinci nesil nkleer reaktrler, en eski reaktrler olup hemen
hepsi devreden km durumdadr. kinci ve nc nesil reaktrler ise halen alarak
elektrik retimi salayan nkleer g reaktrleridir. Drdnc nesil reaktrler ise halen

188
aratrlmakta olan nkleer reaktr tasarmlardr. Bu reaktrlerin bir ksmnda soutucunun
reaktrden k scakl yeterince yksek olduu iin bunlarn hidrojen retiminde
kullanlmas uygundur. Bu reaktrlerden gaz soutmal olanlar genel olarak yksek scaklkl
gaz soutmal reaktr (HTGR : High Temperature Gas Cooled Reactor) olarak bilinirler. sel
gvenlikli olular ve soutucu olarak kullandklar helyum gaznn reaktr kndaki yksek
scakl nedeniyle cazip zelliklere sahiptirler. zgn tasarmlar 1950li yllarda
Almanyada Prof. Dr. Rudolf Schulten tarafndan yaplan HTGRlarn bir rnei ABDde
Fort St. Vrainde ina edilmi ve 1979 ile 1989 yllar arasnda altrlm daha sonra
ekonomik sebeplerle kapatlmtr. Bu tr reaktrlerin en yeni bir prototip rnei, Japonya
Atom Enerji Ajans (JAEA) tarafndan Oarai Aratrma Merkezinde yksek scaklkl
mhendislik test reaktr (HTTR: High Temperature Engineering Test Reactor) kurulmtur.
1998 ylnda kritik olan HTTR, 30 MWth olan tam gcne 2001 ylnda kartlmtr. Bu
srada helyum k scakl 850 C bulmutur. Reaktrn alma basnc 4 MPadr. Birka
alma evriminden sonra, 2004 ylnda helyum k scakl 950 Ca kartlmtr. Bu bir
nkleer reaktrden kan soutucu scakl iin bir rekor oluturmutur. HTTRnin amac
hidrojen retimidir. Bu reaktrle termokimyasal hidrojen retimi yapan bir tesisin
birletirilerek, nkleer hidrojen retiminin gerekletirilmesi iin 2015 yl civar
hedeflenmektedir. HTTR, nkleer hidrojen retimi iin ilk demonstrasyon tesisi olmaya en
byk adaydr. Bu reaktrn biraz deitirilmi ok daha yksek gce sahip rneine ok
yksek scaklkl reaktr (VHTR: Very High Temperature Reactor) ad verilmitir.
Uluslararas drdnc nesil reaktr program iinde yer alan ve kuramsal tasarm yaplan bu
reaktrn 1000 MWth gcnde olmas ve 80000 m
3
/saat hidrojen retim kapasitesine sahip
olmas dnlmektedir. Bu konudaki almalar halen ABDde Oak Ridge Ulusal
Laboratuvarnda srdrlmektedir. ok yksek scaklk ve basn nedeniyle bu koullara
dayanabilecek malzemelerin gelitirilmesi VHTR programnn en nemli elerinden biridir.
Bu reaktre ABDde gelecek nesil nkleer tesisi (NGNP: Next Generation Nuclear Plant) ad
da verilmektedir. Kuramsal aamada olan bu tasarmn hayata geirilmesinin 2015 yl ve
tesinde gerekletirilmesi planlanmaktadr.
Gaz soutmal reaktrlerle allmas halinde gazlar yeterince iyi s transferi zelliklerine
sahip olmadklarndan kalp ii maksimum scaklklar ok yksek dzeylere ulamakta, bu da
bu scaklklara ve yksek basnca dayankl malzemeler gelitirilmesi problemini ortaya
karmaktadr. Bu zorluklarn stesinden gelebilecek deiik bir tasarm ABDde Oak Ridge
Ulusal Laboratuvar ve University of California at Berkeley kkenli bir uzman grubu
tarafndan nerilmitir. leri yksek scaklkl reaktr (AHTR: Advanced High Temperature
Reactor) ad verilen bu reaktrde yakt ve moderatr (grafit) yaps VHTRye ok benzerdir.
Balca deiiklik soutucu olarak helyum gaz yerine erimi flor tuzunun kullanlmasdr.
Erimi flor tuzu, sv halde bulunduundan helyum gazna gre daha iyi s transferi
zelliklerine sahiptir; ayrca grafit malzeme ile birlikte allabilen ender svlardan biridir.
Bu nedenle reaktr kalbindeki maksimum scaklklar VHTRye gre daha makul dzeylerde
tutulabilmekte; bu sayede de malzeme problemleri daha kolay alabilmektedir. Ayrca
AHTRnin atmosferik basnta almas yksek basnl VHTR tasarmna gre bir avantaj
oluturmaktadr. Soutucu k scakl 1000 C olarak dnlmektedir. Reaktrn nispeten
daha yksek gte (2000 Mth) olmasda dnlenler arasndadr.

189



ekil 1 Hidrojen reten bir VHTR tesisi

Hidrojen retimi iin dnlen VHTR ve AHTR tasarmlar termal nkleer sistemlerdir.
Ayn amata dnlen bir de hzl nkleer sistem vardr. Sodyum soutmal hzl reaktr
(SFR: Sodium Cooled Fast Reactor) adl bu reaktr, moderatr iermediinden hzl
ntronlarla almaktadr. zellikle Fransa ve Rusyada bu reaktr tipi gelitirilmi ve iletme
deneyimi elde edilmitir. Bu reaktrde sodyum soutucunun kalp k scakl 500 C olup
iletme basnc atmosferik basnca eittir. SFRn salad scaklk VHTR ve AHTRye gre
biraz dk kalmakla birlikte bu reaktrn nispeten dk scaklkta alan bir
termokimyasal hidrojen retim tesisi ile eletirilebilecei dnlmektedir.
Hidrojen retiminde nkleer enerji deiik ekilde kullanlabilir. Bunlardan birincisi
nkleer reaktrde retilen elektrii klasik sv su elektrolizi iin kullanmaktr. kinci bir
seenek ise reaktrden elde edilen hem yksek scaklkl sy hem de elektrii bir yksek
scaklkl buhar elektroliz sisteminde ya da bir hibrit sistemde kullanmak olabilir. nc
seenek ise sadece nkleer reaktrden elde edilen sdan bir termokimyasal hidrojen retim
tesisinde yararlanmak olabilir. Bunlardan birinci seenek iin halen almakta olan ikinci ya
da nc nesil su reaktrlerinin rettii elektrik kullanlabilir. Herhangi bir ileri aratrmaya
gerek yoktur. Ancak klasik su elektrolizinin ekonomik olmad saptandndan son iki
seenek baznda aratrma gelitirme almalarna gerek duyulmaktadr. nc seenein
tercih edilmesi halinde kullanlan hidrojen retim yntemlerine termokimyasal yntemler ad
verilmektedir. kinci seenein tercih edilmesi ise bizi yksek scaklkl buhar elektrolizi ya
da hibrit yntemlere gtrmektedir.
Termokimyasal yntemler nkleer reaktrden temin edilen yksek scaklkl snn hidrojen
retim tesisinde hidrojenin hidrokarbonlar ya da su tarafndan salnmas amacyla
kullanlmas ilkesine dayanrlar. En yaygn termokimyasal yntem buhar-metan
reformasyonudr (SMR: Steam-Methane Reformation). SMR, net olarak:
2 2 2 4
H 4 CO O H 2 CH + +
tepkimesine dayanr. Bugn iin dnyadaki hidrojen retiminin yaklak yars klasik SMRla
gerekletirilmektedir. Klasik SMRda reaksiyonun gereklemesi iin gereken 750 C
zerindeki scaklk metann (CH
4
) yaklmas yoluyla elde edilmektedir. Bu durum da bol
Kontrol
ubuklar
Reaktr
Kalbi
Yanstc
Pompa
Su
Oksijen
Hidrojen
Hidrojen retim
Tesisi
Is
Deitiricisi
Reaktr
Helyum
Suutucu

190
miktarda CO
2
salmna yol amaktadr. SMR, nkleer yardml olarak da gerekletirilebilir.
Bir VHTR ya da AHTRden elde edilen yksek scaklkl s, metan yanmasnn alternatifi
olarak kullanlabilir. Bu durumda metan yanmas elimine edildii iin CO
2
salm azalmakta,
ancak SMRn kendisi de CO
2
salmna yol atndan, salm miktar sfrlanamamaktadr.
Yaplan ekonomik incelemeler nkleer yardml SMRn klasik SMRa gre daha ekonomik
olduunu gstermektedir. SMRn kendini ispatlam teknolojisi nedeni ile uygulamaya
konulmas ok kolaydr. Ancak yol at CO
2
salm nedeni ile uzun vadede kullanlmas
dnlmemektedir.
1970lerin ortalarnda General Atomics tarafndan gelitirilen kkrt-iyot (SI: Sulfur-Iodine)
yntemi mit balanan termokimyasal srelerin en nde gelenidir. SI ynteminde kritik
aama slfirik asit ayrtrlmasnn gerekletirildii
2 2 2 4 2
O O H 2 SO 2 SO H 2 + +
tepkimesidir. 830-900 C aralnda scaklk gerektiren bu tepkime ancak VHTR ya da AHTR
tarafndan salanan s ile gerekletirilebilir. SI srecinde, bu tepkime daha dk
scaklklarda gerekleen:
2 2
4 2 2 2 2
H I HI 2
SO H HI 2 O H 2 SO I
+
+ + +

reaksiyonlaryla birlikte hidrojenin su moleklnden ayrlmasn salamaktadr. Gerek slfirik
asitin gerek se hidrojen iyodrn ayrma tepkimeleri zorlu kimyasal ortamlarn olumasna
neden olduundan SI konusundaki aratrma gelitirme almalarnda da malzeme
problemleri ne kabilmektedir.
Daha dk scaklkta gerekleen termokimyasal bir yntem olan Cu-Cl yntemi ABDde
Argonne Ulusal Laboratuvarnda gelitirilmitir. Bu yntem sadece 500 C scaklk
gerektirdiinden SFR tr bir nkleer reaktrle de eletirilebilir. Ayrca 500 Cda korozyon
problemleri SI koullarna gre ok daha az sklkla ortaya kmaktadr. Klasik su
elektrolizinin her ne kadar pratik olsa da ekonomik olmad iin tercih edilmediini
belirtmitik. Ancak yksek scaklkl buhar elektrolizi (HTSE: High Temperature Steam
Electrolysis) iin durum farkldr. Elektroliz yksek scaklkta gerekletirildii zaman
gereken elektrik enerjisi miktar azalmakta bu da HTSEyi klasik elektrolize gre avantajl
hale getirmektedir. HTSE hcreleri seramik malzemeden yaplarak korozyon problemlerinin
nne geilebilmektedir. HTSE yntemini bata VHTR ve AHTR olmak zere pek ok
nkleer reaktrle eletirmek mmkndr.
Termokimyasal hibrit hidrojen retim yntemleri hem termokimyasal hem de elektrokimyasal
reaksiyonlarn sudan hidrojeni ayrmak iin birlikte kullanld metotlardr. Hibrit
yntemlerde elektrik enerjisi kullanlarak baz tepkimeler dk scaklkta
gerekletirilebilmektedir. Westinghouse tarafndan 1975 ylnda gelitirilen slfirik asit hibrit
yntemine Westinghouse kkrt sreci (WSP: Westinghouse Sulfur Process) ad da
verilmektedir. WSPde termokimyasal tepkime 800 Cde gerekleen slfirik asit ayrm
reaksiyonudur:
2 2 2 4 2
O O H 2 SO 2 SO H 2 + +
Elektrokimyasal aama ise elektrik enerjisi yardmyla 80 Cde gerekleen hidrojenin aa
kt
2 4 2 2 2
H SO H SO O H 2 + +
reaksiyonudur. Hidrojenin aa kt bu reaksiyon, nkleer reaktr kkenli yksek
scaklkl s gerektirmediinden, bu tepkime aamas nkleer reaktrden fiziksel olarak uzak
bir noktada gerekletirilebilir. Bu durum da gvenlik asndan olumlu olarak
nitelendirilmektedir. te yandan yksek scaklk gerektiren slfrik asit ayrm reaksiyonu
hidrojenin aa kmasna neden olmadndan, bu tepkimenin nkleer reaktrn yaknnda
gereklemesinin gvenlik asndan bir sakncas yoktur.

191
CO
2
salmna yol amadan endstriyel lekte hidrojen retimi iin nkleer reaktrlerden elde
edilecek s ve elektrik enerjisinin kullanm kar yol olarak gzkmektedir. Ancak bugn
almakta olan ve ou hafif su reaktr tipinde olan ikinci ve nc nesil nkleer
reaktrler, termokimyasal ya da hibrit hidrojen retimi iin gereken yksek scaklkta s
salama yeteneine sahip deillerdir. Bu tr reaktrlerin rettii elektrik enerjisini klasik su
elektrolizinde kullanarak hidrojen retmek mmknse de, byle bir sre pek ekonomik
olmamaktadr. Bugn iin dnyada en ok kullanlan termokimyasal bir yntem olan metan-
buhar reformasyonu iin gereken yksek scakl yksek scaklkl gaz reaktrlerinden elde
edilen syla salamak mmkndr. u anda Japonyada bir prototipi almakta olan bu tr
bir reaktrn, bu reformasyon yntemi ile eletirilmesi her ne kadar ekonomik hidrojen
retimini salayacaksa da, metan-buhar reformasyonunun CO
2
salyor olmas bu seenei
uzun vadeli bir zm olmaktan karmaktadr. Termokimyasal kkrt-iyot, hibrit slfirik asit
ve yine termokimyasal bakr-klor yntemlerini drdnc nesil nkleer reaktrlerle
eletirerek, ekonomik ve CO
2
salmayan nkleer hidrojen retiminin gerekletirilebilecei
dnlmektedir. Ancak bunun gerekletirilebilmesi iin yksek scakla dayal malzemeler
konusunda aratrma gelitirme almalarna gerek vardr. Ulam aralarnda kullanlacak H
2

yakt pillerinin ekonomisinin iyiletirilmesi iin de belli bir zaman srecini kapsayan
aratrma gelitirme almalarna gerek olduu anmsanrsa, byk lekli nkleer hidrojen
retiminin bugn deil ama yakn bir gelecekte gerekleebilecei sylenebilir.
































192

KAYNAKA

1. Yldz B., Kazimi M.,Efficiency of hydrogen production systems using alternative
nuclear energy technologies,International Journal of Hydrogen Energy, 31, 77-92,2006.
2. Forsberg, C. W. ,Hydrogen, nuclear energy and the advanced high-temperature reactor
,International Journal of Hydrogen Energy, 28, 1073-1081, 2003.
3. Sato, H., Kubo,S., Sakaba, N., Ohashi, H., Tachibana, Y., Kunitomi, K., Development of
an evaluation method for the HTTR-IS nuclear hydrogen production system, Annals of
Nuclear Energy, 36, 956-965, 2009.
4. Yin, H., Jiang, S., Zhang, Y., Ju, H.,Thermodynamic Analysis of Thermal Efficiency of
HTR-10 Hydrogen Production System, Journal of Nuclear Science and Technology, 43 (10),
1188-1193, 2006.






































193

DORUDAN SODYUM BORHDRRL YAKIT PL SSTEMNN
GELTRLMES

Fatma Gl Boyac San, Gamze Behmenyar, Tansel ener, smail Bican, Selahattin Uysal,
Emin Okumu, Osman Okur, Betl Erdr, Fatih Gen

TBTAK Marmara Aratrma Merkezi, Enerji Enstits, P.K. 21, 41470 Gebze- Kocaeli

ZET

Yakt pilleri bata tanabilir elektronikler, tatlar ve elektrik/s retim tesisleri olmak zere
askeri ve sivil kurumlarda geni bir kullanm alan bulmaktadr. Ancak yakt pillerinde
kullanlan hidrojenin depolanmas ciddi bir problem oluturmaktadr. Bu noktada, bor
minerallerinden retilen sodyum borhidrr, nemli hidrojen depolama ajanlarndan birisi
olarak ne kmaktadr. Sodyum borhidrrn sulu alkali zeltileri katalitik olarak depolam
olduu hidrojeni verir. Sodyum borhidrr arlka %20 hidrojen depolayabilir,
yanc/patlayc deildir, hidrojen verme reaksiyonu kolaylkla kontrol edilebilir, aa kan
hidrojenin yars hidrrden, dier yars ise sudan gelmektedir, katalizr ve sodyum metaborat
tekrar kullanlabilir. Ayrca Trkiye, ~%70 payla dnyadaki en zengin ve kaliteli bor
rezervlerine sahip lkedir. Bu nedenle yakt pil teknolojisinde sodyum borhidrrn kullanm
lkemiz iin ayrca stratejik bir neme sahiptir.

Yakt pilinde sodyum borhidrrn hidrojen retimi zerinden kullanm yannda dorudan
kullanm da mevcuttur. zellikle bu tr tanabilir yakt pilli uygulamalarnda dorudan
metanol yakt piline (DMYP) iyi bir alternatif olarak n plana kmaktadr. DMYP ve
dorudan sodyum borhidrrl yakt pillerinin (DSBHYP) karlatrlmas durumunda
DMYPde pil gerilimi, teorik zgl kapasite ve teorik enerji younluu srasyla 1.24 V, 5030
Asaat/kg ve 6200Wsaat/kg olmasna karn; DSBHYPde 1.64 V, 5667 Asaat/kg ve 9285
Wsaat/kgdr.

DSBHYP modl, balca elektrokatalizr tabakalar ile elektrolitten oluan membran elektrot
nitesi, bipolar plaka, akm toplayc plaka, conta ve birletirme elemanlarndan olumaktadr.
stenen g miktarna bal olarak gerekli sayda hcrenin bir araya getirilmesi ile yakt pili
modl retilmektedir. Bu almada, gelitirme almalar sonucunda TBTAK MAM
Enerji Enstits Yakt Pili Laboratuarnda retilen modl bileenleri ve zel tasarlanarak
temin edilen sistem alt bileenleri ile entegre edilen 70-100Wlk zgn tasarml DSBHYP
sistemi hakknda bilgi verilecektir. Farkl amalarda kullanlabilmesi iin fonksiyonel prototip
olarak tasarlanan sistem 19 V ve 12 Vluk ka sahiptir. Ayrca arabada kullanlabilen tm
cihazlarn altrlabilmesi iin araba akmak kna sahiptir.

GR

Fosil yaktlarn giderek azalmas ve fosil yaktlarn enerji retiminde kullanlmalarnn neden
olduu olumsuz evresel etkiler, yeni ve temiz enerji retim kaynaklarna ynelmeyi zorunlu
klmaktadr. Yakt pilleri, yakt olarak hidrojeni kullanan ve son yllarda zerinde youn
olarak allan alternatif teknolojilerden birisidir. Yakt pillerinin farkl zelliklerde, farkl
alanlarda kullanma uygun balca be tr (alkali yakt pili AYP, fosforik asit yakt pili
FAYP, erimi karbonat yakt pili EKYP, kat oksit yakt pili KOYP, polimer elektrolit
membranl yakt pili PEMYP) vardr. Yakt pil enerji sistemleri yakt pil trne bal olarak

194
yaklak % 40-60 verime sahiptir, aa kan snn deerlendirildii durumda ise toplam
verim %80e kadar artrlmtr (Boyac vd. 2001).

Yakt pilleri, yksek verimde alan enerji dnm sistemleridir ve bu sistemde hidrojenin
kimyasal enerjisinden dorudan elektrik enerjisi retilmektedir (ekil 1).


ekil 1.Geleneksel teknoloji ve yakt pilinde enerji dnm (Boyac vd. 2001)

Sessiz olmalar, evre ve grlt kirliliine neden olmamalar, hareketli para iermemeleri
ve fosil yaktlardan daha yksek dnm elde edilebilmeleri gibi avantajlara sahiptir. Yakt
pilleri, cep telefonlarnn ihtiyacn karlayacak kadar az veya bir kente yetebilecek kadar ok
g retebilecek kapasitelerde tasarlanabilmektedir. Bu nedenle, ulam aralarndan evsel ve
endstriyel uygulamalara kadar geni bir kullanm potansiyeline sahiptirler. Bununla birlikte
yakt pillerinde kullanlan hidrojenin retimi, depolamas ve tanmas yakt pili teknolojisinin
yaygnlamas ve kullanmnda nemli dar boazlardan biridir (Boyac vd. 2001). Bu noktada,
bor minerallerinden retilen sodyum borhidrr, nemli hidrojen depolama ajanlarndan birisi
olarak ne kmaktadr. ekil 2den de grld gibi arlka ve hacimce hidrojen ierii
olduka yksektir.



ekil 2. eitli tekniklerin hidrojen depolama kapasitelerinin karlatrlmas

Sodyum borhidrrn sulu alkali zeltileri katalitik olarak depolam olduu hidrojeni verir.
Sodyum borhidrr arlka % 20 hidrojen depolayabilir, yanc/patlayc deildir, hidrojen
verme reaksiyonu kolaylkla kontrol edilebilir, aa kan hidrojenin yars hidrrden, dier
Yaktn kimyasal
enerjisi
Isl enerji
dnm
Mekanik enerji
dnm
Elektrik enerjisi
Klasik evrim
Yakt Pili

195
yars ise sudan gelmektedir, katalizr ve sodyum metaborat tekrar kullanlabilir. Sodyum
borhidrr zeltisinden katalitik olarak elde edilen hidrojen gaz yakt pilinde kullanlarak
enerjiye dntrlebilir.

Trkiye, ~%70 payla dnyadaki en zengin ve kaliteli bor rezervlerine sahip lkedir. Bu
nedenle yakt pil teknolojisinde sodyum borhidrrn kullanm lkemiz iin ayrca stratejik
bir neme sahiptir. Bu kapsamda TBTAK Marmara Aratrma Merkezi, Enerji
Enstits, Ulusal Bor Aratrma Enstits Proje Destei ile Dorudan Sodyum
Borhidrrl Yakt Pili retimi ve Entegrasyonu projesini 2004-2007 yllar arasnda
yrtmtr. Bu projenin amac dorudan sodyum borhidrrl yakt pilinin gelitirilmesi ve
son kullanc entegrasyonunun yaplmasdr. Proje sonunda TBTAK MAM Enerji Enstits
Yakt Pili Laboratuarnda retilen modl bileenleri ve zel tasarlanarak temin edilen sistem
alt bileenleri ile entegre edilen 70-100Wlk zgn tasarml DSBHYP sistemi retilmitir.
Farkl amalarda kullanlabilmesi iin fonksiyonel prototip olarak tasarlanan sistem 19 V ve
12 Vluk ka sahiptir. Ayrca arabada kullanlabilen tm cihazlarn altrlabilmesi iin
araba akmak kna sahiptir.

Sodyum bor hidrrn Yakt Pilinde Kullanm

PEMYP dk iletim scakl, kompaktl, yksek g younluu ve hzl devreye alma
gibi eitli avantajlara sahiptir. Bu avantajlar PEMYP iin tanabilirden, yerleik ve ulam
uygulamalarna geni bir aralkta kullanm potansiyeli salamaktadr. Bunla birlikte
PEMYPde yakt olarak fosil ve yenilenebilir kaynaklardan retilen yksek saflktaki hidrojen
kullanlmaktadr ve bu hidrojenin retiminden, depolanmasna, tanmasna ve dolumuna
kadar bir dizi problemi beraberinde getirmektedir. Tm bu problemler dikkate alndnda
sodyum bor hidrrn yakt pilinde kullanm nemli avantajlar salamaktadr.

Yakt pillerinde sodyum borhidrr dorudan ya da yakt pili dnda istendiinde hidrojen
retimi olmak zere balca iki ekilde kullanlabilmektedir (ekil 3,4).

Yakt pili dnda katalizr varlnda istendiinde hidrojen retim sistemi iin sodyum
bohidrr zeltisi, hidrojen retim biriminden geirilerek hidrojene dntrlmekte ve bu
hidrojen dk scaklk yakt pillerinde yakt pili modifikasyonu olmakszn kullanlmaktadr.
Bu sistemde sodyum borhidrr sulu ortamda katalitik olarak, hidrojen verir. Bu teknoloji
zellikle hidrojen tanmas ve depolanmasnda arlk, hacim ve gvenlik gibi sorun olan
uygulamalarda nemlidir.













ekil 3. stendiinde hidrojen retim sistemli yakt pili (Hydrogen on Demand Sistemli)
NaBH
4
(z) + 2 H
2
O 4H
2
+NaBO
2
(z)

196
Dorudan sodyum borhidrr yakt pillinde ise, hidrojen retim ara kademesi olmadan elektrik
retilmektedir. Hidrojen retim ve depolama birimleri olmakszn dorudan sodyum borhidrr
yakt olarak kullanlmaktadr. Dorudan sodyum borhidrr yakt pilinin anyon ve katyon
deimli membran kullanmna gre iki farkl alt tr vardr. Dorudan sodyum borhidrr
yakt pili zellikle g gereksinimi dk olan tanabilir sivil ve askeri uygulamalarda neme
sahiptir.










ekil 4. Dorudan sodyum borhidrrl yakt pili

Sreli yayn literatr ve patent literatrnde dorudan sodyum borhidrrl yakt pili ile ilgili
almalarn olduka snrl olduu ve mevcut yaynlarn 2000li yllara ait olduu
grlmektedir (Ma vd. 2009). DSBHYP ilk olarak 1960larda Indig and Snyder tarafndan
bildirilmesine karn 1990l yllarn sonlarna kadar dikkat ekmemitir. Ancak son yllarda
sodyum borhidrrl yakt pili saysnda ciddi bir art olmutur. Scifinder veri tabanna gre
Austos 2007 itibaryla borhidrr ve yakt pili kavramlarn ieren toplam yayn says 370
adet iken Nisan 2009da bu say 586ya ulamtr (ekil 5).



ekil 5. Borhidrr yakt pili kavramn ieren yaynlarn yllara gre dalm

DORUDAN SODYUM BORHDRRL YAKIT PL RETM VE
ENTEGRASYONU PROJES

Projenin nihai amac DSBHYPnin gelitirilmesi ve son kullanc entegrasyonunun
yaplmasdr. Projede DSBHYP modl ve sistem bileenlerinin retimi iin bilgi, alt yap ve
zgn teknolojinin oluturulmas, retilen ve/veya temin edilen modl ve sistem alt
bileenleri ile farkl uygulamalarda kullanlabilecek fonksiyonel ve tanabilir 70-100W
gcnde DSBHYP prototipi gelitirilmesi amalanmtr.

DSBHYP modl, balca elektrokatalizr tabakalar (anot ve katot) ile elektrolitten oluan
membran elektrot nitesi, bipolar plaka, akm toplayc plaka, conta ve birletirme
elemanlarndan olumaktadr. DSBHYP modl bileenlerinin ticari olarak temini mmkn
olmadndan ncelikle bileenlerin retimi iin uygun teknolojinin gelitirilmesi gerekmitir.
Anot: BH
4
-
+ 8OH
-
BO
2
-
+ 6H
2
O + 8e-
Katot : 2O
2
+ 4H
2
O + 8e- 8OH
-
Toplam: BH
4
-
+ 2O
2
BO
2
-
+ 2H
2
O

197
DSBHYPde sodyum borhidrrn kararl bir ekilde kalabilmesini salam iin ortamn bazik
olmas gerekmektedir. Bunun sonucu olarak yakt pili modlnde ve sisteminde kullanlan
tm bileenlerin alkali ortama kar korozyon direncine sahip olmas zorunludur. Bu nedenle
PEMYPinde kullanlan bileenlerin kullanm mmkn olmamtr. Anotta sodyum
borhidrrn dorudan oksidasyonuna paralel olarak yakt pili performansn ve etkin yakt
kullanm orann dren hidroliz reaksiyonu da gerekletiinden, bu reaksiyonu minimize
eden uygun katalizrn belirlenmesi ve retimi gerekmitir. Ayrca proje kapsamnda yakt
pili performansn nemli lde etkileyen temel bileenlerden elektrot, membran elektrot
nitesi ve bipolar plaka retimi ile uygun ak kanal tasarmnn yaplmas zerine de youn
almalar yaplmtr. ncelikle retilen bileenlerin testleri proje kapsamnda oluturulan
test standnda tek hcrede yaplmtr (ekil 6). Elde edilen sonulara gre en uygun
bileenler ve retim yntemleri belirlenmitir. Takip eden aamada retilen bileenlerden
modl yaplm ve modl testleri gerekletirilmitir. Pompa, kompresr gibi sistem yardmc
eleman ihtiyac da dikte alnarak yaklak 120-130Wlk modl retilmi ve buna uygun
sistem alt bileenleri ile entegrasyonu yaplmtr (ekil 7). Yakt ve oksitleyici besleme, g
koullandrma ve kontrol niteleri tamamen bu sisteme gre Enerji Enstits Yakt Pili
Grubunca tasarlanm ve retilmitir. Fonksiyonel cihaz olarak tasarlanan sistem, dizst
bilgisayar uygulamas iin 19 Vluk ve genel uygulamalar iin 12 Vluk ka sahiptir.
Ayrca arabada kullanlabilen tm cihazlarn altrlabilmesi iin araba akmak kna
sahiptir. Olduka dinamik bir srele tamamlanan bu proje sonunda dnyada bir benzeri
olmayan ilk Trk prototipi retilmi ve patent bavurusu yaplmtr.














TEEKKR

Bu proje Ulusal Bor Aratrma Enstitsnn (BOREN) proje desteiyle gerekletirilmitir.
Desteklerinden dolay BORENe teekkrlerimizi sunarz.








ekil 6. TBTAK MAM
EEde oluturulan DSBHYP
test sistemi
ekil 7. DSBHYP prototipi ve prototipin cep telefonu
arjnda kullanm

198

KAYNAKLAR
Boyac, F.G., zdemir, S. S., rs, N., Kalafatolu, .E., Bahar, T., 2001. Hidrojen Yakt
Otomotiv Endstrisindeki Uygulama Alanlar ve Gelecei, TBTAK Technical Report No:
KM367, Gebze.
Ma J, et al. 2009. A comprehensive review of direct borohydride fuel cells. Renew Sustain
Energy Rev,doi:10.1016/j.rser.2009.08.002












































199
RZGAR GNE VE HDROJEN ENERJ SSTEMLERNDEN OLUAN
MOBL EV

Erkan Dursun
1
, Suha Yazc
2
, Gkhan Kepolu
2
, Mehmed Eroglu
2
, Suat Sevencan
2
, Junseok
Song
3

1
Marmara University Goztepe Campus 34722 Istanbul erkandursun@marmara.edu.tr
2
UNIDO-ICHET; Sabri Ulker Sk. 38/4 Cevizlibag, Zeytinburnu 34015 Istanbul
syazici@unido-ichet.org, gkepoglu@unido-ichet.org , meroglu@unido-ichet.org , ssevencan@unido-ichet.org
3
The University of Texas at Austin 1 University Station C2100 Austin, TX 78712, USA
songjunseok@gmail.com

ZET
Yenilenebilir enerji kaynaklar ile hidrojen enerjisi entegre edilerek ebekeden bamsz
yaanabilir bir mobil ev tasarlanmtr. Projede; ana enerji reticisi olarak bir adet 1 kW lk
rzgar trbini ve 8 adet 100 W lk gne paneli ile yedek g olarak bir adet 2 kW lk yakt
pili, 15 m
2
lik yaam alanna sahip bir mobil evin enerji ihtiyacn karlamaktadr. Sistem,
toplam 3.8 kW g retim imkan ile evin maksimum g gereksinimini rahatlkla
karlayabilmektedir. lerki aamalarda sistemi etkileyen girdiler ve ktlarn lmleri
yaplarak bilgisayar ortamna alnacaktr. Kayt altna alnan bu veriler gerekli bilgisayar
yazlmlaryla ilenecek ve tam anlamyla sistemin optimizasyonu ve kontrol salanacaktr.

Anahtar kelimeler: Rzgar-Gne-Hidrojen enerji sistemleri, yenilenebilir enerji.

Abstract

An habitable mobile house powered by renewable energy sources and integrated hydrogen
energy has been designed. In the project ; as main energy generator one 1 kW wind turbine
and eight 100 W solar panels and as back up power one 2 kW fuel cell , in total 3.8 kW of
generated energy meets to maximum power requirement of the 15 m
2
mobile house. In further
stages of the project, inputs and outputs which have an affect on the system will be measured
and computerized. Afterwards these data will be processed by related software in order to
optimize and control the whole system.

Keywords: Wind-Solar-Hydrogen energy systems, renewable energy.

1.GR

Dnyadaki ou lke artk yeni, doayla dost, kayna bol enerji sistemleri kullanmna
ynelmitir [1]. Dolaysyla alternatif ve yenilenebilir enerji sistemlerine olan talep de
artmaktadr. Yenilenebilir enerji ihtiyacnn artmasna paralel olarak yenilenebilir enerji
sistemlerinin hibrit alma alanlarda artmaktadr. Asl hedefinin hidrojen enerjisi
farkndaln arttrmak ve rzgar, gne ve hidrojen enerji sistemlerinin bir arada kullanmn
salamak olan mobil ev UNIDO-ICHET bnyesinde tasarlanm ve gelitirilmitir (ekil 1).
Mobil ev ebekeden bamsz olarak almaktadr. Dolaysyla ebekenin ulamad
yerlerde, deprem, sel gibi doal felaket durumlarnda, ebeke kesintisi durumlarnda kk
gl enerji santrali olarak da alabilecektir.




200

2. MOBL EV OLUTURAN ENERJ SSTEMLER

Projede ana enerji retcisi olarak 1 adet 1 kW lk rzgar trbini ve 8 adet 100 W lk gne
panelleri ve yedek g olarak da 1 adet 2 kW lk yakt pili kullanlmtr. Rzgar trbinleri ve
gne panellerinin verimleri byk oranda meteorolojik artlara baldr [2]. Bu nedenle yakt
pili, rzgar ve gnein yetmedii durumlarda yedek g olarak devreye girmesi planlanmtr.
Mobil evde yer alan toplam yk 2835 W deerindedir.



ekil 1. Rzgar-gne ve hidrojen Tablo 1. Mobil ev iin hesaplanan enerji
tketimi
enerji sistemlerinden oluan mobil ev

2.1. Rzgar Trbini

Mobil evde yer alan Ventura marka rzgar trbini, nominal 1 kw gcnde ve sabit mknatsl
senkron generatrldr. Rzgar trbininin devreye girme rzgar hz (cut-in) 2.5 m/s,
devreden kma rzgar hz (cut-off) 50 m/s dir. Rzgar trbini, hakim rzgar ynne gre
ekil alabilmesi iin kuyruklu olarak tasarlanmtr. Bylelikle ani rzgar deiimlerine gre
rzgar trbin verimi artmaktadr. Rzgar trbini yerden 10 metre ykseklie yerletirilmitir.
Mobil evin tanmas durumunda rzgar trbininin zarar grmemesi iin katlanabilir direk
sistemi kurulmutur.


P
w
rzgardan retilen anlk g
ak ve invertrle beraber verim = 80%
rzgar trbininden elde edilen enerji = 2177Wh/gn







Ykler Adet G [W] Gn ierisinde
ortalama
alma sresi
[hours]
Kullanlan
enerji/gn
[Wh]
Klima 1 560 5* 2800
Buzdolab 1 70 8* 560
LCD TV 1 65 2* 130
Elektrolizr 1 400 0.5 200
Lamba 5 100 2* 200
Su Istc 1 1500 0.22 330
Toplam 2835 4220
* Dank alma sresi


201


ekil 2. 1 kW lk rzgar trbini ve teknik zellikleri


2.2. Gne Panelleri

Mobil evde 100er wattlk 8 adet Poly-Si gne paneli kullanlmtr. Bu tip paneller Mono-Si
panellerden daha az verimli olmasna ramen maliyetleri daha dk olduu iin tercih
edilmilerdir [3]. Gne panelleri stanbulun enlem ve boylam deerleri gznne alnarak
mobil evin st ksmna 41
o
lik eimle yerletirilmitir.





ekil 3. PV paneller ve bir panelin teknik zellikleri



ekil 3. Aralk ay ierisinde bir gne ait ma younluu deerleri

Rzgar Trbin Tipi dikey eksenli
Rotor ap (mm) 1800
Arl (kg) 17.5
Pervane says 3
Generatr tipi sabit mknatsl senkron generatr
Cut-in (m/s) 2.5
Cut-off (m/s) 50
Nominal G (W) 1000
Maksimum G (W) 3200 (20 m/s)
k gerilimi 25 VDC
Maksimum G (W) 100
Maksimum Akm (A) 5.86
Ksa Devre Akm (A) 6.44
Ak Devre Gerilimi (V) 21.4
Maksimum Sistem
Gerilimi
800 VDC
Gze Tipi / Says
36 adet Polikristal
hcre
Net Arlk (Kg) 12
Uzunluk (mm) 1490
Derinlik (mm) 35
Verimi (%) 16

202

PV panellerin yzey alan = 8.4 m
2

PV panellerin verimi = 16%
aklerin verimi = 85%
invertrn verimi = 95%
ma younluu (W/m
2
)
bir gndeki toplam ma younluu = 2030Wh/m
2
/day
PV panellerinden elde edilen enerji = 2203Wh/day





2.3. Yakt Pili

Yakt pili sistem ierisinde yedek g olarak dnlmtr. Hava soutmal ve 70 adet
hcreden oluan 2 kW gcnde PEM tipi yakt pili kullanlmtr. Verimi %50 dir. Yakt pili,
aklerin arj durumlarna gre devreye girip kacaktr.



ekil 4. Yakt pili ve teknik zellikleri



= mobil evin gnlk enerji talebi= 4220 Wh/gn
= yakt pilinin ilk altrma aksnn verimi = %85
= yakt pilinin verimi= %50
= invertrn verimi = %95
= mobil evin bir gnlk enerji ihtiyacn karlayabilmesi iin gerekli hidrojen enerjisi
ihtiyac
= 10452Wh/gn = 37.6 MJ/gn

Yakt Pili Tipi PEM
Nominal G (W) 2
Hcre says 70
k Gerilimi 48 VDC
Verimi (%) 50
Tketim (nominal gte) 22 slpm

203
Hidrojen 10 litrelik iki tankta 160 bar basnta depolanm ve kullanma hazr ekilde
yerletirilmitir. 10 litre hidrojen 160 bar 15
o
C de, yaklak olarak 121 mol-0.242 kg hidrojen
demektir. Buda 8159 Wh enerji eder. Bu miktardaki hidrojen, yakt pilini 19 saat besleyebilir.

2.4. Sistemin Dier Bileenleri

Sistemin dier bileenleri; akler, konvertr, arj kontrol nitesi ve invertrdr. Mobil ev
ebekeden bamsz altndan enerji depolama elemanlar olarak, rzgar trbini ve gne
panelleri iin 6 adet, yakt pili iin 2 adet 12 V 200 Ah lik toplam 8 adet jel ak
kullanlmtr. Akler tam arjda evin btn elektriksel ykn 2 gn boyunca
karlayabilmektedir. Ykler AC olduklar iin bir adet 3500 W gcnde invertr
kullanlmtr. Ayrca mobil evde, retilen elektrik enerjisinden hidrojen retimi yapmak iin
k basnc 10.5 bar olan hidrojen generatr kullanlmtr. retilen hidrojen imdilik
sadece hidrojen ocanda yakt olarak kullanlmaktadr. Ileriki almalarda retilen
hidrojenin depolanmas planlanmaktadr.



ekil 2. Sistemin blok emas

3. SONU

Rzgar, gne ve hidrojen enerji sistemlerinden kurulu mobil ev, ebekeden bamsz karma
sistemler iin nemli bir rnektir. Mobil evde, rzgar trbini ve gne panelleri birincil enerji
sistemleri olarak kullanlmasna ramen, enerji sreklilii baz meteorolojik durumlarda
kesintiye urayabilmektedir. Bu tr durumlarda yakt pili devreye girerek enerji sreklilii
salanmaktadr. Ileriki aamada, mobil evde yer alan sistem elemanlarnn eitli deerleri
(akm, gerilim, scaklk, debi vb.) ve meterolojik veriler (ma younluu, nem, rzgar hz
vb.) kayt altna alnarak sistemin tam anlamyla kontrol ve optimizasyonu salanacaktr.













204
4. KAYNAKLAR

[1]. Deshmukh MK, Deshmukh SS. Modeling of hybrid renewable energy systems,
Renewable and Sustainable Energy Reviews, 2008;12(1):235-249.
[2]. Zahedi A. Technical analysis of an electric power system consisting of solar PV energy,
wind power, and hydrogen fuel cell. Universities Power Engineering Conference AUPEC
2007;1-5.
[3]. Sherwani A.F., Usmani J.A., Varun. Life cycle assessment of solar PV based electricity
generation systems: A review Renewable and Sustainable Energy Reviews,
doi:10.1016/j.rser.2009.08.003.









































205
DORUDAN METANOL YAKIT PL MEMBRAN ELEKTROT BLEKESNN
TASARIM VE OPTMZASYONU

GLAH YEEN ZALP*, Prof. Dr. smail BOZ*

*stanbul niversitesi, Kimya Mhendislii, Proses ve Reaktr Tasarm ABD
gyegen@unido-ichet.org , ismailb@istanbul.edu.tr

ZET

Yakt pilleri kulland yakt yakmadan enerjisini dorudan kimyasal yolla elektrik enerjisine
eviren sistemlerdir. Yakt pillerinin zn membran elektrot bilekesi oluturur. Yap
olarak anot- seici geirgen bir membran- katot eklindedir.
Bu alma kapsamnda dorudan metanol beslemeli yakt pillerinin performansn artrmak
iin difzyon tabakasnda mikroporoz yap kapsamnda farkl karbon, PTFE yklemeleri ve
gaz difzyon tabakas eitleri aratrlarak, performans deneyleri yaplmtr. Katalizr
ykleme oranlar, anot mikroporoz tabaka miktar ve katot mikroporoz tabaka miktarlar
farkllatrlarak en optimum deerler elde edilmesi amalanmtr. Ayrca mikroporoz yap
ile dorudan metanol yakt pillerinde karlalan yakt geii gibi problemlere zm
bulunmas amalanmtr.
Denemeler srasnda Pt ve PT/Ru katalizr karmlar ve eitli mikroporoz yaplar
hazrlanmtr. leme tabi tutulmu gaz difzyon tabakalar arasna membran konularak
hazrlanan 9 adet membran-elektrot birlekelerinin performanslarnn llmesi iin ncelikle
Yakt pili test sisteminde I/V karakteristik erileri izdirilmitir. En son olarakta
MEAyaplarnn frekans aralnda davranlar sorgulanp, impedance erileri izilmitir.
Deneylerde literatrle karlatrldnda en iyi sonucun, 1 mg/cm
2
PTFE ve 1 mg/cm
2

Nafyon yuklemeli MEAden 0,64V al deeri, 290 mA/cm
2
akm younluu ve 37
mW/cm
2
g younluu ile elde edildii bulunmutur.

Anahtar Kelimeler: Yakt Pili, Dorudan metanol kullanan yakt pilleri, MEA, mikroporoz
tabaka,

Abstract

Fuel cells are electrochemical devices that convert the chemical energy of a reaction directly
into electrical energy. The main part of the system is membrane-electrode assembly (MEA).
Its structure is like that; anode electrode-selective membrane-cathode electrode.
In this study we will work with different carbon, platinum loading in microporous layer and
different gas diffusion layer (carbon cloth or paper) for optimization of DMFC performance.
The aiming of this work is to enhance the performance of DMFC by changing percentage of
catalyst loading, quantity of anode and cathode microporous layer. Also additionally
microporous layer will use for methanol permeation.
At the time of experiments, several Pt, Pt/Ru catalysts and microporous layers were prepared.
I/V characteristic curves were sketched for each 12 MEA by using Fuel Cell Test Station.
Finally impedance curves were sketched by Solartron Impedance Analyzer.
When experiments were compared with literature, the best outcome is the MEA which has 1
mg/cm
2
PTFE and 1 mg/cm
2
Nafion loading, gives 0,64 OC Voltage, 290 mA/cm
2
current
density and 37 mW/cm
2
power density.

Key Words: Fuel Cell, Direct Methanol Fuel Cell, MEA, Microporous Layer.

206
1.GENEL BLGLER

Yakt hcreleri temelde ok basit bir yapya sahip olan, kimyasal bir reaksiyon sonucu ortaya
kan enerjiyi mekanik enerjiye ve sya eviren sistemlerdir. Yakt pillerini karakterize eden
asl parametreler gerilim, akm dolays ile de gtr. Elektrotlar arasndaki potansiyel farkna
yakt pillerinin gerilimi denir. Akm younlugu ile voltaj (gerilim) arasnda izilen eriye
polarizasyon (kutuplasma) erisi denmektedir.

Yakt pillerinde voltaj dklklerine neden olan temel birka sorunu vardr. Bunlar (1);
- Aktivasyon kayplar; Elektrot yzeyindeki reaksiyonlarn yava ilerlemesinden ve
daha fazla bir aktivasyon enerjisine gerek duymasndan kaynaklanmaktadr.
- Yakt Geii ve sel Akmlar; Dorudan metanol yakt hcrelerinde kullanlan
Nafyon membranlarn iyonik iletkenlikleri ok iyi olmasna ramen azda olsa elektron
geiine izin vermektedir. Ayn zamanda bir miktar yakt da anottan katot tarafna
gemektedir. Katot tarafna geen yakt, pil iin akm retmek yerine katalizr araclyla
dorudan oksijenle tepkimeye girmektedir. Bu durumda d devreden gemesi gereken
elektronlar, anottan katoda iten geen yakttan elde edilerek lokal ksa devreye sebep
olmakta ve hcrenin performansn drmektedir.
- Ohmik Kayplar; Elektrotlarn zerinde yksek direnli bir tabakann oluumu ile
akmn gemesine kars bir diren gstermesinden kaynaklanr. Voltaj d miktar akmla
orantldr. Yakt hcrelerinin balant noktalar, ift kutuplu levhalar ve esas olarak elektrolit
ohmik kayplarn gerekleebilecei blgelerdir.
Yakt pillerinde dorudan hidrojen kullanm en yksek verimi vermektedir. Bunun yan sra
hidrojenin hacimsel olarak enerji younluunun dk olmas ve depolama problemlerinden
dolay farkl yakt kaynaklar arayna gidilmitir.
Metanoln atmosferik koullarda sv olmas depolama kolayl getirirken, yakt pillerinin
kullanm alanlarnda arttrmaktadr.

DMFC lerdeki alma mant PEM yakt pillerine ok benzer. En byk farkllklar
kullanlan yakttr. Hidrojen yerine, metanol ve su karm dorudan yakt olarak kullanlr.
Genel ksmlar ile almann teorisi u ekildedir. Anot tarafndan beslenen metanol Pt/Ru
katalizr yzeyinde elektronlarn kaybederek + ykle , iyon deitirici membran sayesinde
katot tarafna gei yaparlar. Membrandan geemeyen ykl elektronlar katot tarafna
dardan bir dng yaparak ularlar. Bu d taraftaki elektron hareketinin yaratt potansiyel
farkllktan elektrik enerjisi elde edilir. Katot ksmna geen + ykl hidrojen atomlar sisteme
beslenen oksijen kayna ve yol kat ederek gelen ykl elektronlarla birleir. Su k ile
sistem sonlanr. Bu sistemin tamamlanmas srasnda teorik olarak elde edilen kaypsz hcre
voltaj 1,18 V dur. (2)

DMFC ,farkl katmanlarn birletirilmesi ile ortaya kan bir yapdr. Genel olarak 2 temel
yapdan oluur.
- MEA ( membran-elektrot birlekesi)
1) Membran
2) Katalizr
3) Gaz difzyon tabakas
Mikroporoz yap
Destek tabakas
- Destek (Bipolar) Tabakalar
Bu almann temel alan olan mikroporoz tabaka, gaz difzyon tabakas zerine kaplanarak,
anot ve katot ksmna srasyla hidrofilik ve hidrofobik yap saglayarak suyun difzyon

207
tabakasndan giris ve ksnda etkili olarak iyi elektriksel iletkinlik saglar. Bu mikro
gzenekli tabaka (MPL) karbon veya grafit paralarndan, balayc olarak da
PTFE (teflon zeltisi) veya Nafion zeltisinden oluur. MPL yaps sayesinde
gzeneklerde klme meydana gelir. Kk gzenekler de komu katalizr tabakas ile
elektriksel iletkenliin gelimesine yardmc olur.
Bu almadaki ama, anot gaz difzyon tabakasna PTFE ierikli mikroporoz yap
uygulamas ile su iticilik salamak. Katot gaz difzyon tabakasna Nafyon ierikli mikroporoz
yap uygulayarak hidrofilik lik kazandrp, oluan suyun daha kolay atlmasn salamak ve
ilem grmemi MEAin verimini ykseltmektir.

2. MALZEME VE YNTEM

2.1 Membran Elektrot bilekesinin hazrlanmas:

Toplam oniki farkl membran-elektrot birlekesi, membran esasl methot yntemi (ccm) ile
hazrlanmtr. Anot ve katot destek tabakas olarak 0,33 mm kalnlnda karbon kuma
kullanlmtr. Gaz difzyon tabakas olarak, zerine hidrofobik ve hidrofilik mikroporoz yap
ile kaplanm karbon kuma kullanlmtr. Anot tarafnda hidrofobik bir yap gstermesi
iin, Vulcan XC-72 karbon siyah ve 30 wt% PTFE ve katot tarafndaki hidrofilik yap iin,
Vulcan XC-72 karbon siyah ve 30 wt% Nafyon solsyonu kullanlmtr. Oluturulan
mikroporoz yap miktarlar Tablo 1 de gsterilmitir. Hazrlanan karmlar karbon kad
zerine kontroll bir ekilde istenilen miktarlarda srlerek ykleme yaplr.
Anot katalizr olarak Pt/Ru (HiSPEC 6000, Pt:Ru, 1:1 atomik oran, Alfa Aesar) ve katot
katalizr olarak 20% Pt/C kullanlmtr. Katalizr ve nafyon solsyonu kartrldktan
sonra nafyon zeltisinin yaklak si kadar Propandiol ve 1/3 kadarda sopropil alkol
eklenir. Stabil bir zelti elde edilene kadar karma devam edilir. (3)
Bu almada uygulanan, membran esasl metotta, istenilen miktar olan anotta 1,5 mg/cm2
Pt/Ru ve katotta 1 mg/cm2 Pt katalizr, ipek bask ile teflon yapraklar zerine yklenmitir
ve scak bask ile membrana aktarlmtr. Bu ilem 132C ve 75kg/cm2lik basn altnda 120
saniye sresinde gerekletirilmitir.(4)
Son aama olarak, anot ve katot iin hazrlanan gaz difzyon tabakalarnn arasna Nafyon
membran yerletirilerek scak bask yntemiyle yaklak 120C ve 75kg/cm2lik basn
altnda 60 saniye sresince sktrlarak MEA oluturulmutur. MEAlerin aktif yzey alan 5
cm2 dir.

2.2 Tek hcre oluumu ve Kullanlan cihazlar

Yakt hcresi elemanlar temel olarak membran elektrot bilekesi (MEA), szdrmazlk
elemanlar (gasket) ve ift kutuplu tabakadan oluan tek hcre (single cell) ve test nitesinden
meydana gelmektedir. Electrochem Instruments (E4055) firmasna ait dorudan metanol yakt
hcresi (single cell) test iin kullanlmtr. Yaplan almada 1M metanol zeltisi
1,5ml/dklk ak hzyla anot ksmna, saf O2 de 150ml/dklk ak hzyla katot tarafna
beslenmitir. Empedans lmleri iin Solartron FRA ve Elektro kimyasal arayz
kullanlmtr. 50
0
C de, 0,2V alma voltajnda, 10mVluk AC uyarc akm ve 10kHz - 1
Hz frekans aralnda allmtr.






208

3.BULGULAR

Tablo 1 : Oluturulan MEAlerin katalizr ve mikroporoz yap ykleme miktarlar.

Deney
Ad
Anot

Katot

Metal
(Pt/Ru)
ykleme
(mg/cm2)
MPL
(mg/cm2)
Metal (Pt)
ykleme
(mg/cm2)
MPL
Nafyon
(mg/cm2)
Al
Deeri
(V)
Maksimum
akm yo.
(mA/cm2)
Maksimum
g yo.
(mW/cm2)
Kat.2 1,5 0 1 0 0,59 160 23
M-1,1 1,5 0 1 0,5 0,58 200 22
M-1,2 1,5 0 1 1 0,65 330 52
M-1,3 1,5 0 1 2 0,57 160 27
M-2,1 1,5 0,5 1 0 0,68 190 28
M-2,2 1,5 1 1 0 0,6 227 34
M-2,3 1,5 2 1 0 0,5 260 17
M-3,1 1,5 0,5 1 0,5 0,58 200 22
M-3,2 1,5 1 1 1 0,64 290 37
M-3,3 1,5 2 1 2 0,57 175 25

ekil 1(a)da grld zere 0,5 mg/cm2 Nafyon yklemesi ile 0,58V al deeri,200
mA/cm2 akm younluu ve 24 mW/cm2 g younluu, 1 mg/cm2 Nafyon yklemesi ile
0,65V al deeri,330 mA/cm2 akm younluu ve 52 mW/cm2 g younluu, 2 mg/cm2
Nafyon yklemesi ile 0,57V al deeri,160 mA/cm2 akm younluu ve 20 mW/cm2 g
younluu, elde edilmitir.
Sonulara bakldnda katot taraf mikroporoz yklemenin art ile performansta art
grlmektedir. Ykleme yaplmayan MEA de 23 mW/cm
2
lik g younluu en yksek
performansken, 0,5 mg yklemede bu deer 24, 1 mg yklemede ise 52 mW/cm
2
ile literatre
grede iyi bir sonu olarak elde edilmitir. Bunun nedeni oluan CO
2
in ve suyun Nafyonun
hidrofilik zellikleri ile daha kolay dar atlmasdr.Yksek akm younluklarnda
reaksiyonlarn hzlanmas ile ortamda CO
2
oluumu oalr. Bu CO
2
in darya difzyonun
kolaylamas sistem dengesinin daha kolay oturmasn salar.
Fakat Nafyon miktarnn arttrlmas iyi sonular doururken, 1mgdan 2 mga olan artta
ar performans d grlmtr. 52 mW/cm
2
den 20 w/cm
2
ye den bir g younluu
sz konusudur. Bunun nedeni ise fazlaan miktar katot tarafndan beslenen O
2
nin sisteme
giriini zorlatrm ve reaksiyonlarn yavalamasn salamtr. nk O
2
atomlar tanmak
iin hidrofobik porlar kullanlr.


209
0 50 100 150 200 250 300 350
0,0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
0,6
0,7
V

(
v
)
i (mA/cm2)
0 mg/cm2 Nafyon/ 0 mg/cm2 PTFE
0,5 mg/cm2 Nafyon/ 0 mg/cm2 PTFE
1 mg/cm2 Nafyon/ 0 mg/cm2 PTFE
2 mg/cm2 Nafyon/ 0 mg/cm2 PTFE
0 50 100 150 200 250
0,0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
0,6
0,7
V

(
v
)
i (mA/cm2)
0 mg/cm2 PTFE/ 0 mg/cm2 Nafyon
0,5 mg/cm2 PTFE/ 0 mg/cm2 Nafyon
1 mg/cm2 PTFE/ 0 mg/cm2 Nafyon
2 mg/cm2 PTFE/ 0 mg/cm2 Nafyon

(a) (b)
ekil 1: a)Farkl katot mikroporoz yap b) Farkl anot mikroporoz yap miktarlar ile
hazrlanan MEAlarn polarizasyon erilerinin karlatrlmas,

ekil 1(b)de 0,5 mg/cm2 PTFE yuklemesi ile 0,68V al deeri,190 mA/cm2 akm
younluu ve 28 mW/cm2 g younluu, 1 mg/cm2 PTFE yuklemesi ile 0,605V al
deeri,227 mA/cm2 akm younluu ve 34 mW/cm2 g younluu, 2 mg/cm2 PTFE
yuklemesi ile 0,494V al deeri,260 mA/cm2 akm younluu ve 17 mW/cm2 g
younluu, elde edilmitir.
Sonulara bakldnda PTFE kullanm ile doru orantl bir art gsterirken, ykselen
miktarlarda d grlmtr. Artan ionomer miktar ile mikroporoz yapnn artan kalnl
suyu iterken yakt geiinide engellemeye balamtr.
ekil 2de 0,5 mg/cm2 PTFE ve 0,5 mg/cm2 Nafyon yuklemesi ile 0,58V al deeri,
200mA/cm2 akm younluu ve 22 mW/cm2 g younluu, 1 mg/cm2 PTFE ve 1 mg/cm2
Nafyon yuklemesi ile 0,64V al deeri, 290 mA/cm
2
akm younluu ve 37 mW/cm
2
g
younluu, 2 mg/cm2 PTFE ve 2 mg/cm
2
Nafyon yuklemesi ile 0,57V al deeri, 175
mA/cm
2
akm younluu ve 25 mW/cm
2
g younluu, elde edilmitir.
Sonular deerlendirdiimizde en iyi sonucun 1 mg/cm
2
PTFE ve 1 mg/cm
2
Nafyon
yuklemeli MEAden elde edildiini gryoruz. Nafyonu katot tarafndan kullanmak imdiye
kadar ok fazla denenmi bir yol olmamasna karn elde edilen grafiklerin literatrle
karlatrmalarndan iyi sonular elde edildii sylenebilir. Standart MEA yapsndan elde
edilen sonulara gre (170 mA/cm
2
lik akm younluu ve 25 mWlk g younluu) iyi bir
optimizasyon yaplarak akm younluu 290 mA/cm
2
ve g younluuna 37 mW/cm
2
ye
ykseltilmitir.



210
0 50 100 150 200 250 300
0,0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
0,6
0,7
V

(
v
)
i (mA/cm2)
0 mg/cm2 PTFE/ 0 mg/cm2 Nafyon
0,5 mg/cm2 PTFE/ 0,5 mg/cm2 Nafyon
1 mg/cm2 PTFE/ 1 mg/cm2 Nafyon
2 mg/cm2 PTFE/ 2 mg/cm2 Nafyon

ekil 2: Farkl anot ve katot mikroporoz miktarlar ile hazrlanan MEAlarn polarizasyon
erilerinin karlatrlmas

0,0 0,5 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5 4,0
0,4
0,2
0,0
-0,2
-0,4
-0,6
-0,8
-1,0
-1,2
-1,4
I
m

(
Z
)

/

o
h
m
-
c
m
2
Re (Z) / ohm-cm
2
0 mg/cm2 PTFE/ 1 mg/cm2 Nafyon
1 mg/cm2 PTFE/ 0 mg/cm2 Nafyon
1 mg/cm2 PTFE/ 1mg/cm2 Nafyon

ekil 3: M-1,2, M-2,2, M-3,2 MEA yaplarnn Nyquist Erileri 0,2 V 50
0
C

ekil 3te iyi performanslar vermi olan M-1,2, M-2,2 ve M-3,2 MEAlerinin Nyquist erileri
verilmitir. Performans erisinde en iyi sonucu vermi olan 1 mg/cm2 PTFE ve 1 mg/cm
2

Nafyon mikroporoz yap yuklemesine sahip olan rnek, 2,241 /cm
2
lik rezistans deeri ile
dk bir empedans gstermitir.
Dk frekanslardaki arklar yakt geilerinden kaynaklanan dirence eittir. kan tek yarm
dairenin 1 kHz ve 1 Hz arasnda ayrntl olarak gzkmesi bize sadece katot tarafn
modelleme olana vermitir. Den direnler bize yakt geilerinin azaldn ve oksijen
transfer hzn gelitirdiini gstermektedir.






211
4. SONU

En iyi sonu 1 mg/cm2 Nafyon yklemesi ile 330 mA/cm2 akm younluu ve 52mW/cm2
g younluu, elde edilen M-2,2 deneyinden elde edilmitir. Bunun nedeni oluan CO2 in
ve suyun Nafyonun hidrofilik zellikleri ile daha kolay dar atlmasdr.

Standart testlerde elde edilen 160 mA/cm2lik akm younluu ve 23 mWlk g younluu,
iyi bir optimizasyon yaplarak 290 mA/cm2 ve 37 mW/cm2 ye ykseltilmitir. Verim
ykselmesinin nedeni, anottan beslenen metanoln geiinin dzenlenmesi ve katot zerinde
metanol reaksiyona girerek voltaj dlerinden kaynakl karma potansiyeller meydana
gelmesini ve blgesel ksa devreler meydana gelmesi ksmende olsa engellenmesidir. Bununla
birlikte akmn dmesi engellenerek hcre performans olumsuz olarak etkilenmesi
azaltlmtr.






































212
5. KAYNAKLAR

1. CHRIS RAYMENT, SCOTT SHERWIN, 2003, Introduction to Fuel Cell Technology,
Department of Aerospace and Mechanical Engineering University of Notre Dame, IN 46556,
U.S.A.
2. Derek Fray, Jin Chong Tan, DoITPoMS Teaching and Learning Packages, Department of
Materials Science and Metallurgy, University of Cambridge, 2009
http://www.msm.cam.ac.uk/doitpoms/tlplib/fuel-cells/printall.php
3. KARUPPA_AH, C., 2003, Preparation of catalyst ink, CAP10002, LANL Recipe, Case
advanced power Institute (CAPI)
4. ZHANG, J., YIN, G., WANG, Z., SHAO, Y., 2006, Effects of MEA preparation on the
performance of a DMFC, Journal of power sources, 160, 1035-1040
5. SONG, S.Q., LANG, Z.X., ZHOU, W.J., SUN, G.Q., STERGIOPOULOS, V.,
TSAKAROS, P., 2005, DMFC:The effect of electrode fabrication procedure on MEAs
structural properties and cell performance, Journal of Power sources, 145, 495-501
6. M.CHEN, C.Y.DU, G.P.YN, P.F.SH, T.S.ZHAO, 2008, Numerical Analysis of the
electrochemical impedance spectra of the cathode of direct methanol fuel cell, International
Journal of Hydrogen Energy
7. P.E. WELLSTEAD, Frequency Response Analysis, Report 010/83, Solartron Instruments
8. WOLF VELSTCH, ARNOLD LAMM, H.A.GASTEGER, Handbook of Fuel cells
Fundamentals Technology and Applications Volume 2 Electrocatalysis, Wiley
9. BALAJ KRSHNOMURTY, S. DEEPALOCHAN, 2008, Effect of PTFE content on the
performance of a Direct Methanol Fuel Cell, International journal of hydrogen energy
10. TONGTAO WANG, CASHUN LN, YONG FANG, FENG YE, RUYNG MAO,
XNDONGWANG, 2008, A study on the dissymetrical microporous layer structure of a
direct methanol fuel cell, Electrochimica Acta 54 (2008) 781785
11. REM FIRTINA, 2008, Dorudan metanol yakit pillerinde kullanilacak yeni
katalizrlerin hazirlanmasi ve tanimlanmasi, Yksek Lisans Tezi, stanbul ni Kimya
Mhendislii
12. CATA ARBZZAN, SABNA BENNAT, FRANCESCA SOAV, ALBERTO VARZ,
MARNA MASTRAGOSTNO, 2008, Supported PtRu on mesoporous carbons for direct
methanol fuel cells, Journal of Power Sources 185 (2008) 615620


















213

SRDRLEBLR KALKINMA ve HDROJEN

Haydar BAYAR
1
, Nevzat ONAT
2

1
Marmara niversitesi Teknik Eitim Fakltesi Elektrik Eitimi Blm
2
Marmara niversitesi Teknik Bilimler Meslek Yksekokulu

ZET

Dnya Enerji Konseyinin gelitirdii 21.yzylda endstri, tamaclk, konut ve ofis
sektrlerinde ikincil enerji kullanm senaryolarnn tamamnda hidrojen srdrlebilir bir
enerji kayna olarak yer almaktadr. %99 gibi ok byk bir ksm fosil yaktlardan elde
edilen hidrojenin teknik, sosyal ve ekonomik srdrlebilirlii, ksa vadede fosil yaktlara
dayal mevcut teknolojilerin gelitirilmesi ve optimizasyonu, uzun vadede ise retimin
yenilenebilir enerji kaynaklarndan salanmasna baldr. Bu almada, srdrlebilir enerji
retim politikalarnn ortak zellikleri ve hidrojenin ikincil enerji kaynaklar arasndaki yeri
aratrlmtr. Ayrca, yakt pili teknolojilerinin dier enerji kaynaklar ile maliyet,
karbondioksit emisyonu, verim ve arazi kullanm gibi srdrlebilirlik parametreleri
asndan karlatrmas yaplmtr.

ABSTRACT

In all energy usage scenarios of industry, transport, residential and office sectors developed by
World Energy Council, hydrogen is located as a sustainable energy source in the 21st century.
The vast majority of hydrogen (99%) is generated from fossil fuels. Technical, social and
economic sustainability of hydrogen depends on optimization and improvement of current
large-scale hydrogen production technologies in short term and the use of renewable energy
sources on a long time period. In this study, common features of sustainable energy
production policy and importance of hydrogen between the secondary energy sources were
investigated. In addition, a comparison was made fuel cell technologies with other energy
sources in terms of sustainability parameters such as cost, carbon dioxide emissions,
efficiency and land use.

1. Giri

16 yy.da kefedilen ve 1900l yllarn bandan itibaren uzay almalar ve askeri amalarla
yakt olarak yararlanlmaya balanan hidrojen, zellikle 1973 enerji krizinin hemen
sonrasnda bilim dnyasnn ilgisini ekmeye balamtr. Bu tarihten nce sadece Rusya ve
A.B.D. tarafndan kullanlan hidrojen teknolojisi, gnmzde nde gelen otomotiv
firmalarnn ve gelimi lke hkmetlerinin yatrm yapt, uluslararas standartlar
oluturulmu, retim sistemleri ve ekonomisi zerine ok sayda akademik alma, dergi,
kitap ve internet sitelerinin olduu, iyi bilinen ve kabul gren bir bilim dal olmutur [1].
Hidrojen, suyun elektrolizi, dorudan veya dolayl termokimyasal ayrtrma, dorudan gne
ve fosil yaktlar (doalgaz veya dier hafif hidrokarbonlarn buhar reformu, kmr veya
dier ar hidrokarbonlarn gazlatrlmas gibi yntemlerle) gibi bir ok kaynaktan elde
edilebilir. [2]. Hidrojen enerjisi borularla kolayca tanabilmekte ve elektrik enerjisine oranla
daha uzun sure depolanabilmektedir. Bu zellii ile, petrokimya, gda, mikro elektronik,
demir ve demir d metal, kimya ve polimer sentezi, metalrji gibi bir ok alanda kimyasal
hammadde olarak kullanlarak bir ok ilave i sahalar oluturarak endstriyel

214
srdrlebilirlie de olumlu katklar yapabilir [3]. Bilinen tm yaktlar ierisinde birim arlk
bana en yksek enerji ieriine sahiptir (120,000 kJ/kg). Sv haline dntrldnde gaz
halindeki hacminin sadece 1/700'n kaplar. Saf oksijenle yandnda sadece su ve s aa
kar. Hava ile yandnda azot oksitler aa ksa da dier yaktlara gre kirlilii son derece
azdr. Bu alardan hidrojen, gelecein kayda deer ikincil enerji kayna alternatiflerinden
bir tanesidir. Ancak, hava ile karmas durumunda dk konsantrasyonlarda yanmas
gvenlik problemleri oluturmakta ve svlatrma ileminin ok dk scaklklarda
yaplabilmesi nedeniyle sv olarak depolanmas olduka zor olmaktadr [2]. Gnmzde tm
dnyada ylda yaklak 50 milyon ton hidrojen retilmektedir. Bu deer toplam enerji
dnyada tketilen toplam enerjinin %2sine karlk gelmektedir. Bu miktarn %99 gibi ok
byk bir ksm doal gaz, petrol rnleri, kmr gibi fosil yaktlardan ve sudan elde
edilmektedir. Doalgaz toplam hidrojen retiminin %48ini salamaktadr. Bunun nedeni
doal gazn hidrojen oran yksek, nispeten ucuz, temiz, ebeke altyaps yeterli ve rezervleri
yksek bir yakt olmasdr [4]. Hidrojenden enerji tayc olarak yararlanmak iin, uzun
vadede yenilenebilir enerji kaynaklar kullanlarak elde edilmesi gereklilii ortaya kacaktr.
Ksa vadede bir gei sreci ortaya kacak ve byk miktarda hidrojen retimi mevcut
teknolojilerin gelitirilmesi ve optimizasyonu ile salanacaktr [5].

2. Srdrlebilirlik Kavram

Birlemi Milletler evre ve Kalknma Komisyonu tarafndan yaplan tanma gre
srdrlebilir kalknma, gelecek nesillerin kendi ihtiyalarn salayabilme yeteneklerini
tehlikeye atmadan, gnmz dnyasnn ihtiyalarn karlayabildii kalknmadr [6]. Bu
tanm, yaplacak tm retim faaliyetlerinde dnyann tkenebilir kaynaklarn mmkn olan
en az dzeyde kullanma gerekliliini ortaya karmaktadr. Srdrlebilirlik gstergelerinin
belirlenmesinde, mr maliyeti analizi bir retim veya hizmetin etki deerlendirmesi iin
uluslararas dzeyde kabul gren bir aratr. Ayrca, giri-k analizi, madde ve enerji
dengeleri, somut enerji muhasebesi gibi yntemler de kullanlmaktadr [7].

2.1 Srdrlebilirlik Parametreleri
Uluslararas enerji kurulular tarafndan yaplan yaynlarda, bir enerji retim teknolojisinin
srdrlebilir olabilmesi iin 3A prensibine uygun olmas gerektii belirtilmektedir. 3A
prensibi, kolay eriilebilirlik (Accessibility), bulunabilirlik (Availability) ve kabul edilebilirlik
(Acceptability) kavramlarn iermektedir. Bu temel yaklam esas alnarak, bir enerji retim
teknolojisinin, birim enerji maliyeti, sera gaz emisyon miktar, kullanlan kaynaklarn
bulunabilirlii, enerji dnm verimi, kullandklar teknolojinin doru alglanmas, tatl su
tketim miktar, arazi kullanm ve oluturduu yeni i gc potansiyeli gibi ok eitli
srdrlebilirlik parametreleri asndan incelenebilir [7], [8].

3. 21. Yzylda Srdrlebilir Enerji Teknolojileri

Dnya Enerji Konseyi (DEK) gelecekteki enerji tketim miktarlar ve enerji retim
teknolojileri ile ilgili olarak eitli senaryolar zerinden tahminler yapmaktadr. Bu senaryolar
karakteristik olarak A ve C grubu olmak zere iki snfa ayrlmaktadr. Her iki senaryoda
dnya nfusunun 2050 ylnda 10,2 milyar olaca hesaplanmtr. A-grubu senaryolarda
kresellemenin tm dnyada enerji gereksinimini ve ekonomik gelimeyi arttraca
ngrlmektedir. 2000 ylnda 420EJ olan yllk enerji tketiminin 2050 ylnda 1040EJ
olaca tahmin edilmektedir. Ayrca, dnyadaki fosil ve yenilenebilir enerji kaynaklarnn
yksek oranda kullanlmaya devam edilecei, dolaysyla yllk karbondioksit emisyonunun
6.4Gtdan 9-15Gta kadar ykselecei belirtilmektedir. C-grubu senaryolarda ise olduka sra

215
d bir ekilde uluslararas toplumun ekolojik dengeyi koruma, uluslararas eitlik zerine
younlaaca ve bunun sonucu olarak enerji tketiminin azalaca varsaylmaktadr. Bu
senaryoya gre 2050 ylnda birincil enerji tketimi 600EJ olacaktr. Enerji retiminde
zellikle kk gl, gvenilir yeni teknoloji rn nkleer reaktrler ve yenilenebilir enerji
sistemlerinin kullanlaca ve bunun sonucu olarak yllk karbondioksit emisyonunun
6.4Gtdan 5Gta decei ngrlmektedir. Fosil yaktlar ise sadece gei yakt olarak
kullanlacaktr. Sz konusu senaryolar kendi aralarnda eitli alardan farkllk gsteren alt
gruplara ayrlmaktadr (A-1, C-2 gibi).
Yukarda ksaca aklanan senaryolarda endstri, tamaclk, konut ve ofis sektrlerinde 2100
yl itibariyle kullanlacak enerji kaynaklar iinde hidrojen enerjisi srdrlebilir bir enerji
kayna olarak yer almaktadr. zellikle endstri ve tamaclk sektrlerinde %15-20 gibi
olduka yksek paylara sahip olaca ngrlmektedir. Sz konusu senaryolarda bu iki
sektrde kmr kullanmnn tamamen terk edilecei, petrol rnlerinin paynn da bu gnk
seviyesinin %10una gerileyecei tahmin edilmektedir. Bu bilgilerden alternatif enerji
kaynaklarna yatrm yapmann lkelerin geleceine yatrm yapmak olduu aka ortaya
kmaktadr. ekil 5de seilen senaryo iin enerji kaynaklarnn tarihsel geliim sreci
grlmektedir [9].


ekil 5. referans senaryo iin, tama, ev-ofis ve endstri sektrlerinde enerji
tketimi dalm beklentileri.




216
4. Hidrojen Enerjisi Srdrlebilirlik Analizi

Yakt pilleri, genellikle kmr petrol ve doalgaz gibi fosil yaktlardan elde edilen hidrojenin
oksijen ile kimyasal reaksiyonu sonucunda elektrik enerjisi reten sistemlerdir. En ok bilinen
modelleri, polimer elektrolit membranl (PEM), fosforik asitli (FA), alkali (A), erimi
karbonatl (EK) ve kat oksitli (KO) yakt pilleridir. Genellikle kullandklar elektrolit
malzemesine gre zellikleri deimektedir. Yakt pilleri, hareketli paralarnn olmamas,
sessiz almalar, kompakt yapda olmalar, yksek verim gibi nemli avantajlarna ramen
henz istenilen dzeyde yaygn olarak kullanlmamaktadr. Bunun en nemli nedenleri
arasnda, yksek maliyet, hidrojen depolama problemleri nedeniyle byk hacimli olmalar,
yakt kirlilii, tama zorluklar ve enerji retim sektrnde tannmamas dolaysyla bir
datm altyapsnn olmamas saylabilir [10].
Bu blmde, yakt pillerinin dier elektrik enerjisi retim sistemleri ile karlatrmas
yaplmtr. Karlatrmalarda (FA) ve kat oksitli (KO) yakt pilleri dikkate alnmtr. FA
piller, elektrolit olarak likit fosforik asit kullanrlar. alma scaklklar 150-200C
arasndadr. Genellikle 250kWlk modller halinde retilmektedir. Elektriksel verimleri %40,
toplam verimleri ise %85 civarndadr. Katalizr olarak Platinyum kullanlmaktadr. Bu
nedenle maliyetleri yksektir. KO yakt pilleri ise kk miktarda itriyum oksit eklenerek
kararl hale getirilmi kat zirkonyum oksitten oluan bir elektrolit ierir. alma scakl
ok yksektir (600-1000C). 1kW ile 3MW arasnda ok eitli glerde retilmektedirler.
Elektriksel verimleri %35-43 aras, toplam verimleri ise %90n zerindedir. Kat elektrolit
iermeleri kontrol problemlerini en aza indirmektedir. Hem s, hem de elektriksel g retim
amal kullanma uygundur. alma scaklnn yksek olmas korozyonu ve arza oranlarn
ykseltmektedir [11], [12]
Tablo 2de bu almada ele alnan FA ve KO kat oksit yakt pilleri ile rzgar fotovoltaik ve
doalgaz ile enerji retim sistemlerinin srdrlebilirlik parametreleri zetlenmitir. Burada
FA ve KO yakt pili sistemleri iin verilen karbondioksit emisyon deerleri yakt olarak
kullanlan hidrojenin elde edilmesi esnasnda oluan emisyon miktarlardr. Hidroelektrik
santrallerde birim enerji miktar bana kullanlan arazi miktar ok eitli parametrelere
baldr. Bu nedenle ok geni bir aralkta deimektedir.

Tablo 2. Elektrik enerjisi retim sistemlerinin srdrlebilirlik parametreleri asndan
karlatrmas [7][13]
Elektrik Enerjisi
retim Sistemi
lk Yatrm
Maliyeti
[/kWh]
Birim Enerji
Maliyeti
[/kWh]
Karbondioksit
Emisyonu
[gCO
2
/kWh]
Elektriksel
Verim
[%]
Arazi
Kullanm
[m
2
/kW]
FA Yakt Pili 1500 0,41 649 40 3
KO Yakt Pili 4500 0,35 511 35-43 5
Fotovoltaik 5000 0,3 90 4-22 9
Rzgar 1000 0,06 25 24-54 2,5
Doalgaz 750 0,035 543 45-53 2
Hidroelektrik 1500 0,035 41 >90 10,5-100


Tablo 3de ise bu sistemlerin srdrlebilirlik asndan sralamalar karlatrmal olarak
verilmitir. Tablo 2de ayrntlar verilen gstergeler asndan en iyi durumda olan sisteme -
1- rakam verilmek suretiyle sralama yaplarak oluturulmutur. Bu durumda, incelenen
sistemler arasnda doalgaz ve rzgar santralleri en yksek srdrlebilirlik sralamasna
sahiptir. Hidroelektrik, fotovoltaik, KO ve FA yakt pili sistemleri bu sralamay takip
etmektedir.

217
Tablo 3. Elektrik enerjisi retim sistemlerinin srdrlebilirlik sralamas
lk Yatrm
Maliyeti
[/kWh]
Birim Enerji
Maliyeti
[/kWh]
Karbondioksit
Emisyonu
[gCO
2
/kWh]
Elektriksel
Verim
[%]
Arazi
Kullanm
[m
2
/kW]
TOPLAM
FA Yakt Pili 3 5 6 5 3 22
KO Yakt Pili 4 4 4 4 4 20
Fotovoltaik 5 3 3 6 5 22
Rzgar 2 2 1 3 2 10
Doalgaz 1 1 5 2 1 10
Hidroelektrik 3 1 2 1 6 13
SRDRLEBLRLK SIRALAMASI
Elektrik Enerjisi
retim Sistemi


5. Sonu ve neriler

Enerji retiminde zellikle alternatif retim kaynaklarndan faydalanmann srdrlebilir
kalknmann en nemli unsurlarndan biri olduu geni bir kabul grmektedir. Alternatif
enerji kaynaklar rzgar, gne, hidro, jeotermal gibi yenilenebilir kaynaklarn yan sra, biyo
ktle, hidrojen gibi enerji kaynaklarn da iermektedir. Bu almada, hidrojen kullanan FA
ve KO yakt pilleri ile fotovoltaik, rzgar, doalgaz ve hidroelektrik enerji retim
sistemlerinin genel srdrlebilirlik parametreleri asndan karlatrmas yaplmtr.
Yaplan analizler sonucunda, yakt pili teknolojilerinin ilk yatrm maliyeti asndan
hidroelektrik sistemlerle benzer deerlere sahip olduu grlmtr. Birim enerji maliyeti ise
zellikle FA yakt pillerinde olduka yksektir. Fosil yaktlardan elde edilen hidrojeni
kullanmalar nedeniyle karbondioksit emisyon miktarlar doalgaz evrim santralleri
seviyesindedir. Elektriksel verimleri hidroelektrik sistemler hari dier sistemlerle rekabet
edebilir dzeylerdedir. Birim enerji bana arazi kullanm deerleri hidroelektrik ve
fotovoltaik sistemlere gore daha srdrlebilir dzeylerdedir. Genel olarak, srdrlebilirlik
sralamasnda fotovoltaik sistemlerle birlikte deerlendirilebilir. Ancak burada yaplan
alma gnmzdeki alglama ve hesaplamalarn bir zetidir. zellikle 21.yzyln ikinci
yarsnda hidrojenin tamaclk ve endstri sektrlerinde nemli bir enerji kayna haline
gelecei ynnde olduka gl tahminler yaplmaktadr.
Hidrojen enerjisinin srdrlebilirlii uzun vadede yenilenebilir enerji kaynaklar kullanlarak
elde edilmesine baldr. Ksa vadede ise byk miktarda hidrojen retiminde kullanlan fosil
yaktlara baml mevcut teknolojilerin gelitirilmesi ve optimizasyonu salanmaldr. Bu
almada incelenen enerji retim sistemlerine, biyoktle, dalga enerjisi gibi dnm
teknolojileri de ilave edilebilir. Ayrca, srdrlebilirlik parametrelerine i gc oluturma
potansiyeli, bulunabilirlik, birim enerji bana tatl su tketimi gibi gstergeler eklenerek
almann kapsam geniletilebilir.















218
KAYNAKLAR

[1] Erdil, .T., Hidrojenin Tarihesi http://www.unido-ichet.org/.../Tumay%20Erdil.pdf, 2006.
[2] Midilli, A., Ay, M., Diner, ., Rosen, M. A., Key Strategies of Hydrogen Energy
Systems for Sustainability, International Journal of Hydrogen Energy, 32, pp.511 524,
2007.
[3] Midilli, A., Ay, M., Diner, ., Rosen, M.A., On Hydrogen and Hydrogen Energy
Strategies I: Current Status and Needs, Renewable and Sustainable Energy Reviews, 9,
pp.255-271, 2005.
[4] TBTAK leri Enerji Teknolojileri http://www.mam.gov.tr/EE/sib/hidrojen.html, eriim
tarihi : Austos 2009.
[5] Tugnoli, A., Landucci, G., Cozzani, V., Sustainability Assessment of Hydrogen
Production by Steam Reforming, International Journal of Hydrogen Energy, 33, pp.4345-
4357, 2008.
[6] Bruntland, G.H., Our Common Future: The World Commission on Environment and
Development, Oxford University Press., 1987.
[7] Evans, A., Strezov, V., Evans, T.J., Assessment of Sustainability Indicators for
Renewable Energy Technologies, Renewable and Sustainable Energy Reviews, 13, pp.1082-
1088, 2009.
[8] Newton, M. J., Hopawell, P. D., Costs of Sustainable Electricity Generation, Power
Engineering Journal, pp.68-74, 2002.
[9] World Energy Council, Energy End-Use Technologies for the 21st Century, London,
2004.
[10] Erdr, B., Yakt Pili ve G Koullandrma, TBTAK-MAM, Ocak, 2007.
[11] Grigsby, L.L., Electric Power Generation, Transmission, and Distribution, pp.2-6,
CRC Press, 2007.
[12] U.S. Department of Energy Hydrogen Program, Comparison of Fuel Cell
Technologies, www.hydrogen.energy.gov, December, 2008.
[13] Karakoussis, V., Leach, M., Vorst, R., Hart, D., Lane, J., Pearson, P., Kilner, J.,
Environmental Emissions of SOFC and SPFC System Manufacture and Disposal, pp.74-75,
Crown, 2000.




















219
KATI OKST YAKIT HCRES (SOFC) YAPIMINDA KULLANILABLECEK
Nb
2
O
5
KATKILANMI o-Bi
2
O
3
TABANLI (NSB) KATI ELEKTROLTN NCE
FLMLERNN RETLMES, KARAKTERZASYONLARI VE ZELLKLERNN
YLETRLMES

Caner BLR
1
, Ersay ERSOY
2
, Handan ZL
1
, Soner AKAR
1
, Orhan TURKOLU
1

1
Erciyes niversitesi, Fen Edebiyat Fakltesi, Kimya Blm, 38039, KAYSER
2
Nide niversitesi, Fen Edebiyat Fakltesi, Kimya Blm, 51100, NDE
turkoglu@erciyes.edu.tr

ZET

Son zamanlarda kat oksit yakt pilleri (SOFC) ile ilgili bilimsel aratrmalarn says hzla
artm olup, enerji retimi iin yakn bir gelecekte bilinen enerji kaynaklarnn/sistemlerinin
yerine alternatif olabilecekleri dnlmektedir. Bi
2
O
3
-tabanl kat elektrolit sistemlerinin
dk scaklkta yksek oksijen iyonik elektriksel iletkenliklerinden dolay, SOFC
sistemlerinin retimlerinde kullanlabilecekleri ngrlmektedir.

Yaplan almada (Bi
2
O
3
)
1-x
(Nb
2
O
5
)
x
ikili sistemi incelendi. Bunun iin xin 0.01 x 0.15
aralnda olduu 15 farkl stokiyometrik karmn kat hal reaksiyonlar gerekletirildi. Tek
faz sentez zerinde etkili olan sl ilem koullar optimize edildi. XRD lm verilerinin
deerlendirilmesi sonucunda; x deerlerinin 0.08 x 0.15 (700 C, 48 saat), 0.09 x 0.15
(750 C, 48 ve 96 saat) ve 0.13 x 0.15 (800 C, 24 saat) olduu stokiyometrik katk
aralklarnda, o-Bi
2
O
3
(fcc) tipi kat zelti blgelerinin olutuu bulguland. Sentezlenen
o-tipi kat zeltilerin spin coating yntemi ile uygun balayclar kullanarak ince filmleri
retildi. En uygun ince film retim koullar (balayc sistemi/toz oran, kaplama sresi,
dnme hz v.s) belirlendi. Filmlerin XRD, SEM, DTA/TG karakterizasyonlar ve drt
nokta d.c. metodu ile elektriksel iletkenlik lmleri gerekletirildi. SOFCde
kullanlabilecek en uygun kat elektrolit sistemi ve zellikleri belirlenmeye alld. nce film
almalar sonrasnda gzlenen sonularla, toz rneklerin karakterizasyonlarndan elde edilen
sonularn karlatrlmas yapld.

GR

Gnmzde enerji kayna olarak byk lde tercih edilen fosil yaktlarn rezervleri hzla
azalmaktadr. Bilim insanlar tarafndan 40-50 yl gibi bir sre ierisinde fosil kkenli
kaynaklarn tkenecei tahmin edilmektedir. Gnmzde de youn bir ekilde kullanmna
bal olarak dnya petrol rezervlerinin hissedilir bir ekilde azalyor olmas, evreye yapm
olduklar ciddi zararl etkileri ve artmakta olan enerji retim maliyetleri gibi nedenlerden
dolay gn getike eski nemlerini kaybetmektedirler. Gnmzde bilim insanlar tarafndan
bu yaktlara alternatif olabilecek dier enerji kaynaklar aratrlmakta olup, bilimsel
almalarn son zamanlarda hidrojen gaznn (H
2
) yakt olarak kullanlmas, retilmesi,
depolanmas, enerjiye dntrme uygulamalar ile ilgili yeni teknolojilerin gelitirilmesi gibi
konularda younlat ve hz kazand bilinmektedir. imdiye kadar alternatif enerji
kaynaklar zerine yaplan bilimsel aratrma almalarn ou elektrokimyasal hcreler
vastasyla hidrojenin oksijen gaz ile oksidasyonu sonucu enerji retimi temellidir. Bu ama
dorultusunda teknolojik uygulamalar iin gelitirilen elektrokimyasal hcrelerden birisi de
kat oksit yakt hcreleridir (solid oxide fuel cell, SOFC, H
2
-SOFC) ve yksek enerji retim
verimi ile alabildikleri bilinmektedir. Bir SOFC sistemi, basite ekil 1.de grlen ana

220
bileenden (anot/elektrolit/katot) olumaktadr. ekilde grlen kat elektrolit, sistemin en
temel bileenidir ve oksijen iyonik iletkenlik zellii gstermektedir [1,2].















ekil 1. Kat Oksit Yakt Hcresi( SOFC)

SOFC sistemlerinde kat elektrolit bileeni olarak genelde safszlk katklanm ZrO
2
, CeO
2

gibi yeterince yksek oksijen iyonik elektriksel iletkenlii gsterebilen malzemeler
kullanlmaktadr. Son zamanlarda da iterbiyum dope edilmi ZrO
2
sistemi (YSZ) olduka
popler hale gelmi olup, yaygn olarak SOFC retiminde yer almaktadr. Katklanm zirkon
tabanl elektrolit sistemleri ancak yksek scaklklarda (800-1000
o
C) yeterli oranda oksijen
anyonik elektriksel iletkenlii gsterebilmektedirler. Bu durum ise enerji retim veriminin
dk ve yksek scaklarda istenmeyen baz kimyasal etkileimlerin ve retim maliyetinin
artmas gibi dezavantajlara yol amaktadr. Son zamanlarda yaplan bilimsel almalarda
katklanm bizmut trioksit (Bi
2
O
3
) tabanl kat elektrolitlerin bilinen ZrO
2
tipi elektrolitlere
alternatif olabilecekleri ngrlmektedir. zellikle bizmut trioksitin bilenen alt
polimorfundan birisi olan fcc tipi o-Bi
2
O
3
tabanl elektrolitlerin dk scaklklarda (600-750
o
C) yksek O
2-
iyonik iletkenlie sahip olmas nedeniyle enerji retimi iin dk operasyon
scaklklar yeterli olabilmektedir. Dier taraftan katklanm Bi
2
O
3
tipi elektrolitlerinin de
dk termal kararlla sahip olmalar, reaktiflerinin yksek olmas, anot malzemesi ile
kolayca etkileime girmesi gibi baz dezavantajlarnn da varl bilinmektedir. Bu yzden son
zamanlarda yaplan aratrma almalarnn, Bi
2
O
3
-tabanl kat elektrolitlerin zelliklerini
iyiletirme ynnde younlat anlalmaktadr [2-4].
Yaplan bu aratrmada, saf Bi
2
O
3
in yksek scaklkta kararl, dk scaklkta kararsz
polimorfu olan o-faz, kat hal reaksiyonlar ile o-Bi
2
O
3
(monoklinik) ierisine Nb
2
O
5

katklanarak oda scaklnda kararl hale getirilmeye alld. Tek faz olarak retilen o-Bi
2
O
3

tipi malzemelerin ince tabaka filmleri yaplarak, SOFC uygulamalar iin zelliklerinin
optimize edilmesi (uygunlatrlmas) amaland. Sentezlenen ince filmlerin kristallografik,
termal, mikro yapsal, oksijen iyonik elektriksel iletkenlik zellikleri v.b bulgulanmaya
alld.

MATERYAL METOD

ncelenen (Bi
2
O
3
)
1-x
(Nb
2
O
5
)
x
ikili sisteminde; o-Bi
2
O
3
fazn kararl hale getirebilmek iin
uygun stokiyometrik katk oran, reaksiyon scakl ve sre taramalar gerekletirildi. Bu
amala, balang maddeleri olan %99.99 saflkta Bi
2
O
3
ve Nb
2
O
5
den, x deerinin 0.01 s x
s 0.15 olduu stokiyometrik aralkta on be tane farkl toz kat karm hazrland.
Katot: O
2
+ 4 e
-
2 O
2-


Anot: 2 H
2
+ 2 O
2-
2 H
2
O +
4 e
-


Net Tepkime: 2 H
2
+ O
2
2
H
2
O

221
Kat karmlarn hazrlanmas esnasnda tme ilemlerinin tamam
kontaminasyonu nlemek amacyla agat havanda yapld. Ayrca,
reaksiyon hzn arttrmak ve homojenlii salamak iin her sl ilem
ncesi ve sonras tme ilemleri tekrarland. Hazrlanan rneklere
srasyla 700 ve 750
o
C sl ilem scaklklarnda 48er saat sreyle,
750
o
Cde tekrar 96 saat sreyle ve 800
o
Cde 24 saat sreyle sl
ilemler uygulanarak, karmlarn kat hal reaksiyonlar
gerekletirildi. Reaksiyonlar almina krozeler ierisinde ve ak
hava atmosferinde alan kl frnlarnda gerekletirildi.
Reaksiyon sonucunda tek fazl rn oluup olumadnn kontrol
iin toz rneklerin x-nlar toz difraksiyon (XRD) lmleri yapld.
lmler, Bragg-Brentano geometrisine gre alan Bruker AXS
D8 advanced marka XRD sisteminde, 40 kV and 40 mAde grafit
monkromatr kullanlarak elde edilen CuKo mas ile
gerekletirildi. Kat elektrolitlerin termal zellikleri e zamanl
(simultaneous) olarak alan Perkin Elmer Diamond marka
DTA/TG sisteminde yapld. lmler dinamik hava atmosferinde,
platin krozeler ierisinde, o-Al
2
O
3
inert referans bileii kullanarak
ve 10
o
C dak
-1
stma hz ile gerekletirildi. -Bi
2
O
3
fazna ait
rneklerin tanecik boyutlarn, ince film kaplamalarna uygun hale
getirmek iin, Retsch marka PM 100 model agat ball mill tc
sisteminde (650
o
C 48 saat ve 750
o
C 96 saat sl ilem sonras
rnekler) 12 saat sreyle tld. tlen o-Bi
2
O
3
tipi kat
elektrolitler, uygun toz elektrolit ve
balayc/zc/datc/plastikletirici oranlarnda karmlar
hazrlanarak jar millde 24 saat sreyle kartrld. Kaplama
malzemesi manyetik kartrcda kartrlarak, ierisindeki fazla
zcler uzaklatrldktan sonra viskozitesi yeterince dk
(kaplama amuru) duruma getirildi ve kaplama ilemine hazrland.
nce film kaplamalar iin SCS marka Spincoat G3P-8 model spin
coater sistemi kullanld. Kaplama amuru, uygun dnme hz,
kaplama sresi ve numune enjeksiyon miktarnda seramik substrat
zerine kaplanarak ince film haline getirildi. Deneysel ilemler
esnasnda uygun kalnlkta ve boyutlarda ince filmler elde edebilmek
iin bir ok kez denemeler yapld. Deneysel ilemler sonrasnda
kaplama parametreleri optimize edildi. Sentezlenen -Bi
2
O
3
fazna
ait rneklerden elde edilen paletlerin ve ince filmlerin mikro yapsal
zelliklerini incelemek, tanecik boyutlarn ve tabaka kalnln
belirlemek amacyla LEO 440 marka taramal elektron mikroskobu
(SEM) kullanld. SEM grntleri filmlerin dz ve kesit
yzeylerinden alnd. o-Bi
2
O
3
tipi toz ve ince film haline getirilen
rneklerin toplam elektriksel iletkenlik (o
T
) lmleri drt nokta d.c.
teknii ile yapld. Toz rnekler lm ncesinde ~1000 bar basnta
presleme ilemi ile 10 mm apnda ve ~0.5 mm kalnlnda paletler
haline getirildi. Elde edilen paletlere ve ince filmlere ~750
o
C
derecede 24 saat sinterleme ilemi uyguland. Sinterleme ilemleri
sonrasnda yaplan XRD lmlerinden, rneklerde herhangi bir faz
dnmnn olmad anlald. -Bi
2
O
3
fazna ait ince film ve toz
rneklerin lmlerinden elde edilen bulgular karlatrld.

ekil 2. nce Film
retimi Deneysel
lem Basamaklar

222

SONULAR VE TARTIMA

XRD lm sonularna gre (Bi
2
O
3
)
1-x
(Nb
2
O
5
)
x
ikili sisteminde oluan tekli ve oklu fazlar
reaksiyon scaklna bal olarak tablo 1.de toplu olarak grlmektedir.

Tablo 1. (Bi
2
O
3
)
1-x
(Nb
2
O
5
)
x
Sisteminde Gzlenen Tekli/oklu Fazlar (x; 0.01 s x s 0.15)

% Mol Katklanm Nb
2
O
5

Scaklk (
o
C)
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
700 (48
saat)
o+

o+

o+

o+

o+

+

+


750 (48
saat)

o+

+

+

+


750 (96
saat)

+

+

+

+

* * * * * * *
800 (24
saat)
+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+


* nce film almas yaplan -NSB kat elektrolitleri
XRD lmleri sonucunda Tablo 1.de grld gibi ikili sisteminde baskn olan tek fazl
sistemin -faz olduu anlalmaktadr. Tabloda grlen -Bi
2
O
3
tipi rneklerin
karakterizasyonlar bu almann kapsam dnda tutulmutur. te yandan -NSB (Nb
2
O
5

katksyla kararl hale getirilmi -Bi
2
O
3
) rnekleriyle ile ilgili yaplan btn lmler
sonucunda, ince film retimine en uygun kat zelti aralnn 750 C 96 saat sl ilem
sonrasnda elde edilen malzemeler olduu sonucuna varld. ekil 3.de %13 mol Nb
2
O
5

katkl -NSB kat elektrolitinin, 700 Cde 48 saat, 750 Cde 96 saat sl ilem ve ince
filminin sinterlenmesi sonrasndaki XRD toz desenleri grlmektedir. Dier -NSB
rneklerinin XRD toz desenlerinin ekil 3.de grlen toz desenleriyle benzer olduklar
bulguland.



















ekil 3. % 13 mol -NSB Kat Elektrolitinin
llen XRD Toz Desenleri:
a. 700 C 48 Saat Isl lem Sonras (Toz),
b. 750 C 96 Saat Isl lem Sonras (Toz),
c. Sinterlendikten sonra (ince film).

ekil 4. % 13 mol -NSB nce Filmine Ait SEM
Serbest Yzey Grntleri:
a. nce Film Dz Yzeyi (750 C, 96 s),
b. nce Film Kesit Yzeyi (750 C 96 s).

223
-NSB rneklerinin XRD toz desenlerindeki btn difraksiyon piklerinin fcc birim hcre
tipinde indislemeleri yaplarak birim hcre sabitleri hesapland. ekil 3.cde grlen XRD toz
deseni, toz halde llen XRD toz desenleriyle tamamen akmaktadr. Bundan dolay ince
film retmek iin uygulanan sinterleme sl ileminin ve kaplamada kullanlan balayc
sisteminin -NSB fazn bozmad sonucuna varld.

ekil 4.de % 13 mol NSB sistemine ait llen SEM grntleri verilmitir. ekillerden de
grld gibi % 13 mol NSB ince filminde tanecik boyutlarnn 10 dan daha kk
olduu, grain boundary oluumlarnn keskin (sharpness) bir ekilde gerekletii ve film
kalnlnn da 220.25 civarnda olduu anlalmaktadr. Dier ince filmlerin SEM
grntlerinin ekil 4.de verilen grntlere benzer olduklar, benzer mikro yapsal zellikler
gsterdikleri ve film kalnlklarnn 143.52-298.30 aralnda olduklar gzlenmitir.

Yaplan TG/DTA lmleri sonucunda, balayc sisteminin yaklak 380-400 C civarnda
ince filmden uzaklat ve -NSB faznda yaklak 900 Cye kadar herhangi bir faz
dnmnn olumad sonucuna varld. Ayrca -NSB sisteminde Nb
2
O
5
katks arttka
termal kararllnda art da gzlendi.

retilen ince filmlerin elektriksel iletkenlik lmleri sonucunda elde edilen grafiklerden
bazlar ekil 5.de grlmektedir. Grafiklerden anlald gibi scaklk artyla
iletkenliklerinde de art olduu grlmektedir. Giri ksmnda da belirtildii gibi -Bi
2
O
3
tabanl sistemler karakteristik olarak oksijen iyonik iletkenlii gsterebilen sistemlerdir.
Bundan dolay ekilde grlen artn nedenleri olarak; artan scaklkla oksijen iyonlarnn
mobilitesindeki art ve ayrca yksek scaklklarda kristal rgde olumas muhtemel olan
orderdisorder (O
2-
iyonlarnn rg noktalarna yerleimleri) geii olarak ngrld.




















Ayrca iletkenlik lmlerinden Nb
2
O
5
katksna bal olarak en yksek O
2-
iyonik elektriksel
iletkenliinin % 13 mol dope edilmi -NSB kat elektrolitinde gzlendii bulguland. Bu
yzden karakterizasyonlar yaplan ince film rnekleri ierisinde SOFC retimi iin en uygun
kat elektrolitin % 13 mol -NSB faz olabilecei sonucuna varld.

ekil 6. 750 Cde 96 Saat Isl lem Sonras
retilen -NSB nce Film Kat Elektrolitinin
Elektriksel letkenliinin Nb
2
O
5
Katk
Konsantrasyonuna Bal Deiimi:
a. :700
o
C, b. : 640
o
C.

ekil 5. 750 Cde 96 Saat Isl lem Sonras
retilen -NSB nce Film Kat Elektrolitinin
llen Elektriksel letkenlii:
a.: % 11 mol Katkl, b. : % 13 mol Katkl,
c. : % 15 mol Katkl.


224
REFERANSLAR

1. V.V. Kharton, F.M.B. Marques, A. Atkinson: Solid State Ionic., 2004, 174,135-149.
2. E. V. Tsipis, V.V. Kharton: J. Solid. State. Electrochem., 2008, 12, 1039-1060.
3. S. Ylmaz, O. Turkoglu and I. Belenli: Mater. Chem. Phys., 2008, 112, 472-477.
4. O. Turkoglu and I. Belenli: J. Therm. Anal. Calorim., 2003, 73, 1001-1012.













































225
PEM TIPI YAKIT HCRESI UYGULAMALARI IN MAGNETRON
SATIRMALI KAPLAMA TEKNII LE SENTEZLENEN PT VE PT-CO
NANOKATALIZR YZEYLERIN ELEKTRO KIMYASAL ANALIZLERI

Aytekin Uzunoglu, Furkan Dundar, Ali Ahsen, Ali Ata ve Osman Ozturk

Gebze Yksek Teknoloji Enstits, stanbul Caddesi, 101 Gebze Kocaeli 41400, Trkiye

Yaplan almada magnetron satrma ile cams karbon yzeyi zerine farkl artlarda ve
deiik stokimetrilerde kaplanan Platin-Kobalt filmlerinden, PEM tipi yakt hcresi anot ve
katot elektrotlar iin en iyi performans gsteren katalizr filmler tespit edilmitir. Ultra ince
film formatnda sentezlenen bu katalizr yzeylerin elektrokimyasal aktivitileri dngsel
voltametri ve dner disk elektrot metodlar kullanlarak llmtr. Nanoboyutta
gerekleen ar ince film katalizr yzeylerin sentezlenmesi iin yksek vakum artlarnda
10-22 g Pt/cm
2
lk ykeleme deerleri kullanlmtr. Elektrokimyasal lmlerden elde
edilen sonular karlatrarak atomik kompozisyon, ykleme miktar ve kaplama scaklnn,
nanokatalizrler yzeylerin Aktif Yzey Alan (ASA) ve Oksijen ndirgeme Reaksiyonu
(ORR) zerine olan etkileri aratrlmtr. En yksek ASA deeri en dk ykleme
miktarna sahip nanokatalizrden elde edilmitir. Tablo 1 de dngsel voltametri sonucu elde
edilen deiik ykleme miktarlarna sahip katalizr yzeylerin ASA deerleri verilmitir.

Tablo 1. Deiik Yklemelere ve Stokimetriye sahip Katalizr Yzeylerin ASA Deerleri.

%
Pt
%Co

Ykleme
Miktar
(gPt/cm
2
)
Hazrlama
Scakl
(C)
Aktif
Yzey
Alan
(m
2
/gPt)
100 0 22 25 6,20
100 0 14 25 18,42
100 0 10 25 27,27
75 25 10 25 24,41
50 50 10 25 10,88
25 75 10 25 17,64
75 25 10 300 17,01
50 50 10 300 14,82
25 75 10 300 16,31
75 25 10 500 16,02
50 50 10 500 23,05
25 75 10 500 19,75

Pt kaplanm katalizr yzeylerde ykleme miktar azaldka elde edilen limit akm
deerlerinde nemli bir deiiklik grlmemitir. ekil 1 de deiik yklemelere sahip
katalizr yzeylerin dner disk elektrot sonular verilmektedir.


226


ekil 1. Deiik Ykleme Miktarlarnda Hazrlanan Katalizr Yzeylerin Dner Disk Elektrot
Sonular (Dnme hz: 1600 rpm, deney scakl: oda scakl).

ekil 2 de gsterilen elektrokimyasal sonularda Pt-Co alam nanokatalizr yzeylerin saf
Pt ieren yzeylere nazaran daha iyi ORR aktivitesine sahip olduu grlmtr. Pt-Co
alam nanokatalizr yzeyler 500C den oda scaklna kadar olan scaklk deerlerinde
hazrlanmtr. Pt-Co (3:1) bal bileimine sahip nanokatalizr yzeyler dk scaklklarda
en yksek ASAya sahipken 500C de Pt-Co (1:1) bal bileimine sahip nanokatalizr
yzeyler ise en yksek ASAya sahip olduu gzlemlenmitir.



ekil 2. Farkl Scaklk ve Stokimetride Hazrlanan Katalizr Yzeylerin Dner Disk Elektrot
Sonular (Dnme hz: 1600 rpm, deney scakl: oda scakl).

Pt-Co (1:3) bal bileiminin btn scaklklarda en iyi ORR aktivitesine sahip olduu
belirlenmitir. En yksek ORR aktivitesi 500C de hazrlanan Pt-Co (1:3) bal bileimine
sahip nanokatalizrden elde edilmitir.

Referanslar:
[1] M. Min, J. Cho, K. Cho, H. Kim, Electrochemica Acta (2000) 4211-4217
[2] F.H.B. Lima, J.F.R. de Castro, L.G.R.A Santos, E.A. Ticianelli, Journal of Power Sources
190 (2009) 193-300
[3] K.S. Han, Y.S. Moon, O.H. Han, K.J. Hwang, I. Kim, H. Kim, Electrochem. Commun. 9
(2007) 317-324



227
YKSEK SICAKLIKTA ALIABLEN PROTON DEM ZARLI YAKIT
HCRELER


Dilek ERGN
1
, Ylser DEVRM
1
, Nurcan BA
2
, nci EROLU
1

1
Orta Dou Teknik niversitesi, Kimya Mhendislii Blm, 06531, Ankara, Trkiye.
2
Yeditepe niversitesi, Kimya Mhendislii Blm, 34755 Kadky, stanbul, Trkiye.

ZET

Bu almada ama; yksek scaklkta alabilen proton deiim zarl bir yakt pili
gelitirmektir. Elektrolit malzemesi olarak; fosforik asit ykl polibenzimidazol membran
seilmitir. Reaksiyon sresi (18-24 saat) ve scakl (185-200
o
C) gibi sentez koullar
deitirilerek farkl molekl arlklarnda (18700-118500) polimerler sentezlenmitir.
Polibenzimidazolun oluumu FTIR, H-NMR ve elementel analiz ile dorulanmtr.
Sentezlenen polimerler iyi mekanik dayanm ve yksek sl kararlla sahip homojen
membranlar hazrlamak iin kullanlmtr. Fosforik asit ile yklenen membranlar membran
elektrot atalar hazrlamak iin kullanlmtr. Yakt pili testleri iin, hcrenin anot ve katot
blmlerine srasyla kuru hidrojen ve oksijen gazlar 0.1 slpm hzda beslenmitir. Tek
hcrenin 160
o
C scakla kadar altrlmas baarlmtr. Katalizr iyonomeri
polibenzimidazolden polibenzimidazol -polivinylidene fluorid karmna deitirildiinde;
150
o
Cde gzlemlenen g k 0.015W/cm
2
den 0.061 W/cm
2
ye kmtr. Yakt pili
iletim scakl 125
o
C ve 160
o
Cye deitirildiinde ise g klar srasyla 0.032W/cm
2
ve
0.063W/cm
2
olarak elde edilmitir. Tek hcre testleri 100m ve 70m kalnlndaki
membranlarla yapldnda; srasyla 0.035W/cm
2
ve 0.070W/cm
2
maksimum g klar
vermitir. Dolaysyla daha ince membranlarn yksek scaklklarda daha iyi performans
verdii sonucuna ulalmtr.

1. ALIMANIN AMACI

Proton deiim zarl (PEM) yakt hcrelerinde scakln 100
o
C zerine karlmas; yksek
elektrot kinetii, CO toleransnda artma, kolay s ve su eldesi gibi teknik avantajlarn yannda
ayrca ekonomik avantajlar da salamaktadr. Fosforik asit ykl polibenzimidazol (PBI),
PEM yakt pillerinde kullanlan, yksek scakla dayankl elektrolit zarlar arasnda en
baarl olanlardan bir tanesidir. Bu zarn iskeletini yksek mekanik, termal ve oksidatif
dayanklla sahip bir polimer olan PBI oluturmaktadr. PBI membranlara fosforik asit
yklenince membranlarn iletkenlikleri artarken, membran-elektrot atalarnn (MEA) da
yakt pili performanslar iyilemektedir. Bylece PBIn PEM Yakt Hcrelerinde elektrolit
olarak kullanlmasyla yakt pili iletim scakl 150
o
Cye kadar karlabilmektedir.

Yakt pili uygulamalar iin PBI ticari olarak temin edilememektedir. Bu durum PBI
sentezinin nemini ortaya koymakta, ayrca almalar sentezlenen PBIn molekl arl
zerinde younlamaktadr. Bu dorultuda; bu almada farkl molekl arlklarnda PBI
sentezi, sentezlenen PBIn karakterizasyonu, PBI membranlar, PBI membranl MEA
hazrlanmas ve PBIl MEAlarn yakt pilinde test edilmesi zerine allmtr.





228
2. DENEYSEL YNTEMLER

2.1. PBI Sentezi, Membran Hazrlama ve Karakterizasyon

Yaplan almada PB zelti polimerizasyonu yntemi ile sentezlenmitir. Bu yntemde
diaminobenzidin tetra hidroklorid dihidrat (DAB.4HCl.2H
2
O) ve isoftalik asit (IPA)
monomerleri kullanlm, polimerizasyon polifosforik asit zcs ortamnda
gerekletirilerek scaklk kontrolunun kolayl salanmtr. Reaksiyon; azot atmosferinde,
185-200
o
C scaklnda 18-24 saat srdrlmtr. Reaksiyon sresi sonunda elde edilen
polimer, deiyonize su ile ykama ve NaHCO
3
da ntralletirme ilemlerinden sonra 150
o
Cde
kurutulmutur. Sentezlenen polimerin molekl arl Ubbelohde yntemi ile llmtr.

PBI membranlar hazrlamak iin DMAc zcs ile dkm yntemi kullanlmtr. zelti
hazrlanrken PBI ynlarnn birbirine yapmasn engellemek iin arlka %2.5 LiCl tuzu
eklenmitir. Membran zeltisi magnetik ayrca ultrasonik kartrma yaplarak elde
edilmitir. zelti 9 cmlik petri tabaklarna dklm ve zc 24 saat sreyle 80
o
C de
uurulmutur. Hazrlanan PBI membrandan tuzu almak iin membranlar suda 5 saat
kaynatlmtr. Son olarak membranlar 100
o
Cde kurutulmutur. Hazrlanan PBI membranlara
fosforik asit yklemek amacyla, membranlar %85lik fosforik asit solsyonlarna batrlarak
en az 1-2 hafta bekletilmitir.

Hazrlanan fosforik asit ykl (ve ykl olmayan) PBI membranlarn H
1
-NMR, FTIR, TGA
ve mekanik analizleri yaplmtr.

2.2. Membran Elektrot Atac Hazrlanmas ve SEM Analizi

MEAlar; gaz difzyon tabakalar zerine katalizr zeltisinin spreylenmesi yntemi ile
hazrlanmtr. lk olarak %20 Pt/C katalizr, iyonomer ve DMAc zcs kullanlarak
katalizr zeltisi hazrlanmtr. Yaplan almada iyonomer olarak PBI kullanlmtr.
Ayrca PBI ile poliviniliden florid (PVDF) karm da iyonomer olarak kullanlarak iyonomer
farkllnn yakt pili performansna olan etkisi incelenmitir. Her bir gaz difzyon tabakas
(anot ve katot ksmlar iin) zerine 0.4 mg Pt/cm
2
ykleme yaplmtr. Spreyleme
tamamlandktan sonra elektrotlar 190
o
Cde kurutularak zerlerinde bulunan DMAc kalntlar
uzaklatrlmtr. Hazrlanan elektrotlar fosforik asitle yklenmi PBI membranlar ile
preslenerek membran-elektrot atac yaplar oluturulmutur.

Yakt pili denemeleri ncesi ve sonrasnda MEA kesitlerinden SEM grntleri alnarak
yapda meydana gelen deimeler incelenmitir.

2.3. PEM Yakt Pili Performans Testleri

2.1x2.1 cm
2
aktif alana sahip MEAlar ODT Yakt Pili Teknoloji Laboratuvarnda kurulan
yakt pili test sisteminde test edilmitir. Deneylerde tekli yakt pili (Electrochem, FC05-01SP-
REF) kullanlmtr. Kuru hidrojen ve oksijen gazlar srasyla anot ve katota beslenmitir.
Besleme gazlar Aalborg-171 ktle ak hz kontol edicilerden geirilmi ve sistemin istenilen
scaklkta iletimi iin PID scaklk kontrol ediciler kullanlmtr.





229
3. SONULAR

3.1. PBI Molekl Arl ve Membran Karakterizasyonu

Farkl koullarda sentezlenen PBI polimerlerinin molekl arlklar Tablo 1de gsterilmitir.

Tablo 1. PBI sentez koullar ve polimerlerin molekl arlklar

Sentez No
Sentez
scakl
(
o
C)
Sentez sresi
(saat)
ntrinsik
Viskozite
Molekl arl
(dl/g)
1 200 24 1.89 111000
2 200 18 1.48 81200
3 185 18 0.46 18700



Sentezlenen PBI yapsnn belirlenmesinde ise H-NMR ve FTIR, yntemleri kullanlmtr.
ekil 1de sentezlenen PBI polimerinin H-NMR analiz sonucu verilmitir. ekil 2de ise (a)
PBI membran ve (b) Fosforik asit ykl PBI membranlarn FTIR analiz sonular verilmitir.



ekil 1. PBI polimeri H-NMR
ekil 1. PBI polimeri H-NMR sonucu ekil 2. PBI membran FTIR sonucu
(a)Asit yklenmemi membran (b) Asit
ykl membran


PBI polimerinin H-NMR spektrumunda 6-14 ppm aral incelendiinde, PBI polimerine ait
protonlarn kimyasal kaymalar belirlenmitir. Spektrumda zellikle 13.3 ppmde belirlenen
N-H grubuna ait kimyasal kayma PBI polimerinin baaryla sentezlendiini gstermitir. 7-10
ppm aralnda ise PBI yapsndaki aromatik blgeye ait pikler belirlenmitir.

NMR analizine ek olarak ekil 2de verilen PBI membranlara ait FTIR analiz sonular da
PBI yapsn desteklemektedir. FTIR spektrumunda PBI yapsna ait tipik C=N gerilim band
1645 cm
-1
dalga boyunda, N-H gruplarna ait gerilim band ise 3015 cm
-1
dalga boyunda
belirlenmitir. 1413-1550 cm
-1
dalga boylarnda ise benzimidazole dzlemsel deformasyonuna
ait gerilim bantlar belirlenmitir.


230
Fosforik asitin PBI membrann yapsna girii FTIR spektrumunda 20003500 ve 8001300
aralnda gzlemlenen spektral modifikasyonlarla desteklenmektedir.

Sentezlenen PBI polimerinin sl kararllklar TGA ile belirlenmitir (ekil 3). TGA erisinde
yaklak olarak 150
o
Cde ilk arlk kayb meydana gelmitir ve bu yapda bulunan
absorplanm sudan kaynaklanmaktadr. 150-600
o
C scaklk aralnda PBI yapsnn
mkemmel kararllndan dolay herhangi bir arlk kayb meydana gelmemitir. 600
o
Cnin
zerine kldnda PBI yksek sl kararllk gstermektedir. PBI membran asitle
yklendiinde ise (ekil 3 (b)), meydana gelen arlk kayplar artmaktadr.

PBI membranlarn mekanik analiz sonular incelendiinde (ekil 4) yksek molekl arlkl
PBI polimerinden (111000) dklen membranlarn daha yksek mekanik dayanma sahip
olduklar (krlma gerilimi: 33 MPa) aka grlmtr. Ayrca membranlara yklenen asit
seviyesi arttka, meydana gelen polimer zincirindeki ayrlmalar sonucu mekanik zelliklerde
ktleme gzlemlenmitir.


0
20
40
60
80
100
0 500 1000 1500
TGA
%
Scaklk (
o
C)
(a)
(b)
0
10
20
30
40
7 9 12
K

l
m
a

n
o
k
t
a
s


g
e
r
i
l
i
m
i

(
M
P
a
)
Asit Seviyesi (mol H
3
PO
4
/PBI tekrarlanan birimi)
Mw=111000 Mw=81200 Mw=18700



ekil 3. PBI membran TGA sonucu ekil 4. PBI membran mekanik analiz sonular
(a)Asit yklenmemi membran (b) Asit ykl
membran

3.2. MEA Kesitlerinin SEM Analizi

ekil 5 (a) ve (b), (c) de srasyla yakt pili testi ncesi ve sonrasnda MEA larn kesitlerinden
alnan SEM grntleri grlmektedir. Alnan SEM grntleri MEA hazrlamada uygulanan
spreyleme ynteminin kalitesini ve tekrarlanabilirliini aka gstermektedir. ekil 5 (b) ve
(c)de yakt pili denemesi sonrasnda srasyla katalizr tabakas ve membran yzeyinde
oluan deformasyonlar grlmekte, bu deformasyonlar azaltma ynnde almalar halen
devam etmektedir.







231



ekil 5. MEA kesintlerinin SEM grntleri (a) Yakt pili denemesi ncesi MEA kesiti (b)
Yakt pili denemesi sonras MEA kesitindeki katalizr tabakasnda gzlenen deformasyon (c)
Yakt pili denemesi sonras MEA kesitindeki membran yzeyinde gzlenen deformasyon


3.3. PEM Yakt Pili Performans Testleri ve Deerlendirme

Yakt pili testlerinde; yakt pili iletim scaklnn, MEA hazrlamada kullanlan iyonomer
farkllnn ve PBI membran kalnlnn yakt pili performans zerine etkisi incelenmitir.

Yakt pili iletim scakl 125
o
C ve 160
o
Cye deitirildiinde g klar srasyla
0.032W/cm
2
ve 0.063W/cm
2
olarak elde edilmitir (ekil 6). Scakln artmasyla voltaj
kayplar azaldndan bu beklenen bir sonutur.

0
0.02
0.04
0.06
0.08
0
0.3
0.6
0.9
1.2
0 0.05 0.1 0.15 0.2 0.25 0.3
G


(
W
/
c
m
2
)
V
o
l
t
a
j
(
V
)
Akm Younluu(A/cm
2
)
VI erisi T=125oC VI erisi 150oC VI erisi 160oC
G k 125oC G k 150oC G k 160oC


ekil 6. Farkl scaklklar iin PBI performans erileri

Alnan sonulara gre; katalizr iyonomeri polibenzimidazolden polibenzimidazol -
polivinylidene fluorid karmna deitirildiinde; 150
o
Cde gzlemlenen g k
0.015W/cm
2
den 0.061 W/cm
2
ye kmtr. Tek hcre testleri 100m ve 70m kalnlndaki
membranlarla yapldnda; srasyla 0.035W/cm
2
ve 0.070W/cm
2
maksimum g klar
vermitir. Dolaysyla daha ince membranlarn yksek scaklklarda daha iyi performans
verdii sonucuna ulalmtr.




(a)
(b) (c)

232



















































233
YAKIT HCRES KATALZR OLARAK MAGNETRON SPUTTER
YNTEM LE FARKLI KALINLIKTA Ti TABANLI Pt NCE FLM
KAPLAMALARIN HAZIRLANMASI VE KARAKTERZASYONU

Ilay Ulusoy
a
, Ali Ahsen
a
, Osman ztrk
a
, ve Aylin Ayta
a,b


a
Gebze Yksek Teknoloj Enstits, Nano Teknoloji Aratrma Merkezi, Gebze Trkiye
b
Gazi niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Kimya Blm, 06500 Ankara Trkiye

ZET

Son yllarda PEM tipi yakt hcreleri zerine yaplan almalarn ortak hedefi daha az
katalizr ile daha yksek verimlilik elde etmektir. Bunun iin deiik kaplama yntemleri
gelitirilmitir, bunlardan en etkini dzgn bir yzey ve homojen bir dalm salama
zelliinden dolay sputter magnetron yntemidir. Bu almada Freudenberg I3/C1 gaz
difzyon tabakas zerine sputter magnetron yntemi ile kaplanan 22g/cm
2
gibi ok dk
bir katalizr miktarnn etkinliini ve mekanik zelliklerini arttrmak iin platin tabakasnn
altna 13, 22 ve 32 gibi farkl kalnlklarda Ti filmi oluturulmutur. Bu farkl
kalnlklardaki Ti tabakasnn Ptnin katalizr zelliklerine ve mekanik zelliklerine etkisi ve
hangi kalnln PEM tipi yakt hcresi iin en uygun deer olduu SEM, CV, RDE ve Yakt
Hcresi Test Sistemi (FCTS) analizleri ile belirlenmitir.
Her ne kadar PEM tipi elektrokimyasal enerji eviriciler gelecein en iyi alternatif enerji
eviricileri ve depolayc sistemler olmasna ramen verimliliklerinin, alma srelerinin ve
zellikle maliyetlerinin hala istenen dzeylerde olmamas nedeniyle ekonomik (ticari) boyuta
tanamamlardr ve dolaysyla da gnlk yaammzda yeterli dzeyde
kullanlamamaktadr[1,2]. Teknolojik adan performanslarnn artrlmas iin yaplan
almalarn yan sra gnmzde kullanlan dier ticari enerji eviricileri ile maliyet
asndan karlatrlabilir olmalar salanmaldr[3].
Yakt hcrelerinin performanslarnn artrlmas ve maliyetlerinin azaltlmas iin yaplacak
yollardan biri de PEM tipi yakt hcrelerinin elektrotlarnn karakteristik parametrelerinin
iyiletirilmesidir. zellikle gaz difzyon tabakalarnn zerinde kullanlan Pt gibi soy metal
malzemelerin miktarlar azaltlabilir. Halen geleneksel olarak elektrotlar karbon, Pt ve
polytetrafluoroethylene (PTFE) paracklarndan olumu bir mrekkebin pskrtlmesi ile
karbon tabaka ile kaplanarak retilmektedir[4,5]. Gaz difzyon tabakas ad verilen bu
kaplama yaklak 50m kalnlnda ve 0,35mg/cm
2
younluunda Pt iermektedir.
Mrekkep pskrtme yntemi ile elde edilen Pt/C tozlarnn aglomerasyonlarnn sonucunda
Pt paracklar her zaman elektrolite (Nafyon) direk kontak yapmamaktadr. Bu konta
artrmak iin nafyon ile Pt/C karm dahi yeterli olmamaktadr.
Uchida ve ekibinin almalar sonucunda grlmtr ki Nafyon-Pt/C bal elektrotlarda
byk ve kk eklinde ayrlabilecek iki tip poroz yap olumaktadr[6]. Kk porozlarn
tm reaksiyonlara itirak etmemesine ramen 43 nm ile 200nm byklkler arasndaki
porozlar da nafyon elektrolit paracklarla dolarak temas etmekte ve reaksiyonlara itirak
etmektedir[6,8]. Membran zerindeki aktif elektrokatalizr blgeleri sadece kimyasal
reaksiyonlar iin nemli deil ayn zamanda oluan yk (akm) transferi iin de nemlidir ve
bu sebeple iyonik olarak elektrotlarla kontak halinde olmaldr. Yaplan almalar Pt gibi
pahal katalizrlerin geleneksel tekniklerle verimli ve etkin olarak yerletirilemediini
gstermektedir[2]. Bu da yeni tekniklerin aratrlmas ve var olanlarn ise gelitirilmesi
gerekliliini ortaya karmaktadr.


234
Gelitirilecek yeni teknikler Pt gibi deerli katalizrlerin sentezleme srasnda birim elektrot
yzeydeki miktarlarn azaltlmaya allrken ayn zamanda membran elektrot sisteminde
Ptnin korunmasn amalamaktadr. Sputter magnetron, etkin, dzgn ve homojen bir
dalm salayan bir yntemdir.. Hem katalizr paracklarn miktarnn kontrol hem de
katalizr paracklarn gaz difzyon tabaka iersinde istenen derinlie kadar iletilmesini
salarken ayn zamanda Pt gibi metallerin yzeye iyi tutunmasn ve korunmasn da
salamaktadr[7, 9, 10]. ekil 1de katalizr magnetron satrmal teknik yardm ile
sentezlenmi bir membran elektrotun SEM fotoraf grlmektedir.










ekil 1 Membran elektrot sisteminin SEM fotoraf

Bu almada Freudenberg I3/C1 gaz difzyon tabakas zerine sputter magnetron yntemi ile
kaplanan 22g/cm
2
gibi ok dk bir katalizr miktarnn etkinliini ve mekanik zelliklerini
arttrmak iin platin tabakasnn altna 13, 22 ve 32 gibi farkl kalnlklarda Ti filmi
oluturulmutur. Bu farkl kalnlklardaki Ti tabakasnn Ptnin katalizr zelliklerine ve
mekanik zelliklerine etkisi ve hangi kalnln PEM tipi yakt hcresi iin en uygun deer
olduu CV (dngsel voltametri), RDE (dner disk elektrot) ve Yakt Hcresi Test Sistemi
(FCTS) analizleri ile belirlenmitir.
Tablo 1de farkl kalnlklarda Ti kaplanm elektrotlarn farkl scaklklarda elde edilen CV
aktif yzey alan sonular grlmektedir. Bu sonulara baktmzda en yksek aktif yzey
alannn 32 A Ti kaplanm rnekte elde edilmi olduu grlmektedir. Yine tabloya
baktmzda scakln da aktif yzey alanna etkilerini grebiliriz.

Tablo 1. Farkl kalnlklarda Ti kaplanm 22 g/cm
2
Pt ieren elektrotlarn farkl
scaklklardaki aktif yzey alanlar
















Katalizr yk Potansiyel
(V)
Akm Younluu
(mA/cm
2
)
G (w)
Anot Katot 30 C 50 C 70 C 30 C 50 C 70 C
22
g/cm
2
Pt
22
g/cm
2
Pt
0,4 60 175 160 0,12 0,27 0,25
13 A
Ti + 22
g/cm
2
Pt
22
g/cm
2
Pt
0,4 140 350 100 0,3 0,7 0,25
22 A
Ti + 22
g/cm
2
Pt
22
g/cm
2
Pt
0,4 375 700 600 0,8 1,45 1,3
33 A
Ti + 22
g/cm
2
Pt
22
g/cm
2
Pt
0,4 125 360 470 0,3 0,75 1


235

ekil 2de rneklerin RDE sonular verilmitir. Bu grafikten de grld gibi 33 A Ti
kaplanm elektrotun performans dier kaplama kalnlklarna gre daha yksektir.

-0,0060
-0,0050
-0,0040
-0,0030
-0,0020
-0,0010
0,0000
0,0010
0,0020
0,000 0,200 0,400 0,600 0,800 1,000 1,200
E (V)
i (
A
/ c
m
2
) 33 A Ti
22 A T
13 A T
22 Mgr/Pt


ekil 2. Farkl kalnlklarda Ti kaplanm 22 g/cm
2
Pt ieren elektrotlarn RDE sonular

Tablo 2.de ise rneklerin FCTS sonular verilmitir. Bu sonular inceleyecek olursak en iyi
performansn 50
o
Cde 22 A Ti+22 g/cm
2
Pt ykne sahip elektrota ait olduunu
grmekteyiz. kinci olarak 33 A Ti+22 g/cm
2
Pt ykne sahip elektrot da dier rneklere
gre daha iyi performans deerine sahiptir.

Magnetron sputter kaplama teknii kullanlarak yaplan elektrotlarda dier kaplama
yntemlerinden ok daha az oranlarda katalizr kullanlarak yksek performanslara
ulalabilmektedir.

Yaplan RDE ve CV deneyleri sonucunda 33 A kalnlnda Ti kaplama deerine sahip
rneklerde en yksek akm younluu deerlerine ulalmtr. Fakat FCTS sonularnda 22 A
Ti kaplama deerine sahip rnein daha yksek akm younluuna ulalmasnn sebebi
gerek yakt hcresi artlarnda nem ve reaktan gaz faktrnn n planda olmas olarak
yorumlanabilir. Sonu olarak gerek alma koullarndaki deerler burada nem
kazanmaktadr. Bu yntem kullanlarak ok daha az katalizr kullanm ile daha yksek
verime ulalmakta ve yakt hcresi maliyetleri drlebilmektedir.

Tablo 2. Farkl kalnlklarda Ti kaplanm 22 g/cm
2
Pt ieren elektrotlarn FCTS sonular














rnekler 13
(m
2
/gr Pt)
22
(m
2
/gr Pt)
32
(m
2
/gr Pt)
S

c
a
k
l

k

30 27,16 23,46 32,16
40 33,41 26,51 36,44
50 35,98 29,41 33,17
60 35,29 31,27 30,56
70 28,17 21,61 28,13
80 19,6 17,23 19,47

236
Referanslar:

1. 1. P Brault, A Caillard, A L Thomann, J Mathias, C Charles,R W Boswell, S Escribano, J
Durand and T Sauvage, J. Phys. D: Appl. Phys. 37 (2004) 34193423
2. Z.D. Wei, S.H. Chan,L.L. Li, H.F. Cai, Z.T. Xia and C.X. Sun, Electrochimica Acta 50,
11, 2005, 2279-2287
3. .S. Cameron, Platinum Met. Rev. 45 (4) (2001) 146.
4. A.J. Dickinson, L.P.L. Carrette, J.A. Collins, K.A. Friedrich, U. Stimming, Electrochimica.
Acta 47 (2002) 3733.
5. S. Wasmus, A. Kuver, J. Electroanal. Chem. 461 (1999) 14.
6. M. Uchida, Y. Fukuoka, Y. Sugawara, N. Eda, A. Ohta, J. Electrochem.Soc. 143 (1996)
2245
7. S.Y.Chaa and W.M.Leeb, Journal of The Electrochemical Society, 146 (11) 4055-4060
(1999)
8. A.S. Arico, P. Creti, P.L. Antonucci, J. Cho, H. Kim, V. Antonucci, Electrochim. Acta 43
(1998) 3729.
9. Mukerjee S, Srinivasan S and Appleby A J 1993 Electrochem. Acta 38 1661
10. P Brault, A Caillard, A L Thomann, J Mathias, C Charles, R W Boswell, S Escribano,
J Durand and T Sauvage J. Phys. D: Appl. Phys. 37 (2004) 34193423
11. M. Alvisi, G. Galtieri, L. Giorgi, R. Giorgi, E. Serra, M.A. Signore, Surface &
Coatings Technology 200 (2005) 1325 1329






























237
NKLEER FSYON VE FZYON YNTEMLER LE HDROJEN RETM
Dr. Necmi DAYDAY
1
, M. nal AZAKLIOULLARI
2

1
TASAM -Trk Asya Stratejik Aratrmalar Merkezi, ndayday@gmail.com
2
stanbul Kltr niversitesi, u.azakliogullari@iku.edu.tr

ZET

Bilindii zere hidrojen ; doada serbest halde bulunmadndan, birincil enerji kayna
olarak nitelendirilmemektedir.
Ancak byk miktarda hidrojen ; kmr, doal gaz gibi fosil yakt kullanan santrallardan,
nkleer, hidrolik ve yenilenebilir enerji kaynaklarndan retilen elektrik veya sl enerji
kullanlarak elde edilebilmektedir.
Fosil yaktlardan hidrojen eldesinde, enerji retim kaynann sald CO
2
gaznn varln
dikkate almak gerekmektedir.
Buna karn, ileri nkleer fisyon ve fzyon enerjisine dayanan enerji retim sistemleri ile
hidrojen retmekte byle bir saknca bulunmamaktadr. ok yksek scaklkl, yksek verimli
nkleer santrallardan retilen elektrik kullanlarak elektroliz yntemiyle veya ok yksek sl
enerji yoluyla sudan kimyasal ayrma yntemiyle ok byk miktarlarda hidrojen gaz elde
edilebilmektedir.
Bu bildiride; bu tip reaktrlerden, ok yksek sl gaz soutmal fisyon reaktrleri, kurun-
bizmut veya ergimi tuz soutucu kullanan reaktrler ile gaz veya svlatrlm metal veya
ergimi tuz soutmal fzyon reaktrlerinin zellikleri ,teknolojik gelime dzeyleri ile
hidrojen retim imkanlar ele alnmaktadr.
Anahtar Kelimeler: Hidrojen, fisyon, fzyon, yksek sl gaz soutmal ve kurun-bizmut
soutmal fisyon reaktrleri, ergimi tuz soutuculu fisyon reaktr, gaz soutmal ve
svlatrlm metal soutmal fzyon reaktrleri, ergimi tuz soutmal fzyon reaktr.

GR

Srdrlebilir gelime iin, hidrojen ekonomisi olarak adlandrlan, genelde elektrik ve
hidrojenin enerji tayc unsurlar olarak kullanlaca bir ekonomik yapnn oluturulmas
gittike nem kazanmaktadr.
Bir enerji taycs olarak hidrojenin ; halen ABnin nnde byk sorun olarak duran enerji
kapasitesi a iin byk bir potansiyel oluturduu ifade edilmektedir[1-2]. Yakt hcreleri
ile hidrojenin ; tamaclktan balayarak sabit ve hareket halindeki g retimine kadar
deien geni bir aralkta kullanlma olana bulunmaktadr. Yakt hcreleri ile hidrojen,
ABnin halen byk oranda bal olduu ve ithal ettii temel enerji kaynaklar
hidrokarbonlarn azaltlmas ve dolaysyle karbon dioksit yaylmnn azaltlmas suretiyle
iklim deiiklii iin mcadelede nemli oranda yardmc olaca ve ekonomik bymeye
katk salayaca ngrlmektedir. Bu amala AB iinde ; yakt hcresi ve hidrojen enerjisi
teknolojilerinde aratrma, teknoloji gelitirme ve topluma yanstma ynndeki almalar
desteklemek zere, bir kamu zel sektr ortak ibirliine ynelik Yakt Hcreleri ve
Hidrojen Ortak Teknoloji Giriimi olarak adlandrlan bir organizasyon kurulmutur.
Kurulan bu organizasyon vastasyla yaplacak faaliyetler de ; 2008 2013 ve 2014 2017
zaman dilimlerine gre planlanmaktadr[3-4].

Birincil enerji kayna olmayan hidrojen, yklendii enerjinin kullanma elverili bir ekilde
depolanmasna uygun bir maddedir. Doada ok byk miktarlarda bulunan, ancak serbest

238
halde bulunmayan hidrojen, eitli yntemlerle elde edilmektedir. Hidrojenin, kimyasal
yapsnda yer ald su, metan vb. maddelerden, enerji harcanarak ayrtrlmas gerekir.
Dnyada, yllk toplam tketimi yaklak 57 milyon ton olan hidrojenin sl-kimyasal
yntemle retimi iin 390 GWt enerjinin harcanmas gerekmektedir. Bu miktar hidrojenin
yaklmasndan elde edilebilecek enerji ise 196 GWt olacaktr[5- 6]. Konuya yaklalrken salt
enerji asndan bakldnda, hidrojen retiminin ekonomik bir sre olmad ileri
srlmektedir. Ancak, iklim deiiklii ile evre koruma artlar asndan temiz enerji
retimi ihtiyac ve fosil yakt fiyatlarnn srekli artmas ve giderek kaynaklarnn da azalmas
gibi etkenler gznne alndnda 2030lardan itibaren ekonomik olaca ngrlmektedir
[7].
Halen dnyada tketilen hidrojenin byk bir blm (~ % 85), suni gbre yapmnda gerekli
olan amonyak retimi ile petroln rafineri ilemlerinde kullanlmaktadr. u anda, hidrojen
retiminin yaklak % 96snda retim hammaddesi olarak fosil kaynaklar kullanlmaktadr.
Sudan hidrojen retimi ise % 4 dzeylerindedir [8]. Fosil yaktlara dayal hidrojen retim
yntemleri byk miktarlarda fosil enerji kaynaklar tketimlerine ek olarak atmosfere ok
byk hacimlerde CO
2
gaz salnma da yol amaktadr.
Fosil yakt kaynaklar rezervlerinin hzla azalmasna ek olarak, iklim deiiklii ve evre
koruma ile ilgili uluslararas antlamalarn ve ulusal kanun ve ynetmeliklerin gerektirdii
snrlama ve yaptrmlarn daha da artaca, ayrca CO
2
gaznn atmosfere salnmayarak
depolanmas gibi nlemlerin gelitirilmesi ve endstriyel leklerde uygulanmas
ngrlmektedir. Bu gibi artlarn, gnmzde klasik yntemlerle yaplan hidrojen retimine
getirecei ek mliyetler olacaktr.
Yakn gelecekte hidrojen retiminde, enerji younluklar dk olan biyoktle, gne ve
rzgar gibi yenilenebilir kaynaklarn katklarnn artaca beklenmekle birlikte nkleer
enerjinin katksnn byk boyutlarda olaca ngrlmektedir.
Fosil enerji kaynaklarnn kresel apta olan kullanmn azaltmak zere, nkleer enerjinin
elektrik retimi yannda sl ilemler iin gerekli olarak ekonomik bir ekilde kullanm iin
dnya genelinde yaplan aratrma ve gelitirme almalarna altml yllarn ortalarndan
sonra balanm, zellikle Japonya, Almanya; ABD, Fransa ve ngilterede yaklak otuz
yldan beri youn bir ekilde devam etmektedir. Birok nemli proje AB apnda ele alnd
gibi, uluslararas ortak almalar da sistemli bir ekilde devam etmektedir.
Bu almalarn sonucunda, fisyona dayal nkleer santrallardan elde edilen elektrik ve sl
enerji yoluyla byk miktarda ve ekonomik olarak hidrojen eldesinin, zellikle VHTR (ok
Yksek Scaklkl Reaktr), HTGR ( Yksek Scaklkl Gaz Reaktr) gibi olduka ileri
gelime safhasnda olan nkleer reaktrlerin devreye girmesiyle, 25-30 yl iinde
gerekleecei ngrlmektedir. Fzyona dayal retimin ise ancak 70-80 yl gibi uzun bir
dnemde rol oynayabilecei dnlmektedir.

DNYA APINDA ENERJ KULLANIMININ ZELLKLER

Halen dnyada kullanlan birincil enerji kaynaklarnn ; yaklak % 30u elektrik retiminde,
geri kalan % 70nin byk bir blm ise tamada, scak su, buhar ve s retiminde
kullanlmaktadr. Bu durum, zellikle scak su ve buhara ihtiya duyan byk bir s
pazarnn varlna iaret etmektedir.

BYK MKTARLARDA HDROJEN KULLANAN SANAY TESSLER

Halen dnyada tketilen 630 milyar Nm (2006) hidrojenin;
- % 50 kadar fosil yaktlarn ilenmesinde
- % 35 kadar amonyak retiminde kullanlmaktadr.

239
Bir rnek vermek zere; ABDde bulunan hidrojen retim tesislerinin hizmet verdii
sektrler, saylar ve kapasiteleri aadaki ekil -1 de verilmektedir.




ekil 1 ABDde hidrojen retim tesislerinin hizmet verdii sektrler (Kaynak: General
Electric Company, ABD )

HDROJEN RETM YNTEMLERNE GENEL BR BAKI

Doal gazda; az bir miktar dnda, ayrk olarak bulunmayan hidrojenin retilebilmesi iin,
yapsnda yer ald, su, metan vb. maddelerden, birincil enerji kaynaklarndan elde edilen
enerjiyle ayrtrlmas gerekir. Hidrojenin endstriyel boyutlarda retimi iin iki ana yntem
vardr [9-10]:
A- Isl yntemler [11-12]
B - Elektroliz yntemleri [13]
- Dk scaklkta elektroliz
Teknolojik olarak gelimi olan bu yntemde verim % 50-60 arasndadr.
Verimi artrmak zere, kat elektrolitler kullanan, yksek scaklkta ve
basnta uygulanabilecek elektroliz yntemleri gelitirilmektedir.
Bunlardan, kat elektrolit olarak ZrO2 / % 10Y2O3 yntemi iin % 90 gibi
ok yksek bir oran bildirilmitir
[14-16].
- Yksek scaklkta elektroliz (700-950 C) . Bu yntemin verimi, dk
scaklkta elektroliz yntemine gre daha yksektir.
Hidrojen retiminde kullanlan ve kullanlmas ngrlen enerji, hammade kaynaklar ve
retim yntemleri ekil 2de grlmektedir.

ekil 2 - Hidrojen retiminde enerji ve hammadde kaynaklar ile retim yntemleri [14]


240

Gnmzde hidrojen retiminin yaklak % 96snn enerji kayna fosil yaktlara, retim
hammaddesinin de % 86s ; doal gaz (% 48), petrol (% 30) ve kmre (%18) gibi fosil
karbon kaynaklarna dayal olarak sl yntemlerle, % 4 civarnda bir retim ise hammadde
olarak su kullanan elektroliz yntemleriyle gerekletirilmektedir.
Enerji kayna fosil yaktlar olan retimlerde, hidrojenle birlikte byk miktarda karbon
dioksid gaz da aa kmaktadr ( 1 t hidrojene karlk 10 t CO2). Bundan dolay, sera
gazlarna pek yol amayan hidrojen retimi iin temiz enerji potansiyeli olan kaynaklardan
faydalanmak gerekmektedir. Bu kaynaklar ;

1. Nkleer (fisyon, fzyon)
2. Yenilenebilir kaynaklar
- Hidrolik
- Gne
- Rzgar
- Jeotermal
- Biyoktle

Bu kaynaklar iinde byk hacimlerde hidrojen retimine en uygun kaynan nkleer enerji
olduu genel olarak kabul edilmektedir. Bu amaca ynelik yaplm olan almalarn byk
bir blm, zellikle ; Uluslararas Atom Enerji Ajans - UAEA tarafndan yaynlanmtr[15-
16].

NKLEER ENERJYE UYUMLU HDROJEN RETM YNTEMLER

Nkleer santrallardan retilen elektrik ve sl enerjiyi tek balarna veya birlikte kullanmak
suretiyle byk miktarlarda hidrojen retmek mmkndr [7, 20-24].
Bir nkleer santraln gvenli ve ekonomik olarak iletilmesi artlaryla uyumlu olacak
temel yntem ortaya konmutur;
- Elektrik enerjisi + elektroliz yntemi;
o Bu yntemde verim (elektrik retim verimi x elektroliz verimi), dk
scaklklarda (~ 200 C), % 25-30 arasndadr.
o Scaklk arttkca, verim % 35-40lara ykselmektedir.
- Isl enerji + suyun termokimyasal ayrtrlmas yntemi;
- Elektrik + sl enerji + yksek scaklkta elektroliz yntemi veya suyun hibrid
termokimyasal ayrtrlmas yntemi.
Termokimyasal yntemlere dayanan evrimlerde, sl enerjiyle ayrtrlan su hari, kullanlan
tm kimyasal maddeler evrimin sonunda tekrar kullanlmaktadr. 700 - 850 C arasndaki
scaklklara ihtiya gsteren bu evrimlerin verimi % 45-50 arasndadr.
Nkleer hidrojen retim yntemlerinin genel zellikleri Tablo 1de verilmektedir.
Teknolojik adan geerli olan ve halen gelitirilmekte olan bu yntemlerden hangisinin
sanayide daha ok kabul grecei, gelecekte mliyetler asndan gsterecekleri
performanslara baldr.
Su ayrtrma yntemiyle hidrojen retiminin ve sl ilemler gerektiren sanayi retimlerinin
gereksinimi olan sl kaynak scaklk aralklar ekil 3de gsterilmektedir.

NKLEER HDROJEN RETM

Gnmzde, bir nkleer reaktrde aa kan enerjinin, en yksek verimle dahi yaklak %
35inin elektrik enerjisine dntrld bilinmektedir.

241
Nkleer enerjinin potansiyelinden tam olarak faydalanabilmek ve dolaysyla elektrik retim
mliyetini de drmek zere, santralda retilen snn scak su ve eitli scaklklarda sl
kaynaklara ihtiyac olan sanayi tesisleri gibi gncel ve gelecekteki s pazarlarna
sunulmas ngrlmektedir.

Tablo 1 Nkleer hidrojen retim yntemlerinin genel zellikleri (21)




ekil 3 - eitli sanayi kollarnn gereksinimi olan sl kaynak scaklk aralklar [26]

242
I- Fisyon reaktrleri

ekil 4de bir nkleer reaktr ile rettilen elektrik ve sl enerjiden yararlanan bir kimyasal
tesisin (hidrojen, rafineri vb.) temsili resmi verilmektedir.
.
ekil 4 - Nkleer enerji vastasyla hidrojen retimi [27]

Byle bir sistemin, hem nkleer hem de hidrojen tesisi asndan gvenli, verimli ve
ekonomik bir ekilde ileyebilmesi iin, her iki tesis arasndaki balant zelliklerinin
birbirine uyumlu olmas gerekmektedir. Bunun salanmas iin, bir nkleer hidrojen retim
tesisinin kurulmasndan nce, aadaki sorunun cevaplanmas gerekli olmaktadr:

- Hangi reaktr tipi
- Hangi ayrtrma teknolojisiyle hidrojen retimi
- Nkleer ve hidrojen tesisleri biribirine gvenli bir ekilde nasl balanacaktr
Bilindii gibi nkleer reaktrlerde ; reaktr kalbindeki ana ilem, nkleer fisyon enerjisinin
sya evrilmesidir. Dolaysyla, teorik olarak herhangi bir reaktrn, hertrl sl ilem iin
gerekli s kayna olabilecei dnlmektedir.
Ancak, bir reaktrn sl enerji kayna olarak kullanlmaya elverili olmas iin temel
zelliin byk nemi bulunmaktadr.
- Reaktrde retilen snn birinci soutma devresindeki en yksek scakl,
- Birinci soutma devresindeki soutucunun giri ve k scaklklar fark,
- Baz uygulamalarda, retilen buharn basnc.
Reaktr tipleri ve rettikleri snn en yksek scaklk deerleri, Tablo 2de grlmektedir.
Deiik santrallarn rettii buharn zellikleri de Tablo 3de verilmitir.
Scaklk ve basnla ilgili artlara ek olarak ;
- letmede olan hidrojen retim tesislerinin kapasiteleri, iletme ve retim zellikleri;
nkleer santraln gcn, rettii s ve buharn zelliklerini belirlerken,
- Yksek scaklklar gerektiriren dk mliyetli retim yntemleri ise, yksek
scaklkta s reten nkleer reaktrlerin gelitirilmesini zorunlu klmaktadr.






243
Tablo 2 - Reaktr tipleri ve rettikleri snn en yksek scaklk deerleri

Reaktr Tipi En Yksek
Scaklk (C)
BWR
PWR
LWGR
PHWR


300
OCHWR 400
LMFBR 540
AGR
HTGR
650
950


Tablo 3 - Nkleer reaktrlerin buhar zellikleri [19]

Tablo 4de, hidrojen retim yntemine bal olarak reaksiyon scaklklar ile bu scaklklar
salayabilecek olan baz reaktrlerin en yksek scaklk deerleri verilmektedir.

Tablo 4: Hidrojen retim yntemleri, gerekli scaklklar ve nkleer reaktr tipleri


RETM YNTEM

REAKSYON SICAKLII ( C)

50 500 1000
- Suyun dk scaklkta elektroliz
- Buharn elektrolizi
- Suyun termokimyasal ayrm (IS ilemi)

(HI ayrm) (H2SO4 ayrim)

Nkleer sl kaynak scakl


Nkleer hidrojen retiminde geerli olan ayrtrma yntemleri ve bunlarla uyumlu
alabilecek nkleer reaktr seenekleri ekil 5de topluca birarada gsterilmitir;

244
Nkleer santral iletmesinden elde edilen deneyimler, nkleer enerji retiminin kk
nitelerle yaplmasnn ekonomik olmadn gstermektedir. Nkleer enerji vastasyla
hidrojen retiminin ekonomik olabilmesi iin, hidrojen tketim boyutlarnn nkleer reaktre
dayal hidrojen retiminin boyutlarna uygun olmas gerekmektedir.


ekil 5 Hidrojen ayrtrma yntemleri, evrimleri ile nkleer reaktr seenekleri

retim kapasiteleri hakknda bir fikir vermek zere gnmzde, fosil enerji kaynaklarna
dayal hidrojen retimi yapan byk boyutlu bir tesisin kapasitesinin, yaklak 5,7 milyon -
m/gn olduu belirtilmektedir[29-30]. Aadaki ekil 6da da, hidrojen retim tesisi
kapasiteleri, % 50 verim durumunda, bu kapasitelerin gerektirdii santral gleri ile
hlihazrda ticari kullanmda olan nkleer reaktrlerin g seviyeleri gsterilmektedir.


ekil 6 - Hidrojen retim tesisi kapasitesi, gerekli g ve nkleer santral gleri[30]


Hidrojen retim teknolojilerine uygun nkleer reaktr seenekleri
Nkleer enerji vastasyla hidrojen retimine elverili olan bir dizi reaktr tipi bulunmaktadr.
Bunlar, gnmzde iletilmekte olan reaktrler ile henz tasarm evresinde olan ve IV. kuak
olarak nitelendirilen ileri nkleer reaktrlerdir. Nkleer hidrojen retimine aday reaktrler:

245
- Hafif su reaktrleri (LWR; PWR, BWR);
- Superkritik su soutmal reaktr (SCWR);
- Basn sulu ileri reaktr (APWR);
- Kaynar sulu sadeletirilmi reaktr (SBWR);
- CANDU veya gelitirilmi CANDU;
- Modler helium reaktrleri (MHR; akl ta yatakl tipveya prismatik tip yaktl);
- Yksek sl gelitirilmi reaktr (AHTR);
- Gaz soutmal gelitirilmi reaktr (AGCR)
- Ergimi Sodyum soutmal hzl reaktr (SFR);
- Ergimi kurun/kurun-bizmut soutmal reaktr (LFR)
- Ergimi tuz soutmal reaktr (MSR).

IV. Kuak ileri nkleer sistemler zerinde almalar yapan 12 lkenin (ABD, Arjantin,
Brezilya, in, Fransa, G.Afrika, G.Kore, ngiltere, svire, Japonya, Kanada, ve Rusyann)
katlmyla kurulan, GIF(Generation IV International Form), bu sistemleri 2030un balarnda
teknik olgunlua eritirmeyi, 2035-2040lar arasnda da sanayi boyutlarnda gelitirmeyi
hedeflemilerdir. Bu sistemler; elektrik, s, tatl su ve hidrojen retimine dnk olmak zere
planlanmaktadr[31].
GIF tarafndan, hidrojen retimine dnk 6 yeni reaktr tasarm zerinde karar klnmtr.
Seilen reaktr tipleri ve reaktr kalbinden kan soutucunun scaklk aralklar Tablo 6da
verilmektedir.
Bu seeneklerle uyumlu olan ve geliim vadeden 4 alternatif termokimyasal evrim de
belirlenmitir [32].
Tablo 7de, IV. Kuak reaktrlerle termokimyasal evrimlerin badaklk durumlar
verilmektedir. ekilde grlen + ve iaretleri sra ile, Tablo 6da grlen scaklklarn st ve
alt deerlerini temsil etmektedir.
Tablo 7 deki sonulara gre, bugnk bilgiler nda GIFce seilen termokimyasal
evrimler ile IV. Kuak reaktrlerinden yalnzca VHTRler arasnda tam bir uyum vardr[33].
ABD, Fransa, Gney Afrika ve Japonyada VHTR tipi reaktrlerle nkleer hidrojen retimi
konusunda yaplan ArGe programlar erevesinde ele alnan eitli zellikler; Tablo 8de
gsterilmektedir.




















246



Tablo 5 Nkleer enerji vastasyla hidrojen retim teknolojilerinin zellikleri (25)










247


Tablo 6 - IV.Kuak reaktrlerde soutucunun kalp k scaklk deerleri

Reaktr Tipi Soutucunun kalpten k scakl aral
(C)
Helium Gas Fast Reactor (GFR) 550 850
Molten Salt Reactor (MSR) 640 850
Lead Fast Breeder (PbFr) 520 620
Sodium Fast Reactor (SFR) 500 640
Supercritical Water Reactor(SCWR) 380 500
Very High Temperature Reactor
(VHTR)
880 1000

Tablo 7 - Nkleer reaktrler ile termokimyasal evrimlerin badaklk durumu


Tablo 8 - VHTR tipi reaktrlerle nkleer hidrojen retim programlar ve zellikleri[34]



Grld zere, reaktrle hidrojen retim tesisinin balants, seri ve paralel balanma
temelinde, deiik ekillerde yaplabilmektedir. Reaktrle hidrojen retim tesisinin balant
ekli iin rnek olmak zere, ekil 7 ve 8de JAEA firmasnn tasarm verilmektedir.

248



ekil 7 - GTHTR300C reaktryle hidrojen retim tesisinin balant emas




ekil 8 -

Hidrojen retiminde; yksek scaklk elektroliz(HTE) yntemiyle suyun ayrtrlmas ile
hidrojen retimi ok nemli bir yer tutmaktadr. Hidrojen retimine sl enerji ve elektrik
ebekesine de elektirik salayarak kojenerasyon tarznda alabilecek bir reaktrn, HTE
yntemiyle hidrojen retim tesisine balants da ekil 9da verilmektedir.


249


ekil 9 - VHTR tipi bir reaktrle yksek scaklk elektroliz(HTE) evriminde suyun
ayrtrlmas
(Kaynak: Idaho National Laboratory; ABD)

SONU

Hidrojen retimi ve gncel kullanma gerekli yakt hcreleri teknolojisinde karlalan en
byk zorluk ; byk yatrmla birlikte yksek seviyede bilimsel, teknolojik ve sanayide
uzmanl gerektiren biribirine bal unsurlar bir arada iermesidir.
Ancak; toplumu ilgilendiren yannn da ; zellikle enerji, evre, tamaclk ve sanayide
rekabet iin neminin olduka fazla olmasdr.
ABnin Stratejik Enerji Teknoloji (SET) plannda, hidrojen ve yakt hcreleri ; 2020 ylnda
sera gaz yaylm iin belirlenen % 20 azalma, enerjide yenilenebilir kaynaklarn paynn %
20 ye ulamas ve birincil enerji kaynaklarnn kullanlmasnda % 20 azalma ve 2050 ylna
uzanan zaman diliminde de btnyle karbon yaylmn nleme hedefleri iinde
gsterilmektedir. Bu hedef ; ABnin 29 mays 2007 tarihli European Energy Strategy for
Transport toplants sonu bildirgesinde ak olarak ifade edilmektedir.
Kendi kaynaklarn yaratma ve da bamll azaltma konusunda gelecek iin ciddi
kayglar olan AB iinde yenilenebilir enerji kaynaklar ve buna bal olarak hidrojen retimi
ve yakt hcreleri teknolojisi iin kamu ve zel sektr bir araya gelip bir giriimle ortaklk
oluturmulardr. Esas amacn da; Avrupada hidrojen ve yakt pili teknolojilerinin geliimini
hzlandrmak ve 2010 ile 2020 yllar arasnda, bu teknolojileri ticariletirmek olduu ifade
edilmektedir.
Bilindii gibi lkemiz hem enerji kaynaklar ve hem de enerji teknolojilerinde da bamldr
ve bu bamllk, enerji talebi daha da arttka artarak devam edecektir.
Halen lkemizde nkleer santral ile ilgili olarak yaplmakta olan almalara ve hidrojen ile
yakt hcresi teknolojileri zerinde dnyadaki gelimelere paralel olarak kan frsatn birlikte
iyi deerlendirilmesi gerektii dnlmektedir.

250

KISALTMALAR

AGR Advanced Gas-Cooled, Graphite Moderated Reactor
Gaz Soutmal Grafit Yavalatcl Gelimi Gaz Reaktr
BWR Boiling Water Reactor
Kaynar Sulu Reaktr
GCR Gas Cooled Reactor
Gaz Soutmal Reaktr
HTGR High Temperature Gas Reactor
Yksek Scaklkl Gaz Reaktr
LMFBR Liquid Metal Fast Breeder Reactor
Sv Metal Hzl retken Reaktr
LWGR Light-Water-Cooled, Graphite- Moderated Reactor
Hafif Su Soutmal Grafit Yavalatc Reaktr
OCHWR Organic- Cooled, Heavy-Water-Moderated Reactor
Organik Soutuculu, Ar Su Yavalatcl Reaktr
PHWR Pressurized Heavy Water Reactor
Basnl Ar Su Reaktr
PWR Pressurized Water Reactor
Basnl Sulu Reaktr






























251
KAYNAKLAR

[1] Fuel Cells and Hydrogen Joint Undertaking (FCH JU), Annual Activity Report 2008,
Final Version May 2009
[2] Fuel Cells and Hydrogen (FCH JU), Annual Implementation Plan, 2009, 15 June 2009
[3] Fuel Cells and Hydrogen, Multi - Annual Implementation Plan, 2008 2013, Document
FCH JU 2009.001, Final Version May 2009
[4] Fuel Cells and Hydrogen, M.A.Morales, 11 June 2008, National Contact Points Meeting -
Brussels
[5] Stoll; R. E., Von Linde, F., Hydrogen - What are the costs?, Hydrocarbon Process 2000,
V. 79 No. 12, pp. 42-46.
[6] Ryskamp, John M., Hydrogen Production from Nuclear Energy, IEEE Power
Engineering Meeting, April 28, 2003.
[7] Patrice Jude et al., La solution nuclaire pour satisfaire les besoins moyen et long termes
en hydrogne, Journe dtude sur lhydrogne de lENSMP, Paris, 31 03 2009.
[8] Mansilla, Christine,,Production dhydrogne: saffranchir des combustibles fossiles?,
Journe dtude Hydrogne: produit chimique, vecteur nergtique, La lettre de lI-ts, No.7,
Juin 2009.
[9] Momirlan, M., Vezirolu, T. N., Current Status of Hydrogen Energy, Renewable and
Sustainable Energy Reviews 2002, 6(1-2), pp. 141-179.
[10] Diner, brahim; Technical, Environmental and exergetic Aspects of Hydrogen Energy
systems, International Journal of Hydrogen Energy, Vol. 27, no. 3, pp.265-285, 22 June
2008.
[11] Farbman, G. H.,the Conceptual Design of an Integrated Nuclear-hydrogen Production
Plant Using sulfur Cycle-Water decomposition System, NASA-Cr-134976. Westhinghouse
Electric Corp., April 1976.
[12] Doenitz, W. Et al., Hydrogen Production by high Temperature Electrolysis of Water
Vapor, Journal of Hydrogen Energy, Vol. 5, no. 1, pp. 55-63, 1980.
[13] Brown, L. C. et al., High Efficiency Generation of Hydrogen Fuels using
Thermochemical Cycles and Nuclear Power, AIChE, 2002 Spring National Meeting, New
Orleans, LA, March 11-15, 2002.
[14] Anonim, Gasoline-Type Fuels for Fuel Cell Vehicles, Fuel Cells UK Newsletter,
ETSU, Harwell, Issue 6, 1998.
[15] Summary Report of specialist meeting on process heat applications technology,
Kernforschungsanlage Jlich GmbH, FRG- 27-29 November 1979, IAEA-IWGHTR-6.
[16] High temperature applications of nuclear energy, Proceedings of a Technical
committee meeting held in Oarai,Japan,19-20 October 1992,IAEA-TECDOC-761.
[17] Non-electric applications of nuclear energy, Advisory group meeting, Jakarta,
Indonesia, 21-23 November 1995, IAEA-TECDOC-923.
[18] Nuclear heat application: design aspects and operating experience, Advisory group
meeting, 13-15 Dec. 1995 and Feb. 1996, 20-24 Oct. 1997, IAEA_TECDOC_1056
[19] Brey L., Woite, G. (Edts.), Hydrogen as an energy carrier and its production by nuclear
power, IAEA-TECDOC-1085, May1999.
[20] Barnet, H., The status of the High Temperature Reactor and H2 related R&D Work,
Hydrogen Production, 2nd IAE Technical Workshop, Jlich, FRG, 1991.
[21] Struck, B. D. (Ed.), Implementing Agreement for a Programme of Research and
Development on the Production of Hydrogen From Waste, Document HUF-6, research Center
Jlich, FRG, 1991, pp. 113-132.
[22] Forsberg, C.W., Peddicord, K. L., Hydrogen production as a Major Nuclear Energy
Applications, Nuclear News, September 2001.

252
[23] Brown, L. C. et al., High efficiency Generation of Hydrogen Fuels using Nuclear
Power, Final Report to DOE, General Atomics Report GA-A24285.
[24] Yldz, B. Et al.,Configuration and Technology Implications of Potential Nuclear
hydrogen Production System Applications, ANL-05/30.
[25] Kupitz, J., Role of IAEA in non-electric applications of nuclear energy, Proceeding of
a Advisory group meeting in Jakarta, Indonesia, 21-23 November 1995, IAEA-TECDOC-
923.
[26] Orhan, M. F.,Energy, Exergy and Cost Analyses of Nuclear-Based Hydrogen
Production via Thermochemicel Water Decomposition Using a Copper-Chlorin (Cu-Cl)
Cycle, Master Thesis, The Faculty of Enginnering and Applied Sciences, Institute of
Technology, University of Ontario, April 2008.
[27]Barnert, H., Krett, V., Kupitz, J, Nuclear Energy for Heat Applications, Co-generating
electricity and heat is a promising application, IAEA BULLETIN, Vol. 33 No.1, 1991;
Vienna, Austria.
[28] Ogawa, M., Nuclear Production of Hydrogen, IAE Renewable Energy Working Party
Seminar, Paris, France, 3 March 2003.
[29]Parkinson, G., The utility of hydrogen, Journal of .Chemical Engineering, Vol.108, No.
10, pp.29-37, 2001.
[30] Forsberg, C., Production of Hydrogen Using Nuclear Energy, 2
nd
. International
Symposium on Safety and Economy of Hydrogen Transport, Town of Sarov, Nizhniy
Novgorod region,Russia, August 18-21, 2003.
[31] GenIV Roadmap website (http:/gif.inel.gov/roadmap/)
[32] Werkoff, F. et al.,Are the lessons of the techno-economic studies on the sulphur-Iodine
cycle applicable to other cycles?, ICENES 2007, 13th International Conference on Emerging
Nuclear Energy Systems, 3 8 June 2007, stanbul
[33] Lewis M. A., 2006 DOE hydrogen Program Evaluation of Thermochemical Cycles
(http:/www.hydrogen.energy.gov/pdfs/review06/ppdp_21_lewis.pdf)].
[34] Ewan B. Et al Nuclear Hydrogen Production, KNOO Annual Meeting, 17 July 2008























253
RAFNERLERDE HDROJEN RETM / TKETM DENGES
VE
EMNYET TEDBRLER

Osman Bozda

Kocaeli niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Kimya Blm, Umut Tepe, Kocaeli

Petrol rafinerileri Hidrojeni en ok reten ve retim srasnda tketen yerlerdir. Rafinerilerde
Hidrojen Pt-R Biriminde, 25-35 kg/cm
2
basn altnda reforming ilemi srasnda retilir.
retilen Hidrojen CHD birimlerinde kkrt gidermde ilemlerinde kullanlr. Rafinerilerin
retim srasnda hidrojen depolama gereksinimi yoktur. Buna karn Reformer birimlerinin
start-up srasnda, sistemi en az 7 kg/cm
2
basnta yksek saflkta onlarca ton Hidrojen ile
doldurmak gerekir. Bu almada Pt-R biriminin renenerayonu srasnda Azot ve Hidrojen ile
sprme ilemleri, Hidrojenin nakli, rafineri sahasnda depolanmas ve Reformer birimini
doldurma teknikleri tartld. retimde zamann para olmas ve emniyette kestirme yolun
yokluu ilkeleri dorultusunda, bir rafineride rejenerasyon srasnda Hidrojen patlamas
sonucu olan lmcl bir i kazasnn teknik analizi yapld.

Giri

Hidrojen evrende en ok bulunan ve molekler yaps en basit elementir. Doada serbest
halde bulunmaz, bileikler halinde bulunur. Hidrojen normal artlarda renksiz kokusuz, tatsz,
zehirsiz ve olduka yanc bir gazdr. Hidrojenin yakt olarak kullanld enerji sistemlerinde,
atmosfere atlan rn sadece su ve/veya su buhar olur. Hidrojen bilinen tm yaktlar
ierisinde birim ktle bana en yksek enerji ieriine sahiptir. Temiz bir yakt olmasna
karn, enerji olarak kullanlabilmesi iin doadaki bileiklerden saf olarak elde edilmesi
gerekir. Hidrojenin temiz yakt olarak kullanm alanlarnn yaygnlamas, zellikle fosil yakt
yerine, sudan bol miktarda ekonomik olarak elde edilmesini salayan yntemlerin
gelitirilmesine, gvenilir ve yaygn datm ann kurulmasna baldr.
Hidrojenin byk lekli retimi gnmzde fosil yaktlarndan eitli kimyasal ilemlerle
yaplmaktadr. Dnya genelinde yaklak ylda 50 milyon ton hidrojen retimi yaplmaktadr.
Bunun yaklak %48i doal gazdan, %30u ham petrolden, %18i kmrden ve %4 suyun
elektrolizinden elde edilmektedir. Hidrojenin yaygn olarak kullanld en nemli yer azotlu
gbre elde edilmesi iin amonyak retimidir. Dnya H
2
retiminin yaklak yars Amonyak
retiminde kullanlmaktadr. Dier yarsnn nemli bir ksm, ar petrol kesimlerinin, yakt
olarak kullanlabilmesi iin eitli ilemlerinde kullanlr. Ayrca, Hidrojenin doymam
yalar doyurmak, metanol retiminde, hidroklorik asit retiminde ve metal filizlerinin
indirgenmesi, yakt hcreleri v.b. gibi nemli baz baka kullanm yerleride vardr. Bu
almada Hidrojenin petrol rafinerilerinde retimi, kullanm yerleri, kullanm srasnda
ngrlmesi gereken emniyet tedbirleri anlatlacaktr.

Ham petroln damtlmas

Ham petrol kahverengimsi yeilden siyaha kadar deien eitli renklerde ve binlerce
bileiin bir karmdr. Ham petrol iindeki maddelerin byk bir ksm hidrokarbonlardr.
Bunun dnda ham petrolde oksijen, azot ve kkrtn organik bileikleri ve baz anorganik
maddeler de vardr. Demir, nikel vanadyum, arsenik ve bunun gibi metallerin organik
bileikleri ok az miktarda da olsa, baz ham petrollerde bulunur. Ham petrol doada
bulunduu haliyle ne yakt, ne de petrokimya sanayinde kullanlabilir. Ham petrol istenen

254
ama ve kullanmna uygun hale getirmek iin ilemek gerekir. Ham petroln ilenmeside
olduka karmak bir ilemdir. Ham petrol gibi iinde ok sayda ve benzer zellikte saf
madde bulunan karmlardan her maddeyi saf olarak elde etmek genellikle gerekmez.
Rafineriler genel olarak yakt rafinerileri, karmak rafineriler, ya rafinerileri ad altnda
ana grupta incelenir.
Basit bir rafineride ham petroln ilenmesi ekil 1 de grlmektedir. Ham petrol belirli bir
scakla kadar stlr ve desaltera verilerek ierisindeki tuzlar giderilir. Daha sonra ham
petrol, s deitiricilerden geirilerek yaklak 260-270 C ye son olarakda ham petrol
frnnda 370 C ye kadar stlr ve atmosferik kuleye beslenir. Kule iinde ykselen
hidrokarbon buhar kademeli olarak younlatrlarak eitli kaynama aralklarnda kesimlere
ayrlr. Ham petrol damtma kulesinden elde edilen 0-185 C kaynama aralndaki petrol
kesimine nafta, 185 -240 C aralndaki kesime kerosin, 240-380 C aralndaki kesime gasoil
denir. Kule dibinden ekilen atmosferik kulede buharlamayan kesime ise resid denir. Resid,
kero ve gasoil iinde kalmas muhtemel hafif rnleri buharlatrmak iin kzgn su buhar
verilerek stripping yaplr. Ham petrol kulesinden elde edilen eitli kesimler, eitli kimyasal
ilemlere tabi tutularak daha deerli ticari rnlere dntrlr. Aada genellikle her
rafineride bulunan CHD ve reformer birimleri anatlmaktadr.


CHD Birimi (Nafta Hidrotriting)

Naftann kkrt ve azot ierii yksek, buna karn oktan dktr. Bu nedenle nafte CHD
biriminde Hidrojenle muamele (hidrotriting) edilir. Kkrt ve azotu giderilir. Nafta nitesinde
ham nafta ekil-2 de grld gibi n stmas yapldktan sonra iinde genellikle Co-Mo
katalizr bulunan reaktre girer. Burada Reformer biriminden gelen, treat gas denen hidrojen
bakmndan zengin gaz akmyla kartrlr. Bu gaz iinde bulunan hidrojen, nafta ierisinde
bulunan kkrt bileikleri ile kimyasal reaksiyona girer. Bu reaksiyonlar sonunda H
2
S ve NH
3

meydana gelir ve gaz fazna geer. Reaktr kts oktan nispeten yksek olan hafifi nafta
(LSR) ve dk oktanl ar nafta (HSR) adlaryla iki ksma ayrlr LSR iindeki hafif
ksmlar ayrlp, kararl hale getirildikten sonra paallamak iin depolama tanklarna
gnderilir. HSR, Pt-R Birimine besleme akm olarak verilir.

255


Pt-R Birimi

CHD biriminden gelen HSR belirli bir scakla kadar stlarak iinde Pt katalizr bulunan
reaktrlere beslenir. Pt-R Reformer da yksek scaklk (290-455 C) ve yksek basnta (25-35
bar) iki tip reaksiyon olur. Bunlar Hydrotriting and hydrocracking reaksiyonlardr.
Hydrotreating ileminde besleme akmndaki kkrt, azot, halojenler gibi evre kirletici
inorganik gayrsafiyetler Hidrojen ile reaksiyona girer ve daha sonra uzaklatrlr.
Reaktrlere besleme akmyla giden kkrt bileiklerinin byk bir ksm ortamda bulunan
hidrojen ile kimyasal reaksiyona girerek hidrojen slfre H
2
S e dnr. Azot ise amonyaa
NH
3
dnr.

Doymam olefinler ve aromatikler H
2
ile doyurulur. Hydrocracking ileminde
yksek sayda karbon ieren hidrokarbon moleklleri krlarak, hafif molekll hidrokarbon
rnler elde edilir. Katalizr zerinde molekler yap yeniden ekillenerek dallanm
hidrokarbon bakmndan daha zenginleir ve olarak sonu besleme akmnn oktan ykselir.
Reformer reaksiyonlarn balatmak iin start-up srasnda reaktrlere hidrojen doldurulur.
Reformern normal operasyonu srasnda reaktrde eitli kimyasal reaksiyonlar olur. Baz
reaksiyonlar hidrojen retir, baz reaksiyonlar hidrojen tketir. Normal operasyon srasnda
Reformer net Hidrojen retir. Hidrojen retim tketim dengesi H
2
O/Cl
2
oran, scaklk ve
basn ayarlanarak salanr. Normal operasyonda katalizr kullanldka, tedrici kok oluur.
Kok, dk hidrojen ieren kat hidrokarbon oluumlardr. Normal operasyon srasnda bir
ksm kkrt, katalist platinin yzeyine Pt-S olarak balanr. Reaktr katalizrn aktif
yzeyleri zamanla kok ve kkrt ile kaplanr. Zamanla giderek etkinlii azalr ve geici olarak
i gremez hale gelir. Buna katalizr deaktivasyonu denir. Bu durumda belirli aralklarla
katalizr rejenerasyonu yaplarak yzeyler temizlenir ve aktivasyon yeniden kazanlr.

Rejenerasyon Plan ve Prosedr: Rejenerasyonun ne kadar srecei konusunda en byk
belirsizlik yanma sresini ngrlememesidir. Yanma sresi katalizr zerinde biriken kok
miktarna baldr. Bunu ngrmenin olana yoktur. Rejenerasyon srasnda kok yanmas
fazla oksijen verilerek, hzlandrlrsa reaktr iinde yerel baz noktalarda kontrolsz bir
ekilde scakln ykselmesi ve katalizrn bu blgelerde yapsal bozunmaya uramasna
neden olabilir. Rejenerasyon sisteminde azot ile H/C sprmesi, Oksijen sprmesi, Azotu
hidrojenle sprme ve Hidrojen doldurma ilemleride zaman alan ve zamana kar yar
halinde yaplan ilemlerdir. Bu da iin en byk zorluunu ve tehlikesini oluturmaktadr.

256


retim srasnda reaktrlerin iindeki katalizr scakl st snra geldii zaman, Reformer
birimi rejenerasyon yapmak iin durdurulur. indeki sv rnler pompalarla dar alnr.
Sistem iindeki H
2
ve hidrokarbon buharlar alev bacasna azot ile sprlr. H/C miktar
belirli bir deerin altna dtkten sonra sistem azot ile doldurulur ve resaykl kopresr
altrlarak azot gaz proses frnlarnda stlr ve srkle ettirilir. Daha sonra sisteme ok
kontroll bir ekilde hava enjekte edilerek (%0.7) katalizr zerindeki kok ve kkrt
kontroll bir ekilde yaklr. Yanma rnleri SO
2
, CO
2
ve su buhardr. Reaktr kts
soutulur, seyreltik kostik zelti ile muamale edilir. Gaz karm separatrden geirilerek
iindeki sv ksmlar ayrlr ve kompresre tekrar girer. Reformer katalizrleri zerindeki
kokun yanmas tamamlandktan sonra kompresr durdurulur. Sistemin ierii yaltm vanas
alarak alav bacas hatna boaltlr. Sistem basnc atmosferik basnca drldkten sonra
sistem iindeki azot hidrojen ile sprlerek alev bacasna verilir. Sprme ileminden sistem
saf hidrojenle kompresrsn alabilecei minimum basna (7 bar) kadar H
2
ile doldurulur.
Kompresr altrlarak frnlarda stma ilemine balanr.

HDROJEN RETMNDE VE KULLANIMINDA TEHLKELER

Her ham petroln iinde az veya ok miktarda (genellikle % 0,1 ile %3) arasnda kkrt
vardr. Petrol rnlerinden kkrt, H
2
ile CHD birimlerinde eitli tepkimeler sonunda H
2
S
gaz olarak ayrlr. lenmemi rafineri gazlar iinde gaz halinde ve rafineri damtma
kulelerinin tepe dramlarnn dip sular iinde znm olarak H
2
S her zaman, iin doas
gerei vardr. Bu nedenle rafineri gazlar ve drenaj sular her zaman zenle ve her trl
emniyet tedbiri alnarak ellenmelidir. Hidrojen retiminde iki byk tehlike patlama ve H
2
S
zehirlenmesidir. Hidrojen kolay szmas, dk enerjiyle tutumas, hava ile karmnn geni
bir aralkta yanmas (hacimce 4 ile 75 %), younluunun dk olmas ve metallerde
krlganlk yaratmas v.b. gibi pek ok gvenlik sorununu birlikte getirir. Hidrojen hava
karm dier gazlardan daha patlayc/yanc zellie sahiptir. Saf Hidrojen, hava ile plak
gzle zor grlen renksiz ve soluk bir bir alevle yanar. Hidrojenin alev scakl yksektir.
Hidrojen aleviyle mcadele etmek dier alevlerle mcadele etmekten ok daha zordur.

lmcl H
2
patlamasna bir rnek: Rejenerasyon yaplan sistemin hacimi yaklak 450 m
3

dr. Bu hacim saf H
2
ieren, 150-200 bar basnta 2-4 m
3
modller kullanlarak 7 bar basnca
kadar doldurulur. Modller treylerle Reformer sahasna getirilir. Flexible elik bir hortumla

257
sisteme balanr. Modln k hattnda bir vana, bir reglatr vanas ve ar ak vanas
bulunmaktadr. Reklatr vanas k basnc sistemin alaca 7 bar basnca drlr.
Reaktr hattndaki ardk iki vana alarak Hidrojen dolumu gerekletirilir. Modl iindeki
basn sistem basncyla eitlenince, bo modl yerine yeni modl taklr. Bu i emniyetli bir
ekilde yllarca ve defalarca yaplmtr. Ancak H
2
dolumu yava yrmektedir. Bunu
hzlandrmann yollarndan biri, kural ve talimatlara aykr olarak dolum basncn
ykseltmektir. Bu ilem yaplrken muhtemelen lmcl bir hata daha yaplm. Sistem vanas
kapalyken, nce modl vanalar alm. Vana alr almaz, elik hortum yrtlm ve
patlama olmu. Bu ilemi yapan operatr patlamann etkisiyle yere dm ve ar ak
vanas H
2
akn hemen kesmi ve H
2
akm kesildii iin yangn saniyeler iinde
kendiliinden snm. Kaza yerinden 20 -30 m uzakta alan i grenler patlamay duymu
ve annda yerde yanarak yatmakta olan i arkadalarna yardm ederler. Bir hafta yank
tedavisi gren ve yanklar ksmen iyi olmaya balayan bu arkada, patlama srasnda tenefs
ettii ar scak havann akiyerlerde yapm olduu ar tahribat nedeniyle vefat etti.

H
2
S Zehirlenmesi: Hidrojen slfr hem irkiltici, hemde son derece zehirli bir gazdr. ok
dk deriimdeki H
2
S in tenefs edilmesi bile zehirlenmeye neden olabilir. Pek ou doal
ve rafineri gazlar 0.1% H
2
S ierebilir. OSHA msaade edilen tavan deeri Tablo-1 de
verilmitir. Tabloda grld gibi yksek oranda H
2
S ieren gazlar, tek nefeste salkl bir
insann bilincinin kaybolmasna hatta komaya girip lmne neden olabilir. Bu gazlar asla
tenefs edilmemelidir.

Tablo 1 : Hidrojen Slfr gaznn etkileri
Deriim (ppm) Zaman Etki
0.13 Tek nefes Koku hissedilir
10.0 8 saat Eik deer
500-700 saat Koma
1000 Dakikalar Yaam sonu

H2S zehirlenmesine kar nlemler: H
2
S ieren proses gazlaryla almak, gerekli tedbirleri
almay, H
2
S in zehirli nitelii farkna varp anlamay gerektirir. H
2
S bulunma olasl olan
yerlere, taze hava maskeleri kullanlmaldr. Bu tr maskelerin sk sk kontrol yaplmal.
Ortamda eik deerinden yksek H
2
S bulunan ortamlarda alanlar, en az iki kii birlikte
allmal ve herkes biri yedek ifte maske bulundurmaldr. H
2
S ok kesikin ve belirgin
kokusu olmasna ramen, koku duygusu amaz deildir. H
2
S sinir ularn ksa bir sre sonra
fel eder ve koku hissedilmez. Burnunuz H
2
S kokusu almyorsa, ortamda H
2
S yok demek
deildir.














258


















































259
TVA-SATVA TEKN LE ATIK POLMERLERN HDROJEN KAYNAI
OLARAK KULANILMASI

S SA AT TI IL LM MI I B BA AS SA AN N, , F FA AT TM MA A A AH H N N

Hitit niversitesi, Mhendislik Fakltesi, Kimya Mhendislii Blm,19030,ORUM
sstilmisbasan@hitit.edu.tr


Z ZE ET T

Thermal Volatilization Analysis (TVA) teknii, polimer veya polimer atklarn yksek
scaklkta ve vakum altnda ssal bozunmaya tabi tutarak meydana gelen ssal bozunma
rnlerini souk tuzaklarda younlatrmak suretiyle, SATVA ise onlar -196C den oda
scaklna kadar vakum altnda buharlatrarak ayran bir ssal analiz tekniidir.
ou polimerler, zellikle hidrokarbon polimerler, kullanm mrn tamamladktan sonra,
hem byk miktarda hidrojen ieren hem de doada uzun sre bozunmadan kalan atklara
dnrler. Gnmzde insanlar bir yandan doada bozunmadan kalan polimerik atk
tehlikesi ile kar karya kalrken dier yandan da fosil yaktlarn tkenme tehlikesi
karsnda daha ucuz ve daha temiz enerji kaynaklar bulmak zorunda kalmtr.
En ok kullanlan hidrokarbon polimerlerin ktlesel olarak nemli bir ksmn hidrojen tekil
eder. Bu nedenle, polimerlerin yksek scaklklarda bozunmas/prolizi sonucunda oluan
bozunma rnleri iinde nemli miktarda hidrojen gaz bulunur.
Bu almann amac, dnyada ve lkemizde en ok kullanlan ve haliyle atk oluturan
polimerlerin ssal bozunmas ile ilgili yaplan almalar gzden geirerek, hem gaz rnler
iinde hidrojen miktarn artrma yollarn hem de hidrojeni dier gaz halindeki ssal
bozunma rnlerinden ayrma yollarn aratrmaktr. Bu literatr bilgileri nda atk
polimerlerden hidrojen elde etmek amacyla TVA tekniinin kullanlabilirliini irdelemektir.


G G R R

Gnlk hayatmzda en ok kullanlan malzemeler polimerik malzemelerdir. Daha ok
kullanlmas ve birka doal olarak bozunabilir polimer dnda ou polimerin uzun sre
doada bozunmadan kalabilmesi nedeniyle polimerik atklar amzda nemli bir evre
sorunu haline gelmitir. Bilindii gibi, gnlk hayatmzda ok kullanlan polimerlerin ou
da hidrokarbon polimerlerdir. zellikle hidrokarbon polimerlerin ktlesel olarak nemli bir
ksmn hidrojen tekil eder. Bu nedenle, polimerlerin yksek scaklklarda bozunmas/prolizi
sonucunda oluan bozunma rnleri iinde alkanlar, aklenler ve aromatik bileikler yannda
hidrojen gaz da bulunur.
Kullanm mrn tamamladktan sonra, polimerler hem nemli miktarda hidrojen ieren hem
de doada uzun sre bozunmadan kalan atklara dnrler. Gnmzde insanlar bir yandan
doada bozunmadan kalan polimerik atk tehlikesi ile kar karya kalrken dier yandan da
fosil yaktlarn tkenme tehlikesi karsnda daha ucuz ve daha temiz enerji kaynaklar
bulmak zorunda kalmtr.
te atk polimerlerin hidrojen kayna olarak kullanlabilmesi hem tkenmekte olan fosil
yaktlara seenek oluturacak hem de nemli bir evre sorununa zm getirecektir.
Polimerlerin ve polimerik atklarn yksek scaklklardaki ssal bozunmas bu atklar
ekonomik olarak deerli yaktlara veya petrokimya endstrisinin girdilerine dntrmede
nemli bir rol oynar. Yaplarna gre polimerler depolimerleme, rastgele zincir kesilmesi,

260
soyulma tepkimesi gibi eitli ssal bozunma mekanizmalarna gre bozunurlar [1]. Burada
amacmza en uygun bozunma mekanizmas ssal depolimerleme mekanizmasdr. Ancak,
poli(metil metakrilat) (PMM) gibi depolimerleme ile ssal bozunmaya urayan polimerler
ok fazla deildir. Polimerler genellikle stlan scakla veya ortama bal olarak rastgele
bozunurlar ve eitli bozunma rnleri verirler. Hidrokarbon polimerlerin inert veya vakumda
oluan ssal bozunma rnleri genellikle, benzen, toluen, etan, metan, H
2
vb. kk
molekll maddelerdir [2-4]. Eer, oksijenli ortamda bozunma olursa bunlarn yanna CO ve
CO
2
de eklenir. Molekl yapsnda karbon ve hidrojen dnda oksijen, azot, kkrt,
halojenler vb dier elementleri ieren hidrokarbon polimerlerin dndaki dier polimerin
ssal bozunma rnleri iinde bu maddelerden baka HCl, CO
2
, CO, azot veya kkrt ieren
dier bileikler de olabilir.
Bir polimerin ssal bozunma rnleri TG-MS, TG-FTIR, TG-GC ve TVA gibi birleik veya
tek bana uygulanan aletsel analiz yntemleri gibi eitli yntemlerle analiz edilir[5].
Bunlardan TG-MS, TG-FTIR, TG-GC da, ssal bozunmann gerekletii TGden bozunma
rnlerinin bir arayzey veya ayrc ile dier bir analitik cihaza aktarlarak analizini yaparlar.
Bunlar arasnda sadece TVA teknii ssal bozunma rnlerinin ayrlmasna imkan verir [6-8].
ekil -1 de grld gibi, bu teknikte, ssal bozunma rnlerini birbirlerinden ayran
mekanizma vakum altnda alan souk tuzaklardr. TVA polimerlerin ssal bozunmas
srasnda kan gazlarn basn deiimini saptayan bir yntemdir.






















Bu teknikte polimer rnei srekli vakum uygulanan bir hatta bulunan frnda ssal bozunma
scaklna kadar stlr, kan gaz rnleri oda scaklndan sv azot scaklna ( -196C )
kadar eitli scaklklardaki souk tuzaklarda molekler olarak younlatrmak suretiyle
birbirlerinden ayrlrlar. Souk tuzaklar uygun byklkteki Dewar kaplar iinde ya uygun
oranlarda sv azot ve petrol eteri karmlar ile elde edilir ya da Tablo -1 de grld gibi
saf sv banyolar ile elde edilir. Souk tuzaklarn verimini artrmak amacyla d cam yn
ile sarlr.
Oda scaklnda ise, aktif kmr, silika jel, alumina veya molekler elekler gibi maddeler ile
dolu adsorpsiyon tuzaklar kullanlr.

ekil 1 TVA dzeneinin ematik gsterimi [1]

261

Tablo -1 Genel Olarak Kullanlan Sabit Scaklk Banyolar[1]

Scaklk (C) Madde
-12 Metil benzoat
t-amil alkol
-15.3 Benzil alkol
-23 Karbon tetraklorr
-30.6 Bromobenzen
-35 1,2-Dikloretan
-42 Dietil keton
-45 Klorbenzen
-48 n-Hekzanol
-52 Benzil asetat
-57 Oktan
-64 Klorform
-71 Metil hekzanoat
-78 CO2/aseton
-84 Etil asetat
-87 Trikloretan
-91 Heptan
-95 Toluen
-98 Metanol
-104 Siklohekzan
-107 2,2,4-trimetil pentan
-112 Karbondislfit
1-Brombutan
-117 2-klorobutan
zoamil alkol
-119 Etil bromr
-123 1-kloropropan
-126 Metilsiklohekzan
-127 n-Propil alkol
-131.5 n-Pentan
-136.4 3-kloropropen
-139 Kloretan
-147 zopren
-158 Vinil klorr
-161 2-Metil-butan
-169 3-Metil-but-1-en
-186.5 Sv argon (oksijen)
-196 Sv azot
-210 Kat azot
-218 Kat azot









262
DENEYSEL BULGULAR

Gnmzde baz polimer ileyen fabrikalarn atklar dnda genel olarak polimerik atklar
belediye atklarnn iinde bulunurlar. Belediye atklarnn iinde bulunan polimer kkenli
atklarn oran polimerlerin gnlk hayatmzdaki nemini ifade eden bir gsterge olabilir.
F.Pinto ve ark. tarafndan yaplan bir almada, dnyada en ok kullanlan polimerler olan
polietilen (PE), polipropilen (PP) ve polistiren (PS) in belediye atklar iindeki oran srasyla
%68, %16 ve %16 olarak bulunmutur [9]. Ayrca, bu almada ssal bozunma rnleri
iindeki alkan miktarnn artan karbon says ile azald, metan miktarnn en yksek ve
butann en az olduu bulunmutur.
H.Sekiguchi ve T.Orimo mikrodalga dearj ile oluturulan argon-buhar plazmas kullanlarak
polietilenin gazlatrlmas incelenmi ve rnlerin iinde H
2
, CO, CO
2
ve CH
4
bulunduu ve
H
2
dnmn PE deki toplam hidrojen ieriine, CO, CO
2
ve CH
4
dnmnn de PE deki
toplam karbon ieriine bal olduu bulunmutur [10].
Baka bir almada, polietilenden hidrojen retimini incelenmi ve Ca(OH)
2
ve Ni(OH)
2

eitliinde tlerek stlmas ile H
2
, CH
4
, CO ve CO
2
gazlarn elde edilmilerdir [11].
Deirmenin dnme hz ve tme sresinin artrlmasnn yan sra nikel hidroksitin
eklenmesi de gaz rn retimini artrd bulunmutur. tlm rneklerden kan gazlarn
bileimi eklenen kalsiyum hidroksitin mol oranna bal olarak deiir. Hidrojen k 450-
500C arasnda olur ve PECa(OH)
2
/Ni(OH)
2
[C:Ca:Ni1/4 6:14:1] karmndaki rnekten %95
hidrojen elde edilmitir. CO
2
ve CO deriim %0.5 in altnda kalmtr. Polietilen olarak CH
2

monomer birimini kullanarak yazlan ideal ssal bozunma tepkimesi,
6[CH
2
] + 12Ca(OH)
2
+ 2Ni(OH)
2
6CaCO
3
+ 18H
2
+ 6CaO + H
2
O + Ni
olarak verilmektedir. Ca(CO
3
)
2
ve PEnin dk scaklkta birlikte tlmesi ile bol hidrojen
elde edilmesi zordur. Bunun nedeni, PEden meydana gelen hidrokarbonlarn Ca(CO
3
)
2
tan
oluan su ile tepkimeye girmemesidir, Burada, hidrojen oluum tepkimesinin esas olarak
karbonat oluum ile meydana gelen kat fazda yrd anlalmtr. Kat fazda karbonat
yerine CaO olutuunda hidrojen meydana gelmez. Tablo 2 ve 3te gaz rnlerin deriimleri
verilmitir.


Tablo 2 700 rpm ve 60 dk tlen [CH
2
]/Ca(OH)
2
/Ni(OH)
2
[6:6:1] rneklerin gaz analizi[11]
Scaklk Toplam gaz (%) Gaz Deriimleri (%)
(C) (H
2
,CH
4
;CO,CO
2
) H
2
CH
4
CO CO
2
400-450 33.25 75.51 24.15 0.34 0.00
450-500 81.09 76.12 23.72 0.16 0.01
500 18.82 65.01 34.38 0.49 0.12

Tablo 3 700 rpm de 60 dk tlen [CH
2
]/Ca(OH)
2
/Ni(OH)
2
[6:6:1] rneklerin molar oranlar
ile deien gaz analizi[11]
PE:Ca(OH)
2
:Ni(OH)
2
Toplam gaz (%) Gaz Deriimleri (%)
mol oranlar (H
2
,CH
4
;CO,CO
2
) H
2
CH
4
CO CO
2
6:9:1 72.71 79.80 20.07 0.12 0.01
6:11:1 79.91 85.03 14.85 0.12 0.00
6:14:1 59.41 94.63 5.13 0.24 0.00







263
Baka bir almada,polietilenin prolizinden treyen proliz gazlarnn zeolit katalizr ile
artrlmasna etkisi incelenmitir. Elde edilen hidrokarbon gazlarn ve yalarn bileimi ve
verimi katalizrn scakl vastasyla incelenmitir. Polietilen sabit yatakl bir reaktrde
proliz edilmi ve proliz gazlar iinde Y-zeolit ve ZSM-5 katalizr bulunan ikinci bir
reaktrden geirilmitir. Polietilen 500C de proliz edildi ve katalizr yatann scakl 400
C, 450 C, 500 C, 550 C veya 600 C de tutulmutur. Y-zeolit ile elde edilen yalarda
bulunan aromatik hidrokarbonlar deriimi ZSM-5e gre daha fazladr. Bu alma iki
katalizrn kyaslanmas ZSM-5 katalizr ile elde edilen gaz deriiminin Y-zeolit
katalizrnden daha yksek, aromatik hidrokarbon deriiminin de daha az olduunu
gstermektedir[12].
Dier bir almada Ni destekli ift hidroksit tabaka (LDH) ile tlerek ve stlarak
polietilen (PE) den hidrojen gaz elde edilmesi prosesidir. Nikel destekli ift hidroksit
tabakas iki aamal tme ilemi ile mekanokimyasal bir yolla hazrlanmtr. tlm
rnekten hidrojen k bu kesimde incelenmitir. Helyum ortamnda 700C deki tme
ileminden elde edilen karmdan PE/LDH (1:0.5); LDH = Mg:Ni:Al(2:1:1) alnan TG-DTA
ve MS spektrumlar ekil 2 de grlmektedir. Esas gaz rnlerin H
2
, H
2
O, CO ve CO
2
olduu
ekilden aka grlmektedir.TG-DTA erilerinde 400C ye kadar grlen %20 ktle kayb
tabakalar arasnda kalm su,450-500C arasndaki %55 ktle kayb ise hidrojen kna
karlk gelir. Bunlar ayn scaklk araln karlk gelen MS piklerinden de aka
grlmektedir [13].
ift hidroksit tabakasndaki nikel miktar arttka hem TG erisinde hidrojenin k
scaklnn azald hem de MS spektrumunda hidrojen pikinin iddetinin artt
bulunmutur.
Akkan yatakl buhar gazlatrmasnn bioktle ve plastik atklarn gaz yaktlara
dntrlmesi iin olas bir yol olduu kantlanmtr. am atklara plastiklerin katlmas





CO ieriini azaltr hidra en kn hacimce %50ye kadar artrr. Bu almada, buhar/atk
karm orannn gaz bileimine etkisinin az olduu bulunmutur. Gaz bileimini en ok
etkileyen parametre scaklktr. Scakln ykselmesi hidra en miktarn artrr hidrokarbon,
katran ve kl oluumunu azaltr. 885C de arlka %40 plastik olan bir karmda, kl
oluumu %2 ve gaz oluumu %90 dolayndadr [14].

264
Kirli atk su-poli(vinil alkol) (PVA) nn sper kritik sudaki gazlatrlmas 723-873C ve 20-
36 MPa daki kalma sresi 20-60 s olan bir srekli ak reaktrnde incelenmitir [15]. Ana
bozunma rnleri H
2
, CH
4
, CO ve CO
2
olarak bulunmutur. Bu almann sonularna gre,
basn deimesinin gazlama verimine nemli bir etkisi yoktur. Yksek scaklk ve uzun
kalma sresi gazlama verimini artrr. KOH katalizrnn gaz rnlerinin bileimine etkisi
incelenmi ve gazlama verimi analiz edilmitir. Sonular sper kritik su ile gazlatrmas ile
hidrojen retiminde PVA atk su ileme prosesinin mit verici bir proses olduunu
gstermektedir.
Son almada, atk su-polietilen glikol (PEG) den hidrojen elde edilmesi Ni/ZeO
2
heterojen
katalizr zerinde sper kritik su ile srekli bir ak reaktrnde incelenmitir[16]. ZrO
2

destekli Ni,Co ve W katalitik aktiflikleri kyaslanm ve %15 Ni/ZrO
2
katalizrnn en
yksek aktiflik ve hidrojen verimine sahip olduu anlalmtr.
Buraya kadar olan deneysel bulgular, PE gibi hidrokarbon polimerin ssal bozunmasnda,
havadan veya katalizrden gelen oksijen nedeniyle istenen H
2
yannda istenmeyen CO ve CO
2

vardr. Ortamdaki CO
2
in katalizr uyanna konulan Ca(OH)
2
vastasyla uzaklatrlmasnn
mmkn olduu yukarda gsterilmiti [11]. ok az da olsa H
2
yannda ortamda bulunan CO
de, Ni/ZrO
2
ve Ru/TiO
2
katalizrleri ile metana dntrlerek tamamen uzaklatrlabilir
[17].
imdi, ssal bozunmaya urayan bir polimerik maddenin ok dk basnlarda gaz halinde
bulunan bozunma rnlerini diferansiyel damtma diyebileceimiz TVA-SATVA teknii ile
birbirinden ayrmak ve en son rn olarak hidrojeni elde etmek mmkndr. ekil 3 te
grlen PVC ve PTMSin TVA erileri scakl 0C, -45C,-75C,-100C ve -196C de
teknii ile -196C den oda scaklna kadar stlarak buharlatrlan her bir rn
uuculuuna bal olarak ayrmak mmkndr [18]. TVA-SATVA tekniinde ssal
bozunmaya urayan polimerin rn eidine bal olarak souk tuzaklarn scaklklarn ve
saysn da deitirme olana vardr.





265



SONU

Sonu olarak, yukardaki literatr bilgilerinden atk polimerlerin vakum ortamnda ssal
bozunmas ile elde edilen gaz rnlerin iinde bulunan hidrojenin orann artrmann mmkn
olduu anlalmaktadr. Ayrca, reaktr olarak kullanlan frn kesikli veya srekli
altracak dzenlemeler yapmak ve souk tuzak scakln ve saysn ayarlamak suretiyle
bozunma rnlerini ve bu arada hidrojeni ayrma olana vardr. Bylece, TVA-SATVA
teknii kullanlarak hem nemli bir evre sorunu olan atk polimerlerden kurtulmak hem de
onlar yararl kimyasal maddelere ve hidrojene dntrmek mmkndr denebilir.












266
KAYNAKLAR

[1] Rebek,J.F. Experimental Methods in Polymer Chemistry. John Wiley & Sons,
Chichester,1980, p.572-575
[2] Madorsky, S.I., Thermal Degradation of Organic Polymers, John Wilet & Sons, New
York, (1964)
[3] Schnabel, W., Polymer Degradation, McMillian Publishing C.,Inc. New York ( 1981)
[4] Hawkins,W.L., Poliymer Degradation and Stabilization Springer Verlag, Berlin, (1984)
[5] Hatakeyama,T. and Quinn, F.X. Thermal Analysis, Fundementals and Applications to
Polymer Science, Second Edition, John Wiley & Sons, Chichester,1999, p.119
[6] McNeill, I.C., and Basan,S. Thermal Degradation of Blends of PVC with
Poly(ethylene adipate) Polymer Degradation and Stability 39, 311-317 (1993)
[7] McNeill, I.C., and Basan,S. Thermal Degradation of Blends of PVC with
Bisphenol A Polycarbonate, Polymer Degradation and Stability 39, 139 -149 (1993)
[8] McNeill, I.C., and Basan,S. Thermal Degradation of Bl ends of PVC with
Poly(dimethylsiloxane) Polymer Degradation and Stability 39, 139 -144 (1993)
[9] Pinto, F., Costa, P., Glyurtlu, I. and Cabrita, A., Pyrolysis of Plastics Wastes. .Analytical
and Applied Pyrolysis,51,39-55 (1999)
[10] Sekiguchi, H,. and Orimo, T., Gasification of Polyethylene Using Steam Plasma
Generated by Microwave Discharge. Thin Solid Films, 457,44-47 (2004)
[11] Tongamp,W., Zhang,Q., Saito, F., Hydrogen Generation from Polyethylene by Milling
and Heating with Ca(OH)
2
and Ni(OH)
2
, Int. . Hydrogen Energy 33, 4097-4103 (2008)
[12] Bargi,R., Wlliams,P.T., Catalytic Pyrolysis of Polylethlene, . of Analytical and Applied
Pyrolysis, 63, 29-41 (2002)
[13] Tongamp,W.,Zhang,Q.,Saito,F., Generation of Hydrogen Gas from Polyethylene Milled
with Ni-doped Layered Double Hydroxide, Fuel Processing Technology 90, 909-913 (2009)
[14] Pinto,F.Franco,C.,Andre,R.N., Miranda, M.,Glyurtlu,I.Carita,I., Co-Gasification Study
of Biomass Mixed with Plastic Wastes, Fuel, 81, 291-297 (2002)
[15] Yan, B.Wei, C.,Hu,C., Xie,C.,Wu,. Hydrogen Generation from Poly(vinyl alcohol-
Contaminated Wastewater by Aprocess of Supercritical Water Gasification. of
Environmental Sciences, 19, 1424-1429 ( 2007)
[16] Yan,Bo, Wu,., Xie, C., He,F., Wei,C. Spercritical Water Gasification with Ni/ZrO
2

Catalyst for Hydrogen Production from Model Wastewater of Polyethylene Glycol. Of
Supercritical Fluids 50, 155-162 (2009)
[17] Takenka,S., Shimizu;T., Otsuka,K., Complete Removal of Carbon Monoxide in
Hydrogen-Rich Gas Stream Through Methanation Over Supprorted Metal Catalysis. Of
Hydrogen Energy. 29, 1065-1073
[18] McNeill,I.C., Gorman,J.G.,Basan,., Thermal Degradation of Blends of PVC with PTMS,
Polymer Degradation and Stability 33, 263 -276 (1991)












267
KARBON NANOTP RETM VE HDROJEN DEPOLAMADA
KULLANILABLRLNN NCELENMES

Neslihan YUCA, Candeniz SEKN, Ayenur RS, Nilgn KARATEPE

stanbul Teknik niversitesi, Enerji Enstits, stanbul
e-posta: nyuca@itu.edu.tr, seckin@itu.edu.tr, kmnilgun@itu.edu.tr

ZET

Kmr ve petrol gibi karbon temelli mevcut enerji kaynaklarnn hem hzla tkenmesi hem de
evreye verdii zararlar sebebiyle, son yllarda yenilenebilir ve temiz enerji kaynaklarnn
elde edilmesi ve depolanabilmesi dnya biliminin en ncelikli konusu haline gelmitir. Bunun
iin en iyi aday hidrojen enerjisi gzkmekle birlikte depolanmasndaki zorluk ve yksek
maliyet problemleri almaya allmaktadr. Karbon nanotpler (KNT), hidrojenin etkin,
gvenli ve geri salnm kolay bir ekilde depolanmasna olanak salamaktadr. Birok ekilde
sentezlenebilen karbon nano malzemelerin retim yntemleri iinde; yksek miktarlarda ve
verimli bir ekilde sentezlenmeleri asndan kimyasal buhar birikimi (KBB) yntemi ile
retimi en uygun yntemlerden biridir. Bu almann amac, kimyasal buhar birikimi yntemi
ile karbon nanotp retimini gerekletirmek ve hidrojen depolama kapasitelerini belirlemektir.
Karbon nanotp retimi, Fe(NO
3
)
3-
MgO katalizr ile asetilen gaz kullanlarak kimyasal
buhar birikimi yntemine gre 500 ve 800
0
C scaklklarda gerekletirilmitir. retim
srasnda oluan safszlklarn giderilmesi amacyla, KNTler arlka % 10 HCl zeltisi ile
75
0
Cde ve 15 saat sre ile muamele edilmilerdir. retilen karbon nanotplerin
karakterizasyonu, geirimli elektron mikroskobu, raman spektroskopisi ve termogravimetrik
analiz cihazlar ile yaplmtr. 500
0
Cde ok duvarl, 800
0
Cde ise tek duvarl nanotplerin
olutuu tespit edilmitir. Hidrojen depolama kapasiteleri ise, volumetrik yntemle 77 K
kadar dk scaklklarda ve 100 bar kadar yksek basnlarda gerekletirilmi ve arlka
~% 3 H
2
adsorpsiyonunun gerekletii belirlenmitir.

Anahtar Kelimeler: Karbon nanotp, kimyasal buhar birikimi, hidrojen depolama

1.GR

Dnyamzn artan nfus ve ehirleme ile paralel olarak enerji ihtiyac da gn getike hzl
bir ekilde artmaktadr. Mevcut enerji kaynaklar fosil (kmr, petrol, doal gaz), nkleer ve
yenilenebilir (gne, rzgar, jeotermal, dalga, biyoktle, v.b) olarak snflandrlmaktadr.
Bugn dnya enerji talebinin %88 kadar fosil yaktlardan geri kalan %12side nkleer ve
yenilenebilir enerji kaynaklarndan karlanmaktadr. Ancak, fosil yakt rezervlerinin giderek
azalmas ve yol at evre kirlilii yenilenebilir enerji kaynaklarnn etkin kullanlmasna ve
alternatif enerji kaynaklarnn aratrlmasna neden olmaktadr. Bu enerji kaynaklarndan bir
tanesi de hidrojendir. Hidrojen, suyun ve temiz g kaynann olduu her yerde potansiyel
olarak mevcuttur. Dier yakt trlerine kyasla daha verimli yanma zelliine sahiptir. Sv
hidrojenin birim ktlesinin sl deeri 141,9 MJ/kg olup, petrolden 3,2 kat daha fazladr. Sv
hidrojenin birim hacminin sl deeri ise 10,2 MJ/m
3
tr ve petroln % 28'i kadardr. Gaz
hidrojenin birim ktlesinin sl deeri sv hidrojenle ayn olup, doal gazn 2,8 kat kadarken,
birim hacminin sl deeri 0.013 MJ/m
3
ile doal gazn % 32,5i olmaktadr. Hidrojen, karbon
ve kkrt iermedii iin yanma rnleri arasnda CO, CO
2
, C
n
H
m
, ve SO
x
yoktur. Teorik
olarak hidrojen yand zaman sadece su oluur.

268
Gnlk veya mevsimlik periyotlarda oluan ihtiya fazlas elektrik enerjisinin hidrojen olarak
depolanmas hidrojeni bir enerji taycs olarak da n plana karmaktadr. Bu tarzda
depolanan enerjinin kullanm yakt pillerine dayal teknolojilerin gelitirilmesine baldr.
Hidrojenin bugn iin geerli dier bir uygulama alan, ulusal ebekeden uzak alanlarda izole
enerji sistemlerin (gne/rzgar kaynakl enerji retimi, takiben bu enerjinin hidrojen olarak
depolanmas ve hidrojenin gerektiinde yakt pillerinde kullanm ile elektrik enerjisinin
retilmesi) oluturulmasdr [1].
Tm bu uygulamalarda hidrojenin kolay ve gvenilir tarzda depolanmas nemlidir.
Hidrojenin mevcut koullarda pahal olmas, depolamann fazla maliyet gerektirmeksizin
gerekletirilmesini zorunlu klmaktadr [1]. Tanabilir uygulamalarda ilave olarak
depolamada hafiflik nem kazanmaktadr. Amerikan Enerji Departman 2010 yl iin % 6.5
(a), 2015 yl iin ise % 9 (a) hidrojen depolanmasn teknolojik hedef olarak belirlemitir
[2]. Bu hedeflere gre, hidrojenin depolanmas iin ideal artlarn, olabildiince hafif yap
ierisinde geni bir depolama hacmi oluturarak elde edilebilecei grlr. Hedefler ierisinde
alt izilen dier bir husus, depolama sisteminin maliyetlerinin drlmesi gerekliliidir.
Karbon nano malzeme, yksek oranda gzenek iermesi ve karbon atomlar ile gaz
moleklleri arasnda oluan ekim kuvveti nedeniyle gaz depolamaya en elverili
maddelerden biridir. Karbon nanotpler ilk defa 1991 ylnda Iijima tarafndan bilim dnyas ile
tantrlan yaplardr. En basit ekliyle, karbon atomlarnn bal petei eklinde oluturduu
levhann silindirik ekilde sarlmas ile meydana geldii ifade edilebilir. Dzgn karbon nanotp
yaplarda atomlar birbirleri ile sp
2
eklinde (grafit plakada olduu gibi) balanr, atomlar sadece
altgen geometri oluturur ve her atomun sadece komusu bulunur. Tek bir grafit levhann
sarlmasndan oluan tpler, tek duvarl karbon nanotp (TDNT) olarak adlandrlr. Nanotplerin
e eksenli olarak i ie yaplanmas sonucu oluan oklu karbon silindirlere, ok duvarl karbon
nanotp (DNT) ad verilir. ok duvarl nanotp yapda, iki veya daha fazla karbon tp arasnda
Van der Walls ekim kuvveti bulunmaktadr [3]. Gerek bilimsel gerek ticari uygulamalarda
karbon nanotp retimi iin ana yntem n plana kmaktadr: 1) Ark Buharlatrma Yntemi
2) Laser Buharlatrma Yntemi 3) Kimyasal Buhar Birikimi Yntemi. Bu yntemler arasnda,
kirlilik dezavantajna ramen ticari olarak en ok kullanlan, ucuz ve verimi en yksek yntem
kimyasal buhar birikimi yntemidir [4].
Kimyasal buhar birikimi yntemi (KBB) ile karbon nanotp retimi, gei metali veya bu
metallerin bir bileiini katalizr olarak kullanarak, karbon kaynann (genellikle
hidrokarbon yada karbonmonoksit) 600-1500C scaklk aralnda kimyasal dekompozisyonu
ile ayran karbonun katalizr zerinde birikerek KNT ve farkl formlarda kimyasal yaplar
meydana getirmesi olarak aklanabilir. Sabit yatakl ve akkan yatakl olarak iki farkl
sistemde gerekleebilmektedir (ekil 1).










(a) (b)

ekil 6: (a) Sabit yatakl KBB uygulamas (b) Akkan yatakl KBB uygulamas
Karbon
kayna


Tayc
gaz

Karbon
kayna
Tayc
gaz
Akkan yatak
Destek
(Substrate)
Metal katalizr

269
lk defa Dillon ve alma arkadalar (.A.) [5] tarafndan KNT yapda %5-10 (a) orannda
hidrojen depolandn kaydedilerek KNTlerin hidrojen depolama yeteneine dikkat
ekilmitir. Hidrojenin nanotplerde depolanmas fiziksel ve kimyasal adsorpsiyon olarak iki ekilde
gereklemektedir. Adsorpsiyon ileminin nemli bir ksm, karbon atomlarnn hidrojen
molekllerine uygulad Van Der Waals kuvveti ile fiziksel olarak gereklemektedir. Hidrojen
molekllerinin kovalent balar ile karbon atomlarna balanmas ise kimyasal adsorpsiyondur. Karbon
nanotp yapda, sp
2
hibritlemesi sonucu 3 karbon atomu ile ba yapan her bir karbon atomunun bota
kalan bir ba bulunmaktadr. Bu durumda karbon atomu, bir hidrojen atomu ile kimyasal ba
yapma kapasitesine sahiptir. Yksek ba enerjisi sebebiyle, kimyasal adsorpsiyonla tutunan hidrojenin
desorpsiyonu iin yksek scaklk deerleri (~500 C) gereklidir [6]. Sadece basn deiimi ile geri
alnamayan bu hidrojen yap iinde kalacak, eer gerekli scaklk deerleri salanmazsa
tekrarl hidrojen depolama-geri salma evrimlerinde karbon nanotpn depolama kapasitesi
her evrimde decektir. Gnmzde de karbon nano yaplar ve hidrojen depolama
zelliklerinin iyiletirilmesi ve dk maliyetli retim metotlarnn gelitirilmesi zerine
youn ekilde allmaktadr. KNTlerin en byk avantaj, hafiflii ve hidrojen depolama
mekanizmasnn arlkl olarak fiziksel adsorpsiyonla gereklemesidir. Fiziksel adsorpsiyon
sonucu hidrojenin dk scaklklarda sadece basn deiimi ile geri salnm salanr [6].

2. DENEYSEL ALIMA

Karbon nanotp retim deneyleri, 500 ve 800
o
C scaklklarda bir boru frn iine
yerletirilmi kuvars reaktrde gerekletirilmitir (ekil 1.b). Katalizr olarak, Fe
2
O
3

seilmi ve retimi aamasnda, demir nitrat [Fe(NO
3
)
3
.9H
2
O] ve magnezyum oksit (MgO),
etanol ierisinde ultrasonik olarak kartrlarak, homojen bir karm salandktan sonra
kurutma ve tme ilemleri ile katalizr retimi gerekletirilmitir. Demir nitrat ve
magnezyum oksit miktarlar, katalizr ierisinde hedeflenen demir ve magnezyumun ktlesel
oranlarna bal olarak belirlenmitir. Frn ierisine yerletirilen katalizrde bulunan demir
nitrat, frnn snma sreci ierisinde 125 Cnin zerindeki scaklklarda demir okside
(Fe
2
O
3
) dnmekte ve bylece Fe
2
O
3
+MgO yaps son halini almaktadr. Karbon nanotp
retimi iin allmak istenen scaklklara inert ortamda (368ml/dk argon gaz ak hz ile)
klm ve 42ml/dk ak hzna sahip asetilen sisteme beslenmitir. Karbon nanotp oluumu
iin gerekli sre literatrdeki almalar da gz nnde bulundurularak yarm saat olarak
belirlenmi ve deneyler gerekletirilmitir. Daha sonra asetilen gaz ak kesilmi ve numune
200
o
Cye argon gaz ortamnda soutulmutur. Elde edilen KNT numunelerinin saflatrma
ileminde her 1 gr rn iin 100 ml %10luk HCl zeltisi kullanlmtr. Numune 15 saat
75
o
Cde manyetik kartrma ilemine tabi tutulmutur. Temizleme ileminden sonra numune
filtre edilmi ve pH 5.5 oluncaya kadar saf su ile ykanmtr. Daha sonra 105 Cdeki etvde
12 saat sreyle kurutulmutur.
KBB yntemiyle retilen karbon nanotplerin, geirimli elektron mikroskobu (TEM-FEI
firmasna ait 200kVlk Tecnai-G2 F-20 serisi), Raman spektroskopisi (Horiba Jobin marka
YVON HR 800UV model) ve termogravimetrik analiz (TGA)- TA Q600 SDT model)
cihazlar ile karakterizasyonu yaplmtr.
Hidrojen adsorpsiyon deneyleri ise, gaz adsorpsiyon analiz cihaz (VTI- HPVA-100 model)
kullanlarak gerekletirilmitir. Gaz adsorpsiyon analiz cihaznda; -196 C ile +350 C
scaklklar arasnda hem dk basnlarda (0-1 bar basn aralnda) ve hem de 1-100 bar
basn aralnda adsorpsiyon-desorpsiyon almas yapabilmek mmkndr. Deneysel
almalarda yaklak 0,15-0.2 g numune kullanlarak, nce 300Cde 3 h degassing ilemi
yaplmtr. Degassing ileminden sonra -196Cde ve farkl basnlarda hidrojen
adsorpsiyonu gerekletirilmitir.


270
3. SONULAR VE DEERLENDRME

Fe(NO
3
)
-
MgO katalizr ile asetilen gaz kullanlarak, kimyasal buhar birikimi yntemine
gre karbon nanotpler 500 ve 800
0
C scaklklarda retilmilerdir. retim srasnda oluan
safszlklarn giderilmesi amacyla, arlka % 10 HCl zeltisi ile KNTler 75
0
Cde ve 15
saat sre ile muamele edilmilerdir. Hem retim, hem de saflatrma srelerinde meydana
gelen deiimler, TEM, Raman Spektroskopisi, ve TG analiz sonular karlatrmak
suretiyle incelenmitir. Literatrde yaplan almalarda, asetilen gaz kullanldnda, 500-
600
0
C scaklk aralnda ok duvarl nanotplerin, daha yksek scaklklarda ise tek duvarl
nanotplerin olutuu belirtilmektedir [7]. Bu nedenle, 500 ve 800
0
Cde retilen ve DNT
ile TDNT olduu dnlen numunelerin TEM analizleri gerekletirilmitir. ekil 2 (a)da
500
0
Cde retilen, ekil 2(b)de ise 800
0
Cde retilen karbon nanotplerin TEM grntleri
verilmitir.

(a) (b)
ekil 2: (a) 500 C (b) 800 Cde retilen KNTlerin TEM grntleri

ekil 2 incelendiinde, kimyasal buhar birikimi yntemiyle retilen yaplarn KNT olduu
aka anlalmaktadr. ekil 2 (a)da grntlenmi olan KNTlerin apnn yaklak 10 nm
ve daha koyu bir grnmde olduu saptanmtr. ekil 2 (b)de grntlenen KNTlerin ise
aplarnn yaklak 1.5-5 nm aralnda ve ok saydam bir grnmde olduu belirlenmitir.
Her iki grntde bulunan karartlarn safszlklardan kaynakland dnlmektedir. Elde
edilen bu bulgulara gre, ekil 2 (a)da grntlenen KNTlerin DNT olduu ekil 2 (b)de
grntlenenin ise TDNT olduu sonucuna varlmtr.
Karbon nanotplerin Raman spektrumlar ekil 3de verilmitir. Raman spektrumlar
incelendiinde genellikle TDNTye zg ve zellikle RBM bandnda oluan spektrum iki
numunede de gzlenmitir. DNTlerde gzlenen bu spektrumun nedeni en iteki tp apnn
2 nmnin altnda olmasndan kaynakland literatrde yaplan almalarda da
belirtilmektedir [8]. Nanotp ap >2 nm ise, RBM spektrumunu gzlemlemek zorlar.
Raman spektroskopisindeki dier bir nemli husus, TDNT ve DNTlerin G-band ve D-band
grnmlerindeki farkllktr. TDNTlerde G-bandnda gzlenen pikin iddeti D-bandnda
gzlenen pikin iddetinden daha yksektir. ekil 3de 500
o
Cde retilen KNTnin D-
bandnda gzlenen pik iddetinin G-bandnda gzlenen pik iddetinden daha dk olduu bu
nedenle bu scaklkta retilen KNTnin DNT olduu bu bulgu ile de kantlanmtr.


ekil 3: 500 ve 800
o
Cde retilen KNTlerin Raman Spektrumlar

271
retilen KNTlerin hava ortamnda TG analizi gerekletirilmi ve elde edilen sonular ekil
4de verilmitir. ekil incelendiinde; retilen KNTlerin metal ieriinin olduka dk
olduu ve DNT ile TDNTlerin yanma hzlarnn birbirinden farkl olduu tespit edilmitir.
Ayrca numunelerin derivative termogavimetrik analizi (DTG) gerekletirilmi ve elde edilen
sonular ekil 4de verilmitir. ekil incelendiinde DNTlerin maksimum arlk
kayplarnn daha dk scaklklarda (DTG
max
.)gerekletii tespit edilmitir. zellikle
500
0
Cde retilen KNTnin DTG erisi incelendiinde dier nanotpler gibi tek bir pik deil,
iki pikten olutuu gzlenmitir. Bu farkl pikin sebebi yapda amorf karbonun bulunmas ve
dk scaklkta yanmasdr. Bu nedenle de termal kararll daha dktr. Benzer durum
literatrde gerekletirilen almalarda da gzlenmi ve amorf karbon yaplarn 400 C nin
altndaki scaklklarda yand belirtilmitir [9].


ekil 4: 500
o
C ve 800
o
Cde retilen KNTlerin TG ve DTG Erileri

500 ve 800 Cde retilen KNTlerin hidrojen adsorpsiyonu -196 Cde ve farkl basnlarda
(0-100 bar) gerekletirilmi ve sonular ekil 5de verilmitir. DNTlerde arlka % 1.04,
TDNTlerde ise % 2.87 H
2
adsorpsiyonunun gerekletii tespit edilmitir. Bu deerler,
literatrdeki verilerle de uyumludur [6].



(a) (b)
ekil 5: (a) 500
o
C (b) 800
o
C de retilen KNTlerin hidrojen adsorpsiyonu

4. SONU

KBB yntemine gre; hidrokarbon gaz olarak asetilen, katalizr olarak Fe(NO3)-MgO
kullanlarak tek ve ok duvarl karbon nanotplerin retilebilecei tespit edilmitir. Hidrojen
depolama kapasiteleri ise DNT iin % 1.04, TDNT iin ise % 2.87 (a) olarak bulunmutur.
Depolama yeteneinin arttrlmas iin KNTlerde yapsal deiiklikler gereklidir. Bu sebeple,
genellikle yapya alkali metal veya polimer eklenmesi ile KNTlerin hidrojen depolama
yeteneinin arttrlmas almalar, hidrojen depolama sistemi olarak KNTlerin gelecekteki
kullanm alan ynnden belirleyici olacaktr.





272
KAYNAKLAR

[1] Gvendiren M.,ztrk T., Enerji Kayna Olarak Hidrojen ve Hidrojen Depolama,
Mhendis ve Makine Dergisi(MMO yaynlar) 44 (2003), 45-56.
[2] Benard, P., Chahine, R., Storage of hydrogen by physisorption on carbon and nanostructured
materials, Scripta Materialia, 56 (2007) 803-808.
[3] Mat, M.D., Hidrojen Depolama Teknolojileri, 1. Ulusal Hidrojen Enerji Konferans, Bildiriler
Kitab, Ankara (2002), 64-69.
[4] See, C.H., Haris, A.T., A review of carbon nanotube synthesis via fluidized-bed chemical vapor
deposition, Ind. Eng. Chem. Res., 46 (2007), 997-1012.
[5] Dillon, A. C., Jones, K. M., Bekkedahl, T. A., Kiang, C. H., Bethune, D. S., Heben, M. J.,
Storage of hydrogen in single-walled carbon nanotubes, Nature, 386 (1997), 377-379.
[6] Blackman, J. M., High Pressure Hydrogen Storage on Carbon Materials for Mobile
Applications, University of Nottingham, Doktora Tezi, 2005.
[7] Rinzler A. G. ve di. Appl. Phys. A, 67(1998), 29-37.
[8] Curran S. Ajayan P.M., Blau W.J. et al. A composite from poly(m-phenylenevinylene-co-
2,5-dioctoxy-p-pnenylenevinylene) and carbon nanotubes: a novel material for molecular
optoelectronics, Adv. Mater., 10 (1998), 10911093.
[9]Saito R. Jorio A., Souza A.G. et al. Dispersive Raman spectra observed in graphite and
single wall carbon nanotubes, Physica B, 32 (2002), 100-106.































273
RZE L N TASARLANMI BLGSAYAR KONTROLL GNE EV MODEL

MUSTAFA E. SAHN, V. NEVRUZOV, . ENYURT

RZE NVERSTES/TRKYE

ZET

Dou Karadeniz Blgesi bilindii zere, dalk ve ormanlk corafi yapya sahiptir. Blgenin
bu doal yapya sahip olmas bir turizm potansiyeli oluturmaktadr. Ancak corafi yapnn
engebeli olmas nedeniyle turizmin geni alanlara yaylmas kstlanmaktadr. Bu nedenle
ulalmas zor blgelerde alternatif enerji kaynaklarnn kullanlmas ve o blgelerde modern
hayat artlarnn temin edilmesi ok nem tamaktadr.
Bu almada silisyum gne paneli ile donatlm bir gne evi modeli tasarlanmtr ve
Trkiyenin en ok ya alan ili olan Rize ili iin gne durumu incelenmi ve ileriye ynelik
reel boyutlarda gnlk hayatta kullanlabilmesi iin konutlar iin gerekli teorik hesaplamalar
yaplmtr. Tasarlanan modelde bir ak arj nitesi ve ak gurubu mevcut olup aklerde
depolanan enerji miktarlar incelenmitir. Ayrca tasarlanan modele bilgisayar kontrol
eklenmi olup sistemin bilgisayar zerinden ve uzak mesafelerden kontrol edilmesi
amalanmtr.
Sonu olarak tasarlanan sistemle alnan lm sonular deerlendirilmi sistemin verimlilii,
uygulanabilirlii ve dier enerji kaynaklar ile kyaslanmas yaplmtr.

1.GR

lm ve deneyleri yaptmz Rize ilinin corafi konumu nedeniyle ok ya almas ve
gneli gn saysnn ok az olmas tasarm yaparken Rize ilinin meteorolojik verilerini
incelemeyi ve benzer dnya lkeleri ile kyaslamay gerekli klmtr. Bu kyaslama
sonucunda Rize ilinde yaz aylarnn bulutlu k aylarnn daha gneli olmas en dk
deerlerin dier dnya lkelerinin altna inmediini gstermektedir. Dolaysyla kendi
kendine yetebilen bir sistem tasarlarken bu en dk deerler dikkate alnmaldr. Bu deerler
tablo 1 de gsterilmitir.
Tablo 1: Rize ili iin meteorolojiden alnan istatistiki veriler


Bu almada yzey alan 800 cm
2
olan silisyum yapl gne paneli kullanlmtr. Bu
yaplarn infrared dalga boylarnda optik effaf olmas, panellerin gne nlar altnda
snmasn nlemekte ve verimli almasn salamaktadr. ekil 1de, kullanlan gne
paneli verilmitir. Volt-amper karakteristiinin incelenmesi sonucu gne panelinin volt-
amper erisinden bu gne pilinin doldurma faktr 0.81 olarak bulunmutur. Bu sonuta
panelin sisteme salad k gc 4 Watt verimi ise % 11.7 olarak hesaplanmtr.

274


ekil 1. Yzey alan 800 cm
2
olan gne paneli

Tablo 2de gne panelinde gne nlarnn farkl alarda oluturduu fotoelektrik
parametreleri (ksa devre akm I
SC
ve ak devre gerilim V
OC
) verilmitir.


Tabloda grld gibi gne panelinin fotoelektrik deerleri, gne nlarnn gne paneli
yzeyine dme asna bal olarak deimektedir. Sistemin beslenmesinde sabit fotoelektrik
parametrelerin temin edilmesi iin kullanlan gne paneli ile depolanabilecek enerji
miktarna uygun bir ak grubunun seilmesi gerektii anlalmtr.

2. AKLERN SEM VE ARJ GURUBUNUN TASARIMI

Gne panelinden elde edilen k voltajnn 20 V mertebesinde olmas 12Vluk bir ak
gurubunun kullanmna olanak klmtr. Kullanlacak aklerin gc ve akm deerleri
sistemden ekilecek maksimum yk ve panelin boyutuna baldr. Burada 12V 1.3 Amperlik
bir ak kullanlm ve yaklak olarak tasarruflu cihazlarn tmn 3 saat kesintisiz
altrmas amalanmtr. Bu ak ise panelin tam verimde almas durumunda 4 saate
dolacaktr. Gne durumuna gre bu sre uzayp ksalabilir. lave akler eklenebilir.
Ak grubunu arj edecek ayn zamanda ak ve gne panelini koruyacak basit bir ak arj
devresi tasarland. ekil 2 de ak grubunu arj edecek devre verilmitir.



ekil 2.Tasarlanan ak arj devresi


AM 1 0
0
I
SC
= 330 (mA) V
OC
= 25 (V)
AM - 1.5 48.2
0
I
SC
= 270 (mA) V
OC
= 21 (V)
AM - 2 60.1
0
I
SC
= 45 (mA) V
OC
= 19 (V)

275
3. BLGSAYARLA GNE EV MODELNN KONTROL

Visual basic program ile tasarlanan bir yazlmla RS 232 klarn kullanarak paralel port
zerinden bilgisayardan gelen sinyaller glendirilmi ve bir rleyi srmesi salanmtr.
ekil 3 deki devre 5 farkl cihaz kontrol etmek iin tasarlanan bilgisayar kontrol devresini
gstermektedir.


ekil 3. Tasarlanan bilgisayarla kontrol devresi

Tasarlanan bu kontrol devresinin bask devre emas haline getirilmi ekli, ekil 4 de
verilmitir. Bu devre tamamlandktan sonra bilgisayara ve cihazlarn enerji girilerine
balanarak bilgisayarla cihaz kontrol salanm olacaktr.


ekil 4. Bilgisayar kontrol devresinin bask devre emas

276
4. TASARLANAN MODELN GENEL YAPISI

Bilgisayar kontroll gne evi modeli ekil 5 de ematik olarak verilen evin atsn kaplayan
bir gne paneli, bu panelin besledii bir ak ve aknn arj edilip gerektiinde
kullanlmasn salayan bir arj devresi ve bu ak gurubuna bal olan 5 ksma ayrlm
aydnlatma ve cihazlardan olumaktadr. Aydnlatma ve cihazlar gerektiinde elle kontrol
edilebilecek bir kontrol panosuna gerektiinde ise bilgisayar tarafndan kontrol edilebilecek
bir bilgisayar kontrol devresine balanmtr.

ekil 5. Sistemin genel yaps

ekil 5 den de grld gibi sistemin enerjisi manel olarak ve bilgisayarla kontrol
edilebilmektedir. Sistemde genel olarak ledle aydnlatma kullanlmtr. Bu aydnlatmann ok
daha tasarruflu olduu sonular ksmnda gzkmektedir. Ayrca burada sistemin ulalmas
zor yerlerde kullanlabileceini temsil eden bir helikopter pisti dnlmtr. Sistemin
bilgisayar kontroll olmas hem sistemin daha kolay kontrol edilmesini salamakta hem de
ulam gl durumunda sistemin haberleme aygtlar ile bilgisayara balanarak kontrol
edilmesini temsil etmektedir. Tasarlanan sistemin genel bir grnts ekil 6 da verilmitir.

ekil 6. Sistemin genel grnts


277
5. DENEYSEL LM SONULARI

Gne panelinden ekilebilecek maksimum g: P=8 Watt (Tablo 2 den)
Akden ekilebilecek maksimum g: P=V x I=12 x1.3=15,6 Watt
Buna gre gneli bir ortamda gne paneli aky yaklak 2 saatte doldurabilmektedir.
Kullanlan Cihazlarn ektii G: P = Vx I den hesaplanacak olursa;
aydnlatmann ektii g : V = 12 V , I = 1,3 A , P = 15,6 Watt
Bina d aydnlatmasnn ektii g : V = 12 V , I = 0,16 A, P = 1.92 Watt
Fann ektii g : V = 12 V , I = 0,14 A, P = 1,68 Watt
Bahe aydnlatmasnn ektii g : V = 12 V , I = 0.12 A, P = 1.44 Watt
Pist aydnlatmasnn ektii g : V = 12 V, I = 0.1 A, P = 1.2 Watt
Cihazlarn tmnn ektii toplam g : P = 21.84 Watt olarak bulunur.
Sonu olarak bu sistem normal hayatta kullanlan bir sistemin kltlm bir rneidir.
Hesaplamalar reel boyutlara aktarrsak; Bu tip sistemler tasarlanrken elektriksel verilere gre
kurulu g 5 Kwh ve ortalama tketim 2 Kwh olacak ekilde hesaplanr. Buna gre sistem
iin 2.5 Kwh enerji depolayabilecek bir ak grubu ve 25 m
2
lik bir gne paneli
gerekmektedir. Burada gne panelinin verimi 100 W/m
2
olarak dnlmtr.

6. SONU VE NERLER

ncelikle bu sistem; blge arazisinin snrl, engebeli ve tarm arazisi olmasndan dolay
atlarda kullanma uygundur. Sistemin atlarda kullanlmas, at kaplama maliyetini
azaltacandan genel maliyet der. Sistemin atlarda kullanlmas panele gelen k iddetini
ve sresini arttracandan sistemin verimini artracaktr. Bu sistemle da moteli, orman evi,
vericiler, hayvan barnaklar, balk iftlikleri, gibi blgede ve dnyada dank olarak bulunan
ve ulam zor olan yerlerdeki elektrik ihtiyacn kolaylkla karlayabilecektir. Bu sistemin
kullanlmasyla bu blgelere elektrik hatlarnn iletilmesi iin binlerce aa kesilmek zorunda
kalnmayacaktr. Elektrik hatlarnn ve direklerin grnt kirlilii ortadan kalkacaktr.
Elektriin iletilmesinde meydana gelen kayplar olmayacak, trafo merkezlerine, iletim
hatlarna ve arza ekiplerine ihtiya olmayacak, lke ekonomisi kazanacaktr. Her ev kendi
elektriini retecei iin; lkemiz enerjide da baml olmaktan kurtulacak, elektrik retmek
iin yer alt kaynaklar harcanmayacak, evre kirlilii ve kresel snma olumayacak tarm
arazileri ve ehirler sular altnda kalmayacaktr. Sistemin bilgisayarla kontrol edilebilmesi; k
aylarnda ve ulam zor olan zamanlarda sistemi takip etmeyi salayacak, konfor ve zaman
tasarrufu salayacaktr.
Bu projenin uygulanabilirlii; devlet ve sanayi ibirlii ile sistemin retim maliyetlerinin
drlmesi, halkn bilinlendirilmesi ve bu konuda ar-ge almalar yapmakla mmkn
olacaktr. Bu sistemin blgede retilmesi ve kullanlmas blgede yeni i imkanlar douracak
ve ekonomik canllk salayacaktr.












278
7. KAYNAKLAR

[1] Fratolu Z. Abidin, Yeilata B., Dinamik evre Koullarnn Fotovoltaik Destekli Su
Pompas Sistemi zerindeki Etkilerinin Aratrlmas, Mhendis ve Makine D. 46/544
[2] Gl T., Paralel Port, Elektronik Hobi, Alfa Yaynlar, stanbul, (2007).
[3] Axelson J, Parallel Port Complate, Bileim Yaynclk,stanbul ,(2000)
[4] nternet:http://www.dmi.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx (14.09.2009
da aktif)
[5] Cora A., zkop E. Test ve lm Cihazlarnn Bilgisayar le Haberlemesini Salayan
letiim Balantlar, 3e Electrotech Aylk Enerji, Elektrik, Elektronik Teknolojileri Dergisi,
stanbul, 165, (2008)
[6] Alta . Hakk, Fotovoltaj Gne Pilleri: Uygulama rnekleri, Aylk 3e Dergisi, Say 60,
Mays 1999.






































279
HDROJEN ENERJS VE EKONOMS

Prof.Dr. M. Oktay ALNIAK
a
, r. Gr. Fatih M. BAYRAMOLU
b

a
Baheehir niversitesi, Fen Bil. Enst. ve MYO
b
Baheehir niversitesi, MYO

ZET

Dnyann enerji ihtiyacnn byk bir blm fosil kaynaklar ile karlanmaktadr. Fosil
kaynaklarn bir gn sona erme olasl, alternatif enerji kaynaklarnn aratrlmasn
gerektirmitir. Alternatif enerji kaynaklarnn fosil kaynaklarla ve birbirleriyle mukayesesi,
enerji piyasas kurumlarn ve piyasada rekabeti n plana karmtr. Rekabetin iddeti,
kresel glerin konuyla dorudan ilgilenmelerini gerektirmi ve enerjinin retilmesinin,
iletilmesinin ve kullanlmasnn uluslararas ibirliini gerektirdii, kimsenin bu konularda
tekel olmamas hususu, bu glerce kar tezler olarak dillendirilmeye balanmtr.
Kresel snmann balca nedeni, enerji kullanmnda doaya kar bir tahribatn
mevcudiyetidir. Bu zararn azaltlmas amacyla yaplan almalar, ekonomik olarak
alternatif enerji kaynaklar araylarn n plana karmaktadr. 21.Yzylda hidrojen enerjisi
zerinde aratrmalar younlamtr. Hidrojen, enerji taycs olarak bir imkan gibi
grlmesine ramen, depolanmasndaki ve kullanlmasndaki glkler onu nemli bir
alternatif olarak n plana karamamaktadr. Bir ekilde glkleri amak ve hidrojeni
ekonomik bir enerji potansiyeli haline getirmek iin almalar srdrlmektedir. Bu
almada, hidrojen enerjisinin ekonomideki etkileri tartlmtr. Konu, ncelikli olarak
ekonomik ynleriyle ele alnmtr. Hidrojen enerjisinin gelecekteki kullanm imkanlar
ekonomik ve evre koruma bak alaryla incelenmitir.
Anahtar Kelimeler: Hidrojen enerjisi, hidrojen ekonomisi, alternatif enerji, yenilenebilir
enerji.

1. GR

Dnyadaki petrol, kmr, doalgaz gibi fosil enerji kaynaklarnn rezervlerinin ar kullanm
sonucu azalmas ve buna bal olarak fiyatnn artmas, ayrca bu enerji kaynaklarnn evreye
vermi olduu zararlar bilim adamlarn doada bol miktarda bulunan ve evreci olan
alternatif yaktlar zerinde aratrma yapmaya itmitir. Alternatif enerji kaynaklarndan
bazlar; rzgar enerjisi, hidroelektirik enerjisi, jeotermal enerji, bioyaktlar, gne enerjisi ve
hidrojen enerjisidir
5
. Bu enerji kaynaklarnn birounun yenilenebilir olma zellii,
almalarn bu alanlara younlamasn motive edici bir unsurdur. Ayrca alternatif
enerjilerin ortaya koymu olduu atmosfere dk ya da sfr sera gaz emisyonu da
almalarn bu alana younlamasn etkilemitir. Yaplan almalar evrende bol miktarda
bulunan hidrojenin, bir yakt iin gerekli zelliklerin birouna sahip olduunu gstermekte
olup, alternatif enerji kaynaklar ierisinde gelecein yakt olarak hidrojen gsterilmektedir.
Hidrojen, doada bileikler halinde bulunmayp saf halde bulunmaktadr. Potansiyel olarak
suyun olduu her yerde mevcuttur. Hidrojen ounlukla suda, eitli hidrokarbon formlarnda
ve dier kimyasal bileikler iinde mevcuttur. Bundan dolay, hidrojenin enerji retimi
amacyla kullanlabilmesi iin bir takm dnm srelerinden gemesi gereklidir. Hidrojen,
dier yakt trlerine kyasla daha verimli yanma zelliine sahiptir. Karbon ve slfr
iermedii iin hidrojen yand zaman sadece su oluur. Aralarn egzozlarndan gaz yerine

5
Bilgen, Seluk vd; Global Warming and Renewable Energy Sources for Sustainable Development: A Case
Study in Turkey, Renewable & Sustainable Energy Reviews, Feb2008, Vol. 12, Issue 2, p.372-396.

280
su damlacklarnn kt bir endstriyel devrim zlenmektedir. Hidrojenin retim kaynaklar
bol ve eitlidir. Fosil yaktlardan elde edilebilecei gibi gne, rzgar, hidrolik enerji gibi
yenilenebilir enerji kaynaklarnn kullanlmasyla ve suyun elektrolizi yolu ile retimi,
bioktleden ve biyolojik srelerle de retimi mmkndr. Gnmzde hidrojen arlkl
olarak doalgazdan buhar reformasyonu sonucu elde edilmektedir. Dier yntemlerin
ekonomik hale getirilmesi konusundaki almalar devam etmektedir
6, 7
.
Hidrojenin yakt olarak kullanlmasna ilikin dnceler 1820lere kadar inmekte ise de bu
dncenin gereklemesi ok uzun yllar almtr. 1970li yllarda hidrojene enerji taycs
olarak baklmakta ve sadece roket yakt olarak kullanlmaktayd. 1974 ylnda ABDde
Floridada Miami niversitesi Temiz Enerji Enstits tarafndan dzenlenen Hidrojen
Ekonomisi Miami Enerji Konferans (THEME), bu konularn yaylmas ve hidrojen enerjisi
kullanmna balang oluturmas asndan nemlidir. Bu toplant ile Uluslararas Hidrojen
Enerji Birlii (IHEA) kurulmutur. Bugn sz konusu rgtn dnda eitli lkelerden ona
yakn hidrojen enerjisi rgt bulunmaktadr
8
.
Hidrojen, uak yakt olarak ilk defa ABDde 1956 ylnda denenmitir. Ardndan Sovyetler
Birlii de 1988 ylnda benzer denemeler yapmtr. Son yllarda hidrojenle alan deiik
motorlar retilmi, otomobillere ve otobslere de uygulanmtr. Hidrojen yakt aralara
svlatrlm biimde veya metalik hibrit biiminde uygulanmaktadr. Halen uzay mekiinde
ve uzay aratrma roketlerinde yakt olarak hidrojen kullanlmaktadr
9
.
Hidrojen, gaz halinde, sv halinde veya bir kimyasal bileik iinde depolanabilir. Hidrojen
daha ok gaz halinde saklanmaktadr. Dk younluklu olduundan ok yer kaplar. Bu
nedenle basnl tanklarda ve tplerde sktrlm olarak saklanmaktadr. Hidrojen gaz,
doalgaz ile kartrlarak borular araclyla her yere tanabilmektedir. Bylece doalgazn
verimi artrlmaktadr.

2. HDROJEN EKONOMS

Hidrojen ekonomisi, tatlarn ve elektrik datm ebekesinin dengelenmesi iin ihtiya
duyulan enerjinin, hidrojen olarak depoland varsaylan bir gelecek ekonomisidir. Hidrojen
ekonomisi, fosil yaktlar yerine temel enerji kaynaklar ile bioktlelerden hidrojen yakt
retilmesini ngrmektedir. Dier bir deyile hidrojen ekonomisi terimi, balca enerji
taycsnn hidrojen olduu bir ekonomiye geii ifade etmektedir. Hidrojen ekonomisinin
nemli unsurlar ise; evre, enerji gvenlii ve enerjinin devamlldr.
Yaplan lmler sonucunda, dnya genelindeki karbondioksit emisyonunun 1973 ylnda
15.661 Mt. (Milyon ton) iken, 2004 yl lmlerine gre %69,74lk bir artla 26.583 Mt.
olduu rapor edilmitir. zellikle gelimekte olan lkeler bata olmak zere artan enerji
ihtiyac ve artan dnya nfusu, emisyon oranlarnn daha artacan iaret etmektedir
10
.
Hidrojen ekonomisi, evreye duyarl bir enerji ekonomisidir. Is ve patlama enerjisi gerektiren
her alanda kullanm temiz ve kolay olan hidrojenin yakt olarak kullanld enerji
sistemlerinde, atmosfere atlan rn sadece su ve/veya su buhar olmaktadr. Hidrojen petrol
yaktlarna gre ortalama %33 daha verimli bir yakttr. Hidrojenden enerji elde edilmesi

6
Blanchatte, Stephen Jr., A Hydrogen Economy and Its Impact on the World as We Know It, Energy Policy,
Vol. 36, 2008, p. 523-525.
7
Dougherty vd., Greenhouse Gas Reduction Benefits and Costs of A Large-Scale Transition to Hydrogen in the
USA, Energy Policy, Vol. 37, 2009, p. 57-58.
8
ltanr, Mustafa zcan; 21. Yzyla Girerken Trkiyenin Enerji Stratejisinin Deerlendirilmesi, Trk
Sanayicileri ve adamlar Dernei, Aralk, 1998, s. 203.
9
ltanr, Mustafa zcan; a.g.e., s. 203-204.
10
Ozgur, M. Arif, Review of Turkeys Renewable Energy Potential, Renewable Energy, Vol. 33, 2008, p.
2346-2347.

281
esnasnda su buhar dnda evreyi kirletici ve sera etkisini artrc hibir gaz ve zararl
kimyasal madde retimi sz konusu deildir
11
.
Fosil yaktlar belirli corafyalarda ortaya kan bir enerji kayna olmakla birlikte, Dnyann
genelinde enerji talebi gn getike artmaktadr. Bu talebin karlanabilmesi, bir sorun olarak
karmzda durmakla birlikte ayn zamanda kaynaklarn paylam lkeler arasnda gvenlik
sorunlarn da ortaya koymaktadr. Bu adan enerji, lkeler iin ekonomik bir sorun olmakla
birlikte nemli bir milli gvenlik sorunudur
12
. Ayrca fosil yaktlarn belirli corafyalardan
elde edilmesi, lkeler arasnda enerjiden bamsz konularda dahi siyasi istikrarszlklarn
olmas durumunda enerji ithalatn tehlikeye drebilmektedir. Hidrojen enerjisinin retimi
ise tm bu deikenlerden bamszdr.
Fosil yaktlarn tkenme riskinin olmas, enerji retimi iin bata yenilenebilir enerji olmak
zere alternatif enerji kaynaklarnn aratrlmasna ynelimi gerekli klmaktadr. Hidrojen
enerjisi, evrenin temel enerji kayna olmas nedeniyle tkenme riski bulunmayan bir enerji
kayna olarak, enerji kaynaklarnn tkenmesi sorununa bir zm oluturmaktadr.
Hidrojen yksek verimle kullanlan bir yakttr. rnein; en bol fosil yakt olan kmrn
dier yakt ve enerjilere dntrlerek ulatrmada kullanmna bakldnda; 1 ton kmrn
benzine dntrlmesi sonucunda 708 km, elektrie dntrlmesi sonucunda 772 km,
hidrojene dntrlmesi sonucuna 1.030 km yol alnd belirtilmektedir
13
. Ayrca hidrojen
ile benzin mukayese edildiine; bir litre hidrojenin 10.500 Kcal., bir litre benzinin ise 3.500
Kcal deerinde olduu bilinmektedir. Hidrojen, benzinin Kcal deerinin misli bir enerji
deerine sahiptir. Bu zellilii nedeniyle hidrojen, enerji maliyetlerini direkt olarak azaltc
bir ekonomik fonksiyona sahiptir. Hidrojen ayrca, sera gaz emisyonunun sfr olduu bir
yakt trdr. Hidrojen enerjisi kullanldnda geride kalan sadece sudur. Bu zellii
nedeniyle ise, hidrojen endirekt yolla ekonomik bir yakttr. Gnmzde sera gazlarnn
oluumunda byk paya sahip olduu bilimsel olarak ortaya koyulmu olan kresel snma,
iklim deiimlerine neden olmutur. klim deiimlerinin sonucunda ise ardnda derin
ekonomik yaralar brakan doal afetler yaanmaktadr. Gerek bu doal afetlerin ekonomik
sonular gerekse nlenmesi iin alnan nlemler ekonomik adan yklenimler ortaya
koymakta, kstl kaynaklarn daha verimli alanlara kullanlmasn dnya apnda
engellemektedir. Hidrojen enerjisi kullanm ise gerek direkt, gerekse endirekt olarak
bahsedilen bu maliyetleri ortadan kaldrc bir fonksiyona sahip olan alternatif enerji kayna
ve taycsdr.
Hidrojen enerjisinde dayal bir ekonomiye gei ayrca yeni bir ekonominin olumas
anlamna da gelmektedir. Gerek hidrojenin retimi, gerekse kullanm yeni bir ekonominin
douu anlamna gelmektedir. Hidrojen ekonomisinin gze arpan zellikleri ise aadaki
gibi olacaktr
14
:


a) Hidrojen enerjisine dayal bir sistem, ulatrma sektrnde yenilenebilir enerji
kaynaklarnn kullanm fikrini gelitirecektir. Bylece enerji kaynaklar eitlenecek ve gaz
emisyonu drlebilecektir.

11
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl, Hidrojen Enerjisi, 20.05.2009,
http://www.enerji.gov.tr/index.php?dil=
tr&sf=webpages&b=hidrojenenerjisi&bn=225&hn=225&nm=384&id=389, [Eriim Tarihi: 14.09.2009].
12
Alnak, Oktay M., Milli Gvenliin Bir Unsuru Olarak Enerji Politikalarnn ncelenmesi, Trkiyede
Enerji ve Kalknma Sempozyumu Bildiriler Kitab, 26 Nisan 2006, Tasam Yaynlar, s. 155.
13
ltanr, Mustafa zcan; a.g.e., s. 204.
14
Mirza, Umar K. vd.; A Vision for Hydrogen Economy in Pakistan, Renewable and Sustainable Energy
Reviews, Vol.13, 2009, p. 1112-1113.

282
b) Ulatrma sektrnde hidrojen enerjisinin kullanm, birok byk ehirde ncelikli
sorunlardan olan yerel kirliliin azalmasna yol aabilecektir.
c) Hidrojenin, enerji siteminin farkl blmlerini birbirine balayan gl bir enerji taycs
olmas, enerji sisteminin salamln ve esnekliini artrc bir unsur olabilecektir.
d) Hidrojen enerjisinin kullanlmasn destekleyici yakt pillerinin geleneksel motorlarda
kullanlmas ile birlikte aralarn kardklar ses seviyelerinin drlmesi hedefi
gerekletirilebilecektir.
e) Piyasada ak yenileme ve yedekleme yakt pillerine ynelik g sistemleri fiyat ve etkinlik
ynlerinden nispeten nemsizdir. Bu piyasalardaki satlar, hangi yakt pilinin enerji
sektrne giri iin ekonomik olaca ile ilgilenen bir teknolojik almay n planda
tutmaktadr. Dier bir deyile, gelecekteki ekonomik enerji teknolojisinin AR-GEsi
nemlidir.
f) Hidrojen yakt pillerinin direkt olarak rzgar trbinlerine balanmas, rzgar gcnn elde
edilebilirliinin nndeki yerel dalgalanmalar eitleyebilecek uygun bir yoldur.
g) Yakt pillerindeki geliim ve hidrojen ekonomisi, yeni pazar fikirleri ve i olanaklar
oluturacaktr.
h) Mevcut bilgiler gstermektedir ki, hidrojen, az sayda evresel risk tayacak bir enerji
taycs olacaktr.
) Hidrojenin kaynann gne ve su olduu dnldnde ve enerji kullanm sonunda
gazlarn suya gnt bir sistemde; gne ve okyanuslar gibi sonsuz bir hidrojen enerji
kaynann varl akla gelmektedir.
Tayvanda hidrojen enerjisine geiin analizinin yapld bir alma da bu grleri
destekler niteliktedir. Tayvan ekonomisi iin petrole dayal bir ekonomi ile hidrojene dayal
bir ekonominin karlatrlmas iin senaryo analizlerinin yapld almada; Reel Gayri
Safi Milli Hasla (GSMH)nn artrlmas, isizlik orannn drlmesi, karbondioksit
emisyonunun azaltm ve hidrojen enerjisi fiyatlarnn drlmesi alarndan, drt temel
sonu elde edilmitir. almann sonularna gre; 2020 ylna kadar Reel GSMHdeki
byme, hidrojen ekonomisine dayal sisteme geiin maliyetleri nedeniyle, hidrojen
ekonomisine gre petrole dayal ekonomilerde daha yksek olacaktr. Ancak 2021 ve
sonrasnda hidrojenin lehine bir deime olmas beklenmektedir. 2011 ylna kadar isizlik
oran, hidrojen ekonomisine dayal sistemde daha yksekken, bu yldan sonra yeni
endstrilerin ortaya kmasyla azalmaya balayacaktr. 2030 ylndan sonra zellikle nemi
artacak olan karbondioksit emisyonunun azaltlmas iin hidrojen ok nemlidir. 2010-2030
yllar arasnda hidrojen, petrole gre 674,8 milyon ton daha az karbondioksit emisyonu
salmaktadr. Ayrca hidrojen ekonomisi alannda yaplacak byk yatrmlar ve teknolojik
ilerlemeler sayesinde 2030 ylna kadar hidrojen fiyatlarnda yllk %4-6 arasnda fiyat
dlerinin yaanmas beklenmektedir
15
.
Sonu olarak; hidrojen enerjisinin direkt ve endirekt yollarla ekonomiye byk katklarnn
olduu gzler nne serilmektedir.


3. AVRUPADA VE TRKYEDE HDROJEN ENERJS KULLANIMI VE
GELECE

Dnya genelinde hidrojen enerjisi aratrmalarna ABD, Avrupa ve Japonya nclk
etmektedir. Bu lkelerin sanayilerinin ve hkmetlerinin destekledii aratrmalar sonularn

15
Lee, Duu-Hwa vd.; An Economy-wide Analysis of Hydrogen Economy in Taiwan, Renewable Energy, Vol.
34, 2009, p. 1949-1952.

283
vermeye balamtr
16
. Hidrojen enerjisi talebinin zellikle ulatrma sektr zerinde
younlamas
17
desteklenen aratrmalarn zellikle bu sektr zerine younlamasna neden
olmutur.
2010 yl itibariyle, hidrojen enerjisi ile alan otomobiller retilmeye balanmtr. Bu
otomobillerin 2013 ylnda ticariletirilecei ve 2020 ylnda pazarn genileyecei
beklenmektedir. zellikle Avrupa Birliinin gelecek dnem vizyonu; 20-30 yllk periyotta
ulatrmann %5inin hidrojen enerjisi ile salanmas ynndedir. Avrupa Birlii bu amac
gerekletirmek zere birok rgt kurmu ve bu rgtlere fon aktarmtr. Ayrca Avrupa
Birlii tarafndan, Avrupa Birlii ereve Program 5 (1998-2002), 6 (2002-2006) ve 7
(2007-2013) yaynlanarak hidrojen ekonomisine ilikin yntem ve esaslar belirlenmi ve
aratrmalar desteklenmitir
18
.
2009 yl itibariyle dnyada her yl 50 milyon ton hidrojen retilmekte, depolanmakta,
tanmakta ve kullanlmaktadr. En byk kullanc payna kimya sanayi, zellikle petrokimya
sanayi sahiptir
19
.

Tablo 1: Dnya Genelinde Bir Ylda retilen Hidrojenin Sektrlerde Kullanm
Miktarlar
Sektr Yllk Kullanm
Miktar
Suni Gbre Sanayi 25.000 m
Bitkisel Ya (Margarin)
retimi
16.000 m
Rafineriler 1.200 m
Petrokimya Endstrisi 30.000 m
Hidrojen Hayvansal Ya
retimi
200-300 m
Gaz veya Sv Hidrojen
retimi
6.000 m

Trkiyede de hidrojen enerjisi zerine almalar srdrlmektedir. Birlemi Milletler
Uluslararas Hidrojen Enerjisi Teknolojileri Merkezi (ICHET), Trkiye Cumhuriyeti
Hkmeti ile Birlemi Milletler Snai Kalknma rgt (UNIDO) arasnda, 21 Ekim 2003
tarihinde Viyana'da imzalanarak stanbulda tesis edilmitir. ICHET, hidrojen enerjisi zerene
sosyal bilimler ve fen bilimleri alanlarnda aratrmalar gerekletirmektedir. Hidrojenin
depolanmasnda nemli bir yere sahip bor minerallerinin Trkiyede bol miktarda bulunmas
ve Karadenizin 60 metre derinliklerinden itibaren rastlanan ve yaklak 3 milyon ton olarak
hesaplanan hidrojen slfr rezervleri, ICHETin aratrmalarn zellikle bu alana
ynlendirmesi sonucunu dourmutur. Ayn kurumda srdrlmekte olan hidrojen uygulama
projeleri ilgi oda olarak gelimektedir. Ayrca Trkiye Bilimsel ve Teknolojik Aratrma
Kurumu (TBTAK) kanalyla, niversitelerdeki akademisyenlerin ve rencilerin
desteklenmesi suretiyle de hidrojen zerine almalar gerekletirilmektedir. Ayrca Sanayi
ve Ticaret Bakanl bnyesinde oluturulan Sanayi Tezleri (SAN-TEZ) Projesi de niversite,
sanayi ve kamu birlikteliini tesis ederek bu hizmeti salamaktadr. Bu amala srdrlen bir

16
Yolcular, Sevim; Hydrogen Production for Energy Use in European Union Countries and Turkey, Energy
Sources, Part A, Vol. 31, p. 1331.
17
Dougherty, W., a.g.e., p. 60.
18
Yolcular, Sevim; a.g.e., p. 1332-1333.
19
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl, a.g.e.

284
proje ile 1600 atmosfer basnca dayankl kompozit hidrojen tanklarnn yerli retimi
planmtr.

SONU VE NERLER

Birok otorite, gelecein enerjisi olarak hidrojen enerjisini, gelecein ekonomisi olaraksa
hidrojen ekonomisini kabul etmektedir. Gerek istatistikler gerekse de dier ampirik sonular
da bu otoriteleri destekler niteliktedir. Ancak hidrojen ekonomisinin tesisi iin almas
gereken ve henz tam anlamyla sonuca ulamam sorunlarn ncelikli olarak almas
gerekmektedir. Genel deerlendirmelere gre 2020 ylnda byk apta alaca dnlen
baz sorunlar aadaki gibi sralanabilir:
- Hidrojen retim maliyetlerinin drlmesi gerekmektedir. Bunu salayacak
yntemler gelitirilmelidir.
- Ulatrma sektrnde kritik neme sahip olan daha baarl hidrojen depolama
sistemlerinin oluturulmas gerekmektedir.
- Yakt pili fiyatlarnn dmesi ve kulanm mrlerinin artmas gerekmektedir.
- Yakt pilli aralara gei iin yeterli sayda hidrojen datm ebekesinin
oluturulmas gereklidir.
- Hidrojenle alan aralarn ticariletirilmesi, bylece sanayicinin motivasyonunun
artrlmas nem tamaktadr.
- Ticarilemenin yan sra, piyasa rekabetinin de salanmas gerekmektedir.
Tekellemenin nne geilmeli ve piyasalarn geliimi desteklenmelidir.
- Fosil enerjiden, yenilenebilir enerjiye geite ortaya kacak art maliyetler devlet
tevikleri ile desteklenmelidir.
- Hidrojen enerjisine dayal ekonomiye geie ilikin uygun yasal dzenlemelerin
yaplmas gerekmektedir.
- Hidrojen enerjisi retiminde kullanlmak zere yenilenebilir enerji retimi
artrlmaldr.
- Aratrma ve Gelitirme almalar daha fazla desteklenmeli ve gerektii
durumlarda aratrmaclara gvenlik hizmeti salanmaldr.
- Hidrojen teknolojileri panellerinin kurulmas ve gelitirilmesi gerekmektedir.
- Hidrojen teknolojileri uygulamalarnda snai desteklerin ve teviklerin gelitirilmesi
gerekmektedir.
- Ulusal ve uluslararas panel, seminer ve kongrelerin yaplmas ve bilim insanlarnn
tevik edilmesi faydal grlmektedir.
- Sanayici ve bilim insanlarnn ibirliinin teviki ve karlkl gvenin pekitirilmesi
nemli grlmektedir.

















285
KAYNAKA

Alnak, Oktay M., Milli Gvenliin Bir Unsuru Olarak Enerji Politikalarnn ncelenmesi,
Trkiyede Enerji ve Kalknma Sempozyumu Bildiriler Kitab, 26 Nisan 2006, Tasam
Yaynlar, s. 155-160.
Bilgen, Seluk, Sedat Kele, Abdullah Kaygusuz, Ahmet Sar ve Kamil Kaygusuz, Global
Warming and Renewable Energy Sources for Sustainable Development: A Case Study in
Turkey, Renewable & Sustainable Energy Reviews, Feb2008, Vol. 12 Issue 2, p.372-396.
Blanchatte, Stephen Jr., A Hydrogen Economy and Its Impact on the World as We Know It,
Energy Policy, Vol. 36, 2008, p. 523-525.
Dougherty, William; Sivan Kartha, Chella Rajan, Michael Lazarus and Alison Bailie;
Greenhouse Gas Reduction Benefits and Costs of A Large-Scale Transition to Hydrogen in
the USA, Energy Policy, Vol. 37, 2009, p. 56-67.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl, Hidrojen Enerjisi, 20.05.2009, http://www.enerji.gov.
tr/index.php?dil=tr&sf=webpages&b=hidrojenenerjisi&bn=225&hn=225&nm=384&id=389,
[Eriim Tarihi: 14.09.2009].
Lee, Duu-Hwa; Shih-Shun, Hsu; Chun-To, Tso; Ay Su and Duu-Jongi Lee; An Economy-
wide Analysis of Hydrogen Economy in Taiwan, Renewable Energy, Vol. 34, 2009, p. 1947-
1954.
Mirza, Umar K.; Nasir, Ahmad; Khanji, Harijan; Tariq, Majeed; A Vision for Hydrogen
Economy in Pakistan, Renewable and Sustainable Energy Reviews, Vol.13, 2009, p. 1111-
1115.
Ozgur, M. Arif, Review of Turkeys Renewable Energy Potential, Renewable Energy, Vol.
33, 2008, p. 2346-2347.
ltanr, Mustafa zcan; 21. Yzyla Girerken Trkiyenin Enerji Stratejisinin
Deerlendirilmesi, Trk Sanayicileri ve adamlar Dernei, Aralk, 1998, s. 203.
Yolcular, Sevim; Hydrogen Production for Energy Use in European Union Countries and
Turkey, Energy Sources, Part A, Vol. 31, p. 1329-1337.
























286



















































287
ENERJ RETM FAALYETLERNN EVRESEL BOYUTLARI

Prof.Dr. M. Oktay ALNIAK, r.Gr. lkay ZTRK

Baheehir niversitesi, MYO

ZET

nsanlar eitli enerji kaynaklarn gittike artan konfor arzusu ve isteklerin tatmini yolunda
kullanmaktadrlar. Gnmzde lkelerin gelimilik seviyesindeki dier bir l de enerjinin
retimde de ne kadar youn olarak kullanld ile ilgilidir. Enerji tketiminin artmaya devam
edecei gz nne alnrsa yakn gelecekte enerji ile ilgili ok sayda evresel konunun
gndeme gelmesi kanlmaz olacaktr. Bu yzden artk enerji-ekonomi ilikisinin yerini
Enerji-Ekonomi-evre ls alacaktr. nsanlar enerji stratejilerini ayn zamanda adeta
silah olarak kullanmaktadrlar.

Srdrlebilir enerji kavram, tm birincil enerji kaynaklarndan yaplan enerji retiminin
yksek verimle ve temiz teknolojilerle gerekletirilmesini, fosil yaktlarn evre dostu yeni
teknolojilerle deerlendirilmesini, fosil kaynaklarn yerine yenilenebilir enerji kaynaklarnn
yerletirilmesini zorunlu klmaktadr.

Yanma reaksiyonu ile ortaya kan fosil yakt emisyonlar, birincil ve ikincil kirleticiler diye
ikiye ayrlmaktadr. Birincil kirleticiler COx, NOx, SOx, PbOx, TSP hidrokarbonlar, ikincil
kirleticiler ise yanma d reaksiyonlar ve gnein ultra viyole (UV) nlardr. Bu grupta
aerosollar, aldehitler, olefinler, PAH, nitrosamin, oksidantlar vb kirleticiler bulunmaktadr.
Birincil ve ikincil kirleticilerin bazlar sera etkisi oluturmakta ve iklim deiikliine neden
olmakta, bazlar ise zehirli gazlardan dolay Biosferi olumsuz etkilemektedir. PAH bileikleri
ve halojenli yaktlardan kan PCDD/PCDF (dioksin ve furan) tr yanma rnleri ise
kanserojen maddelerdir.

Enerji retiminin neden olduu evre etkileri; asit kirleticiler, sera etkisi (kresel snma),
insan sal ve emniyet sorunu, partikller, ar metaller, tehlike afet olasl, atk sorunu,
irkin grnt, grlt ve k kirlilii, radyasyon kirlilii, arazi gereksinimi olmak zere
gruplandrlabilir.

Yenilenebilir enerji srekli ve doa ile bark, iyi bir teknolojiye sahip bir enerjidir. Baz
lkelerde boldur. Gelecekte fosil yaktlarn salad enerjinin yerini alabilecek iyi bir zm
kaynadr. Yenilenebilir enerjiler arasnda gelecekte en nemli enerji kaynaklarndan biri de
hidrojen enerjisidir. Bu nedenle, bir evrimde atk biiminde ortaya kan enerjinin bir baka
evrimde girdi olarak kullanlmasnn salayaca ekonomik ve evresel faydalar
aratrlmaldr. Bu almada; ekonominin tm sektrlerinde enerjinin faydal ve verimli
kullanmnn arttrlmas, daha temiz bir evre iin temiz ve srdrlebilir enerji olanak ve
teknolojilerinin gelitirilmesi incelenmitir. Enerji kaynaklar, ekonomi ve evre sorunlar
konularnda editryal bir ufuk turu nerilmitir.

Anahtar Kelimeler:Enerji verimlilii, enerji kirlilii, evre koruma kanunlar




288
Dnya nfusunun artmas ve kii bana retilen ve tketilen maddelerin fazlalamas ile
kirlilik kavram gndeme gelmi ve evre kirlilii olumaya balamtr. nsanlarn
ihtiyalarn karlamak amacyla giritikleri teknolojik faaliyetlerin sonucu ortaya kan
artklarn dnyay kirletme hz doann kendisini doal olarak temizleme hznn ok zerine
kmtr. Kirleticilerin cins ve miktarlarnn artan bir hzla ve eitli ekillerde evreye
serpitirilmesi sanayi devrimi sonrasnda evre kirliliinin artmasna neden olmutur.
nsanolunun doyumsuz retim ve tketim yapma hrs nefes alnamaz bir dnyay meydana
getirirken gelimi lkelerin bu balamda verdikleri zarar nlenemez boyutlara erimitir.

1.Enerji Kaynaklar

Enerji kaynaklar yenilenebilir ve yenilenemeyen enerji kaynaklar olmak zere iki balk
altnda toplanabilir. Petrol, kmr ve doalgaz gibi meydana gelileri itibariyle yenilenmeleri
ok uzun bir sre alan temel enerji kaynaklar yenilenemeyen kaynaklar olarak adlandrlr.
Bugn bulunabilen miktarn koruyarak yarn da miktarnda herhangi bir azalma olmadan elde
edilebilen enerji kaynaklar ise yenilenebilir enerji kaynaklar olarak
adlandrlr.Yenilenebilen enerji kaynaklar alternatif enerji kaynaklar olarak da bilinir. Bu
tr enerjilerin karbondioksit emisyonlar, fosil yaktlara kyasla daha dk olduu iin
evreye zararlar da daha azdr.

1.1.Yenilenemeyen Enerji Kaynaklar

1.1.1.Kmr
Kmr mineral ve organik kkenli bir kayatr. En basit ekliyle kmrn ve kat yaktlarn
yanmasn salamak iin oksitleyici ortamn(havann) yaktla temas etmesi gerekir.
Oksitlenen yaktn son rnleri H2O, CO2, NOx, SO2, SO3tr. Hemen hemen btn termik
santrallerde buhar retimi iin kmr kullanlr.
Kmrn balca kullanm alanlar; elektrik retimi, elik retimi, imento retimi, akaryakt
retimi, evsel ve endstriyel alanda snmadr.

1.1.2. Doalgaz
Doalgaz yerkabuunun iindeki fosil kaynakl bir eit gaz karmdr. Doal gazn byk
blm (%70-90'), Metan gaz (CH
4
) ad verilen hidrokarbon bileiinden oluur. Dier
bileenleri; etan (C
2
H
6
), propan(C
3
H
8
), btan (C
4
H
10
) gazlardr. eriinde eser miktarda
karbondioksit (CO
2
), azot (N
2
), helyum(He) ve hidrojenslfr (H
2
S) de bulunur.
20

Doalgaz, konutlarda stma ve soutma, scak su elde etme amal kullanlrken sanayi de
ayn zamanda retim amal olarak da kullanlr.

1.1.3. Petrol
Benzin, gaz ya, mazot, fuel-oil(ya yakt), makine ya, bitum ve propan mumu en bilinen
petrol rnleridir. Petrol sv halde ve svlatrlm petrol gaz(LPG) halinde kullanlabilir.
Petrol en ok otomotiv sektrnde kullanlr.

1.1.4. Nkleer Enerji
Nkleer reaktrlerde ar radyoaktif (Uranyum gibi) atomlarn bir ntronun arpmas ile daha
kk atomlara blnmesi (fisyon - paralanma) sonucu ok byk miktarlarda enerji aa
kar. Bu enerjiye nkleer enerji denir. Fisyon reaksiyonu ile elde edilen enerji elektrie
evrilir.

20
Doal gaz, (evrimii) http://tr.wikipedia.org/wiki/Do%C4%9Fal_gaz, 06.08.2009.

289
1.2.Yenilenebilir Enerji Kaynaklar

1.2.1. Hidrolik Enerji
Hidroelektrik veya hidrolik enerji akan ya da yksekten den suyun enerjisini elektrik
enerjisine eviren gtr. Su, trbinlere doru akar, elektrik retimi iin pervane gibi kollar
olan trbinlerin dnmesini salar. Trbinler jeneratrlere baldr ve mekanik enerjiyi elektrik
enerjisine dntrrler.

1.2.2. Jeotermal Enerji
Jeotermal enerji yerkabuunun eitli derinliklerinde birikmi snn oluturduu, kimyasallar
ieren scak su, buhar ve gazlardan elde edilir. Elektrik enerjisi retiminde de, retelere bal
buhar trbinlerinin altrlmasyla jeotermal enerji kullanlabilir. Jeotermal enerji balca
elektrik enerjisi retiminde, stma/soutma uygulamalarnda, endstriyel amal olarak sre
ss temininde, karbondioksit, gbre, lityum, ar su, hidrojen gibi kimyasal maddelerin ve
minerallerin retiminde, kaplca amal olarak termal turizmde, dk scaklklarda (30
PCye kadar) kltr balklnda ve mineraller ieren ime suyu retiminde kullanlr.

1.2.3. Rzgr Enerjisi
Rzgr enerjisi, rzgr oluturan hava akmnn sahip olduu hareket (kinetik) enerjisinin
mekanik veya elektrik enerjisine dntrlmesiyle elde edilen enerji trdr. Elektrik
retiminde kullanlr.

1.2.4. Gne Enerjisi
Gne ekirdeindeki hidrojen gaznn helyuma dnmesi fzyon tepkimeleri olarak
adlandrlr. Bu dnm srasnda ktle kayb karl s ve k olarak enerji ortaya kar.
Gne enerjisi, gne ekirdeinde meydana gelen bu fzyon sreci ile aa kan nm
enerjisini gnein yaymas ve dnyamza ulatrmasyla elde edilir.

Gne enerjisi hali hazrda evlerin elektrik ihtiyacnn karlanmasnda, trafik iaret
lambalarnda, cep telefonlarnn arj edilmesinde, bahe ve sokak aydnlatmalarnda, scak su
retilminde, hesap makinesi ve saat gibi elektronik eyalarn altrlmasnda, yapay
uydularda, gne kulelerinde, yemek piirilmesinde, soutma sistemlerinde kullanlmaktadr.
Bununla birlikte teknolojik gelimelere bal olarak yakn gelecekte gne arabalar ve uak
gibi ulam aralarnda da kullanlacaktr.

1.2.5. Biyoktle Enerjisi
Biyoktle enerjisi, bitkisel ve hayvansal tm doal maddeler, orman ve tarm atklar, kentsel
ve endstriyel atklar vb. organik maddelerin oksijensiz ortamda paralanmas sonucu yanc
gazn elde edilmesi ve etkin bir ekilde kullanlmasyla elde edilen enerji trdr.
21


1.2.6. Hidrojen Enerjisi
Hidrojen doada serbest halde bulunmaz, bileikler halinde bulunur. En ok bilinen bileii
ise sudur. Hidrojenin yakt olarak kullanld enerji sistemlerinde, atmosfere atlan rn
sadece su ve/ veya su buhar olmaktadr. Hidrojen petrol yaktlarna gre ortalama 1.33 kat
daha verimli bir yakttr, bilinen en hafif gazdr ve yanc zellie sahiptir.
22
Sudan
(elekroliz) ve Gne enerjisi ve onun trevleri olan rzgar, dalga ve biyoktle ile de elde
edilebilir.

21
zer nar, evre Kirlilii ve Kontrol, Ankara, Nobel Yayn Datm, 2008, s.47.
22
Ahmet enpnar, Muhsin Tunay Genolu, Yenilenebilir Enerji Kaynaklarnn evresel Etkileri Asndan
karlatrlmas, Dou Anadolu Blgesi Aratrmalar Dergisi, Cilt 4, Say 2 (ubat 2006), s.52.

290
1.2.7. Deniz Kkenli Yenilenebilir Enerji
Bu tr enerjiler, deniz dalgalarndan, deniz scaklk gradyentlerinden, deniz akntlarndan ve
gel-git olaylarnda suyun doal gcnden yararlanlarak elde edilen enerji trdr.

2. Enerji evre likisi

Dnya Srdrlebilir Kalknma Zirvesinde(Johannesburg Uygulama Plan)
srdrlebilirliin 3 temel baz ekonomi ,sosyal ve evre olarak tespit edilmitir. Bu
temellerden en nemlisi evredir. Yani ekonomik ve sosyal yap ne kadar iyi bir gidiat
sergilerse sergilesin, evrenin gidiat pozitif olmadka ne ekonomi ne de sosyal yap da
olumlu bir trend yakalanamaz. Bu nedenle evrenin korunmas nemlidir. Oluan kresel
snma ise en ok evreyi tehdit etmekte ve sera gaz salnmlar azalmadka ya da en azndan
sabit bir oranda tutulmadka evrede var olan bozulma tehdidi srecektir.

Sera gazlarnn %80ini enerji retimi ve tketimi oluturmaktadr. Bu da enerji ve evre
ilikisini ak bir ekilde ortaya koymaktadr. Fakat enerji retimi ve tketimi iin kullanlan
fosil yaktlarn(gaz, petrol, kmr vb.) tkenmesi ve iletme giderlerinin artmasyla daha
pahal hale gelmesine ramen enerji retimi ve tketiminin gnmz dnyasnn yaam
standartlarnda vazgeilmez bir unsur olduu da yadsnamaz. Bu nedenle enerjinin
srdrlebilir yani gelecek nesillere yetecek ekilde retimi ve tketiminin salanmas
gerekir. Bunun iin enerjiyi bir yandan verimli kullanmak gerek dier yandan yeni ve
yenilenebilir enerji kaynaklarnn bulunmas gerekmektedir.
23


3.Enerji retiminde Kullanlan Kaynak ve Santrallerin evresel Etkileri

3.1.Nkleer Enerji Santralleri

Nkleer santrallerden oluabilecek radyoaktif etkiler iki farkl yolla evreye ve insanlar dahil
tm canllara ulamaktadr. Birinci yol; Bacalardan kan emisyonlarn atmosferde tanm ile
yer yzeyine ve yeryzeyindeki canllara ulamas, kinci Yol ;santralden kan sv ve kat
atklarn nehirler , gller veya denizlere ulamas ile bu ortamlarda yaayan canllarn ve yer
alt sularnn bu atklardan etkilenmesidir. Yeryzeyinde yaayan insanlarn ve hayvanlarn
doal yaamn sirklasyonu nedeniyle her iki yol ile nkleer santraldan oluabilecek
radyoaktiviteden etkilenmesi mmkn olabilmektedir.

Varolan nkleer enerji kaynaklar zellikle nkleer santral kazalar ve radyoaktif atklarn
zararsz hale getirilmesi sorunlar nedeniyle tartlmaktadr. zellikle nkleer fizyon
atklarnn ele geirilme abalar nemli bir potansiyel tehlike olarak grlmektedir.
24


3.2.Termik Santraller

Trkiyenin sahip olduu en bol fosil kaynakl yakt linyittir. Ancak linyit dk-kaliteli ve
yksek derecede kirlenmeye yol aan yakt kaynadr. Linyit kmrnn kullanm ok
yksek miktarda Kkrt Dioksit (SO2), Azot Oksitler (NOx), Karbondioksit (CO), Ozon
(O3), Hidrokarbonlar, Partikler Madde (PM) ve kl oluturmaktadr. Bu atklar evre

23
Yldz Mnevver Ko, Muhammet Garip, Trkiye ve Avrupada Srdrlebilir Enerji ve evre likisi Enerji
retiminde Kullanlan Kaynak ve Santrallerin evresel Etkileri, VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu
UTES2008, 17-19 Aralk 2008, stanbul, s.48.
24
aatay Gler, Zakir obanolu, Enerji ve evre Sal, Ankara, evre Sal Temel Kaynak Dizisi
No:41, 1997, s.15.

291
saln deiik biimlerde olumsuz olarak etkilemektedirler.
Bu tip santrallerin zellikle hava kirliliini arttrc yndeki etkileri flora-fauna hayatnn
bozunmasna, hatta asit yamurlarnn olumasna neden olmaktadr. Doalgazla alan
termik santraller nispeten daha az kirlilik yaratr.
25


3.3.Hidroelektrik Santralleri

Hidroelektrik santrallerin iklimsel, hidrolojik, ekolojik etkileri yle sralanabilir; retime
geen bir hidroelektrik santraln su toplama ksm (baraj), evresel etki yaratmaktadr.Baraj
glnn yzey alan itibariyle nehre gre daha geni olmas ve buharlamann artmasndan
dolay iklimsel etkiler olumaktadr. Bu ekilde havadaki nem oran artmakta ve hava
hareketleri deimekte scaklk, ya, rzgar olaylar farkllamaktadr. Bu durum yredeki
ani bir deiime ayak uyduramayan bitki rts, hayvan trlerini olumsuz etkilemektedir.
Akarsuyun ak rejimi ve fiziko-kimyasal parametrelerin deimesi ile hidrolojik etkiler
ortaya kmaktadr. Yksekten den sular nedeniyle hava azotunun ar doygunluk
dzeyinde zlmesi, balklar iin ldrc olmaktadr.
26


3.4.Jeotermal Enerji Santralleri

Jeotermal rezervuarlar, yeralt ve reenjeksiyon koullar devam ettii mddete yenilenebilir
ve srdrlebilir zelliklerini korurlar. Ksa sreli atmosfer koullarndan etkilenmezler.
Reenjeksiyon, jeotermal rezervuarlardan yaplan sondajl retimlerde jeotermal akkann
evreye atlmamas ve rezervuar beslemesi bakmndan, ilevi tamamlandktan sonra tekrar
yeraltna gnderilmesi ilemidir.

Jeotermal enerji santralleri temiz ve evre dostudur nk yanma teknolojisi kullanlmad
iin sfra yakn emisyona sebebiyet verirler ayn zamanda arama kuyularnn dorudan retim
tesislerine ve bazen de reenjeksiyon alanlarna dntrlebilmesi avantaj vardr. Yangn,
patlana, zehirleme gibi risk faktrleri tamadndan gvenilirdir. % 95in zerinde verimlilik
salar ve dier enerji trleri retiminin (hidroelektrik, gne, rzgar, fosil enerji) aksine tesis
alan ihtiyacnn asgari dzeylerdir. Yerel nitelii nedeniyle ithalinin ve ihracnn uluslararas
konjonktr, krizler, savalar gibi faktrlerden etkilenmez.
27


3.5.Rzgar Enerji Santralleri

Rzgar enerjisi yzyllar boyu yaygn olarak kuyudan su karmak iin kullanlmasyla
birlikte modern rzgar tirbnlerinin gelistirilmesiyle sadece AB lkelerinde rzgardan retilen
elektriin engellemi olduu CO2 salnm miktar 90 milyon tondur.
28


Rzgar jeneratrlerinin doal grnty bozmas ve grltye neden olabilmesi dnda
evresel etkisi yoktur.


25
B..Goncalolu,F. Ertrk, A. Ekdal,Termik Santrallerle Nkleer Santrallerin
evresel Etki Deerlendirmesi Asndan Karlatrlmas, Ekoloji ve evre Dergisi, Cilt:9, Say 34 (Ocak-
ubat-Mart 2000), s.9-14.
26
Sedat Kadolu, Zarife Telliolu, Enerji Kaynaklarnn Kullanm Ve evre Etkileri, TMMOB 1. Enerj
Sempozyumu-12-14 Kasm 1996, Ankara, s.58.
27
Jeotermal Enerji, (evrimii) http://www.bilgipasaji.com/forum/tarih-cograyfa-418/62405-jeotermal-
enerji.html, 07.08.2009.
28
Yunus engel, Trkiye ve Dnyada Yenilenebilir Enerji ve Trkiyenin Enerji Gelecei, Standard Dergisi,
Say:560 (Ocak 2009), s.27.

292

3.6. Gne Enerji Santralleri

Gne enerjisini toplamak ve elektrik enerjisine dntrmek iin kullanlan gne panelleri
kullanm mrleri dolduktan sonra atk haline gelerek evre sorunu haline gelebilir. Ayn
zamanda kullanld blgelerde grnt kirlilii yaratmasnn ve geni alan kaplamasnn
dnda evresel etkisi yoktur.

3.7. Biyoktle Enerjisi

Biyoktle yaktlar hemen hemen hi slfr emisyonlar retmedikleri iin asit yamurlarn
azaltrlar, atmosferik karbonun dngsn salarlar ve kresel snmay azaltrlar. Atmosfere
salnan CO
2
miktar, biyoktlenin byme srecinde alnan miktarna eittir. Biyoktlenin
yanmas sonucu kmre kyasla daha az kl oluur ve kln ortamdan uzaklatrlmas kolay
ve ucuz olur, depolanma alan gereksinimi azalr. Biyoktle kl tarm alanlarnda toprak
iyiletiricisi olarak kullanlabilir. p toplama merkezlerinde oluan metan emisyonlar
yararl enerjiye dntrlebilir.
29


3.8. Hidrojen Enerjisi

Hidrojen enerjisini evresel etki asndan cazip klan en nemli zellii yanarken, dier
yaktlarn kartt karbondioksit gibi zararl gazlar karmamas ve geriye sadece saf su
brakmasdr. Hidrojenden enerji elde edilmesi esnasnda su buhar dnda evreyi kirletici ve
sera etkisini artrc hibir gaz ve zararl kimyasal madde retimi sz konusu deildir.

4. SONU

Kmr, doal gaz ve petrol gibi fosil yaktlarnn hzla tkenmesi ve iklim deiiklii ve
kresel snmayla ilgili endieler, gelimi lke hkmetlerini alternatif ya da yenilenebilir
enerji kaynaklar bulmaya yneltmitir. Bu araylarda evrende en bol bulunan element olmas
hidrojeni n plana karmtr. Birok byk uluslararas organizasyon, enerji kurumlar ve
zel kurulular hidrojen enerji sistemlerinin aratrlmas ve gelitirilmesi iin nemli yatrm
bteleri ayrmaktadrlar.
30

Baz evreler iin hidrojen sadece bir yakt deil ayn zamanda bir enerji taycs olmasndan
dolay gelecein enerji kayna olarak grlmesine ramen buna kart grler de mevcuttur.
Bu kart grlerin temelinde gerek elektroliz gerekse kimyasal yollarla hidrojenin elde
edilmesinde de bir enerjinin kullanlmas ve bu kullanlan enerjinin hidrojenden elde edilecek
olan enerjiden fazla olmas fikri yatmaktadr.
31

Tm bu tartmalara ramen u bir gerektir ki, her trl enerji retim sisteminin evreye bir
etkisi vardr. Ancak yaplan aratrmalar gstermektedir ki yenilenebilir enerji kaynaklarnn
olumsuz evresel etkileri yenilenemeyen enerji kaynaklarndan ok daha az ve
katlanlabilirdir. Yenilenebilir enerji kaynaklarnn kullanm srdrlebilirlik ilkesinin
temeli olmaldr.



29
Ahmet enpnar, Muhsin Tunay Genolu, a.g.m., s.52.
30
Rob Flynn,Paul Bellaby and Miriam Ricci, Environmental Citizenship and Public Attitudes to Hdyrogen
Energy Technologies, Environmental Politics, Volume 17, No:5 (November 2008), s.772.
31
Richard T. Wright, Environmental Science:Toward a Sustainable Future, 10.E.,London, Pearson Prentice
Hall, 2008, s.371.

293


EDTRDEN NOT
*
:
M.Oktay ALNIAK olarak izninizle kendime bu almann editr diyebilir miyim?
Bu almann analitik ve kompleks bir incelemeden ziyade, bir defa okunduunda
anlalabilir olmas amalanmtr. Gen kalemleri tevik amac tamaktadr. almann bu
bak as ile deerlendirilmesi faydal olacaktr.
Yazar evre Yk. Mh. lkay ZTRKe ve son redaksiyonu yapan talebem Gke MUZa
teekkr ederim. Benim bu almadaki makine mhendislii kapsaml ilavelerim tecrbi
boyutludur. Makalenin kimya bak asyla kontroln yapan, Prof. Dr. lker BEKERe de
teekkrlerimizi sunarz. Okurlarmz aadaki konularda bir ufuk turuna davet ediyoruz.
1. Her gazetenin bir enerji sayfas oldu. Her mhendislik fakltesi bir Enerji Mhendislii
Blm amaya alyor. Herkes enerjiden bir eyler bekliyor. Niin?
2. Son bir ka yl rakamlarna gre; Dnyada 443 adet nkleer enerji santrali mevcuttur.
Acaba lkemizde niin bir tane yok?
3. Bu memleketin tabannda scak su yok mu?
4. Bu memleketin ermikleri yokmu? Ka tane jeotermik santralimiz vardr?
5. Bu memleketin Diclesi, Frat, oruhu yok mu? Sularn ds, debisi uygun deil mi?
Kk santraller bugne kadar niin dnlmemitir?
6. Biz, bize ait olmayan enerjinin tanmasndan ne kazanabiliriz?
7. Bizim kendi insanmz ve imkanlarmzla hi buluumuz olmayacak m?
8. Bir gn Amerikada gidiyorduk. Yl 2006! Yolda rzgar enerjisi kanatlarn grnce
durduk! zerinde Hollanda firmasnn etiketi vard! Amerikann teknolojisi mi yok?
9. Taban arazisine kanola bitkisi ekilmiti! 10 kilometre kadar gittik! Sanki bir o kadar da
derinlik vard! Her 100 metrede bir tane santral! Rzgar Enerji Santralleri Tarlasn grdk...
Amerikann petrol m yok?
10.Trkiyeye dndmzde ky ve kasabalara kaak kanola ekildiini duyduk! Teknoloji
snr tanmyor... Kanola yenmez iilmez! Buday tarlas gibi birey... Ezip yan alyorsun
ve motrn yakt olarak kullanyorsun.Tarlada petrol!
Tohumunu kim getirdi ki?
11. Okyanuslar kadar hidrojen, okyanuslar kadar enerji olabilir mi?
12. Vergi olmasayd vatanda bio-enerji uzman oluyordu!
13. Tasarrufu nasl dllendirelim?
14. Kaak elektrik kullanmn nasl nleyelim?
15. Bizim enerjide bir yol haritamz var m?
Sonu olarak; her ey tamam ve gzel ama bizim elektriimiz niin yok?















294


*
Kimya derken enejiye, evreye oradan da elektrie geen bir nostalji sunalm:

Ispartann Yalva kazasnda 1952 ylnda elektrik yoktu. Ben (M.O. ALNIAK) ilk okul
nc snftaydm. Lamba ile yaam srerdi. Lambann iesi, cam ve fitili vardr. Cam da
atlar durur... Lamba zerine trkler yaklmtr. Lx lambalar lks evlerde olurdu! Daha
da ekonomi yaplacaksa idare lambalar kullanlrd. Ayn yllarda babamn memuriyeti
dolaysyla Eirdire gittik. Orada jeneratr vard. Gece saat 23.00de motor stop ederdi! 3-4
metre boyunda bir kay ve bir metre apnda bir kasnak sistemi ile altn hatrlarm.
Grdm ilk teknoloji rn makine belki de o jenaratrd... Bazen kasnaktan kay atar ve
karanlkta kalrdk... Kovada hidroelektrik santrali o yllarda kurulmaya balamt...
Memlekette bir heyecan, bir heyecan... 57 sene gemi!
Yukarda arz edilen Editr Notu, bizim bu konuda aklmza gelen baz noksanlklar ve
tecrbelerimizi kapsyor. Bu sorular kendi kendimize soruyoruz... Bu konularda toplantlara
katldk. Bir saat konuup, manal hi bireyin sylenmedii birifingler dinledik. zeti udur:
Bizim her eyimiz var. Bizim enerjimiz ve elektriimiz niin yok?
Hem ileri ve youn sanayimiz yok, hem elektriimiz yok, lakin bu ne youn evre kirlilii?
Siz siz olun, bu sorular esas yetkililerine sormayn! Kabahat samur krk olmu, kimse srtna
almam!
Sayglarmzla.

M.Oktay ALNIAK,
lkay ZTRK,
19.08.2009


























295
PASF DORUDAN BORHDRR/PEROKST YAKIT HCRESNN
MATEMATKSEL MODELNN GELTRLMES

A.Elif SANLI, M.Levent AKSU, B. Zht UYSAL


Gazi University, Faculty of Engineering, Department of Chemical Engineering, Clean Energy
Research Center Ankara Turkey

ZET

Ag anot ve Pt katot kullanlarak pasif bir dorudan borhidrr/peroksit test hcresi
gelitirilmitir. Bu hcrede 0,55 V hcre voltajnda ve 11 mA/cm
2
akm younluunda 7
mW/cm
2
maksimum g younluuna ulalmtr. Bu almada test hcresi iin
matematiksel model gelitirilmitir. Model gelitirilirken hcredeki ohmik kayplar,
akitvasyon kayplar ve konsantrasyon kayplar gz nne alnmtr. alma artlarnda
hcrede ohmik kayplarn baskn olduu ve hem anottan hem de katottan kaynaklanan
aktivasyon kayplarnn performans zerinde etkin olduu gzlenmitir. Konsantrasyon ar
geriliminin ise ihmal edilebildii anlalmtr. Gelitirilen model deneysel verilerlerle
%98luk bir uyum gstermektedir.

Giri

Hidrojenin tanmasnda ve depolanmasnda karlalan problemler, yeni hidrojen depolama
yntemlerinin gelitirilmesinin nn amtr. Hidrojenin metal hidrrler olarak depolanmas
alternatif bir yaklamdr. NaBH
4
bir metal hidrr olarak protid (H
-
) kaynadr ve kuvvetli
indirgen bir kimyasal malzemedir. Hem bir hidrojen kayna olarak hem de yakt hcrelerinde
dorudan yakt olarak kullanabilmekte, sulu bazik zelti ierisinde aylarca kararl halde
kalabilmekte, oda artlarnda kontrol edilebilir reaksiyonlar vermektedir. Dorudan
borhidrrl yakt hcrelerinde yakt olarak kullanlmaktadr ve bu hcrelerin teorik pil
potansiyelleri (1,64 V) PEM ve metanoll (DMFC) yakt hcrelerinden daha yksek bir
deere ulamaktadr. Bu hcrelerde oksidan olarak peroksit zeltisi kullanlmas durumunda
ise aadaki yar pil reaksiyonlar meydana gelmekte ve hcre potansiyeli 2,1 Va kadar
ykselmektedir.

Anot: BH

4
+ 2H
2
O BO
2
+ 8H
+
+8e
-
E
0
= 0.476 V
Katot: 4H
2
O
2
+ 8H
+
+ 8e- 8H
2
O E
0
= -1.776 V
Toplam: NaBH
4
+ 4H
2
O
2
NaBO
2
+ 6H
2
O E
0
= -2.1 V

PEM yakt hcrelerinde polarizasyon kayplarnn balca sebebi katotta oksijen veya hava
kullanlmasdr [1]. Katotta oksidan olarak havann kullanlmas, oksijenin elektrot yzeyine
difzlenmesindeki zorluktan dolay ve yzeydeki zayf indirgenme kinetiinden dolay
aktivasyon ve konsantrasyon ar gerilimlerine sebep olmaktadr. Oksidan olarak peroksit
kullanlmas sv bir zelti olan peroksitin elektrot yzeyine difzyonunu hzlandrmakta ve
konsantrasyon ar gerilimini drmektedir. Ayrca peroksitin indirgenme kinetii oksijenin
kinetiinden ok daha hzl olmas aktivasyon ar gerilimini de drmektedir [2].
Dolaysyla hcre voltajnn 2,1 Va ykselmesinde katodun etkisi olduka nemlidir.

Borhidrrl yakt hcrelerinde elektrolitin youn iyonik ortamndan dolay ohmik diren
yksek bir deer gsterir. Bu hcre tiplerinde yksek ohmik direnten dolay polarizasyon
erilerinde gzlenen dik dler tipik bir davrantr [3].

296
Bir Dorudan Borhidrrl Yakt Hcresi iin nerilen model iin, aktivasyon ar gerilimi ve
ohmik ar gerilimlerine bal olarak aadaki ifade verilmitir [4]:

( )
|
|
.
|

\
|
o

|
|
.
|

\
|
|
.
|

\
|
o
=

jM 1 j
j
ln
nF
RT
jR
" K
C C j
ln
nF
RT
E E
0
oh
5 . 0
OH
1
SB
cell


Daha nceki almalarmzda bu hcre tipi iin katalizr gelitirme ve yakt hcresi
performans almalar yaplmtr [6-7]. Bu almada ise, test hcresi iin matematiksel bir
model gelitirilmitir. Anottaki ar gerilim iin parametreler literatrden alnarak
kullanlmtr. Ancak katotta peroksit kullanmndan dolay, parametreler deneysel olarak
hesaplanmtr.

Yntem:

Yakt hcresi, anotta 1 gr Ag tozlar ve katotta 1 gr Pt/C destekli tozlar kullanlarak
hazrlanmtr. Nafion-117 proton geirgen membran zerine anot ve katot 150
0
Cde scak
preslenmitir. Anolit olarak 6 M NaOH + 1 M NaBH
4
zeltisi kullanlmtr. Katolit olarak
ise 2 M asidik peroksit zeltisi kullanlmtr. Hcre performans lmleri Gamry Instrumet
cihaz kullanlarak gerekletirilmitir.

Sonular:

Hcrenin deneysel olarak elde edilen polarizasyon erileri ekil.1de grlmektedir.



ekil.1. Test hcresine ait polarizasyon erileri.

Test hcresinin matematiksel modelini gelitirmek iin hcredeki ar gerilimler
hesaplanarak akm-potansiyel arasndaki iliki bulunmutur. Hcre potansiyeli ar
gerilimlere bal olarak aadaki gibi ifade edilmektedir:

E = E
r

ohm

act

kons

Aktivasyon ve konsantrasyon ar gerilimleri hem anottan hem de katottan
kaynaklanmaktadr:


297

akt
=
4
BH , akt
q +
2 2
O H , akt
q

kons
=
4
BH , kons
q +
2 2
O H , kons
q

Hesaplamalar sonucunda hcrede konsantrasyon ar geriliminin ihmal edilebilecei
grlmtr. Hcrede anottan kaynaklanan aktivasyon ar gerilimi iin,

4
BH n indirgenme
mekanizmas esas alnarak gelitirilen aadaki ifade kullanlmtr [4]:

|
|
.
|

\
|
|
|
.
|

\
|
o
= q

4
4
4 4
4
BH
5 . 0
OH
1
BH
BH BH
BH , akt
K
C C i
ln
F n
RT


Benzer ekilde katot iin aadaki ifade gelitirilebilir. Bu ifadede K
H2O2
sabit says deneysel
olarak hesaplanmtr.

|
|
.
|

\
|
|
|
.
|

\
|
o
= q

2 2
2 2
2 2 2 2
2 2
O H
2
O H
O H O H
O H , akt
K
C i
ln
F n
RT


Gerekli dzeltmeler yaplarak gelitirilen matematiksel model aadaki gibidir:


) R (
C i
K
ln
F n
RT
K
C C i
ln
F n
RT
E E
ohm
2
O H
O H
O H O H , akt BH
5 . 0
OH
1
BH
BH BH , akt
r hcre
2 2
2 2
2 2 2 2 4
4
4 4

|
|
.
|

\
|
o

|
|
.
|

\
|
o
=




Modelde aada verilen deikenler, sabit saylar ve katsaylar kullanlmtr. (*) ile
gsterilen deerler literatrden alnm deerlerdir.

E
r
= 1,28 V
R
ohm
= 0,065 ohmcm
2

akt,BH4
=0,3
*

n
BH4
= 6
C
BH4
=1x10
-3
M
C
OH
= 6x10
-3
M
K
BH4
= 0,001
*

H2O2
= 1
n
H2O2
= 2
C
H2O2
= 2x10
-3
M
K
H2O2
= 3,017x10
-5



Bu deerlere bal olarak test hcresi iin gelitirilen matematiksel model aada verilmitir;

( ) ( ) 065 , 0 i
i
15 , 8278
ln 0128 , 0 408 i ln 0143 , 0 28 , 1 E
hcre
|
.
|

\
|
=



298
Deneysel veriler ile gelitirilen modelden elde dilen veriler ekil.2de karlatrmal olarak
verilmektedir. Model ile deneysel sonularn uyumlu olduklar grlmektedir. Sonu olarak,
hcrede en byk kayp ohmik direnten kaynaklanmaktadr. Aktivasyon ar gerilimi
anottan ve katottan kaynaklanmaktadr. Konsantrasyon ar gerilimi ise ihmal edilebilecek
kadar kktr.



ekil.2. Test hcresi iin gelitirilen model ve deneysel sonularn karlatrmas.


Referanslar:

[1] F.Barbir, PEM Fuel Cells: Theory and Practice, Elsevier I nc, 33-61, 249-257, (2005).

[2] N.Bussayajarn, D.A.Harrington, S.Therdthianwong, A.Therdthianwong, N.Djilali,
Cathodic polarization prediction of H
2
/H
2
O
2
Fuel cells by using EIS spectra, 30TH Congress
On Science & Technology of Thailand, 30:1, (2004)

[3] R.K. Raman, A.K.Shukla, A Direct borohydride /Hydrogenperoxide Fuel cell with
reduced alkali crososover, Fuel cells, 07: 225-231, (2007)

[4] A. Verma, S. Basu, Experimental evaluation and mathematical modeling of a direct
alkaline fuel cell, Journal of Power Sources 168 (2007) 200210.

[5] E. Sanli, H. elikkan, M.L. Aksu, B. Z. Uysal; The oxidation of NaBH
4
on
electrochemicaly treated silver electrodes, I nt. J ournal of Hydrogen Energy, 33 (2008) 2097-
2104

[6] E. Sanl, H.elikkan, M.Levent Aksu, B.Zht Uysal, Anodic behavior of Ag metal
electrode in direct borohydride fuel cells, I nt. J ournal of Hydrogen Energy 31 (2006) 1920-
1924

[7] E. Sanl, H.elikkan, M.Levent Aksu, B.Zht Uysal, Impedance analysis and
Electrochemical measurements of A Direct Borohydride Fuel Cell constructed with Ag
Anode, Electrochemical Society Transaction 5 (2007) 137-145

299
100W G SINIFI POLMER ZARLI YAKIT PL YIINI GELTRLMES VE
KISA MODL TESTLERNN YAPILMASI

Serdar ERKAN, nci EROLU


1
Orta Dou Teknik niversitesi Mhendislik Fakltesi Kimya Mhendislii Blm, Ankara
e-posta: erkanserdar@gmail.com, ieroglu@metu.edu.tr


ZET

Bu almada, tanabilir uygulamalarda kullanlmak zere 100W gcnde polimer elektrolit
zarl bir yakt pili yn tasarlanm, ve 100W yakt pilini oluturacak hcre ve manifold
tasarm ile be hcreli ksa modl laboratuarmz olanaklar ile retilmi ve test edilmitir.
Yakt pili ynn bileenleri olan ift kutuplu plakalar bilgisayar kontroll (CNC) ileme
cihaz ile zar elektrot bilekeleri de uzun sredir laboratuarmzda kullanlan pskrtme
yntemi ile retilmitir. mal edilen yakt pili, test sistemine taklarak performans
karakteristikleri incelenmitir. Yakt pili 50
o
C da altrlmtr. Katoda oksidan olarak
oksijen beslendiinde 0.2W/cm
2
, hava beslendiinde ise 0.12 W/cm
2
g younluu, ak
devre voltajlar ise srasyla 0.98V ve 0.95V olarak llmtr.

Anahtar kelimeler: Polimer Elektrolit Membranl (PEM) yakt pili, yakt pili yn, yakt
pili testi

1. GR

Yakt pilleri kimyasal enerjiyi elektrokimyasal reaksiyonlar ile elektrik enerjisine eviren
cihazlardr. Ancak, yakt pilleri bilinen pillerde olduu gibi depolanan kimyasal enerjiyi deil,
alma annda beslenen yaktn kimyasal enerjisini elektrik enerjisine evirirler [1]. Elektrik
enerjisinin devamnn salanmas, beslenen yaktn sreklilii ile olur. Dolaysyla, yakt
pilleri her ne kadar pillerde gerekleen trde reaksiyonlar sonucu elektrik retse de, bir
jeneratr gibi srekli olarak elektrik retebilme kabiliyetine sahiptir. Yakt pilleri de btn
elektrokimyasal sistemlerde olduu gibi anot ve katot elektrotlar ile bu elektrotlar arasndaki
iyon transferini salayacak elektrolitten olumaktadr [2]. Gerekli g deerinin elde
edilebilmesi iin birden ok hcre seri balanarak yakt pili ynlar (stack) oluturulur.
Hcrelerin yzey alan bykl elde edilebilecek akm miktarn belirlerken, bir ynn
oluturulmasnda kullanlan hcre says da yakt pilinin alma gerilimini ve toplam gcn
belirler.

Kk yakt pilleri tanabilir uygulamalar iin ok caziptir. Gelien teknoloji insanlar
beraberlerinde daha ok elektronik eya tamaya itmektedir. Bu artan ihtiya bir mobil enerji
sorununu gndeme getirmitir. Bu sorunun zmnn yakt pilleriyle mmkn olabileceine
inanlmaktadr. Ticari mobil uygulamalardan bazlar; mobil telefon, diz st bilgisayar, dijital
fotoraf makinesi, kamera bataryalar gibidir. Yakt pilleri, askeri kullanm iin de birok
avantaj sunmaktadr. Gnmzde bu ihtiyalar arj edilebilir bataryalar ile salanmaktadr.
Ancak gelien teknoloji ile donatlm askerler iin arj edilebilen batarya enerji kapasiteleri
yetersiz kalmaktadr. Gelimi lkeler askerlerinin artan enerji ihtiyacn karlayabilmenin en
muhtemel yolunun yakt pilleri ile olabileceine inanmaktadr ve bu konuda nemli admlar
atmaktadr.

300
Bu almann amac, tanabilir uygulamalarda kullanlabilecek 100W gcnde elektrik
retebilen bir yakt pili ynn gelitirilmesi iin temel oluturacak ksa modln
gelitirilmesi ve yakt pili test istasyonunda alma koullarnn ve hcre davranlarnn
incelenmesidir.

2. YNTEM

Yakt pilleri temel olarak bipolar plakalar ve membran elektrot atalarndan (MEA) meydana
gelmektedir.

2.1. Bipolar Plakalarn imal edilmesi

Temin edilen 3mm kalnlnda grafit plakalar ekil 1 (a) ve (b) deki gibi laboratuvar
imkanlar ile CNC router cihazna balanarak bilgisayarda yaplan boyutlu tasarma gre
imal edilmitir.


(a) (b)
ekil 1. Bipolar plakalarn CNC de ilenmesi (a) genel grnm (b) yakn grnm

Bipolar plakalar imal edildikten sonra silikon conta tasarm ekline gore pan bak ile
kesilmitir (ekil 2).


ekil 2. Tamamlanm grafit bipolar plaka ve conta


301
2.2. Membran Elektrot Atac (MEA) Hazrlanmas

Yakt pilinde kullanlacak MEAlar, gaz difzyon tabas zerine pskrtme yntemi ile
hazrlanan elektrotlarn membrana scak olarak preslenmesi ile hazrlanmtr [3,4]. Bu
yntem, katalizr sspansiyonunun hazrlanmas, zara eitli ilemlerin uygulanmas,
katalizr sspansiyonunun istenilen aktif alanda kesilen gaz difzyon tabakalarna
pskrtlerek elektrot-zar yapsnn oluturulmas aamalarn iermektedir. Katalizr
sspansiyonu, Pt/C ve Nafion

oranlar 70:30, 2-propanol : su oranlar ise 7:1 olacak


ekilde hazrlanmtr. Bu katalizr sspansiyonu ultrasonik banyoda 1 saat kartrlmtr. Bu
sspansiyon daha sonra istenilen aktif alana sahip gaz difzyon tabakasna pskrtme
tabancas yardm ile pskrtlmtr. Bu pskrtme ilemi anot ve katot elektrotlardaki
istenilen Pt ve Nafion

ykne ulancaya kadar devam etmitir. stenilen katalizr


yklemesine ulalan gaz difzyon tabakalar zar zerine 130
o
C de 250 psi basnta 3 dakika
scak preslenmitir. Bu yntemle 5 tabakal elektrot-zar yaps elde edilmitir.

2.3. Yakt Pili Testleri

Birletirilen tek hcre ekil 3te fotoraf verilen yakt pili test sistemine (Fideris) balanarak
test edilmitir. Anot (hidrojen) ve katot (hava veya oksijen) gaz besleme ak hzlar srasyla
1.2 ve 2.5 stokiyometrik orana ayarlanmtr. Besleme gazlar yakt piline verilmeden nce
%100 bal nemli olacak ekilde nemlendirilmitir. Nemlenen gazlarn nemini korumas iin
gazlar 50
o
C scaklkta sabit tutulan hcre giriine kadar stmal hatlarda sabit scaklkta
tutulmutur. Hcreye ait polarizasyon erisi, test sistemine tanml elektronik
programlanabilir yk (Dynaload RBL488, TDI) ile elde edilmitir.



ekil 3. Yakt pili testleri iin kullanlan test sistemine ait fotoraf


3. SONULAR ve TARTIMA

Katota hava veya oksijen balanarak 34cm
2
aktif alana sahip tek hcre performans test
edilmi ve ekil 4teki polarizasyon erisi elde edilmitir. Hcre oksijen ile altrldnda

302
0.98, hava ile altrldnda ise 0.95V ak devre voltajna ulamtr. Hcre katotuna
oksijen beslendiinde daha yksek ak devre voltaj llmesi beklenen bir durumdur. Hcre
oksijen ile altrldnda 0.2W/cm
2
hava ile altrldnda ise 0.1W/cm
2
g younluuna
ulamtr. Polarizasyon erisindeki dorusal ksm incelendiinde, hcre i direnci katota
oksijen beslendiinde 0.76 ohm, hava beslendiinde ise 1.35 ohm olarak hesaplanmtr. Elde
edilen sonulara gre 100 W gcndeki yakt pili yn retilecektir.



ekil 3. Hava veya Oksijen ile altrlan tek hcreye ait polarizasyon erisi

KAYNAKLAR

[1] Fuel Cell Handbook. 5th Edition, Morgantown, West Virginia : U.S. Department of
Energy Office of Fossil Energy National Energy Technology Laboratory, 2000.
[2] Barbir, Frano. PEM Fuel Cells: Theory and Practice. USA : Elsevier Academic Press,
2005.
[3] Bayrakeken, A., Erkan, S., Trker, L., Erolu, ., Effects of membrane electrode
assembly components on proton exchange membrane fuel cell performance, International
Journal of Hydrogen Energy 33 (2008) 165-170.
[4] engl E., Erkan S., Erolu ., Ba N. Effect of Gas Diffusion Layer Characteristics and
Addition of Pore Forming Agents on the Performance of Polymer Electrolyte Membrane Fuel
Cells Chemical Engineering Communications, 196, 1-2 (2009) 161-170.









303
KARBON DESTEKL Pt, Pd ve PdPt PEM YAKIT PL KATALZRLERNN
SPERKRTK KARBONDOKST DEPOZSYON YNTEM ile
HAZIRLANMASI

Aye Bayrakeken
a
, Betl Cangl
b
, L. C. Zhang
c
, Mark Aindow
c
, Can
Erkey
b a
Kimya Mhendislii Blm, Atatrk niversitesi, 25240
Erzurum, Trkiye
b
Kimya ve Biyoloji Mhendislii Blm, Ko niversitesi, Saryer
34450
stanbul, Trkiye
c
Malzeme Bilimi Enstits, Kimya, Malzeme ve Biyomolekler Mhendislii
Blm, CT 06269 Storrs, ABD




ZET

Bu almada yksek yzey alanna sahip karbon siyah (BP2000) destek malzemesi olarak
kullanlarak Pd, Pt ve PdPt bazl katalizrler hazrlanmtr. Hazrlanan 20%lik Pd/BP2000
katalizrler farkl indirgenme scaklklarnda muamele edildiinde artan scakla
kar parack boyutunun da artt gzlenmitir. Ayrca karbon destek zerindeki Pd yk
3-20% arasnda deitirildiinde yk artnn yine parack boyutunu da arttrd
gzlenmitir. Simultane sperkritik karbondioksit depozisyon yntemi kullanlarak
PtPd/BP2000 (Pt:Pd=0.92 atomik oran, arlka 16 %) katalizr hazrlanmtr.
Hazrlanan katalizrler XRD, TEM, EDXS ve evrimsel voltametri (CV) ile karakterize
edilmitir.

Anahtar kelimeler: Sperkritik karbondioksit depozisyon, PtPd katalizrleri, PEM yakt
pili, hidrojen ykseltgenme reaksiyonu