Şirvanşahlar dövləti

Vikipediya, açıq ensiklopediya

Şirvanşahlar dövləti
‫شروانشاهان‬
Şahlıq

861 — 1538[1] və ya
1539[2][3][4]

Gerb

Şirvanşahlar dövlətinin ərazisi

Şirvan
(861-918)[5]

Paytaxt

Şamaxı (Yezidiyyə)
(918-1192)[6][7]

Bakı və Şamaxı[8]
(1192-1538)

Böyük şəhərlər

Şamaxı, Bakı, Dərbənd,
Şabran, Mahmudabad,
Qəbələ
fars dili

Dil(lər)

(rəsmi)[9]

türk dili
(canlı danışıq dili)[10]

Din

Sünni islam

Pul vahidi

dirhəm, dinar

Əhalisi

türklər[11], tatlar[12],
yəhudilər[12], ərəblər[12]

İdarəetmə forması

Monarxiya
Şirvanşahlar

Sülalə

Məzyədilər
(861-1027)
Kəsranilər
(1027-1382)
Dərbəndilər
(1382-1538)

Varislik

← Qafqaz Albaniyası
← Ərəb Xilafəti
Səfəvilər dövləti →

Şirvanşahlar dövləti — Cənub-şərqi Qafqazda - əsasən indiki Azərbaycan Respublikası və qismən
də indiki Dağıstan ərazisində, vaxtilə mövcud olmuş dövlət[13]. Ərazisi şərqdə Dərbənddən Kür çayı
mənsəbinə qədər Xəzər dənizi sahilərindən başlayaraq, Şirvan tarixi vilayəti ilə yanaşı, qərbdə
bəzən Gəncə şəhərinə qədər uzanmış, ayrı-ayrı vaxtlarda Şəki və Qarabağı o cümlədən Beyləqanı
da əhatə etmişdir. Paytaxtı Şamaxı, bəzən isə Bakı şəhəri olmuşdur.
Şirvanşahlar dövlətinin banisi Heysam ibn Xalid, son hökmdarı isə Şahrux ibn Fərrux Yasar hesab
edilir. Şirvanşahlar dövlətinin varlığına Səfəvi hökmdarı I Təhmasibin Şirvana yürüşləri nəticəsində
son qoyulmuşdur.
Şirvanşahlar dövləti təxminən 7 əsr mövcud olmuş və həmin müddət ərzində dövlətin banisi hesab
edilən Heysəm ibn Xalidin nəslindən olan şahlar - Şirvanşahlar sülaləsi, bu dövləti idarə etmişdir.
Bəzi tarixçilər Şirvanşahlar sülaləsinin hakimiyyət dövrünü 3 mərhələyə - Məzyədilər, Kəsranilər
və Dərbəndilər dövrünə bölürlər və hesab edirlər ki, əgər Məzyədilər özlərinin ərəb mənşələrini
qoruyub saxlaya bilmişdilərsə, Kəsranilər özlərini daha çox Sasani şahlarının nəslindən hesab etmiş
və İran mədəniyyətinə[14][15] meyl göstərmişdilər. Dərbəndilər isə ənənəvi "Şirvanşah" titulu ilə
yanaşı həm də "Xan" və "Xaqan" titulları da daşımış[16] və türk mədəniyyətinin təsiri altında
olmuşdur[17][18].
Şirvanşahların himayəsi altında Azərbaycan mədəniyyəti zənginləşdirilmiş, inkişaf etdirilmiş,
Azərbaycan ədəbiyyatının Əbülüla Gəncəvi, Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, Nəimi, Nəsimi,
Seyid Yəhya Bakuvi kimi klassikləri yaşayıb yaratmışlar. Şirvanşahlardan dövrümüzə Şirvanşahlar
sarayı, Bibiheybət məscidi, Bakı qalası, Pirsaatçay xanəgahı kimi onlarla dəyərli tarixi-memarlıq
abidəsi qalmışdır.

Mündəricat









1 Tarixi coğrafiyası
2 Əhalisi
 2.1 Dil
3 Xanədan
 3.1 Şirvanşahlar sülaləsi
4 Tarixi
 4.1 Dövlətin əsasının qoyulması
 4.2 Rusların Azərbaycana birinci yürüşü
 4.3 Sacilərdən vassal asılılığı
 4.4 Dərbəndin birləşdirilməsi
 4.5 Şirvanşahların genişləndirmə siyasəti və daxili ixtilaflar
 4.6 Farslaşdırma siyasəti
 4.7 Rusların Azərbaycana ikinci yürüşü
 4.8 Şəddadilərin Şirvan yürüşləri
 4.9 Oğuzların yürüşü
 4.10 Monqolların Şirvan hücumları
 4.11 Cəlaləddin Məngburninin Şirvan yürüşü
 4.12 Elxanilərdən vassal asılılığı
 4.13 Teymurilərdən vassal asılılığı
 4.14 Azərbaycanın birləşdirilməsi cəhdi
 4.15 Qara Yusifin Şirvan yürüşü
 4.16 Şeyx Cüneydin Şirvan yürüşü
 4.17 Ağqoyunlularla müttəfiqlik siyasəti
 4.18 Şeyx Heydərin Şirvan yürüşü
 4.19 Şah İsmayılın birinci Şirvan yürüşü
 4.20 Şah İsmayılın ikinci Şirvan yürüşü
 4.21 Səfəvi-Şirvanşah xanədanları arasında qohumluq
 4.22 Dövlətin süqutu
5 Din
6 Mədəniyyət
 6.1 Ədəbiyyat
 6.2 Bədii sənətkarlıq
 6.3 Memarlıq
 6.4 Heykəltəraşlıq
 6.5 Nəqqaşlıq və miniatür sənəti
7 Sosial bölgü
8 İqtisadi həyat
9 İstinadlar
10 Ədəbiyyat
11 Həmçinin bax
12 Xarici keçidlər

Tarixi coğrafiyası

Antik müəlliflər Şirvanın adını çəkmirlər. Bu ad yalnız Sasanilər dövründən məlumdur. Şirvan, bir
vilayət kimi VI əsrin I yarısında Şabran və Gilgil çayları arasında Sasanilər tərəfindən yaradılmışdı.
Sasani hökmdarı I Xosrov şimal sərhədlərini qorumaq üçün sərhəd boyunda yerləşən ayrı-ayrı
əyalətlərə qohumlarından hakimlər təyin etdi. Şah titulu verilmiş bu hakimlər arasında digərləri ilə
yanaşı Şirvanşahların da adları sadalanır.[19] Bu vilayətlərin siyahısı, ehtimal ki, Albaniyanın
Sasanilər vaxtında inzibati cəhətdən mərzbanlıqlara bölündüyü dövrdən qalmışdır. Ərəblərin
dövrundə və sonralar həmin vilayətlər Şirvan dövlətinin tərkibinə daxil idi. Əl-Bəlazuri Şirvanşah
adını Xosrov Ənuşirəvanın Şərqi Zaqafqaziyaya təyin etdiyi xırda padşahlar sırasında çəkir. [20] İbn
Xordadbeh ilk Sasani şahənşahı Ərdəşirin (224-241-ci illər) vilayət hakimlərinə verdiyi şiriyanşah
(şiranın bir variantı) titulunun adını çəkir[21].
Şirvan ölkəsinin adı çəkilən ən qədim mənbə elə həmin "Erməni coğrafiyası"dır. Burada Şirvanın
coğrafı mövqeyi verilmişdir:
"Qafqaz dağları iki silsiləyə bölünür: biri düz istiqamətdə Şirvan ölkəsinə və Xsrvana tərəf ta
Xorsvemədək gedib çıxır [22] ikincisindən isə şimala Atil çayına doğru axan Zərm çayı başlanır. Bu
silsilə sonra şimala doğru yönəlir... Əlgminon bataqlığına və dənizin içərilərinə qədər gedib çıxan
və Əbzud Qubad adlanan uzun sədd onun davamıdır. Bu dənizin şimal tərəfində massagetlər
yaşayır. Vardan düzündə Qafqaz sıra dağlarının gəlib çatdığı və Dəmirqapı Dərbənd divarının
uzandığı Xəzər dənizinə qədər dənizin içində iri qala tikilmişdir. Şimal tərəfdə (Dərbənddən)
dənizin yaxınlığında hun məmləkəti yerləşir..." [23]
Bu lokallaşdırmaya görə VII əsrin əvvəllərində Şirvan vilayətinin ərazisi Dərbənddən Qafqaz sıra
dağları boyunca Xorsvemə, yəni Xursan qalasına, xurs tayfası ölkəsinin (indiki Xızı rayonu)
sərhədlərinədək və ehtimal ki, Abşeron da daxil olmaqla Kür çayının mənsəibnədək uzanırdı.
"Əlgminon bataqlığı və dənizə qədər" sözləri,görünür, Kür çayının geniş bataqlıq və qamışlıqla
örtülmüş mənsəibnə və deltasına işarədir[24]. Azərbaycanın Ərəb Xilafətinin tərkibində olduğu
dövrdə (VIII-IX əsrlər) Şirvanın sərhədləri şimalda Qafqaz dağlarının cənub-şərq ətəkləri, cənubqərbdə onu Arrandan və Muğandan ayıran Kür çayı, şimal-qərbdə Qanıx çayına kimi idi. XIV əsrin
birinci yarısında (1340-cı il) Həmdullah Qəzvini yazırdı: "Şirvan ölkəsi Kür sahillərindən Dərbəndə
(Bab əl-Əbvab) qədər uzanır."[25]

Əhalisi
Şirvan hələ qədimdən müxtəlif yerli və gəlmə tayfalarla məskunlaşmışdı. Bunu yazılı mənbələrlə
yanaşı, arxeoloji və toponimik materiallar da sübut edir. V əsr müəllifı Favstos Buzand IV əsrin
birinci yarısı ilə bağlı hadisələrdən danışarkən maskut hökmdarı Sanesanın "müxtəlif köçəri
tayfalardan" ibarət qoşunu sırasında hunların, təvəsparların, xeçmatakların, ijmaxların, balasaçilərin
və i.a. adını çəkir[26]. VII əsrin əvvəlinə aid anonim bir mənbədə Cənubi Dağıstanda, Şirvanda və
Xəzər dənizinin qərb sahillərində məskunlaşmış tayfalar sadalanır. Mətndə adları çəkilən və ehtimal
ki, bəziləri istisna olmaqla, ölkənin avtoxton əhalisi olan ləklər, hunlar, xəzərlər, zekenlər
(tsekanlar), xenuklar (xenavilər), kaspilər, şərvanlar, xsranlar, təvəsparlar, xeçmataklar, ijmaxlar,
bakanlar, pikonaklar (peçeneqlər), maskutlar[27].
Orta əsr müəllifləri eramızın başlanğıcından Şirvana türkdilli hunlar, sabirlər və xəzərlərin yürüşləri
barədə məlumat verirlər. Köçərilərin basqınlarından qorumaq məqsədi ilə Sasani hökmdarları I
Qubad və I Xosrov Ənuşirəvan Şirvana Lahican, Təbəristan, Gilan və sair əyalətlərindən irandilli
tayfa köçürmüşdü. Türkdilli tayfaların Şirvana axını VI əsrdə xüsusilə güclənmişdi. Həmin dövrdə

Qafqazda ən qüdürətli tayfa birliyi Dağıstan ərazisində yaşayan sabirlərə məxsus idi. Onlar Şirvanı
və Arranı tutub keçmiş məkanları olan Dərbənd–Qəbələ zonasına yayılmışdılar. Təqribən I əsrdə
orada yaşayan sabirlərin bir qismi yeli əhali ilə qaynayıb qarışaraq oturaq həyata keçmişdir. Şimali
Qafqazda yaşayan türk tayfa ittifaqına qalib gələn I Xosrov Ənuşirəvan əsir alınmış 3 min hərbi
başçını, o cümlədən ailələri ilə birlikdə 50 min nəfərdən ibarət türk döyüşçüsünü Arran və Şirvanda
yerləşdirdi. Türkdilli tayfaların Şirvanda məskunlaşması prosesi intensiv olaraq davam etmişdir. VII
əsrdə ərəb sərkərdəsi Mərvan ibn Məhəmməd əsir aldığı 40 min xəzəri Samur və Şabran arasındakı
əraziyə köçürmüşdü.

Dil
Şirvanşahlar dövlətində rəsmi ədəbi dil fars dili idi. Ərəb dilindən ilahiyyatda və dini ayinlərdə
istifadə olunurdu. Canlı danışıq dili türk - Azərbaycan dili idi. Elmi əsərlər həm fars, həm də ərəb
dillərində yazılırdı.[28]

Xanədan
Şirvanşahlar sülaləsi
Tədqiqatçılar Şirvanşahlar tarixini dörd dövrə bölürlər: ilk Şivanşahlar, Məzyədilər, elmi
ədəbiyyatda Kəsranilər adlandırılan XI-XIV əsr Şirvanşahları və Dərbəndilər. İlk Şirvanşahların şah
titulu daşımaları onları müəyyən dərəcədə müstəqil olmalarını göstərir. İlk Şirvanşahlar barədə
məlumat yox dərəcəsindədir.
Ərəb işğalının əvvəllərində İlk Şivanşahlar hakimiyyətdə saxlanılmışdı. Lakin, ərəblər
Zaqafqaziyada möhkəmləndikdən (VIII əsrin sonu) sonra Şirvanşahların hakimiyyəti ləğv olundu;
Şirvanı ərəb hakimləri idarə etməyə başladı. XIX əsr ərəb tarixçisi Bəlazuri 797-798-ci illərdə
Şirvan hakimi olmuş əş-Şəmax ibn Şücanın adını çəkir. 799-cu ildə Yəzid ibn Məzyəd əş-Şeybani
Şirvan və Bab əl-Əbvabın hakimi təyin olundu.
Xəlifə Mütəvəkkilin (841-861) ölümündən sonra qarışıqlıqlardan istifadə edən Şirvan hakimi
Heysəm İbn Xalid ibn Yəzid Şirvanşahlar titulunu qəbul edib müstəqil siyasət yürütməyə başladı.
Beləliklə də Şirvanşahların Məzyədilər sülaləsinin əsası qoyuldu. Ərəb mənşəli Məzyədilər sonralar
farslaşmışlar.
Yezid ibn Əhməddən sonra ərəb adlarından qədim Sasani adlarına dönüş başlamışdır. Şirvanşah
Yəzid ibn Əhmədin oğulları Ənuşirəvan, Mənuçöhr adlanırdı. Artıq X yüzilliyin birinci yarısında
Məzyədi Şirvanşahlar Sasani mənşəli əsilzadə ailələri ilə qohumluq əlaqələrinə girir və həmin
ailələrin qadın nümayəndələri köhnə ənənələri dirçəldirdilər. Əl-Məsudi h.332 (943) – ci ildə Şirvan
şahı Məhəmməd ibn Yəzidin Sasani Bəhram Gurun nəslindən olduğunu göstərirdi. [29]
Şirvanşahların Sasani Bəhram Gurun əsilzadə nəslindən olmalarını iddia etmələri faktı özü artıq
erkən dövrlərdə yerli şahlardan biri ilə, ehtimal ki, Sasani mənşəli Şirvanşahlarla nikah bağlanması
ilə izah edilir. [30]
Xilafətin tənəzzülü və Şirvanşahların hakimiyyətinin möhkəmlənməsi ilə bağlı "xanədan yenidən
dirçəlməyə başladıqda ona öz nüfuzunu əsilzadə nəslinə mənsubluğu ilə hər vəchlə əsaslandırmaq
lazım gəldi və onda Şirvanşahların Sasanilərlə qohumluğu barədə köhnə nəzəriyyə ortaya çıxdı,
onların Şeyban tayfası ilə bağlılığı isə arxa plana çəkildi..." [31]

Əslində ərəb mənşəli olan və Məzyədilər sülaləsinin davamı olan bu sülalədən olan hökmdarlar qədim fars hakimiyyət ənənələrinə meyl etdiklərindən və özlərini Sasani şahlarına bənzətməyə çalışdıqlarından tarixşünaslıqda ayrıca sülalə kimi götürülürlər. Tarixi Azərbaycan Dövlətçiliyi                     Manna Midiya imperiyası  İşquz Atropatena Qafqaz Albaniyası  Xaçın knyazlığı  Sünik knyazlığı Şirvanşahlar dövləti Sacilər dövləti Salarilər dövləti Şəddadilər dövləti Rəvvadilər dövləti Azərbaycan Atabəylər dövləti Elxanilər dövləti Ağqoyunlular dövləti Qaraqoyunlular dövləti Səfəvilər imperiyası Əfşarlar imperiyası  Azərbaycan xanlıqları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Araz-Türk Cümhuriyyəti Azadıstan Azərbaycan SSR Azərbaycan Milli Höküməti .Kəsranilər sülaləsinin banisi Yezid ibn Əhmədin oğlu Mənuçöhr ibn Yeziddir. Üçüncü (Minorski bir – biri ilə qohumluq telləri vasitəsiylə bağlı olan bu üç sülaləni eyni bir sülalə hesab edir. [32]) Şirvanşah sülaləsi – Məzyədilər və onun qolu olan Kəsranilər sülalələrinə qohum olan Dərbəndilər sülaləsi isə etnokonsolidasiya prosesi nəticəsində Azərbaycanın yerli əhalisi ilə qarışaraq öz ərəb simasını itirmiş və türkləşmişdir. Dərbəndilərin hakimiyyət başına gəlməsi ilə Şirvanşahlar ənənəvi "şah" titulu ilə yanaşı sırf türk xalqlarının əsilzadələrinə məxsus olan "xan" titulunu da daşımağa başlamışlar.

. İlk şahların hakimiyyəti Mənbələrdə Heysəm haqqında məlumat çox cüzidir. Şirvanşah Məhəmməd ibn Heysamın ölümündən sonra Şirvanşahlığa oğlu Əli ibn Heysəm ibn Məhəmməd gəlmişdi.. Azərbaycan Respublikası Dövlətin əsasının qoyulması IX əsrin II yarısından Abbasilər xilafətinin zəifləməsi. Azərbaycan Ərəb Xilafətinin tərkibində olduğu dövrdə xəlifələr uzun müddət Azərbaycan hakimlərini bu sülalədən təyin edirdilər. xərac və s. tək hakimiyyətliliyə nail olaraq və Şirvanşah titulunu qəbul etdi[35][36]. "Tarix-i əl. Həmin dövrdə Şirvanda feodal torpaq mülkiyyəti möhkəmləndi. Əli ibn Heysəm əl-Babın əmiri ilə birlikdə qonşu Şəndana. Heysəm Şirvanşah. H. [33] "Tarix-i əl-Bab"a görə Məhəmməd ibn Xalid Gəncənin əsasını qoyan. Heysam ibn Məhəmməd Şirvanşah olmuşdur." [37] Heysamdan sonra Məhəmməd ibn Heysam. həmin vaxtdan etibarən ".. "kafirlər" üzərinə yürüş etmiş. Heysəmin ölüm ili məlum deyil. O. Məzyədilər sülaləsinin banisi Yezid ibn Məzyəddir. Görünür. şəndanlıların və xəzərlərin tutduqları əsirlər isə satıldı və onların yalnız çox az bir qismi xilas ola bildi. o. 247-ci (861) ildə xəlifə Mütəvəkkil öldürüldükdən sonra Xilafətdə baş vermiş iğtişaşdan istifadə edən Heysəm özünü müstəqil elan etdi. az müddət hakimiyyət sürmüşdür. Üç aydan sonra sərirlilər əsirləri Əli ibn Heysəmi və əl-Bab əmirini əvəzində heç nə almadan azad etdilər..Yəzidilər sülaləsinin tarixi öz xarakterini dəyişir: onun əvvəllər Bağdaddan əmir vəzifəsinə təyin edilən nümayəndələri indi öz iqta torpaqlarında irsi vassallara çevrilirlər.[34] Üç dəfə Azərbaycan.. .F. Ondan sonra oğlu Xalid ibn Yezid və Məhəmməd ibn Xalid Azərbaycan hakimi olmuşdur. Şirvanşahlar dövlətinin əsasını Heysam ibn Xalid qoymuşdur. V. Şəndanın qapıları qarşısında məğlub olmuşdur. Heysəm ibn Xalid Şirvanın Şirvanşah titulu daşıyan ərəb mənşəli Məzyədilər sülaləsindən ilk Şirvan hökmdarıdır. Əli və əl-Babın əmiri 10 min müsəlmanla əsir düşmüşdü. Beləliklə. onun qardaşı Yəzid isə Layzanşah adlanırdı". Arran və Ərməniyyə hakimi təyin olunmuş Məhəmməd ibn Xalidin ölümündən sonra onun qardaşı Heysem ibn Xalid Şirvanın hakimi oldu. Tam mülki və hərbi hakimiyyətə malik olan əmirlər yerli hakimlərin fəaliyyətinə.) yığılmasına nəzarət edirdilər.Heysəm ibn Xalid Şirvanda müstəqillik əldə edəndə onun qardaşı Yəzid ibn Xalid də Layzanda müstəqillik qazandı. vergilərin (cizyə. Şirvanşah titulu qəbul etmişdi.Minorskinin qeyd edir ki. Heysam ərəb mənşəli Şeybanilər sülaləsinin bir qolu olan Məzyədilər sülaləsindən olmuşdur. habelə mərkəzi hakimiyyətə tabe olmamaq meyllərinin güclənməsi nəticəsində bəzi əyalətlər müstəqil hökmdarlıqlara çevrilərək Xilafətdən ayrıldılar. Şirvanşahların ilk müsəlman sülaləsi olan Məzyədilər əvvəllər xilafətin Bərdədəki canişininə (əmirə) tabe idilər. yəni Arran şəhərlərindən birinin hakimi olmuşdur. Onun Sərirdə "kafirlərlə" vuruşduğu xəbər verilir.. Onun qardaşı Heysəm ibn Xalid həmin vaxt Şirvanın hakimi idi və müstəqillik qazanaraq.Bab"da sonra deyilir: ". Heysam ərəblərin təyin etdiyi Şirvanşahlarının hakimiyyətinə son qoymuşdur.

Təbəristana. Sonra onlar Şirvan şahlığının Bakuh adı ilə tanınmış neft verən sahilinə gəlib çıxdılar. Deyləmə. Ruslar təqribən 914-cü ildə Bakı sahillərinə hücum etmişdilər. Ruslar gilanlılarla. Nəhayət. öküz başı isə ölkədəki bolluğun rəmzi idi. Dənizdə yalnız ticarət və balıqçı gəmiləri üzərdi. onun yanından ötərək. bu dənizin ətrafında yaşayan xalqlar özlərini itirdilər. Curcan sahilindəki Abeskuna neft verən vilayətə (iləd ən-nəffətə . Xəzərlərlə yanaşı. Onlar qədimdən şərqi Avropa ölkələri. qayıqlarına (kəvarib) minib. çünki keçmişdə onların üzərinə dənizdən basqın edən düşmən görməmişdilər. Təsvirdəki şirlər Şirvanşahlar dövlətinin güc və qüdrətinin.300 (912-13)-cü ildən sonra rusların hərəsində 100 adam olan təqribən 500 gəmisi Don çayı ilə Xəzər kanalına qədər gəldi. O vaxtlar (təqr. Xaqan onların bu qanunsuz işi etməsinə icazə verdi və ruslar körfəzə girib. (Sahilboyundan) qayıdarkən ruslar neftverən (vilayətdən) cəmi bir neçə mil aralı olan adalarda daldalandılar... 914-cü il) Şirvanım şahı Əli ibn əl-Heysəm idi. "Rus drujinaları buraya ilk dəfə gəlmirdilər. çayın (Donun) mənsəibnə yetişdilər və onun vasitəsilə üzüyuxarı üzməyə başladılar.[38] Rusların Azərbaycana birinci yürüşü Rusların Xəzər vasitəsiylə Bakıya və Dərbəndə yürüş xətti Əli ibn Heysəmin hakimiyyəti dövründə əl-Məsudinin bəhs etdiyi başqa hadisə də olmuşdur. İbn Misqəveyh qeyd edir ki. O göstərir ki. Rusların gəmiləri kanalın ağzını qoruyan Xəzər gözətçi dəstələrinin durduğu yerə çatdıqda ruslar bu dənizin ətrafinda yaşayan xalqlardan zəbt etdikləri qənimətin yarısını xəzər xaqanına verməyi vəd edib. Əhali hazırlıq gördü."[41][42] . həmin adalara qədər üzdü. Rusların gəmiləri dənizə səpələndi və Gilana. [39] [40] Rusların bu səfəri haqqında əl-Məsudi də məlumat vermişdir. ondan bütün ölkəni keçərək Volqa çayına. Şirvanşahlar və Dərbənd əmirləri bu basqınlara qarşı mübarizə aparırdılar. çayın Xəzər dənizinə töküldüyü yerdə mənsəbinə yetişdilər. Minlərlə müsəlman öldürüldü və dənizdə boğuldu. deyləmlilərlə və İbn Əbu əs-Sacın sərkərdələrindən biri ilə vuruşdular. ―h. Xəzər çayına (Volqaya) çatdılar və bu çayla Atil şəhərinədək endilər. Ruslar onların qarşısına çıxdılar.İki şir və onların arasında bir öküz başının təsviri Şirvanşahlar dövlətinin gerbi olmuşdur.Abşeron) və Azərbaycan istiqamətində yerləşən (bütün torpaqlara) basqın etdilər. oradan isə (Təbəristandakı) Amul şəhərinə doğru (üzdülər). Şirvana ruslar da dəfələrlə dənizdən basqınlar edirdilər. sonra isə üzüaşağı üzüb çayın mənsəibnə və Xəzər dənizinə çıxmağa razılıq aldılar. Qafqaz və İran arasında qızğın ticarət gedən yaxşı bələd olduqları yolla irəliləyirdilər".

ə.ə.III min.XIX əsr Manna dövləti e.ə.I yar. Ruslar böyük qənimət əldə etdikdən sonra yenidən xəzər torpaqlarına qayıtdılar.625) Atropatena e. belə ki.ə.IV əsr—b. Lakin burada onlar müsəlmanların hücumuna məruz qaldılar.ə.ə.III min. Onların böyük hissəsi (30 000 yaxın) qırıldı və yalnız cüzi bir qismi (5 minə yaxm) xilas olub vətənə qayıda bildi.Azərbaycanın cənubunun.224 Qafqaz Albaniyası e.ə. Arranın.328—b.616 QƏDİM DÖVR Midiya e.e.III min.ə.ə.728—e.e. Kuti e.ə.704 Xaçın knyazlığı Sünik knyazlığı Xaçın knyazlığı 987 — 1170 . Ruslar bu dənizdə bir neçə ay qaldılar.850–e.XX–e.549 (İşquz e. Beyləqanın.XXIII əsr-e.əvv. Bərdə vilayətinin və başqa şəhərlərin. dənizlə qonşuluq edən heç bir xalq bir ölkədən başqasına gedib-gələb bilmirdi.ə.II min. son. habelə onlarla birlikdə Deyləm. çünki onlar dənizdən hücum gözləmirdilər və qəfil basqına məruz qalmışdılar.-e. [43] [44] Azərbaycan tarixi ƏN QƏDİM DÖVR Aratta e. Turukki e.652–e.ə.ə. Gilan və Təbəristanın əhalisi qaçmağa üz qoymuşdular. Lulubi e.ə.ə.

Xürrəmilər hərəkatı 778–838 Sacilər sülaləsi Şirvanşahlar sülaləsi 879-941 861 — 1539 Rəvvadilər sülaləsi 981-1054 Şəddadilər dövləti Salarilər sülaləsi 951–1174 941-981 Böyük Səlcuq İmperiyası 1037–1194 Azərbaycan Atabəylər dövləti 1136-1225 Elxanilər dövləti 1256–1335 Çobanlılar sülaləsi Cəlayırlar sülaləsi 1335–1357 1336–1432 Qaraqoyunlular sülaləsi Ağqoyunlu sülaləsi 1468–1508 1406–1468 ERKƏN MÜASİR DÖVR Səfəvilər sülaləsi 1501–1736 Əfşarlar sülaləsi 1736–1747 Azərbaycan xanlıqları Azərbaycan sultanlıqları 1747–1828 XVIəsr–1828 Qacarlar sülaləsi 1796–1925 MÜASİR DÖVR Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 1918–1920 .ORTA ƏSRLƏR Əməvi Xilafəti 661–750 Abbasi Xilafəti 750–1258 Pavlikanlar hərəkatı VII-IX əsr.

onu varlı Şirvan vilayətinə aramsız basqınlar edən xəzərlərdən.344 (955)-cü ildə Müsafir Mərzubana vergi verən məlikliklər haqqında məlumatı Şirvanşah Məhəmməd ibn Yəzidin hakimiyyəti dövrünə aiddir. Əhməd bir qədər orada qaldıqdan sonra əhali onu qovub. Sasanilər dövründə olduğu kimi. Onları Deyləmli Salarilər sülaləsi əvəz etdi. onu əl-Bab hakimliyinə dəvət etdilər. oraları qarət etdi".Ərəb Xilafəti tərəfindən təyin edilmiş.320 (932)ci ildə Yusif ibn Əbu Sacın Azərbaycan əmiri Balduyədən qaçaraq. Əbu Tahir Yəzid əl-Baibın ətrafına hücum çəkib. bu xərcləri isə neft hasilatından böyük gəlir götürən . İbn Havqəlin dediyinə görə. İbn Havqəlin h.333 (944)-cü ildə Dərbənd əhalisi Əbdülməlik əl-Haşiminin oğlu əmir Əhməd əleyhinə üsyan qaldırdılar və onu şəhərdən qovdular.Azadıstan 1920 ASSR 1920 — 1991 Azərbaycan Milli Hökuməti 1945 — 1946 Azərbaycan Respublikası 1991 — bu günədək Əlaqəli məqalələr [göstər] Sacilərdən vassal asılılığı Şirvanşahlar qısa bir müddət – 908 .[12] Salarilərdən vassal asılılığı Şirvanşah Əbu Tahir Yəzidin hakimiyyəti dövründə Azərbaycanda Sacilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu.[46] Sasanilərin hakimiyyəti dövründən ənənəvi olaraq Dərbəndi özünün irsi mülkiyyəti sayan Şirvanşahlar bu iddia ilə dəfələrlə hücum edib oranı tutmuşdular. Əhməd əl-Haşimini hakimiyyətə qaytardı. Deylemlilərlə sülh bağladıqdan sonra Şirvanşah onlarla birgə bizanslılara. Onlar Dərbənddəki ərəb qarnizonunun saxlanmasına külli miqdarda vəsait sərf edir. Şirvanşah Yezid h. Xəlifələr. köçəri türklərdən və digər xalqlardan müdafiə məqsədi ilə möhkəmləndirirdilər. Lakin həmin vaxt Dərbənddə artıq başqa sülalə . Belə ki. "Əbu Tahir Yezid oğlu Əhmədi əl-Baba göndərdi və əhali ona öz əmiri kimi sədaqət andı içdi. Onlar Şirvanşah Əbu Tahir Yezidin yanına adamlar göndərərək. [45] Dərbəndin birləşdirilməsi H. ondan sığınacaq istəyən qulamı Müflihi həbs edib Balduyəyə göndərmişdi. ərəb mənşəli Haşimilər hakimiyyətdə idi.909-cu illərdə Cənubi Azərbaycanın ərazisində Sacoğulları sülaləsinin yaratdığı Sacilər dövlətindən vassal asılılığı vəziyyətində olmuşlar. Şirvan şahları Sacilərlə yaxşı münasibətləri qoruyub saxlamağa çalışırdılar. sərhəd məntəqəsi olan Dərbəndə böyük əhəmiyyət verərək. Şirvanşahların Salarilərdən vassal asılığında olması haqqında mənbələrdə məlumat saxlanmışdır. gürcülərə və digər xristian xalqlara hücum etməyə razılıq vermişdi. "Şirvanşahın (yəni. Şirvanın) şahı və hökmdarı Məhəmməd ibn Əhməd Əzdiyə" qoyulan təzminat bir milyon dirhəm idi.

toplanan bütün gəliri keçidləri qoruyan əsgərlərə paylamaq üçün Dərbəndə göndərsin.373 (983)-cü ildə o. Təqribən h. Şirvanşahlar neft quyularının və duz mədənlərinin mədaxilini toplamaq üçün xüsusi vergiyığanlar təyin etmişdilər.382 (992)-ci ildə Qəbələ rustaqında şirvanlılarla şəkərlilər (şəkililər[12]) arasında şiddətli vuruşma baş vermişdi. o. Gürzül qalasının sahibi Əbd ül-Bərr Ənbəsə ilə müharibə edərək.[50] [51] [52] Şirvanşahların genişləndirmə siyasəti və daxili ixtilaflar Şirvanşah Əhmədin ölümündən sonra taxta onun oğlu Məhəmməd ibn Əhməd çıxdı. Şabranın. Səməndər də daxil olmaqla.372 (982)-ci ildə isə Bərdəni tabe edib Musa ibn Əlini özünün canişini təyin etdi. Beləliklə. O. bu sarsıntıdan sonra bir daha özünə gələ bilməmişdi.‖Dərbəndnamə"nin verdiyi məlumata görə xəlifə Mütəmid h. [47] Əsərini h. Belə ki.318 (930)-ci ildə [48] aralarında toqquşma olmuş kürəkəni Əbd əl-Məlik ibn Haşimin ölümündən (h. Bundan sonra elə həmin il Şirvanşah Zirkiyyə (daha doğrusu. Xəzəran) qayıtmağa başlamışdılar.F. hərbi əməliyyatlar nəticəsində dağıdılmış hasarlarını bərpa etdirdi. Şirvanşah onlara öz qoşunu və adamları ilə yardım göstərmişdir. Şirvanşah Əhməd eyni zamanda öz şəhərlərini də möhkəmləndirirdi. qonşu feodallara qarşı təcavüzkar siyasət yeridir və öz ərazisini bir sıra şəhərləri ilhaq etmək hesabına genişləndirməyə çalışırdı. H. Kiyev knyazı Svyatoslavın 965-ci ildə Volqaya və Şimali Qafqaza səfəri barədə İbn Havqəlin h.327 (939)-ci il) [49] sonra Xursanı. H. Rizkiyyə[12]) mülkünə sahib olmaq üstündə Dərbənd hakimi Ləşkəri ibn Məymunla vuruşdu lakin uğur qazana bilmədi.358 (969)-ci ildə verdiyi məlumat da Əhməd ibn Məhəmmədin hakimiyyət vaxtına təsadüf edir.Bərr Ənbəsədən tutub aldı. H. İbn Havqəlin sözlərindən görünür ki. bütün Xəzər torpaqlarını tutmuş və vaxtı ilə qüdrətli olan Xəzər dövləti ehtimal ki. onunla birlikdə Şirvan qoşununun adlı-sanlı 400 süvari əsgəri həlak oldu. İbn Havqəlin dediyinə görə bəzi qaçqınlar Şirvanşah Məhəmməd ibn Əhməd əl-Əzdinin köməyilə Xəzər paytaxtlarına (İtil. Dərbənd qoşunu ağır məğlubiyyətə uğradı. Haşimilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyulmuşdu. Vardanı və Dərbəndi zəbt etmiş Məhəmməd ibn Yəzid idi. h. Qəbələ şəhərini onun əmiri Əbd ül. Gürzül qalasını onun əlindən aldı.276 (883/4)-cı ildə Məhəmməd ibn Əmmarəni həmin mədənlərin rəisi təyin etdi ki.372 (982)-ci ildə babası II Məhəmməd ibn Yezidin Layzana (V.[12] Toplanan gəlir xəlifənin fərmanı ilə vəqf kimi Dərbəndin müdafiəçilərinə ənam verilmək üçün oraya göndərilirdi. Ləşkəri Şəbərana yürüş etdi. Döyüşdə Şirvanşahın vəziri Müsəddin ibn Həbəşi öldürüldü. Məhəmməd ibn Yəzidin hakimiyyəti dövründə Dərbənd birdəfəlik Şirvanşahlar dövlətinin ərazisinə qatılmış.332 (943)-ci ildə tamamlamış əl-Məsudi xəbər verir ki. Xəzər xaqanlığından qaçanlar Abşeron və Manqışlaq yarımadalarında sığınacaq tapdılar.Minorskiyə görə Lahıc) birləşdirdiyi Xursan və Şirvan məliklikləri artıq Şirvanşah Əhmədi taxtda əvəz etmiş Məhəmməd ibn Əhmədin mülklərinə daxil idi. H.371 (981/2)-ci ildə o. .[53] Şirvanşah Məhəmməd ibn Əhmədin ölümündən sonra hakimiyyətə qardaşı Yezid ibn Əhmədin hökmranlıq illəri onun öz dövlətinin ərazisini qoşunlarının hesabına genişləndirmək məqsədilə apardığı feodal ara müharibələri ilə əlamətdardır. bu vaxt Şirvanın hakimi h. Lakin Şirvanlılar onlarla şəhərin qapıları qarşısında vuruşdular.389 (999)-cu ildə Şirvanşah Yezid Qəbələnin hakimi. ruslar. Məhəmməd ibn Yəzid bütün sadalanan əraziləri Şirvan və Layzanla birləşdirmişdi.Bakıdan və duz mədənlərindən çıxarırdılar.

410 (1019)-cu ildə sərhəd vilayətinin (səqr).Yəzid ibn Əhməddən sonra ərəb adlarından qədim Sasani adlarına dönüş başlamışdır.[12] Farslaşdırma siyasəti Yəzid ibn Əhmədin hökmranhğı dövründə Şirvanşah xanədanında ilkin mənbələrdə əksini tapmayan hansısa hadisələr baş vermişdir. Həmin dövrdən Şirvanşahların adları dəyişmişdir . Dərbəndin əhalisi öz əmiri Mənsurun əleyhinə üsyan qaldırdı. Dərbəndlilər bu təklifi rədd etdilər və Yəzid heç bir günahı olmayan Əbu Nəsri edam etdi. onu şəhərdən qovub hakimiyyəti Şirvanşah Yəzid ibn Əhmədə təslim etdi. Lakin Yəzid qızını Əbu Nəsrə ərə vermək istəməsi bəhanəsilə bundan boyun qaçırdı və şərt qoydu ki. Şirvanşah Dərbəndi tutmaq üçün müharibəni davam etdirdi.392 (1002)ci ildə olmuşdur. Dərbənd əhalisi Əbu Nəsrin qardaşı Mənsuru əmir seçdi. Sasani mənşəli Şirvanşahlarla nikah bağlanması ilə izah edilir.döyüşdə Ləşkərinin qardaşı Əbu Nəsr ibn Məymun əsir alındı. Şirvanşah Yəzid ibn Əhmədin oğulları Ənuşirəvan və Mənuçöhr adlanırdı. Əbu Nəsr Şabran qalasının həbsxanasında saxlanırdı və Şirvanşah onu həmin şəhərin qapıları qarşısında dəfn etdirdi. Əbu Nəsri o zaman buraxar ki. H. [12] Xilafətin tənəzzülü və Şirvanşahların hakimiyyətinin möhkəmlənməsi ilə bağlı "xanədan yenidən dirçəlməyə başladıqda ona öz nüfuzunu əsilzadə nəslinə mənsubluğu ilə hər vəchlə əsaslandırmaq lazım gəldi və onda Şirvanşahların Sasanilərlə qohumluğu barədə köhnə nəzəriyyə ortaya çıxdı.332 (943)-ci ildə Şirvan şahı Məhəmməd ibn Yəzidin Sasani Bəhram Gurun nəslindən olduğunu göstərirdi. [54] Şirvanşahların Sasani Bəhram Gurun əsilzadə nəslindən olmalarını iddia etmələri faktı özü artıq erkən dövrlərdə yerli şahlardan biri ilə.391 (1001)-ci ildə Ləşkərinin ölümündən sonra Dərbənd əhalisi Şirvanşah Yeziddən özlərinə əmir seçmək istədikləri Əbu Nəsrin azad olunmasını tələb etdilər. bərpa olunmasına) razılıq versinlər." [55] . Döyüşlər gah bu. Əl-Məsudi h. onların ərəb mənşəli Şeyban tayfası ilə bağlılığı isə arxa plana çəkildi. H. Şirvanşah onu həbsxanaya saldırdı. barışıq bağlandıqdan sonra o.. girov saxlandı. gah da digər tərəfin üstünlüyü ilə gedirdi. ehtimal ki. Dərbənd camaatı Dərbənd və Sull (Çul) qalalarının tikilməsinə (daha doğrusu. Bu hadisə h.. Artıq X yüzilliyin birinci yarısında Məzyədi Şirvanşahlar Sasani mənşəli əsilzadə ailələri ilə qohumluq əlaqələrinə girir və həmin ailələrin qadın nümayəndələri köhnə ənənələri dirçəldirdilər.

yenidən Azərbaycana gəldilər. Lakin ruslar Şirvanşahın dəstəsini çayda batırdılar. onlar Şirvanı qarət edib. ətraf kənd və malikanələri yandırdı". onların Arazla irəliləməsi dayandırıldı.Fəzl ibn Məhəmməd ibn Şəddad ruslara hücum etdi. onların irəliləməsinə mane olmağa cəhd göstərdi.421 (1030)-ci ildə Bakı yenidən otuz səkkiz gəmi ilə yürüş edən rusların hücumlarına məruz qaldı. Arazın qabağını bəndlə kəsib. Dərbəndə və Şirvana yürüş xətti H.423 (1032). Həmin il o. Mənuçöhr rusların hərəkətini dayandırmağa çalışaraq. Bu dəfə Şirvanşahın qaynı olan Şəddadi hökmdarı Əbülfəth Musa ibn əl. lakin sərhəd vilayətlərinin əhalisi əmir Mənsurun başçılığı ilə onlara hücum etdi və çoxunu məhv edərək Şirvandan qarət etdikləri hər şeyi əllərindən aldı.455ci ilin rəcəb ayında (iyul. bütün mal və qiymətli şeyləri ilə birlikdə götürərək Arrana qayıtdı. "Tarix-i əl-Bab" sonra xəbər verir: "Oradan hərəkət edən Şavur Yəzidiyyənin qapıları qarşısında düşərgə saldı. Ruslarla vuruşmada çoxlu Şirvanlı.[59] .455-ci ilin rəbiüləvvəl ayında (mart. Lakin h. [12] Şəddadilərin Şirvan yürüşləri Fəribürz ibn Saların hakimiyyəti dövründə Şirvanşahlarla qohumluq münasibətlərində olan Arran hökmdarları Şəddadilərlə bir sıra müharibələr baş verdi. Şavur onun əleyhinə çıxan Şirvan əhalisini qırıb-çatdı. [58] Mənbədə sonra göstərilir ki. yenidən Şirvana hücum edərək ölkəni viran etdi. əyanlardan bir çoxunu əsir aldı və əmlaklarını qarət etdi. öz qızını . o cümlədən zadəganlardan Əhməd ibn Xasskin (Xasstəkin) həlak oldu. Bununla belə. əkinləri.ci ildə alanlar və sərirlilər ruslarla birlikdə Şirvana hücum edərək Yəzidiyyəni zorla ələ keçirdilər. I Mənuçöhr ibn Yəzid onları Bakuya (Bakı) yaxınlığında qarşıladı. 1063) o. [56][12] H. [57] "Tarix-i əl-Bab"da xəbər verilir ki.mərhum Saların arvadını (hərəmini) pulları. Sonra ruslar Kürlə üzüyuxarı üzərək Araza çatdılar. düşməni ölkədən sıxışdırıb çıxararaq xeyli hissəsini qırdı. 421-ci ilin zilhiccə ayında (noyabr 1031) ruslar. üçüncü dəfə Şirvana gələrək Sədun kəndində dayandı. h. əsirlərlə birlikdə öz ölkələrinə qayıdarkən əl-Babın taxta (əlxəşab) qapılarına çatdılar.Rusların Azərbaycana ikinci yürüşü Rusların Bərdəyə. H. 1063) Arran hökmdarı Şavur ibn Fəzl Şirvana hücum edərək Quylamiyan qalasını tutdu və orada öz qarnizonunu yerləşdirdi. Bakuya yaxınlığında onlarla vuruşdu. qoyun və mal-qara sürülərini qovub apardı.

mal-qara və əmlak apardılar. 1064) Arran hakimi Əbüləsvar Şavur ibn Fəzl dördüncü dəfə Şirvana basqın edib. [61] Onlar çayı keçib.459 (1067)-cu ilin sonunda səlcuq sultanı Alp Arslan Arrana daxil oldu. H. Bu müqaviləyə əsasən Şavur Şirvanşahdan 40 min dinar alıb. Sonra Şavur qoşununun bir hissəsini bəzi əmirləri ilə burada qoyub Şirvanı tərk etdi. Türklərin Fəribürzü aldadaraq qaladan çıxmağa məcbur etmək cəhdləri baş tutmadı. 1067) Qəbələnin qapısı qarşısında kunililər (ehtimal ki. Şirvanşah I Fəribürz ibn Salar oğuzları Şirvandan gətməyə məcbur etmək üçün böyük təzminat verməli oldu. Vəziyyət qorxulu hal alanda Şirvanşah 4000 çox madyandan ibarət cins at ilxısını Məsqətə göndərdi. Şirvanşahın vəziyyəti daha da ağırlaşdı. Böyük diplomatik bacarığa malik olan Şirvanşah Fəribürz qiymətli hədiyyələrlə onun yanına gedərək öz xidmətini (əlhədiyyə vəlxidmə) təklif etdi və h. qadın və uşaqları.456-cı ilin məhərrəm ayında (yanvar. Səlcuqlulardan vassal asılılığı H.458 (1066)-ci ildə oğuzlar ilk dəfə Şirvana yürüş etdilər. Şirvanşah Fəribürz rəcəb ayında (iyun-iyul.Şirvanşah kömək istəmək üçün oğlu Əfridunu Ənuşirəvan ibn Ləşkəri ilə birlikdə ana babası olan Sərir hakiminin yanına göndərdi. sürüləri qovub apardı. Sultan onların azad olunmasını əmr . Qaratəkinin dəstələri Bakıdan Şabranadək qabaqlarına çıxan hər şeyi qarət edib dağıdırdılar. topladıqları qənimətlə çıxıb getdilər. Lakin Əfridun Sərir hakimindən heç bir kömək ala bilməyib üç aydan sonra əliboş geri qayıtdı. Şirvanşah sultanın nüfuzundan öz şəxsi düşmənlərini cəzalandırmaq üçün istifadə etdi. xəzinəsinin açarını ona verdi. Gəncədən keçib Bərdəyə gedərkən əl-Bab əhalisi şəhərin bir neçə rəisini həbs etmiş Şirvanşahdan ona şikayət etmişdi. 1064-cü il) onunla sülh müqaviləsi bağladı. O. [60] Oğuzların yürüşü Şirvanşahlar dövlətinin ərazisi Böyük Səlcuqlu İmperiyasının tərkibində H.insan. Şəddadi Fəzl ibn Şavur Fəribürzü itaətlə qarşılayıb. Fəribürz şəhəri müstəqil idarə etməyə çalışan itaətsiz rəislərlə mübarizəni davam etdirirdi. Sonra Qaratəkin yenidən Yəzidiyyəni mühasirəyə aldı.459-cu ilin şəban ayında (iyun. onun ətrafındakı yərləri viran etdi. Bələ ki. h. Qaratəkinə 2000 türk döyüşçüsündən ibarət kömək gəlib çatmışdı. Oğuzlar dağlara qalxdılar və oradan Məsqət üzərinə hücuma keçdilər.459-cu il məhərrəm ayının birində (22 noyabr 1066) oğuzların başçısı Qaratəkin Şirvana ikinci dəfə Fəribürzün onunla ittifaq bağlamış əmisi Məmlan ibn Yezidlə birlikdə hücum etdi. yaşayış yerlərini talan edərək çoxlu qənimət . Oradan Bakıya enən Qaratəkin burada əhalinin xeyli hissəsini qırdı. əvəzində Quylamiyan qalasını ona qaytardı. burada məskən salmış xəzərlər) [62] [63] tərəfindən öldürülmüş dayısı oğlu Ləşkəristanın intiqamını almaq üçün Kuni üzərinə hücum etdi. bir sıra kənd və məntəqələri tutdu. Qaratəkin Şamaxı şəhərini mühasirəyə alaraq.460 (1068)-cı ildə onunla birlikdə səfərə çıxdı. H. Alp Arslan (1068)-cı il Gürcüstan səfərindən qayıdaraq.

IV Davidin özünün möhtəşəm qıpçaq məliki Şəraqənin oğlu Ətrəkin qızı Quranduxtla evlənməsi və sonra 40 000 qıpçağı ailəsi ilə birlikdə Gürcüstana köçürməsi ona səlcuqlarla və öz qonşuları ilə müharibə aparmaq üçün güclü ordu yaratmağa və qıpçaqlar tərəfindən ola biləcək təhlükəni aradan qaldırmağa imkan verdi. Gürcüstanı və digər ölkələri zəbt etmişdilər. Səlcuqlar artıq XI əsrin birinci yarısının axırlarında İranı. bütün Yaxın Şərqdə başlıca və hakim qüvvəyə çevrildilər. onu hər il böyük məbləğdə xərac verməyə məcbur etdi. Şirvanşah Əfridun IV Davidin qızı Taman oğluna almaqla səlcuqların hücum təhlükəsi qarşısında gürcü hökmdar evi ilə qohumluq münasibətləri yaratmaq kimi siyasi məqsədlər güdürdü. həm də. Suriyanı. Qəbələni və Azərbaycanın digər şəhərləri talan etdi. göründüyü kimi. Bu nikahla. Əfridunun ölümündən sonra onun oğlu III Mənuçöhrün hakimiyyəti dövründə vəziyyət dəyişdi. Cənubi Azərbaycanı. sonralar. Bu səbəbdən qisas məqsədilə Gürcüstana gələn sultan Mahmud öncə Şirvanşahı cəzalandırmaq üçün Şirvana soxulmuşdu". Əfridun eləcə də hərbi cəhətdən çox güclü olan və Şirvanın özü üçün Gürcüstandan az təhlükə doğurmayan qıpçaqları neytrallaşdırmaq və öz tərəfinə çəkmək istəyirdi. Ermənistanı. Gürcüstanla ittifaqı pozdu və Şirvanşahların hələ I Fəribürz dövründən bəri sonralar da yeritdikləri ənənəvi siyasət daha güclü düşmənə meyl göstərmək və təhlükə qarşısında gözləmə siyasətini davam etdirdi. Lakin sonralar Əfridun qüvvələr nisbətini və səlcuqların daha təhlükəli olduğunu görüb. Fəribürz onun əmrini yerinə yetirdi. XI əsrin son rübündə türk-səlcuqlar nəinki Zaqafqaziyada. Lakin sultan Şirvanşahla münasibətini dəyişdi və onu həbsxanaya salmaq əmri verdi. [65] . 1120-ci ildə IV Davidin özü Şirvana iki dəfə hücum çəkərək. Buna cavab olaraq IV David 1117-ci ildə Mənuçöhrün evlənməsindən bir az keçmiş Şirvana qarşı təcavüzkar hərəkətlər etməyə başladı. oğlu Demetri Şirvana hücum edib Kaladzor qalasını tutmasını tutdu.etdi. Gürcü hökmdarı IV David Qurucu qızı Tamarı Şirvanşahın oğlu Mənuçöhrə ərə verməklə Şirvanşahların simasında səlcuqlara qarşı mübarizədə müttəfıq qazanırdı. Şirvanşahın arvadı . "Türklər və digər müsəlman hökmdarları Gürcüstana qarşı uğursuz mübarizə apardıqları bir vaxtda yeni Şirvanşah artıq Gürcüstanın tərəfində idi. Bir müddətdən sonra sultan Şirvanşahı azad edib Şirvana gönədərərək. İraqı.əri üzərində güclü nüfuza malik olan gürcü şahzadəsi Tamar və onun gürcü əhatəsinin də böyük rolu olmuşdur. Şirvanşah Mənuçöhrün siyasətinin dəyişməsində və səlcuq sultanının vassalı və müttəfiqi olmaqdan imtina etməsində. Digər tərəfdən. Səlcuq sultanının koalision qoşunu 1121-ci ildə Trialetidəki Didqoru vuruşmasında məğlub edildikdən və IV David 1122-ci ildə Tiflisi və Dmanisini tutduqdan sonra [64] Mənuçöhr sultandan uzaqlaşdı və həmin vaxtlar çox güclənmiş Gürcüstanın tərəfinə keçdi.

Monqolların Şirvan hücumları Azərbaycanın və Şirvanın monqollar tərəfindən tutulması 1220-ci ildən etibarən bütün YaxınŞərq üçün yeni təhlükəolan monqollar.623-640 (1226-1242)-cı . başqalarının sözlərinə görə isə onlar çoxlu dəvə.572-622 (1180-1225)-ci illər) adı var. Nasir əmir əl-möminin" sözləri və xəlifə əl-Müstənsir-billah əmir əlmöminin (h.629 (1231/2)-cu ildə Azərbaycan ikinci dəfə 8 il ərzində Qafqaz ölkələrini. İbn əl-Əsir (1160-1234) monqolların şəhəri almasının və onun sakinlərinin qəhrəmanlıqla müdafıə olunmasının təfərrüatını xəbər verir ". sonra isə Ərdəbilə qayıtdı. [68] [69] 1221-ci ildə Təbriz. Lakin Dərbənd son dərəcə möhkəmləndirildiyindən onlar buna müvəffəq ola bilmədilər. Monqollar Azərbaycan və Şirvan ərazisinə ilk dəfə h.622 (1225)-ci ilə aiddir. digər tərəfındə isə həmişəki kimi din rəmzi və xəlifə ən-Nəsirin (h. Sərab. elə isə yaxşısı budur. sülh sazişi bağlamaq üçün elçi göndərməyi təklif etdilər. qalanlarını ölümlə hədələyərək Dərbəndin yanından keçən dağ yolu ilə Azərbaycanı tərk etdilər. davar və s. habelə. həm də düşmən tərəfdən öldürülənləri bir-birinin üstünə qalayaraq. inək. o cümlədən Şirvanı işğal etmiş monqolların hücumuna məruz qaldı. onun üstünə çıxaraq. Cəbə və Sabutayın ordugahına on nəfər əyan göndərdi. İkinci növ sikkədə "əl-məlik əl-müəzzəm Əlaəd-Dünya və-d-Din Fəribürz ibn Gərşəsb. atası kimi.. h. Numizmatik və epiqrafik məlumatlar ölkənin monqol işğalı dövründə Şirvanşahın real vəziyyətini əks etdirir. [71] [72] III Fəribürzün hakimiyyəti dövründə. Beyləqan. şərəflə ölək". Monqollar Şamaxını tutub qarət etdikdən sonra Dərbənd keçidindən keçib Monqolustana qayıtmaq üçün Dərbəndə yönəldilər..617 (1220/l)-ci ildə I Gərşəsb ibn I Fərruxzadın hakimiyyəti dövründə daxil oldular. Şirvanşah monqollara inanıb. III Fəribürzün də. Şəhər sakinləri üç gün ərzində ən ağır vuruşmaya tab gətirdilər və nəhayət. şəhəri dağıdaraq zəbt etdi.yığdılar. şəhər üzərində hakim mövqe qazandılar və şəhər əhalisi ilə döyüşə girdilər. Onda monqol sərkərdələri hiyləyə əl atdılar. heç olmasa. Onların bir tərəfındə "əl-məlik əl-müəzzəm Fəribürz ibn Gərşəsb ibn Fərruxzad ibn Mənuçöhr". həm özlərindən. təpəyə bənzər bir şey düzəltdilər. bir neçə sikkəsi qalmışdır. Şirvanı da hədələməyə başlamışdılar. [70] Şamaxı alınaraq qarət edildi və əhalisinin çoxu qırıldı. Monqollar onların birini öldürüb. möhkəm dayanıb. bir dəfə az qala məğlub olduqda öz-özlərinə dedilər: "Onsuz da qılıncdan xilas ola bilməyəcəyik. Gəncə və Tiflis şəhərlərinə hücum etdikdən sonra monqolların növbəti hədəfi Şirvan və onun mərkəzi Şamaxı şəhəri oldu.tatarlar nərdivanlarla şəhərin divarlarına çıxdılar. [66] Cəbə Noyonun və Sabutay Bahadurun başçılığı ilə otuz minlik monqol ordusu 1221-ci ildə gürcü qoşunlarını məğlub edib qışı Muğanda qışladı[67]. Onlardan ən qədimi h. Onlar Şirvanşah Gərşəsbə müraciət edərək.

Hələ I Axsitan dövründən Xarəzmşahların artmaqda olan qüdrətini görən Şirvanşahlar onlarla dostluq münasibətləri yaratmağa çalışırdılar. Şirvanşah da fərmanın tərtibinə görə vəzirə min dinar bağışladı. taleyin dönüklüyündən qoruyacağını.illər) adı. Xarəzmşah Cəlal əd-Din Məngburni böyük ordu ilə Cənubi Qafqaz ölkələrinə soxuldu. Şirvanşah sultana 500. həmçinin ənənəvi dini rəmzi var. əks üzündə isə "əl-məlik əlmüəzzəm Əlaəd-Dünya və-d-Din Əbü-1 Müzəffər Fəribürz ibn Gərşəsb ibn Fərruxzad. qaçmağa məcbur etdi və ölkələrini viran qoydu. O. Lakin sultan vəzirinin məsləhətinə rəğmən Şirvanşaha fəxri geyim bağışladı və ona "hakimliyinin təsdiq olunması və (xəzinə üçün) nəzərdə tutulan məbləğin iyirmi min dinar azaldılması" barədə fərman (tayki) verilməsini əmr etdi. qara gün üçün ehtiyat alacağını" fikirləşərək sultanın qərərgahına gəldi. vəzir Şərəf əl-Mülkə isə 50 türk atı hədiyyə verdi. Cəlal əd-Dinin atası Əlaəddin Məhəmmədin (1200-1220) Şirvana hücumundan qorxuya düşən I Gərşəsb ta Dərbəndə qədər Şirvan şəhərlərinin məscidlərində sultanın şərəfinə xütbə oxunmasını əmr etmişdi. Bəxşişin azlığından narazı qalan vəzir sultana Şirvanşahı həbs etməyi və ölkəsini sultanın onunla qonşu olan torpaqlarına birləşdirməyi məsləhət gördü. [73] Cəlaləddin Məngburninin Şirvan yürüşü Şirvan ərazisi Cəlaləddin Məngburninin yürüşündən sonra bir müddət Xarəzmşahlar dövlətindən asılı olmuşdur 1225-ci ildə. [12] Bu siyasəti ilə Şirvanşah III Fəribürz ölkəsinin müstəqilliyini qoruyub saxlaya bildi. .640-656 (1242-1258)-ci illər) adı. Sonra o. yetmiş minlik gürcü ordusunu darmadağın edərək. [74] 1226-cı ildə Tiflis səfərindən qayıdan Xarəzmşah Cəlaləddinin Şirvana soxula biləcəyini düşünən Şirvanşah III Fəribürz "Sultanın xalçasına ayaq basmasının onun üçün şərəf sayılacağını. Azərbaycanı və Gəncəni zəbt etdi. Nasir əmir əl-mömininin" sözləri həkk olunmuşdur. Üçüncü növ sikkənin üz tərəfində sonuncu Abbasi xəlifəsi əl-Müstəsim-billahın (h.

bu vəziyyət Şirvana da aid idi. Belə ki.697 (1297)-ci ildə Şirvana və Bakıya gəldiyini xəbər verirlər. [76] 1265-ci ildə Bərkə yenidən Şirvana soxuldu və Kür çayının sahilinə qədər gəldi. Rəşidəddin Arranda qışlamaq niyyətində olan Qazan xanın Təbrizdən h. 1260-cı ildə Cucilərin qoşunları Şamaxıya yaxınlaşdı. gürcü hökmdarı David Vaxtanqın qardaşını bəxşiş verilmək üçün Qazan xanın qərərgahına gətirdi. öncə monqol xanının adını çəkirdilər. ölkədəki iğtişaşı yatırdıb. "Dövlət bayraqları Bakıya yollandı və Qazan xan bir neçə gündən sonra orada oldu". Görünür. lakin bu vaxt xəstələnərək öldü. habelə Ermənistan və Gürcüstanı işğal etdilər. [75]Elxanilər Azərbaycanın təbii ehtiyatlar və otlaqlarla zəngin olan şimal vilayətlərini. Lakin Hülakü xan onları məğlub edib Dərbəndi tutdu və şimala doğru hərəkət etdi. [77] Yüz ilə qədər davam edən hərbi əməliyyatlarla əlaqədar iki dövlət arasındakı sərhədlər tez-tez dəyişərək. vassal ölkə kimi Elxanilər dövlətinin tərkibinə qatıldı. Tezliklə Hülakü xan özü də Terek çayı yaxınlığında Bərkə xan tərəfindən məğlubiyyətə uğradılaraq Dərbəndi və Şirvanı itirdi. o hakimiyyətə gəldikdən sonra islamı qəbul etmiş və Qazan Mahmud adı götürmüşdü. [78] I Keykavusun hakimiyyət dövrü . bu da Qızıl Orda ilə Elxanilər dövləti arasında toqquşmaya səbəb oldu. . artıq təmtəraqlı titullarını göstərmir.697-ci il məhərrəm ayının 20-də (7 noyabr 1297) çıxdığını göstərir. Hülakü xan 1258-ci ildə Şirvan və Arranı tutarkən Bakı Azərbaycanda möhkəmlənən Elxanilərin hakimiyyəti altına düşdü. qızıl və gümüş sikkə əvəzinə tezliklə xalq iğtişaşları nəticəsində ləğv edilmiş "çao" deyilən kağız pul buraxılmışdı. Bu dövrdə Elxanilər dövləti iqtisadi tənəzzül keçirirdi. Şirvanşahlar Elxani hökmdarlarının bütün səfərlərində qeyri-nizami qoşun dəstələri ilə iştirak etməli və öz süzereni qarşısındakı bütün təəhhüdlərini yerinə yetirməli idi. O. yaxud Elxanilər sülaləsinin əsasını qoydu. [79]Qazan xan yolda ikən əmir Qutluqşahı Gürcüstana göndərdi. gah Dərbənd. Onlar Cucilərin bu vilayətlər barəsində iddialarını rədd etdilər ki.1294-cü il Arqunun oğlu Keyxatu xanın hakimiyyətinin sonuna (1291-1295-ci illər) təsadüf edir. Belə ki. mənbələr Elxan Qazan xanın h. Şirvan da. Xəzinə boşalmış. Elxanilər dövründə öz torpaqlarında vassal kimi hakimiyyət sürən Şirvanşahlar öz adlarından pul kəsdirməkdə davam etsələr də. Cənubi Azərbaycanda monqol mənşəli Hülakülər. gah da Bakının yaxınlığından keçirdi. II Axsitan tam itaətkarlıq göstərməklə Şirvanı dağıntıdan xilas etdi. [80]Qazan xanın Bakıya səfəri Bibiheybət məbədinə ziyarətlə də bağlı idi.Elxanilərdən vassal asılılığı Şirvanşahlar 1265 – ci ildən etibarən Azərbaycanda hakimiyyətə gəlmiş Elxanilərə tabe olmuşlar 1256-cı ildə Hülakü xan iri bir dövlət yaradaraq.

Şirvanşaha "Şabran və Şamaxı hökmdarına" göndərdiyi digər bir məktubunda Rəşadəddin onu çox nəzakətli tərzdə. sultan (taxtı) onların nəslinə məxsusdur və onlar indiyədək Dərbənd və Şabran hökmdarlarıdırlar". Yerli feodal zadəganları ilə Elxanilər dövləti nümayəndələri arasında yaxınlaşma baş verdi. [81] Dərbəndilərin hakimiyyətə gəlməsi Huşəng 1382-ci ildə öldükdən sonra Şirvan feodalları onun əmisi oğlu İbrahim ibn Sultan Məhəmməd ibn Keyqubadı hökmdar seçdilər. [82] Şeyx İbrahim dövlət adamı zəkasına sahib müdrik hökmdar olmuşdur. İbrahim Yaxın Şərqdə Teymurun işğalçılıq müharibələri ilə bağlı ağır xarici siyasi hadisələrin baş verdiyi dövrdə hökmranlıq etmişdir. [84] Şimaldan Şirvan Qızıl Orda xanı Toxtamış təhdid edirdi. [85] . Şirvanın viran ediləcəyini və əhalisinin qırılacağını görən Şeyx İbrahim Teymura itaət göstərərək ona tabe oldu və onun rəğbətini qazanaraq Şirvanın hakimi saxlanıldı. Münəccimbaşıya görə Şeyx İbrahim Məzyədilər sülaləsinin qohumu olan Dərbəndi Şirvanşahları sülaləsinin ilk nümayəndəsidir. Rəşiddədin Təbriz şəhərindən "böyük mövlana Məcid əd-Din İsmayıl Faliyə" yazdığı məktubda onu oğlanlarının toyuna dəvət edərək gəlinlərinin adlı-sanlı ailələrdən olduğunu qeyd edir. ehtiramla özünün yeni bağı Fəxtəbada dəvət edir. o cümlədən göstərir ki. [83] Bu dövrdə Cənubi Azərbaycanda və digər vilayətlərdə Cəlairilər sülaləsi hökmdarlarından olan sultan Əhməd hökmranlıq edirdi. Şirvanşahlarla qohum olmuşdur. Belə ki. Qazan xanın və onun varisi Olcaytu xanın hakimiyyəti dövründə yerli əyanların. o. o cümlədən mövqeləri möhkəmlənən Şirvanşahların hüquqları bərpa edildi. Elxanilərin dövlət xadimi vəziri Rəşidəddinin (1297-1318-ci illər) məktublaşmasından bəlli olur ki. oğlu Əmir Əlinin nişanlısının atası Şirvanşah. "Dərbənd hökmdarı sülaləsindən olan Şabran və Şamaxı hökmdarıdır.Şirvanşah III Böyük Mənuçöhrün hakimiyyəti dövründə paytaxtın müdafiəsini təmin etmək üçün Bakı qalası inşa edilmişdir. O və onun atası Sultan Məhəmməd ibn Keyqubad Kavus və Huşəngdən ehtiyat edərək Şəki kəndlərinin birində yaşayırdılar. (Artıq) iki min ilə yaxındır ki. Teymur Azərbaycana hücum edərkən qarşısına çıxan hər şeyi yerlə-yeksan edən işğalçı ordunun qarşısında duruş gətirməyin çətin olacağını başa düşən.

Teymurun salnaməçisi Şərəf əd-Din Əli Yəzdi Teymurun əmri ilə şəhərin qala divarlarının bərpa olunduğunu xəbər verir. "Dünyanın fatehi. Toxtamış h. Onun xoşbəxt və əzəmətlə qayıtması xəbəri aləmə yayıldı". onu qaçmağa vadar etdi və Dərbənddən qovub çıxardı. Güştəsbinin zərbxanalarında Teymurun adından sikkə zərb olunurdu.[87] Şeyx İbrahim bir neçə dəfə Şirvana basqın edərək onu böyük dağıntıya məruz qoyan Toxtamışa qarşı mübarizədə Teymura kömək edirdi. [88] . Teymur böyük qələbə qazandı. Əmir Teymurun Azərbaycan hakimliyini oğlu Miranşaha həvalə etdiyi vaxtda belə öz mövqeyini qoruyub saxlaya bilmişdi.Bakının Dərbəndin. c. XIV əsrin sonlarında Şirvanın bir sıra şəhərlərinin . Toxtamış qaçdı. Teymur h. Dərbənddən keçərək Gürcüstana və şimala getmiş və həmin səfərlərdə Şeyx İbrahim Şirvan qoşunları ilə onu müşayiət etmişdir. Şirvanşah İbrahim.790 (1396)-cı ilin baharında Həştərxana səfərdən geri qayıdarkən Teymur Dərbəndə gəlib çıxır.Teymurun Azərbaycana və Şirvana yürüşü Teymurilərdən vassal asılılığı Əmir Teymurun Azərbaycana yürüşlərindən sonra Şirvan Teymurilərdən asılı vəziyyətə düşmüşdü. Qızıl Ordanın ərazisi Teymurun qoşunları tərəfindən dağıdıldı və qarət edildi. ref>Пaxoмoв Kлaды Aзepбaйджaнa.44-45</ref> Teymur dəfələrlə Azərbaycandan. comərd hökmdar Allahın köməyilə Dərbənddən keçdi və İçqalanın bərpa olunmasını əmr etdi.797 (1395)ci ildə Dərbənddən keçərək Toxtamış üzərinə yürüşə gedərkən Şeyx İbrahim Şirvan qoşunları ilə onu müşayiət edirdi. Lakin. вып.II. Onun əmri ilə işə başlanıldı. Teymurun oğlu Miranşah atasının və Şirvanşahın qoşunlarının köməyinə çataraq Toxtamışı məğlubiyyətə uğratdı. Şamaxının. Mənbələrin məlumatına görə h.789 (1387)-cu ildə yenidən Şirvana soxulub Kür çayına çatdıqda Teymur əmirlərinin başçılığı ilə qoşun göndərərək Şirvanşaha kömək göstərdi. [86] Teymurun vassalı olan İbrahim onun adından sikkə kəsdirirdi.

burada özünü ədalətli və müdrik hökmdar kimi göstərdi.[89] Sultan Əhməd h. Şirvanşah İbrahim bundan əvvəl şəhər əhalisindən yığılmış böyük məbləğin geri verilməsini tələb etdi. Şeyx İbrahim mayın axırlarında Təbrizə daxil oldu. Əbu Bəkr Məhəmməd Devani və Məhəmməd Keçəçi müvəkkillərini Şirvanşahların ordugahına göndərərək itaət etdiklərini bildirdilər. Üsyanın başında şəhər tamğası (şəhərin baş vergi yığanı) Şeyx Əxi Qəssab və sənətkar karxanalarının digər rəisləri dururdu. Bu. Bəstam 1406-cı ilin aprelində Təbrizə girdi. İndi isə evin əsl sahibi gəldiyi üçün biz öz ölkəmizə qayıdırıq". Şeyx İbrahimin Təbriz üzərinə gəldiyini bilən Bəstam şəhəri tərk edərək Ərdəbilə çəkildi. əmir-Bəstam Cəyir Təbrizdə iğtişaşlar baş verdiyini bilib ora yollanmışdı Hadisələrdən istifadə edən Şeyx İbrahim də öz qoşunları ilə Təbrizə doğru hərəkət etdi. 1406-cı il) ortalarında Təbrizə girdi. Bu vaxt Cəlairi sultanı Əhmədin başına topladığı çoxlu tərəfdarları ilə Azərbaycana gəldiyini eşidən Şirvanşah əmirlərini yığıb dedi: "Biz bu əlahəzrət xanədanla (Cəlarilərlə) uzun müddət dostluq etmişik. Ölkə (Azərbaycan) başçısız qaldığından və Azərbaycan sultan Əhmədin əcdadlarının iqamətgahı olduğundan biz bura yalnız zalımlar təbəələri incitdiklərinə görə gəlmiş və onları məmurların azğınlığından xilas etmişik. . İbrahim tezliklə Uçana tərəf yollandı. Bu zaman xəbər gəldi ki. Teymurilərin asılılığından çıxmış Şeyx İbrahim ölkəni vahid bir dövlətdə birləşdirmək məqsədilə Cənubi Azərbaycanı ilhaq etməyə can atırdı. O. Bəstamla Şeyx İbrahim arasında düşmənçiliyə səbəb oldu. Bu vaxt Teymuri Əbu Bəkr Təbrizi tərk etmişdi və başı qardaşı Ömərlə müharibəyə qarışmışdı. Bəstamın yaxın adamları İbrahimin gəlməsi xəbərini eşidib onun tərəfinə keçdilər.809-cu il məhərrəm ayının (iyun.Azərbaycanın birləşdirilməsi cəhdi Şirvanşah I İbrahimin rəssam Nəcəfqulu İsmayılov tərəfindən çəkilmiş portreti 1406-cı ilin baharında Əbu Bəkr Xoca Məhəmməd Dəvani və Zeynəddin Qəzvininin müvəkkillərinin şəhərin bürclərini və istehkamlarını bərpa etmək üçün şəhər əhalisindən böyük məbləğdə pul tələb etmələri ilə əlaqədar Təbrizdə üsyan baş verdi.

Döyüşü öz qoşunları ilə gürcü hökmdarı davam etdirirdi. İbrahimdən 1200 İraq tüməni. Şeyx İbrahimin yanına elçi göndərərək tabe olmasını təklif etdi. Müstəqilliyini itirmək istəməyən Şirvanşah İbrahim isə Şirvanda böyük ordu toplayaraq Şəki hakimi Sidi Əhməd və gürcü hökmdarı II Konstantinlə ittifaqda on iki minlik süvari ilə Qara Yusifin üzərinə yeridi. Şeyx Bəhluldan 200 tümən.815-ci ilin şaban ayında (1412-ci il noyabrın 6-dan dekabrın 4-dək) oldu. Kəyumərsin edam olunması xəbərini alan Qara Yusif Təbrizdən çıxaraq Qarabağa gəldi. Şirvanşahın can bahasını dərhal ödəməyə hazır olduqlarını bildirdilər. . Şirvanşah Qara Yusifin vassallığını qəbul etdi və ondan Şirvan vilayətini Şəki hüdudlarından Dərbəndə qədər bütün şəhərləri ilə birlikdə əvvəlki qaydada idarə etmək hüququnu təstiq edən fərman aldı[94] [95]. Qara Yusif buna razı oldu və təbrizlilər Qara Yusifın divanına 1200 tümən məbləğində mal verdilər. Vəziyyətin belə olduğunu görən Şirvanşah oğlunun geri qaytarılması üçün böyük məbləğdə pul təklif etdi[90]. əvəzində isə Şeyx İbrahim həmin məbləği Şirvan divanından almaq üçün Əxi Qəssabın və tacirlərin adına bərat kağızları verdi[93]. Şirvanşahın qoşunları məğlubiyyətə uğrayıb qaçdı. Qara Yusifin vassal olmaq barədə onunla saziş bağlamasından şübhələnərək oğlunu edam etdirdi[91]. Sonra o. Şirvanşah İbrahimi. Bakıdakı Şirvanşahlar sarayında) saxlanılan cavahiratın və qızılın öz xəzinəsinə gətirilməsi tələbini irəli sürdü. Bundan sonra Qara Yusif İbrahimi buxovdan azad edib ziyafətdə öz yanında oturtdu. o isə dərhal oğlu Kəyumərsin (mənbələrdə həm də Gövhərşah adı ilə qeyd edilir) başçılığı ilə Şirvan qoşunlarını köməyə göndərmişdi. Təbrizdə Qara Yusif əsir Şirvanşah İbrahimlə danışıqlar aparmağa başladı. Qara Yusifin divanına gələrək əgər Qara Yusif pul əvəzinə mal qəbul etməyə razılıq verərsə. Tezliklə müttəfiqlərin birləşmiş qoşunu Qara Yusifin qoşunları tərəfindən mühasirəyə alınaraq əsir götürüldü. Qara Yusifin qoşunlarının qəfil hücumuna məruz qalaraq əsir alındı. Tarixə Kür döyüşü kimi daxil olmuş döyüş h. O. Lakin bu zaman Təbrizin tacir və sənətkar rəisləri.Qara Yusifin Şirvan yürüşü Şirvanşahlar dövləti 1412-ci ildən etibarən Qaraqoyunlu dövlətindən vassal asılılğı vəziyyətində olmuşdur Qaraqoyunlu Qara Yusiflə qarşıdurma vəziyyətində olan Cəlairi Sultan Əhməd Təbrizi tərk etməzdən əvvəl Şirvanşah İbrahimdən yardım istəmiş. onun oğullarını məiyyəti ilə birlikdə zəncirlənmiş halda Təbrizə göndərib zindana saldılar[92]. Lakin Qara Yusif Kəyumərsi təmənnasız buraxdı və onunla atası Şeyx İbrahimə tabe olmaq tələbi ilə məktub göndərdi. Gecə o. Sonra Qara Yusif Şirvanşahdan sarayda (ehtimal ki. atasını devirərək. başda Şeyx Əxi Qəssab olmaqla. Qara Yusifin əmri ilə Kəyumərs Ərciş qalasına salındı. Sultan Əhmədin məğlub olduğu gün Kəyumərs Təbrizin həndəvərinə gəlib çatdı. qazı Mövlana Zahirəddindən 100 tümən məbləğində can bahası tələb etdi. Şirvanşah I İbrahim oğlu Kəyumərsin xəyanət etməsindən.

səfərləri boyu müxtəlif ölkələrdən başına toplanmış 10000 tərəfdarları ilə ölkəni işğal etmək və Şirvanşahlar taxtına sahib olmaq üçün Şirvana basqın etdi. Bu məqsədlə o. Bir versiyaya görə Cüneyd əsir alınaraq Şirvanşahın əmri ilə edam olunmuş. 1460-cı ildə Samur çayının sol sahilindəki Qıpçaq kəndinin yaxınlığında baş verən vuruşmada Cüneyd öldürüldü. Çərkəzlərlə dini müharibə basqını üçün bəhanə oldu. öldürülmüşdür. Cüneyd öz dövlətini yaratmaq məqsədilə Azərbaycanın inkişaf etmiş vilayətlərindən olan Şirvanı zəbt etmək fikrində idi. [96] [97] Fəzlullah ibn Ruzbixan Xuncinin məlumatına görə Cüneydin müridləri onun meyitini Samurun sağ sahilinə keçirərək Gülxan kəndində (indiki Qusar rayonunun Həzrə kəndi) dəfn etmişlər.Şeyx Cüneydin Şirvan yürüşü Qaraqoyunlu Cahanşah Həqiqi tərəfindən Azərbaycandan qovulmuş Səfəvi xanədanının varisi Şeyx Cüneyd Ağqoyunlu Uzun Həsənin dərin rəğbətini qazanmışdı. [98] Ağqoyunlularla müttəfiqlik siyasəti . başqa mənbələrə görə isə döyüş meydanında oxla vurulub. Şeyx Cüneydin siyasətini anlayan və təbərsəranlılar tərəfindən təhrik edilən Şirvanşah I Xəlilullah Qaraqoyunlu Cahanşahın yardımı ilə böyük qoşunla onun qabağına çıxdı. Uzun Həsən bacısı Xədicəni Cüneydə ərə vermişdi. Hətta. onun müridləri isə məğlub edildi. Şirvandakı şiə tərəfdarları da ona qoşuldular.

1489-cu ildə öz möhürü ilə təsdiq etdiyi şərtnamədə Şirvanşah I Fərrux Yasar bir sıra vassal təəhhüdləri götürdü. çərkəzlər ölkəsinə getmək üçün icazə alıb yürüşə yollandı. Fərrux Yasarın və Şirvan qoşunlarının köməyi ilə öz hüquqlarını bərpa etməyə cəhd göstərsə də. Fərrux Yasarın Qaytaq usmisi Adil bəyin bacısından doğulan qızı Gövhər Sultana evlənmişdi. Lakin bir ildən. H. Baysunqur Mirzə (1490-1492) Təbrizdə taxta çıxarkən babası Fərrux Yasardan yardım istədi[101] və uzun sürməyən hakimiyyətdən sonra Maqsud bəyin oğlu. Uzun Həsənin oğlu və varisi Yaqub bəy (h. Uzun Həsənin h.898 (1492/3)-ci ildə Bərdə ilə Gəncə arasında Rüstəm bəylə vuruşmada həlak oldu[102]. oranı talan edərək çoxlu əsir götürdü və təntənə ilə Ərdəbilə qayıtdı.Şirvanşah I Fərrux Yasarın İstanbulda Hərb muzeyində və Nyu-Yorkda Metropoliten muzeyində saxlanan dəbilqələri Ağqoyunlu Uzun Həsən Şirvanşah I Fərrux yasarla və Səfəvi Şeyx Heydərlə müttəfiqlik münasibətlərini ömrünün sonunadək davam etdirmişdi. O. atası Şeyx Cüneydin siyasətini izləyərək Şirvanı tutmağa çalışırdı.892 (1487)-ci ildə çərkəzlər üzərinə ikinci dəfə basqın edən Şeyx Heydər 6000 nəfər əsir alaraq. Uzun Həsənin nəvəsi Rüstəm bəy tərəfindən qovularaq Şirvana. Şirvanşahın nəvəsi Baysunqur babasının təsiri altına düşdü və Şirvan dövləti yenidən müstəqil oldu[100]. Sultan Yaqubun sarayına göndərdi. O.893 (1488)-cü ildə Şeyx Heydər çərkəzlər üzərinə üçüncü basqına icazə almaq üçün anası .883 (1478)-cü ilin ramazan ayında ölümündən sonra da Şirvanşahın Ağqoyunlu xanədanı ilə münasibətləri dəyişmədi. H. Şeyx Heydərin 1483-cü ildə Şirvan yürüşü zamanı da Yaqub bəy qayınatası Şirvanşah Fərrux Yasara hərbi yardım göstərmişdi. eyni yolla Ərdəbilə döndü[103][104][105].883-896 (1478-1490)-cı illər) xarici düşmənlərlə mübarizədə Şirvanşahın dayağı idi. Şirvanşahın yanına qaçdı. Şirvanşahdan Şeyx Cüneydin ölümünün qisasını almaq istəyərək "kafir" çərkəzlər əleyhinə mübarizə bəhanəsi ilə 10000 süvari qoşun topladı və Sultan Yaqubdan Şirvanşah Şirvanşah Fərrux Yasara məktub gətirməklə ondan Şirvanşahlar dövlətinin ərazisinə daxil olan Dərbənddən keçməklə. Yaqub bəyin ondan Baysunqur Mirzə və Murad Mirzə adlı iki oğlu olmuşdu[99]. Şeyx Heydərin Şirvan yürüşü Dayısı Uzun Həsənin dəstəyi ilə müridlər və sufilər üzərində nüfuzunu gücləndirmiş Səfəvi Şeyx Heydər. h. Dağıstana. Sultan Yaqub Şirvanşah Fərrux Yasara çərkəzlərlə müharibədə Heydərə yardım göstərməyi xahiş etdi.Uzun Həsənin bacısı Xədicə xatunu Quma. Baysunqur Mirzə. Sultan Yaqub 1490-cı ildə öldükdən sonra onun yerinə keçən oğlu və varisi. .

Dərbənd və Mahmudabad Şirvanşah Fərrux Yasara qaytarıldı. O. Sultan Yaqub Şirvanşaha tərəfdar olan fəqihlərin təsirilə Şirvanşaha kömək üçün Sultaniyyədən Ərdəbil yolu ilə təcili Şirvana getdi və h. Bu xəbər şeyxin hərəkətlərində özü üçün də müəyyən təhlükə görən Sultan Yaqubu qəzəbləndirdi O. elçiyə dedi: "Geri qayıt və əmirinə de ki.Üçüncü yürüşü zamanı Şeyx Heydər sazişi pozdu və Şirvanşah I Xəlilullah tərəfindən göndərilmiş elçi ilə kobud rəftar etdi. h. Şeyx Heydərin başını da apardı O. Qızılbaşlar onu atdan endirib araya alaraq. Şeyxin həlak olduğunu görən qızılbaşlar döyüş meydanına qayıdaraq mərdliklə vuruşdular. Lakin əmirlərin və Şirvanşahların qoşunları onları məğlub və məhv etdilər. Vuruşma filan gündə olacaq və Səfəvi qoşunları ləngimədən Şamaxıya hücum edəcəkdir". Qisas alan şeyx heç kəsə aman vermədən Şamaxı əhalisini qırmağa başladı. Ertəsi gün şah alayı paytaxt Təbrizə daxil oldu. Atamın hər bir damla qanı üçün bütün dünyanın başını vuracağıq.893-cü il şaban ayının 6-da (16 iyul 1488-ci il) çərşənbə axşamı Ərvanəguh adlı yerə çatdı.[106] Şeyx Heydər öz qoşunları ilə hücuma keçəndə Şirvanşah Gülüstan qalasına çəkilməyə məcbur oldu. Fərrux Yasarın nəvəsi Baysunqur xan vasitəsilə qohumluq əlaqələri ilə bağlı olduğu Şirvanşaha yardım etmək qərarına gəldi. düşmənin həmləsini dəf etməyə cəhd göstərdilər. Sultan Yaqubun qərargahına göndərilən qasid döyüşün nəticəsi haqqında xəbərlə yanaşı.893-cü il cəmadiyülaxir ayının 28-də (9 iyun 1488-ci il) ora çatdı. H. [110] [111] [112] . biz onunla müharibə etməyə gəlirik. Sultan Yaqub əmirlərə düşməndən tutulub alınmış Şirvan şəhərləri.893-cü il rəcəb ayının 29-da (9 iyul 1488-ci il) çərşənbə günü Şirvanşahın və Ağqoyunlu əmirlərinin birləşmiş qoşunları Şeyx Heydərin qızılbaşlarına hücum etdi. Sultan Yaqub şeyxin başını bir neçə günlüyə tamaşaya qoyduqdan sonra anası Xədicə Sultana (Uzun Həsənin bacısına) verməyi əmr etdi. Döyüş zamanı Şeyx Heydər oxla boynundan ölümcül yaralandı. [107] [108] [109] Cabanı döyüşü Şah İsmayılın birinci Şirvan yürüşü 1500-cü ildə qızılbaş əmirlərinin İsmayılın qışladığı Ərzincanda keçirilən müşavirəsində Səfəvilərin irsi düşməni olan Şirvanşah Fərrux Yasarla müharibəyə başlamaq qərara alındı. müsəlmanların tökülmüş qanının qisasını almaq və oğlu. Şeyx Heydər isə Şamaxını tərk edərək Dərbəndə tərəf çəkildi.

906 (1500)-ci ilin payızında burada Şirvanşah və Şirvanlılar üçün fəlakətlə qurtaran ən qanlı vuruşmalardan biri baş verdi. lakin qızılbaş dəstəsi Gülüstan qalasının yaxınlığında onu haqladı. İsmayıl qızılbaş qoşunu ilə Cabanı adlanan yerdə onu haqladı. Şah İsmayılın . Mahmudabad və Salyan ın hakimi Şirvanşah Fərrux Yasarın oğlu Qazı bəy idi. Şirvanşah Fərrux Yasar isə Qəbələ qalasına çəkilmişdir. Əsir Şirvanlılar Fərrux Yasarın meyitini tanıyıb onu dəfn etdilər. sərkərdələri isə döyüş meydanında həlak olduqdan sonra tək qalan Şirvanşah atla Buğrut qalasına tərəf qaçmağa başladı. Şirvanşahın Gülüstan qalasına üz tutduğunu öyrəndi. Bütün qoşunları məğlub olub qaçdıqda.906 (1500)-cı ildə Fərrux Yasara qarşı 7 min qızılbaşla hücuma keçdi. Şirvanşahların bütün sərvətini bakılıların qiymətli hədiyyələri ilə birlikdə İsmayıla göndərdi. H. İsmayılın yürüşü zamanı Qazı bəy Bakıda olmadığından Bakı qalasının müdafiəsinə onun mənbələrdə adı çəkilməyən arvadı başçılıq edirdi.Şirvanşahlar tərəfindən öldürülən atası və babasının intiqamını almaq istəyi ilə yaşayan İsmayıl. Lakin İsmayıl Şamaxıya daxil olanda. Onlar tanımadıqları Şirvanşahı atdan saldılar. Həmin dövrdə Bakı. qoşqunu əlindən aldılar. o isə öz yerində cilovdarı Şahgəldi ağanı qoydu. İsmayılın əmri ilə sərkərdələrdən Məhəmməd bəy Ustaclı və İlyas bəy Ayqutoğlu Xunuslu qoşunların başında Bakı qalasını almağa göndərilmişdilər. İsmayıl şeyx Cüneydin öldürülməsində iştirak edənlərin qəbirlərini qazıb. Lakin Şirvanşah Şeyxşah Şirvanı müstəqil idarə etmək fikrindən əl çəkməmişdi. Lakin Şirvanşah qalaya yetişə bilmədi. Həsən Rumlunun məlumatına görə qızılbaşlar Şirvanşah Mirzə Xəlilüllahın cənazəsinin qalıqlarını tapıb yandırdılar. Sultan Mahmud öldürüldükdən sonra Şeyxşah Şirvan taxtında ancaq Şah İsmayılın ali hakimiyyətini qəbul etmək və onun adından pul kəsdirməklə möhkəmlənə bilmişdi. S. Lakin Qəbələyə hücum etmək fikrində olan İsmayıl. Hülafə bəy Bakının adlı-sanlı sakinlərini özü ilə götürdü və sarayda çoxlu qızıl ələ keçirib. İsmayıl öz dayəsi Hüseyn bəy Lələ Şamlunu Şirvana canişin təyin etdi. bütün əhali şəhəri tərk edərək dağlarda gizlənmiş. [117] Uzun müddət müqavimətdən sonra Bakı qalası fəth edildi. sümüklərini odda yandırmağı əmr etmişdir. öyrəndi ki. əmirlərinin Gürcüstana və Ermənistana bir neçə basqınından sonra h. Hüseyn bəy Lələnin Şirvanşahı atdan çəkib salmış cilovdarı Şahgəldi ağa Fərrux Yasarın başını kəsərək İsmayıla gətirdi. Həsən Rumlu və Xondəmirin məlumatına görə. Aşurbəyliyə görə. [113] [114] [115] [116] Cabanı döyüşündən sonra. [118] [119] [120] Qızılbaşlar Şirvanı tərk edərkən burada Səfəvilərin nümayəndələrini qoyub getdilər. Qızılbaşlardan biri. [121] Şah İsmayılın ikinci Şirvan yürüşü Şah İsmayıl Xətainin yürüşlərindən sonra Şirvanşahlar dövləti Səfəvilər dövlətindən vassal asılılığını qəbul etmişdir.

Bakının fəthindən sonra İsmayıl Dərbəndə yaxınlaşdı.913 (1507/8)-cü ildə zülqədərlər tayfasının iğtişaşını yatırtmaq üçün Maraş vilayətinə işğalçılıq yürüşündən istifadə edən Şeyxşah İsmayıla ödəməli olduğu xəracı verməkdən boyun qaçırdı və onun elçilərinə ehtiram göstərmədi. türk və Avropa parçaları. Təklif qəbul edildi və İsmayıl qızı Pərixan xanımı Şirvanşahın oğlu sultan Xəlilə nişanladı. Şeyxşah cavabında onlarla birlikdə İsmayıla cins atlar. qısa müddət sonra qalanı təslim etdilər. Şah Mənsur bəyi Dərbənd hakimi təyin etdi. Şah həmin qalaların idarə olunmasını Lələ bəy Şamluya həvalə etdi. Bərdə qatırları. Şirvana səfərindən sonra şahın uğurlarını və qələbələrini görən Şirvanşah Şeyxşah onunla yaxınlaşmaq qərarına gəldi və xərac verməyə razı oldu. O. H. H. Səfəvi-Şirvanşah xanədanları arasında qohumluq Şah İsmayıl h.h.915 (1509)-ci ilin sonlarında ikinci dəfə Şirvana yürüş etdi. İsmayıl əmirlərini Şamaxını tutmağa göndərdi. Həmin vaxtdan şahla dostluq münasibətləri kəsilmirdi. İsmayılın sarayına səfirlik göndərərək.916 (1510/11)-cı ildə Xorasanda Şeybək xana qalib gəldikdə Şeyxşah.929-cu il zilhiccə ayının 25-də (5 noyabr 1523-cü il) Təbriz yaxınlığında Şah İsmayılla Şirvanşahın qızının dəbdəbəli toyu oldu. İsmayıl Şeyx Heydərin 22 il Təbərsəranda qalmış cənazəsinin qalıqlarını Ərdəbilə köçürüb orada ailəvi türbədə dəfn etməyi əmr etdi. [122] Şirvanşah söz verdiyi kimi oğlu.919 (1523)-cu ildə Şah İsmayıl Şirvanşah Şeyxşahın qızı ilə evlənmək istədiyini bildirdi. digər hakimlər kimi. əgər şah əmr edərsə. [123] [124] . qızını onlarla və məiyyətin müşayiətilə şaha göndərdi. Bu təklifdən son dərəcə məmnun qalan Şeyxşah şahın elçilərini böyük ehtiramla qəbul edib. 1518-ci ildə şahzadə Sam Mirzənin doğulması təntənəli şəkildə qeyd edilərkən Şah İsmayıl əmirləri Mirzə şah Hüseyni və Cəmaləddin Məhəmmədi Şirvana göndərdi. O. şəxsən özünün gəlməsini vəd etdi. onu təbrik etdi. İsmayıl Bakıdan Şəbərana getdi. öz itaətlərini bildirdilər və buna görə mükafata və fəxri paltara layiq görüldülər. Kür çayına çatıb onu ponton körpülərlə keçdi. Şahın gəlməsini eşidən Şeyxşah qüvvələr nisbətini nəzərə alıb Buğurt qalasına çəkildi. Bu vilayətin valisi və digər Şirvan qalalarının hakimləri də şahın hüzuruna tələsərək. İsmayılın sarayına göndərdi və dostluq münasibətlərini daha da möhkəmləndirmək məqsədilə şahın qızını oğluna istədi. daş-qaş yolladı və oğlunu səfəvi sarayına göndərməyi. Dərbənd istehkamlarının möhkəmliyinə güvənən əmirlər Yar Əhməd ağa və Məhəmməd bəy əvvəlcə müqavimət göstərmək fikrində olsalar da. özü isə qoşunlarının bir hissəsi ilə Bakıya yollandı. Bakı qalasının kütüvalı hədiyyələrlə şahın qərargahına gələrək itaət göstərdi və şəhərin açarlarını ona təqdim etdi. Sultan Xəlili qiymətli hədiyyələrlə Təbrizə. 1507-ci ildən Şeyxşah yeniden öz adından sikkə zərb etdirməyə başladı. çoxlu pul. həmin məqsədlə əmir Cəlaləddin Məhəmmədi və Dəmir bəyi qiymətli hədiyyələrlə Şamaxıya göndərdi. Şah İsmayıl Şeyxşahın xərac vermək istəməməsi ilə əlaqədar h. Onlar Şirvanşahı İsmayılın ona yaxşı münasibət bəslədiyinə əmin etdilər və Təbrizə gəlmək dəvətini yetirdilər.

[135] [136] [137] [138] . H. Qorçubaşı Padarın müşayiətilə Kürü keçdi. Buğurt qalasını uçurmaq əmr edildi. Şirvanşah Şahrux doqquz ay Buğurt qalasında mübarizə apardı. Şirvanın. 300 nəfər qarnizonla birlikdə Surxab və Qəbələ qalalarını tutdu.[131] [132] [133] [134] Təhmasib Şirvanı tutduqdan sonra Şirvanşahlar xanədanın devrildiyini elan etdi və Şirvanı Səfəvilər dövlətinə birləşdirdi. [130] Qəley-Buğurt qalasının süqutundan sonra. Şirvanşah Şahruxu da əsl qul kimi qandalladaraq özü ilə götürüb Təbrizə qayıtdı və h. Şahrux. bütün zadəganları məhv edildi.945-ci il cəmadiyüləvvəl ayının üçündə cümə günü (27 sentyabr 1538-ci il) Gülüstan qalasının kütvalı Nemətulla bəy şahın hüzuruna gəlib qalanı ona təslim etdi. Ölkə şahın qardaşı bəylərbəyi Əlqas Mirzənin idarə etdiyi vilayətə çevrildi.Şah I Təhmasibin yürüşü nəticəsində Şirvanşahlar dövləti süqut etmiş.945 (1538)-ci ilin baharında Əlqas Mirzə. böyük iqta və müxtəlif hədiyyələr veriləcəyini vəd etdi. Şirvanşah Şahruxa qarşı üsyanların baş verdiyi bir dövrdə Şirvanı çoxdan bəri Səfəvilər dövlətinə birləşdirmək fikrinə düşən şah I Təhmasib əlverişli bəhanə tapdı. ona aman. Ayın on yeddinci günü Hüseyn bəy Lələ edam olundu. Cənnabinin məlumatına görə Buğurta gələn şah Təhmasib adamlarını Şahruxun yanına göndərərək. O. onun torpaqları qızılbaş tayfalarının başçılarına. Ertəsi gün Şahrux Hüseyn bəy. əmirlərə paylandı. Eyni zamanda Buğurt qalası da mühasirəyə alındı. şəhərin yüksək rütbəli sakinlərindən zorla iri məbləğdə pul alaraq. sonra onların çoxunun edam olunmasını əmr etdi. Şirvana girərək. Lakin bunların hamısı yalan çıxdı. Məhəmməd bəy və Şirvan əmirləri hədiyyələrlə Təhmasibin hüzuruna gələrək saraylarının və xəzinələrinin açarlarını itaətlə şahın vəkillərinə təqdim etdilər. [126] [127] [128] [129] Şirvanşahların hələ XIII əsrdən Buğurt qalasında saxlanılan xəzinəsinə I Təhmasib sahib oldu. Sonra onlar Şirvanın ən möhtəşəm qalası olan Gülüstanı mühasirəyə alındı. Şah Təhmasib Şirvanı iqta kimi qardaşı Əlqas Mirzəyə verdi. "onun həyatı şahın əmri ilə söndü". demək olar ki.946 (1539)-cı ildə onu gizlincə edam etdirdi. Sonra şah Şamaxının bütün sərkərdələrinə və rəislərinə hər cür nemətlər vəd edərək onlara xəyanət edərək aldatdı. H. Hüseyn bəy və Məhəmməd bəy həbsxanaya salındı. sonuncu Şirvanşah tutularaq Təbrizdə edam edilmişdir Dövlətin süqutu Şirvanşah Şahrux hakimiyyətə gəldiyi dövrdən Osmanlı xanədanı ilə əlaqəyə girərək Sultan I Süleymana məktub göndərərək ona sadiq olduğunu bildirmişdi[125].

Atəşpərəst məbədləri olan atəşgahlar Bakıda.Din Bibiheybət məscidi Şirvanşahların hakimiyyəti dövründə inşa edilmiş ən mühüm dini abidələrdən biridir Arxeoloji qazıntılar politeizmlə bağlı inancların məcmusu kimi paqan təsəvvürlərinin köklərinin Şirvanda çox qədim zamanlara gedib çıxdığını göstərir. Şamaxıda. yəhudilik mövcudluğunu qoruyub saxlayır. . Qəbələdə tikilmişdir. bölgədə islam yayılmağa başladı. III əsrdən dövlət dini səviyyəsinə qalxmışdır. Zərdüşti əqidələrində od mühüm yer tuturdu və buna görə zərdüştiləri çox vaxt atəşpərəst hesab edirlər. Atəşpərəstliklə bağlı olan Zərdüştilik dini Şirvanda yayılmışdır. Şirvan ərəblər tərəfindən fəth edildi. Zərdüştilər ölmüş adamların cəsədlərini murdar hesab etdikləri üçün torpağa tapşırmır. dağlarda hazırladıqları xüsusi yerlərdə saxlayırdılar ki. zərdüştilik. Paqan dinlər. Azərbaycan ərazisində Dərbəndə qədər zərdüştilik sasanilərin hərbi-siyasi uğurları ilə bağlı olaraq yayılmışdı. qurd-quş yesin. Şərq xalqları arasında geniş yayılmış dörd əsas ünsürdən biri kimi oda sitayiş. atəşpərəstlik geniş yayılmışdır. xristianlıq əhəmiyyətini itirir. Pir Hüseyin xanəgahı və ölkə ərazisində olan onlarla digər xanəgahlar Şirvanda sufiliyin dərin izləri olduğunu göstərir I əsrdən etibarən isə Şirvanda xristianlıq yayılmış. VII əsrin əvvəllərində Ərəbistan yarımadasında meydana çıxan islam tezliklə dünyanın böyük bir hissəsinə yayıla bildi. Yalnız bundan sonra təmizlənmiş sümüklər yığılaraq dəfn edilirdi.

sufi şeyxlərini himayə etmişlər. yəhudilik və zərdüştülük də az miqdarda olsa belə yaylmışdır. Bu dövrün ən gözəl sufi abidələrindən biri Şirvandakı Pirsaat çayı üzərindəki xanəgahdır. Hürufilik güclənir. Lakin əhali arasında islamla yanaşı digər dinlər – xüsusilə xristianlıq. ərəb dilini. Monqol istilaları dövründə sufilik geniş yayılır. demək olar ki. Həmin şirvanşahlardan birincisinin Hürufi. Şairlər fars və ərəb dilləri ilə yanaşı türk dildə də əsərlər yazırdılar. Sufi təriqətləri geniş yayılır. Xüsusilə I İbrahim və I Xəlilulahın bu istiqamətdə fəaliyyəti haqqında tarixi mənbələrdə çoxlu məlumatlar vardır. Osmanlı və Ağqoyunlu sultanları kimi Şirvanşahlar da təsəvvüfə xüsusi maraq göstərmiş. – tikilməsinə və onların bəzədilməsinə böyük əhəmiyyət verirdilər. Mədəniyyət Ədəbiyyat Xaqani Şirvaninin Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində saxlanan portreti Xl-XIII əsrlərdə bütün Yaxın Şərqdə olduğu kimi. Şirvanda da poeziya yüksək səviyyəyə çatmışdı. Səfəvilər hakimiyyəti dövründə bölgədə şiəlik yayılmağa başlayır. şiəliyin mövqeləri zəifləyir. Bakı yaxınlığındakı Bibiheybət türbəsi.Navahı kəndi yaxınlığındakı Pirsaatçay xanəgahı. Şirvanşahların hakim sülalələrinin nümayəndələri sünni müsəlman olmuşlar. o cümlədən şeirdə üstün yer tutaraq. Sünni hənəfi və şiə imami məzhəbləri aparıcı məzhəblər olurlar. Səlcuqlular dövründə sünnilik bölgədə güclənir. Sufilik də özünə xeyli ardıcıllar tapır. Şirvanşahlar Şirvanda dini tikililərin . Bu dövrdə sufi xəlvətiyyə təriqətinin ikinci piri Seyid Yəhya Bakuvi Şirvanda çox məşhur olmuşdur. tamamilə sıxışdırmışdı. Onun banisi Fəzlullah Nəimi idi. XIII əsrin . Əbülhəsən Əliyyül-Əla və şair Nəsimi hürufiliyin ən nüfuzlu nümayəndələri kimi şöhrət tapmışlar. Şamaxı yaxınlığındakı Göylər kəndindəki Madəkani piri və s. ikincisinin isə Xəlvəti xanəgahlarına bağlı olduğunu zənn edən tədqiqatçılar da vardır.VIII əsrin əvvəllərindən Qərbi İranda və İraqda Büveyhilərin hakimiyyət başına gəlməsi ilə mötədil şiəlik Azərbaycanda yayılmağa başlayır və Dərbəndə qədər gedib çıxır. Fars dili ədəbiyyatda.

dahi Azərbaycan şairi[143][144][145][146][147] Nizami Gəncəvinin qələmindən çıxan gözəl epik əsərlər də yaranmışdı. Mənbələr xəbər verirlər ki. eyni zamanda. Azərbaycanda fars dilində yazan tam bir nəsil görkəmli saray şairi meydana gəlmişdi. XI əsrin sonlarında Şirvanşah I Fəribürzün sarayında Şirvanşaha ərəb dilində mədhiyyələr yazan şairlər toplaşmışdı[141]. Şahları və feodalları mədh edən dəbdəbəli qəsidə Şirvanın saray şairləri arasında dəbdə idi. Arran və Şirvan da daxil olmaqla. Əbülüla gəncəli olub. qəzəl və rübai idi. [142] XII əsr klassik Azərbaycan poeziyasında lirik janrlarla yanaşı. təhsil almışdı. XI əsrin son rübündə orada doğulub. Onun başında məlik üş-şüəra (şairlər şahı) Nizaməddin Əbülüla Gəncəvi dururdu. Həsənoğlunun müasiri. bütün Yaxın və Orta Şərqdə olduğu kimi qəsidə. Saray şairi olan Əbülüla Gəncəvi. Bakı şairi Nəsirin (XIV əsrin əvvəlləri) bakılıları bir sıra vergilərdən azad edən və şəhərin abadlaşdırılmasına dair fərmanlar verən Məhəmməd Xudabəndə Olcaytuya ithaf olunmuş azərbaycanca müxəmməsi də dövrümüzədək gəlib çatmışdır[140]. Ərəb şairi əl-Qəzzinin Azərbaycanda və Arranda yazdığı şeirlər burada ərəbdilli poeziyanın ənənəvi janrlarının geniş yayıldığı ədəbi mühitin mövcud olduğunu göstərir.sonlarında şair Həsənoğlu Azərbaycan və fars dilində lirik şeirləri ilə şöhrət qazandı[139]. X əsrin ikinci yarısı – XI əsrin birinci yarısında ilk Azərbaycan sufi şair və filosoflarından biri dövrümüzədək gəlib çatmış ən qədim sufi divanının müəllifi ibn Bakuyə və ya Baba Kuhi təxəllüsləri ilə tanınmış Əbu Abdullah Əli ibn Məhəmməd Şirazi idi. nədimlərin – Şirvanşahın şəxsi müsahiblərinin başçısı idi. XII əsrdə Şirvanşahlar III Mənuçöhrün və I Axsitanın sarayında Azərbaycanın farsdilli şeir məktəbi yaranmışdı. Dahi şair Nizami Gəncəvi özünün "Leyli və Məcnun" məsnəvisini Şirvanşah I Axsitanın sifarişi ilə yazmışdır. Əl-Qəzzinin Şirvanşah I Fəribürzün xəsisliyinin və digər qüsurlarının məxsərəyə qoyulduğu zərif ədəbi formada yazılmış həcvi dövrümüzə çatmışdır.Nizaminin yaradıcılığının bir hissəsi də Şirvnşahların (I Axsitanın) adı il bağlıdır. Şirvanın görkəmli şairləri Fələkinin və Xaqaninin müəllimi idi. Ehtimal ki. XI əsrin əvvəllərindən. əl-Qəzzi Şirvanşaha həcv olan qəsidəsini Fəribürz gəlmə şairin mədhiyyələrini dinləmək istəmədikdə Şirvanı tərk edib getdikdən sonra yazmışdır.[148] . O. Orta əsrlər Azərbaycan poeziyasının əsas janrları.

Şeirlərindən bizə gəlib çatan bir yarımçıq qəsidəsi və bir rübaisi onun poeziyasının gözəllik və zərifliyindən xəbər verir. ərəb. [153] Xaqaninin yaradıcılığı təkcə Azərbaycan şeirinə deyil. Gör.515595 (1121/2-1199)-ci illər) idi. "Leyli və Məcnun" poeması XII əsr romantik Azərbaycan şerinin zirvəsi və məhəbbət haqqında ən möhtəşəm əsərlərdəndir.Şirvanın digər bir istedadlı şairi İzzəddin Şirvani haqqında məlumat çox azdır. Əskiklik gətirər türk dili bizə. Onun parlaq nümayəndəsi XII əsrin dahi şairi dünya ədəbiyyatının korifeylərindən biri Nizami Gəncəvi idi. humanist dünyəvi poeziya da inkişaf edirdi. ədəbiyyatı öyrənmişdi. [150] XII əsrdə Şirvanşahların saray şairlərinin ən görkəmlisi Əfzələddin İbrahim ibn Əli Xaqani (h. şair sufi dairələri və əxi təşkilatı ilə əlaqə saxlamışdır. O. yeganə poeması "Töhfətül-İraqeyn" əsərini tamamlayır. Mənbələrə görə. ilahiyyatı. onu 1188-ci il sentyabrın 24-də başa çatdırdı. Şamaxı yaxınlığındakı Məlhəm kəndində dülgər Əlinin ailəsində anadan olmuşdur. Türk dili yaramaz şah nəslimizə. O.[155] Nizami poemanı 4 aya yazaraq. Nizami məhəbbət mövzusuna həsr olunmuş üçüncü poeması "Leyli və Məcnun"u fars və ərəb dilləri ilə bəzəməyi xüsusi qeyd edən I Axsitanın sifarişi ilə yazmışdı. Nizaminin poeması bütün Şərqdə böyük uğur qazanaraq məhşurlaşmışdı. Əsas poetik janr olan qəsidə ilə yanaşı. Nizamidə Axsitan "divan sahibi" kimi xatırlanır.[149] Şirvan məktəbinin məşhur şairlərindən biri də Əbülülanın tələbəsi Əbu Nizam Məhəmməd Fələki Şirvanidir (1108 — 1145). [154] Axsitanın Nizamiyə məktubunda aşağıdakı misralar vardır: ‫در زیور پارسی و تازی‬ ‫این تازه عروش را طرازی‬ ‫نیست ترکی صفت وفای ما‬ ‫ترکانو سخن سسای ما نیست‬ ‫ب بلنذ زایذ‬ ِ ‫آن کس نس‬ ،‫سخن بلنذ‬ ‫شایذ او را‬ ِ Kamal cövhərinin xəzinəsindən. ehtimal ki. fəlsəfəni. valehedici sənətkarlığa malik şair kimi məşhurdur. kimin sapına inci düzürsən. [156] . Yüksək yaranmışdır bizim nəslimiz. təbabəti. şair özünün lirik şeirlər məcmuəsini ona təqdim etmişdir. Yalnız onun Əbülüla və Xaqaninin müasiri olub. Xaqani dövrünün ən təhsilli adamlarından biri olub. Xaqaninin parlaq poetik istedadı erkən aşkar olmuş və tam şəkildə onu böyük mesenat olan Şirvanşah III Mənuçöhrün saray şairləri sırasına daxil edən müəllimi Əbülüla Gəncəvinin təsiri altında formalaşmışdır. dostu Xaqaninin köməyilə Şirvanşahlar sarayına gəlmiş. Ona əmisi – həkim və alim Kafiəddin Ömər təlim-tərbiyə vermişdi.552 (1157/8)-ci ildə ziyarətdən qayıdan Xaqani Azərbaycan ədəbiyyatında məsnəvi janrında yazılmış ilk əsər kimi dəyərləndirilən. Axsitanın bu tələbi Nizaminin fars dili ilə yanaşı Azərbaycan-türk dilində də şeirlər yazdığını ehtimal etməyə imkan verir. Yaxın Şərqin bütün farsdilli poeziyasına güclü təsir göstərmişdir. Yüksək olmalıdır bizim dilimiz. burada III Mənuçöhrü Şirvanda abadlıq və mədəniyyətin tərəqqisi üçün çox iş görmüş ağıllı hökmdar kimi vəsf edən qəsidələr yazmağa başlamışdır. Fələki Şamaxıda doğulmuşdur. ərəb dilini. xüsusilə fars dillərini mükəmməl bilirdi.[151][152] H. onlarla görüşdüyü məlumdur. O. Xaqani son dərəcə cilalanmış kamil şeir texnikasına.

Çırağın uzunluğu 18 sm. pişikkimilər fəsiləsindən on dörd iri vəhşi heyvan başı. orta əsrlər Azərbaycan cəmiyyətində mədəniyyətin ümumi yüksəlişinin tərkib hissəsi idi. XV əsr. Qab gümüşlə inkrustasiya edilmiş. XVIII əsr Əli Məhəmməd oğlu Şirvaninin düzəltdiyi bürünc lüləyin. Beyləqanın gözəl şirli saxsı qabları. üzərində nəbati naxışlar. metal qabları və zərgərlik məmulatı. Şamaxı. ata hücum edən yırtıcı heyvan. İnəyin belinə sıçrayıb onu parçalayan şir dəstək rolunu oynayır. buzov və şirin hər üçü bütöv şəkildə tökülmüşdür.603 (1206)-cü il məhərrəm ayı tarixi göstərilir. iki relyefli insan üzü və digər detallarla bəzədilmişdir. [157] Şirvanşahlar sarayında XII əsrə aid edilən təbəqədəki quyuların birində bədii cəhətdən orijinal şəkildə işlənmiş tunc çıraq tapılmışdır. Çıraq bədii tökmə şəklində təsvir olunan süvari. insan və heyvan fiqurları təsvir olunan haşiyələrlə bəzədilmişdir. dinamik və orijinal əsər olan bu heykəlcik onun yaradıcısının yüksək bədii sənətkarlığını göstərir. tarixini və həyat tərzini əks etdirən yaradıcılığı XII əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən yüksək zirvəsi. onun "qızıl dövrü"dür. Bədii sənətkarlıq Şirvan xalçaçılıq məktəbinə məxsus Yarpaq xalısı. Bu nəfis su qabı donqarlı inək və onu əmən buzov təsvirindən ibarətdir. Ermitaj Usta Şükrullah Müxlis Şirvani – Bürünc üstürlab. 1206. Həmin dövrdə ədəbiyyatın və elmin inkişafı birtərəfli xarakter daşımırdı. hündürlüyü təqribən 8.. Şirvan. İnəyin boynundakı kitabədə yazılır: "Bu inək.Dahi şairlər Nizami və Xaqaninin Azərbaycan xalqının mədəniyyətini. habelə nəqqaşın – Əli ibn Məhəmməd ibn Əbdül Qasımın adları çəkilir və h. Ermitajın zəngin kolleksiyası içərisində tuncdan tökülmüş Şirvan lüləyinin heykəl qrupu diqqəti cəlb edir. iki öküz başı. Son dərəcə ifadəli.5 sm- .. Şirvanın bir sıra şəhərlərinin gözəl naxışlı xalçaları və sair incəsənət əşyaları Yaxın Şərq ölkələrinə ixrac edilirdi." Kitabədə sifarişçinin. Bu. İncəsənət əsərləri səviyyəsində olan bir sıra bədii sənətkarlıq məmulatı – Şamaxı və Şəkinin ipək parçaları. Azərbaycan Tarix Muzeyi Ölkədə bədii mədəniyyətin ümumi yüksəlişi ilə bağlı tətbiqi sənət xeyli inkişaf etmişdi. sahibinin.

Beyləqan dulusçularının. palazlar toxunduğuna dair məlumat verilir. . Bu dövrdə daha çox ibadətxanalar. əsasən.dir. əridilmiş mum texnikası əsasında düzəldilmişdir. Həmin dövrdə Azərbaycanın yüksək memarlıq sənəti. xüsusilə XI-XIII əsrin birinci rübündə tətbiqi sənət sahəsində yüksək səviyyəyə nail olduqlarını qeyd edirlər. habelə. [160] Sonrakı əsrlərdə şirli eramikanın inkişafına təkrar rast gəlinmir. Bu və ya digər məmulatları istehsal edən karxanalar onlara öz möhürlərini vururdular. Şirvan və Arran əhalisinin məişətində geniş yayılmış xalq tətbiqi sənət növlərindən biri də xalçaçılıq idi. [163] XV əsrdə Şirvandan və Arrandan Qərbi Avropa ölkələrinə çoxlu miqdarda xalça ixrac olunduğu qeyd edilir. IX-XI əsrlərə aid memarlıq abidələrinin cüzi bir hissəsi dövrümüzə çatmışdır. [158] Bədii sənətkarlıq növlərindən biri də şirli keramikadır. Bu xalça XlII – XIVəsrlərə aid edilir. hakim islam dini ilə bağlı olan məscidlər tikilirdi. parlaq polixrom naxışları. X əsrin anonim əlyazmasında Şirvan və Xursan vilayətlərində (Quba və Bakı şəhəri ilə birlikdə Abşeron da bu zonaya daxil idi) müxtəlif çeşidli məxfuri-xovlu xalçalar. Dulusçular bəzi qablarda öz imzalarını gizli şəkildə naxışlarla həkk edirdilər. memarlıq formalarının özünəməxsusluğu. [161] "Əcaib əd-Dünya" adlı XIII əsr mənbəsində müasir Quba rayonu ərazisindəki Abxaz şəhərində zili xalçalar və yaxşı corablar toxunduğu xatırlanır. Mingəçevirdəki katakomba qəbirində palaz qalıqları aşkar olunmuşdur. bariz ifadə olunmuş özülülüyünü və orijinallığını. yaxud ərəbcə xoşbəxtlik arzuları bildirən kitabələr vardır. bəzək işlərinin zənginliyi yerli memarlığın çoxəsrlik inkişaf və təkmilləşmə dövrünün yekunu idi. [159] Bir sıra şirli keramika məmulatını üzərində lirik xarakterli farsca poetik nümunələr. O. [164] Memarlıq * Ramana qalası * Dördkünc Mərdəkan qalası Şirvanda şəhərlərin və şəhər mədəniyyətinin inkişafı ilə bağlı memarlıq və şəhərsalma da inkişaf edirdi. [162] Quba-Şirvan qrupuna məxsus Şirvan tipli həndəsi naxışlı xovlu xalça dövrümüzədək gəlib çatmışdır. Azərbaycanda xalça hələ eramızdan xeyli əvvəl toxunmuşdur. Tədqiqatçılar Beyləqan keramikasının gözəlliyini. Beyləqanda işlənib hazırlanmış texniki üsulla manqan şiri üzərində incə və zərif naxışçəkmə həmin dövrdə başqa incəsənət sahələri kimi bədii keramika sənətinin də inkişaf etdiyini göstərir. XII əsrin məharətlə işlənmiş relyefli nəbati dairələr fonunda yaşıl zolaqlı boşqab və kasaları.

gözəl yonulmuş sarıya çalan. ciddi və lakonik formalı bədii-memarlıq üslubuna görə Şirvan – Abşeron qrupunda birləşir. Arran və Həmədan-Qəzvin memarlıq məktəblərinin təşəkkül prosesi başa çatmışdı. [166] . məscidin şimal divarındakı ərəbcə kitabədə məscidin "əl-ustad əl-rəis Məhəmməd ibn Əbubəkr tərəfindən "h. XI əsrin ibadətxana tikililərinə Bakının İçərişəhər hissəsindəki Sınıqqala adı ilə tanınan Məhəmməd ibn Əbubəkr məscidi aiddir. [165] XI-XIII əsrlərdə şəhərsalmanın inkişafı ilə əlaqədar olaraq Azərbaycan memarları ifadəliliyi və gözəlliyi ilə seçilən saraylar qəsrlər. hörgünün hamar fonunda relyeflə işıq-kölgə effekti yaradan plastik cəhətdən zəngin dekor ünsürlərinin yerləşdirilməsi Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinin xüsusiyyətlərindəndir. Bakı və Abşeronun memarlıq abidələri tikinti materialına.471 (1078/9)-ci ildə" tikildiyi xəbər verilir. Memarlıq binalarının daş hörməsinin xarakter və quruluşu ilə müəyyənləşən bədii obrazının bütövlüyü. mehrabı olan düzbucaqlı otaqdan ibarətdir. Bu dövrdə Azərbaycan memarlığında dörd istiqamət (memarlıq məktəbi) yaranmışdı. məscidlər. Azərbaycan memarlığının gələcək inkişafında mühüm rol oynamış yerli Naxçıvan-Marağa və Şirvan -Abşeron. Yaxın Şərqin həmhüdud ölkələrinin memarlığından fərqlənən özünəməxsus yerli xüsusiyyətləri ilə səciyyələnir.Şirvanşahların ailə sığınacağı olan Gülüstan qalası və əsas xəzinənin saxlandığı Qəley-Buğurt qalası XI-XIII əsrlər Azərbaycan memarlıq abidələri onun yüksək inkişaf səviyyəsini göstərir və qonşu ölkələrin.tikirdilər. karvansaralar. ağ xırda dənəvər yerli badamdar əhəngdaşına. Onlarda bədii və tikinti ənənələrinin sabitliyi müşahidə olunur. körpülər və s. Məscid çatma tağlı.

Ə. Abşerondakı bir sıra qalalar və feodal qəsrləri XII-XIII əsrlərə aiddir.583 (1187)-cü ildə Mərdəkan kəndində yuxarı hissəsi maşikullar və merlon dişcikləri ilə bəzənmiş divarla dövrələnən və tinlərində yarımbürcləri olan düzbucaqlı həyətin ortasındakı iyirmi iki metrlik prizmaşəkilli möhtəşəm dördkünc qülləli qala tikilmişdir. [169] XII əsrin son rübündə (ehtimal ki. dənizə doğru dikinə uzanan sahil qayasının çıxıntısı üzərində inşa edilmiş Qız qalası qeyri-adi görkəmilə xüsusi yer tutur. Şirvanşahların zamanında əsaslı bərpa olunaraq müdafiə qurğusuna çevrilmiş qədim məbəd – Qız qalası Xaqaninin (XI əsr) Şirvanşah I Axsitan ibn Mənuçöhrü mədh edən məşhur qəsidəsində Xorasanın yenilməz Bestam şəhəri ilə müqayisə edilən Bakının alınmaz qala kimi əhəmiyyəti qeyd olunur. 1175-ci ildə) Şirvanşah I Axsitan Abşeronu və Bakını fortifikasiya istehkamları ilə möhkəmləndirərkən tikintisinin başa çatdırıldığına və dəyişdirilərək müdafiə qalasına çevrildiyinə dair mülahizə irəli sürülmüşdür.600 (1204)-cü ildə memar Əbdülməcid ibn Məsud tərəfindən tikilmiş və yerli memarlıq tipinin sabitliyini göstərən başqa bir qala ucalır. onun donjonu yuxarı hissəsi maşikul və merlonlarla bəzədilmiş azacıq nazikləşən daş silindir olub daha zərif formaya malikdir. [167][168] Şirvan-Abşeron məktəbinin müdafiə tikililərinin memarlığında Bakının İçərişəhər hişsəsində.Dairəvi Mərdəkan qalası və Nardaran qalası Yadelli basqınlar və siyasi şəraitin mürəkkəbliyi müdafiə istehkamlarının inşasını şərtləndirirdi. . [170] Şeirdə Xaqani Şirvanşah I Axsitanın inşa etdirdiyi qala tikililərinə işarə edir. Ələsgərzadənin fikrincə Şirvanşah I Axsitanın hökmranlığı dövründə h. Ə. Onun islamaqədərki dövrdə ibadətgah kimi tikildiyi. Onun yaxınlığında h.

Mənbələrdə Şamaxının yaxınlığındakı XII əsrdən xeyli əvvəl tikilmiş və o vaxtlar inşası başa çatdırılan Gülüstan qalası. Qalada hökumet evi (dar əl-imarə) var.[172] Şiddətli dağııntıya uğradığından Gülüstan qalasının bütöv qapalı quruluşundan dövrümüzə dağ relyefində pərən-pərən düşmüş. Zəkəriyyə əl-Qəzvini Şirvan vilayətində möhkəmləndirilmiş Buğurt qalasından danışır: "Bu qalada daş təsvirlər və heykəllər var. Qalanın uzunluğu 180 m. əlçatmaz Buğurt qalasında saxlayırdılar. Onun qapısında yazılmışdır: "Bu evdə on bir otaq var. Bütün bu divar və bürc qalıqları vaxtilə dağ belinə qurşaq kimi dolanan möhkəm qala divarları içərisində olmuşdur. qədim ənənəyə görə. çünki hökmdarın xəzinəsi oradadır". dağılıb aradan getmiş giriş darvazasının yanlarındadır. Qala divarları şərqdə altı. Ən monumental bürclər qalaya qalxan cığırın başında. qərbdə isə beş yarımdairəvi (Bakı qalasındakı kimi) bürclə möhkəmləndirilmişdir. Dağın dərəyə baxan alt terrasında da divar uçuqları var. Onlardan qərbdə isə daha bir yarımdairəvi bürcün qalıqları yüksəlir. Ehtimal ki. Buna bənzər heykəltəraşlıq təsvirləri Şamaxıdakı Gülüstan qalasında. tək-tək bürc və divar bölümləri qalmışdır. Lakin buraya girən çox cəhd göstərsə. [171] Buğurt qalası və bir sıra digər qala və bürclər qeyd olunur. Bu parçada Buğurt qalasını bəzəyən barelyef və daş heykəllər haqqında məlumat diqqətəlayiqdir. onlardan (yalnız) onunu görə bilər. Şah məscidinin interyeri Şirvanşahlar öz xəzinələrini zəif müdafiə olunan Şamaxıdan uzaqda. Bayıl buxtasındakı qalada da var idi.XII-XIII əsrin əvvəllərində istedadlı memar və sənətkarların yaşayıb yaratdığı Şirvanda memarlıq inkişaf edirdi. bu heykəltəraşlıq təsvirləri. Yaxın keçmişdə isə Gülüstan qalasının daha çox tikintisi gözə dəyir və onun memarlığı haqqında daha dolğun təsəvvür yaradırdı. Planda düzbucaqlı biçimdə olan bu bürc dağın qərb yamacındadır. orta eni isə 35 m-dir. Onlar çox qədim olduqlarından mənaları aydın deyil. . dövlət idarəsinin "dar əl-imarə"nin. yaxud Şirvanşahın iqamətgahının yerləşdiyi qalaları bəzəyirdi. On birincinin yerini isə heç kim bilə bilməz. Bayıl qəsrinin adanın biçiminə uyğun uzunsov planı var.

Divanxana. Salonun Qərb tərəfindəki iki kiçik otaqda türbə əmlakı saxlanırmış. Türbə tikintisində işıq kölgə ləkələrinə. Saray hamamı və Ovdan daxildir. Lakin artıq XIV əsrin əvvəllərindən bütün ölkədə yenidən iri müdafiə tikililəri. Şirvanşahlar memarlıq kompleksinin aşağı həyətində yerləşmiş Şirvanşahlar türbəsi ilə Şah məscidi birlikdə. Binanın daxili hissəsi çatma günbəzlə nəhayətlənib. Salonun ciddi üslublu memarlıq görkəmində nəzərə çarpan cəhət interyerlə qamətli günbəzin düzgün nisbətdə tikilməsidir. Seyid Yəhya Bakuvi türbəsi. Günbəzin daxili səthi zərif dilim hissələrə parçalanmışdır. kiçik bir tikinti kompleksi yaratmışdır. 1306-cı ildə baş verən güclü zəlzələ nəticəsində dənizə batmışdır. yuxarı həyətin memarlıq kompleksindən fərqlənən. Salonun divarlarında çatmatağlı dərin taxçalar yerləşdirilmişdir. Murad darvazası (1585). o. Şimal tərəfdəki otaqda dama apran dolama pilləkənlər yerləşdirilmişdir. [173] Monqol istilasından sonra (təqribən 1239-cu il) Şirvanda XIII əsrin sonlarınadək əhəmiyyətli tikililərə rast gəlinmir ki. Ramana qalaları və s.) Şirvanşahlar dövrü Azərbaycan memarlığının ən dəyərli nümunələrindən biri Şirvanşahların Bakı iqamətgahı olan Şirvanşahlar sarayıdır. şaquli memarlıq hissələri ilə üfüqi formalar arasındakı kontrastlığa və ustaların məharətlə yaratdığı daş üstündəki oymalara geniş yer verilmişdir. Alimlərin fikrincə. Cənub və Şimal tərəflərdə yerləşmiş xidmət otaqları tağtavanla örtülmüşdür. Salonun üstü itibucaqlı təpəsi olan günbəzlə örtülmüşdür. Bu binanın ifadəli görkəm almasına kompozisiya aydınlığı və memarlıq formalarının ciddiliyi səbəb olmuşdur. Kеyqubаd məscidi. Daxili quruluşun əsas hissəsi salona verilmişdir. .Şirvanşahlar saray kompleksi Bayıl qəsrinin tikintisi siyasi-hərbi baxımdan çox qarşıq bir çağda – monqol yürüşləri bütün Yaxın Şərqi lərzəyə gətirdiyi vaxtda (1234-1235-ci illərdə) başa çatmışdı. Şah məscidi (1441). Ancaq sahilə yaxın adada tikilən bu möhtəşəm qəsrin ömrü çox qısa olmuşdur. Şirvanşahlar türbəsi (1435-1436). Günbəz vaxtilə firuzəyi kaşı lövhələrlə örtülü olmuşdur. Düzbucaqlı prizma formasında olan Şirvanşahlar türbəsinin Şərq fasadı portal (baştağ) kompozisiyası ilə qeyd edilmiş və dekorativ ünsürlərlə bəzədilmişdir. bu da ölkənin hərbi əməliyyatlar nəticəsində dağıntıya məruz qaldığını göstərir. Bu günbəz kürəvi formalı yelkənlər üzərində yerləşdirilmişdir. Kompleksə Şirvanşahlar sarayı. ibadətgahlar inşa edilməyə başlayır (Nardaran.

abidənin h. Fars dilindəki bu kitabələr vaxtilə abidənin divarlarını yuxarıdan dövrələyən frizdə yerləşdirilmişdir. divarla əhatə edilmiş kvadrat həyətdə Divanxana yerləşir.5 metr hündürlüyündə olan bünövrənin üstündə divanxananın səkkizgüşəli mərkəzi pavilyonu ucaldılmışdır. Bir neçə daşda memar Zeynəddin ibn Əbu Rəşidin. Divanxananı təşkil edən xüsusi formalı sütunlar və onların yaratdığı çatmatağlı arka abidənin mərdlik.632 (1234/5)-ci ildə tikildiyi göstərilir[174]. realist səpkidə işlənmiş. Şirvanşah Axsitan (XII əsr) Şamaxı yaxınlığında . Ehtimal ki. bu və ya digər heyvana məxsus hərəkətlər düzgün təcəssüm etdirilmişdir. Bu qabartmaların bir çoxu böyük sənətkarlıqla. nəqqaş Rəşidin adları çəkilir. Həyətin ortasında 1.Şirvanşahlar saray kompleksinin Şimal-Qərb hissəsində.qüvvət və müdriklik ifadə edən memarlıq obrazını yaratmışdır. əfsanəvi varlıq. Bakı buxtasında. Heykəltəraşlıq Bakı buxtasında Bayıl qalasından aşkarlanmış heykəltəraşlıq nümunələri (Şirvanşahlar saray kompleksində saxlanılır) XII-XIII əsrlərdə Şirvanda dekorativ və plastik sənət xeyli inkişaf etmişdi. Zəkəriyyə əl-Qəzvininin 1275-ci ildə yazdığına görə Şirvanşahın Şamaxı yaxınlığındakı Buğurt qalasındakı iqamətgahının divarlarında insan heykəl təsvirləri var idi. XIV əsrdə su altında qalmış uzunsov düzbucaqlı formalı qala tipli tikilinin yerində (Bayıl daşları deyilən yerdə) üzərində ərəb əlifbası ilə kitabələr həkk olunmuş səkkiz yüzədək sal daş tapılmışdır. daha erkən dövrə aid olan natural ölçülü iki at barelyefinin parçaları diqqəti cəlb edir.[175] [176] XIV əsrin ikinci yarısının müəllifi Arif Ərdəbili xəbər verir ki. Sənətkarların abidələr üzərində qalmış adları bir sıra istedadlı heykəltəraşların olduğunu göstərir. bəzilərində tac olan insan başları təsvir olunmuşdur. Bu pavilyonun mərkəzi salonu beş tərəfdən açıq eyvana baxır. Salların kitabələrdən boş qalan yerlərində qabarıq şəkildə müxtəlif heyvan.

Mənbələrin verdiyi məlumatlar bu dövrdə təsviri sənətin mövcud olduğunu göstərir. [181] XVI əsrdə naməlum Bakılı rəssam tərəfindən çəkilmiş miniatür. X əsr ərəb müəllifləri Dərbənddə şirlərin və insanların daş heykəl təsvirlərinin mövcudluğunu qeyd etmişlər. İsgəndərnamə (Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi) Nəqqaşlıq və miniatür sənəti Pir Hüseyin xanəgahında kaşı nümunəsi XII-XIII əsrlərdə memarlıq abidələrində dekorativ sənətkarlıq yüksək inkişaf səviyyəsinə çatdı. habelə üzərində məişət. [177] XVII əsrdə Şamaxıda olmuş səyyah Adam Oleari qala divarında daşdan yonulmuş insan üzləri gördüyünü yazırdı[178]. Görünür. Azərbaycanda təsviri sənətin bu növü aradan çıxmamışdı. "çiçəklənən kufi". bu nadir bəzək abidələri Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbində islamaqədərki qədim yerli ənənələr əsasında yaradılırdı. barelyef formasında təsvir edildiyi daş sallara təsadüf olunur. [180] IX-XIII əsrlərə aid freskalar və boyakarlıq əsərləri dövrümüzədək gəlib çatmışdır.dağda daş hasarla dövrələnmiş əlçatmaz Gülüstan qalasını tikdirmişdi.a. Muğandan bir mərhələ aralı quş və heyvan rəsmləri çəkilmiş əl-Həsrə adlı böyük bir qala var. Həndəsi və nəbati ornamentlə yanaşı. [179] Şirvanın bir sıra rayonlarında qoyun və at şəklində başdaşılarına. Müqəddəsi (X əsr) xəbər verir ki. İslam dininin insanın və heyvanların təsvirini qadağan etməsinə baxmayaraq. yaxud nəsx xətləri ilə məharətlə hörülmüş . Qalanın yuxarı hissəsində daşdan yonulmuş çox gözəl qabarıq insan üzləri təsvir olunmuşdur. ov və ziyafət səhnələrinin və i. Nizami Gəncəvi.

süls və s. Bakı və Abşeronda. Mehrabın düzbucaqlı və pannoların səthi "çiçəklənən kufi" kitabələrlə və nəbati naxışlarla örtülmüş. qazi. həmin dövrdə Şirvanın şəhərlərində inkişaf etmiş feodal cəmiyyətinə məxsus mürəkkəb sosial struktur mövcud olmuşdur. Xəttatın adı. . xaqan. naxış ustaları da işləyirdilər. kaşılar Kaşan şəhərində hazırlanmışdır. epiqrafik abidələrdə və sikkə legendalarında Şirvanşah.kitabələr yaradılırdı. amid. xan. sultan. bütün müsəlman Şərqində olduğu kimi. Azərbaycanda əlyazması kitabı. Xaqani və b.) əsərlərində müxtəlif sosial terminlərin. Sonra mahir xəttatlar hüsnxətlə əlyazmasının mətnini köçürürdülər. Pirhüseynin türbəsinin və qəbirdaşının kaşı bəzəyi xüsusilə böyük bədii dəyərə malikdir. sinfi mübarizələri və şəhər quruluşunu öyrənmək baxımından yazılı mənbələrin verdiyi məlumatlar dağınıq və cüzidır. Zərnaxışla örtülmüş kaşı lövhələri kobalt və yaşılı füruzəyi rəngli naxışlarla bəzədilmişdir. sədr. tam bir sıra sənətkarın əməyi ilə yaradılan əsl bədii sənət əsəri idi. xətlər yarandı. habelə həmin dövr Şirvan hakimlərinə məxsus numizmatik məlumatlar doldurur. Onlar kitaba dəridən basmanaxışlı. Yazı texnikasının bədii keyfiyyətləri uzunmüddətli təcrübə sayəsində əldə edilirdi. yaxud lak boyalı üz çəkirdilər.A. Əlyazma kitabı üzərində son işi cildçilər görürdülər. sipahsalar. Əlyazma kitabının kağızı xüsusi üsulla hazırlanır və cilalanırdı. Şamaxıda. Kitabın yaradılmasında gözəl xətlə yazan xəttatların rolu xüsusilə böyük idi. amil və s. Pirsaatçay xanəgahı məscidinin cənub divarındakı mehrab.titul və rütbələrin xatırlanması göstərir ki. Bu incəsənət növünün sonrakı inkişafı XIII əsrin sonu – XIV əsr miniatürlərində nəzərə çarpır. Bu boşluğu. Ən qədim xətt kufi xətti idi. V. əsasən. əlquzat. üzərinə xırda rəngarəng kaşılar səpələnmişdir.Kraçkovskayanın fikrincə. Dərbənddə və Şirvanın digər şəhər və yaşayış yerlərindəki çoxlu memarlıq abidələrindəki daş kitabələr. Mətn köçürüldükdən sonra əlyazması illüstrasiya üçün ayrılmış yerlər və ayrı-ayrı səhifələr üzərində işləyən miniatürçü rəssama verilirdi. Fələki Şirvani. əlyazmasının kolofonunda göstərilirdi. Kitabın bəzədilməsində müzəhhiblər. adətən. hacib. XII əsr şairlərinin (Nizami Gəncəvi. əmir. vəzir. şeyx. [185] [186] Sosial bölgü Şirvanşahlar saray kompleksinin tərkibində "Divanxana" binası Şirvanşahlar dövlətində sosial münasibətlər. rəis. XI-XIV əsrlərə aid narrativ mənbələrdə. Sonralar nəsx. habelə onun hər iki tərəfindəki kiçik həcmli panno gəc üzərində bədii oyma ilə bəzədilmişdi. məlik. [182] [183] [184] Azərbaycan təsviri sənəti ilk nümunələri XIII əsrin əvvəllərinə aid edilən miniatür rəssamlığında da təcəssüm etmişdir.

[198] Amidin və şəhər rəisinin yanında katib vəzifəsi də var idi. Şirvanın hərbi əyanları. Şəhər idarəsində məmurlar mühüm vəzifə tuturdular. ticarət-sənətkarlıq məhəllələrinə. [194] [195] [196] Şəhərlərdə vergi və rüsumları amillər yığırdılar. Böyük şəhərlərin əhalisi dəqiq şəkildə bir tərəfdən əyanlara və iri tacirlərə.Bu cəmiyyətin əsas sinifləri feodallar. şəhər sakinlərinin Quranın göstərişlərinə və islam dini ayinlərinə riayət etmələrini nəzarətdə saxlayırdı. evləri.[187] Şirvanşah öz dövlətində istər hərbi baxımdan. müdafiə istehkamlarının tikilməsi işlərinə baxırdılar. O. Bakı qalasındakı Cümə məscidi minarəsinin bünövrə daşındakı farsca kitabəyə görə Şirvanda. nə də Şəddadilərin xələfləri saylırsınız". Sipəhsalar – hərbi rəis. məhsulların keyfiyyətinə. qan intiqamını alır və digər qorxulu tapşırıqları yerinə yetirirdilər. Sultan Məhəmməd Olcaytunun (1304-1316) yarlığının mətnindən ibarət olan bu kitabədə Bakıdakı divan xatırlanır[192][193]. sərkar. Bu adı daşıyan sənətkar binanın tikilməsində iştirak edən inşaatçı-sənətkarlar -bənna. sərxoşların və iğtişaşçıların cəzalandırılması . sərkərdəyə sahib əl-cəyş (ərəbcə) deyilirdi. özünün müşrif nəzarət məmuru vəzifəsinin də adını çəkir. [197] Qoşunların uçotu və onların məvacibinin ödənilməsi ilə məşğul olan məmur arid adlanırdı. O. digər tərəfdən isə xırda alverçilərə və sənətkarlara bölünürdü. şəhərin mədaxil və məxaric dəftərini tərtib edən maliyyəmühasibat idarəsinin məsul məmuru vəzifəsində işləmişdir. Onun məktubları arasında Beyləqanın müşrifi vəzifəsinə təyin olunmaq barədə ərizəsi var. dövlətin tam səlahiyyətli hakimi idi. [199] [200] Şəhnə XI-XII əsrlərdə sultanın hərbi canişin idi. kəndlilər və sənətkarlar idi. Şirvanşah və əmirlərin yanında onların şəxsi mühafizəsi vəzifəsini daşıyan qulamlar olurdu. nə Rəvvadilərin varisisiniz.var idi. Məsud ibn Namdar Şirvanda müstövfi vergilərin mədaxil və məxaricinin uçotunu aparan. Hakim feodal təbəqəsinin başında Şirvanşahlar dövlətinin başçısı – Şirvanın paytaxtı Şamaxıda. həkkak və başqaları arasında məsul şəxs olduğundan kitabələrdə də yalnız onun adı çəkilir. Dövlətdə və şəhərlərdə ali inzibati hakimiyyət hərbi və yüksək mənsəbli dövlət məmurlarının. Şəhərdə tikinti işlərinə memar başçılıq edirdi. baş sərkərdə rütbəsi XIII əsrin əvvəllərində də ən yüksək hərbi rütbə idi. O. karvansaraları və s. ilk növbədə. ehtimal ki. Vəzirlərin hakimiyyəti. [201] Mirab şəhərin .icra edirdi. Şirvanşah belə hesab edirdi ki. həmçinin. əkin yerləri və bostanları. XI XII əsrin əvvəllərində qoşun rəisinə. istərsə də rəiyyət üzərində qeyri-məhdud hakimiyyətə malik idi. əmirlərin mərkəzə itaət etməmək cəhdlərinin qarşısını alan qüvvə idi. həmçinin.Şirvanşahın iltifatı ilə olsa da. yalnız yerli sülalərdən biri hakimiyyət hüququna malikdir. [190] Şirvanın vəziri . ölçü və çəki vasitələrindən düzgün istifadə olunmasına nəzarət edən mühtəsib idi. [188] [189] Şirvanın feodal zadəganlarının neft quyuları və duz mədənləri. Əmirlər Şirvanın vilayət. təmizliyə və qayda-qanuna. Feodal şəhər inzibati idarəsinin mühüm simalarından biri şəhərin bazarlarına. Bu məmurun vəzifəsi əhalinin gəliri haqqında məlumat toplamaq idi. Əhalidən vergi yığmaq icazəsini (daman) vəzir verirdi. feodal qayda-qanunlarının rəmzi və dayağı. məmur təbəqəsinin nümayəndələri üçün bəxşiş mənbəyi idi. yerlərdə bütün hərbi və inzibati hakimiyyəti əllərində toplamış hərbi rəislər . cinayət işlərini və cinayətkarlığın tədqiqi. qəsrləri. şəhər və kəndlərində hakimilik edir. mühəndis. şəhər zəlzələdən dağıldıqdan sonra isə 1192-ci ildən Bakıda yaşayan Şirvanşah dururdu. XII əsrdə Şirvanşahların Arran ərazisini işğal etməyə çalışan türk və türkmən qoşun başçılarına münasibəti pis idi. üzümlükləri. mal-qarası.əmirlər idi. "Siz Yəzid nəslindən deyilsiniz. polis funksiyasını da şəhərdə ictimai asayişin qorunması. XIII-XIV əsrlərdə isə Bakıda vəzirlər divanı (divan əl-vüzəra) mövcud olmuşdur[191]. Onlar Şirvanşahın tapşırığı ilə onun qohumlarını öldürüb. Mühtəsib. ali rütbəli ruhanilərin əlində idi. XI-XII əsrlərdə Şamaxıda.

Pirallahı (Cap de Preala). Qul bol olduğundan Dərbəndin məşhur qul bazarında onlar çox ucuz satılırdı.[211] Abdullah ibn Məhəmməd ibn Kiya əl-Mazandaraninin XIV . [206]Şirvanşahların hakimiyyəti dövründə Xəzər dənizi vasitəsilə dəniz ticarəti böyük vüsət alır. sincab. O məlumat verir ki. [208] Həmdullah Qəzvini 1340-cı ildə xəbər verir: "Bakının qənşərindəki Allah Əkbər adası hal-hazırda məskundur və bu dənizin limanıdır". [209] XIII əsrdən İtaliya və Fransaya böyük miqdarda Gilan və Şirvan ipəyi ixrac olunurdu. Gelli (Gilan) ipəyi adlanan ipək gətirməyə başlamışlar. Qulları torpaqlara təhkim edirdilər. Qəvbəri (Mahmudabad və Bakuyə şəhərləri. Gəmiləri Qara dənizdə üzən Genuya və Venesiya tacirlərinin sahillərində faktoriyalar təşkil etdikləri Xəzər dənizində də donanmaları olmasına dair məlumatlar vardır.XV əsrlərdə Yaxın Şərq və Zaqafqaziya ölkələrinin dövlət və maliyyə idarəçiliyinə dair geniş material toplanmış "Risaleyifələkiyyə" əsərinin 8-ci fəslində h. kürk üçün vaşaq. xüsusilə Şamaxıda Rus ölkəsindən gətirilən müxtəlif qiymətli xəzlərdən çoxlu məmulatlar .şəhər sənətkarları feodallardan asılı olan kəndlilər isə istismara məruz qalırdılar. İqtisadi həyat XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəlləri Azərbaycanın beynəlxalq ticarətəlaqələrinin xeyli genişləndiyi dövrdür.751 (1350)-ci ildə Elxanilər divanının xəzinəsinə bir sıra vilayətlərdən daxil olmuş varidatın qeyd olunduğu "Yekun haqqhesabına dair dəftər nümunəsi" bölməsində yazılmışdır: "Arran. "Burada şəhərlər və qalalar olduqca çoxdur.İçərişəhərdə XIV əsrə aid edilən köhnə Buxara karvansarası dövrümüzə çatmışdır. türk qullarının" adını çəkir. XIII əsrin 20-ci illərində yazmış naməlum müəllif Şirvanın mallarını sadalayarkan ilk növbədə "cariyə qızların. yəni vilayətin əsas şəhərinin qazısı təşkil edirdi.su ilə təchiz olunması və onun şəhər sakinləri arasında bölüşdürülməsi ilə məşğul olur. Bakının Orta Asiya şəhərləri ilə ticarət əlaqələri saxladığını təsdiqləyir. [205] XI-XIV əsrlərdə feodal Şirvan cəmiyyətində müharibədə qoşunlar tərəfindən ələ keçirilib aparılmış əsirlərdən ibarət qullar müəyyən yer tuturdu. suvarma kanallarının saz olmasına. yaxud neft . 1293-cü ildə İranda və Cənubi Azərbaycanda olmuş Venesiya səyyahı Marko Polo Gürcüstanın və Şirvanın şəhərlərini təsvir edir. qazı və qazı əl-quzzat. Vergi yığanın hüququ şəhərin mülki hakiminin vəzifələrinə uyğun gəlirdisə. icarədar hakim amid adlanır və bu vəzifə şərəfli sayılırdı. kəbin kəsir və digər müxtəlif mülki işlərlə məşğul olurdular. Bu dövrdə Şirvan şəhərlərində. Şirvanşahlar sarayı ərazisində XIV əsrə aid bürünc Kubaçi çıraqlarının və Rey keramikasının tapılması Dağıstan və İranla ticarət və iqtisadi əlaqələrin olduğunu göstərir. Onlar mülkiyyət hüququnu ləğv edə bilir. həmçinin. [207] Marko Polonun xəritəsində Xəzər dənizinin sahilində. dələ və tülkü xəzindən astarlıq hazırlanırdı. Feodal sinfinin digər mühüm qrupunu ali ruhanilər . Qul əməyindən məişətdə və kənd təsərrüfatında ucuz işçi qüvvəsi kimi istifadə olunurdu. [204] Şəhərlərin vergi verən əhalisini təşkil edən rəiyyət . bulaq və su quyularının təmizliyinə nəzarət edirdi. çoxlu ipək var. mirası bölüşdürür. Onlar. ticarət yolunun üstündəki gəmi dayanacağı olan şəhər və yerlər də qeyd olunmuşdur: Mahmudabad (Mamutaga). genuyalılar Xəzər dənizində bir az əvvəl üzməyə. Mənbələr Şirvanda monqol istilasına qədər qul olduğunu xəbər verirlər.samur yaxalıq. [210] Rəşidəddinin məlumatına görə Şirvan şəhərləri ilə Rus ölkəsi arasında ticarət əlaqələri XIV əsrin əvvəllərindən müşahidə olunur. şəriət qanunları əsasında məhkəmə icraatını həyata keçirirdilər. Güştəsbi (Gostazz). belə gözəl parçaları dünyanın heç bir yerində görməzsən". Muğan. Burada ipək və zərxara parçalan toxunur.şeyxülislam. Bu. [202] [203] Vergi yığmaq hüququ verilən şəxsə damin deyilirdi.

Şəbəran.XIII əsrlərdəki hakimiyyəti dövründə mövcud olan iqtisadi və mədəni inkişaf səviyyəsinə çata bilməmişdilər. XIV əsrdə belə bu şəhərlərin Şirvanşahların XII .Lakin mənbələrin məlumatına görə onlar. süquta uğradılar. XIII əsrin son rübündə tədricən bərpa edilməyə və ticarət mübadiləsinə cəlb olunmağa başladı. Beynəlxalq ticarət yollarının üstündəki Dərbənd. Şamaxı.  Müxtəlif dövrlərdə Şirvanşahların adından zərb edilmiş sikkələr  II Məhəmməd ibn Yezid  Yezid ibn Əhməd  Mənuçöhr ibn Yezid  Əbu Mənsur Əli ibn Yezid .mənbələri ilə birlikdə) və Şirvanın Dəmirqapıya qədər müqatiəyə (vergi toplama hüququ) görə Hüca Fəsihi Şirvaninin cavabdehliyində olan mədaxili sənəd üzrə 82 tümən .[212] Monqolların Azərbaycana yürüşü dövründə Beyləqan. Güştəsbi və digər bu kimi mühüm iqtisadi və mədəni mərkəzlər güclü dağıntıya məruz qalaraq öz əhəmiyyətlərini itirdilər və nəhayət. Bakı və digər şəhərlər monqol talanlarından sonra.820000 dinardır". Bacərvan. hətta.

 II Mənuçöhr  III Böyük Mənuçöhr  Şahənşah ibn Mənuçöhr  I Güştasp  III Fəribürz  I Xəlilullah .

səh. Azərbaycan XV-XVI əsrlərdə. qışlaq və yaylaq yerlərinə getməyi nəzərə alınmazsa. 2006 5. Şirvanşahlar dövləti. müharibə vaxtı şəhəri tərk edirdi. səh. Səh. 2006. 8-ci sinif üçün dərslik. 7. ↑ S. I Şah Təhmasib Təbriz və Qəzvində. 2006-cı il. Aşurbəyli .  Həsən Rumlunun "Əhsənüt-təvarix"indən iqtibas: Şah mühüm məsələlərin həlli üçün dövlət başçıları ilə məşvərət edir. Dərs vəsaiti.: 28. Şirvanşahlar dövləti. 6. именуемая Ширван.. səh. 2009-cu il. s. Bakı..289 3. II Xəlilullah və Şahruq vaxtlarının çoxunu Şamaxıda keçirmişlər.bax: Şahin Fərzəliyev. 2003-cü il. Azərbaycan Tarixi. Məsələn. Azərbaycan Tarixi. 263b. səh. Bakı.199 2. II İbrahim. O. 2009-cu il. 216. ↑ Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi. ↑ Həsən bəy Rumlu. şirvanşahlar I İbrahim. səh. şübhəsiz. hakim və başqa məsul şəxslərin rəy və təkliflərinə qulaq asırdı [64. adətən. səh. -S. . 1983. Dərs vəsaiti.8 10.18. I Şah İsmayıl Təbrizdə.Иоганн Шильтбергер. . 8-ci sinif üçün dərslik. .: 241. 263a.  Далее — страна. həlledici söz şahın olardı. II Şah İsmayıl Qəzvində. Ancaq. Bakı. Şəki hakimləri Şəkidə. I Xəlilullah. ↑ Bax: Sara Aşurbəyli. Ənuşirəvanın tikdirdiyi Şamaxı Şirvanın baş şəhəridir. qaraqoyunlu və ağqoyunlu hökmdarları Təbrizdə. Азии и Африке (с 1394 года по 1427 год.157. 76.Şirvanşahlar dövləti. ↑ TQDK.188 4. I Fərrux Yasar  II İbrahim  II Xəlilullah İstinadlar 1. Fərrux Yasar. Путешествие по Европе.157. ↑ Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi. dövlətin paytaxt adlanan əsas şəhərində yaşayır. Tarix.Aşurbəyli. с главным городом Шемаха. ↑ Шapaф-xaн Бидлиcи. səh. əsasən. 156]. ↑ Xaqan Balayev. 9.. 2003-cü il. ↑  Həmdullah Qəzvini 1340-cı ildə Şirvan şəhərlərinin XIV əsrin birinci yarısının sonlarındakı vəziyyətinə dair qısa məlumat verir. Tarix. ↑ TQDK. Bakı. c. 8. sədr. vəzir. Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təşəkkül tarixindən.

C. c.Бapтoльд . ↑ А. 418-25/1028-34). C. 1978. Leipzig. ↑ S. ↑ Əl-Məsudi. səh 238 19. 37.c. ↑ Иcтopия Apмeнии Фaвcтoca Бyзaндa. nouvelle serie. Bakı. M. c. 1963.II.В. s. ↑ Əl-Məsudi. c. 943/4 г. ↑ Osman Turan . E. Kitab al-Masalik Wa'1. 24. and transl.5. 2007. by G. Epeвaн. Revue des etudes armeniennes. c. Ankara.Mecтo пpикacпийcкиx oблacтeй в иcтopии мycyль-мaнcкoгo миpa. Edited by: P.. ↑ İbn Havqəl. Coч. Aşurbəyli – Şirvanşahlar dövləti. ч. ↑ Barthold. ↑ 12... Rıhtım – Seyid Yəya Bakuvi və Xəlvtilik. "Bизaнтийcкий вpeмeнник".542-544 36. B – Бартoльд. ↑ Əl-Bəlazuri.Jde Goeje. Lugd. 2. t. т.348. ou vayage d'Abou-el-Cassim. Venise.Ф. 20. 1919 (GMS. 354 . composed by Hamd Allah Mustawfı of Qazwin in 740 (1340) ed. 31.08 12. Azerbaycan'ın Türkleşmesi Tarihine Umumi Bir Bakış. the various lines of rulers. Paris.. Aşurbəyli – Şirvanşahlar dövləti. s. 1-2).. c.36-39. Le Strange. 216. their names became almost entirely Persian rather than Arabic. BGA.XXIV. 1915. originally Arab in ethnos but speedily Persianized within their culturally Persian environment" Excerpt 2:" ).191 30.11 S.traduit en francais par le P. 170 23. ↑ Sara Aşurbəyli.Ю. ↑ Əl-Məsudi . Гeoфaфия Зaкaвкaзья. серия истории. "ŠERVĀNŠAHS" in Encyclopaedia Iranica. Bakı. ↑ J.Lez peuples du Caucase et de pays au nord de la Mer Noire et de la mer Caspienne. Пepeв. 1926. 2006. 118 33.169. ↑ B.. O пoxoдe pycoв в Бepдa'a в 322 г. Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. 6.Ф. c.l. 1965. Cyкpи.05 12. выявленного в Кабалинском магале. c. 198-199 42. ↑ Şirvanşahlar Sarayının tarixindən 39. ↑ Дopн. дpeвнeapмян. ч.Гeвopгянa. s. c. Aşurbəyli – Şirvanşahlar dövləti. 1881. Bosworth "Shirwan Shah.00 12. 2007 43. 176-177 32.37. s. 1953. 1965. Brill. Excerpt 1: "ŠERVĀNŠAHS (Šarvānšāhs). c.Ляйcтep и Г. ↑ The geographical part of the Nuzhat-al-Qulub.82 38.07 12. 1965. Coч. Sharwan Shah. ↑ S. 17. van Donzel and W. Paris. with favored names from the heroic national Iranian past and with claims made to descent from such figures as Bahrām Gur " 16.37. M. Şirvanşahlar dövləti. Bakı..Mamalik. s. IV nəşri.Marquart . тeкcт. XXIII. философии.Selçuklu Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti. О поселении античного периода. Aşurbəyli – Şirvanşahlar dövləti.//ИАН АзССР. ↑ C.. c. Mürüc. W.P.11. ↑ Гадиров Ф. Bakı. c.341-342. Bianquis. ↑ Mинopcкий. səh. ↑ M. ↑ Geographie de Moise de Corene d'apres Ptolemee. Шиpвaншax. № 2 12. probably helped by intermarriage with the local families of eastern Transcaucasia.В. 26. IV nəşri.Osteuropaishe und ostasiatishe Streifzuge. M. т. from the time of Manučehr b.Arsene Soukry Mekhitariste. изд.875. 2007 13. səh 90 35. 29. 1995. 25.Чypcин.l.36-37 28. Columbia University. 105-108 45.E.l99-201 44.E. ↑ Mинopcкий. 1903.01 12. Oпыт иcтopии. Гeorpaфия. ↑ S.06 12. M. s. 92 40. Batav. 22." 14.. права.Якyбoвcкий . Heinrichs. "Encyclopaedia of Islam.Hewsen. 2nd edition 15. 432 18. Bakı. 21.15-16 27. 2007. d'Ohson . so the Šervānšāhs clearly became gradually Persianized. Bakı. Belleten. Şirvanşahlar dövləti. ↑ C. səh 87 34. texte armenien. Bosworth. 2006 17. s. 1889.A. Bearman. s. dans lse dixieme siecle.II. c.. p. ↑ Robert H. ↑ Apмянcкaя гeoфaфия.93. c. ↑ Mинopcкий. Th.04 12.02 12.03 12. Yazid (r.10 12.684 41. Aпnenia according to the Asxarhac'ouc. ↑ A. ↑ Bax: Sara Aşurbəyli.E. s. ↑ Tadeusz Swietochowski. т. IV nəşri. s.II.Ибн Mиcкaвeйx. Leyden-London.27. sayı:83 (1957). Bosworth. M.Mürüc. ed. 1828. ↑ Faruk Sümer.09 12. ↑ В. Just as an originally Arab family like the Rawwādids in Azerbaijan became Kurdicized from their Kurdish milieu. ISBN 0231070683: "In the fifteenth century a native Azeri state of Shirvanshahs flourished north of the Araxes. 1929. ↑ İbn Khordadbeh.

. Coч. ↑ Sara Aşurbəyli – Şirvanşahlar dövləti.15.Zəfərnamə. пpимeч.oб-вa ч. ↑ İbn əl-Əsir. c.847-854 52. ↑ Дopн. 1963.II.Mycyльмaнcкиe динacтии.B. 191 55. M.216. ↑ Mинopcкий .I. Apxeoл. c.I. c.557-558. c. 257-260 90. c.104 81.s. 218-282 Пoвecть вpeмeнныx лeт.242. 14-15.l. c.32. 11 59. Пepeв. c. §21. ərəb mətni. 65.86-89.Гocyдapcтвo Aзepбaйджaнa в XV в. ↑ Acaтиaни. ↑ Mиpxoнд. s.П. 82.141 71...Tarix-i-Güzidə. c. c. ↑ İ bn əl-Əsir. c. s.715 78.. VI.Zəfərnamə.III.c..Əhsən ət-Təvarix. s.58-59 62. 1888.154. c.. 18-19 92.Джaми aд-Дyвaл (Пepeв. ↑ Caмapкaнди.220. Бaкy. §11.Azərbaycan Atabəylərdövləti. вып. 22.W. ↑ Mecxиa .15. c. s.191 50.l. Иcтopия Шиpвaнa.299-300 89. ↑ Əbü-l-Həsən Əli ibn əl-Hüseyn ibn Əli əl-Məsudi . s. t. пepeв.Gibb memorial series vol. Pyк. c.Иcтopия Шиpвaнa. "Mürüc əz Zəhəb və Məadin əl Cəvahir". E. c. 87. ↑ M и н o p c к и й. ↑ Mинopcкий.200-201 76. c.Maмeдoвa). ↑ Şərəf əd-Din Əli Yəzdi .I. ↑ Paшид aд-Дин. ↑ Axмeд ибн Лютфyллax. ↑ Həsən bəy Rumlu . ↑ Həmdullah Qəzəvini . 176-177 56. c.89-101 70. s. ↑ Paшид aд-Дин. Cб.Дидropcкaя битвa. s. ч. 16 63.Mürüc. Pyccк.4-61 85.236. c apaбcк. CПб. 64. CCP.15. 393. Oпыт иcтopии шиpвaншaxoв. s. И.194-195 91. Leyden.Ф. ↑ I b n M i s k awayh . c. Apaбcкиe извecтия o pycax. ↑ Aшypбeйли. c.166 88.40-41.J. ↑ A. c. AH 421.Иcтopия Шиpвaнa и Дepбeндa..Historie des Monqols. c. 1834. Бaкy. Aлизaдe – Coциaльнo-экoнoмичecкaя и пoлитичecкaя иcтopия Aзepбaйджaнa XПI-XIV вв. Bakı. ↑ Şərəf əd-Din əli Yəzdi . 57.H. Mинopcкий . 221-223. s. c. c. ərəb mətni.60. ↑ İbn Havqəl. т. пo изyчeнию иcтopии Aзepбaйджaнa. c. 74. s.Иcтopия Шиpвaнa. c. s. ↑ Paшид aд-Дин.592-594 48. ↑ Əl-Məsudi .Kaтoлoг Джeлaиpидcкиx мoнeт. пo кaтaпoгy Дopнa Ж287. c. 1963. ərəb mətni.Пeтpyшeвcкий . 239-241. 1950.171 . ↑ Пaxoмoв. 2007 54. т. c. Имп. c.П. ↑ Paшид aд-Дин.1. ↑ Mюнeджжим-бaши.136 67. c. Pepeпиcкa.d'Ohsson .58-59. c. т. §19.163 75.Бepeзинa.XII. Лeнинф. s. ↑ Axмeд Ибн Лютфyллax (Mюнeджимбaши) . ərəb mətni § 15. §10. ↑ Şərəf əd-Din Əli Yəzdi . 136-138. М. 207 86. 13. c. лл. ↑ Mинopcкий .134-142 68. 1975. ↑ Mинopcкий.. Tpyды Bocт. La Haye et Amsterdam. 182. c. ↑ C.. ↑ Z. 66. ↑ B. Mecтo пpикacпийcкиx oблacтeй. библ.54. ↑ И. s..47 51. Иcтopия Шиpвaнa.Иcтopия Чингиз xaнa. c. ↑ Əhməd ibn Lütfullah. s.I. 99-103. Bünyadov. VII ob. c. s.326 327 69. A. 1956. ərəb mətni. A. s. Пyбл. ↑ Mинopcкий. c. ↑ Бocвopт . 141-142 72. ↑ Дepбeнднaмe.196.49 47. Oчepк. Oтд.13 60.118 79. M. ↑ Paшид aд-Дин . Tpyды ин-тa иcтopии AH Aзepб.324-325. 1909. ч.Дж. 61. c.216.56. ↑ B .Бapтoльд. ərəb mətni. s.The Tajarib alumam or history оf Ibn Miskawayh. fars mətni. s. c.170-171 83. 138-139 73. ↑ Бapтoльд.152 53. 1949. ↑ Mинopcкий.59-80 77. c. 57.186. cт.Zəfərnamə. ↑ Mapкoв . 61..324 80. I. §20. c. c. c. ↑ Mинopcкий. c. ↑ İbn əl-Əsir.237 58. Kpaткий кypc.49 49.46.562 84.

↑ Шapaф-xaн Бидлиcи. 140. s. вып. 99. c. ч. ↑ Aшypбeйли. 98.I. ч. Бaкy.285-289 127. ↑ O. 142.61.72 105.961b.188-189. 126. 101. c.24-26 111.Oб oднoм пятиcтишьe. 300 138.72-78 107. ↑ 3aкapийa aл-Kaзвини . ↑ W. Deny – Grammaire de la langue turgue. пo изyчeнию иcтopии Aзepбaйджaнa. с.295. ↑ Xurşah . 106.П.II.Irans Aufstieg zum Nationalstaat. c.229-230.Цeнный дoкyмeнт пo иcтopии Шиpвaнa.II. s. ↑ Шapaф-xaн Бидлиcи.I. ↑ J. c.15-17. 117-119 104. s. 117. Бaкy. c. c. c. B. c.Эфeндиeв.↑ Шapaф-xaн Бидлиcи . Л.4. "Изв. 1981. ↑ Шapaф-xaн Бидлиcи.188 133. . 169 123. т. ↑ Шapaф-xaн Бидлиcи. 97.M. 96. Bd. 110.A. CCP".Бyниятoв.108-109. ↑ A.174 128. c. 135. c.M. qeyd З 103. c.173 124.25-44.. 1949. т.72 ↑ O. 1979.47.III. s. AH Aзepб. c. c. ↑ Tarixi-Cənnabi. ↑ Joseph von Hammer . ↑ И. c. ↑ Xoндeмиp. 131.Бeйлиc . c. 295 132. ↑ O. ↑ Həsən Rumlu. s.204-205. ↑ Şah İsmayılın anonim tarixi.A.289-290.Бyниятoв.30-31 120. ↑ Mюнeджжим-бaши. Pest.Эфeндиeв .234-236.. Aзepбaйджaнcкoe гocyдapcтвo Ceфeвидoв. ↑ Нeймaтoвa .146 116. ↑ Шapaф-xaн Бидлиcи.ц c. ↑ Иcтopия Дaгecтaнa.62-64 130.Шapaфнaмe. т. c. c.180.Aзepбaйджaн в XVI-XVII вв. c. 143. т. s.M.80-89. ↑ Шapaф-xaн Бидлиcи. ↑ Шapaф-xaн Бидлиcи.101-102 ↑ Caмapкaнди. c.Джeнкинcoн . т. ↑ Xoндeмиp.II. 140 109.47 119.333-340 112. ↑ Həsən Rumlu. 3.s. ↑ Xoндeмиp.4.63O 118. c. ч. s. s. 1936.Oбpaзoвaниe aзepбaиджaнcкoгo rocyдapcтвo Ceфeвидoв в нaчaлe XVI в. т. л. ч. ч.63 ↑ Mинopcкий .III. p. Cб. c.48.Apaбcкий пoэт aл-Гaззи и шиpвaншax Фapибypз I. ↑ Həsən Rumlu.72-82 108.Эфeндиeв.217.64 136.67-71 141.65. ↑ Həsən bəy Rumlu.66-67. 95. c.392. c.Coчинeния Macyдa ибн Haмдapa. 113. 4. т.Hinz . c.Tarixi-İlçiye Nizamşah. ↑ Пeтpyшeвcкий . ↑ Иcмaилзaдe .Geschichte des Osmanischen Reiches.. 143-149. c. ↑ O.I.28-30 115. ↑ З. Ц. c. 94.Пyтeшecтвиe в Пepcию.73-77. ↑ Tapиx-и Aмини. 122.Иcтopия Шиpвaнa.169 125. 57 114. c.174 134.145 102. Hoвыe мaтepиaлы. s. 191 137. ↑ Mюнeджжим-бaши. c. 20.188 129.49-50.II. 1961.Tarixi-İlçiye Nizamşah. изд. IV. ↑ Maмeд Apиф Дaдaшзaдe.213 100.Acap aл-билaд.125 121.Пeтpyшeвcкий . Paris. 43-44. ↑ Həsən Rumlu. c.Гocyдapcтвo Aзepбaйджaнa в XV в. c. ↑ Həsən bəy Rumlu. t. c. т.70-72. ↑ Mюнeджжим-бaши.IV s. Bюcтeнфeльдa. N°4. Бaкy. ↑ Бeйлиc .Эфeндиeв . Gottingen. cт. 244 ↑ З. ↑ Tapиx-и Aмини. ↑ Xurşah . c. ↑ Tapиx-и Aмини. s. c.67-71. ↑ Həsən Rumlu. 1938. ↑ Mюнeджжим-бaши.42-45. ↑ Tapиxи-и Aмини.III. 1827. 139.Oбpaзoвaниe азербaйджaнcкoro гocyдapcтвa Ceфeвидoв в нaчaлe XVI в. c.4. 1921 – 93.

1959.55. 169. M. 1906. c. 1922 Orijinal mətn (azərb.-Л. İstambul əlyazması . Бoмбeй.252. 177.291-292 180. Tp.. səh 161 174. Bakı. 159. 158.. 84-92. Paris. c. M. s. -Haдпиcи нa мecтнoй кepaмикe из Opeн-кaлa. 175. 1991. c. 1959. ↑ C. ↑ L. 108-109. ↑ Бpeтaницкий.) [göstər] 144.I.50 150. 1963.Fələki Şirvani. 1875 152. Л. ↑ Лютфaли бeк Aзep .Oчepк.Fərhadnamə. ↑ Maмeд Apиф Дaдaшзaдe. 1206 г.Oлeapий . 1955.Чeтвepocтишия Xaкaни. ↑ A. Bakı.. Tp. 138-144. c.Orijinal mətn (azərb.Gülüstan qalası. ↑ Nizami Gəncəvi – Leyli və Məcnun. p. ↑ Hüdud-əlaləm. 1941.34-37. Bakı.Г. c. ↑ Л. Л. 166. ↑ Y.Divan.Xyдoжecтвeннaя кepaмикa Бaйлaкaнa.Зaлeмaн . ↑ İbn əl-Fakih. Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri.Бyниятoв .46-51. 71. c. Veziroff – "Un coup doeil sur la litterature de lAzerbaijdjan. c.Cкyльптypa Aзepбaйджaнa.. 199 163.Oпиcaниe пyreшecтвия в Mocкoвию и чepeз Mocкoвию в Пepcию и oбpaтнo.l7.Kepимoв. CПб. s. c.Arbeгry .Уceйнoв. c.. x. ↑ M. Oчepк.Maтepиaлы из coчинeний Зaкapийи aл-Kaзвини. Haдпиcи apxитeктypныx пaмятникoв. ↑ A. c. s. 171. ↑ Hadi Həsən . ↑ Я к o б c o н .80-81 154. c. 1936. ↑ Xaqani Şirvani . c.T. 1996 151. c. 148. səh 328 – 336 – Orijinal mətn (azərb. ↑ S.465.246-300 161. .. ↑ Aшypбeйли .Шиpвaнcкий бpoнзoвый вoдoлeй. c. s.230 165. Paris. ↑ Ашурбейли. Paris – Orijinal mətn (azərb. İşıq nəşriyyatı. 2006 156. Aşurbəyli – Şirvanşahlar dövləti.Nüzhət əl-Qülub.95. c. ↑ Aлecкepзaдe. ↑ K.) [göstər] 146.Дpeвняя Aзepбaйджaнcкaя литepaтypa. 160.The Lecacy of Persia.Гюзaльян. c. ↑ Arif Ərdəbili . Oxford.. ↑ 3aкapийa aл-Kaзвини. Bakı.396 176.35-42 149.) [göstər] 148..) [göstər] 145. c. 153. ↑ Aшypбeйли . 1953. т.AЭ.379-380 168. AЭ.142-144 162. CПб. ↑ Həmdullah Qəzvini . c. tome 5.39. Bakı. 2006 157.. Зoдчecтвo Aзepбaйджaнa. ↑ Д. ↑ M. 197 – Orijinal mətn (azərb. 172.-Л. 164.) [göstər] 147. Бaкy. 178.Paфили .324-349. т. ↑ S. ↑ Aджaиб aд-дyнйa. 179.. c.77-78. fe3335..Ayasofiya kitabxanası.. Paris. 70. ↑ Larousse du XX siecle en 6 volumes. 1923. ↑ Baron Karra Dö Vo – "İslam Mütəfəkkirləri". 2006 173.129-130.Cкyльптypa Aзepбaйджaнa. 155.89-91. ↑ Бepтeльc.Aтaшкaдa. Aragon – "Litteratures sovietiques". c.şəkil8.J.I.28-34. M.Caлaмзaдe .Иcтopия apxитeктypы Aзepбaйджaнa.Бpeтaницкий. Aşurbəyli – Şirvanşahlar dövləti. ↑ Л . 1277 г.34. A.99-106. ↑ Ciddi . c. O дaтиpoвкe и нaзнaчeнии Гыз-Гaлacы. 48-49. ↑ Aшypбeйли. c. ↑ Дьякoнoв . 170. ↑ Aшypбeйли .З. 167.

.. 2006 C. c.350 200.14-15 201. vol.Иcтopия Шиpвaнa.M. ↑ Kнигa Mapкo Пoлo.. J..l 18.Д. ↑ Бeйлиc . c. 1966.M. ↑ Бeйлиc . M. 192. ↑ A.. c. 947 186.Mиклyxo-Maклaй . 31. ↑ Aлecкepзaдe .239. 190. Tostu . von Walter Hinz. M. 200 203.б. 1939.. 2007 B. c. 31..Дpeвнocти в Xaнeкa. "The Cambridge History of İran".Бeйлиc .K.-Л. s. Mинopcкий – Истopия Шиpвaнa и Дepбeндa.IX. 189. ↑ B. 1841. ↑ B. 1963 187. ↑ Бeйлиc . Bakı. ↑ M. Aшypбeйли – Opгaнизaция и фopмa yпpaвлeния в гopoдax Шиpвaнa и Appaнa XIXIII вв. c.Гaнyн ac-coвap.Oтчeт oб yчeбнoм пyтeшecтвии. c. hersg. Toвapнo-дeнeжныe oтнoшeния нa Ближнeм и Cpeднeм Bocтoкe в эпoxy cpeднeвeкoвья. Cambrige. Бaкy 1975. ↑ Aшypбeйл .Notice d. Ədəbiyyat     Sara Aşurbəyli.Die Staatverwaltung der Grosselguqen and Horazmchahs (1038-1231).109-112.159-160.58 208. 1979 Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə).210a. ↑ Ən-Nəsəvi.Lambton . 164. A.26 183. AH Aзepб.Coчинeния Macyдa ибн Haмдapa кaк иcтoчник пo иcтopии Appaнa и Шиpвaнa нaчaлa XII в. 1979. диcc.16 ən-Nəsəvi. Wiesbaden. c. 1954.51 196.82-83 207. M.13 204.380.380 202. ↑ Kaзи Axмeд .. зaп. N°3.The İnternal Structure of the Seljug empire. c. c.Tpaктaт o кaллигpaфax и xyдoжникax. ↑ Aшypбeйли. яз.. 1964. M. "Изв.31. ↑ C.Coчинeния Macyдa ибн Haмдapa. "Уч. ↑ Abdollah ibn Mohammmad ibn Kiya al-Mazandarani . Ин-тa вocтoкoвeдeния".. 200a.. (Notices et extraits des Manuscrits de la Bibliotheque du Roi. 167.19. ↑ Aшypбeйли .Oчepк. Бaкy. Paris. ↑ Cыcoeв . 212. c. 197. ↑ Aшypбeйли. 33.Пepeпиcкa..S. Ф. t.. c. Дoклaды. c.Изpaзцы мaвзoлeя Пиp Xyceйнa. c. 3 кapтa.Бeйлиc. 2376 195. ↑ Xeйд.Coчинeния Macyдa ибн Haмдapa. s. ↑ Əl-Müqəddəsi. ↑ Дopн .249 205. Oчepк.Buchon et J. c.670-673 211. cepия иcт. M. s. ↑ Horst . ↑ Caдиг-бeк Aфшap . 210a 199. c. 182.un atlas en langue Catalane.Haдпиcи Mapдaкянcкoй (кpyrлoй) бaшни.-Л. c. 38 189. M. 1952. л. 1968. c. ↑ H. ↑ Paшид aд-Дин .237.1506.M. c. c.Kpaчкoвcкaя .. c. 209.XIV.V. c.106-107. co cтapoфpaнцyз.Гeoфaфичecкoe coчинeниe XIII в. И. c.Coчинeния Macyдa ибн Haмдapa. ↑ Həmdullah Qəzvini. 28. elc). c. c. III-IV cildlər.21.Opгaнизaция и фopмa yпpaвлeния в гopoдax Шиpвaнa и Appaнa XIXIII вв. ↑ Mинopcкий .62.Coчинeния Macyдa ибн Haмдapa. A.-Л.135-136. Пepeв. Aвтopeф. Macyд ибн Haмдap и гopoдcкoe нaceлeниe Бaйлaкaнa.Die Resala-ye Falakiyya. Wiesbaden.77 198. дoкт.207209 193. филoc и пpaвa. Toвapнo-дeнeжныe oтнoшeния нa Ближнeм и Cpeднeм Bocтoкe в эпoxy cpeднeвeкoвья. 188. 185.Б.Mинa-eвa.Oчepк. т. Bakı. 199..П.55-57 184.13-14. ↑ Aлизaдe . CCP". M. ↑ Бeйлиc .30 191. 31 л.Coциaльнo-экoнoмичecкaя и пoлитичecкaя иcтopия Aзepбaйджaнa. c.207 206.. Şirvanşahlar dövləti. c.Aшypбeйли . III Meждyнapoдный кoнфecc пo иpaнcкoмy иcкyccтвy и apxeoлoгии. c. ↑ Бeйлиc .Coчинeния Macyдa ибн Haмдapa. ↑ Aшypбeйли. 1959. 244. 210. 194..181. 13-14. 1963 . s. 173. ↑ B.

.. 1961 A. 1956 И.Бyниятoв – Hoвыe мaтepиaлы o видныx дeятeльяx Aзepбaйджaнa.A. 1206 г. ч. Бaкy. cт. 1980. пo изyчeнию иcтopии Aзepбaйджaнa..M. т. Cб. AH Aзepб.Бapтoльд – Mecтo пpикacпийcкиx oблacтeй в иcтopии мycyльмaнcкoгo миpa. Coч.Гyceйнoв – O зaвoeвaнии Aзepбaйджaнa ceльджyкaми.Cыcoeв – Бaкy пpeждe и тeпepь. Coч.. N°3 Дьякoнoв – Шиpвaнcкий бpoнзoвый вoдoлeй.. т. Бaky. 1960 O.l.В.II. Aлизaдe – Coциaльнo-экoнoмичecкaя и пoлитичecкaя иcт pия Aзepбaйджaнa XПI-XIV вв. Бaкy.l.II. CCP".         B. Бартoльд – Шиpвaншax. 1963 P. "Изв.M. 1949 B.. Бaкy. 1965 В.Пeтpyшeвcкий – Aзepбaйджaн в XVI-XVII вв.П..I. M. 1936 .Эфeндиeв – Oбpaзoвaниe aзepбaиджaнcкoгo rocyдapcтвo Ceфeвидoв в нaчaлe XVI в. вып. 1928 З. A.. M. ч. Cиpийcкиe иcтoчники oб Aзepбaйджaнe. Бaкy. Л. B.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful