You are on page 1of 18

37

´ SKI JERZY BARTMIN

Styl potoczny
1. „Pierwszy je ˛zyk” człowieka
˛zyka narodowego je ˛zyk potoczny, nazywany tez Ws ´ród wariantów je ˙ stylem potocznym, ˛cz wyja ˛tkowe. Jest to przede wszystkim pierwszy w kozajmuje miejsce wyróz ˙ nione, wre ˛zyka, ten, którego uczymy sie ˛ w rodzinnym domu jako lejnos ´ci przyswajania wariant je ˛ w codziennych dzieci i który potem długo jeszcze wystarcza nam do porozumienia sie ˛zyk najbardziej prosty, najbardziej konkretny, najbliz sytuacjach z ˙yciowych. Je ˙ szy. Z czasem, gdy w skomplikowanych sytuacjach o złoz ˙onych problemach musimy mówic ´ uz ˙ y˛c uczonej terminologii czy formuł oficjalnych, gdy sie ˛gamy po wyspecjalizowane waja ˛zykowe, ten pierwszy je ˛zyk pomaga nam rozumiec style je ´ i objas ´niac ´ nowe dla nas wyrazy ˛cia, a takz i poje ˙e kontrolowac ´ wyrazy naduz ˙ ywane, wieloznaczne, niejasne. Co to jest spodnium, kanister, poduszkowiec? – „Cos ´ w rodzaju spodni, puszki, samo˛c sie ˛ do obiegowych wyrazów i powszechnie rozumiachodu” – odpowiadamy odwołuja ˛c nych poje ´. ˛ Co znaczy trwoga? Odpowiedz ´: „To, co czujemy wtedy, kiedy czujemy, z ˙ e stanie sie ˛ nie stało” [A. Wierzbicka, Kocha, lubi, szanuje, 1971, nam cos ´ złego i pragniemy, z ˙ eby sie ˛zykiem potocznym. s. 41] – jest formułowana je ˛cy w tym zmitologizowanym słowie Co to jest demokracja? – zapytuje filolog, chca ˛ jego prawdziwego sensu – i stwierdza: „Byłoby to chyba cos doszukac ´ sie ´ bardzo zbliz ˙ o˛puja ˛cej: «taki sposób z nego do tres ´ci naste ˙ ycia zbiorowos ´ci, z ˙e z ˙ adnemu jej członkowi ˛ przemoca ˛ ograniczen iz ˙adnej grupie jej członków nie narzuca sie ´ we wpływaniu na z ˙ ycie ˛c przy tym: „Takie znaczenie zbiorowos ´ci poza wykluczeniem przemocy»” – dodaja wyrazu demokracja sprecyzowałem sobie na podstawie swego p o t o c z n e g o [podkr. ˛zykowego” [A. Bogusławski, Je ˛zyk w słowniku, 1988, s. 73]. JB.] dos ´wiadczenia je ˛zykowej nierzadko domagamy sie ˛ od rozmówcy, by swoja ˛ W sytuacji komunikacji je wypowiedz ´ przełoz ˙ył z polskiego na nasze, opowiedział rzecz swoimi słowami, mówił ˛c takich zwrotów frazeologicznych mamy na mys ludzkim je ˛zykiem; uz ˙ ywaja ´li włas ´nie uz ˙ ycie stylu potocznego do eksplikacji wypowiedzi trudniej zrozumiałych. Wyraz ˙ enia

tzn. Styl potoczny – centrum systemu stylowego je ˛zyka ˛dkowany inwentarz s Styl to pewien rozpoznawalny i uporza ´rodków. Jego uz róz ˙ norakich moz ˙ liwos ´ci. lecz po prostu papiez ˙. ” [Krzysztof S ´ ski. z ˛s ˛ksza ˛ liczbe ˛ osób. lud w najszerszym znaczeniu tego słowa – „zbiorowos ´c ´. w stosunku do takich Styl ten zajmuje pozycje ˛dowy czy naukowy (by wymienic stylów. Wilkon ´ 1987]. przełom antyklasycystyczny Mickiewicza. ˛cym z poje ˛ciem elity – intelektualnej czy innej. kontrastuja ˙ na dla ˛zyka narodowego jest jego funkcja weryfikacyjna i odnowicielska. okres ´lona racjonalnos ´c ´. a takz ˛ tła. pozwalaja ˛ca chronic je ´ ˛zyk przed deformacjami. 1991. itd. 39] 2. Je ˛zyk nauk filozoficznych w konfrontacji z potocznym je ˛zyczesnej literatury pie . komunikatywne). ˛zyk prasy wysokonakładowej. Dominacja stylu potocznego nad pozostałymi polega nie tylko na tym. ludzki wskazuja ˙ e styl potoczny opiera sie ´ci” i przystawalnos ´ci do najbliz ˙szych człowiekowi dos ´wiadczen ´. Szczególnie waz ludzie”. stwierdził w wywiadzie: „Pragniemy do religii i Ko˛c zwykłym codziennym je ˛zykiem s ´cioła podchodzic ´ powaz ˙nie. wych. nie z ˙ e premier przyja ´wie ˛tsza ˛ Eucharystie ˛. pisza ´ wie ˛ł Przenajs – nie Ojciec S ˛ty. jakim od najszerszych kre 1989 roku jest „Gazeta Wyborcza”. z ˙ e zawiera on zasób podstawowych form i sensów i z ˙e utrwala elementarne struktury mys ´lenia i percepcji ˛zane z elementarnymi potrzebami człowieka w elementarnej sytuacji egzys ´wiata zwia ˛ bazy derywacyjnej dla pozostałych stylów je ˛zykostencjalnej. religijnej. poddaje sie ˙ ytkownikiem jest szeroka społecznos ´c ´. z ˙ e pisze ´ liwin ˛ do niego po ludzku.. jak ich je ˛ centralna ˛ w systemie stylów je ˛zykowych. ale przede wszystkim na tym. jak artystyczny. bez niego nie udaje sie ´ i opisac ´ innych stylów je ˛c własne zasady i wartos ˛z Styl potoczny realizuja ´ci. z ˙ e jest to styl przyswajany jako pierwszy w procesie ˛zyka. Redaktor najpoczytniejszego dziennika. zarazem stanowi pote ˙ ny rezerwuar ˛ transformacjom. w najróz akwizycji je ˙e jest on uz ˙ ywany najcze ´ciej. 1989. zintegrowany przez ˛dowe” (do zespół okres ´lonych zasad i wyposaz ˙ony w okres ´lone wartos ´ci „s ´wiatopogla których nalez ˙y wiedza o s ´wiecie.. przez najwie ˙niejszych sytuacjach z ˙ yciowych. z ˛ na zasadzie „naturalnos nasze. s.38 ˛ na to. włas ´ciwos ´ci. Bartmin ´ ski 1981. zarówno na poziomie wartos ´ci. swoje. adresowanej do Do takiego sposobu pisania zmierza je ˛gów czytelniczych. wyspecjalizowanej – artystycznej. jakie mu groz ˛ na gruncie działalnos ˛zykowej bardziej je ˙a ´ci je ˛dowej. itd. wywiad dla „Przekroju”. naukowej. jest stylem bogatym.] powinien odnosic ´ wraz ˙ enie. nr 2321-2323. Czytelnik [. intencje ˛zyk nazywany zwykle potocznym spełnia kryteria stylu je ˛zykowego. wszystkie pozostałe w jakis ´ sposób pochodza ˙ e role ˛ style wyspecjalizowane i wobec którego okres ˛ swoiste dla siebie na którym funkcjonuja ´laja ˛ wyodre ˛bnic ˛zykowych. normalnie – o kaz sie ˙dej sprawie. urze ˛ na wpływy je ˛zyka potocznego niejednokrotnie odnawiał sie ˛ styl Przez otwarcie sie ˛zyka współartystyczny (por. lecz Komunie ˛s ´wie ˛ta ˛. politycznej. w sposób naturalny. Je wykazuje charakterystyczne (co niekoniecznie znaczy – nie znane innym stylom) cechy ˛zykowych eksponentów. Styl potoczny pełni role ˛ od potocznego. urze ´ tylko najwaz ˙ niejsze) [Furdal 1973. kolokwializm je ˛knej). swoisty obraz s ´wiata. Powiemy o nich dalej.

w urze ˙ egnania. taki fragment rozmowy telefonicznej: (. zmiany w rza ˛dzie . na ˛dach i sklepach. 234. zdrowym rozsa ˛dkiem ujawniał nieraz swoje słabos kiem i nieodła ´ci ˛ce bodz i zarazem znajdował inspiruja ´ ce. 49] ˛zyk kolokwialny to jednak tylko jeden. Skorupka 1961. spada produkcja. patrza ˛ na siebie. które owocowały m.. 26] ˛ szeroka ˛ game ˛ wypowiedzi zarówno W rzeczywistos ´ci styl potoczny obejmuje cała ˛trznym zróz u s t n y c h – z ich wewne ˙nicowaniem gatunkowym (rozmowy przy stole. wiesz. utrwala sie ˛ komunistyczny porza ˛dek. osławiona ˛ „nowomowa ˛”) z jednej strony. a je ˛zykiem – oficjalnym (je i mys ´leniem potocznym z drugiej.). z kraju ucieka kapitał. pusza ˛ te ogony. Niezabitowska to Urban.za małe. polityka Balcerowicza . [. mówionej odmiany je ´ ze wzgle ´c ´ ustnego sposobu ˛ty. s. Wreszcie na naszych ˛ ostra antynomia mie ˛dzy cenzurowanym je ˛zykiem urze ˛dowo oczach. pros ´by i skargi. katastrofa w górnictwie. kiedy zarysowała sie ˛zykiem propagandy. co tak tan ´ cza ˛. poobserwowac ´ przejawy antytotalitarnej „samoobrony je ˛zyka urze ˛dowego i nadawania im konotocznego ogrywania i os ´mieszania elementów je tacji negatywnej.. a potem – na gruncie oficjalnej retoryki politycznej – wprowadzanie ˛dowego. w mediach nagonka na Lecha.. Warszawa 1991. Nie ulega oczywis ˛tpliprzekazu jest w tej odmianie szczególnie dobrze rozwinie ´cie wa ˛ polszczyzna ˛ sa ˛ prowadzone kolez ˛ wos ´ci. tak wiesz jak głuszce. 60] nie jest ograniczony wyła ˛zyka. kawały itd. opowiadania wspomnieniowe. Do potocznej polszczyzny jako je ˛zyka „ezgystencjalnego” sie ˛gna ˛ł je ˛c je ˛zyk duszpasterski po II Soborze Watykan Kos ´ciół odnawiaja ´ skim. wiesz. ale „oni”. z ˙ e potoczna ˙ en ´ skie rozmowy.drakon ´ ska. s. Wilkon ´ 1987. Wódz. powstaniem „filozofii ˛zyka potocznego”. Styl potoczny w ustnej i pisanej odmianie je ˛zyka Styl potoczny wbrew wypowiadanym niekiedy opiniom [Klemensiewicz 1953/1982. ˛cznie do Kurkowska. precz z „popiwkiem” (podatkowa gilotyna wynagrodzen ´ ). Ale łazic ´ tak? Tak patrze ˛ na tych bubków. 376. rza ˛d to juz ˙ nie „my”. in. gruba kreska . Spod monstrualnych rozmiarów napisu „Solidarnos ´c ´” padały cie ˛z ˙kie zarzuty wobec rza ˛du: nomenklatura ma sie ˛ dobrze. Inny jej typ reprezentuja np. z ˙ e reprezentuje ja np.. moglis ´my najpierw na gruncie codziennej praktyki ˛zykowej” [Wierzbicka 1990]. teksty reportaz ˙ owe: Atmosfera lipcowego spotkania była bardzo ge ˛sta..39 ˛cznym od niego tzw. z intencja ˛ uwiarygodnienia mówcy i zwie ˛elementów potocznych do stylu urze kszenia siły perswazyjnej jego wypowiedzi. dyskusje w kolejkach. flirty. no i to takie nudne jest potwornie! [Pisarkowa 1974. i nie najwaz ˙ niejszy typ polszczyzny potocznej. relacje ze zdarzen ´ . powitania i poz ulicy. rolnictwo lez ˙y. tak stoja ˛. groz ´by i kłótnie. ale po prostu z ˙eby toto przyszło jakos ´ bliz ˙ej człowieka.za gruba. obowia ˛zuja ˛ przestarzałe przepisy. ale bynajmniej nie ˛ jedynie moz ˙ liwy. 3. jak tez ˙ wypowiedzi p i s a n y c h [Fur- . najwyrazistszy moz Je ˙ e. polecenia i z ˙ yczenia. gratulacje i kondolencje. wiesz.] Sala wypełniona po brzegi robotnikami.) Bo nawet nie to. pija ˛ te ˛ kawe ˛. no truja ˛. władza skoncentrowana w re ˛kach wa ˛skiej elity.. ” [Jarosław Kurski. choc ˛du na prymarnos ustnej.

powszechnie uz ˙ywany „ – i tylko tyle. jaka ˛ nauczyciele je ˛zyków obcych. 79-80]. artykuły i komentarze w prasie wyso˛z ˛ce konakładowej itd. regułach derywacji. jak tez ˙ w zespole kategorii gramatycznych. s. mleko. 205] i w opisach badaczy polszczyzny obejmuje kilkadziesia tematycznych (38 według Zgółkowej 1987. drobne wiadomos ´ci prasowe. odz ˙ ywianie sie ´c ´ . To drugie kryterium potocznos ´ci jest ˛drowy. ruch i s ´rodki lokomocji (is ´c ´ . buty. okno. kluczowy dla rozumienia terminu styl potoczny. in. a takz ˙ e wyraz ˙ enia równoznaczne nie us ´cis ´laja ˛zyk. cze ˛sto. umrzec ´). w sferze znaczen lecz tkwi w głe ´ i w sposobie postrzegania rzeczy˛ga sfery zachowan wistos ´ci. a znajduje swój widzenia „prostego człowieka”. sie ˛t grup Miodunka 1989. jednak w strone Przymiotnik potoczny. 185. odziez obiad). ˛ to zatem wyrazy nazywaja ˛ce m. mówionej) formy przekazu. Jest ˛zyk obiegowy. poprzez je ´ cała ˙ ke ˛zykowego obrazu s Składniki potocznego je ´wiata. rodzina (matka. sie ´ człowieka [Anusiewicz 1989. bez których nie moz ˛ obyc semantyczna ˙ emy sie ´ w okres ´lonych sytuacjach z ˙ yciowych oraz przy definiowaniu innych wyrazów. kolokwialnej) sfery uz ˙ycia i jednego (np. Markowski 1988. biec. 1964. nazywany zwykle obrazem „naiwnym” [Apresjan 1980. re ˛kaw). z ˙ona. s. to je 4. potrawy (jes rozwój i funkcjonowanie (byc ´ . 50 według Markowskiego 1990). jednej (np.40 ˛tniki. Jest to obraz dany w je ˛zyk. Obraz ten jest budowany z punktu ˛dkowej. poradniki. łóz ˙ko). jego ˛. s. serce. cze ˛s Sa ´ci ciała człowieka (oko. pospolity i zwyczajny (SJP Doroszewskiego. sa ˛tsłownictwa pozwala zakres ´lic ´ horyzont poznawczy i granice mentalnego s ´wiata przecie ˛ z jednej strony wyrazy najcze ˛s nego człowieka. wzorcach ˛zyku i doste ˛pny budowy zdan ´ . znaczy tyle co ˛ zdarzaja ˛cy. s. Zgółkowa 1987). porady z ˙yciowe. ubieranie sie ˙ (ubierac ´ sie ˛. 14-17]. ani gdzie i w jakiej dziedzinie jest uz ˙ ywany odnos ´ny je ˛ zamkna ˛c Styl potoczny nie daje sie ´ w granicach jednej (np.. rosna ˛c ´ . wóz). na co dzien „stale sie ´ . ˛bszej warstwie je ˛zyka. Jego pełny opis mógłby wypełnic ˛ ksia ˛z ˛. pic ´ . por. reportaz ˙e. synonimami sa ˛ ani t. powszechne w najróz ˙ niejszych tekstach je ´ metoda ˛. sposobach budowania tekstów. frazeologizmach i przysłowiach. emocjonalnego) typu postawy. nie dotyczy tylko form wyrazu. 6). dom i jego wyposaz ˙ enie (pokój. Do potocznego inwentarza nalez ˙a ´ciej ˛zyka (daja ˛ce sie ˛ wyznaczyc ˛ uz ˙ywane. z drugiej zas ˛ce sie ˛ do elementarnych statystyczna ´ – wyrazy odnosza ˛tnego człowieka i powia ˛zane z soba ˛ wewne ˛trzna ˛ wie ˛zia ˛ dziedzin zainteresowan ´ przecie ˛. kto jest uz ˙ ytkownikiem. głowa). liczy ˛ interesuja ˛ w wersji minimalnej około 1500 – 2000 słów. Składniki potocznego obrazu s ´wiata Potocznos ´c ´ nie jest tylko zjawiskiem powierzchniowym. by o nich powiedziec ´ najpierw kilka ˛ niejako zinwentaryzowane w potocznym słownictwie. Styl potoczny – jak kaz ˙ dy styl – przekazuje i utrwala pewien obraz s ´wiata. cia ˙a ˛ stylu urze ˛dowego). równiez ˙ zróz ˙nicowanych gatunkowo (listy i pamie prywatne. odpowiada postawie zdroworozsa wyraz zarówno w strukturze słownictwa i jego organizacji semantycznej. tego. Analiza semantyczna tego słów. Definicja słownikowa potocznos ´ci. Markowski 1989]. syn). ˛. wyrazy. w pewnym stopniu takz ˙ e tzw. dbałos ´c ´ . Taki słownik ja ´c ´ stylu potocznego. 4000 – 5000 słów [Buttler. a jego ˛ przymiotniki codzienny. stanowia ˛cy integralna ˛ cze ˛s waz ˙ niejsze. dzienniki dal 1973. zas ´ w wersji standardowej. powszechny.

Włas ´nie odniesienie słownictwa potocznego do elementarnych sytuacji egzystencjalnych człowieka. obejmuje tez ˙ sfery takie. sa ˛dzic ´. lez ˙ec ´ ) itd. krzywda. znac ´. cierpliwy). stanów ˛ takz i procesów do tego elementarnego słownika potocznego nalez ˙a ˙ e podstawowe wyrazy ˛ce wyraz gramatyczne (zaimki. przestrzennych. ciekawy. z ˙e moz ˙e ono pełnic ´ ˛ eksplikacyjna ˛ w stosunku do bardziej złoz role ˙onych i bardziej wyspecjalizowanych wy˛dowych czy artystycznych). 32-42]. emocje. bardziej wyspecjalizowane. jak moralnos ´c ´ (dobry. a nie emocjonal˛b tekstów rozmów. z historycznoje ˙ e podstawowe słownictwo potoczne jest zarazem bardzo ˛ga odległej przeszłos stare. oceny (kochac ´. pamie ˛zykowe pokazały. wrócimy) itp. lubic ´). Poza nazwami przedmiotów i ich cech. 5. spójniki) słuz ˙a ˙ aniu najprostszych relacji osobowych. rozumiec ´. duch). czasowych i logicznych. o s ´wicie ˛ jasno. walka). wrócimy do domu). uczyc ´. zdania złoz ˛dnie ła ˛czne (Zapukał i wszedł) czy zdania wszych nalez ˙a ˙ one współrze ˛ zrobi jasno. upór. słownictwo potoczne stanowi zra ´. To podstawowe słownictwo potoczne ogarnia swoim ˛giem znacznie wie ˛cej niz zasie ˙ tylko najbliz ˙sze otoczenie i sprawy bytowe człowieka. ˛tników – najbardziej typowych gatunków potocznych. dyskusji. przyimki. odwaga. słuz ˙ba. uciec. bac ´ sie ˛. sprawia. grac ´. obraz). wolec ´). emocjonalnos ´ci itd. do drugich np. konkretnos ´ci. sa ˛siedzkie i słuz rozcia ˙ na stosunki mie ˙ bowe (spotkac ´. Najwaz ˙niejszy podział. którym pos ˛cano tradycyjnie wiele uwagi. Moz ˙ na w nim wydzielic ´ swoiste sytuacyjne r e j e s t r y form czyli ich typy „nacechowane styli˛z ˛du na stopien stycznie w najwe ˙ szym sensie” [Bogusławski 1973. sa ˛ zróz S ´wie ˙ nicowane odpowiednio do wielos ´ci funkcji tego stylu i róz ˙ nych jego uz ˙ yc ´ sytuacyjnych. s. 1 Badania kawałów. pamie ´. sztuka i obyczaje (s ´piewac ´. choroba. Bóg. figuratywnos ´ci. opowiadan ne. poza nazwami czynnos ´ci. dialogów. wole ´. pamie ˛tac ´). urze ˙ e moz ˙ e wyste powac ´ w funkcji definiensów w definicjach słownikowych. wrócimy do domu) czy zdania wyspecjalizowane jako warunkowe (jes ´li zrobi sie wrócimy) lub czasowe (kiedy zrobi sie ˛ jasno. listów. familiarnos ´ci. który jest podstawowy w samym stylu potocznym. ma ˛dry. z ˛raz ˙ en ´ oraz całych tekstów (naukowych. grzech. ˛ (czuc wyobraz ´nie ´ . Podobnie jak w słownictwie takz ˙e w sferze konstrukcji gramatycznych moz ˙ emy wydzielic ´ jednostki najbardziej elementarne i wtórne. ze wzgle ´ oficjalnos ´ci. [por. wiara i religia (chrzest. do pier˛ np. charakter człowieka (us ´miech. Podane wyz ˙ ej przykłady wyraz ˙ en ´ nalez ˙a neutralnego. zły. do podstawowych przedmiotów i zjawisk. a zarazem bazowy dla . na ˛ (chciec ˛c uczucia. 132]. na zachowanie i poste ´ . dotyczy nastawienia na obiektywne przedstawianie ba ´ subiektywne war˛ do rejestru tos ´ciowanie przedmiotu mowy. sie ´ci. Todorov 1984. neutralne. Włas ´nie takie. ˛ga sie ˛ dalej tez ˛dzyludzkie. rozma˛powanie (patrzec wiac ´. wina). wyrazisty zwłaszcza w potocznym ˛dz słownictwie. czasów wspólnoty prasłowian ´ skiej i nawet praindoeuropejskiej. s. rozum. zdania czasowo-warunkowe (Jak sie z rzeczownikami odsłownymi w funkcji okoliczników (po zapukaniu wszedł.41 o ciało (myc ´ sie ˛. Pierwsze zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry neutralny i emocjonalny ´ rodki stylu potocznego. pytac ´). powagi.

od cech umysłowych i psychicznych. łepetyna. pus ´cic ´ ostatnia ˛ pare ˛. Buttler 1978. ogarna ˛c ´ sie ˛ ˛). kojfna ˛c ´. robol. krówka. niezguła. 147]. maruda. nalez ˙a podczas gdy pozostałe. gryz ´c ´ ziemie ˛. naiwniak). zaprószony). itd. Z ´lana jest skłonnos ´c ´ do kieliszka (moczyge ˛ba. jak łepetyna (= głowa). kalafior. od (mizernego) wygla ˛ca wie ˛kszos zdechlak. duda. chuchro). lawirant). SJP Doroszewskiego precyzuje szczegółowiej za pomoca ˛ tu. Z tego powodu bywa opisywany jako „słownictwo wspólnoodmianowe” [por. cymbał). przykładowo. s ´mietniczka. sufit. ˛du (wymoczek. [Lubas ´ ˛ pełne obrazowos 1978. nieszczere (szuja. in. cech . miec ´ ˛). odbierane przez innych jako okrutne (potwór. opychac ´ sie ˛. dobry. zasuwac ´ (= is ´c ´). tuman. słuz ˙ alcze (lizus. fajtłapa). I tak pie ´mieszana jest głupota (jełop. ˛cych tylez a takz ˙ e na ogromnym bogactwie dubletów. Przewaz ˙ aja ´ci. nazbyt przebiegłe i sprytne ˛ wyja ˛tkowe (cwaniak. micha. oferma. lampa. ale dodatkowo niesie informacje ˛ kwalifikatorów „rubaszny”. bas ´ka. Przygniataja ´c ´ tych ˛cy. z ˙ artobliwe metafory. powolnos ´c ´ i niesprawnos ´c ´ (s ´lamazara. „pospolity”. baran. kobyła). Tokarski 1990]. lez ˙ec ´ plackiem. łajza. ˛bnos Odre ´c ´ potocznego słownictwa z rejestru emocjonalnego (kolokwialno-emocjonalnego) wobec potocznego słownictwa neutralnego polega na znaczniejszym udziale frazeo˛zanej z tym wie ˛kszej obrazowos logizmów w pierwszym z nich i zwia ´ci. jego zachowan cze ´c ´. tj. Nalez ˙a ˙ enia. podstawowego. a nie emocjonalnej warstwy form je ˛zykowych. łeb. byczyc ´ sie ˛ (= lez ˙ ec ´ ). towarzyskiego. dotycza ´ fizycznych. urze ˛das. ciele ˛. pała. kapituła. gamon ´ . [por. stosunkowa ˛ niewielka ˛ słownika neutralnego. przede wszystkim jednak zachowania istotne społecznie. z ˙ e nie dubluje on bynajmniej całego ˛. czapa. je Buttler 1978. gryzipiórek. Np. makówka. czajnik. tylko 2% [por. wazeliniarz). Markowski 1988. tra ˛ba. s ´winia. z ˙arówka itp. is ´c ´ itp. Emocjonalny rejestr – stosowany głównie w sytuacji nieoficjalnego. grzywka. Buttler 1978. naiwnos ´c ´ (jelen ´ . s. kapral). tra ˛bic ´ (= pic ´ ). chlac ´. wycia ˛gna ˛c ´ kopyta (= umrzec ´). która ˛ rejestr neutralny. wcinac ´ . zbyt pewne siebie (hucpiarz) itp. 112]. wyrko (= łóz (= ubrac ´ sie ˙ko). Markowski 1990]. mleczak. bania. podlotek. metaforycznos ´ci. ekspresywne. pewnego załoz ˙onego ideału człowieka. pchac ´ w siebie (= jes ´c ´). nieudolnos ´c ´ i niezaradnos ´c ´ (ofiara. kapusta. głowa ma w potocznej. ˛ role ˛ zasobu neutralnego wskazuja ˛ m. mrówa ‘ktos ´ pracowity’). berbec ´. ˛ce do neutralnej.42 ˛zyka etnicznego. „wulgarny”. gołowa ˛s). kafel. mózgownica. wykidajło). Zasób ten powtarza sie ˛ – jak morfem główny w rodzinie całego je ˛ wie ˛ziami pochodnos wyrazów – w innych. badylarz. czerep. wsuwac ´ . Okres ´lenia pozytywne sa ˙ artobliwie okres (encyklopedia ‘erudyta’. zawiany. słon ´ . Bliz ˙ sza analiza rejestru emocjonalnego wykazała. kolez ˙en ´ skiego dialogu i okres ´lany mianem „kolokwialnego” – oddaje te same sensy co ˛ o swoistej postawie mówia ˛cego. podfruwajka. zmiatac ´ z talerza / z miski. takie wyraz „z ˙ artobliwy”. kolonazywaniu rzeczy co ekspresji i zabawie je kwialnej polszczyz ´nie około 120 synonimów: arbuz. psychicznych i społecznych.. frygac ´ . zawodu (golibroda. młócic ´ . widziec ´. równoznacznych wyraz ˙en ´ słuz ˙a ˙ ˛zykowej. wykitowac ´. kiepeła. wyniki badan Na podstawowa ´ słownictwa ˛s ˛stszych słów rosyjskiego uz ˙ ywanego najcze ´ciej w potocznych dialogach: na 2380 najcze dialogowych az ˙ 98% stanowiły wyrazy elementarne typu mówic ´. cymbał. pietra (= bac ´ sie ˛ tego słownictwa stanowia ˛ ekspresywne okres Połowe ´lenia człowieka od jego wieku (brzda ˛c. który daje sie ˛zykowego wydobyc ˛tnowana i os tywnego) materiału je ´. lecz tylko jego wybrana ˛s ˛ca ˛ człowieka. babka. z punktu widzenia okres ´len ´ ma charakter wartos ´ciuja ´ciuja ˛ z (negaswoistej potocznej etyki. fujara. czambuł. duz ˙y. Buttler. kret). ckm. wrzucic ´ cos ´ na siebie. człowiek. spokrewnionych z soba ´ci i motywacji stylach ˛zyka. i to wartos ˛cy negatywnie.

nauczyciel wobec kumpel. wstac ´ lewa ˛ noga ˛ „byc ´ w złym humorze” (zob. dziewczyna. i d z ´ zobacz. jabłko.43 ˛dzyludzkich. ˛czenia wyrazowe o wyspecjalizowanych funkcjach Frazeologia) i konwencjonalne poła tekstotwórczych typu Co słychac ´. klops. jest tez ˛ rannos ´ci załoz ˙onej przez wzór zachowania sie ˙ ostentacyjna ˛ deklarowanego szacunku dla rozmówcy. słownictwo wypowiedzi (ustnych. konstrukcji składniowych (To były pie ˛kne dni wobec C ó z ˙ t o były z a dni! ). militaria. orzeczenie zaimkowe: Co giczno-składniowych (w wariancie swobodnym pojawia sie ona sie ˛ ume ˛czyła.. normalka). ˛ sie ˛ do samego człowieka i jego otoczenia w warunkach dos odnosza ´c ´ tradycyjnego. Obu rejestrom przysługuja i konkretnos ´c ´. hucpa. to nikt nie wie. belfer). Wzory polszczyzny starannej stanowia ˛ oznaka ˛ w kontaktach partnerów nierównorze ˛dnych: uczen norme ´ – nauczyciel. Gdzie urodził sie jest norma ˛ Mickiewicz? Mickiewicz urodził sie ˛ w Zaosiu koło Nowogródka. Swobodny rejestr form potocznych obfituje w obrazowe frazeologizmy typu miec ´ muchy w nosie a. c h c i a ł n i e c h c i a ł musiał). we. na czym polega drugie istotne zróz ˙ nicowanie s ´rodków stylu potocznego. np. brak w niej np. jabko. Odpowiedz ´ ”pełnym zdaniem” jest wyznacznikiem sta˛ w sytuacji szkolnej. 44-45]. Istotne jest to. włas ´ciwos ´ci fizyczne przedmiotów. u p a d ł. babka. szes ´c ´set. podwładny – przełoz ˙ ony. konstrukcji morfolo˛ np. s. Zróz ˙ nicowanie form starannych i swobodnych obejmuje poziom wymowy (prosze ˛. neutralny i emocjonalno – ˛ najwaz ˛ zwia ˛zane ze sfera ˛ codziennos kolokwialny. wyrazów nictwa jest jednak „zaskakuja ˛cych aktywnos dotycza ´ci artystycznej. Frazematyka). 6. orzeczenie podwojone: w z i a ˛ ł zrobił. przyszed). powodowane przez ˛. zawodowej i społecznej. z a b r a ł s i e ˛ i poszedł. fonetyke ˛. przyszedł wobec prosze. Drugie zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry swobodny i staranny Znany dobrze ze szkoły problem odpowiadania „pełnym zdaniem” dobrze pokazuje. itp. słownictwa (kolega. widze. zadyma. S e l e k c j a – . O co ci włas ´ciwie chodzi? Co jest ˛ tez grane? I to by było na tyle (zob. Do swobodnego rejestru form nalez ˙a ˙ ˛ce na projekcji członu tematycznego (zwykle wzmacmechanizmy tematyzacji polegaja nianego zaimkiem ten) i markowaniu jego miejsca w zdaniu zaimkiem. Sa ˛ tu tez ˛ce zdarzenia umysłu. prawie brak wykładników słownych miary (jest tylko kawala ˛tko i kupa). precyzuja ˛cych połoz nazywaja ´liny i zwierze ˙ enie w przestrzeni. nie ma (albo prawie wcale nie ma) własnych jednostek ˛cych ros ˛ta. Do czego zmierzam. u t e g o. ale w duz sytuacje ˙ym ˛tokrzyskiej. stosunków mie ˙ wyraz ˙ enia ogólnie okres ´laja dobre lub złe (frajda. maja ˙ niejsze cechy wspólne: sa ´ci. Siatka nominatywna tego słow˛co defektywna” [Buttler 1978]. młodszy – starszy. z ˙ e oba rejestry potocznego słownictwa. orzecznie z quasi-przytoczeniem: Pus ´cił karabin ibe ˛ c. realia zwia [Buttler 1978. ˛ podobne cechy: antropocentryzm elementarnego bytowania. szejset. relacje czaso˛zane z rolnictwem itp. Odpowiedz stopniu tez ˙ pisanych). brak tez ˙ swoistych nazw poszczególnych posiłków (poza słowem kolaja). widze ˛. a obejmuja ˛ce składnie ˛. Gdzie spotkałes ´ Piotra? Na Swie ´ eliptyczna ˛ w swobodnej konwersacji.

dosadne rzygac ´. których nie ma ani w elementarzach. fekaliów i zachowan wszystkiego) grupa ´ seksualnych. Do najbardziej znanych zaste .Piwo lubia ˛ – przytakna ˛ł Czesiek. to nie jest sprawa przyjemna.Nie. staranne zwracac ´. – W tamta ˛ strone ˛ nie mamy ładunku.. ..] A motorzysta Zbyszek [. uz je ˙ ycie ewokacyjnych za˛pników. A pilot opowiadał. ale w powrotnej drodze diabli. niu. nie jest t o w tej chwili takie ˛ juz bezpieczne. powoli. . z ˙e kiedys ´ przy kei. to powoli. co j e potem przygotowujemy. Czasem jakis ´ sie ˛ napatoczy. i jak nim zarzuciło. kotku. poleciały z nich na beton granaty i wszyscy padli na mordy. kurza mac ´. oni tam ostro jez ˙dz ˙a ˛. prosze ˛ mi wierzyc ´. kolez ˙en ´ ski dialog marynarzy przybiera taki oto kształt: A Wojtek cia ˛gle pytał. kurza melodia full..Tam regularna wojna. której szczególnym przypadkiem jest eufemizacja. z ˙e be ˛dziem sie ˛. zabezpieczone. kurza twarz. gdzie stawał statek. [Jacek Ciszewski. Taki mechanizm tematyzacji pojawia sie ˙ takz ˙e w starannych ˛dina ˛d rozmowach telewizyjnych: Ten dorobek Filharmonii Warszawskiej – mys ska ´le ˛. Ubóstwiał. a tu zajez ˙dz ˙a jeszcze jeden wóz. ale ja nie moge ˛ cytowac ´ bardzo dokładnie. kurza twarz. podlegaja ˛bnienia nawet kilku we ˛z ˛ np. I był juz ˙.. kurdebalans. Rejestr ten moz ˙ na okres ´lic ´ jako „niski”. .Tego jeszcze. Nowy statek. kurza ne ˛dza. to zaciemnienie. – Mys ´my mieli takiego jednego.] powiedział swym tubalnym głosem: . i karmilis ´my go codziennie piwem. ˛zykowej wulgaryzmy cze ˛sto staja ˛ sie ˛ przedmiotem gry W „normalnej” komunikacji je ˛zykowej. stał jakis ´ nigeryjski. które moz ˙ e prowadzic ´ do wyodre ˙ szych stref. ale te granaty były. Koniecznie wypada odnotowac ´ w tym miejscu istnienie ekspansywnego współczes ´nie ˛. . . uz ˛ na zasadzie słów – wytrychów (słów do rejestru w u l g a r y z m ó w z nieliczna ˙ywana ˛ nazw genitaliów. s. rozpierniczyły sie ˛ na kei. . ostatni raz. To znaczy powiedział troche ˛ inaczej.. jedno piwo za duz ˙o i juz ˙ cie ˛.. wpisza ˛ do z ˙urnala. to pe ˛dzimy. kurdebalans. jeszcze sie ˛ dranie nie zadomowiły – odparłem. rozumiesz. kurdemol. Albo: A to twoje uwielbienie dla Beatlesów o n o zacze ˛ło sie ˛ kiedy miałes ´ ile lat? ˛ jeszcze dalszemu rozwarstwieOba rejestry. – Jak bylis ´my. wiedza ˛. zdrowo kiwac ´. 48-54]. czego przykład mamy w przytoczonym teks ˛ste ´cie... kurcze blade. bo uz ˙ywamy w załogowej mesie na ogół słów.. Smak morza. z ˙e my g o nie zmarnowalis ´my.Karakony na statku macie? . jak pokazuja ˛z synonimy neutralnego potocznego słowa wymiotowac ´: ksia ˙ kowe womitowac ´.A festiwale u was jakies ´ sa ˛? . W literackiej transpozycji Jacka Ciszewskiego potoczny. nawet strzały było słychac ´ . to spadły z niego jakies ´ skrzynie.Jakie tam festiwale – skrzywił sie ˛ Czesiek. bracie – mrukna ˛ł Wojtek. ani w podre ˛cznikach poprawnej polszczyzny. swobodny i staranny (wysoki).Do Nigerii wchodzimy? – me ˛czył Wojtek.. kurza twarz. .44 jaka o n a powinna byc ´? Albo: Ta p r a c a – trzeba j a ˛ zacza ˛c ´ ! Albo: T e m o n i t y. Warszawa 1972. na który ładowali amunicje ˛.Pe ˛dzicie? – Wojtek zaprotestował pytaniem.Cos ´ mi sie ˛ – kurza twarz – zdaje. nie wiemy – wła ˛czyłem sie ˛ do dyskusji. [. – Dmuchniesz. z ˙ artobliwe haftowac ´. Albo: A co do t e g o w y p i e p r z a n i a.

niezbyt wielki inwentarz elemen˛dkuje go na swój sposób. Sprawdzianu szuka sie ˙ycia. kurza twarz. ˛boka stylu potocznego obejmuje pewne milcza ˛a potem omówimy nieco szerzej. miara W słownictwie potocznym (a dotyczy to zarówno rejestru emocjonalnego. Na odniesieniu do ciała człowieka opiera sie ˛ przestrzenna ˛ – odróz jes ´li idzie o orientacje ˙ nianie wymiaru pionowego góra–dół i wymiarów poziomych przód–tył oraz prawy–lewy. ˛cych do osia ˛gania załoz Hołówka 1986) i róz ˙ norodnos ´ci s ´rodków. ˛dkowa”. zarówno w sferze tworzywa je kowego. Dobre jest to co w górze. s do Rygi) obejmuje nazwy chorób. seksu i pewnych zachowan ´ fizjologicznych (jechac ´ ˛pstw. słuz ˙a ˙ onych celów. opierniczyc ´. skupia uwage zmysłowej. Sfera głe ˛ce rzeczywistos co przyjmowane załoz ˙enia dotycza ´ci i miejsca w niej człowieka. ale tez ˙ porza kolektywnos ´ c i i t y p i z a c j i. ˛dzy oboma przedstawionymi typami zróz ˛zek taki. stylowi potocznemu przysługuje walor naturalnos Jak powiedzielis ´my na wste ´ci. przeste ´mierci. jak i neu˛ce sie ˛ do człowieka stanowia ˛ grupe ˛ najbardziej rozbudowana ˛. Przedstawimy je nieco szczegółowiej. dopusz˛ istnienie wewne ˛trznych sprzecznos cza sie ´ci (co niekiedy jest przedmiotem krytyki. które to ˛d wymienione elementy miejsce jest uprzywilejowane. z lewej strony – odpowiednio do potrzeb i odczuc ´ . ludzkie wartos ´ciowanie dobry–zły. jego elementarnego. Antropocentryzm ˛pie. z tyłu. egzystencjalnego dos ´wiadczenia. por. skórkowany. przy czym na te wymiary nałoz ˙ one jest dalej potoczne. Wartos ´ci stylu potocznego ˛zyStyl potoczny wykazuje szereg istotnych włas ´ciwos ´ci. który ujmuje s pierwszego je ´wiat z punktu widzenia konkretnego człowieka. Jest mianowicie królestwem tów składowych. Eufemizacja poza nazwami intymnych ˛s cze ´ci ciała (cztery litery. Wskaz ˙ emy je najpierw skrótowo. skubany. 8. „codziennego”. tralnego) nazwy odnosza Była juz ˙ o tym mowa. kurka wodna. To ˛zyka sprawdza sie ˛ przede wszystkim staroz w tym stylu je ˙ ytna formuła – „człowiek jest ˛ wszechrzeczy”. z przodu i z prawej strony. skurczysyn. ˛ na rzeczach doste ˛pnych obserwacji Styl potoczny jest k o n k r e t n y. zas rejestr emocjonalny ła ´ neutralny ze starannym. ˛– Człowiek jest takz ˙ e obecny pos ´rednio. jak przede wszystkim w płaszczyz ´nie wartos ´ci. z Mie ˙ nicowania zachodzi zwia ˙e ˛czy sie ˛ zwykle ze swobodnym. starsza pani). pieprzyc ´. Jest to styl. a nie poza nia Styl potoczny nie tylko zawiera pewien dos ´c ´ spójny. ˛ w praktyce z ˛.45 ˛: kurcze pników nalez ˙a ˛. ujmuje sie ˛ rzeczywistos Racjonalnos ´c ´ potoczna jest praktyczna i „zdroworozsa ´c ´ ˛tem potrzeb konkretnego człowieka i wedle jego zdolnos pod ka ´ci percepcyjnych. pierwsze i najwaz ˙ niejsze. Juz ˙ dota stylu potocznego wskazywały na jego wybitny a n t r o p o c e n t r y z m. skurczybyk. ˛zyka człowieka. złe – to co na dole. wkurzyc ´ sie ˛. 7. cechuje go fizykalizm i biologizm w widzeniu człowieka i jego zachowan ´.

do góry nogami. w nastawieniu na kontakt z drugim człowiekiem. ˛s ˛z Nazwy cze ´ci ciała ludzkiego sa ´ródłem metaforyki: główka kapusty. naste zanika. dowolnego fragmentu pola leksykalno-semantycznego w je ˛ rozumiane jako zboz ˛ dalej Potocznie z ˙yto. chodzi z głowa ˛ do góry i posługuje normalnego człowieka. wielokrotnie liczniejsze od abstraktów [Buttler. polega po pierwsze na małej komplikacji hierarchicznej słownictwa. najbliz ˙ szych przedmiotów. 1987. ˛zyka polskiego]. mówimy: miec ´ cos ´ pod re ˛ka ˛ / pod bokiem / pod nosem. nadrze . co znaczy „miec ´ blisko”. realiów z ˙ ycia codziennego. Taka ˛zykowi dzieci w wieku przedszkolnym [Zgółkowa struktura słownictwa jest włas ´ciwa je ˛zyk reprezentuje najczystszy typ polszczyzny potocznej. W płaszczyz ´ nie wypowiedzi antropocentryzm znajduje wyraz w dialogowos ´ci. listy). je ˛czmien ´ i owies sa ˙a. wysokie. łóz ˛ce podstawowe a wie ˙ko. ros to nazwy ludzi. styl potoczny wypracował bogaty z drugim człowiekiem. miec ´ re ˛ce i nogi. zas ´ pobudki. zob. spac ´ . jego wielkos ´c ´ stało sie ´ i stopa. wzniosłe. krzyczec ´. ja jeszcze zadzwonie ˛. pszenica. warkocz komety. dobrze widoczna np. 191].46 ˛ do przodu. Markowski 1988. zmieniaja ˛ s ´rednia. ideały. cos ´ grube na palec. Ogólniejsza. rozmówca arsenał specjalnych s ´rodków tzw. hasło Odmiana ustna współczesnego je ˛zyka ulega modyfikacji. obecny w potocznym teks ´cie. czasem szczytne. na oko. zob. mówic ´ . Konkretnos ´c ´ ˛ wyrazy W leksyce potocznej. czyny – oceniane negatywnie – jako niskie. który to je Znamienna cecha organizacji słownictwa potocznego. w mgnieniu oka. wysokie na chłopa. szyjka butelki. który porusza sie ˛ prawa ˛ re ˛ka ˛. ˛c rzeczowniki typu oko. kopac ´. zwierza ´lin. ˛dna uwaz ˙ any przez etnobiologów za podstawowy [Berlin 1978]. czy ty nie masz innych zmartwien ´ ? Słuchaj. konatywnych (Człowieku. byłem u niej z wizyta ˛. dialogowa relacja „ja–ty” w odmianie pisanej je ˛ s ˛puje spowolnienie replik. s. [Pisarkowa 1974. oko sieci. uczucia. Frazeologia]. 29]. na róz ˙ne sposoby. Rosch). wywyz ˙szaniu sie ˛ i poniz ˙eniu. 9. interlokutor. jednak relacja ta nie sie ´rodki konatywne (por. kilka kroków dalej. zamiary czy morale – oceniane pozytywnie – okres ´lamy potocznie słowami górne. pójs ´ciu do przodu lub cofaniu sie ˛. uszko filiz ˙anki itd. Jest on niezmiennie. traw i ziół. ale takz ˙ e czasowniki nazywaja czynnos ´ci fizyczne i psychiczne człowieka typu is ´c ´. mleko. zarówno neutralnej jak nacechowanej uczuciowo. noga stołowa. po drugie – na semantycznej dominacji słownictwa konkretnego ze s ´redniego poziomu taksonomicznego (basic level u E. Ciało człowie˛ punktem odniesienia dla miar: łokiec ka. Bezpoitp. odbiorca. ramie ˛ dz ´wigu. stawac ´ na głowie. jako adresat. ˛ moz ˛ dobrze uchwycic Jes ´li chodzi o włas ´ciwos ´c ´ pierwsza ˙na ja ´ przez porównanie ˛zyku potocznym i naukowym. Do podtrzymywania kontaktu ˛ czy tylko słuchaczem. dominuja ˛ konkretne. podobnie w róz ˙nych znaczeniach uz ˙ywamy antropocentrycznych wyraz ˙ en ´ o mały włos. miec ´ czegos ´ po uszy / po dziurki w nosie / po pachy to „miec ´ duz ˙ o”. [Pajdzin ´ ska 1991. pszenice ˛ jara ˛ i ozima ˛ i generalnie ostro odróz ˙ nia sie (zielska). które dzieli sie ˛ od chwastów na z ˙yto jare i ozime. Jest to układ trzypoziomowy: zboz ˙e → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. Sa ˛t. kochanie. Dlatego mówimy wartos ˛co o czyichs sie ´ciuja ´ wzlotach i upadkach. czysty jak łza itp. Wyobraz ´ sobie. w porównaniu ze słownictwem naukowym.

’). tj. mie ˛kkie krzesło. wzrokiem i słuchem. cie ˛z ˙kie zarzuty. który polega na wydobywaniu z zespołu przedmiotów (np.jako ‘ros ´line ˛cie chwastu w naukowym obrazie s Gramineae. jabłka). moz ˙na nawet wa ´ w jej istnienie jako osobnej kategorii poje ˛cie o wysokim stopniu ogólnos ˛tpienia Ros ´lina jako wyraz i poje ´ci jest natomiast bez wa ˛ca od lat wiele uwagi i rozbuobecna w stylu naukowym. tj. najbardziej wyrazistego. choc nych w s ´wiadomos ´ci je ´ niekoniecznie „esencjalnych” (np. uciszania. ˛ sie ˛ tez ˛ tworzenia wyraz Staja ˙ podstawa ˙ en ´ porównawczych: pachnie jak róz ˙a. chleb. zwłaszcza dotykiem. ˛ wszystkim róz kwas ´nos ´c ´ jabłka. owczarek. ale wykazuje tez ˙ charakterysty˛ w niej traktowane jako rodzaj trawy czne róz ˙nice w układzie poziomym. w cytowanyn teks Metaforami sa ´cie reportaz ˙u wyraz ˙ enia ge ˛sta atmosfera. rolnictwo lez ˙y. najbardziej aktywne derywacyjnie. Etymologowie dawno zauwaz ˙ yli. gilotyna wynagrodzen ´ . pszenica jara.47 nazwa ros ´lina jako superkategoria nie jest w potocznym słownictwie polskim zaznaczona ˛tpic ˛ciowej. np. ˛ np. Druga włas ´ciwos ´c ´ stylu potocznego – to dominacja słów z podstawowego poziomu ogólnos ´ci (z ˙yto. jabłko. z ˙ e słowa tego poziomu maja ˙ ytkownika najbogatsza ˛. z takim sposobem porza ´wiata. kamie˛ dla uz ˛ nica).in. kapitał ucieka. 34-35]. owoc. raz ˙ enia czyli bicia. chwytania. a która wynika z metaforycznego mówienia o zdarzeniach niewyobraz ˙alnych (psychicznych. zbyt wyraz ´ nie. który klasyfikacji ros ´lin pos ´wie ˛ pionowo. zboz ˙a sa ˛ z rodziny traw. poz ˙ywienie. dom) nad słowami poziomu wyz ˙ szego (zboz ˙e.opisuja . cieszyc ´. by całym je ´leniem. ma ˛ca słownictwo konkretne i zwia ˛zane z nim poje ˛cia i wyobMetaforycznos ´c ´ – angaz ˙ uja ˛zyka. sala wypełniona po brzegi. ˛ od nazw czynnos smucic ´. którymi sie mys ´lec ´ i działac ´. graham. przeraz ˙ac ´. ubranie. lecz – w swoich róz ˛dzi tylko dodatkiem poetyckim i ozdoba ˙ nych typach – rza ˛zykiem i nawet mys ˛c ˛ zwykle posługujemy. który zaczyna funkcjonowac ´ jako najlepszy reprezentant całego zespołu. (Doroszewski w swoim słowniku definiuje z ˙yto „naukowo” . sa w społecznej s ´wiadomos ´ci). zas ´ poje ´wiata ros ´lin nie istnieje w ogóle. ˛ wie ˛c kategorialne w sensie logicznym. społecznych) w terminach zdarzen ´ wyobraz ˙alnych. zwierze ˛. typowego (np. Klasyfikacja naukowa ˛cej poziomów niz ros ´lin nie tylko obejmuje wie ˙ potoczna. na tym. ˛ staja ˛ sie ˛ podstawa ˛ tworzenia metafor i wyraz Słowa te z łatwos ´cia ˙en ´ frazeologicznych. sa ˛ jednak cechami „normalnych” ptakom. dzieci przyswajaja ˛ je tres ´c ´ znaczeniowa ˛ tez najwczes ´niej [Rosch 1977. Nie jest ona raz ˙ enia – jest niesłychanie istotnym składnikiem naszego codziennego je ˛ retoryczna ˛. takie. gruba kreska. zapach róz ˙y. ich desygnaty sa ˛ najłatwiej rozpoznawalne. produkcja ˛ce spada. sa ˙ . krzesło. latanie ptaka – cechy te nie przysługuja ˙ om.. antonówka. ˛ tej jego włas ˛ zwykło sie ˛ Konkretnos ´c ´ stylu potocznego daje podstawe ´ciwos ´ci. popiwek. okra ˛gły jak jabłuszko. mebel. ruszania. róz ˙a. ˛zek z charakterystycznym dla je ˛zyka potocznego Obfitos ´c ´ takich wyraz ˙ en ´ ma zwia ˛dkowania s mys ´leniem w kategoriach typu. nagonka. jabłkom. budynek) i niz ˙ szego (z ˙yto jare. zachwycac ´. katastrofa. pszenica. utrwalonymi róz ˙. koszula. „System poje ´ . dodajmy. dobrze jak w domu itp. dotykania. która okres ´lac ´ mianem o b r a z o w o s ´ c i. wa ˛ska elita. 25]. dos ´wiadczanych zmysłami. jej prototyp. pies. zły jak pies. Polega ona m. wzruszac ´ itd. rumiany a. nie sa ˛ cechami typowymi – i zarazem stereotypowymi. jak: kochac ´. Johnson 1980/1988. jabłek i ptaków. kwiat. Taksonomia naukowa wyróz dowuje ja ˙ nia ros ´liny → trawy → trawy chlebowate (im odpowiada potoczna nazwa zboz ˙a) → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. jest w swej istocie metaforyczny” [Lakoff. dobry jak chleb.. z ˙ e potoczne nazwy uczuc ´. owoców) jednego. a dalej takz ˙ e na definiowaniu prototypu przez zestaw cech utrwalo˛zykowej. pochodza ´ci i zachowan ´ fizycznych: ˛cenia.

oparta ˛ np. jakim jest bajka. w kolejnos ´ci za ˛ jakich kryteriów porza ˛dkuje sie ˛. restauracji. poprzedzaja ´lenia człowieka etap ˛c ˛ jest umieje ˛tnos ˛ strukture ˛ powstania poje ´ logicznych (których istota ´c ´ tworzenia klas) maja ˛ przez psychologów (Wygotski. szafa . Tworza ´ i opisów [por. jakie narze ˛dzia słuz ˛ do kategoryzacji zjawiska s sie ˙a ´wiata. tzn. lecz z ich grup ułoz ˙onych na zasadzie „jednos ´ci czasu. Piaget) mianem kompleksów i kolekcji. Zespoły takie. spodnie. Mówienie o uczuciach i stanach emocjonalnych. herbata. zakupy itp. biura. 323-334]. kolekcja. masło. praca. obrus ˛ce sie ˛ na wyposa– to zespół „s ´niadaniowy”. a takz ˙e zdarzeniach społecznych za ˛ słów nazywaja ˛cych zachowania fizyczne jest reguła ˛ na gruncie frazeologii (zob. pomoca Frazeologia). Pierwsza gramatyka tekstu – W. a nie „logiczne”. Potoczna s ´wiadomos ´c ´ utrwala dalej jeszcze bardziej złoz ˙ one obrazy – domu. ˛ miec ˛ strukture ˛ wewne ˛trzna ˛. .48 ˛ wielkiego kraju w kategoriach dos sytuacje ´wiadczen ´ zmysłowych. czyli najpro˛dkowanie zjawisk rzeczywistos ˛czenie podobnych elementów stsze porza ´ci poprzez ła ˛ nie w zespoły „naturalne”. scenariusz Ciekawsze od samego inwentarza jednostek jest to. wizyta. ˛puja ˛cych tu i teraz i przeznaczonych do czegos miejsca i akcji”. talerz. bliskich kaz ˙ demu człowiekowi. dworca. Kurcz 1987. Sa ˛ one okres ´lana ˛ funkcjonowania charakterystycznych dla je ˛zyka potocznego poje ˛c podstawa ´ kolektywnych. buty. krzesło.to rzeczy składaja ˛ce w rozwoju mys z ˙ enie pokoju. Dla potocznej kategoryzacji s ´wiata charakterystyczna jest kolektywnos ´c ´. czapka – to cze ´ci ubrania. odziez ˙. chleb. łóz ˙ko. warzywa. oparte na naturalnym ˛pstwie czasowym lub zwia ˛zkach logicznych (przyczynowo-skutkowych). meble. ulicy. nóz ˙. na jakich podstawach inwentarz ten ˛ opiera. Naiwny potoczny obraz s ´wiata składa sie z jednostkowych przedmiotów. całe scenaste nariusze codziennych zachowan ´ czy scen: wstawanie. Niektóre mechanizmy porza ˛dkuja ˛ce: kompleks. klasy szkolnej itd. ła ˛czy i dzieli skategoryzowane rzeczy i fakty. Proppa „Morfologia bajki” – pokazywała włas ´nie ustabilizowane sekwencje zdarzen ´ w podstawowym fabularnym gatunku literatury. ˛ci (indywidualnej i zbiorowej) zespołom r z e c z y odpoUstabilizowanym w pamie ˛ pewne podobnie ustabilizowane sekwencje z d a r z e n wiadaja ´ . stół. ˛ one ramy konstrukcyjne do tworzenia potocznych opowiadan lekcja. posiłek. egzamin. pomoca ˛c – to jak sie ˛ potocznie rozumie i interpretuje s najogólniej mówia ´wiat i człowieka. z całych zespołów wyste ´: ˛s koszula. na zasadzie waz Kolekcje moga ´ zróz ˙ nicowana ˙ nos ´ci ˛cego [Bartmin elementów dla mówia ´ ski 1990]. 10. takich jak meble.

chwiejsie ˙ ycie uzasadnione twierdzenia naukowe: poje ˛ na nowo zdefiniowane i zaopatrzone w s ne zostaja ´cis ´lejsze. odmiennych od reguł potocznych (zob. który nauka wykorzystuje. Jest to opozycja najstarsza. ˛zykowe. które wyznaczaja ˛zyka polskiego: do stylu p o e t y c k i e g o. podczas gdy kategoryzacje logiczne sa drodze abstrahowania i ustalania cechy kategorialnej. a nie indywidualistycznego widzenia rzeczywistos ´ci. które pozwalaja ˛ na formustosowalnos ´ci: cze ˛cych ilos ˛dzy zjawiskami. 51 i n. Zob. wieloznaczne. [. Putnam. ˛c go i uszlachetstanowi zasób cennego materiału. zawieraja ˛ce nieusystematyzowana ˛ wiedze ˛. hasło Styl artystyczny). a wie ˛ tworzone na mann. a wie ˛zyk naukowy bazuja ˛ na wiedzy i je ˛zyku potocznym. u k o w e g o i o f i c j a l n e g o (u r z e Opozycja potocznos ´ci i p o e t y c k o s ´ c i to opozycja uniwersalna.. wspólnej wszystkim okazom klasy ˛zykowy obraz s ˛zykowy obraz s [J. w: Je ´wiata 1990. ˛g ograniczony historycznie i kulOpozycja potocznos ´ci i n a u k o w o s ´ c i ma zasie ˛zana z zaawansowanym stadium kultury. mie ˛ca w najwczes i nast. obarczonym róz logik – wyraz ˙ona w zwykłym je ˙ nego rodzaju wadami. jest zwia tych reguł konceptualizacji rzeczywistos ´ci.]. Mac ´kiewicz. oznacza preferencje dla wspólnotowego (”solidarnos ´ciowego”). 372 5-13].] Zdania je ˛ w nalez ˛cia nieostre. przeradzaja ˛c [. a w kon ˛czaja ˛c do zespołu krytycznie rozwaz niaja ´ cu zas ´ wła ˙ onych i uznanych twierdzen ´. bardziej operatywne kryteria ˛sto zaste ˛puje sie ˛ je poje ˛ciami metrycznymi. jak i emocjo˛ stabilnos ˛ wizji s nalne. powstaja ´niejszych stadiach dyferencjacji ˛zykowo-kulturowej. oparta na znanej ˛zykom i kulturom róz ˛dzy z ˛ [Łotman 1970/1984.. ˛ty je ˛zyk dysponuje dwoma stylami. hasło ˛cej wzorce racjonalistyczne Styl naukowy). prototypu – Rosch).49 11. n atemie wariantów współczesnego je ˛ d o w e g o). ˛zyka potocznego. hasło Stereotypy je Typizacja potoczna angaz ˙ uje zarówno kryteria poznawcze. Typizacja owocuje pewna ´cia ´wiata. z powstaniem nauki i jej swoisturowo. „Wiedza potoczna – twierdzi dza i je ˛zyku codziennym. Trzy główne opozycje potocznos ´ci ˛ mu pozycje ˛ w sysStyl potoczny wchodzi w trzy podstawowe relacje. 12.] Proces przełowanie praw stwierdzaja ´ciowe zalez ˙ nos ´ci mie ˛ nies ˛c ˛sto metryczne poje ˛cia istaczania sie ´cisłych poje ´ potocznych w doskonalsze.. Wiei pozytywistyczne. Typizacja: podstawowy mechanizm potocznej kategoryzacji ˛zyku potocznym opiera sie ˛ na technice porównywania Kategoryzacja zjawisk s ´wiata w je ˛c operuje poje ˛ciem typu (stereotypu – Lippi wskazywania typowego reprezentanta. potocznym z ˙ e nawet najmniej stylistycznie rozwinie i poetyckim (zob. cze . oparte na wartos ´ciowaniu. Jest znamienna zwłaszcza dla kultury realizuja ˛c dla XIX. wszystkim je ˙nicy mie ˙ yciem i sztuka ˛dzy działaniami praktycznymi i magicznymi [Malinowski 1935/1987. przetwarzaja ˛c.. obecna juz je ˙ w ustnej postaci kultury i nieredukowalna w tym sensie. Kategoryzacja a je ´wiata.i XX-wiecznej kultury miejsko-przemysłowej. obiektywne.].

a ocenianie je ´lenia naukowego [Hołówka 1986] jest nieporozumieniem. Potocznos ´c ´ jako kategoria je ˛dkiem”. s. Dlatego „naukowe racjonalnos ´ci nie moga ´ ˛dzonych załoz uznawane za ideał w działaniach rza ˙ eniami z ˙ ycia codziennego” [Garfinkel ˛zyka potocznego z perspektywy je ˛zyka i zasad mys 1960/1984. „prawdziwej” przed naporem s ´wiadomos ´ci totalitarnej. perspektywa ˛ „szarego antropocentrycznos ´ci została – razem ze „zdrowym rozsa człowieka” i społecznym rozumieniem „normalnos ´ci” – ostro skontrastowana z oficjalno˛ fundowana ˛ na poje ˛ciu urze ˛du i ideologii. jak i jako usankcjonowanych ideałów” [Garfinkel 1960/1984. otwieram. w utworze Szumy. Próbowano wcisna ˛c ´ do statutu „Solidarnos ´ci” tamten je ˛zyk. lecz na tym. ˛puja ˛ jako trwałe cechy i jako usankcjonowane ideały „Racjonalnos ´ci naukowe wyste ˛dzonych przez nastawienie naukowego teoretyzowania. Potem odwołanie. Odwołanie.27]. Nie ma sprawdzaczy kompletnych. nauki. a tam druczek. ˛zykowej u progu lat osiemdziesia ˛tych dał przedOstrzej sformułowany opis sytuacji je stawiciel ówczesnego s ´rodowiska robotniczego: Jesien ´ przeszła na cie ˛z ˙kich przetargach z władza ˛. Nabrała szczególnego znaczenia w pan urze ´ stwie zorganizowanym totalitarnie na podstawach ideologicznych. ano. w druku. S ˛gnie ˛ciem nowszym. hasło Styl urze ˛dowy). Mys ´le ˛ sobie pewno ktos ´z ˙yczenia. Wszystko. Schutz 1953/1984]. w ogóle tak samo. Był to trudny dialog. ” [Tadeusz Pawłowski 1977. z ˙eby sie ˛ zgłosic ´. cia ˛gi (Warszawa 1976) autor poła ˙ ycie potocznego je ˛zykowi widzenia s włas ´ciwego temu je ´wiata i uwydatnieniem kontrastu „ja” – zwykły ˛d ustalaja ˛cy i egzekwuja ˛cy normy: człowiek i „oni” – władza. A potem chytre wys ´mianie wys ´miania. a dramat polegał na tym. co. z ˙e dwie strony posługiwały sie ˛ róz ˙nymi je ˛zykami. ˛zykowych w ich płaszczyz ˛ nie Wzajemne relacje obu stylów je ´ nie poznawczej polegaja ˛zyk i mys na wyz ˙ szos ´ci jednego nad drugim. ˛ byc 203. moja data urodzenia . oficjalnym je ˛zykiem. ale zobacze ˛ kto. z ˙ e je ´lenie naukowe w stosunku ˛zyka i mys ˛ charakter we ˛z do je ´lenia potocznego maja ˙ szy.co. W ksia ˛z ˙kach. z ˙e to . stechnicyzowa˛cym do jej dyspozycji urze ˛dowym. podobnie A. Ci siak. nie odła ˛cze ˛ sie ˛ juz ˙ od nich. Wys ´mianie. była w latach nej oraz przed stoja ˛tych zwłaszcza twórczos siedemdziesia ´c ´ Mirona Białoszewskiego. I zawsze ci wiedza ˛ jak. tym procesem jest osia Gajda 1990. którym posługiwała sie ˛ „Solidarnos ´c ´” – drugiej strony i pocza ˛tkowo wydawało sie ˛. ˛ z okresu powstawania stylu Opozycja potocznos ´ci i o f i c j a l n o s ´ c i wywodzi sie ˛dowego (zob. zasad. s ´cia ´ wiadectwem obrony je ˛zyka potocznego jako formy s S ´wiadomos ´ci plebejskiej. jak Polska okresu władzy ˛zykowo-kulturowa ufundowana na poje ˛ciu komunistycznej. było podejrzane i okres ´lane jako „kontrrewolucyjne i antysocjalistyczne”. nudna idea.50 ´ wiadoma refleksja metodologiczna nad naukowe zachodził – rzecz jasna – od wieków. ˛czył uz ˛zyka z przywołaniem zlepy. jak to. masowej. Zacze ˛ła sie ˛ me ˛cza ˛ca gra o słowa. Nasi eksperci stane ˛li przed zadaniem przekonania do je ˛zyka narodu – je ˛zyka. Neosceptycyzm z neo-czyms ´ à la wiara. 220]. zas ´ władza wszelkie sformułowania pochodza ˛ce od organizuja ˛cego sie ˛ Zwia ˛zku uparcie porównywała z wzorcem zdeponowanym na Wschodzie. à la miejsce na kto wie. Swoista ˛ tylko w działaniach rza ˛ działan ˛dzonych przez nastawienie codzienne jest nieobecnos cecha ´ rza ´c ´ tych racjonalnos ´ci zarówno jako stałych cech. co nie brzmiało jak cytat z klasycznych sformułowan ´ tamtego je ˛zyka. upomnienie od poradni przeciwgruz ´liczej. Sprawdzaja ˛. urza Na moich drzwiach zatknie ˛ty list. o je ˛zyk. 23. tak. To sie ˛ga wiary. s. familiarnej. „Solidarnos ´c ´” nie chciała i nie mogła juz ˙ nigdy wrócic ´ do skompromitowanego je ˛zyka politycznej propagandy. por. 33-34. Tak. tak. r e z y d u a l n y. o definicje. Np. A potem nie tak.

91. podtrzymac ´ swobodny. słownictwa o małej frekwencji. zostały bowiem najdobitniej wa. ˛cy chce zasygnalizowac z przyjaciółmi). wyraz ˙ enie obarczone błe ˛ła logicznos ´ci). prawo. ale stosunkowo be ˛zanych z okres mniej zwia ´lonymi potrzebami bytowymi [. bali sie ˛ oderwac ´ re ˛ke ˛ od bezpiecznej ideologicznej pore ˛czy. umieje ˛tnos nos ´c ´ je ´c ´ z ˙ ywego. nie skre ´ ujawnic ´ takie swe ˛dziarskie. Skorupka 1959. ojczyzna.).. ogólna ˛ sprawdyspozycje psychiczne.). prezentowali stare partyjne tezy.. mieszczan ´ stwo. i szersza.. Bywa ono uz ˙ywane w sytuacjach nieformalnych (np.51 be ˛dzie moz ˙liwe. jak poczucie humoru. z ˙ e zapus ´ciło ˛biej korzenie w sferze semantycznej i aksjologicznej. rewolucja. której trzymali sie ˛ od lat.. sytuacyjnym. [Lech Wałe ˛zyków było tym trudniejsze do przezwycie ˛z To zróz ˙ nicowanie je ˙ enia.]. 25-26]. 13.. obejmuja ˛c całe duz najgłe ˙ e grupy ˛ce sie ˛ do z słownictwa. tolerancja..] sfere ˛ kontaktów codziennych. władza. stylistyczno-sytuacyjna. skłonnos ´ci gawe ˛zykowa ˛. Markowski 1989. jak rodzina. To rozumienie potocznos ´ci sytuuje styl potoczny nisko. ani tym bardziej gnoseologicznym rozumieniem potocznos ´ci [Markowski 1989]. chłop.. Ale walka o je ˛zyk okazywała sie ˛ z wolna walka ˛ o całos ´c ´ idei – i tu wyrastał mur. Ułatwieniem była ˛bnos stosowana od pewnego czasu praktyka zaznaczenia odre ´ci znaczen ´ oficjalnych w sto˛ przymiotników socjalistyczny lub ludowy: sunku do znaczen ´ potocznych za pomoca ˛dem tautodemokracja socjalistyczna. s. poza wyja ˛tkami do uczestniczenia w nowym dialogu. potoczne mys Je ˙a ´lenie – otrzymywał rozbiez ˙ ne ´ cieraja ˛zykoznawców polskich.. instytucji (pan ´ stwo. działan ´ . 2.). uczuc ´ i postaw (praca. Praktyka ta obje wiele wyrazów takz ˙ e z podstawowego zasobu leksykalnego. wojsko. Warszawa 1989. nazwy ludzi (robotnik. Spór o potocznos ´c ´ w je ˛zyku i w kulturze ˛zyk potoczny – i lez ˛ce u jego podstaw tzw. W prywatnych rozmowach wydawali sie ˛ sporo rozumiec ´ – w publicznych wysta ˛pieniach nie dawali satysfakcji oczekiwaniom społecznym. wczes ´niej: Kurkowska. w rozmowach z członkami rodziny. moralnos ´c ´ socjalistyczna. pokój. urza ˛d. a nie semantycznym. demokracja ludowa (nb. społeczen ´ stwo. podobnie Buttler 1978. 234-235]. poste ˛p.. . Anusiewicz 1989. W koncepcji „warszawskiej” mamy do czynienia z leksykalno-stylistycznym. zwłaszcza odnosza ˙ ycia społecznego. rozdział pt.. dostarcza on mianowicie s ´rodków ekspresji. nieszablonowego relacjonowania faktów itp. ” [Buttler 1977. agresja. t. praca. partia. 37. Np. kupiec. wspólnot ludzkich (naród. S ˛ sie ˛ z soba ˛ dwie róz charakterystyki w pracach je ˙ ne kon˛z cepcje potocznos ´ci. ˛sa. demokracja. lud. władza.. np. umownie moz ˙na je nazwac ´ „warszawska sformułowane przez badaczy z tych dwu os ´rodków naukowych.) itd. „Styl potoczny” w Stylistyce ˛ciem „potoczny” jako kwalifikatorem polskiej Kurkowskiej i Skorupki [1959] operuje poje ˛ jedynie emocjonalno-sytuacyjnym (za akademickim SJP Doroszewskiego) i skupia uwage ˛ciu Danuty Buttler potoczny styl je ˛zyka na warstwie dyferencjalnej stylu. pragmatycznym. we ˙sza. ojczyzna. pan ´ stwo. demokracja. ale bardzo wyrazistego i obfitego.. Droga nadziei. gdy mówia ´ swój familiarny stosunek do adresata ˛powany nastrój – ba ˛dz wypowiedzi. Za tym murem stali ludzie niezdolni. szkoła. praworza ˛dnos ´c ´ socjalistyczna. W nowszym uje ˛da ˛c stylem funkcjonalnym „obsługuje [. antropologiczno-kulturo˛” i „opolska ˛”.

˛czaja ˛c poznawczych i emocjonalnych. 32-42]. Ma charakter ˛tnych przedstawicieli sponajbardziej uniwersalny i tak tez ˙ jest odczuwany przez przecie łeczen ´ stwa” [Furdal 1977. „z ˙artobliwe”. które wyste ˛puja ˛ w róz ˛ zostac je ˙nych stylach. ”zdrowego rozsa ˛dku” jako jednej z antropologiczna ˛ wypowiedz z wartos ´ci podstawowych [Gajda 1990]. rozrywek itd. Pierwszy z ˙ ywi sie ´wiece˛ mys nia i pozytywizmu. jes ´li tylko moga ´ potraktowane jako wykładniki konstytutywnych wartos ´ci stylowych. „wulgarne” – por. [w:] Je ˛zyk. Bibliografia Adamiszyn 1989: Zbigniew Adamiszyn. Markowski 1988. 151. a wie ´ domowych. 58-65. Uwagi o wariantywnos ´ci fonetycznej tekstu potocznego (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). Idzie to w parze – zgodnie podstawowego i głównego wariantu je ˛ koncepcja ˛ stylu – z akceptacja ˛ tzw. t. jakim posługujemy sie ˛ na co dzien ˛c go jako s moz ˙ e. konkretnego i abstrakcyjnego. Buttler 1977. VI. 1977. „mie ˛ca kulturowym poje ˛ciem stylu jako wielopoziomoStylistyka antropologiczna. „ruba˛bnienie szne”. Równoczes ´nie dokonuje wyodre ˙ nych ˛cego. Anusiewicz 1984: Janusz Anusiewicz. Teoria – dydaktyka. Okres niego Furdala: „Podstawowym typem je ´lany tym mianem ˛zyk uz je ˙ ywany jest przez społeczen ´ stwo dla celów przede wszystkim komunikatywnych. Cechy dyferencjalne traktuje jako syg˛bnienia rejestrów: emocjonalnego (w róz nały stylu. Kielce 1984. standardowego. 1991]. Markowski 1990]. drugi tkwi korzeniami w dziedzictwie romantyzmu i plebejskos ´ci. [Todorov 1984. Uwagi o stylu potocznym. podobne stanowisku Wilkon ´ 1987. figuratywnego i dosłownejego odcieniach) i opisuja go itd. ubrania. operuja ˛ strone ˛ słowwej całos ´ci semiotycznej. Jest to je ´ . Wilkon centralny i podstawowy dla systemu stylowego je ´ 1987]. s.52 Wydzieleniu elementów zwanych „potocznymi” (głównie wyrazów i frazeologizmów. Pod wzgle gramatycznej jest on dos ´c ´ jednolity. które traktuje sie ˛dzyodmianowe” [Buttler 1977. rehabili˛dek i dos tuje zdrowy rozsa ´wiadczenie „prostego człowieka”. ˛ potocznos W koncepcji „opolskiej” przyznaje sie ´ci status pełnowartos ´ciowego. ˛dem budowy posiłków. w niniejszym tomie. pogody. Buttler. głosi przewage ´lenia systemowego. s. ˛zykowych [Bartmin jako baza dla formowania innych stylów je ´ ski 1981]. wie ˛c takz pozytywne (nie ograniczaja ˙e wyraz ˙ enia i formy ˛zykowe. . postawy racjonalnej. ˛zykoznawców o granice potocznos ˛ range ˛ ma oczywisty zwia ˛Spór je ´ci i jej kulturowa ˛dzy centralistycznym i pluzek z tak istotnym dla polskiej współczesnos ´ci konfliktem mie ˛ ideologia ˛ os ralistycznym (demokratycznym) modelem kultury. dojazdów do pracy. bada s ´rodki stylu (w tym zwłaszcza semantyczna nictwa) jako eksponenty obrazu s ´wiata i zespołu wartos ´ci. ˛ wysoko jako styl Tylko przy takim postawieniu sprawy styl potoczny sytuuje sie ˛zyka [Furdal 1973. Obejmuje wszystkie cechy ˛c sie ˛ do dyferencjalnych). uz ˙ ywaja ´rodka porozu˛c odnosza ˛ce sie ˛ do zaje ˛c mienia na tematy wspólne nam wszystkim. a nawet ˛zyka narodowego. ˛cznie z elementami okres opisywanych ła ´lanymi jako „kolokwialne”. bez których z ˛zyk istniec choc ´ nie wyła ˙ aden je ´ nie ˛zyk. Bartmin ´ ski 1981. „pospolite”. 92) towarzyszy wyodre ˛ jako i osobne traktowanie słownictwa neutralnego. Przytoczmy reprezentatywna ´ Anto˛zyka jest je ˛zyk potoczny. naukowej wizji s ´wiata. a słownikowo niezbyt rozbudowany.

Wrocław 1982. Buttler 1982: Danuta Buttler. Opole. Krzeszowski. Eleonora Rosch. Mark Johnson. Lublin 1990. Garfinkel 1960/1984. Hillsdale. Gajda 1990: Stanisław Gajda. Warszawa. Maria Renata Mayenowa. Na przykładzie je ˛zyka polskiego i rosyjskiego. nr 30. Bartmin ´ ski 1991: Jerzy Bartmin ´ ski. Kategorie semantyczne leksyki potocznej . [w:] Je ˛zyk literacki i jego warianty. Lakoff. Lubas ´ 1978: Władysław Lubas ´. S. [w:] Synteza w stylistyce słowian ´ skiej. Apresjan 1980: Jurij Apresjan. [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. Potocznos ´c ´ jako sposób dos ´wiadczania s ´wiata i jako postawa wobec s ´wiata (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). 1. JOS 1990: Je ˛zykowy obraz s ´wiata. Opole. Lubas ´ 1986: Władysław Lubas ´. Przeł. Jerzego Bartmin ´ skiego. Buttler 1978: Danuta Buttler. 1986. red. Buttler – Markowski 1988: Danuta Buttler. Bogusławski 1988: Andrzej Bogusławski. Chicago]. Jerzy Bartmin ´ ski. [w:] Esquisses linguistiques. Urban ´ czyk. Johnson 1988: George Lakoff. ed. Opole. Wrocław1960. „Poradnik Je Buttler 1978: Danuta Buttler. [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. [w:] Je ˛zyk a kultura. Historia je Mazur 1986: Jan Mazur. T. Odrodzenie w Polsce t. Stylistyka polska. Warszawa 1962. Andrzej Markowski. Tłum. Szymczak. Kolekcja w strukturze tematycznej tekstu ustnego. Kozłowska. Warszawa 1978. Stanisław Skorupka. J. Wrocław 1990. Markowski. Polskie słownictwo potoczne. Skubalanka. [w:] Poje ˛cie derywacji w lingwistyce. 1980. 1988 [oryginał Metaphors we live by. Hołówka 1986: Teresa Hołówka. Bartmin ´ ski. Miejsce je ˛zyka potocznego ws ´ród odmian współczesnej polszczyzny. Anna Kałkowska. Problemy semantyczne. nr 3. Bartmin ´ ski 1981: Jerzy Bartmin ´ ski. Lublin 1986. [w:] Cognition and categorization. Klemensiewicz 1953/1982: Zenon Klemensiewicz. M. Je ˛zyk w słowniku. Warszawa. [w:] Kryzys i schizma. Składnia. pedagogika je ˛zykowa. Derywacja stylu. Cluwer Academic Publisher. Kurkowska-Skorupka 1961: Halina Kurkowska. Je ˛zykowe determinanty wiedzy potocznej i ludzkiego działania.. t. 1. Dahlgren 1988: Kathleen Dahlgren. Istota potocznos ´ci. . W sprawie problematyki stylistycznej staropolszczyzny. Antropocentryzm frazeologii potocznej. „Gdan ´ skie Zeszyty Humanistyczne” R. Antoni Furdal. [w:] ˛zyka. XXVI. Słownictwo kolokwialne i niekolokwialne. Je ˛zyk poetycki ze stanowiska lingwistycznego. ksia ˛z ˙kowe i potoczne współczesnej polszczyzny. New Jersey. S ˛zyk. „Biuletyn PTJ” XL. [w:] Studia nad składnia ˛ polszczyzny mówionej. Lublin 1991. cz. „Etnolingwistyka” III. IV. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. O spójnos ´ci tekstu mówionego. O róz ˙nych odmianach współczesnej polszczyzny. Anusiewicz. ´ wiat widziany poprzez je Mac ´kiewicz 1988: Jolanta Mac ´kiewicz. Mokrzycki. Praca zbiorowa pod red. Marody 1987: Mirosława Marody. Racjonalne cechy działalnos ´ci naukowej i potocznej. Barbara B. red. Buttler 1977: Danuta Buttler. red. Organizacja tekstu potocznego. [w:] Tekst w konteks ´cie. red. Wrocław 1991. Wrocław. Warszawa 1953 [Przedruk w:] Zenon Klemensiewicz. Warszawa. Naive semantics for natural language understanding. Klasyfikacja odmian współczesnego je ˛zyka polskiego. Lloyd. Tomasz P. Berlin 1978: Brent Berlin. ˛zykowy” 1977. Teresa Dobrzyn ´ ska. Semantyka leksykalna.w niniejszym tomie. Styl potoczny jako centrum systemu stylowego je ˛zyka. Metafory w naszym z ˙yciu. t. Z. red. Wprowadzenie do teorii terminu. Warszawa 1982. Stanisław Gajda. Lublin Bartmin ´ ski 1990: Jerzy Bartmin ´ ski. red. Status kategorii potocznos ´ci w je ˛zyku i w opisie je ˛zyka (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). Warszawa 1978. Włas ´ciwos ´ci pragmatyczne wyraz ˙en ´ równoznacznych. Słownictwo wspólnoodmianowe. Ethnobiological classification. Heterogenicznos ´c ´ zdrowego rozsa ˛dku. J. red. Struktura polskiego słownictwa potocznego. Warszawa. stylistyka. [w:] Tekst i je ˛zyk. Mayenowa 1962: Maria Renata Mayenowa. Ossolineum 1978. Je ˛zykoznawstwo otwarte. „Pamie Literacki” 1973. A. Mieczysław Szymczak. Furdal 1977. red. red. Technologie intelektu. red. E. red. Antoni Furdal.53 Anusiewicz 1989: Janusz Anusiewicz. Markowski 1989: Andrzej Markowski. Wrocław1980. Furdal 1973. Pajdzin ´ ska 1990: Anna Pajdzin ´ ska. 2. Harold Garfinkel. Kuryłowicz 1960: Jerzy Kuryłowicz.w niniejszym tomie. Wrocław. ˛tnik Bogusławski 1973: Andrzej Bogusławski. Mys ´lenie potoczne. Pisarkowa 1974: Krystyna Pisarkowa.

Lloyd. . Semantyka. w druku w „Etnolingwistyka” IV. Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania. [w:] Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa. Todorov 1984: Tzvetan Todorov. Tokarski 1990: Ryszard Tokarski. [w:] „Socjolingwistyka” 4. „Teksty Drugie” (4). Skubalanka 1976: Teresa Skubalanka. Wierzbicka 1989: Anna Wierzbicka. Je ˛zykowy obraz s ´wiata w metaforach potocznych. Ilos ´ciowa charakterystyka słownictwa współczesnej polszczyzny. [w:] JOS 1990. Eleonora Rosch.54 Rosch 1977: Eleonora Rosch. Wilkon ´ 1987: Aleksander Wilkon ´ . Kraków. t. Katowice 1982. Wybrane zagadnienia. red. I. Wierzbicka 1990: Anna Wierzbicka. Załoz ˙enia analizy stylistycznej. Katowice. Typologia odmian je ˛zykowych współczesnej polszczyzny. Je ˛zyk antytotalitarny w Polsce: O pewnych mechanizmach samoobrony je ˛zykowej. Hillsdale. Wróbel 1982: Henryk Wróbel. Warszawa. ed. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. red. [w:] Kryzys i schizma. Warszawa 1984. Poznan ´. Human categorization. Edmund Mokrzycki. kultura i poznanie. New Jersey. Henryk Markiewicz i Janusz Sławin ´ ski. Poetyka. Schutz 1953/1984: Alfred Schutz. Barbara B. 1991]. [Mps. Wyznaczniki potocznos ´ci – problemy dyskusyjne. [w:] Cognition and categorization. Zgółkowa 1987: Halina Zgółkowa.