TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 489

Mühimme Defterlerine Göre XVI. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı-Kırım Hanlığı İlişkileri*
Ottoman-The Crimean Khanate Relations in the Second Half of XVI. Century According to Mühimme Defters
Emine ERDOĞAN ÖZÜNLÜ* ÖZET Mühimme defterleri, Osmanlı arşivlerinin en önemli defter serilerinden birini oluşturmaktadır. Bu defterlere, Divân-ı Hümâyûn toplantılarında görüşülen iç ve dış meselelere ait siyasî, askerî, sosyal ve iktisadî açıdan önemli kararlar kaydedilmekteydi. Bu makalede Mühimme defterlerinde yer alan Kırım Hanlığı ile ilgili hükümler incelenerek, XVI. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı-Kırım Hanlığı arasındaki özellikle siyasî ve ticarî ilişkiler Osmanlı devletinin bakış açısıyla sunulmuş ve bir dönemin tarihine katkıda bulunulmaya çalışılmıştır. • ANAHTAR KELİMELER Osmanlı devleti, Kırım Hanlığı, XVI.yüzyıl, Mühimme defterleri. • ABSTRACT Mühimme defters constitute one of the most important defter series of the Ottoman Archives. Important decisions in terms of politics, militaristic, social and economical related to domestic and external affairs disccussed in Divân-ı Hümâyûn meetings used to be recorded to these defters. In this article, by examining judgments that take place in Mühimme defters related to the Crimean Khanate, presents particularly political and commercial relations of OttomanCrimean Khanate in the second half of XVI.century from the perspective of Ottoman Empire, and thus contributes to history of a period. • KEY WORDS Ottoman State, Crimean Khanate, XVI.century, Mühimme defters.

*

*

Bu makale, 22-24 Mayıs 2008 tarihleri arasında Simferopol (Akmesçit) - Kırım (Ukrayna)’da düzenlenen Uluslararası II. Türkoloji Kongresi’nde sunulan bildirinin yeniden gözden geçirilerek düzenlenmiş hâlinden ibarettir. Yrd.Doç.Dr.,Gazi Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi.

gerekse Osmanlı devletinin himayesinde olması sebebiyle İdil boyunda bulunan diğer Türk kavimlerine oranla Osmanlı tesirine en fazla maruz kalan hanlıktır3. Divân-ı Hümâyûn toplantılarında görüşülen siyasî. Mübahat Kütükoğlu. s. Akdes Nimet Kurat. 203. XVI. Osmanlı-Kırım Hanlığı ilişkilerine mühimme defterlerinde yer alan kayıtlar nazarından bakılacaktır. Ankara 1972. Zirâ Kırım. sosyal ve iktisadî açıdan önemli kararların kaydedildiği defterlerdir1. 31. askerî. Osmanlı devleti de coğrafi yakınlık ve stratejik konumu sebebiyle Kırım ile yakından ilgilenmiştir4. hem de Karadeniz’in kuzeyindeki ülkelerde faal bir politika izlenebilmesi açısından sahip olduğu önem. Bu minvâlde söz konusu makalede. “Yeni Vesikalara Göre Kırım Hanlığının Osmanlı Tâbiliğine Girmesi ve Ahidname Meselesi”. oldukça uzun bir dönemi ihtiva ettiği için çalışmanın muhtevâsı. DİA.Muzaffer Ürekli. Bölgenin hem Karadeniz üzerinde hakimiyet tesis edilebilmesi.. s. gerek coğrafi yakınlık. TTK yay. Osmanlı Tarihi. Halil İnalcık.V. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri.1-115. Kırım hanlığının Fatih Sultan Mehmed tarafından Osmanlı dev1 2 3 4 5 Bu defterler hakkında detaylı bilgi için bk. Ankara 1982. s. 32 (1944). İsmail Hakkı Uzunçarşılı. 30. Ankara 1989.520-521. s. Kısım 2. Belleten. Çin’den gelen büyük Asya ticaret yolunun batıdaki son noktalarından biri olması ve Doğu Avrupa’yı Ön Asya ve Akdeniz dünyasıyla birleştiren tabii bir iskele hizmeti görmesi sebebiyle Altınordu İmparatorluğu’na dahil ülkeler içerisinde oldukça önemli bir konuma sahipti5. Bu defterlerde yer alan kayıtlarda yabancı devletlerle olan münasebetlere dair bilgilere rastlanıldığı gibi Osmanlı devletinin himayesi altında bulunan hükûmet ve beylikler2 arasında sayılan Kırım Hanlığı gibi devletlerle ile ilgili kayıtlara da tesadüf edilmektedir. Osmanlı devletinin Kırım üzerindeki politikası için bk. . “Mühimme Defteri”. Bu hususta bk.191. s. Cilt VIII. Kırım Hanlığının Kuruluşu ve Osmanlı Himâyesinde Yükselişi (1441-1569). IV-XVIII.490 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ  Giriş: Osmanlı defter serileri içerisinde önemli bir yere sahip olan Mühimme defterleri. yüzyılın ikinci yarısına ait siyasî ve ticarî ilişkileri içeren hükümlerin genel hatlarıyla değerlendirilmeye alınmasıyla sınırlandırılmıştır. Sayı 29. Cilt 31. Cilt 3. Siyasî İlişkiler: Karadeniz’in kuzeyinde kurulan Türk devletleri arasında önemli bir yere sahip olan Kırım Hanlığı. Ancak bu defter serisi.

16-20. bu devrin önemli gelişmelerinden biriydi. TTK yay. Rusların nüfuzunun güney bölgelere kadar inmesine yol açmıştır10. Sayı 46.. s.. Tıpkıbasım. Kırım. 1532-1577 Yılları Arasında Kırım…. Belleten. s.43. Hattâ Kazaklar. 118 . s. İstanbul. asker13 ve kalenin muhafazası konusunda sürekli olarak emirler göndermişti14. Öyle ki. bu muhasara üzerine Azak’a mühimmât. Atatürk Üniversitesi yay. bu saldırılara karşı çeşitli akınlar gerçekleştirdikleri hâlde. Ö. Ankara 1973. 139. Rusya Tarihi. s. Y. “Kırım Hanlığı”. 123. s. s... Gökbilgin. Bu hususta ayrıntılı bilgi için bk.34. Matba’a-i Ebüzziya. Bu hususta ayrıca bk. Çarlık. Çerkezler ve Nogaylar vasıtasıyla Kırımlıları kendi yurtlarında dahi vurabilmekteydiler. Özellikle IV.1-29.155. Kırım ve Türkistan Hanlarına Ait Yarlık ve Bitikler. 1556’da da Astrahan’ın zaptı9. Kırım kuvvetleri.Ivan’ın tahta geçmesi (1547) ile birlikte Rus taarruzları daha da artmış. Dimitraş adında bir Kazak reisinin 1559 baharında Azak kalesini kuşatması. Gökbilgin. Cilt 8. (Özet-Transkripsiyon). Cilt XII (Nisan 1948). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivindeki Altın Ordu. Bedriye Sabit.. Tıpkıbasım. s.. Arkadaş matbaası. Türkler. Zira Azak kalesi. Kırımın Osmanlı İmparatorluğuna Eklenmesi Meselesi. s. İstanbul 1940. Kostantiniyye (İstanbul) 1307. Ankara 1948. Yücel Öztürk.. Kırım Hanlığının Kuruluşu…. Rus tarafından tekrar on bin kadar 6 7 8 9 10 11 12 13 14 H. Akdes Nimet Kurat.. “Kırım Hanlığı”.43. İstanbul’da büyük bir endişe yaratmıştı11. M. 1552’de Kazan hanlığının. Ürekli. 3 Numaralı Mühimme Defteri (966-968/1558-1560). Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü yay.. İnalcık. Ankara 1993. . s. s. Akdes Nimet Kurat. 105. Ankara 1970. Halil İnalcık. “Osmanlı-Rus Rekabetinin Menşei ve Don-Volga Kanalı Teşebbüsü (1569)”. Başlangıçtan 1917’e Kadar. 1532-1577 Yılları Arasında Kırım Hanlığı’nın Siyasî Durumu. bölgenin en önemli ve en sağlam kalelerinden biriydi12.44. s. Bu hususta bk.42. Ege Matbaası. Özalp Gökbilgin.. s.185. Sevinç matbaası. (Çev. Bu hususta ve bölgeye ait diğer kaleler için bk. Bu dönemde iki taraf arasındaki ilişkilerin yoğunluğunu.43-44. Martin Bronevskiy.33.364. Kırım’ın Osmanlı devletine tâbiliği meselesi için ayrıca bk.13. s. s. 1532-1577 Yılları Arasında Kırım…. İstanbul 1934. 109. güney hududunda bir sıra kalelerden oluşan istihkâm sistemi ve yeni ateşli silahlarla bu akınları kırmakta güçlük çekmemekteydi.489-491. Kırım ve Kafkas Tarihçesi. Kemal Ortaylı). Mühimme kayıtlarından öğrendiğimize göre. Osmanlı devletini bile telaşa düşürmüştür. 128. Kırım hanlarının Osmanlı padişahlarına göndermiş oldukları mektuplardan da takip etmek mümkündür7.Öztürk. 3 Numaralı Mühimme Defteri.TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 491 letine bağlanma sürecini hızlandırmıştır6.. Bu hususta ayrıca bk. Cevdet Paşa. İstanbul’un bütün bu endişelerine rağmen ilk çarpışmada Kazak kuvvetleri dağılmış ve Dimitraş.486-487. Mühimme kayıtlarından öğrendiğimiz kadarıyla gittikçe büyük bir tehlike arz etmeye başlayan Rus saldırıları ve yayılmacılığı8. Ö. “Yeni Vesikalara Göre Kırım…”. Bu taarruzlar. s.

Gürcistan itaat altına alınacak ve İran’ın en iç bölgelerine kadar inilebilecekti20..490. Matba’a-i Amire. Tıpkıbasım. A. “Osmanlı-Rus Rekabetinin Menşei…”. Devlet Giray’a. Ankara 1998. Seferin yapılmasına sebep olan hadiselerden en önemlisi. Halil İnalcık. s.46-51. H. ilkba- 15 16 17 18 19 20 H. MD. Azak kalesinin ve top yerlerinin tamir edilmesi.429. s. Ankara 2005. (ÖzetTranskripsiyon-İndeks). 224 /447 (5 Cemaziye’l-âhir 1000/19 Mart 1592). N. Osmanlı Belgelerinde Kazan.5. Hacıların bu husustaki şikayetleri için bk. 553. s. Bu sefer.374. Cilt I. Ayrıca bk.. özellikle Kafkasya’dan ve Orta Asya’dan gelen Hacıların hacca giderken Astrahan’a uğramalarına Rus Çarı’nın engel olmasıydı19. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü yay. Gökbilgin. Azak’ta Rus tehlikesi daha sonraki tarihlerde de vuku bulmuş. Gökbilgin. Ö. İnalcık.. Cilt 40.237-239. s.“Kırım Hanlığı”. Bu gelişmeler bir süre sonra Don ile Volga arasında bir kanal açma fikrinin gündeme gelmesine sebep olmuştur. 354. “Kırım Hanlığı”. Bu husustaki hükümler için bk.364. Ankara 1992. 424. “Osmanlı-Rus Rekabetinin Menşei…”.326. 1532-1577 Yılları Arasında Kırım…. Y. 7 Numaralı Mühimme Defteri Cilt I. s. Rus tehlikesi. Tıpkıbasım. Ö. Cilt 9. 2722 nolu hüküm. 375. Osmanlı-Kırım Hanlığı ilişkileri açısından önemli bir gelişme olan Astrahan (Ejderhan) seferinin yapılmasına yol açmıştır.. 838 nolu hüküm ve Cilt II. 423. Ancak Osmanlı devleti. İstanbul 1343.423. Esas itibariyle kayıtlara göz attığımızda Osmanlı devletinin bu dönemde Rusların bir savaş hazırlığı yapmasından daima endişe duyduğunu söyleyebiliriz18. s. Türk Dünyası El Kitabı. balık tutmaya gelen Rusların dahi kontrol altında bulundurulması emredilmişti17. 667. 630. Cilt I. s. Kırım Hanı Devlet Giray’dan. Astrahan’ın fethedilmesi gerekliliğine dair hükümler için bk.987/M. 7 Numaralı Mühimme Defteri (975-976/1567-1569). Kurat.. 2723 nolu hüküm. 372... her an çıkabilecek saldırılara karşı daima dikkatli olunmasını istemişti16. s.. 327. Y. s. Cilt 69. Tıpkıbasım. 1532-1577 Yılları Arasında Kırım….. Plana göre Osmanlılar. Gökbilgin. Kırımî El-Hac Abdulgaffar. 466. 513-514.44. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü yay... hattâ Azak sancakbeyine gönderilen H.. 671 nolu hükümler.. ancak Avusturya ile barış anlaşması yapılınca (1562) mümkün olmuştur. Cilt II. 465. Feridun Emecen. ancak şiddetle püskürtülmüştü15. s. İnalcık. Karabağ. 356. 403. 464.367-368. 355. s.46. s. 93 (sayfa)/209 (hüküm)(12 Şaban 987/4 Ekim 1579) (Bu defterler bundan sonra MD olarak kısaltılacaktır).325. Böylece Karadeniz’den Hazar denizine gemilerle doğrudan erzak ve mühimmât sevk olunabilecek. Don ile Volga nehirleri üzerinde karşılıklı iki kale yapacaklar ve bunun arasında bir kanal açarak iki nehri birleştireceklerdi.490. Şirvan.... s. Bu gerekçelerle Kırım Hanı I. s.Öztürk.492 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ asker toplayıp kale üzerine gelmiş. Türkler.111.Öztürk. Ayrıca bk. Başbakanlık Osmanlı Arşivi. s. s. Mühimme Defteri. Umdetü’t-tevârîh. Bu sefer hakkında ayrıca bk. “Sultan Süleyman Çağı ve Cihan Devleti”. Ö. “Kırım Hanlığı”. Tıpkıbasım. Cilt I. 1532-1577 Yılları Arasında Kırım…. .. Türk Kavimleri ve Devletleri.1579 tarihli bir hükümde. Cilt I. 554. 489. Ruslara itimat olunmaması. 3 Numaralı Mühimme Defteri. şark seferleri kolaylaşacak.

8.138. Kocacık Yörükleri25. Tıpkıbasım. Cilt I. Cilt I. 2252 nolu hüküm.. 7 Numaralı Mühimme Defteri. 7 Numaralı Mühimme Defteri Cilt I. 7 Numaralı Mühimme Defteri. 18 nolu hüküm. Tıpkıbasım.8. Tıpkıbasım. Cilt I. .149.. Ankara 1999. (Özet-Transkripsiyon-İndeks). 7 Numaralı Mühimme Defteri.. iki yüz baş beygir Eflak voyvodasından36. Tıpkıbasım.139. s. 7 Numaralı Mühimme Defteri. Naldöken Yörükleri24. s. Canik. 7 Numaralı Mühimme Defteri Cilt III. Cilt II. İncelediğimiz kayıtların büyük bir bölümü bu seferin hazırlıkları ile ilgilidir22. Cilt I. Kastamonu. 7 Numaralı Mühimme Defteri.4.. Tıpkıbasım. Vize Yörükleri27. Cilt I. gerek Kırım Hanı I. Bu esere göre savaş araç ve gereçleri büyük bir donanma ile Kefe’ye gönderilmiş. Sefer hazırlıkları ile ilgili olarak Peçevî Tarihi’nde dikkate değer bilgiler yer almaktadır. 7 Numaralı Mühimme Defteri. s. Tıpkıbasım.. Bk. Cilt I. s. Cilt III. Tıpkıbasım.366. Kefe.. s. Cilt III..9. 7 Numaralı Mühimme Defteri. Ankara 1999. 27 nolu hüküm.9. 20 nolu hüküm. Trabzon29. Bekir Sıtkı Baykal)... Cilt III.. ayrıca başta yeniçeriler olmak üzere çok sayıda asker bölgeye intikal ettirilmiştir. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü yay. s. Kültür Bakanlığı yay. s. s. 23 nolu hüküm. s.140. Tıpkıbasım. Soğdak. Bu hususta ayrıca bk. edavât ve mühimmât da bölgeye gönderilmiştir.. 447-449. “Osmanlı-Rus Rekabetinin Menşei…”. s. 4 nolu hüküm. Gökbilgin.. 2255 nolu hüküm. s. Tıpkıbasım. Sinop28. Tıpkıbasım. Peçevî İbrahim Efendi. Tıpkıbasım. (Haz.8. her sanattan orducu esnafı Kefe’deki kasabalardan35. Tıpkıbasım. 2254 nolu hüküm. Cilt I. Amasya32. (Özet-Transkripsiyon-İndeks). Cilt I. Tıpkıbasım. 7 Numaralı Mühimme Defteri Cilt I. Taman ve Menkub’dan.. s.. İnalcık. Cilt I. Bölgeye gönderilen ve bu sefer için yaptırılan gemilerin çoğu silah ve savaş malzemesi ile dolu olduğundan zahireler elde mevcut olan başka deniz vasıtaları ile mahalline gönderilmiştir38. Cilt I. 2280 nolu hüküm. Cilt I. 7 Numaralı Mühimme Defteri (975-976/1567-1569).151. Cilt I. Cilt II. Köstendil. 21 nolu hüküm...47-49. Cilt I. s.. Tıpkıbasım.. Bu sefer organizasyonunda sadece asker değil. celepler Kefe’den37 istenmiştir. s. Askerlerin temel ihtiyaçlarından biri olan peksimet. Cilt I. Cilt I. Cilt I.. Tıpkıbasım. 11 nolu hüküm. Buna göre Tanrıdağı Yörükleri23. Cilt I. Cilt II. s. Tıpkıbasım. Kefe kalesinin hisar erlerinin bir kısmı30 ile Çorum31. Cilt I. Ö.8. 26 nolu hüküm. sefer için gerekli âlet. Cilt I.TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 493 harda Astrahan’a bir ordu gönderileceği. 6 nolu hüküm. Silistre ve Niğbolu beylerinin sipahileri33 bu sefere gitmekle görevlendirilmişlerdir. Ancak sefer. Cilt II. kendisinin de bu sefer için hazırlanması gerektiği haber verildi21. Cilt I. Devlet Giray Han’ın (1551-1577) Astrahan ve Kıpçak bozkırında Hanlık 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 H. Cilt III.4. 7 nolu hüküm..9. 7 Numaralı Mühimme Defteri (975-976/1567-1569). 1532-1577 Yılları Arasında Kırım…. Don-Volga arasında bir kanal açılacağı. Ankara 1999. 7 Numaralı Mühimme Defteri. Cilt I. 7 Numaralı Mühimme Defteri. s. 7 Numaralı Mühimme Defteri. s. 7 Numaralı Mühimme Defteri. s. 22 nolu hüküm. Cilt II. 2275 nolu hüküm.. s. 10 nolu hüküm. Cilt I. Çingene müsellemleri26. Ayrıca Astrahan seferine iştirak edecek beylerin de Nevruz’da Kefe beylerbeyine katılması istenmiştir34. Tıpkıbasım. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü yay.5.. s. Peçevî Tarihi.5. Cilt I.4.

Cilt II.. Yeni Türkiye.. 1532-1577 Yılları Arasında Kırım…..21.304. Halim Giray (Han). İ. Cilt I.748. Sayı 15 (Mayıs-Haziran 1997).. Tüm bu gelişmelerden bir süre sonra Kırım kuvvetleri. s. s. “Kırım Hanlığı”.423. Ö. Kırım hanlarının Osmanlı ordusuna iştirak etmeleri ile ilgili olarak şu bilgi dikkat çekicidir: “Padişah veya vezir-i azâm sefere gideceği zaman lüzum görmesi halinde sefere çıkmadan birkaç ay önce Kırım Hanı’na nâme-i hümâyûn göndererek sefere davet ederdi. Kahire 1285. Ö.Öztürk. H. Y. Peçevî Tarihi. Ancak Kırım Hanı’nın bu başarısına rağmen Ruslar. I. “Kırım Hanlığı”. Gökbilgin. s. İnalcık.) yüzünden başarısızlıkla sonuçlanmıştır41.Öztürk. Y.702. Osmanlıları. Müneccimbaşı Derviş Ahmed Efendi. Kısım 2.21. bu muvaffakiyet üzerine “taht-algan” ünvanını aldı43. s. Osmanlı Tarihi. Kafkaslar’dan Basra Körfezi’ne kadar uzanan sahada uzun ve yıpratıcı savaşlara sürüklemiştir. Cilt 6. Halil İnalcık. Moskova üzerine 1571’de bir akın gerçekleştirdiler ve şehrin etrafını yaktılar42. XVI. Türk Dünyası El Kitabı. Mengli Giray zamanında Osmanlı devleti tarafından düzenlenen büyük çaplı seferlere iştirak etmişler ve Kırım akıncı güçleri seferlerin vazgeçilmez destekçileri arasında yer almışlardır.51. Halim Giray (Han). s. bu dönemde büyük bir önem arz eden İran seferinde Kırım kuvvetlerinden istifade edilmesi olduğu görülür45. “Kırım Hanlığı”..491. MD.298. Devlet Giray Han. Bu hususta ayrıntılı bilgi için bk. Nahide Şimşir. s. “Osmanlı Devleti ile Türk Hanlıkları Arasındaki Münâsebetler”. Ayrıca bk. “Kırım Hanlığı”.490. Yeni Türkiye. Bu mücadele başlangıçta Doğu-Anadolu 39 40 41 42 43 44 45 Bu hususta bk. Kırım kuvvetleri ilk kez I. “Kırım Hanlığı”.448.51-52.Öztürk. sefere davet edilecekleri zaman kendilerine nâme-i hümâyûn ile hil’atlerden bir hil’at ile murassa kılıç göndermek kanundu ve aynı zamanda kendisine çizme-baha veya tirkeş-baha ismi altında beş binle onbeş bin arasında altın ve kalgay sultana da daha az miktarda harcırah gönderilirdi”. s. Bk. Gülbün-i Hânân. Y. s. 1532-1577 Yılları Arasında Kırım…. Bu hususta bk.30. s. Kazan ve Astrahan’ı boşaltmadılar. H. Yıl 3. Ayrıca bk. Y. “Türkiye ile Türk Dünyası Arasındaki Münasebetlerin Tarihî Arkaplânı”. Yıl 3.487..490. 1583’de Rusların Kafkasya ve Karadeniz’e doğru genişlemesini durdurmak için mücadele edildiyse de bu dönemde zayıflamış olan hanlık. Uzunçarşılı. Matbaa-i Amire. Sahâifü’l-Ahbar.. Ö. 14/26 (17 Cemâziye’l-evvel 979/7 Ekim 1571). İstanbul 1287.. . s.494 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ yerine Osmanlı hakimiyetinin yerleşmesini istememesi39. Kayıtlara göz atıldığında. İA. olumsuz coğrafi şartlar ve hava muhalefeti vb. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı-Kırım Hanlığı ilişkileri açısından dikkati çeken bir diğer hususun.. “Kırım Hanlığı”. Gökbilgin. Bilindiği üzere Osmanlı devleti ile İran-Safevi devleti arasındaki rekabet. s. Abdullah Gündoğdu. 1532-1577 Yılları Arasında Kırım…. s. Sayı 15 (Mayıs-Haziran 1997). Cilt 3. bu endişeyle ordunun hareket ve intikal aşamasında güçlükler çıkarması40 ve gerekse diğer sebepler (yeteneksiz devlet adamları.44. s. Öztürk. Hanlar. Peçevî İbrahim Efendi. Cilt 16. Gökbilgin. Gülbün-i Hânân. s.. s. s. Rusya’ya karşı ancak Osmanlı himayesi sayesinde varlığını koruyabilmiş ve akınlarına devam edebilmiştir44.

Gerek onun eski nüfuzunun bu dönemde kalmaması gerekse İran seferinde şöhret kazanmak isteyen ve birbirlerine hasım olan Lala Mustafa Paşa ve Sinan Paşa’nın her birinin İran’a karşı açılacak olan bu seferde serdar olmak istemeleri bu süreci hızlandırmış ve iki serdarın seraskerliği mahzurlu görüldüğünden padişahın iradesiyle Lala Mustafa Paşa. Mehmed Giray’ın seferi yarıda bırakarak Kırım’a dönmesinin padişahı öfkelendirdiğini ve bu tavrının onun “mülk ve başının gitmesine” sebep olduğunu ifade etmektedir. Osmanlı Tarihi. s. Kısım 1. İsmail Hakkı Uzunçarşılı. Osmanlı Tarihi. Esas itibariyle dönemin vezir-i âzamı Sokullu Mehmed Paşa bu sefere taraftar olmamıştır. “Osmanlı-Rus Rekabetinin Menşei…”. daha sonraları devam etmekte olan Osmanlı-İran savaş- 46 47 48 49 50 51 52 Bk. Mehmed Giray’ın padişahın iznini almadan katıldığı seferi yarıda bırakarak ve yerine bir miktar asker bırakarak Kırım’a dönmesi51 tepkiyle karşılanmıştır52. Peçevî İbrahim Efendi. Selânikî Mustafa Efendi. II. s. Kültür Bakanlığı yay.İ. İnalcık. s. Cilt II.60. eserinde II. Bk. İA.22. Bu dönemde yapılan İran seferleri için bk. Gülbün-i Hânân. Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman’ın zaferlerinden sonra da Azerbaycan. Osmanlı Tarihi.H. Diyarbekir beylerbeyisi Özdemiroğlu Osman Paşa’yı zor durumda bırakmıştır50... Bu hususta bk. II. bu sefere yüz bin kişilik bir kuvvetle katılmış (1579). Bekir Kütükoğlu.350-351.. “Kırım Hanlığı” adlı çalışmasında. Cilt I. Kırım’a dönerken hanlığın askeri gücünün büyük kısmını yine Osmanlı emrine verdiğini ve onun bu dönemde bir di- . Kırım Hanı. Peçevî.. s. (Haz.. ancak kışı orada geçirmeyerek oğlu Gazi Giray’ı bırakıp Kırım’a geri dönmüştür. İ. Kısım 1. 151/303 (21 Safer 986/29 Nisan 1578).114. Ankara 1983. İ. bütün İran seferinin serdarı tayin edilip Gürcistan ve Şirvan’ın fethetmekle görevlendirilmiştir.H. Mehmet İpşirli).. Cilt VIII. Bk.Uzunçarşılı. Mehmed Giray’a (1577-1584) yazılan nâmenin suretinde İran Şahı İsmail’in (Şah II. Cilt 3. gerekse Şah II. Cilt 32. Halim Giray (Han).55-68. (Haz. Don-Volga arasında kanal açma teşebbüslerinin de diğer sebeplerinden birisini oluşturmuştur46. “Murad III”. Peçevî Tarihi.2. Şemahı’ya kadar gitmiş. Halim Giray (Han).Uzunçarşılı.Uzunçarşılı. kendisinin de Tatar askeri ile Demirkapı’dan Şirvan ülkesine hücum etmesi emredilmişti49..TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 495 yaylası. Gürcistan ve Irak üzerinde devam etmiş. Mehmed Giray. Cilt 3.60.İsmail) vefat ettiği ve dolayısıyla İran’da karışıklığın zuhur ettiği ifade edilerek Mustafa ve Sinan Paşaların iki koldan İran’a girecekleri48. 162/318 (26 Safer 986/4 Mayıs 1578). Cilt 3. Osmanlı Tarihi. MD. 615-616..Mehmed Giray’ın bu tavrının onun muharebelerde Osmanlı’yı yalnız bıraktığı şeklinde yorumlanamayacağını. Umdetü’t-tevârîh. İncelediğimiz hükümlerde bu duruma temas eden bazı kayıtlara rastlamak mümkündür. Bu hususta detaylı bilgi için bk. s.. Ankara 1999. Kırım Hanı II. Bu durum. Kısım I.. s. s. Tarih-i Selânikî (971-1003/1563-1595). Bu hususta ayrıca bk. 59/128 (11 Zi’l-ka’de 985/20 Ocak 1578). Bu dönemde İran ile yapılan mücadele daha sonraki dönemlerde de devam etmiş. Şöyle ki kayıtlara göre. Kırımî El-Hac Abdulgaffar. s. Cilt 3.İsmail’in ölümünden (1577) sonra İran’da baş gösteren kargaşalıklardan Osmanlılar yararlanmak istemişler ve Safevilere karşı muharebeye karar vermişlerdir47. Ankara 1999. Bununla birlikte Yücel Öztürk. s.23. Bekir Sıtkı Baykal).123. TTK yay. s.H. gerek Şah Tahmasb’ın ölümü (1576). Tatar Hanı II. H. s. Kısım 2. Gülbün-i Hânân.57-58.

424.492. s. Yeni Türkiye yay. 19/49. Yücel Öztürk.491. Mehmed Giray. v. Rumeli’den asker. 6/10 (17 Safer 990/13 Mart 1582)..5. cephane ve mühimmât sevkiyâtında önemli birer üs vazifesi görmüşlerdi. sonuçta kalgay olan kardeşi Alp Giray tarafından yakalanarak öldürülmüştür (1584)54. Osmanlı tarihinde büyük buhranlara yol açmıştır59. Giray Saynur Altuğ. İslam Giray. bu mücadelede başarılı olamayacağını anlayınca Ur taraflarına kaçmak istemiş.85. Es-seb’ü’s-seyyâr…. s.496 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ larına ikinci kez katılma emri almış. Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I. s. “Osmanlı Devleti ile Türk Hanlıkları …”. İstanbul 2009. Kurumsal ve Ekonomik Gelişim.. II. 49/124 (13 Rebî’ü’l-evvel 990/7 Nisan 1582). İslam Giray’ın (1584-1588) onun yerine geçmesine sebep olmuştur55. İ.Uzunçarşılı. eyalet bünyesindeki ekonomik imkânlarını da büyük ölçüde bu seferler için harcamıştı60. Kısım 1.. s. “Kırım Hanlığı”. 6/11 (17 Safer 990/13 Mart 1582). Halil İnalcık. Kültür Bakanlığı yay. Es-seb’ü’s-seyyâr fî ahbâr-ı mülûki’t-Tatar. Cilt 3. Gülbün-i Hânân. 49/125 (13 53 54 55 56 57 58 59 60 61 . v. Osmanlılar ile İranlılar arasındaki mücadele 1578’den 1639 Kasr-ı Şirin Barış Antlaşması’na kadar aralıklarla sürmüş ve uzun süren bu savaşlar. Demürkapuya sefer hazırlıkları için bk.. Halim Giray (Han). Kısım 2. s. “Kırım Hanlığı”. s. Gülbün-i Hânân. SüleymaniyeRagıp Paşa.181.. s.. İslam Giray’ın Kırım tahtına geçmesinden sonra Cuma hutbelerinde halife sıfatıyla padişahların isminin önce okunması esası getirildi57. Osmanlı Tarihi. Cilt 47. N. yüzyılın ikinci yarısında yapılan İran seferlerinin hazırlıklarıyla ilgili olarak mühimme defterlerinde çok sayıda hüküm kayıtlıdır61. Ankara 2000. Klasik Dönem (13021606):Siyasal.. “Kırım Hanlığı”.3. özellikle de Kefe ve Azak gibi sefer organizasyonunda önemli bir konuma sahip olan yerler dolayısıyla da büyük bir ehemmiyet arz etmekteydi. Mehmed Giray’ın bu tavırları. B. Bu durum aynı zamanda hanlığın siyasî açıdan zayıfladığının bir göstergesi olması bakımından dikkate değerdir58. Osmanlı Tarihi. ancak başarılı olamayarak kardeşi Alp Giray tarafından yakalanmıştır. Bk. Devlet-i ‘Aliyye. Ayrıca bk. ancak bu seferi de yarıda bırakıp Kırım’a dönmüştür53. Öztürk. s.54b. XVI. s.619. hattâ asî olmasına sebep olmuş.Uzunçarşılı. II. MD.60.54a. tahta çıktıktan sonra oğlu Mübarek Giray’a “Nureddin”lik pâyesi verdi56. (Ed. stratejik konumu. Kısım 2. s. İ. “Hanlık Döneminde Kırım”.. Bk. Edebiyatı ve Musikisiyle Kırım. Öztürk. s. s. Sanatı... Kütükoğlu. Savaş hazırlıkları içerisinde tüfenkçi ve neccâr temiğer tehlike olan Rusya ile hesaplaşmak istediğini ifade etmektedir.. Şimşir. Osmanlı Hakimiyetinde Kefe (1475-1600). Cilt 3. No:1016. s.27. Y. Kırım. Ankara 2003. Alp Giray: “Hanların yüzü suyun nâmerdlik ile yere döküp Kırım ocağına su kodun hey kaltaban” diyerek Mehmed Giray’ı kemend ile boğmuştur.492.491.3. Cilt 3. Türkiye İş Bankası yay. “Kırım Hanlığı”. onun Osmanlı devleti ile ilişkilerinin bozulmasına. Tarihi.305. Öztürk. s. Seyyid Mehmed Rıza. H.Öztürk. Seyyid Mehmed Rıza. İran seferleri sırasında sadece askeri güç takviyesi bakımından değil.24.Oktay Aslanapa). “Murad III”...H. İnalcık. Y.H. Bu yerler. Bu hususta bk. “Kırım Hanlığı”.. Kefe. Y. Y. Halim Giray (Han). s. Bu durum İstanbul’da uzun yıllar rehin olarak tutulan kardeşi II.

MD. Bu dönemin önemli gelişmelerinden bir diğeri de Osmanlı-Lehistan-Kırım Hanlığı ilişkileridir. yeniçeri efradı için iki bin koyun63 ve başka ihtiyaçların (peksimet. (Basılmamış Doktora tezi). (Özet-Transkripsiyon-İndeks). Cilt 32.. Seferlerde ordunun iaşesi. Bazı Leh beyleri. Leh kralını yeniden bir ahidnâme istemeye sevk etmiştir72. Cilt III. Cilt 38. MD. vergilerini verdikleri ve ahidnâmeye uydukları sürece Tatarlar tarafından Leh ülkesine saldırıda bulunulmaması kaydedilmiştir70.. Cilt 38. Tıpkıbasım. s.Yüzyıl Başlarında Şark Seferlerinin İâşe.45. 2742 nolu hüküm. s. İstanbul 1997. yani Leh topraklarına herhangi bir saldırıda bulunmamalarını istemiştir69. 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 Rebî’ü’l-evvel 990/7 Nisan 1582). Kayıtlara yansıdığı kadarıyla gerek Lehliler gerekse Tatarlar birbirlerinin topraklarına akınlar gerçekleştirmekteydiler. s. Cilt II. s. araba yapmasını bilen üstadlar65. 2770 ve 2771 nolu hükümler.TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 497 ni62. Cilt 38. Tüm bu gelişmeler. 2752 nolu hüküm. Cilt 43. bu suretle Tatarların bilinçli veya disiplinsiz hareketleri sonucu Lehler üzerine giriştiği akınları önlemek için müdahale etmek zorunda kalmıştır71.. hazinenin durumu ve askerin vaziyeti önemli bir husustu. 7 Numaralı Mühimme Defteri. “memleketimizi basan Tatarları kovalıyoruz” diyerek askerleriyle Kırım topraklarına girmiş.. Osmanlı devleti. Leh Kralı’ndan sınır tecavüzlerini durdurmalarını.. 27/87 (3 Safer 987/1 Nisan 1579). beygir ve zahire66) vurgulanması. İran seferlerinin organizasyonu hakkında fikir vermesi bakımından dikkate değerdir67.. Bu hususların XVII. 1532-1577 Yılları Arasında Kırım…. 49/126 (13 Rebî’ü’l-evvel 990/7 Nisan 1582). Ömer İşbilir. Cilt 53. MD. Cilt II.388. MD. 412. 50/127(13 Rebî’ü’l-evvel 990/7 Nisan 1582).. Cilt 47. İstanbul. 7 Numaralı Mühimme Defteri. yüzyıl başlarında yapılan şark seferleri açısından bir değerlendirmesi ile ilgili olarak bk.. Müslüman esirlerin ve malların iade edilmesini ve biriken vergilerin ödenmesini isterken. Cilt 32. 7 Numaralı Mühimme Defteri (975-976/1567-1569). Cankirman Kalesini basıp ahalinin hayvanlarını gasp ederek bazı kişileri esir almıştı68. 153/304 (21 Safer 986/29 Nisan 1578). celebler64. Ö. Tatar Hanı Devlet Giray Han’dan da bu olaylar üzerine galeyana gelen sınırdaki Tatarları zapturapt altında tutarak antlaşma hükümlerine aykırı bir harekette. s.411. Cilt III. MD. 27/88 (3 Safer 987/1 Nisan 1579). MD. Cilt III. XVII. 148/360(17 Cemâziye’levvel 990/9 Haziran 1582). Tıpkıbasım. 119/338 (27 Receb 992/4 Ağustos 1584). Osmanlı devletinin bu konuya yaklaşımı oldukça dikkat çekicidir. Cilt II. Hattâ başka bir hükümde Tatar hanına. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Tıpkıbasım. Cilt II. 13/24 (18 Rebî’ü’l-evvel 988/3 Mayıs 1580).395. MD. MD. Tıpkıbasım. Gökbilgin. .. 27/89 (3Safer 987/ 1 Nisan 1579). 2750 nolu hüküm. ikmâl ve Lojistik Meseleleri. 160/314 (26 Safer 986/4 Mayıs 1578). 7 Numaralı Mühimme Defteri. nakliyesi.397. Cilt III.

MD. yüzyılın ikinci yarısında. şimal kürkleri. G. Cevdet Paşa. söz konusu kayıtların bir kısmının Kırım Hanlığı içerisinde vuku bulan taht mücadeleleri ile ilgili olduğu görülür73.11.. Cilt 58. N. Kırım ve Kafkas Tarihçesi. Devlet Giray’ın75 ölümünden sonra Kırım Hanlığında anlaşmazlıklar daha da artmış ve yer yer iç mücadeleler başlamıştır. Bu coğrafyada özellikle Batı dünyası ve Ön Asya memleketleri ile Kırım limanları arasında geniş bir ticaret yapılmakta. İnalcık. MD. Cilt 42. MD. Türk Dünyası El Kitabı. Devlet Giray Han hakkında ayrıntılı bilgi için bk. hem de ticarete metâ olan birçok mal ve eşyanın söz konusu yörede var olmasıdır. s. Bilhassa bu dönemde Nogay kabilelerinin asi davranışları dikkate değerdir. bu limanlarda Uzakdoğu’dan gelen ipek. A. 25/189 (18 Cemâziye’l-evvel 989/20 Haziran 1581). 171/454 (25 Cemaziye’l-âhir 993/24 Haziran 1585). 172/455(25 Cemaziye’l-âhir 993/24 Haziran 1585). Bu durum diğer Kırım mirzalarının da II. s. İncelediğimiz kayıtlar. 172/456 (25 Cemaziye’l-âhir 993/24 Haziran 1585).423. Tüm bu karışıklıklar. “Hanlık Döneminde Kırım. 236. MD. 121/417 (28 Receb 989/28 Ağustos 1581).Mehmed Giray’ın. s. Kırım’da taht mücadelelerinin böylesine yoğun yaşanmasının ve ciddi muhalefetlerin artmasının sebebi. yerine Saadet Giray’ı kalgay seçmesi. balık...15-16. Türk Kavimleri ve Devletleri. . Gülbün-i Hânân. Osmanlıların özellikle XVI. S. Cilt 46. Kurat. “Kırım Hanlığı”. Bu unvan hakkında bk. 279/805 (6 Rebî’ü’l-âhir 993/7 Nisan 1585). 85.. baharat. 65/166 (24 Rebî’ü’l-evvel 990/18 Nisan 1582). muhtelif deriler. Alp Giray’ın Kıpçak bozkırlarına kaçmasına ve Han’a karşı mücadele etmesine sebep olmuştur. s. Altuğ. Bu durumun başlıca sebebi. Cilt 47. Osmanlı-Kırım Hanlığı ilişkileri hakkında sadece siyasî açıdan bilgiler içermemektedir. 173/457 (25 Cemaziye’l-âhir 993/24 Haziran 1585). 25/188 (18 Cemâziye’l-evvel 989/20 Haziran 1581). hanlara kendi maiyetlerinde bulunan bir kumandan gibi davranmalarıydı74. Defterlerde yer alan ve özellikle ticarî faaliyetleri içeren hükümler buna delil olarak gösterilebilir. Ticarî İlişkiler: Mühimme kayıtları. s. Özellikle de II. Alp Giray’ın bu kaçışını doğrulamaktadır78.Mehmed Giray’a karşı gelmesine ivme kazandırmıştır77. 175/462 (25 Cemaziye’l-âhir 993/24 Haziran 1585). hem ticarî etkinlikler açısından bölgenin oldukça hareketli olması. Cilt 53. H. 46/92(3 Şaban 989/2 Eylül 1581). yük73 74 75 76 77 78 MD.498 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ Mühimme defterlerinde yer alan hükümlere göz atıldığında. kardeşi Alp Giray’ı kalgay76 yapması gerekirken mevcut düzeni hiçe sayarak. Mısır’a sevk edilen köleler. 65/165 (24 Rebî’ü’l-evvel 990/18 Nisan 1582). hanlığı âdetâ parçalanma aşamasına getirmiştir. Halim Giray (Han). İran ve Avusturya ile giriştiği uzun savaşlar döneminde (1578-1606) daha önce de ifade ettiğimiz üzere Kırım kuvvetlerine ihtiyaç duyması ve Osmanlı serdarlarının.

MD. 20/52 (23 Muharrem 985/12 Nisan 1577).194-195. “Kırım Hanlığı”. MD. eskiden beri Tatar taifesinin etraftan topladığı sade yağı Kefe’ye getirip orada tüccara sattığı ve dolayısıyla da burada gümrük vergisi alınırken. Cilt 31. Kayıtlarda ürünlerin daha önceki narh üzerinden fiyatının belirlenerek satılması istenmiş. Cilt 46. Cilt 31. Sadece İstanbul’a gönderilen malzemelerde değil. Bu durumun önüne geçmek için de bölgeye sürekli olarak emirler gönderilmiştir86. Kezâ söz konusu steplerdeki zengin topraklar. Halil İnalcık. Kefe beyi Kasım Bey’e gönderilen bir hükümde. MD. 1093/1605 (979/1571). MD. 43/87 (3 Şaban 989/2 Eylül 1581). 92/190 (20 Safer 981/21 Haziran 1573). Cilt 14. İstanbul’dan da Kırım’a malzeme gönderilmekteydi. Bu hususta örnek belgeler için bk. MD. bölge halkı tarafından işlenmekte ve buradan elde edilen mahsûl. İnalcık.. MD.752. Cilt I (1300-1600).. MD. İnalcık. 203/533 (8 Safer 993/19 Şubat 1585).338.... s. Bu ürünler içerisinde Kırım’dan en çok yağ istenmiş84 ve İstanbul’da yağ sıkıntısı çekilirken bazı kimselerin yağı mahzenlerde saklayarak fiyat arttıktan sonra satmak istediklerine vurgu yapılmıştır85. Kefe halkına satılan ürünlerde de fiyat artırımına gidilmemesi öngörülmüştür. MD. 134/340 (5 Cemâziye’l-âhire 986/9 Ağustos 1578). arpa. Kırım’dan İstanbul’a mal götürüldüğü gibi. mercimek. “Yeni Vesikalara Göre Kırım…”. Cilt 22.. Cilt 14. H. Kırım’a ve İstanbul’a sevk edilmekteydi. Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik…. MD. Cilt 30. 381/1031(19 Rebî’ü’l-âhir 992/30 Nisan 1584). MD. Elbette bu noktada bölgenin verimli topraklara sahip olmasını da göz ardı etmemek gerekir. bu duruma ister yeniçeri ister sipahi olsun kim muhalefet ederse isimlerinin bildirilip cezalandırılmaları istenmiştir88.338.81 gemi kerestesi82 ve hattâ sarayın bahçeleri için Kefe lalesi soğanı83 gönderilmekteydi. Cilt 58. İnalcık. Cilt 39.Halil Berktay). Nitekim İstanbul muhtesibine gönderilen bir hüküm79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 H.. şimdiki hâlde tüccarın etraftan topladıkları yağları İstanbul’dan başka yerlere götürdükleri. Örneğin.. s.TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 499 sek kalitede balmumu ve tuz yüklenmekteydi79. 68/202 (17 Cemaziye’l-evvel 993/17 Mayıs 1585). Cilt 52. (Çev. Kırım’dan gelen hububat kesildiği zaman İstanbul’da kıtlık başlamaktaydı80. . İstanbul 2000. Cilt 35. 37/98 (23 Muharrem 999/21 Kasım 1590). 339/664(10 Rebî’ü’l-evvel 988/25 Nisan 1580). MD.. Bununla birlikte yağ satışında da usulsüzlükler yaşanmaktaydı. Cilt 67. MD. 59/141(19 Rebî’ü’l-âhir 986/25 Haziran 1578). İA. 38/99 (23 Muharrem 999/21 Kasım 1590). s. 120/289 (15 Cemâziye’l-evvel 985/31 Temmuz 1577). Cilt I. buğday. MD. MD. H. 105/144 (12 Rebî’ü’l-evvel 978/14 Ağustos 1570). bu yüzden de gümrük vergisi alınmadığı belirtilerek yağların derhal eski uygulamaya uygun olarak toplanması ve satılması emredilmiştir87. Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi. 331/644 (5 Rebî’ü’l-evvel 988/20 Nisan 1580). Cilt 35. İstanbul’a Kırım’dan gemilerle yağ.. İncelenen hükümlere göre. 59/139 (19 Rebî’ü’l-âhir 986/25 Haziran 1578). 264/584 (28 Receb 985/11Ekim 1577). s. Cilt 39.

Siyasî açıdan Osmanlı devleti. kendisine tabi olan bu hanlığın ida89 90 91 MD. XVI. sadece siyasî ve askerî sahada yaşanmamış. H. Ancak bu münasebet. meşin gibi eşyaların Kefe’ye götürülmesinin ve satılmasının yasak olduğu ve Kefe’ye lazım olan eşyayı almak için gönderilen gemicilere mutlaka mühürlü temessük verilmesi istenmiştir91. kenevirden mamûl kumaşlar.Tablo1). Kili ve Akkerman gibi Karadeniz limanlarına büyük miktarda ipek.331. bunun karşılığında ise buralardan İstanbul’a tarım ve hayvancılık ürünleri gönderilmekteydi90 (Bkz. Cilt 30. Yine kayıtlardan öğrendiğimiz kadarıyla bazı malzemelerin Kırım’a gönderilmesi yasaktı. ancak bu bahane ile fazla zahire gönderilmesinden de sakınılması istenmiştir89.500 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ de. Kırım Hanı İslam Giray Han’ın kendi kileri için her sene beş yüz kile pirinç. yüz kantar siyah üzüm. elli kantar kızıl üzüm. elli kantar sabun. elli kantar incir istediği ve bu malzemeleri gemisine yükleyip götürmek istediğinde muhtesib ve iskele eminleri tarafından kendisine herhangi bir zorluk çıkarılmaması.İncelenen Mühimme Kayıtlarına Göre Kırım’dan ithal edilen ve Kırım’a ihrac edilen ticarî mallar Kırım’dan ithal edilen mallar yağ buğday arpa mercimek gemi kerestesi lale soğanı Kırım’a ihrac edilen mallar ipek pamuk kenevir - Sonuç: Osmanlı devleti. MD. s. pamuk. Kefe beyine gönderilen bir hükümde. Samsun ve Sinop iskelelerinden tuz. Trabzon. Cilt I. ticarî faaliyetleri de kapsamıştır. Tablo 1. Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik…. Anadolu’dan Kefe. 165/387(18 Safer 985/7 Mayıs 1577). İnalcık. 143/263 (19 Rebî’ü’l-evvel 993/21 Mart 1585). Cilt 55. yüzyılın ikinci yarısında Kırım Hanlığı ile özellikle siyasî ve askerî sebeplerden dolayı yoğun bir münasebette bulunmuştur. .

yüzyılın ikinci yarısında yoğun bir münasebetin yaşanmasına yol açmıştır. Bütün bu gelişmeler. Kırım Hanlığı’nın stratejik konumu. hattâ bu dönemde Kırım için büyük bir tehlike arz etmeye başlayan Rus tehlikesinin de farkına varmıştır. özellikle de Kefe ve Azak limanlarının. Osmanlı devletinin şark seferlerini organizasyonunda işini büyük ölçüde kolaylaştırmıştır. gerek askerî güç gerekse mühimmât sevkiyatı açısından önemli birer üs olması. bölge üzerindeki hakimiyetini kaybetmemek için temkinli olmaya çalışmış. © . Osmanlı devleti ve Kırım Hanlığı arasında XVI.TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 501 recisini belirleme ve tayin etme kudretini sürekli olarak elinde tutmuş.

Türkler.. Feridun. Halil. 2. Belleten. 16. Ankara 1993. “Kırım Hanlığı”. 31.501520. “Hanlık Döneminde Kırım”. 55. . Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi. Devlet-i ‘Aliyye. Gökbilgin. 31. 52. Özalp.Halil Berktay). Altuğ.. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yay. Ankara 1998.65-122. Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I. Tıpkıbasım. 32 (1944). Sanatı. s. 67. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü yay. 46. 47. s. Ankara 1970.420-434.Arşiv Kaynakları İstanbul. Matba’a-i Ebüzziya. Cilt II.502 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ KAYNAKLAR 1. Yıl 3. Türk Dünyası El Kitabı.Kemal Ortaylı). Ege Matbaası. Bronevskiy. İnalcık. Martin. Halil. 43. Kırım ve Kafkas Tarihçesi.. s. Ankara 1992. Atatürk Üniversitesi yay. 30. 1532-1577 Yılları Arasında Kırım Hanlığı’nın Siyasî Durumu. Kurumsal ve Ekonomik Gelişim. 32.. Gündoğdu. (Çev. 39. Ankara 1998.. (Özet-Transkripsiyon). Cilt 9. Sayı 15 (Mayıs-Haziran 1997). Cilt I.. Diğer Kaynaklar ve İncelemeler 3 Numaralı Mühimme Defteri (966-968/1558-1560). 7 Numaralı Mühimme Defteri (975-976/1567-1569). Matbaa-i Amire. Gülbün-i Hânân. Sevinç matbaası. Yeni Türkiye. Kostantiniyye (İstanbul) 1307.. Cilt I. Cilt III. Cilt: 14.295-299. İnalcık. Sayı 29. İstanbul 1287.185-229. Başbakanlık Osmanlı Arşivi. “Sultan Süleyman Çağı ve Cihan Devleti”. (Özet-Transkripsiyon-İndeks). Belleten. (Çev. Cevdet Paşa. 69. Halil. Halil. İnalcık.349-402. Giray Saynur. s. s. Sayı 46. Ankara 1999. (Ed. “Osmanlı-Rus Rekabetinin Menşei ve Don-Volga Kanalı Teşebbüsü (1569)”. 42. İnalcık. Cilt VIII. Halil. Ankara 1999. Türkiye İş Bankası yay. Halim Giray (Han).Oktay Aslanapa). Cilt I (1300-1600). 35. Klasik Dönem (1302-1606): Siyasal. Emecen. Ankara 2003. “Türkiye ile Türk Dünyası Arasındaki Münasebetlerin Tarihî Arkaplânı”. 53. 22. 40. s.. “Yeni Vesikalara Göre Kırım Hanlığının Osmanlı Tâbiliğine Girmesi ve Ahidname Meselesi”. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yay. Abdullah. İstanbul 2009. Ankara 1993. Kırım. 58. Yeni Türkiye yay. Edebiyatı ve Musikisiyle Kırım. İstanbul 2000.. Mühimme Defterleri. 30.. İnalcık. Cilt I. Tıpkıbasım. Cilt XII (Nisan 1948). Tarihi. 38. Ankara 1973.

İstanbul 1940. “Murad III”. (Basılmamış Doktora tezi). İstanbul 1934. s.746-756. Cilt 31. Kurat. Bedriye. Osmanlı Tarihi. Kısım 2. Ankara 1999.VIII. Yücel. Cilt 6. Öztürk. ikmâl ve Lojistik Meseleleri. Kırım Hanlığının Kuruluşu ve Osmanlı Himâyesinde Yükselişi (14411569). Cilt 3. Bekir. DİA. Cilt I. TTK yay.. Türkler. Süleymaniye-Ragıp Paşa. Ankara 2000. Müneccimbaşı Derviş Ahmed Efendi. Kırım ve Türkistan Hanlarına Ait Yarlık ve Bitikler. Cilt I-II. Cilt 8. Öztürk. Kurat. Osmanlı Belgelerinde Kazan. s.. (Haz. Akdes Nimet. Muzaffer.480-513.. Yeni Türkiye. Ankara 1989. İA. Kültür Bakanlığı yay. Kısım 1. s. İA. İstanbul 1343.“Osmanlı Devleti ile Türk Hanlıkları Arasındaki Münâsebetler”. İstanbul 1997. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü yay. Peçevî İbrahim Efendi.520-521. Kütükoğlu. “Kırım Hanlığı”. Ankara 1972. s. Halil. TTK yay. C. Ankara 1983. Kırımın Osmanlı İmparatorluğuna Eklenmesi Meselesi.TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 503 İnalcık. Yücel. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivindeki Altın Ordu. (Haz. “Mühimme Defteri”. Kültür Bakanlığı yay. Şimşir.300-308. Kurat.. Osmanlı Hakimiyetinde Kefe (1475-1600). Seyyid Mehmed Rıza. Matba’a-i Amire. XVII. Başlangıçtan 1917’e Kadar. Uzunçarşılı. Mübahat. Mehmet İpşirli). Bekir Sıtkı Baykal). Tarih-i Selânikî (971-1003/1563-1595). Peçevî Tarihi. Nahide. TTK yay. Sayı 15 (Mayıs-Haziran 1997). Es-seb’ü’s-seyyâr fî ahbâr-ı mülûki’t-Tatar. Umdetü’t-tevârîh. İsmail Hakkı. Ankara 1948. Akdes Nimet. Cilt 3. Kahire 1285. Kırımî El-Hac Abdulgaffar. Sabit. Selânikî Mustafa Efendi. Yıl 3.. Cilt II. No:1016. Ömer. Ankara 1982. 615-625. Ankara 1999. Ürekli.. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri.“Kırım Hanlığı”. Rusya Tarihi. İşbilir. IV-XVIII. İstanbul Üniversitesi. Sahâifü’l-Ahbar. Ankara 2005. Kütükoğlu. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Arkadaş matbaası. Akdes Nimet.. s. .Yüzyıl Başlarında Şark Seferlerinin İâşe.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful