BCD Elektro

Ovlašteni zastupnik za BiH firme

d.o.o. Doboj

varstroj, Lendava, SLOVENIJA.

Mr Milan Milotić

PRIRUČNIK za zavarivače
2. Dopunjeno izdanje

Gasno zavarivanje REL MIG/MAG WIG (TIG) Autogeno i plazma rezanje

Mr Milan Milotić, dipl.inž.

PRIRUČNIK ZA ZAVARIVAČE
2. Dopunjeno izdanje

Gasno zavarivanje REL MIG/MAG WIG (TIG) Autogeno i plazma rezanje

Doboj, 2008. godine

Recenzenti: Prof. dr Aleksa Blagojević, Prof. dr Perica Gojković. Lektor: Milenko Đukanović, profesor. Naslovna strana: Jauševac Goran, dipl. inž. Izdavač: SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ Tiraž: 800 primjeraka

CIP – Каталогизација у публикацији Народна и универзитетска библиотека Републике Српске, Бања Лука 621 . 791 . 5 ( 035 ) 621 . 791 . 94 ( 035 ) МИЛОТИЋ, Милан Priručnik za zavarivače / Milan Milotić . – 2. dopunjeno izd. – Doboj : Saobraćajni fakultet, 2008 . – 107 str . ; ilustr . ; 30 cm Tiraž 800 . – Bibliografija : str . 117 . – Sadržaj sa nasl . str . ; Gasno zavarivanje ; REL ; MIG/ MAG ; WIG (TIG) ; Autogeno i plazma rezanje . ISBN 978-99955-36-06-0 COBISS . BH-ID 769816

parametri režima i tehnika izvođenja postupka. Velika zastupljenost „Varstroja“ na ovim prostorima rezultat je relativno niske cijene uz visok kvalitet. Posljednjih godina u metalopreradi se bilježi trend povećanja upotrebe plazma rezača a na račun smanjenja tradicionalnog gasnog (autogenog) rezanja. a za čitaoca predstavlja saznanja koja su neophodna za dobijanje atributa „dobrog“ zavarivača. a mogu ga koristiti svi koji žele da se upoznaju sa postupcima zavarivanja: REL. nakon obuke po evropskim standardima. a naročito ne površnost u zavarivačkim poslovima. koji je BiH pokrio kvalitetnom mrežom servisa. Dobar zavarivač. Ps. pored vještine koju stiče praktičnim radom. Stoga nam je cilj da odškolujemo zavarivače koji će. koja je jedan od najvećih kooperanata brodogradilišta „Uljanik“ iz Pule. odnosno dopunom koja ga razlikuje od prvog izdanja. Nadam se da će ovaj priručnik u nekoj mjeri pomoći da i u buduće ostvarujemo svoj cilj. čije je sjedište u opštini Usora. mogućnostima zavarivanja ili termičkog rezanja najčešće korištenih materijala. godine. Autor. BUDITE MAJSTORI SVOGA ZANATA ! Doboj. maj“ iz Rijeke i sl. Za navedene postupke dati su principi rada. . a to je da vas osposobimo za dobrog zavarivača. uz poznavanja postupka.Predgovor Priručnik za zavarivače napisan je sa ciljem da pomogne zavarivačima u shvatanju principa rada pojedinih postupaka zavarivanja i termičkog rezanja. S obzirom na to da se više od 70% svjetske proizvodnje čelika prerađuje zavarivanjem i da proizvodnja čelika u svijetu svakodnevno raste. s tim da mogućnosti koje pružaju Varstrojevi aparati ne zaostaju za mogućnostima drugih svjetskih poznatih proizvođača. podrazumjevaju osnovna znanja o materijalima (osnovnim i dodatnim). godine. što može da posluži mladima kao opredjeljujući faktor pri izboru zanimanja. Nedostatak literature koja obrađuje principe i problematiku plazma rezanja pokušaćemo ublažiti ovim priručnikom. koja je zastupnik slovenačkog „Varstroja“ čije aparate za zavarivanje i rezanje najčešće nalazimo u upotrebi na ovim prostorima. „3. Imena navedenih brodogradilišta ne dozvoljavaju površnost u bilo kom radu. 2008. Doboj. te da im da osnovna znanja vezana za tehniku primjene najčešće korišćenih postupaka. MIG/MAG. Tu je i tradicionalna poslovnost slovenačkog proizvođača. te znanja vezana za bezbjednu primjenu datih postupaka. Napori koji se čine u školi zavarivanja „ĆOSIĆPROMEX“ usmjereni su na stvaranje zavarivačkog kadra koji nakon odškolovavanja najčešće nalazi zaposlenje u istoimenoj firmi. gasno zavarivanje ili sa postupcima termičkog rezanja. Predgovor drugom dopunjenom izdanju Dopuna prvog izdanja rezultat je saradnje sa firmom „BCD Elektro“Doboj. Priručnik je namijenjen polaznicima škole za zavarivanje „ĆOSIĆPROMEX“. možemo zaključiti da će potrebe svjetske industrije za zavarivačima takođe rasti. WIG. biti spremni da preuzmu radne obaveze u najzahtjevnijim zavarivačkim zahvatima. 2006. što u cjelini daje potpunu sliku o svakom od navedenih postupaka. treba da posjeduje teorijska znanja koja.

............ 37 Čuvanje i skladištenje elektroda ........ 2.............. 57 Žica za zavarivanje .............4 2.......................4 2.........3 ...3...............3...1 2.... 54 Zaštitni gasovi ..RUČNO ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE OBLOŽENOM ELEKTRODOM (111) ...................1..................................... 30 SPECIJALNI GASNO-PLAMENI POSTUPCI ..................................................6 2..............4...1.............1 2......................... 48 Tehnika zavarivanja ........................2.............................................. 14 POSTUPCI ZAVARIVANJA ..5...1 2........................................................................................................................................................ 59 .........................3... 22 Dodatni materijali i topitelji ......................2 2.............................................................3............................. 25 Izbor parametara zavarivanja ..........................1..................................... 24 Tehnologija gasnog zavarivanja .......3....................................................... uređaji i oprema za E postupak .......... 35 Obložene elektrode za E postupak .......................................3............................... 19 Aparatura za zavarivanje ....................1.................3 2....................................................................1 2.............................5 2....................................................................2 2................................................ 36 Označavanje elektroda ............ 11 Označavanje i predstavljanje zavarenih spojeva na crtežu ........4........5 2.................................... 1......................... Primjena postupka ........4........ 27 Podešavanje plamena acetilena .3 2.................... 28 Podešavanje plamena za rezanje MAPP gasom . 43 Izvođenje spoja .................................SADRŽAJ: Strana Predgovor 1........... 45 Tehnologija zavarivanja .3................2 2............................1 2... 19 Primjena postupka ..............................................1 2.....1.......1 2....................................................ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE TOPLJIVOM ELEKTRODNOM ŽICOM U ZAŠTITI GASA ............................... 43 Vrste i izvori struje............2 2........3 Prenos dodatnog materijala ..................4........................................................... 33 E (REL) POSTUPAK..................................... 35 2.............3.......................................................................1....................2....................... 9 OSNOVNI POJMOVI U ZAVARIVANJU ....2 2....... 19 GASNO ZAVARIVANJE (311) .................................1................................................................................. 51 MAG/MIG POSTUPAK............ 53 2...............7 2...........................

......3.......1 3.................................................................................................................4 2.........5 Izvori struje i uređaji za zavarivanje .......................1 2............7 3................5...........72 Netopljive elektrode .................3 2...4......................................................71 2...................5.....................6 3.........................................................................74 Dodatni materijal..............................5........87 ZAVARIVANJE PLAZMOM ....6 2........100 Rezanje pomoću topitelja ..............1...4....2 3......................1 3........................................................ 3............................................................5 3.1............................žica za zavarivanje .........................1.......101 Specijalne tehnike gasnog rezanja .......85 Podešavanje aparata za TIG postupak .........................5....................5...........5.......92 TERMIČKO REZANJE (PRIPREMA IVICA ŽLIJEBA) ...........................................................................107 ..................76 Uređaj za zavarivanje .............3...................................5..103 ELEKTROLUČNO REZANJE ............................................................5 2.........2...2 Vrste izvora struje .................................................104 REZANJE PLAZMOM .......10 2.......................78 Tehnologija zavarivanja ..................76 Zaštitni gasovi i mlaznice .........ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE NETOPLJIVOM ELEKTRODOM U ZAŠTITI INERTNOG GASA .............59 Tehnologija zavarivanja .................................................106 Izvori struje za rezanje plazmom .........................1.............9 2..................................81 Zaštita korijenog prolaza ............93 Gasno rezanje .............1..............................................................105 Primjena postupka .................................6 2.....................................4 2....................83 Modifikovane varijante TIG zavarivanja ....90 Tehnika zavarivanja plazmom ....................79 Tehnika zavarivanja ............5.....93 Uređaj za gasno rezanje ............66 TIG POSTUPAK............1 3..............................................................3 3................................................................2 2.....................97 Rezanje pojedinih materijala ...............................98 Rezanje metalnim prahom ............................94 Tehnologija gasnog rezanja .......................................................................................................................................................................5..............................................................................................6 2...............4............5 2...............................................1..................1.................................................101 Greške pri gasnom rezanju ...........................................................................................................63 Tehnika zavarivanja ........8 2..........................7 2....................1 3..5..6..............3 3..........................2 3.....4 3.............

.... 110 Plazma rezačice ................................................3..............................................................................................3. 107 Gasovi za obrazovanje plazme .......................................................4 3...............7 3........................3 3...3......................................................................................................... 111 REZANJE LASEROM ..5 3.....................................6 3..................... 109 Kvalitet reza ...... 116 Literatura .....................3......3..................................... 117 ......................................3.......4 Modifikacije postupka rezanja plazmom ................ 109 Smjer rezanja .................................................................................

Postupci zavarivanja. -11- . čime se dobija žlijeb za zavarivanje. koji se topi u procesu zavarivanja i ulazi u sastav metala šava.o. kod koga se razlikuju lice šava (2). kada zavareni spoj nastaje očvršćavanjem (npr. ili skraćeno šav. 1. a dubina sa (9). sl. Osnovni elementi zavarenog spoja b) d) Prije zavarivanja potrebno je pripremiti ivice osnovnog metala. elektrolučno zavarivanje).a. i to za slučaj sučeonog. sl. 1. korijen šava (4) i ivica šava (8). 1. elektrootporno zavarivanje). kod koga je bitna i njegova debljina (13). 1. 1.b. sl. Na sl. 2. sl. kada zavareni spoj nastaje uz dodatno djelovanje pritiska (npr. prikazane su i osnovne dimenzije šava: širina (11). i ugaonog spoja. koju čine osnovni metal (1) i metal šava. 1. sl. nemetala sa nemetalom i metala sa nemetalom. 1. Zavarivanjem je moguće spajanje metala sa metalom. ali ispod temperature topljenja. sl. DOBOJ . debljina (12) i nadvišenje (10). OSNOVNI POJMOVI U ZAVARIVANJU Zavarivanje je proces izrade nerazdvojivog spoja uspostavljanjem međuatomskih veza između dijelova koji se zavaruju. 1. Kod postupaka zavarivanja topljenjem šav nastaje očvršćavanjem istopljenog osnovnog i dodatnog metala ili samo osnovnog metala. koji se najčešće koriste u praksi. naličje šava (3). sl. označena sa (7) na sl.d. a po potrebi i dodatni materijal. je onaj dio osnovnog metala. Zona uticaja toplote (ZUT). pri kome se pojedinačno ili kombinovano koristi toplotna i mehanička energija. a) c) Slika 1.a. Pod zavarenim spojem se podrazumijeva konstruktivna cjelina. koji je pod uticajem zagrijavanja i hlađenja pretrpio izvjesne strukturne promjene. 1. ali se u praktičnom smislu podrazumijeva spajanje metala sa metalom. Najčešće korišćeni žljebovi i izgledi odgovarajućih šavova su dati u tab.b. ili na lokalnom zagrijevanju materijala do temperature topljenja. čija je granica obilježena sa (6). zove se uvar (5). čiji su osnovni pojmovi definisani standardom. 1. zasnovani su na lokalnom zagrijevanju materijala iznad temperature topljenja.c.a. sl.o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. kao i za navareni sloj. Dio osnovnog metala. 1.

tupi korjen žlijeba 5 .korijen žlijeba 3 . sl. 1 . Oblici najčešće korišćenih žljebova i odgovarajućih šavova izgled žlijeba izgled šava naziv izgled žlijeba izgled šava U J X K duplo U a) jednoprolazni b) višeprolazni Slika 3.oštri korjen žlijeba 4 .otvor žlijeba 8 .ugao zakošenja žlijeba Slika 2. nastao u jednom prolazu ili sloju.zatupljenje korjena žlijeba 7 .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Zavar predstavlja dio metala šava. Vrste šavova c) višeslojni -12- . 3. Osnovni elementi žlijeba naziv rubni I V HV Y Tabela 1. Pripremljeni žlijeb u procesu zavarivanja topljenjem može da se ispuni u jednom ili u više prolaza. 3. što prvenstveno zavisi od debljine osnovnog materijala. sl. DOBOJ . ili u više slojeva.razmak u korjenu žlijeba 6 .ugao otvora žlijeba 10 .o.stranica žlijeba 2 .o.širina otvora žlijeba 9 .

osnovne vrste zavarenih spojeva su sučeoni. Oblici lica šava c) ravni a) neprekidni b) isprekidani c) simetrično d) nesimetrično Slika 5.o. sl. sl. Položaji zavarivanja koji nisu horizontalni. a prema kontinuitetu šavovi se dele na neprekidne. 7. a) ispupčeni b) udubljeni Slika 4.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. sl. a u zavisnosti od položaja. 5d. 6.o. ivični. ili nesimetrični. sl. koji mogu da budu simetrični. zovu se prinudni. Podjela šavova po kontinuitetu Zavisno od međusobnog položaja dijelova koji se zavaruju. zavarivanje može da bude u horizontalnom. vertikalnom i nadglavnom položaju. preklopni. sl. DOBOJ . 4. sl. 5a i isprekidane. 5b. Prema obliku lica šava razlikuju se ravni. T spoj. -13- . sl. horizontalno-vertikalnom. udubljeni i ispupčeni šavovi. 5c.

1 Označavanje i predstavljanje zavarenih spojeva na crtežu Crtež zavarene konstrukcije mora da sadrži podatke potrebne za njenu izradu. 1. tab. oblik spoljne površine. 4. -14- . koje se sastoje od grafičke i brojne oznake. Grafička oznaka definiše pripremu žlijeba i oblika šava. Osnovne vrste zavarenih spojeva d) nadglavni a) horizontalni b) horizontalno vertikalni c) vertikalni Slika 7. geometrijske mere šava i tehnika zavarivanja. tab. dopunske radove na korjenom zavaru (žlijebljenje se označava udvojenim simbolom oblika spoljne površine kod asimetričnih žljebova ili sa dvije vertikalne crtice u sredini simetričnih žljebova) i kontinualnost šava pri zavarivanju topljenjem (neprekidni šavovi se označavaju horizontalnom crticom preko osnovnog simbola).o. a) sučeoni b) preklopni c) ivični d) T spoj Slika 6. Pod tehnikom zavarivanja podrazumjevaju se načini izvođenja pojedinih operacija (npr.o. priprema osnovnog materijala. Da bi se ovi podaci prikazali što jednostavnije definisani su način predstavljanja i oznake zavarenih spojeva. Položaji zavarivanja Pod tehnologijom zavarivanja podrazumjeva se skup operacija koje je potrebno izvesti da bi se napravio zavareni spoj (izbor osnovnog i dodatnog materijala. tehnika zavarivanja unapred ili unazad). tab.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. DOBOJ .3. vrste spojeva pri zavarivanju pritiskom. 2. kao što je način pripreme žlijeba. izbor postupka i parametara zavarivanja).

8. br oznaka naziv šava 1 rubni Tabela 2. i po pravilu se sastoji od dva broja. odvojena crticom. gde je a debljina šava (sl.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 8b neprekidni dvostrani ugaoni šav sa ravnim tjemenom. e razmak između dva šava. Oznake pri zavarivanju pritiskom oznaka naziv spoja sučeoni zbijanjem sučeoni varničenjem tačkasti bradavičasti šavni Grafička oznaka za uprošćeno prikazivanje zavarenih spojeva se ispisuje u blizini šava.o. red. -15- .o. gde je l dužina pojedinih šavova. prvi za kote presjeka šava. 4). u skladu sa podacima iz tab. oznaka na sl. na prelomljenoj pokaznoj liniji ili ispod nje. 8c isprekidani dvostrani nesimetrični ugaoni šav sa ravnim tjemenom. Tako npr. Oznake najčešće korišćenih žljebova i nazivi odgovarajućih šavova 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 I V HV Y U J X K duplo U ugaoni navar Tabela 3. 8a definiše ″V″ šav bez obrade lica. a od isprekidanih spojeva su prikazani sučeoni "I" i ugaoni "T" spoj. Brojčana oznaka sadrži najbitnije podatke u zavisnosti od vrste spoja. 6 (sučeoni). 2 modifikovana oznaka objašnjenje oznaka obrade lica šava. DOBOJ . a drugi za dužinu šava. Kompletna oznaka zavarenog spoja još sadrži i brojčanu oznaku postupka zavarivanja. Oznake oblika spoljne površine šava redni broj iz tab. jednostrani udubljeni i dvostrani simetrični ravni spoj. n broj šavova i a debljina šava. oblika i kontinualnosti šava. gde su prikazani jednostrani "I" spoj. sl. 5. dvostrani "X" spojevi (simetrični i nesimetrični). ako se obrada izvodi ugaoni šav sa ispupčenim licem ugaoni šav sa udubljenim licem 3 11 11 Tabela 4. oznaka na sl. a oznaka na sl. Primjeri označavanja neprekidnih spojeva su dati u tab.

EPP topljivom elektrodnom žicom u zaštiti gasa zaštita u inertnom gasu . DOBOJ .o. Primjeri uprošćenog prikazivanja zavarenih spojeva Tabela 5.MIG zaštita u aktivnom gasu .o.E punjenom žicom pod praškom .TIG plazmom magnetno elektrolučno rotirajućim lukom Elektrootporno zavarivanje tačkasto šavno bradavičasto sučeono varničenjem sučeono zbijanjem Gasno zavarivanje oksi-acetilenskim plamenom -16- .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Klasifikacija postupaka zavarivanja Zavarivanje u čvrstom stanju 4 ultrazvukom 41 trenjem 42 kovačko 43 eksplozijom 44 difuzijom 45 na hladno 48 Drugi postupci zavarivanja 7 aluminotermitsko 71 električno pod troskom .EPT 72 indukciono 74 751 laserom elektronskim snopom 76 Tvrdo lemljenje 91 913 u peći 914 uronjavanjem u soli 916 indukciono Meko lemljenje 94 Zavarivačko lemljenje 97 1 111 114 12 13 131 135 14 141 15 185 2 21 22 23 24 25 3 311 Elektrolučno zavarivanje obloženom elektrodom .MAG netopljivom elektrodom u zaštiti gasa inertni gas . a) sučeoni ″V″ b) ugaoni ravni dvostrani c) isprekidani nesimetrični ugaoni ravni Slika 8.

korak 100 mm ugaoni ravni ″T″ spoj. 4 zavara dužine 10 mm.o. dužine šava 100 mm simetrični ravni ″T″ spoj. drugi 7 mm). dužine šava 100 mm sučeoni ″I″ spoj. dužine šava 100 mm oznaka 3-100 simetrični ″X″ spoj. debljine 17 mm (jedan zavar 10 mm. presjeka 4 mm. Tabela 6.. debljine 3 mm. dužine šava 100 mm 15-100 nesimetrični ″X″ spoj.o. debljine 15 mm. 3 zavara dužine 10 mm. presjeka 4 mm.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. DOBOJ . debljine 5 mm. dužine krakova 6 mm. dužine šava 100 mm 10+7-100 udubljeni spoj. Primeri označavanja neprekidnih spojeva skica opis jednostrani ″I″ spoj. korak 50 mm -17- .

o. -18- .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. DOBOJ .o.

dovodna crijeva. redukcioni ventili. gorionik sa promjenljivom mlaznicom i pomoćni alat. postupci zavarivanja se često dijele prema izvoru energije: električna (luk. otpor. Max. Boce za kiseonik su zapremine 40 l. ako nije naglašeno drugačije (npr. eksploziv. acetilen (C2H2). trenje. bocama za skladištenje i crijevima za dovod gasova. Postupci zavarivanja mogu da se podijele na postupke topljenjem i postupke pritiskom. zavise od vrste gorivog gasa. propilen (C3H6).1 Aparatura za zavarivanje Aparaturu za gasno zavarivanje čine boce za kiseonik i acetilen. kao i pomoćnim i dodatnim uređajima (npr.trgovački naziv MAPP). temperatura plamena najčešće korišćenih gasova tmax (°C) acetilen 3087 propan 2526 butan 2300 metan 2538 propilen 2865 MAPP 2927 vodonik 2655 2. mehanička (pritisak. a u drugu grupu oni postupci kod kojih se proces spajanja odvija bez topljenja. uključujući lemljenje. 2. snop). kao i najviša temperatura plamena. redukcionim ventilima). Količina toplote oslobođena sagorijevanjem. Kiseonička boca je obojena plavo ili ima plavu traka na 2/3 visine. termiti).SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. gorivi gas i kiseonik se iz specijalnih posuda pod pritiskom . pri čemu u prvu grupu spadaju oni postupci kod kojih se proces spajanja odvija topljenjem i očvršćavanjem na mjestu spoja. sagorijevanje u vazduhu). DOBOJ . Podrazumjeva se da gorivi gasovi sagorjevaju u struji kiseonika. 2. metilacetilenpropadijen (C3H4 . Najčešće se koriste gorivi gasovi na bazi ugljovodonika: metan (CH4). ako je pritisak u boci 120 bara. moguće je na osnovu pritiska u boci izračunati količinu preostalog gasa u boci (npr. koji zajedno sa gorionikom.1 GASNO ZAVARIVANJE (311) Gasno zavarivanje je postupak spajanja metala topljenjem i očvršćavanjem osnovnog i (po potrebi) dodatnog metala pomoću plamena dobijenog sagorevanjem gorivog gasa. čini opremu za gasno zavarivanje. količina preostalog kiseonika je 120x40=4800 l). Ako se pretpostavi da se kiseonik u ovim uslovima ponaša kao idealni gas. propan (C3H8). Osim toga. odakle izlaze pomešani u odgovarajućoj srazmjeri. ultrazvuk) i ostale (npr. Boce za tehničke gasove spadaju u posude pod pritiskom i podležu odgovarajućem standardu. jer je sam acetilen kao nezasićeni ugljovodonik vrlo eksplozivan na po-19- .o. Acetilen u boci se rastvara u acetonu. POSTUPCI ZAVARIVANJA Danas se smatra da je 98 postupaka zavarivanja osvojeno i primijenjeno u praksi. hemijska (plamen. Boca za acetilen je obojena bijelo. butan (C4H10) i vodonik (H2).boca (ili na drugi način) dovode u gorionik. u koje je moguće uskladištiti 6 Nm3 (6 normalnih metara kubnih) na pritisku od 150 bara i temperaturi 20°C. svetlost). Da bi se ostvarilo sagorijevanje u struji kiseonika. Tabela 7.o.1. Na taj način je omogućeno sagorijevanje gorivog gasa na vrhu plamenika. ili ima bijelu traku na 2/3 visine. kao što je definisano u standardu ISO 4063 (EN 24063).

višenom pritisku. a ne vatrom.(na navedenim pritiscima boca se smatra prazna).kod kiseonika manometri su do 300 bara (pritisak u boci). 0 Zaostali pritisak u boci u zavisnosti od okolne temperature treba da bude 0. zabranjeno je rukovanje redukcionim ventilom za kiseonik masnim ili prljavim rukavicama. 0 Ako su boce bile na temperaturi ispod 10°C. boce je neophodno snabdjeti redukcionim ventilima za kiseonik i za acetilen. Greške pri rukovanju bocama sa tehničkim gasovima pod pritiskom su najčešće uzrok nesreće sa veoma teškim posljedicama. Oba redukciona ventila imaju po dva manometra. ugraditi grijač prije ventila ili koristiti ventil sa dvostepenom redukcijom pritiska. tj. drugi za radni pritisak. 9. 1 bar (0<t<5°C).o. Prilikom rada sa bocama. DOBOJ . sl. moraju da se unesu dva sata prije upotrebe u prostoriju gde je normalna temperatura. Tako dobijena smeša može da se podvrgne pritisku od 15 bara Bocama za acetilen i kiseonik smije da rukuje samo stručno osposobljeno lice. -20- . rukavicama ili alatom (u prisustvu kiseonika mast se zapaljuje). boca se prethodno puni poroznom masom (najčešće drveni ćumur ili mešavina uglja i infuzorijske zemlje) u koju se uliva aceton.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 0 Treba obratiti naročitu pažnju da se bocom za kiseonik ne rukuje masnim rukama. otklanjanje bilo kog kvara i remont prepustiti ovlašćenim licima. Da bi se ovo spriječilo treba koristiti što čistiji kiseonik. 0 Ventil na boci acetilena smije da se otvara samo pomoću specijalnog ključa. da ne bi gubici acetona iz boce prekomerno porasli. Osim toga. 0 Ventile kod boca treba otvarati polako da bi se izbjegli udarci gasova pod pritiskom u priključne uređaje.što isključuje mogućnost pogrešnog vezivanja. a kod acetilena do 40 bara. Kako je radni pritisak znatno niži od pritiska u boci.o. Osim toga za ovaj ventil je karakteristična pojava zaleđivanja usljed razlike pritisaka na ulasku i izlasku i odgovarajućeg pada temperature. a jedina konstruktivna razlika je u načinu vezivanja za bocu . jedan za pritisak u boci. a kod acetilena preko uzengije . 0 Svaku popravku ventila. Princip rada redukcionih ventila je isti. 2 bara (15<t<25°C) ili 3 bara (25<t<35°C). 0 Ako ventil boce popušta i posle pritezanja. Posebnu pažnju treba obratiti na rukovanje redukcionim ventilom za kiseonik. elektromotora i drugih izvora toplote i varničenja. Stoga treba poštovati sledeće preporuke: 0 Redovno treba kontrolisati da li iz boce ističe gas premazivanjem sapunicom. Osim toga. uljem ili nekom sličnom materijom može da izazove eksplozivno paljenje. čime se sprečava isticanje acetona. odnosno 2. a zatim rastvara acetilen.5 bara (t<0°C). razlika je i u opsegu mjerenja . 0 Boce ne smiju da se pregriju. takvu bocu treba odstraniti iz upotrebe i skloniti je od vatre. one moraju da budu u vertikalnom položaju ili pod nagibom od 45°.kod kiseonika vezivanje je preko navrtke.5 bara radni pritisak. jer se pritisak značajno povećava. odnosno 16 bara (radni pritisak). lice koje posjeduje uvjerenje za rukovanje bocama. Kako dodir kiseonika sa mašću.

Šematski prikaz suvog ventila U gorionicima se dobijaju potrebne smješe kiseonika i acetilena. a otuda u nastavak (3) i u gorionik. jer se pri prolasku kroz porozni uložak ohladi ispod temperature paljenja mješavine gasova. suvi ventili.o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Gorionik . koji se postavljaju između redukcionih ventila i gorionika. protiče kroz ventil u unutrašnjost poroznog uloška (5). DOBOJ .o. Povećani pritisak od eksplozije gotovo trenutno zatvara nepovratni ventil. sl. pri čemu se zahtijeva stabilan plamen određenog oblika i toplotne moći. Slika 11. Koristi se više tipova gorionika koji se dijele prema pritisku napajanja (gorionik niskog i visokog pritiska) i prema regulaciji protoka (gorionik stalnog i višestrukog protoka). Osnovni dijelovi gorionika prikazani su na sl. Princip rada suvog ventila je sledeći: kroz gumeno crevo dotiče gas u cijevni nastavak (2) ventila i otvara nepovratni ventil (4). Slika 10. a) za kiseonik b) za acetilen Slika 9. 11. 10. Redukcioni ventili Osim redukcionih ventila koriste se i tzv. zatim kroz njegov porozni zid u sredinu uloška. U slučaju eksplozije povratni udar plamena stiže do komore između zida cijevi ventila (1) i uloška (5) i tu se gasi.šematski prikaz -21- .

oštećen otvor na mlaznici Otklanjanje .voda u gumenom crevu no povećan . njihovi uzroci i načini otklanjanja.1.očistiti mlaznicu .sa izmjenom cijevi).mlaznica djelimično začepljena Plamen gori dalje od mlaznice .mlaznica se u radu zagrijava Povratni plamen .regulusati ventile na gorioniku ili redukcionom ventilu .promjeniti mlaznicu 2. temperaturom u zoni zavarivanja i oksidacijom metala šava. Najčešći kvarovi u radu gorionika Kvar Plamen neće da se upali Uzrok kvara .ventil začepljen Plamen kos ili ustranu . 8 dati su najčešći kvarovi gorionika. njena -22- .krunasta navrtka nije stegnuta . oblik i veličina šava mogu bolje da se kontrolišu.mlaznica i cijev pregrijani (obično posle povratnog . • plamen se pali tako da se najprije malo otvori kiseonik.preveliki pritisak acetilena Plamen nestabilan. najčešće izmjenom pritiska napajanja (gorionik višestrukog protoka .premali pritisak kiseonika i pucketanje .očistiti mlaznicu . treba ga ohladiti. onda se radi o gorioniku visokog pritiska. jer se kod slabog zaptivanja javlja povratni udar plamena. Tabela 8. koja se bira na osnovu debljine osnovnog materijala.redukcioni ventil zamrznut .gorionik ne zaptiva Plamen "zviždi" i gori unutra . • kada gorionik "zviždi" to znači da plamen gori kod injektora umesto na mlaznici. • mlaznica se čisti posebnim iglama koje daje proizvođač. Ako je pritisak smješe manji od pritiska gasova onda se radi o gorioniku niskog pritiska. gorionici se razlikuju i po veličini mlaznice. ako se gorionik previše zagrijao. Osim prema svojstvima. povreme..o. Osim toga.preveliki pritisak kiseonika . Prema pritisku napajanja gorionici se dijele na osnovu pritiska smješe u mlaznici i pritiska svakog od gasova. plamen se reguluše (gasi se obrnutim redoslijedom).ohladiti gorionik . Pri rukovanju gorionicima treba voditi računa o sljedećem: • popravke smije da radi samo stručna osoba.ohladiti gorionik u vodi .mlaznica je preblizu predmetu . • za povremeno čišćenje injektora upotrebljavaju se posebne četke. U prednosti postupka se ubrajaju i niska cijena opreme. Po ovoj podjeli gorionici su obilježeni brojevima od 1 do 8. DOBOJ . • kod zamjene cijevi krunastu navrtku treba dobro pritegnuti.vodu iscijediti . a zatim acetilen.2 Primjena postupka Osnovna prednost gasnog zavarivanja je mogućnost kontrole koju zavarivač ima nad brzinom unošenja toplote.odmrznuti redukcioni ventil . U tab.pritegnuti cijev na spoju . tek kada se smješa upali. dovod gasa treba brzo zatvoriti.povećati pritisak .prljava mlaznica udara) .očistiti ventil . a biraju se prema debljini osnovnog materijala. jer se dodatni metal uvodi nezavisno od izvora toplote. Prema regulaciji protoka gorionici se djele na one kod kojih je promjena protoka moguća u vrlo malim granicama (gorionik stalnog protoka bez promjene cijevi) i one kod kojih je regulacija moguća. a u slučaju da je pritisak smješe veći od pritiska bar jednog gasa.o.navrtku stegnuti .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.odmaknuti mlaznicu 3÷5 mm .

neutralni (potpuno sagorijevanje) i oksidišući plamen (višak kiseonika). ·Omotač plamena.1÷1. pa je za gasno zavarivanje karakteristično duže vrijeme zagrijavanja i hlađenja. Iako je teorijski smješa kiseonika i acetilena kod neutralnog plamena 1:1. u kojem se odvija sekundarno sagorijevanje na račun kiseonika iz vazduha. predgrijavanje. Višak kiseonika se troši na sagorijevanje okolnih gasova. u praksi se pod neutralnim plamenom podrazumjeva smješa O2:C2H2 =(1.oksidišući. Šematski izgled plamena (a . pokretljivost i relativno jednostavno rukovanje. 12a). sl. Pri tome sagorijeva manji dio smješe gasova. c . dok se veći dio razlaže na ugljenik i vodonik. a) oksidišući b) neutralni c) redukujući Slika 12.o. Temperatura u zoni sekundarnog sagorijevanja je znatno niža od maksimalne.o. šta daje utisak jarko bijele boje. U ovoj zoni se postiže najviša temperatura plamena (do 3100°C. DOBOJ . kao i za njihovo reparaturno zavarivanje. -23- . usljed čega su strukturne promjene u ZUT (zoni uticaja toplote) izraženije i nepovoljnije. Zavisno od odnosa acetilena i kiseonika. na 4÷6 mm od vrha jezgra. sl. b . Shodno tome. Oslobođena količina toplote zagrijava slobodni ugljenik stvarajući svijetli omotač jezgra. odnosno oksidacija 2CO i H2 kiseonikom iz vazduha. ovaj postupak je pogodan jedino za zavarivanje tankih limova i cijevi. 12: ·Jezgro oblika konusa ili cilindra (zavisno od načina isticanja gasova). S druge strane. Boja u ovoj zoni prelazi od plavo-ljubičaste boje u sredini do žuto-narandžaste na krajevima. u kojem se odvija dio primarnog sagorijevanja.redukujući) [8] Stoga je veoma važno održavanje propisanog rastojanja između jezgra i površine radnog komada (3÷5 mm). lemljenje. ·Srednja zona. oblika klina. kao što su savijanje i ispravljanje. pa se ona koristi za zavarivanje. jer inače nastaju sledeće greške: .neutralni. termičku obradu i jednostavnije operacije oblikovanja. gde se odvija ostatak primarnog sagorijevanja. navarivanje. Plamen gasa se takođe koristi za rezanje.2):1. Kod neutralnog plamena uočljive su tri različite zone. posebno manjeg prečnika. a počinje i sekundarno sagorijevanje.ako je jezgro suviše blizu rastopljenog metala dobija se oksidirani tvrdi sloj.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. razlikuju se redukujući (manjak kiseonika). Stoga se srednja zona zove i zona zavarivanja. količina i koncentracija toplote je manja nego kod ostalih postupaka zavarivanja.

Na 15°C i atmosferskom pritisku gustina kiseonika iznosi 1. Tehnički kiseonik je čistoće 99.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. a česta je pojava izduvavanja rastopljenog metala iz metalne kupke. Meki plamen je nestabilan i osetljiv na pojavu povratnog plamena. neotrovan i rastvorljiv u vodi u odnosu 1:1 i u acetonu u odnosu 1:25. Acetilen je gorivi gas bez boje. Stoga se u praksi najčešće koristi plamen sa brzinama isticanja 80÷120 m/s. Čistoća kiseonika je bitna za njegovo korišćenje. nije zapaljiv i eksplozivan. jer reakcija kiseonika ima veoma štetno djelovanje na svojstva legura. Zn) i za lemljenje. standardnih prečnika: 2. karakterističnog mirisa. a u slučaju velike potrošnje racionalnije je koristiti razvijače acetilena.5.o. provarivanje je otežano. . Kiseonik omogućava sagorevanje gorivih gasova.ako je jezgro suviše udaljeno. 2. U gasovitom stanju kiseonik nema boju i miris. Žice su prevučene tankim slojem bakra radi zaštite od korozije. legura magnezijuma i navarivanja tvrdim legurama. 2. argon i voda. a nalazi se u vazduhu (21% zapreminskog udjela).3 Dodatni materijali i topitelji Dodatni materijali se isporučuju u obliku žica i šipki. U slučaju zavarivanja niskougljeničnih i niskolegiranih čelika dodatni materijal je u obliku šipki dužine 1000 mm ili koturova žice mase 40 kg. 9. Tvrdi plamen je teško kontrolisati. kao i za zavarivanje aluminijuma i njegovih legura.2 do 99.8%. Oksidišući plamen se izbjegava.43 kg/m3. kod zavarivanja sivog liva.1. rukovanje kiseonikom mora da bude oprezno. 5. sem kod zavarivanja mesinga gde se višak kiseonika koristi da bi se spriječilo isparavanje cinka. DOBOJ . Temperatura plamena sa viškom kiseonika je viša od ostalih vrsta plamena zbog reakcije sagorijevanja metala ili prisutnih elemenata. Oznaka dodatnog materijala se sastoji iz dva dela: opšteg (slovo P) i dopunskog (slovo O. bronze i olova.25. date su oznake. Y ili cifre od 1 do 6) sa značenjem datim u tab. zavisno od pritiska i protoka gasova. sastav. Neutralan plamen se koristi za zavarivanje čelika. a pojava gasnih mjehurova česta. a koristi se za zavarivanje visokolegiranih čelika. Acetilen se transportuje i čuva u čeličnim bocama pod pritiskom 15 bar. 3. a nečistoće su azot. bakra. Za dobijanje acetilena se koriste još i postupci pirolize ugljovodonika i delimičnog sagorijevanja metana u kiseoniku. 4. Kiseonik se najčešće proizvodi frakcionom destilacijom tečnog vazduha. Prema brzini isticanja razlikuju se meki plamen (50÷80 m/s) i tvrdi plamen (120÷180 m/s). pošto u njegovom prisustvu neke materije postaju zapaljive. Rastvorljivost acetilena u acetonu raste sa porastom pritiska. Z. Redukujući plamen se primjenjuje kada se traži porast ugljenika u zavaru kao npr. nikla i njegovih legura. pa se oksidišući plamen ponekad koristi da bi se povećala produktivnost zavarivanja čelika.o. na sobnoj temperaturi i atmosferskom pritisku. molarna masa 32 g/mol. lakotopljivih metala (Pb. Kiseonik se prenosi i čuva u čeličnim bocama pod pritiskom 150-200 bar. 10. mehanička svojstva i primena žice za zavarivanje čelika proizvod fabrike PIVA-Plužine (Crna Gora). a u tečno stanje prelazi na -183°C. Acetilen je vrlo eksplozivan u prisustvu kiseonika ili vazduha. a opada sa porastom temperature. Međutim. 6.3 mm. U tab. zbog čega u metalu šava po pravilu nastaju greške tipa oksida. -24- .

parni kotlovi. Pri tome treba imati u vidu zahtev da se žica topi optimalnom brzinom. koji lako razgrađuje okside mnogih metala (npr. čime se obezbjeđuje njihovo uklanjanje u obliku troske. kao što su natrijum karbonat.8 0.65 [% ] 15-21 16-22 Tabela 10. H3BO3. sl. 13. sem kod vrlo tankih limova. posude pod pritis0. DOBOJ . kao i izbor tehnike i parametara zavarivanja (veličina mlaznice.2. Iz ovog proizlazi da prečnik žice u odnosu na debljinu osnovnog materijala treba da bude veći nego kod zavarivanja čelika. što je povoljnije kod zavarivanja tankih materijala.55 ugljenični čelik sa Rm<450 MPa 65-80 0. Vrsta i prečnik žice se bira u zavisnosti od osnovnog materijala i njegove debljine. Osnovni razlog primjene topitelja su teškotopljivi oksidi koji se obrazuju pri zavarivanju navedenih materijala i svojim prisustvom sprečavaju uspješno zavarivanje. Odstupanje položaja gorionika od upravnog daje znatno pliće uvarivanje i širi zavar.6. Na2CO3. Kod gasnog zavarivanja najčešće se koriste nagibi gorionika 60÷80°. Označavanje žica za gasno zavarivanje čelika simbol Z Y 1 2 3 4 5 6 400 430 470 510 550 590 Rm [MPa] <340 340 14 18 22 26 30 A5. -25- . izbor žice za zavarivanje. sl. K2CO3.o. pa se biraju gorionici veće jačine. Topitelji se dijele prema hemijskom sastavu na kisele i bazične. Kod zavarivanja bakra. s jedne strane. kiseonika i žice za zavarivanje). ni prebrzo ni presporo u odnosu na topljenje osnovnog materijala. potrošnja acetilena. Zn. i snižava temperatura topljenja oksida.09 0.0.o.15 0. žica se brže topi nego kod zavarivanja čelika. 2.2. i bazni topitelji.65 [%] <14 30 30 60 90 120 150 KV [J] oznaka oznaka Rm JUS PIVA [MPa] P-Y11 37G 340-410 P-212 42G 410-470 A5. ili boraks (natrijumtetraborat . Položaj gorionika značajno utiče na stepen iskorišćenja toplote plamena. brzina zavarivanja. obojenih metala i legura.9 0.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.1.0. aluminijuma i njihovih legura. Iskorišćenje toplote je najveće kod držanja gorionika upravno u odnosu na mesto zavarivanja. Mn).25 kom. Ovakav položaj gorionika daje dublje uvarivanje i uži zavar. (prvenstveno za bakar i njegove legure).Na2B4O7⋅10H2O).4 Tehnologija gasnog zavarivanja Propisivanje tehnologije gasnog zavarivanja uključuje izbor i nagib gorionika.sprečava se donekle oksidacija tečnog metala. Jačina gorionika meri se protokom acetilena (l/h).1.0. gde se koriste manji nagibi. prečnik žice. Veličina i jačina gorionika se bira na osnovu vrste i debljine osnovnog materijala. Cu. Najčešće se koriste kiseli topitelji na bazi bora. kao i na zaštitu rastopa.1 0. 45÷60°. što je kod debljih materijala povoljnije. kao što su borna kiselina. (prvenstveno za sivi liv). Tabela 9. Žice za gasno zavarivanje čelika KV hemijski sastav (%) primena C Si Mn Ni Mo [J] 47-70 0. 13.3 0.8. kao i bolju zaštitu rastopa.0. i potaša. cevovodi i brodski limovi Topitelji oblika praha ili pasta se primenjuju pri zavarivanju livenog gvožđa. s druge strane. Nanošenjem topitelja na dodatni ili osnovni materijal postiže se dvojaki efekat . nerđajućeg čelika i drugih legura.

o. Tehnika zavarivanja unaprijed se sastoji u sljedećem.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 14b: • Plamen je usmjeren prema metalnoj kupki i ravnomjerno zagrijava i topi osnovni i dodatni materijal. poprečnim (″cik-cak″) ili kružnim kretanjem. što je odgovarajući naziv samo ako se gorionik drži u desnoj ruci. sl. • Način vođenje i nagibi žice i gorionika zavise od položaja zavarivanja i debljine osnovnog metala.o. sl. Ove dvije tehnike se zovu još i ulijevo i udesno. njen vrh je blizu mjesta zavarivanja. Uticaj nagiba gorionika na oblik zavara a) unaprijed Slika 14. sl. Tehnike gasnog zavarivanje b) unazad U zavisnosti od kretanja gorionika i žice postoje dvije tehnike gasnog zavarivanja: unaprijed i unazad (u smislu međusobnog položaja žice i gorionika). povremeno se uranja u metalnu kupku i treba da bude u zaštiti plamena. • Žica se drži ispred plamena. Tehnika zavarivanja unazad se sastoji u sljedećem. U slučaju sučeonog ″I″ spoja na tankom limu (do 3 mm). Slika 13. a gorionik od jednog do drugog kraja žleba. DOBOJ . -26- . dok su im nagibi oko 45°. 14. žica se vodi bez poprečnih oscilacija. 14a: • Plamen je usmjeren prema ivicama osnovnog metala (žlijeba).

2. žica je nagnuta pod 45° i pomjera se ukrug od ivice do ivice žleba. S druge strane ako se ima u vidu činjenica da se gasni postupak praktično ne koristi za komade veće debljine. U slučaju sučeonog V spoja na limu debljine preko 3 mm. u nekim varijantama zavarivanja cijevi.1.tehnika zavarivanja unazad 5 4 3 20 3 165 198 206 6 4 3 24 2. DOBOJ . 11. dok je kod zavarivanja unazad bolje iskorišćenje toplote i bolja zaštita metalne kupke.30 14 11 13 2. Podaci o potrošnji gasova i žice i vremenu zavarivanja su dati u odnosu na 1 m šava. a utrošak acetilena sa povećanjem debljine znatno brže raste nego kod zavarivanja unazad. jer njene prednosti tada dolaze do izražaja. Zavarivanje unaprijed je jednostavnije za rad. • Način vođenje i nagibi žice i gorionika takođe zavise od položaja zavarivanja i debljine osnovnog metala.0 2 5 12 18 22 Horizontalni sučeoni spoj . a takođe je povećana mogućnost pojave uključaka oksida.o. Ako se materijali veće debljine zavaruju tehnikom unapred teško se postiže jednoličan korjen zavara (obično se javljaju prokapljine). Parametri gasnog zavarivanja čeličnih limova Debljina Veličina Prečnik Vrijeme Brzina Potrošnja Potrošnja Potrošnja lima mlaznice žice zavarivanja zavarivanja acetilena kiseonika žice [mm] [-] [mm] [min] [m/h] [l] [l] [g] Horizontalni sučeoni spoj . zavisno od debljine. Vrh žice je neprestano uronjen u rastop.5 665 800 800 15 7 6 60 1.5 240 288 290 8 5 4 32 1.tehnika zavarivanja unaprijed 1 1 2 5 12 8. Tablica 8. i kreće se pravolinijski.tehnika zavarivanja unaprijed 1 1 2 6 10 12 14 25 2 2 3 10 6 42 50 48 4 3 4 20 3 160 210 200 6 4 4 30 2 375 450 440 10 6 5 50 1.85 486 580 580 10 6 5 40 1.5 2 4.0 1500 1800 1800 -27- .bez dodatnog metala 1. jasno je da se tehnika zavarivanja unazad primenjuje veoma rijetko.5 Izbor parametara zavarivanja Smjernice za izbor osnovnih parametara za tehnike zavarivanja čelika unaprijed (horizontalan položaj.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. uključujući varijantu bez dodatnog metala) i za tehniku zavarivanja čelika unazad su date u tab.tehnika zavarivanja unaprijed.5 10 20 2 2 3 10 6 35 42 50 3 3 3 15 4 75 90 90 Horizontalni ugaoni spoj . ugaoni i sučeoni spoj. a gorionik je nagnut 45-70°. npr.o.2 1000 1200 1100 Horizontalni sučeoni spoj . Zavarivanje unaprijed je sporije. a za veće debljine se koristi tehnike zavarivanja unazad. regulacija metalne kupke je lakša i dobijaju se lijepi i glatki zavari. • Žica se drži iza plamena i nalazi se između osnovnog materijala i gorionika. pomjera se u krug i stalno miješa rastop.0 1 3 20 5 6 1. Stoga je primjena tehnike zavarivanja unaprijed ograničena na debljine do 5 mm.

pogodan za većinu zavarivanja.o. Slika 17.o.6 Podešavanje plamena acetilena [5] Gorionici za zavarivanje: Slika15. Redukujući plamen. Neutralan plamen. Oksidacioni plamen. DOBOJ . varniči i sagorijeva -28- .1. metal šava pjeni. Slika 18. metal šava ključa i nije čist. 2. Slika 16. Gorenje acetilena u vazduhu nije pogodno za zavarivanje.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.

Gorionici za zagrijavanje: Slika 19. DOBOJ .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o. pogodan za rezanje livenog gvožđa. Gorionici za rezanje: Slika 22. -29- . Slika 21. najčešće se koristi. ne preporučuje se za brzo zagrijavanje Slika 20.o. ne preporučuje se. Redukujući plamen. Redukujući plamen sa protokom kiseonika za rezanje. Neutralni plamen. Oksidacioni plamen.

Neutralan plamen bez kiseonika za rezanje.7 Podešavanje plamena za rezanje MAPP gasom [5] Jednodijelne mlaznice Slika 26. Neutralan plamen sa protokom kiseonika za rezanje.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. podešen za rezanje čelika Slika 25.1. Oksidacioni plamen sa protokom kiseonika za rezanje. Slika 23. DOBOJ .o.o. ne preporučuje se 2. pogodan za čelike Slika 24. Redukujući plamen -30- .

Slabo oksidacioni plamen. za mašinsko rezanje Slika 28.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o. Neutralni plamen. nepreporučuje se za rezanje Dvodijelne mlaznice: Slika 30. DOBOJ . Slika 27. za ručno rezanje ili brzo počinjanje rezanja i za izradu kosih rezova Slika 29. Oksidacioni plamen za predgrijavanje.o. Redukujući plamen za predgrijavanje -31- .

za rezanje Slika 34. Neutralni plamen za predgrijavanje. predgrijavanje za bušenje rupe -32- . DOBOJ . Oksidacioni plamen za predgrijavanje Modeli zvijezde za podešavanje MAPP gasa: Držati mlaznicu ravno uz lim bez uključivanja kiseonika za rezanje. Neutralni plamen za predgrijavanje. Ova metoda se ne koristi za acetilen. za mašinsko rezanje Slika 32.o. Slika 33.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o. Slika 31. Slab oksidacioni plamen. Veoma slab oksidacioni plamen Slika 35.

Neki aspekti i primjene navedenih postupaka su prikazani na sl. 2.o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. DOBOJ . ispravljanje plamenom. Dejstvo plamena na ploče i profile -33- . zavarivanje pod pritiskom gasa i predgrijevanje.o. 36 i 37. Slika 36.2 SPECIJALNI GASNO-PLAMENI POSTUPCI Pod specijalnim gasno-plamenim postupcima se podrazumeva čišćenje plamenom.

sl.o. a) b) c) d) Slika 37. savijenog oko horizontalne ose usljed podužnog zavarivanja vertikalne i horizontalnih stranica. posle čega će se dio profila ispraviti. 37b) do temperature crvenog usijanja. sl. 37a. Da bi se cio profil ispravio. sl. Da bi se ovako savijeni profil ispravio treba brzo zagrijati srednji dio (osjenčena oblast. 37. Ispravljanje dugačkih profila Primjer termičkog ispravljanja deformisanog zavarenog spoja je dat na sl. DOBOJ .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o. 37c. potrebno je ponoviti ciklus zagrijavanje-hlađenje na dovoljnom broju mjesta. -34- . sl. gdje je prikazano ispravljanje dugačkog "I" profila. 37d. a zatim ga ohladiti na vazduhu.

kao što su ugljenični. DOBOJ .3 E (REL) POSTUPAK – RUČNO ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE OBLOŽENOM ELEKTRODOM (111) Ručno elektrolučno zavarivanje obloženom elektrodom je postupak spajanja metala topljenjem obložene elektrode i dijela osnovnog metala u električnom luku koji se uspostavlja i održava između radnog komada (osnovnog metala) i elektrode. S druge strane. Njegovoj širokoj primjeni doprinose još i činjenica da su ograničenja u vezi sa oblikom predmeta i vrstom materijala koji se zavaruje. a dobar kvalitet spoja s druge strane. kao i položajima zavarivanja. a topljenjem. Slika 38. sagorijevanjem i isparavanjem obloge obezbjeđuje se zaštita metalne kupke od okolnih gasova i vazduha. Zr.1 Primjena postupka S obzirom na jednostavno rukovanje i relativno nisku cjenu uređaja i dodatnog materijala s jedne. Ograničenja u primjeni po pitanju debljine su prije ekonomskog i praktičnog značaja. uticaj zavarivača na kvalitet šava. Kao donja -35- . Topljenjem jezgra elektrode obezbjeđuje se dodatni materijal za popunu žlijeba. Troska štiti metal šava od uticaja okoline i usporava njegovo hlađenje. sl. niskolegirani i visokolegirani čelici. Osnovni nedostaci E postupka su mala produktivnost usljed česte zamjene elektroda i uklanjanja troske (brzina topljenja dodatnog metala je 1-2 kg/h). manja od svih ostalih postupaka zavarivanja. aluminijum i njihove legure. ručno elektrolučno zavarivanje obloženom elektrodom je donedavno primjenjivano više od svih ostalih postupaka zajedno.o. Takođe je moguće spajanje materijala različitih po hemijskom sastavu. Šematski prikaz E postupka zavarivanja 2. 2. Cb. prije nego što isplivaju na površinu jer imaju manju gustinu od metalne kupke. Ta. a nakon zavarivanja se uklanja čekićem. i očvrsnu u obliku troske. nikl. Ručno elektrolučno zavarivanje obloženom elektrodom može da se primjenjuje za spajanje velikog broja uobičajenih materijala. 38. komplikovana i dugotrajna obuka zavarivača. kao što su Ti.o.3. blještava svjetlost i štetni gasovi nastali sagorijevanjem troske. Ovaj postupak se ne primjenjuje na materijale kod kojih je zaštita gasnim produktima obloge nedovoljna.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. zbog nedostataka E postupka u novije vrijeme se umjesto njega sve češće koriste ostali elektrolučni postupci. livena gvožđa. Istopljeni sastojci obloge se miješaju sa rastopljenim metalom. ali metalurški kompatibilnih. Mo. nego što su vezana za sam proces zavarivanja obloženom elektrodom. bakar.

.stabilizacija i jonizacija električnog luka. Jezgro obložene elektrode kao dio strujnog kola prenosi struju (slobodni kraj je povezan držačem elektrode za izvor struje). značajna prednost u primjeni E postupka je i u njegovoj prilagodljivosti mjestu zavarivanja. korišćenjem podloški. 39. . granica može da se postavi debljina od 2 mm. L .o. DOBOJ . Konačno. Međutim. .metalna kupka je zaštićena troskom koja pliva na njenoj površini.gasovi okružuju mjesto zavarivanja i ne dozvoljavaju pristup štetnim okolnim gasovima. veću produktivnost zavarivanja.2 Obložene elektrode za E postupak Elektroda za E postupak zavarivanja ima metalno jezgro. vodonik i azot) se ostvaruje gasovitim i čvrstim produktima topljenja i sagorijevanja obloge.zaštita zone zavarivanja od okolnog kiseonika. .usporavanje hlađenja metala šava.dužina.prečišćavanje i legiranje metala šava. npr. zabilježene su primjene E postupka i za debljine do 250 mm. cjevovodi i rezervoari. sl. jer omogućava korišćenje elektroda većeg prečnika i struja veće jačine. hale. koje je obloženo sem na slobodnom kraju. d . Naravno.3.rastopljena kap dodatnog materijala je zaštićena troskom koja je okružuje pri njenom prelasku u metalnu kupku.o. jer je dovoljno imati dugačke i savitljive provodne kablove i izvor struje nezavisan od gradske mreže. zgrade. 2.prečnik.prečnik obloge Slika 39. azota i vodonika. Obložena elektroda Zaštita zone zavarivanje od okolnih štetnih gasova (prvenstveno kiseonik. -36- . Osnovne uloge obloge elektrode su: . Kao gornja granica debljine može da se postavi 40 mm. ne treba zaboraviti da je horizontalni položaj najlakši i da ga treba koristiti kad god je moguće. U prinudnim položajima treba posvetiti pažnju izboru parametara zavarivanja i tehnici rada. . D . u slučaju nepravilne konfiguracije koja znatno otežava primjenu automatskih postupaka zavarivanja. jer se kod manjih debljina javljaju prokapljine.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. tj. Jedna od glavnih prednosti E postupka je mogućnost primjene u svim položajima. l1 . a istovremeno služi kao dodatni materijal.omogućavanje zavarivanja u prinudnim položajima. jer se preko te debljine po pravilu ne isplati primjena ovog postupka. što može da se spriječi specijalnim tehnikam rada. Ova uloga obloge se ostvaruje višestruko: .slobodni kraj. brodovi). . Naime relativno je jednostavno doći do nepristupačnih mjesta kao što su velike čelične konstrukcije (mostovi.

kao i svih ostalih štetnih elemenata. jer ima znatno manju toplotnu provodljivost. DOBOJ . čime bitno povećavaju sposobnost vazduha da provodi struju. lijep izgled i loše alumosilikati.2. 2. Hemijski sastav i osobine osnovnih obloga čeličnih elektroda Obloga kisela rutilna bazna celulozna Hemijski sastav Osobine oksidi Fe i Mn. Troska.o.o. Uloga obloge u omogućavanju prinudnih položaja zavarivanja (npr.1 Označavanje elektroda Da bi se olakšala identifikacija elektroda uvedeno je standardizovano označavanje. Povećanjem debljine obloge i dodavanjem sastojaka koji smanjuju površinski napon pospješuju se prenos sitnim kapima. dobra mehaničke osobine šava. visok sadržaj H. ferolegure lijep izgled i dobre mehaničke osobine šava karbonati. rutilno-bazna i rutilno-celulozna. čemu služe CaO i MnO. azota. obrazovana od očvrslih delova rastopljene obloge prekriva metal šava i usporava njegovo hlađenje. Da bi se obavila dezoksidacija metala šava oblozi se dodaju elementi sa velikim afinitetom prema kiseoniku kao što su Ti.3. U tom cilju najčešće se dodaju Mn. Al. kalcijuma i kalijuma u oblogu. čemu služi CaF2. i prečnika jezgra. silikati. alumosilikati. zatim fosfora i sumpora. elektrode se dijele na tanko obložene (D/d<1.4). a da se pri tom obrazovani oksidi lako uklanjaju iz metala šava. Radi se prvenstveno o uklanjanju vodonika iz metala šava. Na način prenosa dodatnog metala kod E postupka najviše utiču debljina i vrsta obloge i jačina struje. smanjen viskozitet troske. i -37- . hematit posebno žilavost (nizak sadržaj H) celulozna vlakna. Stabilizacija i jonizacija električnog luka se postiže dodavanjem soli natrijuma. što se postiže prvenstveno dodavanjem baznih i celuloznih sastojaka. Prečišćavanje ostalih nečistoća metala šava se ostvaruje na sličan način kao dezoksidacija.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. koje stvaraju gasove sa velikom sposobnošću jonizacije. feromangan mehaničke osobine metala šava rutil. jer pojačava dejstvo pinč efekta i pritiska gasova. svi položaji. Si i Ni. Poslije zavarivanja troska se uklanja čekićem. D. oksidi. Jača struja takođe omogućava prelaz od krupnih ka sitnim kapima. Hemijski sastav i osobine ovih obloga su dati u tab. celulozna i rutilna. Prema sastavu obloga je u metalurškom smislu kisela. bazna. Tabela 10. dezoksidatori korjeni zavari cjevovoda Prema odnosu ukupnog prečnika (uključujući oblogu). npr.2<D/d<1. Mn. nadglavni) se ostvaruje povećanjem njene viskoznosti (ljepljivosti). a u novije vrijeme se često koriste mješovite obloge kao što su rutilno-kisela. fluoridi. Si. d. Osim navedenih postoje i specijalne vrste obloge.4) i debelo obložene (D/d>1.2). srednje obložene (1. Legiranje metala šava je potrebno da bi se nadoknadio sagorjeli udio pojedinih elemenata ili da bi se poboljšala svojstva metala šava. barijuma. 10. rutil.

Standardi za obložene elektrode Oznaka EN EN 499 prEN 1599 prEN 1600 EN 499 prEN 757 Namena niskougljenični i niskolegirani čelici i čelični liv čelici otporni na puzanje nerđajući i visokolegirani čelici livena gvožđa (sivi liv. Oznake. 11. postoje i elektrode za zavarivanje drugih metala.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. sastav. Osim navedenih materijala. nodularni liv i temper liv) navarivanje čelika mikrolegirani čelici povišene čvrstoće -38- . mehanička svojstva.40.o. osnovne karakteristike i primjene obloženih elektroda su date u katalozima proizvođača.o. Oznake elektroda po EN su date na sl. 42 i 43. namenjenu zavarivanju ugljeničnih i niskolegiranih čelika čvrstoće do 510 MPa i sitnozrnih čelika napona tečenja do 380 MPa. PIVA 150 B za debelo obloženu baznu elektrodu. označenu po EN 499 kao E 515 B 120 262H). 41. DOBOJ . to posebno za pojedine vrste konstrukcionih materijala. Sem standardne oznake elektroda treba imati u vidu i oznake proizvođača (npr. Tabela 11. tab.

Označavanje elektroda prema EN 499 Slika 40. Obilježavanje elektroda za niskolegirane čelike .

Obilježavanje elektroda za čelike otporne na puzanje .Označavanje elektroda prema EN 1599 Slika 41.

Označavanje elektroda prema EN 1600 Slika 42. Obilježavanje elektroda za nerđajuće i visokolegirane čelike .

Označavanje elektroda prema EN 499 Slika 43. Obilježavanje elektroda za livena gvožđa .

2. a sa površine može da se primjeti isparavanje vlage. Sušenje elektrode rutilnog tipa. Sem toga svaki zavarivač bi morao na radnom mestu da ima posebnu priručnu peć-sušionik za održavanje temperature. odnosno sprečava curenje metalne kupke. Vlažne elektrode se lako prepoznaju i prema zvuku pri udaru jedna o drugu: suve elektrode daju oštar i visok zvuk. sem u slučajevima primjetnih znakova vlažnosti. Temperatura i vrijeme sušenja zavisi od vrste elektrode. Konačno. Pri zavarivanju vlažnim elektrodama čuju se male eksplozije i pucketanja. Rutilne i kisele elektrode po pravilu ne treba sušiti. jer bi inače došlo do oksidacije obloge. Ovakve elektrode ne smiju da se koriste. Ostale elektrode prije upotrebe treba sušiti. što može da se primjeti po malim bjelim kristalima na oblozi.2. a naročito ako se zavaruju mikrolegirani čelici ili debeli limovi neumirenog čelika.o. Preporučuje se postepeno zagrijavanje i hlađenje. a takođe mora da bude oštećenja obloge i zamjene pojedinih vrsta elektrode.43 - . Ovo je rezultat hemijskih reakcija sastojaka iz obloge. treba paziti da se koriste samo elektrode bez mehaničkog oštećenja ili zamašćenja obloge. može da se obavi i neposredno prije zavarivanja uključivanjem elektrode u kratak spoj. naročito ako se zahtjeva povišen kvalitet zavarenih spojeva. tako da su zaštićeni od osigurano da ne dođe do Elektrode koje su dobro zatvorene u pakete ili u zalemljene limene kutije (sprečeno pristustvo vazduha) ne treba naknadilo sušiti. često se koristi podloška koja služi kao osnova za prvi sloj metala šava (korjeni prolaz).Elektro d. posobno vlage. Tada ih treba sušiti na temperaturi l200C u trajanju 2 časa. a vlažne dubok. Na svakom paketu moraju biti označeni podaci o vrsti. Postoje četiri osnovna tipa podloške: . a pristup je moguć samo sa jedne strane. zaštićene od atmosferskog dimenzijama i broju šarže. Obložene elektrode vremenom stare. Sušenje elektroda se obavlja u posebnim pećima za sušenje sa mogućnošću regulacije temperature.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. 2. Elektrode sa bazičnom oblogom za zavarivanje čelika napona tečenja manjeg od 360 MPa mogu da se suše i na temparaturi od 2500C. Ove elektrode se suše po pravilu na temperaturi 300 do 3500C u trajanju od najmanje 2 časa.2 Čuvanje i skladištenje elektroda Proizvođač je obavezan da elektrode tako pakuje da su uticaja.o. Na temperaturi od 3500C elektrode mogu da se drže najduže 10 časova. DOBOJ . kao i znak proizvođača.3. kako bi se spriječilo vlaženje elektroda za vrijeme rada. Ovako osušene elektrode mogu da se prije upotrebe ohlade do temperature 150 do 2000C i odlože u peć za jednodnevnu upotrebu ili ručne sušionike. To se posebno odnosi na bazične elektrode koje su veoma higroskopne. najčešće izmedju 60-900C. Već nakon 4 sata neke vrste bazičnih elektroda u otvorenoj kutijii se mogu smatrati vlažnim i treba ih naknadno sušiti.3. u nedostatku drugog načina. Elektrode za visokolegirane čelike treba sušiti na temperaturi između 200 i 2500C u trajanju 3 časa.3 Izvođenje spoja Kada se traži potpuno provarivanje. Ovi paketi se moraju uskladištiti atmosfeskog uticaja. Bazične elektode i pored dobrog skladištenja treba u većini slučajeva sušiti.

Time se izbjegavaju sve greške inače tipične u početku rada (npr. Ponekad je moguće iskoristiti neki drugi konstruktivni element kao podložnu traku. sl. 44. Podložni zavar Podložna traka treba da bude napravljena od materijala koji je metalurški kompatiblan sa osnovnim i dodatnim materijalom. prvi zavar povezuje obe ploče osnovnog metala. koja može nakon zavarivanja da ostane ako ne smeta ili da se skine mašinskom obradom. Treba ipak voditi računa o dovoljnoj debljini bakarne podloške.Položna traka Slika 45. 44(B).o. startnim pločama. 45. Popuna šava Podložni zavar Slika 44. U svakom slučaju podložna traka mora da bude dobro pripremljena kako u smislu stanja njene radne površine. Položna traka Položna traka je metalna traka postavljena ispod žljeba.Elektro d. da ne bi nastale greške tipa poroznosti i uključaka. pri . odnosno procurivanje metalne kupke. (1) (2) (3) (4) Položna traka Bakarna podloška Nemetalna podloška Podložni zavar. Bakarna podloška Osnovni razlog za primjenu bakra kao materijala za podlošku je njegova velika toplotna provodljivost. a takođe i podložnu traku. sl. Startne pločice U nekim slučajevima neophodno je da se sa zavarivanjem počne na tzv. tako i u smislu njene geometrije. U slučaju serijske proizvodnje treba predvidjeti mogućnost hlađenja bakarne podloške vodom da bi se spriječilo lokalno topljenje bakra koje može da utiče na konačni sastav metala šava. čime se sprečava da metalna kupka rastopi podlošku.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. 46. sl. Nemetalna podloška Za nemetalnu podloška se koristi zrnasti materijal koji pravi trosku ili keramički materijal. DOBOJ . Bakarna podloška može da bude profilisana da bi se dobila željena kontura korjena ili ojačanje. sl.o. Zavar-podloška Koreni zavar takođe može da posluži kao podloška.44 - .

koja je neminovna kod ručnog zavarivanja. Bez obzira na vrstu struje. na kraju ploča koje se zavaruju. (7) Debljina osnovnog materijala. Kod elektroda manjeg prečnika. dovodnih i odvodnih kablova. (2) Male jačine struje.45 - . Zavarivanje tankih limova može da bude problematično sa NS zbog smanjene stabilnosti luka pri korišćenju struja manje jačine. a često se ista tehnika primjenjuje pri zaustavljanju procesa. Kako promjena napona ne utiče bitno na ostale parametre zavarivanja. promjena napona je značajna. jer on obezbjeđuje malu promjenu jačine struje pri slučajnoj promjeni dužine luka. držača elektrode. jer može da koristi manje jačine struje. Zavarivanje kraćim lukom je lakše JS.o. Pri izboru vrste struje treba voditi računa o sljedećem: (1) Pad napona. posebno kod elektroda manjeg prečnika. maska zavarivača i njegov ručni alat. Startna pločica 2.o. jednosmjerna struja (JS) daje stabilniji luk. Za prinudne položaje bolja je JS. Ovo je bitno. Na sl. Startna pločica Slika 46.Elektro d. (6) Položaj zavarivanja. (5) Skretanje luka. koristi se izvor sa strmopadajućom statičkom karakteristikom. Manji pad napona se dobija primjenom naizmjenične struje (NS). odnosno pri korišćenju manjih jačina struje. uređaji i oprema za E postupak Uređaj za E postupak se sastoji od izvora struje.4 Vrste i izvori struje. (4) Dužina luka. 47.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. strmopadajućom karakteristikom je obezbjeđeno dovoljno kvalitetno zavarivanje. jednosmjerna i naizmjenična. što je čini pogodnijom u slučaju zavarivanja na većim rastojanjima od izvora struje. 47 je pokazano kako se mijenja jačina struje (Ir1 i Ir2) i napon (Ur1 i Ur2) pri povećanju dužine luka (l1 na l2). DOBOJ . . stezaljke za masu. tj. Kao što se vidi sa sl. Može da bude značajan problem kod JS. Po pravilu lakše je sa JS. a u dodatnu opremu spadaju zaštitna odeća. Za E postupak koriste se obje vrste struje. pri čemu izbor prvenstveno zavisi od vrste obloge i obično je preporučen od strane proizvođača elektrode. osim kod obloga sa željeznim praškom. jer se parametri procesa koji najviše zavise od jačine struje održavaju u uskim granicama. (3) Uspostavljanje luka.3. uspostavljanju luka). dok je promjena jačine struje mala.

Čeljusti držača. Ako je potrebno imati obje vrste struje na raspolaganju koriste se jednofazni transformatori-ispravljači ili alternator-ispravljač. kecelje. pri čemu se stepen zasjenjeja izražava brojevima ( do 14).Elektro d. zavisno od dužine luka i vrste elektrode. ali je opasan za zavarivača. Slika 47. U0. a u novije vrijeme sve češće se koriste invertori zbog male mase. Držač elektrode je s jedne strane provodnik koji obezbjeđuje provođenje struje od izvora do elektrode. a napona luka 17-40 V. rukavica.o. koje se koriste zavisno od potrebne jačine struje i radnog ciklusa zavarivanja. Da bi se spriječili udari struje uređaj mora da bude atestiran. U daljem tekstu dat je pregled neophodnih zasjenjenja stakla pri zavarivanju E postupkom različitih debljina elektroda: . Za NS koriste se transformatori. Napon praznog hoda se smanjuje uspostavljanjem luka. Zaštitna odjeća se sastoji od specijalnog radnog odjela. Intermitenciji izvora Izbor vrste struje prvenstveno zavisi od vrste elektrode i vrste zavarenog spoja. je napon pri uključenom izvoru struje. a najvažniju ulogu ima zaštitna maska bez koje električni luk ne smije da se gleda. DOBOJ . koje su u dirketnom kontaktu sa elektrodom. Tipične vrijednosti napona praznog hoda su 50-100 V. Promjena radne tačke kod strmopadajuće karakteristike [8] Napon praznog hoda. Na zaštitnim maskama nalaze se stakla različitog zasjenjenja. Neki izvori struje imaju mogućnost promjene napona praznog hoda. a posebno kod E postupka. Opasnosti pri elektrolučnom zavarivanju su udar struje. Veći napon praznog hoda obezbjeđuje lakše uspostavljanje luka. ali ne svi. koja je odvojena od omotača zaštitinim izolacionim slojem.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. Potrebnoj jačini struje 3.46 - . moraju da budu u dobrom stanju i ne smiju da prave veći otpor struji da se ne bi pregrijavale. potkoljenice i nadlaktice.o. koji obezbeđuje siguran rad zavarivača jer odvaja izoluje njegovu ruku od struje. Zavarivački kablovi spajaju izvor struje sa radnim komadom i sa elektrodom. Zaštitna odjeća i maska zavarivača. ali bez električnog luka. kao i druge mjere zaštite su bitne kod svih elektrolučnih postupaka zavarivanja. a s druge strane izolator. prejaka svjetlost. Pri izboru izvora struje treba da se vodi računa o sljedećem: 1. i postaje napon luka. dok se za JS koriste ispravljači (uz transformator) ili pretvarači (motor-generator). Provodni dio kabla je upletena bakarna ili aluminijumska žica. zagađena atmosfera i prskanje troske i metala. uz strogu periodičnu provjeru zaštitne izolacije i uzemljenja. Potrebnoj vrsti struje 2. Zavarivački kablovi se proizvode u različitim veličinama.

. tj...5 min i tako naizmjenično. .. već on može biti maksimalno neprekidno opterećen 2.47 - . a ne može se ni potpuno ohladiti za vrijeme praznog hoda (tph).. (preko 400A)..... Pod trajanjem pogonskog ciklusa podrazumjeva se ukupno vrijeme(trajanje opterećenja i pauze... -t0 vrijeme trajanja opterećenja (zavarivanja)..o. intimitirajućem pogonu.. onda se može pomoću formule: i [A] . .. jer je izvor napajanja konstruisan prema njoj i svako forsiranje izvora izvan granica intermitirajućeg pogona može dovesti do njegovog uništenja....Elektro d. Za vrijeme opterećenja (t0) izvor napajanja ne može postići maksimalnu temperaturu.... Za trajan rad transformatora (automatizovano zavarivanje) intermitencija iznosi 100%.... tj..... a intermitencija je određena standardima. Ako izvor ima intermitenciju i=50%... već na neke manje vrijednosti.... a karakteriše se odnosom trajanja opterećenja (zavarivanja) i trajanja pogonskog ciklusa.....5 min (maksimalnom strujom) i nakon pause (rada na prazom hodu) od 2. Izvori napajanja se dimenzionišu za intermitirajući pogon. to znači da mi ne možemo njega opteretiti da u 2 sata radi 1 sat neprekidno......... Zbog toga se izvori napajanja ne moraju termički dimenzionisati na maksimalne vrijednosti.. Intermitencija izvora Rad izvora napajanja obično protiče u naizmjeničnim uključivanjima za zavarivanje i isključivanjima radi zamjene elektrode... DOBOJ ... zasjenjenje 10... Dakle. a za izvore za poluautomatizovano zavarivanje 70%-80%... 4 do 6 mm. izvor napajanja se nalazi u tkz. zavisno od pogonskog ciklusa. preko 6 mm..SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. 14.. za i=100%....o... Odnos između trajanja opterećenja i trajanja pogonskog ciklusa naziva se intermitencija (i): t0 t i= ⋅ 100(% ) = 0 ⋅ 100(% ) gdje su: t 0 + t ph tc -i intermitencija.Elektrode prečnika do 4 mm.. Ako su poznate intermitencija izvora (i) i maksimalna jačina struje (Imax) pri toj intermitenciji...... odnosno praznog hoda).5 min može ponovo raditi (zavarivati) neprekidno 2.. -tc vrijeme trajanja pogonskog ciklusa... a za ručno zavarivanje 60%. odnosno namjene izvora napajanja.. naizmjenično se smjenjuju rad pod opterećenjem (zavarivanje) i pauza (rad na praznom hodu).. 12. Treba se pridržavati nazivne intermitencije izvora napajanja. (do 400A )... U tehničkim podacima o svakom izvoru napajanja dati su podaci o njegovoj intermitenciji i maksimalnoj jačini struje koja se može primjeniti pri toj intermitenciji. Za ručno elektrolučno zavarivanje trajanje pogonskog ciklusa određeno je standardom i iznosi 5 min.. (do 200 A) ... predaha i dr.. Intermitencija izvora napajanja za servisne radove iznosi 35% ... -tph vrijeme trajanja praznog hoda. pregleda i čišćenja zavara. I tz = I max ⋅ 100 izračunati jačina struje zavarivanja koju bi izvor napajanja mogao trajno (kontinualno) .

. za predmete većih debljina se koristi "X" žlijeb. tj. "I" žlijeb je pogodan za limove debljine od 3 do 5 mm i priprema se ravnim odsjecanjem ivica. 8 i 10 mm.3.5. sprječavanju pojave prokapljina.i intermitencija. posebno ugaone. a za popunu žlijeba se koriste elektrode većeg prečnika. a "V" žlijeb je pogodan za limove debljine od 3 do 20 mm i priprema se zakošenjem ivica. ali je ograničen zahtjevom za minimalnom potrošnjom dodatnog metala i što manjim deformacijama zavarenog spoja. Osim toga. a biraju se tako da se uzima najveći prečnik koji veličina žlijeba dozvoljava. 6.Imax maksimalna jačina struje zavarivanja. DOBOJ . 5. Rješenje sa najmanjom masom šava je po pravilu i rješenje sa najmanjom deformacijom zavarenog spoja. U pripremi osnovnog materijala najvažnije je oblikovanje žlijeba.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. čime se smanjuje opasnost od prokapljina.5÷4 mm. vodeći računa o standardizovanom vremenu pogoskog ciklusa tc=5 min. a u drugom slučaju što manji. Za predmete većih debljina koristi se "Y" žlijeb.5 Tehnologija zavarivanja Tehnologija zavarivanja obuhvata pripremu osnovnog materijala. tj. tako što se korjen ižlijebi. Rubni šav je pogodan samo za limove tanje od 2 mm i priprema se savijanjem i stezanjem ivica. za korjen šava se koriste elektrode prečnika 2. S druge strane.Elektro d. "V" žlijeb sa zatupljenjem u korjenu..25.8 ≈ 310 [A ] 100 Sa maksimalnom jačinom struje zavarivanja 400A i intermitencijom 60%. Osnovne preporuke za izbor oblika i dimenzija žljebova su date u standardu ISO 9692-1: Prečnik i vrste obloge elektroda se biraju prema osnovnom materijalu i specifičnim zahtjevima konkretnog problema zavarivanja. a potom bi morao praviti pauzu (rad na praznom hodu) od 2 min i tako naizmjenično. deformacijama zavarenog spoja i što manjem utrošku dodatnog materijala. izbor elektrode. Npr.48 - .60 ⋅ 5 = 3 [min ]. U prethodnoj formuli su: . a ponekad je potrebno i čišćenje okolnih površina do metalnog sjaja. pa ponovo zavari sa druge strane.Itz jačina trajne struje zavarivanja. površina "X" žlijeba je bitno manja od odgovarajućeg "V" žlijeba.o. Prečnici elektroda su standardizovani prema sljedećem nizu: 2. izvor napajanja bi radio: t 0 = 0. 3. osim o debljini osnovnog materijala treba da se vodi računa o pristupačnosti korjenu. koje se inače javljaju kod debljih i dužih limova sa "V" žlijebom. Takođe. 2. davati. pa se po pravilu "Y" žlijeb radi dvostrano. izvor sa maksimalnom strujom zavarivanja od 400 A i intermitencijom od 60% može se trajno opteretiti strujom zavarivanja jačine : 60 I tz = 400 ⋅ = 309. Pri izboru oblika i dimenzija žlijeba. dvostrani "V" žlijeb.o. Pristupačnost korijenu i sprečavanje pojave prokapljina zahtijevaju suprotne mjere: u prvom slučaju razmak u korjenu treba da bude što veći. Razmak u korjenu treba da bude što veći da bi se omogućio pristup elektrodi. . jer se unosi najmanje toplote. pa su uštede dodatnog metala značajne. U slučaju višeprolaznog zavarivanja. najčešće pod uglom 60°. izbor parametara i tehniku zavarivanja. . ovakvim oblikom žlijeba se povećava opasnost od uključaka troske u metalu šava. čime se smanjuju deformacije. 4. 2.

Pogrešan izbor vrste i polariteta struje dovodi do grešaka tipa poroznosti. dok se kod baznih. kao i u slučaju većih debljina i krutosti konstrukcija. dok je širina šava praktično nepromenjena. dužinu električog luka. JSIP NS JSDP Slika 48.o.Elektro d. 48. kao posljedica turbulencije rastopa i njenog povlačenja u dubinu kod suviše jake struje.Visokolegirani čelici: metal šava treba da ima čvrstoću bar kao osnovni metal.o. koristi jednosmjerna struja indirektne polarnosti (JSIP)(plus pol na elektrodi). Zavisnost oblika šava od jačine struje [8] . nestabilnog električnog luka i većeg razbrizgavanja dodatnog metala tokom zavarivanja. Slika 49. Za prinudne položaje se uglavnom biraju elektrode sa tankom oblogom ili oblogom srednje debljine. zavisno od debljine osnovnog materijala.49 - ⎯⎯→ I . a da bi se sprečilo curenje tečnog metala šava koriste se rutilne ili celulozne obloge. U oba slučaju česta je pojava troske u očvrslom metalu šava. . . Suviše velika jačina struja daje grubozrnu strukturu metala šava i povećava sagorijevanje legirajućih elemenata. Stoga je pravilan izbor jačine struje od presudnog značaja za dobijanje kvalitetnog spoja. .Kombinacija ugljeničnih i niskolegiranih čelika: kod sučeonih spojeva elektroda se bira prema čeliku manje čvrstoće. uticaj na nadvišenje je obrnut. ugao nagiba i pravac kretanja elektrode i brzinu zavarivanja. DOBOJ . Zavisnost oblika šava od vrste i polariteta struje [8] Jačina struje značajno utiče na oblik šava i mehaničke osobine spoja. jačinu i napon struje. Pri zavarivanju u prinudnim položajima jačina struje se smanjuje za oko 20%. Vrsta struje se bira u zavisnosti od vrste obloge elektrode. Za kisele.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. Ako se traži posebno dobra žilavost koristi se bazna obloga.Obojeni metal i legure: elektroda se bira prema osnovnom materijalu jer po pravilu ne postoje različite elektrode za jedan materijal. Pri povećanju jačine struje nadvišenje i dubina uvarivanja se povećavaju. a najmanja za JSDP. odnosno lijepljenja za stranice žlijeba kod suviše slabe struje. Osim osnovnih preporuka za izbor prečnika elektrode. Zavisnost oblika šava od vrste struje prikazana je na sl. po pravilu. a kod ugaonih prema čeliku veće čvrstoće.Ugljenični i niskolegirani čelici: čvrstoća metala šava treba da bude ista ili veća nego kod osnovnog metala. dok se za visokoproduktivne elektrode koristi jača struja. položaj i redosled zavarivanja. Pri izboru parametara treba imati u vidu prvenstveno vrstu. Položaj zavarivanja značajno utiče i na izbor obloge elektrode. sl. a nedovoljna jačina struja malu dubinu uvarivanja i slabu vezu šava i osnovnog metala. treba uzeti u obzir vrstu struje. a na širinu šava zanemarljiv. 49. Osnovne smernice pri izboru obloge elektrode su sljedeće: . polaritet. gde se vidi da je dubina uvarivanja najveća za JSIP. rutilne i oksidne obloge najčešće mogu da se koriste naizmjenična ili jednosmjerna struja direktne polarnosti (JSDP)(minus pol na elektrodi).

Uticaj brzine zavarivanja na oblik šava [8] ⎯⎯→ v Napon luka ima mali uticaj na oblik šava. a dubina uvarivanja i nadvišenje smanjuju. 52. a promjene dubine uvarivanja i nadvišenja su neznatne. sl.50 - . povećavajući turbulenciju tečnog metala koji "bježi" prema nezagrijanim površinama žlijeba. Povećanjem napona luka povećava se širina šava. Slika 52. 22-32 V. Povećanjem prečnika elektrode povećava se odvođenje toplote i smanjuje gustina struje.o. sl. a kod baznih obloga i kod elektroda od obojenih metala preporučuje se dvostruko manja dužina. Izbor . Zavisnost oblika šava od dužine luka Nagib elektrode u ravni upravnoj na ravan predmeta koji se zavaruju utiče prvenstveno na dubinu uvarivanja. Povećanjem dužine luka povećava se širina šava. Kod kiselih i rutilnih obloga preporučuje se dužina približno jednaka prečniku elektrode. Slika 51. predugačak luk je nestabilan i rasprskava dodatni metal. sl. Suviše kratak luk "uranja" u rastop. Nedovoljna brzina zavarivanja uslovljava greške tipa naljepljivanja i uključaka troske. pa raste.o. sl. S druge strane. posebno ako se ima u vidu mali raspon promjene kod E postupka. što utiče na dimenzije šava tako da se širina šava smanjuje. Slika 50. što daje loš kvalitet spoja sa greškama tipa naljepljivanja i uključaka troske. Najveća dubina se postiže pri uglu od 90o. dubina uvarivanja raste do neke vrijednosti. a nadvišenje prvo opada. pa onda opada. DOBOJ . što sužava šav i povećava dubinu uvarivanja.Elektro d. odnosno kada je elektroda upravna na površinu zavarivanja. 50.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. Treba imati u vidu i uticaj vrste obloge na izbor dužine luka. Zavisnost oblika šava od prečnika elektrode [8] ⎯⎯→ de Povećanjem brzine zavarivanja smanjuje se količina rastopljenog dodatnog i osnovnog metala. uglavnom radi bolje zaštite metalne kupke. 51. 53. a prebrzo zavarivanje daje preveliko nadvišenje šava. a u manjoj meri na širinu i nadvišenje šava.

Uticaj nagiba elektrode na oblik šava 2. Da bi se izbjeglo popunjavanje kratera "na hladno".3. a dužina luka se reguliše povećanjem. radi popune žlijeba. zavisno od vrste zavara (korjeni ili popuna).o. Prekidanje električnog luka a) nepravilno. luk se uspostavlja na 15 do 20 mm od kraja zavara. Drugi način ima prednost. a ne njegovim smanjenjem. U prvom slučaju (korjeni zavar . 56. uz prelazak na potrebno rastojanje (sl.5. položaja zavarivanja i vrste spoja. Pri direktnom podizanju elektrode (sl.sl. primjenjuju se posebne tehnike.o. nagiba elektrode zavisi od osnovnog materijala. DOBOJ .51 - . luk . Uspostavljanje luka (a) primicanje-odmicanje (b) povlačenje Prekidanje električnog luka je najbolje izvesti povlačenjem elektrode unazad (sl. jer se luk uspostavlja bez oštećenja obloge. b) pravilno Posebnu pažnju treba posvetiti nastavku prekinutog šava.1 Tehnika zavarivanja Uspostavljanje električnog luka je osim dodirom i odmicanjem (sl. 54a).SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. na već izvedenom korjenom zavaru. 55b) na očvrslu trosku i udaljavanjem nakon toga. što je daleko lakše. 56a). kao što je u dvije projekcije prikazano na sl. 54b). 56b).sl. 55a) može da nastane greška u šavu tipa poroznosti.Elektro d. moguće i povlačenjem vrha elektrode. Slika 53. U drugom slučaju (zavar popune . obloge elektrode. a) b) Slika 54. s obzirom na krater koji može pri prekidu da nastane na kraju zavara. a) b) Slika 55. poslije čega se prelazi u korjen.

popunjavanje žlijeba njenim poprečnim kretanjem (a ne samo podužnim). njihanje elektrode. sl.Elektro d. zatim se vraća nazad na aktuelni zavar i tek onda se nastavlja sa daljom popunom žlijeba. DOBOJ .52 - . Prikaz osnovnih načina njihanja elektrode . se uspostavlja na donjem dijelu (prethodni zavar) ili na stranici žlijeba. tj.o.o. a) korjeni zavar b) zavar popune Slika 56. 57. Slika 57. Nastavljanje zavarivanja Često se kod izvođenja E postupka koristi tzv.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD.

He (argon. relativno jednostavna obuka zavarivača (za nelegirane i niskolegirane čelike). velika brzina topljenja. brodovi. motorna vozila. metalne konstrukcije. Slika 58. Mane postupka su: opasnost od grešaka u početku zavarivanja. – relativno komplikovana obuka zavarivača (za visokolegirane čelike i obojene metale).4 MAG/MIG POSTUPAK-ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE TOPLJIVOM ELEKTRODNOM ŽICOM U ZAŠTITI GASA Elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodnom žicom u zaštiti gasa je postupak spajanja metala topljenjem i očvršćavanjem dijela osnovnog metala i dodatnog metala (elektrodna žica) pri čemu se za zaštitu rastopljenog metala koriste inertni i aktivni gasovi.metalna industrija. . ili njihove mješavine. opasnost od grešaka pri sporom zavarivanju.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 2. pri čemu se kod MAG postupka kao zaštita koristi CO2 (ugljen dioksid) ili mješavina gasova koja se ponaša kao aktivni gas. velika brzina zavarivanja.53 - . – teškoće pri zavarivanju na otvorenom (strujanje vazduha). zbog isticanja tečnog metala ispred električnog luka. primjenljiv u prinudnim položajima. Elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodnom žicom u zaštiti gasa je šematski prikazano na sl. U zavisnosti od vrste zaštitnog gasa elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodom se skraćeno obeležava kao MAG (Metal Aktivni Gas) ili MIG (Metal Inertni Gas). a kod MIG postupka Ar. 58. Elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodom u zaštiti gasa [4] • – – – – – – – • – – Prednosti postupka su: univerzalna primjena sa tačke gledišta osnovnog materijala. Osnovna primjena .o. mali investicioni troškovi (za standardnu varijantu). jednostavna mehanizacija postupka. posude pod pritiskom.o. Danas približno 60% svetske potrošnje dodatnog materijala otpada na elektrodne žice za MIG-MAG. helijum) ili mješavina gasova koja se ponaša kao inertni gas. DOBOJ .

a jačina struje i napon luka čine "međuoblast" u odnosu na prethodna dva načina prenosa. 59. zaštitni gas. Prenos u mlazu je moguće postići strujom jačine veće od neke granične vrijednosti. sl. rotirajući. Kvalitet spoja je po pravilu lošiji zbog nedovoljnog uvarivanja. što ograničava izbor jačine struje. c) kratkospojeni prenos: c1-formiranje kapi. DOBOJ . 60.4. b2-ekscentrično potisnuta kap. Prenos u mlazu je pogodan za zavarivanje debljih limova. kratkospojeni prenos je pogodan za spajanje većih otvora žlijeba. STT prenos. što je pogodno za spajanje tankih limova. Pri tom treba imati u vidu da struja suviše velike jačine.o.o. u novije vrijeme je razvijen čitav niz novih načina prenosa dodatnog materijala. a kod neželjeznih materijala čist Ar). . 2. Slika 59. u kombinaciji sa povećanom dužinom slobodnog kraja elektrodne žice. i to prvenstveno u zaštiti Ar (ili He). Ovakav prenos dodatnog materijala se javlja prvenstveno pri upotrebi CO2. b) prenos krupnim kapima u dugom luku: b1 .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Povećanjem jačine struje prenos dodatnog materijala se mijenja od kratkospojenog do prenosa u mlazu. sastav dodatnog materijala i slobodna dužina elektrodne žice. jer koristi velike jačine struje. koji se brzo hlade. Prenos u krupnim kapima je po svim karakteristikama između prethodna dva.1 Prenos dodatnog materijala Osnovni načini prenosa dodatnog materijala su prenos u mlazu. jer se u zaštiti CO2 dodatni materijal rasprskava (kod čelika je potrebno bar 80% Ar u smješi.formiranje kapi. jer se ovakvim lukom unosi mala količina toplote. c2-prenos kapi [8] Kratkospojeni prenos se postiže primjenom najmanjih jačina struje i najmanjih prečnika žice. karakteristika izvora). kratkospojeni prenos i prenos u krupnim kapima. od kojih je najpoznatiji impulsni. može da proizvede rotaciju rastopljenog dodatnog materijala i njegovo skretanje van metalne kupke sl. Na ovaj način se dobijaju zavari malog presjeka.54 - . i za spojeve kod kojih se zahtjevaju što manje deformacije. ali samo sa Ar kao zaštitnim gasom. Osim njih. Osim toga. Načini prenosa dodatnog materijala: a) prenos u mlazu. Najveći uticaj na način prenosa dodatnog materijala imaju parametri struje (vrsta i jačina.

osnovni nivo. prenos u mlazu može da se postigne dovoljnom jačinom struje. I=280A c) δ=40mm. i pulsirajući nivo sl. posebno u slučaju primjene invertorskog . koja zavisi od prečnika elektrodne žice. a) δ=15mm. Prenos u mlazu je kod MAG postupka moguće postići samo indirektnom polarnošću koja se najčešće i koristi (+ pol na žici). a u praksi se koriste učestalosti u opsegu 20-120 Hz.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. i to ako su ispunjeni još neki uslovi (npr. CO2 disocira na ≈3000°C. CO2. posebno kod direktne polarnosti. Helijum. Za provođenje struje dovoljna je mala užarena tačka na vrhu žice. pa je prenos dodatnog metala nepravilan. koji smanjuju površinski napon kapi dodatnog metala. po pravilu daje prenos u krupnim kapima. DOBOJ . uz dodatne probleme. Od svih zaštitnih gasova samo Ar. ili drugih aktivnih gasova. često u kratkom spoju. Osnovna odlika ovog načina prenosa je mogućnost regulisanja veličine kapi u zavisnosti od učestalosti (frekvencije) kapanja. Očigledno je da aktivni gasovi. Izvor struje treba da obezbjedi dva nivoa jačine struje. što može da se smanji ili otkloni dodatkom O2. koji po kvalitetu može da dostigne TIG zavarivanje. Koristeći opisani princip u novije vrijeme je razvijeno nekoliko modifikovanih varijanti impulsnog prenosa. CO2 i N2 (azot). Uticaj jačine struje (I) i slobodne dužine elektrodne žice (δ) na način prenosa [4] U slučaju zaštite Ar. S druge strane. toplotna i elektroprovodljivost na toj temperaturi mu je veoma dobra. što ujedno znatno smanjuje eksplozivnost He i daje značajnu praktičnu primjenu ovakvim mješavinama. koji je znatno iznad nivoa potrebnog za prenos. Pozitivni efekti dodavanja O2 i CO2 su primetni i u vrlo malim količinama. 61. imaju sličan uticaj na prenos dodatnog metala kao He. koji treba da bude dovoljno nizak da onemogući prenos u mlazu. He obezbjeđuje veću dubinu uvarivanja od Ar. Slobodni kraj žice je znatno zagrijaniji od udaljenih djelova žice. I=450A d) δ=60mm. I=280A Slika 60.o. dodatak natrijuma i cezijuma u zaštitnom premazu elektrodne žice). time je omogućeno dobijanje potrebnog kvaliteta spoja. Iskustvo je pokazalo da optimalna učestalost impulsa odgovara učestalosti gradske mreže od 50 Hz. U slučaju mješavine Ar sa više od 25% CO2 situacija je različita. Uticaj jačine struje je sličan i kod ostalih zaštitnih gasova. sve veću primjenu ima impulsni prenos. a prenos u mlazu može da se postigne dodavanjem bar 20% Ar. ali su u praksi najčešće mešavine sa 1-5% O2 i do 20% CO2. I=280A b) δ=40mm. pri dovoljnoj jačini struje. Pri zavarivanju čelika inertni gasovi pokazuju izvjesne mane kada je prenos dodatnog metala u pitanju (skretanje luka van ose. Osim ova tri načina prenosa dodatnog metala. iako inertan kao i Ar. a time i broj kapi u određenom vremenskom periodu. može da se podešava. Učestalost impulsa. ali zavisi i od drugih faktora. garantuje prenos u mlazu. sa velikim rasprskavanjem. Toplota se prenosi samo u toj tački na vrhu žice. Stoga se u jednom ciklusu prenese samo jedna kap. npr. nezavisno od jačine i vrste struje. Luk je bez kratkog spoja i ostvaruje se impulsnom strujom iz pomoćnog izvora. rasprskavanje dodatnog metala).55 - . a kako je moguće podesiti vremenski period ciklusa i jačinu struje.o.

sa rasprskavanjem. Impulsni luk sl.o. DOBOJ . kontrolisana veličina kapi i učestalost.o. Rotirajući luk sl.opšte. 62.za debele limove. ali sa manjim rasprskavanjem nego kod dugog luka u CO2. Prenos metala kroz luk . vrlo velike jačine struje. koji postaju dominantni u primjeni MAG/MIG postupka. ⎯→vreme Slika 61.za limove srednje debljine . Prenos u velikim kapima. Preporuka: izbjegavati! Luk sa prenosom u mlazu sl. Karakteristika struje pulsirajućeg prenosa Primjena načina prenosa dodatnog materijala (vrste luka) • Kratak luk – tanki limovi. Frekvencija kratkog spoja 20 do 120 Hz. Prenos u velikim kapima.56 - . velike jačine struje . . zaštita CO2. 63. 64. Preporuka: izbjegavati! Dugi luk .u mješavinama na bazi Ar.vrlo velike debljine. Ar ili mješavina na bazi Ar. sl. izvora struje. vrlo malo rasprskavanje.za debele ploče. Najmanje moguće rasprskavanje. bez kratkog spoja.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. mešavina na bazi Ar (ne može CO2).65. mješavine Ar i He. za svaku jačinu struje. spec.u kratkom spoju sa malim brojem kapi. . Prenos metala bez kratkog spoja. Prenos u sitnim kapljicama (mlaz). velike jačine struje. jer daju najbolji kvalitet zavarenog spoja. korjeni prolaz pri maloj jačini struje. Slika 62 • • • • • Srednji luk . prinudni položaji. .. srednja jačina struje.

Impulsni luk 2.primjena i svojstva gas simbol ponašanje primjena svi metali.5%CO2 M1-1 prakt. Ni ugljenični i niskoleg. čelici ugljenični i niskoleg.o.9%) C oksidirajuće M3-1 oksidirajuće Ar+(26÷40%)CO2 M3-2 oksidirajuće Ar+6÷13%CO2+3÷5%O2 CO2+20%O2 oksidirajuće TIME Gas: 26.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 12.5% He.o. inertno M1-2 prakt.5 % O2. Cu visokolegirani Cr-Ni čelici visokolegirani Cr-Ni čelici ugljenični i niskoleg. čelici ugljenični i niskoleg.4. DOBOJ . Prenos u mlazu Slika 64. Cu Cu Al. helijum.9%) aktivno inertno Ar+(25÷30%)N2 Ar+2. Ar ostatak Primjena aktivnih gasova zahtjeva posebnu pažnju zbog pojave oksidacije. 0. zajedno sa podacima o ponašanju.99%) I2 inertno I3 inertno Ar+(25÷75%)He N2 (99. Mg. Tabela 12. te kiseonik i vodonik (u manjim količinama) u mješavinama. osim čelika Al. Zaštitni gasovi i njihove smješe . 13. je posebno izražena kada se CO2 koristi kao zaštitni gas. azot. Ova pojava. Mg. čelici ugljenični čelici karakteristika luka najveća stabilnost povećana toplotna moć između I1 i I2 povećana toplotna moć povećana toplotna moć prenos u mlazu prenos u mlazu prenos u mlazu velika dubina uvarivanja moguće rasprskavanje moguće rasprskavanje malo rasprskavanje moguće rasprskavanje Ar (99. Slika 63.57 - . 8% CO2. Cu Al. Najčešće korišćeni zaštitni gasovi. čelici visokolegirani čelici. Mg. ugljen-dioksid. jer se tada odigrava sljedeća hemijska reakcija: . inertno Ar+(1÷3%)O2 M2-3 oksidirajuće Ar+(4÷8%)O2 R2 redukujuće Ar+(1÷15%)H2 CO2 (99. prema EN 439. i njihove mješavine prikazani su tab. koja je i inače karakteristična za konvencionalne postupke zavarivanja.998%) I1 inertno He (99. Uticaji nekih zaštitnih gasova na tehnološke karakteristike postupka date su u tab. primjeni i svojstvima. Rotirajući luk Slika 65.2 Zaštitni gasovi Kao zaštitni gasovi najčešće se koriste: argon.

raste sa povećanjem snage luka Velika.o. gde je temperatura znatno niža. smanjuje se opasnost od prslina Dobre. 66. Prema tome osnovni problem kod MAG postupka je kako smanjiti oksidaciju kapi dodatnog metala tokom njihovog prenosa kroz električni luk. Zaštitni gasovi i njihove smješe . Stoga je oksidacija daleko najizraženija u središnjem dijelu električnog luka. DOBOJ . gde je temperatura najviša.tehnološke karakteristike Karakteristika Dubina uvarivanja Normalni položaj Prinudni položaj Termičko opterećenje pištolja Brzina oksidacije Poroznost Rasprskavanje Ar/CO2 Dobra. tako da na 3800°C ostaje svega 7% CO2. opasnost od prslina Dobre. velika brzina hlađenja.58 - . zbog curenja ispred metalne sigurna kupke povećane tečljivosti malo (zbog dobre Veliko termičke provodnosti) Velika Velika (specijalno pri 8% O2) Velika Bez rasprskavanja Najveća. 2CO2⇔2CO+O2 Smjer ove reakcije zavisi prvenstveno od temperature tako što se na višim temperaturama odvija disocijacija (razlaganje gasa). Mala brzina hlađenja. srednje pri CO2 >30% Raste sa smanjenjem %CO2 Kratak luk Srednji luk Impulsno (CO2<20%) Rotirajući luk Ar/O2 CO2 Dobra. Tabela 13. Sastav gasne smješe kod MAG postupka [8] . može da postane kritična Dobra. manjom brzinom hlađenja.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. srednje pri CO2 >12 dobra Kratak luk Srednji luk U mlazu Impulsno Rotirajući luk Mala Najveće. Mala opasnost od prslina Srednje Manja nego kod mešavina gasova Kratak luk Dugi luk Uvedena toplota Mehaničke i tehnološke karakteristike Mogućnosti popune zazora u korjenu Prenos materijala kroz luk Sastav smješe % 0 C Slika 66. Zbog toga sastav gasne smješe zavisi od temperature sl.. sigurnija zaštita sa povećanjem % CO2 smanjuje se sa povećanjem % CO2 Raste sa većim % CO2 Opada sa većim % CO2 Raste sa većim % CO2 Raste sa povećanjem % CO2.o. tako da ispod 1600°C postoji jedino CO2. a najmanje izražena na površini metalne kupke. uz 62% CO i 31% O2. a sa porastom temperature se povećava udio CO i O2. a na nižim temperaturama asocijacija (spajanje gasova).

Boce sa Ar se ne prazne do kraja. Iako nije otrovan. U slučaju zavarivanja čelika elektrodna žica treba da ima povećan sadržaj Si i Mn u cilju dezoksidacije metala šava i nadoknade sagorjelih elemenata u osnovnom materijalu. Argon je standardizovan. odnosno 10 kg argona. U industriji motornih vozila se koristi još i žica φ 0. U zavarivanju se primjenjuje čisti CO2 najmanje koncentracije 99. Ugljendioksid je gas bez boje i mirisa. već se uvjek ostavlja dovoljan natpritisak da se sprječi prodiranje vazduha u bocu. stanje i čistoću osnovnog materijala. a izuzetno 2. tako da u svaku bocu staje 15 Nm3. Ugljendioksid je standardizovan.5% CO2 nije opasan za udisanje (kraće vrijeme). ali u većoj koncentraciji ili pri dugotrajnijem dejstvu može da bude štetan.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.opšti komandni sistem . 2. pri čemu u bocu staje 6 Nm3.12%. a žice većeg prečnika (preko 1.2 mm. gde je propisan kvalitet.96% Ar) i D (85% Ar). upotreba. električni kablovi i gorionik. zapremine 40 l i pritiska do 200 bara. komandni sistem za zaštitne gasove. mirisa i ukusa. C (99.4. rashladni sistem. čisti i čvrsti (suvi led). Elektrodne žice za zavarivanje i navarivanje standardizovane su po EN 440. bez boje. položaj zavarivanja i oblik prenosa dodatnog materijala. metoda ispitivanja i način isporuke.59 - .4. odnosno 30 kg CO2.4 i 3. DOBOJ . Argon je inertan gas. sadržaj ugljenika je ograničen na 0. označenim tamnosivom bojom.4 Izvori struje i uređaji za zavarivanje Uređaj za zavarivanje se sastoji od komponenti: Izvor struje. zapremine 40 l i pritiska od 70-100 bara.8%. U cilju sprječavanja nastanka poroznosti u metalu šava i zakaljenja. Do koncentracije 2. skladišti se u čeličnim bocama.3 Žica za zavarivanje Elektrodne žice se proizvode u koturovima mase 1 .999% Ar). Za zavarivanje se koristi Ar kvaliteta C. treba imati u vidu da Ar u zatvorenoj prostoriji može da smanji koncentraciju kiseonika.8 do 1.o. uređaj za dotur (dovod) žice.100 kg u nizu prečnika od 0.2 mm) obično koriste za prenos krupnim kapima.o.4 mm.9.6 mm sa korakom 0.99% Ar). kiselkastog ukusa. a za specijalne slučajeve kvaliteta B. B (99.2 mm) za prenos u mlazu i impulsni prenos. 2. boca sa zaštitnim gasom . zavisno od čistoće: A (najmanje 99. Argon se proizvodi u četiri kvaliteta. Standardom su definisana tri kvaliteta CO2: tehnički. pri čemu se žice manjeg prečnika (do 1. Argon se isporučuje u čeličnim bocama označenim žutom bojom. Pri izboru dodatnog materijala treba uzeti u obzir hemijski sastav i mehanička svojstva osnovnog materijala.

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

Slika 67. Šema uređaja za elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodom u zaštiti gasa

Gorionik se sastoji od kontaktne vođice, mlaznice za zaštitni gas i elemenata za fiksiranje, sl. 68. Tokom rada, temperatura može da dostigne 700oC (čak i pri kratkotrajnom zavarivanju), usljed čega se na gasnoj mlaznici lijepi troska. Da bi se to spriječilo, posebno kod većih jačina struje, koriste se gorionici hlađeni vodom. Pri tome treba voditi računa o sljedećem: • gasovi bogati Ar termički više opterećuju gorionik u odnosu na CO2 , • prečnik kontaktne vođice da bude veći za 0,2 mm (za čelik), tj. 0,5 mm (za Al) od prečnika žice, • kontaktne vođice treba da budu od E-Cu, CuCr ili CuCrZr. Zamjena kontaktne vođice zbog habanja pri zameni kotura žice (≈15 kg) se smatra normalnom. Izbor materijala kontaktne vođice zavisi od primjene - E-Cu ima najbolju elektroprovodnost, ali se brzo habaju, dok je situacija obrnuta kod pomenutih legura, • ako treba smanjiti trenje između kontaktne vođice i žice da bi se obezbjedilo nesmetano klizanje, odnosno dotur žice, preporučuje se korišćenje teflonskog umetka, • dužina paketa crijeva (kablovi za struju, gas i rashladnu vodu) treba da bude što manja.

Slika 68. Gorionici za MIG/MAG postupak [8]

- 60 -

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

Za elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodnom žicom u zaštiti gasa koriste se izvori struje sa ravnom ili blagopadajućom spoljnom statičkom karakteristikom da bi se iskoristio efekt samoregulacije dužine luka, sl. 69. Naime, ako se dužina luka poveća tako da se karakteristike luka mijenjaju od 1 do 3, sl. 69, značajno se smanjuje jačina struje, što je na sl. 69 označeno sa I1 do I3. Usljed smanjenja jačine struje gotovo trenutno se smanjuje brzina topljenja elektrodne žice, a time i dužina luka. S druge strane, ako se dužina luka smanji (karakteristike luka 3-1, sl. 69), jačina struje raste od I3 do I1, pa se dužina luka povećava. Prema tome dužina luka se vraća na početnu vrijednost, što se naziva efektom samoregulacije. Osim navedene statičke karakteristike, izvori struje za MAG/MIG postupak treba da obezbijede i bolju dinamičku karakteristike u odnosu na izvore struje za E postupak, posebno u slučaju kratkospojenog prenosa dodatnog materijala. Tako npr. da bi se usporila promjena jačine struje poslije kratkog spoja u strujno kolo se ubacuje indukcioni kalem, koji proizvodi efekt prikazan na sl. 70, čime se popravlja kvalitet zavarenih spojeva.

I3

I2

I1

I (A)

Slika 69. Efekt samoregulacije

Slika 70. Uticaj prigušnice na jačinu struje

Za elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodom u zaštiti gasa po pravilu se koristi jednosmerna struja indirektne polarnosti (+ pol na žici) jer daje stabilan luk, ravnomjeran prenos dodatnog materijala (po potrebi prenos u mlazu, čak i pri korišćenju aktivnih zaštitnih gasova) sa malim gubicima usljed rasprskavanja i dobre karakteristike spoja u širokom opsegu jačine struje. Direktna polarnost se koristi ukoliko je neophodno dobiti što manje uvarivanje, npr. kod tankih limova, ali se njena primjena izbjegava zbog smanjene stabilnosti luka. Naizmenična struja se ne koristi zbog značajno smanjene stabilnosti luka. Dovod žice obezbjeđuje poseban uređaj, sl. 71. Postoje različiti sistemi dovođenja žice, sl. 72. Kabinski sistem se primjenjuje kod nepokretnog radnog mjesta, jer su i kotur žice i pogonski mehanizam smješteni u kućište izvora struje, sl. 72a. Kod univerzalnog sistema cijeli uređaj za dovod žice se nalazi van kućišta, što omogućava rad na promjenljivim radnim mjestima i na velikim radnim komadima, sl. 72b. Tandemski uređaj ima dva pogonska mehanizma, jedan u kućištu izvora struje direktno do kotura žice, a drugi u blizini radnog mesta, sl. 72c, što takođe omogućava rad na promjenljivim radnim mjestima i na velikim i nepristupačnim radnim komadima. Uređaj tipa ″push-pull″ takođe ima dva pogonska mehanizma, jedan u kućištu kao kod tandemskog uređaja, dok je drugi pogon u gorioniku, tako da vuče (″pull″) žicu umesto da je gura (″push″), sl. 72d. Ovaj uređaj je pogodan za zavarivanje na nepristupačnim mjestima, gde bi kotur žice smetao, a traži se pouzdano vođenje žice na veće udaljenosti. Uobičajene radne daljine pojedinih sistema su naznačene na sl. 72 a-d.

- 61 -

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

Slika 71. Šema dovođenja žice: 1 - kotur sa žicom, 2 - izlazna vođica, 3 - valjci za usmeravanje žice, 4 - pogonski valjci, 5 - pritisni valjak, 6 - ulazna vođica

Slika 72. Sistemi dovođenja žice: A) kabinski, B) univerzalni, C) tandemski, D) ″push-pull″ [4]

Od posebnog značaja kod punjene žice i drugih “mekših” žica (obojeni metali) je primjena pogonskog mehanizma sa 4 točkića, umjesto 2, jer se time obezbjeđuje dotur žice manjim pritiskom, ravnomjerno raspoređenim na 2 para točkića. Takođe je bitan oblik površine točkića na koji žica naliježe - dok je kod “tvrdih” žica uobičajeni profil “V”, dotle kod “mekih” žica ova površina mora da bude profilisana, npr. u obliku “∪”. Treba imati u vidu da je pravilan izbor kontaktne vođice i mehanizma za dotur žice od presudnog značaja za kvalitetno MIG/MAG zavarivanje, posebno kada se koristi punjena žica ili puna žica od objenih metala i legura aluminijuma.

- 62 -

sl. 75b . s tim da je kod MAG/MIG postupka nelinearnost te zavisnosti izraženija. Slobodni kraj žice. U cjelini gledano. smanjenjem njegove dužine luk postaje nestabilan. vrsta i protok zaštitnog gasa.slobodni kraj žice veći od odstojanja mlaznice. 73. dužina slobodnog dijela i nagib žice za zavarivanje. a s druge strane. Iskustvo pokazuje da je za kratkospojeni prenos potreban slobodni kraj dužine 6 do 12. Slobodni kraj žice mora da bude u određenim granicama jer njegova prevelika dužina uslovljava višak dodatnog materijala i nedovoljnu količinu toplote za njegovo topljenje.slobodni kraj žice manji od odstojanja mlaznice.4. žice većeg prečnika zahtjevaju jaču struju. za jačine struje 50-150 A.o.63 - .slobodni kraj žice jednak odstojanja mlaznice. U zavisnosti od jačine struje razlikuju se tri međusobno zavisna položaja slobodnog kraja žice i mlaznice za gas: . za jačine struje 150-350 A. kao što je objašnjeno kod E postupka.o. Vrsta i jačina struje imaju značajan uticaj na dimenzije šava. Kao kod E postupka.5 mm. vž (m/min) I(A) Slika 73. a u manjoj mjeri i udaljenost mlaznice. Treba uočiti da se sa povećanjem dužine slobodnog kraja žice povećava njen električni otpor i stepen zagrijavanja. zavisnost brzine topljenja elektrodne žice i jačine struje je linearna za manje vrjednosti jačine struje. brzina dotura žice. pa je slabija struja potrebna za topljenje žice. sl. za jačine struje iznad 350 A.6 mm. a s druge strane. suviše malo odstojanje izlaže mlaznicu prevelikoj toploti i smanjuje zavarivaču mogućnost vizuelne kontrole zone zavarivanja.5 Tehnologija zavarivanja Osnovni parametri elektrolučnog zavarivanja topljivom elektrodnom žicom u zaštiti gasa su vrsta i jačina struje. odnosno 325 A za prečnik žice 1. za konstantnu brzinu dovođenja.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. i odstojanje mlaznice za gas od osnovnog materijala bitno utiče na zavarivanje. sl. a pri većim vrijednostima jačine struje. što daje plitko uvarivanje i nepovoljan oblik šava. sl. posebno kod manjih prečnika žice. sa povećanjem jačine struje značajno se povećava slobodni kraj žice. Uzrok tome je zagrijavanje slobodnog kraja žice električnim otporom. Tako je npr. napon luka. za brzinu dovođenja žice od 5 m/min potrebna jačina struje 85 A za prečnik žice 0. kao i odstojanje vođice i mlaznice od osnovnog materijala su prikazani na sl. odstojanje mlaznice treba da bude što manja da bi zaštita gasom bila što efikasnija. Karakteristični položaji slobodnog kraja žice i mlaznice za gas . DOBOJ . 75c. Osim slobodnog kraja žice.8 mm. 2. zavisnost postaje nelinearna. 75a . Pri ostalim konstantnim parametrima. a za ostale načine prenosa 12. Zavisnost brzine dovođenja elektrodne žice vž i jačine struje I Slika 74. položaj zavarivanja. prečnik žice. 74.5 do 25 mm. S jedne strane.

tehnika zavarivanja unazad daje stabilniji luk. Položaj gorionika ima veliki uticaj na oblik šava. Slika 75. Prema prečniku elektrodne žice bira se jačina struje. rukovanje gorionikom i kontrola metalne kupke su jednostavniji pri zavarivanju unaprijed. odre- . Tako npr. čelik Nerđajući čelik Nikal Bakar 25 30 . Tablica 14. gde su date tipične vrijednosti napona koje se koriste za zavarivanje različitih metala u zavisnosti od vrste zaštitnog gasa. Prema tome.8 mm Ar He 25% Ar. poroznost i nepravilna geometrija šava.6 mm prečnik elektrode 0. odnosno prevelikog prečnika elektrodne žice njeno topljenje nedovoljno. definisana kao količnik jačine struje i prečnika elektrode. nagib elektrodne žice u odnosu na vertikalu bitno mijenja oblik šava od širokog i plitkog (nagib u smjeru zavarivanja.o. S druge strane.. Karakteristični položaji slobodnog kraja žice i mlaznice za gas Napon luka utiče bitno na kvalitet zavarenog spoja. da bi se održala zadana vrijednost pogonske energije i položaja zavarivanja (manja brzina zavarivanja za prinudne položaje. jer je u slučaju nedovoljne jačine struje. manju poroznost šava i manje rasprskavanje dodatnog materijala. Tipične vrednosti napona luka za zavarivanje u zaštiti gasa Napon (V) Prenos krupnim kapima Kratkospojeni prenos prečnik elektrode 1. tj.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 14. koje stoga ima prednost kod tankih limova i korjenih zavara. tj.64 - . tehnika zavarivanja unazad). jer promjenom njegove vrjednosti može da se utiče na način prenosa dodatnog materijala i u manjoj mjeri na dimenzije šava (na isti način kao kod E postupka). Uticaj brzine zavarivanja je isti kao kod E postupka. a u obrnutom slučaju tipične pojave su rasprskavanje. sl. Brzina zavarivanja se bira prvenstveno u zavisnosti od jačine struje proporcionalno njenoj vrijednosti. tehnika zavarivanja unaprijed) do uskog i dubokog (nagib suprotan smjeru zavarivanja. DOBOJ . Uticaj napona na prenos dodatnog metala je prikazan u tab.CO2 75% He 1-5%O 1-5%O2 25%CO2 2 Metal Aluminijum Ugljenični čelik Niskoleg. Osim toga.Ar-O2 CO2 Ar Ar-O2 75% Ar. pod uslovom da je i jačina struje manja). 76.24 26 30 30 36 29 28 33 28 28 26 - 30 30 - 19 17 17 18 22 24 18 18 19 22 19 19 21 - 20 20 - Maksimalna dubina uvarivanja se postiže tehnikom zavarivanja unazad.o. gustina struje.

napona luka i prečnika žice. položaja i brzine zavarivanja. đuje dimenzije šava na sledeći način: veća dubina uvarivanja i manja širina šava se dobija većom gustinom struje (ili veća jačina struje za isti prečnik ili manji prečnik za istu jačinu struje). .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Prenos dodatnog materijala u mlazu i krupnim kapima se po pravilu primjenjuju za zavarivanje u horizontalnom položaju. a u slučaju prevelike količine i brzine strujanja nastaje turbulencija sa istim posledicama. Pri određivanju potrošnje zaštitnog gasa. dok se kratkospojeni i pulsirajući prenos koriste u svim položajima. oblika i dimenzija žljeba. koje ne smije da bude takvo da ometa dejstvo zaštitnog gasa. jer se time pojačavaju dejstva elektrodinamičke sile i površinskog napona. što omogućava savlađavanje dejstva gravitacije. Za zavarivanje u vertikalnom i nadglavnom položaju koriste se žice manjeg prečnika. Posebno pri radu na otvorenom potrebno je predvidjeti dovoljno dobar zaklon od vjetra i prinudnog strujanja vazduha. smjer zavarivanja Tehnika zavarivanja unaprijed Gorionik vertikalan Tehnika zavarivanja unazad Slika 76. treba imati u vidu da u slučaju nedovoljne količine okolni gasovi mogu da prodru u metalnu kupku. Slika 77.o.65 - . DOBOJ . 77. kao i kratkospojeni ili pulsirajući prenos dodatnog materijala. jačine struje. Uticaj nagiba gorionika na oblik šava Uticaj vrste zaštitnog gasa na oblik šava je dat na sl. Uticaj vrste zaštitnog gasa na oblik šava Pri zavarivanju u zaštiti gasa treba imati u vidu strujanje okolnog vazduha.o. Osim vrste zaštitnih gasova bitan je i uticaj njihovog protoka koji zavisi od vrste spoja.

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

2.4.6 Tehnika zavarivanja Kretanje vrha žice kod višeprolaznog zavarivanja u horizontalnom položaju je prikazano na sl. 78, tako što je korjeni prolaz dat na sl. 78a, prolaz popune na sl. 78b, a pokrivni prolaz na sl. 78c. Gorionik se po pravilu vodi tehikom unazad, nagnut do 25° u odnosu na vertikalu, sem kod tankih limova, kada se koristi tehnika unaprijed. Kada se zavarivanje završi i isključi struja, gorionik se drži nad metalnom kupkom još 5-10 s, da bi se obezbijedila zaštita metala šava. Kod odgovornih konstrukcija luk treba prekinuti na pomoćnoj izlaznoj pločici, a ne na metalu šava. Greške pri MIG/MAG zavarivanju su date u tab. 15 i prikazane na sl. 79.

Slika 78. Kretanje vrha žice pri horizontalnom zavarivanju - sučeoni spoj

a)

b)

c)

d)

e)

- 66 -

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

f)

g)

Slika 79. Greške pri MIG/MAG zavarivanju [8]
Tabela 15. Greške pri MIG/MAG zavarivanju Tehnološka greška mali ugao otvora mali otvor ili velika visina otvora veliko smaknuće strana nisu korišćene tehnološke probe loša priprema stranica nedovoljno preklapanje zavara mali napon ili mala jačina struje velika brzina zavarivanja velika slobodna dužina žice snaga luka i zapremina kupke veliki mala brzina zavarivanja ugao nagiba žice veliki velika slobodna dužina kontaktna mlaznica velika pogrešan redosled polaganja zavara velika slobodna dužina kontaktna mlaznica deformisana curenje u rashladnom crevu kontantna mlaznica zaprljana veliki ugao veliko rastojanje mlaznica-radni komad visok sadržaj C, nizak sadržaj Si i Mn (žica) visok sadržaj O2 (gas) ili vlage velika snaga luka velika brzina zavarivanja nedovoljno njihanje žice pogrešan položaj pištolja

Greška

Uzrok

Slika 79a 79b 79c 79d 79e 79f

a. Pogrešna priprema žlijeba b. Teško uspostavljanje luka Nedovoljno vezivanje Poroznost c. Mala snaga luka d. Isticanje metalne kupke ispred luka e. Pogrešan položaj elektrode a. Gorionik defektan

b. Pogrešan položaj pištolja c. Brzo strujanje vazduha d. Magnetno skretanje luka e. Pogrešna kombinacija gas-žica f. Zaprljane površine stranica

79g

Zajed

- 67 -

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

2.4.7

Podešavanje MIG/MAG aparata

Savremeni aparati za MIG/MAG postupak zavarivanja posjeduju upravljačke table sa mogućnošću podešavanja svih uticajnih parametara režima rada. Sinergijski uređaji imaju mogućnost pohranjivanja (snimanja) programa koji sadrže parametre za određene zavarivačke zahvate. Za dobar zavar neophodan je optimalan izbor parametara. Na slikama br. 80, 81 i 82 dati su prikazi upravljačkih tabli savremenih Varstroj-evih aparata: VARMIG 350 Synergy, VPS 4000 digit i VARMIG 600 D44 Synergy, respektivno, sa objašnjenjima funkcija pojedinih tipki.

Sl. 80 Upravljačka tabla aparata za MIG/MAG postupak (VARMIG 350 Synergy) 1. Prekidač za uključivanje. 2. Prekidač za grubu regulaciju napona struje zavarivanja. 3. Prekidač za finu regulaciju napona struje zavarivanja. 4. Tipka za izbor materijala i zaštitnog gasa. 5. Tipka za izbor debljine žice za zavarivanje. 6. Tipka za izbor načina zavarivanja (kontinualno, tačkasto). 7. Enkoder za podešavanje intervala zavarivanja. 8. Enkoder za podešavanje vremena tačkanja. 9. Displej za prikaz napona. 10. Displej za prikaz jačine struje. 11. Indikatorska lampica uključene termozaštite. 12. Indikatorska lampica za vanjsko (ručno) podešavanje. 13. Enkoder za podešavanje brzine dodavanja žice.

- 68 -

Izbor napona. Uključivanje WAWE PLUS. 13. Pohranjivanje (snimanje) programa sa izabranim parametrima. Tipka za izbor materijala i zaštitnog gasa. 18. 21. 10. 4. Tipka za podešavanje vremena tačkanja. Tipka za izbor funkcija na displeju. 20. 12. Potvrda podešenih parametara. 2. 19. Pozivanje pohranjenog (snimljenog) programa. 5. Kontrola protoka gasa. 14.postupak). 81 Upravljačka tabla. Sl.69 - . DOBOJ . REL. 9. 11. Enkoder za podešavanje izabranog parametra.o. Izbor jačine struje. pulsno). korekcija napona. Izbor procesa zavarivanja ( DC-pulsno. 15. Izbor režima rada (kontinualno. Podešavanje karakteristika luka. . 17. 7. tačkasto.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.opcije ( oblik pulsa). 8. trajanja pulsa i frekvencije pulsa. 1. Uključivanje konstantne dubine provara. VPS 4000 digit.standardno. Tipka za izbor sinergijski ili slobodno podešeni rad. Prikaz početne struje. izbor pohranjenog programa. brzine žice. aparata za MIG/MAG postupak. 16.o. Tipka za uvođenje žice u polikabal i gorionik. Funkcijska tipka (izbor funkcije). 3. korekcija u %. Izbor vodom hlađenog gorionika. 6. DC. Tipka za izbor prečnika žice za zavarivanje.

10. VARMIG 600 D44 Synergy.o. Lampica za uključenu termozaštitu. 82 Upravljačka tabla. 2. 6. 1. Tipka za izbor prečnika žice za zavarivanje.70 - . 8. 7. 9. Tipka za podešavanje dodatnih funkcija. Sl.o. Lampica za uključeno vanjsko podešavanje. DOBOJ . 4. 3. Tipka za izbor materijala i zaštitnog gasa. Tipka za uvođenje žice. Displej za prikaz napona struje i vremena tačkanja. Tipka za podešavanje protoka zaštitnog gasa. Tipka za izbor načina zavarivanja.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. struje i napona kod vanjskog podešavanja parametara. . Encoder za podešavanje brzine dodavanja žice. 5. Displej za prikaz jačine struje i brzine žice. 11. aparata za MIG/MAG postupak.

o. između ostalog. pri čemu se kao zaštita koristi inertan gas (aktivni gasovi ne dolaze u obzir jer bi izazvali oksidaciju vrha elektrode). Slika 83. TIG postupak nije konkuretan ostalim elektrolučnim postupcima kada je u pitanju ekonomičnost zavarivanja debelih i/ili dugačkih limova od običnih konstrukcionih čelika. materijala kao što su obojeni metali i nerđajući čelici.o. mogućnost korišćenja žica manjeg prečnika.71 - . IG-inert gas) i prvobitno je uveden kao postupak zavarivanja Al i njegovih legura zahvaljujući efektu katodnog čišćenja. čime se sprečava njegovo taloženje u dnu metala šava i omogućava zavarivanje Al. Proizvodnost TIG postupka može da se poveća primjenom varijante sa zagrijanom žicom. sl. kao i korjenih prolaza odgovornih spojeva. Prednosti TIG postupka posebno dolaze do izražaja kod tankih limova. TIG može da se automatizuje. tako i u smislu vođenja elektrode. Ovaj efekt se sastoji u razbijanju i uklanjanju skrame teškotopljivog oksida Al2O3 iz metalne kupke ili sa njene površine dejstvom elektrona koji se kreću od osnovnog metala prema elektrodi. što je posebno važno kod tankih limova. U današnje vrijeme primjena TIG postupka je znatno veća. nepostojanje troske (ne gubi se vrjeme na zamjenu elektrode i skidanje troske kod višeprolaznog zavarivanja). U odnosu na E postupak osnovne prednosti TIG postupka su bolja zaštita metalne kupke. kako u smislu dovođenja žice. odnosno većih gustina struje. postiže boljom kontrolom unesene toplote i dodatnog metala zahvaljujući razdvajanju uloga dodatnog metala i elektrode. S druge strane. Iako je u osnovi ručni postupak.5 TIG POSTUPAK-ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE NETOPLJIVOM ELEKTRODOM U ZAŠTITI INERTNOG GASA Elektrolučno zavarivanje netopljivom elektrodom u zaštiti gasa je postupak spajanja metala topljenjem i očvršćavanjem dijela osnovnog metala i dodatnog metala (žica za zavarivanje .ako se koristi). .materijal elektrode.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. DOBOJ . koji se. Šematski prikaz elektrolučnog zavarivanja netopljivom elektrodom [4] Ovaj postupak se skraćeno obiljležava TIG ili WIG (T od tungsten . najviše zbog vrhunskog kvaliteta spoja. 2. Zavarivanje TIG postupkom je moguće i bez dodatnog metala. 83.engleska reijč za volfram (W) .

. Mg i ostale metale sa tvrdim oksidima za koje se koristi NS. što je neracionalno. zahvaljujući kretanju elektrona od osnovnog materijala ka elektrodi. . omogućavaju zavarivanje u ciklusu (startovanje.teškoće u zaštiti zavarenog spoja pri zavarivanju na otvorenom. NS izvor obično ima i JS. odnosno 2/3 na elektrodu. sl. - Prednosti TIG postupka su: vrhunski kvalitet spoja. sl. a elektroni od elektrode ka osnovnom materijalu. sl. a 2/3 na osnovni materijal.o. odlična kontrola (oblika) korijena.zahtijeva se posebna obučenost zavarivača. strmopadajuća statička karakteristika. Stoga se jednosmjernom strujom direktne polarnosti zavaruju metali kod kojih efekat čišćenja nije potreban (čelici.dodatni metal se topi u metalnoj kupki. bilo koji položaj zavarivanja. JS izvori su obično sa trofaznom strujom .uniformno opterećenje električne mreže.o. DOBOJ . Mane TIG postupka su: . proizvodi efekt površinskog čišćenja teškotopljivih oksida. nema rasprskavanja . noviji izvori struje: tranzistorski ili tiristorski. a za zavarivanje aluminijuma i njegovih legura se koristi naizmenična struja. . nikl. s obzirom na navedene nedostatke njena praktična primena je beznačajna. 2.5. Jonizovane čestice su usmjerene od materijala ka elektrodi. Toplota pri zavarivanju se raspoređuje suprotno prethodnom slučaju. bez grešaka.72 - . pulsiranje jačine struje i zaustavljanje luka).1 Vrste izvora struje jednosmjerna struja (JS) i/ili naizmjenična struja (NS). noviji izvori NS manje mase (manji transformator ) .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. nema troske. 84. Iako jednosmerna struja indirektne polarnosti.84a. primjenljiv na veliki broj osnovnih metala. Toplota pri zavarivanju se raspoređuje približno 1/3 na elektrodu. Indirektna polarnost daje najširi i najplići šav.relativno mala toplotna moć i produktivnost. Uticaj vrste struje na oblik šava izveden TIG postupkom je prikazan na sl. precizna kontrola parametara zavarivanja. 84b. ne prenosi se kroz luk. JS se koristi za sve osnovne metala. Kod TIG postupka se najčešće koriste naizmjenična struja (NS) i jednosmjerna struja direktne polarnosti (JSDP)(minus pol na elektrodi) . moguća primjena i bez dodatnog materijala. osim za Al. Jednosmjerna struja direktne polarnosti daje najuži i najdublji šav. daje nestabilan luk i pregrijava elektrodu i gorionik. kao što je to slučaj kod jednosmjerne struje indirektne polarnosti (JSIP). dobra kontrola izvora toplote i načina uvođenja dodatnog materijala. tako da se ne dobija efekt površinskog čišćenja teškotopljivih oksida. 85a.nesimetrično opterećenje električne mreže. bakar i njihove legure).sa tranzistorima (invertori). a 1/3 na osnovni materijal. stariji izvori NS sa jednofaznom strujom .

tj. nesimetrija struje. 84c.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. usljed čega se povećava negativna poluperioda na račun pozitivne. a) b) Slika 85. b) Asimetrični i simetrični oblik periode NS . c) NS Naizmenična struja daje šav širine i dubine izmeđa dva polariteta jednosmjerne struje. sl. Stoga su noviji transformatori za TIG postupak po pravilu snabdjeveni i VF generatorom i kondenzatorskom baterijom. Da bi se ova mana naizmjenične struje svela na najmanju mjeru primjenjuje se tzv. 85b. sl. Nedostatak je i tzv. Da bi se ovo spriječilo. a druga posljedica je značajno smanjenje efekta katodnog čišćenja. Radi se o različitim sposobnostima aluminijuma i volframa da emituju elektrone. a) Efekat katodnog čišćenja. što omogućava primjenu naizmjenične struje za zavarivanje aluminijuma i njegovih legura.73 - . jer se više elektrona emituje sa volframove elektrode kada je ona na (-) polu.o. da uspostavlja simetriju talasa struje.o. sl. 83b. Slika 84. Time se ujedno i povećava efekt čišćenja. visokofrekventni VF generator. S obzirom na prirodu naizmjenične struje (promjena polariteta 50 puta u sekundi) električni luk je nestabilan. Oblik šava u zavisnosti od vrste struje: a) JSDP. b) JSIP. što uslovljava prekomjerno zagrijavanje zavarivačkog transformatora. koja ima zadatak da povećava pozitivne polu-periode. DOBOJ . Prva posljedica ove nesimetrije je skoro jednosmjerno dejstvo električnog luka. vezana redno sa lukom. u strujno kolo se uvodi kondenzatorska baterija.

ovim elektrodama se povećava stabilnost luka na temperaturama. koji omogućava lakše emitovanje elektrona. nižim i do 1000°C u odnosu na elektrode od čistog volframa.74 - . 86 je prikazana zavisnost gustine struje od temperature za W i WTh elektrode. jer imaju duži vijek od ostalih varijanti. Slika 86.9 do 4.2 Netopljive elektrode Netopljive elektrode se izrađuju od volframa.Kodifikacija po hemijskom sastavu: prvo slovo = simbol glavne komponente drugo slovo = početno slovo oksida + broj (sadržaj oksida x 10) .2% lantan oksida. odnosno legura volframa i torijum. Za ručni TIG postupak postoje četir vrste elektroda: a) Elektrode od čistog volframa (W) . 99. b) Elektrode od volframa sa dodatkom 0.o.9 do 1. Koriste se za plazma zavarivanje. jer veći udio nečistoća prouzrokuje brzo trošenje elektrode.Uslovi isporuke: . U tab. koje se proizvode sinterovanjem praška volframa.9% cirkonijum oksida.o. Na sl. čime se izbjegava djelimično rastapanje elektrode i obezbjeđuje znatno duži radni vijek.temperatura topljenja 3410°C. Zavisnost gustine struje od temperature kod W i W-Th elektrode [8] c) Volframove elektrode sa 0. DOBOJ . 16 su prikazane navedene vrste netopljivih elektroda. . Osim toga. što obezbjeđuje lakše uspostavljanje i održavanje strujnog luka i bolje podnošenje strujnih opterećenja. Po svojstvima i cijeni ove elektrode su između dvije prethodno navedene grupe. odnosno za zavarivanje aluminijuma i lakih legura. Primjenjuju se samo kod naizmjenične struje.3 do 0. zajedno sa sistemom označavanja prema standardu EN 26848 i osnovnim karaketristikama.5. d) Volframove elektrode sa 0. cirkonijum ili lantan oksida.5%.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. čistoće min.2% oksida torijuma (W-Th). 2.

9 ZrO2 oksidom Volfram sa lantan 0. sl. a veća širina šava. Th je radioaktivan! Smanjeni uključci volframa u metalu šava (koristi se za nuklearne posude). već i oblik vrha elektrode bitno utiče na stabilnost luka i dubinu uvarivanja. luk nije koncentrisan.dužine: 50. (mm) Tabela 16 .9-1. .2 0.5 ZrO2 cirkonijum 0. U prvom slučaju gustina struje je znatno veća. uključaka). DOBOJ . 2.8-1. 5. pa se dobija znatno manja dubina uvarivanja. .3-0. 100. U drugom slučaju jačina struje je mala.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 75.2 ThO2 1.%) Simbol WP WT4 WT 10 WT 20 WT 30 WT 40 WZ 4 WZ 8 Boja Zelena Plava Žuta Crvena Ljubičasta Narandžasta Smeđa Bijela Primjedbe Dobra stabilnost kod NS. 1. sl. 8.prečnici : 0. Konusni oblik se koristi sa JS. 2.5 ThO2 Volfram sa 0.15-0.o.0.5.7-2. 4.7-0. Postoje dva osnovna oblika vrha elektrode: konusni i sferni. dozvoljena jačina struje i popravlja startovanje. Netopljive elektrode Materijal Volfram (dodaci . 6. pa je strujni luk koncentrisan. Uticaj oblika vrha elektrode na oblik šava Slika 88.kvalitet (bez prslina.5.2 ThO2 Volfram sa 0. Duži vijek od WT elektroda (za plazma zavarivanje) < 0.2 ThO2 torijum oksidom 2. Povećanjem sadržaja ThO2 povećava se vijek.2.8-3.pravolinijske (strogo) . pora. sl.o. Problemi pri startovanju kod JS.2 LaO2 oksidom WL 10 Crna Ne samo vrsta materijala. 1. b) a) Slika 87. 87b. 3. 175 (mm) . 10 .8-4.6.2 ThO2 3. 88. 87a.75 - . a sferni sa NS.

Prednost helijuma je veća toplotna moć luka. što je bitno kod zavarivanja metala velike toplotne provodnosti.0 18. tab.AlMg3 zelena AlMg2.Al99. AlMg5 S.8 do 4 mm.76 - .0. prečnika 0. jednom ili dvjema bojama. Dodatni problem kod primene helijuma je njegova mala gustina (nekoliko puta manja od vazduha. izraženiji efekat čišćenja oksida.10 19. 0. Tabela 17.0.0Č4578 0.5 12. AlMn1 S.7 S.5-10.0-9.0-2. što obezbjeđuje neznatnu promjenu napona pri promjeni dužine luka.7-1. 2. izrađenu od legure AlMg3. DOBOJ . Al99.5-0. argon ili helijum.4-0.5 18. Primena žica i šipki za zavarivanje aluminijuma i aluminijumskih legura je takođe data u tab.4-0.08.5-7.0. 18.AlMg3. Njihovo označavanje je definisano na sljedeći način: naziv proizvoda.5 0.6 1. manji gradijent napona (6 V) u strujnom luku.AlMg5 zelena-smeđa AlMg3.8 2. U tab.9.0.8.AlMn1 ljubičasta AlMn1 S.8 Č4571-2.8. Šipke za zavarivanje aluminijuma i aluminijumskih legura moraju da budu obojene na jednom kraju.520.5. AlMg5 S.o. 17 su dati podaci o nekim žicama za zavarivanje nerđajućih visokolegiranih čelika proizvodnje FEP (Plužine CG).5.0 visokolegirani č.6 Č4573-4.2-0.3-0. Žica za zavarivanje nerđajućih visokolegiranih čelika osnovni hemijski sastav (%) materijal C Si Mn Cr Ni Nb Mo 0. Al99. 18.8 plava-smeđa Al99.05. Tabela 18.5 6.žice za zavarivanje Žice za zavarivanje čelika ( standardizovane po ISO 636) su po pravilu oblika šipki dužine 1000 mm. a L dužina žice (šipke) u mm. AlMg3.5 21.9 19. niža cjena i sigurniji rad.5.12 25.5.3-0. Osnovne prednosti argona u odnosu na helijum su: veća jonizaciona energija.5 0. Č4580 0.6 1.07 20. dok je gustina argona veća od .Al99.0.o. sa čela.20 za vučenu žicu prečnika 2 mm.5 oznaka PIVA TIG 19/9 Nb TIG 19/12/3 Nb TIG 25/20 TIG 18/8/6 Za zavarivanje Al i njegovih legura se koriste žice i šipke. posebno kod većih debljina.9 24. oznaka legure.3 Dodatni materijal . gde je d prečnik.0. Primjer označavanja je: Žica 2.04.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. tab. što omogućava lakše uspostavljanje i održavanje električnog luka.AlSi12 smeđa Al-Si legure sa Si>8% 2.5.4 Zaštitni gasovi i mlaznica Za zaštitu metalne kupke koriste se po pravilu inertni gasovi. manja osetljivost na strujanje okolnog vazduha. Žice i šipke za zavarivanje aluminijuma i aluminijumskih legura oznaka boja primjena (osnovni materijal) S.0 0.5-2.5 0.5-1. 18.511.0 S. stanje legure. Č4583 0.7 1. d(xL).04.07 19.5 plava Al99.

Uticaji zaštitnih gasova na parametre zavarivanja Gas Uspostavljanje luka Stabilnost luka Širina šava Dubina uvarivanja Brzina zavarivanja Ar 3 3 3 Ar/He 3 3 2 He 1 1 1 He/Ar(25/75) 2 2 3 He/Ar(50/50) 1 1 2 1 .Ar Ar Ar He Ar/He Ar/He-Ar Gas Ar Ar + H2 He He-Ar (25-75) He-Ar (50-50) zaštita korjenog prolaza Tabela 20. odnosno efikasnost zaštite. a sreću se i mešavine argona sa helijumom (veće debljine i/ili materijali veće toplotne provodnosti) ili sa vodonikom (nerđajući čelik). Najbolja zaštita se postiže profilisanim mlaznicama.srednji uticaj. 90 vidi.o. Koriste se tri osnovna oblika mlaznice: konusni. Zaštitni gasovi i njihova primjena prema EN439 nelegirani ili nerđajući čelici OM osjetljiv niskolegirani čelici Al Cu Ni na gasove X X X X X X X X X X X X X X X X X Forming gasForming gas . odbojnik vrlo povoljno utiče na širinu zaštitne zone.o. gustine vazduha). cilindrična c.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. i oblik mlaznice ima veliki uticaj na efikasnost zaštite. konusna b. profilisana Slika 89.veliki uticaj 2 2 3 2 3 2 3 3 3 3 a. 90. 2 . Na efikasnost zaštite utiče i dovod gasa do mlaznice. cilindrični i profilisani. 89. Tabela 19. sl. DOBOJ . koji se izvodi sa odbojnikom ili bez njega. Konstruktivni oblici mlaznica . Kao što se sa sl. pa je za održavanje zaštitnog omotača potreban dva do tri puta veći protok gasa.77 - . Osim vrste zaštitnog gasa.mali uticaj. 3 . sl. Stoga se u praksi najviše primenjuje argon.

kao kod E postupka. a da pri tome bude što udaljenija od mjesta zavarivanja. da bi slučajna promjena dužine luka što manje uticala na jačinu struje. VF generator i kondenzatorsku bateriju. čiji su atomi toliko mali da kroz obično gumeno crevo difunduju u okolinu. boca (ili boce) za zaštitni gas. Ako se napaja naizmeničnom strujom. Slika 91. a po pravilu se hladi.o. odnosno uravnotežene talase struje.78 - . Osim navedenog. sa odgovarajućim ventilima. Uticaj dovoda gasa do izlaza iz mlaznice na širinu zaštitne zone 2. paket crijeva za dovod argona. uređaj za TIG zavarivanje ima i elemente za regulisanje jačine struje. automatsko otvaranje i zatvaranje protoka argona i rashladne vode.91. Slika 90. uspostavljanje luka bez dodira vrha elektrode o radni komad.osnovni elementi Crijeva za dovod zaštitnog gasa treba da budu od specijalnog plastičnog materijala ukoliko se koristi He. da bi zavarivač imao bolji pregled. Mlaznica treba da ima takav oblik da isticanje zaštitnog gasa bude bez turbulencije. DOBOJ . Šema uređaja za TIG postupak . a u slučaju . gorionik sa netopljivom elektrodom. njegovi osnovni elementi su: izvor struje. uređaj treba da proizvodi simetrične.5. Sastavni dio gorionika je mlaznica. vazduhom ili vodom. rashladne vode i električni kablovi. čiji oblik bitno utiče na efikasnost zaštite. Izvor struje je po pravilu strmopadajuće statičke karakteristika. Gorionik za zavarivanje treba da ima dovoljan strujni kapacitet da se ne bi pregrijavao.o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.5 Uređaj za zavarivanje Uređaj za zavarivanje TIG postupkom je prikazan na sl.

6 1.2 40-80 50-80 1. NS . Parametri zavarivanja ugljeničnih čelika TIG postupkom Debljina Prečnik Prečnik Brzina Jačina komada elektrode žice zavarivanja struje (mm) (mm) (mm) (cm/min) (A) 0.naizmjenična struja Tablica 22. kao i sastav i protok zaštitnog gasa. Uticaj i izbor nekih osnovnih parametara (vrsta elektrode. Zavisnost jačine i vrste struje od vrste i prečnika elektrode prečnik I (A).0 1.2 250-400 25-40 100-180 160-250 100-250 4. jačinu (gustinu) struje.5 1. Tab.6 70-150 10-20 30-80 60-120 30-120 2.2 1. brzine zavarivanja i jačine struje je praktično isti kao kod drugih elektrolučnih postupaka. Tablica 21. vrsta i prečnik žice. Izbor navedenih parametara zavarivanja za neke konstrukcione materijale je dat u Tab.0 3. W-Th mm elektrode elektrode W-Zr (0.6 Tehnologija zavarivanja Osnovni parametri zavarivanja TIG postupkom su vrsta i prečnik elektrode.2 70-120 80-120 Protok argona (l/min) 4 4 4 4 5 5 .5. Tab. kao što je prikazano na sl. jačine i vrste struje. 25 (aluminijum i njegove legure).6 1.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.4 750-1000 80-125 250-400 340-525 250-525 skraćenice: JSDP .o. 86. JSDP I (A).6 15-25 15-30 0. 22 (ugljenični čelici). Uticaj i izbor prečnika elektrode je usko vezan za materijal od koga je elektroda napravljena. 2. NS (simetrična) elektrode. sastav i protok zaštitnog gasa) je već objašnjen. žice i struje. JSIP .0 400-500 40-55 160-240 200-320 160-320 4.8 30-50 35-60 1. JSIP I (A).2 50-100 70-100 2. brzina zavarivanja. i vrste elektrode može da se utvrdi na osnovu podataka iz Tab.5 1.jednosmjerna struja direktne polarnosti.4 150-250 15-30 60-130 100-180 60-180 3. TIG zavarivanja sa zagrijanom žicom postoji i dodatni element za elektrootporno zagrijavanje žice. tj.6 30-40 35-50 1.8 500-750 55-80 190-300 290-390 190-390 6. Međusobna zavisnost prečnika elektrode. sve sve W elektrode W-Th.6 0. vrsta i jačina struje. 24 (visokolegirani čelici) i Tab.8 1. DOBOJ .o.5%) 1. 23 (niskolegirani čelici).2 1. 21.79 - .jednosmjerna struja indirektne polarnosti. a uticaj prečnika žice.

0 11 20÷24 6.0 3.0÷1.o.0 25-30 6 1.0 5 6 Prečnik elektrode (mm) 1.6 1.0 2.0 Jačina Protok argona struje (l/min) (A) 120-150 5 140-180 5 180-250 5-6 180-340 6 250-340 7 260-350 7 Tablica 24.0 2.0 4.5 1. DOBOJ .o.0-4.0 1.0 2.4-3.0 25 9 5.4 3. Parametri zavarivanja visokolegiranih čelika TIG postupkom Debljina komada (mm) 0.0÷1.80 - .0 3.0 13 13-15 5. Parametri zavarivanja niskolegiranih čelika TIG postupkom Debljina Prečnik Prečnik Brzina Prečnik komada elektrode žice zavarivanja mlaznice (mm) (mm) (mm) (cm/min) (mm) 3.0 15 13 10.0 3.2 3. 7 60 7 80 8 140 9 180 10 280 12 320 14 360 16 420 16 450 20-25 450 450 20÷25 Jačina struje Temperatura (A) predgrijevanja Vertikal.2 18-20 11 ili 13 4. Nadglavno (°C) 50 40 80 75 135 130 170 160 240 230 270 260 150 280 270 200 330 280 200 250 350 350 .0 8.5÷2 2÷3 3 3-4 4 Jačina Protok Broj Brzina struje gasa prolaza zavarivanja (A) (l/min) (cm/min) 15-25 3 1 30-40 25-80 4 1 25-30 80-110 4 1 25-30 100-150 4 1 25-30 120-200 5 1 25 200-250 5 1 25 200-250 6 2 25 Tablica 25.4 3.2 5.0 3.0÷6.4 2.0÷4.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.4 4.2 Prečnik žice (mm) bez 1.6÷2. Tablica 23. Parametri zavarivanja aluminijuma i legura TIG postupkom Debljina Broj Prečnik komada prolaza žice (mm) (mm) 1 1 2 2 1 2 do 3 3 1 3 4 1 do 2 3 do 4 6 2 3 do 4 8 2 4 do 5 10 2-3 5 12 3 6 15 5 6 20 7 6 do 8 30 9 8 Protok argona (l/min) Horizont.6 1.2 3.0÷5.6 2.0 4.

i primjenom pomoćnog luka koji se uspostavlja između elektrode i mlaznice. dok kod automatskog zavarivanja gorionik po pravilu ostaje u vertikalnom položaju. 93.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. sl. 92c. gorionik se kreće u malim krugovima da bi se obrazovala tečna metalna kupka. 92d.81 - . sl. a zatim prenosi na osnovni materijal. Luk može da se uspostavi na tri načina: dodirom i odmicanjem elektrode. sl. uz postepeno naginjanje u odnosu na vertikalu do 15° kod ručnog zavarivanje. žicu treba udaljiti. Pošto se luk uspostavi. 92e. pomoću varnice iz dodatnog uređaja (najčešće VF generator). 2. Slika 92. jer bi naglo odmicanje elektrode dovelo do oksidacije metala šava. sl. jer značajno oštećuje vrh elektrode.o.o.7 Tehnika zavarivanja Tehnika ručnog zavarivanja TIG postupkom zahtijeva posebnu pažnju. Luk se najefikasnije prekida isključivanjem struje. DOBOJ . Najčešće se primjenjuje VF generator. 92a. Prije pomjeranja gorionika (elektrode) do prednje ivice metalne kupke. Za položaje koji nisu horizontalni pravilno držanje gorionika je prikazano na sl.5. Zatim se u metalnu kupku dodaje žica pod uglom od 15°. Ponavljanjem ovog postupka dobija se neprekidni šav. Tehnika ručnog zavarivanja TIG postupkom . sl. 92b. naročito uspostavljanje i prekidanje luka i rukovanje elektrodom i žicom za zavarivanje. a prvi način se izbjegava.

pomjeren gorionik iz ose spoja. Pogrešan rad Posljedica prokapljine vazduh neprovar predugačak luk vazduh oksidi suviše veliki ugao Slika 94. Najčešće greške pri radu prikazane sun a slici 94.82 - .o. prevelik ugao gorionika. Najčešći uzroci grešaka su: predugačak luk. DOBOJ .o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Slika 93. izvlačenje rastopljenog vrha dodatnog materijala (žice) iz zone zaštite rastopa i sl. Tehnika ručnog zavarivanja TIG postupkom u prinudnim položajima Nepoštovanje propisane tehnologije i tehnike zavarivanja izaziva pojavu grešaka. Nepoštovanje propisane tehnike zavarivanja i odgovarajuće greške .

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Zaštita korijena obično se vrši argonom ili forming gasom (Ar+1-30%H2 ili N2+1-30%H2). Pri zavarivanju korjenog prolaza kod reaktivnih materijala sve zone osnovnog materijala koje se zagrijavaju na temperaturu preko 300°C moraju dodatno da se štite. sl. Sistemi zaštite korijena Slika 96.o. 97. bakarna podloška .o. npr. Uređaji za zaštitu korjena su prikazani na slici 95. DOBOJ . komorom sa kontrolisanom atmosferom (Ar). 2. Sistem zaštite korijenog prolaza pri zavarivanju reaktivnih materijala .akumulirani zaštitni gas. nesigurno dodatni zaštitni gas sa suprotne strane Slika 95.5.83 - . a pri zavarivanju korijenog prolaza cevi na slici 96. Sistem zaštite korijenog prolaza pri zavarivanju cjevi Slika 97.8 Zaštita korjenog prolaza Za vrhunski kvalitet zavarenog spoja potrebna je dodatna zaštita korjenog prolaza sa druge strane.

Na slici 98. predugačak luk. Oksidni uključci i uzroci njihove pojave Zavarivanje korijena zahtijeva posebnu obuku zavarivača jer je korijen zona sa najviše potencijalnih grešaka.o. DOBOJ . . Tipične greške u korijenu su prikazane na slici 99.84 - . Oksidni uključci Uzroci Neočišćen žlijeb Suviše veliki žlijeb .pristup vazduha sa suprotne strane Nedovoljan otvor žlijeba Nedovoljna struja zavarivanja Predugačak luk Šipka dodatnog metala suviše uronjena u kupku Oksidi ne mogu da se uklone u pravcu korjena Efekat katodnog čišćenja nedovoljan (ne preporučuje se za zavarivanje Al) Suviše velika debljina za I spoj Nedovoljna jačina struje zavarivanja Prevelika brzina zavarivanja Nema kontakta između dva radna komada Nedovoljna jačina struje zavarivanja.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Među najčešće greške pri zavarivanju spadaju oksidni uključci koji negativno utiču na mehaničke osobine zavarenog spoja. Slika 98. dat je pregled najčešćih uzroka pojave oksidnih uključaka.o.

5. orbitalno zavarivanje cijevi.85 - . Suviše mali ugao otvora žlijeba Smaknute ivice radnih komada Suviše veliki ili suviše mali zazor u korijenu Nesimetrični zazor Oksidacija kiseonikom iz vazduha Suviše veliki pritisak zaštitnog gasa u korjenu Suviše dugačak luk Netopljiva elektroda sa nečistoćama Suviše velika jačina struje (suviše mala brzina zavarivanja) Slika 99. Tipične greške TIG zavarivanja korijenog prolaza 2. zavarivanje u uskom žljebu. DOBOJ .o.9 Modifikovane varijante TIG zavarivanja Postoje mnogobrojne varijante modifikovanog TIG postupka. od kojih se najčešće koriste impulsno zavarivanje.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o. zava- .

o. takođe nazvano TIG zakivanje. tačkasto zavarivanje. Impulsno TIG zavarivanje omogućava optimalno korišćenje energije. bez prethodne perforacije radnih komada. ali uređaj ne rotira oko cijevi sve dok pulsirajuća struja ne postigne radni nivo. Impulsno TIG zavarivanje je veoma pogodno za automatsko (orbitalno) zavarivanje cijevi. Postupak je primjenljiv na niskolegirane čelike.5 do 5 s. U toj fazi se popunjava žlijeb do potpunog provarivanja. aluminijum. veoma je produktivan i može da se automatizuje. DOBOJ . zavarivanje sa dvostrukom zaštitom. . TIG zavarivanje sa zagrijanom žicom zahtijeva grijač. sl. Vrijeme zavarivanja je 0. Pulsiranje struje počinje sa uspostavljanjem luka.o. omogućava dobijanje spoja preklapanjem. 101. što omogućava brže topljenje dodatnog materijala i veću produktivnost postupka. sl. jačina struje se smanjuje. 100. a uređaj se kreće sve dok se ne postigne potpuno preklapanje početka šava. Prije gašenja luka. zahtijeva i specijalni izvor struje za impulsno zavarivanje. Luk nije vidljiv. debljine 0.86 - . simetrično početnoj fazi zavarivanja. TIG tačkasto zavarivanje. Sučeono spajanje cijevi TIG postupkom [8] Sučeono spajanje cevi TIG postupkom. pa operater ne mora da štiti oči tokom zavarivanja. koji električnim otporom predgrijava žicu za zavarivanje. jer se jačina struje značajno povećava samo u kratkom periodu vremena kada se rastopljeni vrh dodatni metala odvaja i prenosi u metalnu kupku.5 do 2 mm. a zatim uređaj počinje da rotira oko cijevi. rivanje sa zagrijanom žicom. Slika 100.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Postupak je veoma jednostavan i ne zahtijeva veliku vještinu operatera. ATIG postupak.

za debljine 10 do 12 mm. Navedeni aparati su proizvod slovenačkog Varstroj-a. Povećana dubina provarivanja omogućava sučeono zavarivanje limova sa ravnim „I” žlijebom. Pored standardnih postoje sinergijski i digitalni aparati kod kojih su parametri zavarivanja definisani u programu za zavarivanje određenog materijala. 102 i 103 dati su prikazi upravljačkih tabli standardnog aparata za TIG zavarivanje (VARTIG 2005 DC ) i digitalnog (VARTIG 3500 AC/DC digit). Ovakvim aparatima upravlja procesor i u memoriju aparata moguće je pohraniti više programa. Aktivacioni topitelji nanose se sprejom. .10 Podešavanje aparata za TIG postupak Aparati za zavarivanje opremljeni su upravljačkom tablom sa koje se podešavaju parametri zavarivanja. Zavarivanje zagrijanom žicom ATIG postupak je postupak razvijen na institutu za zavarivanje “Paton” (KijevUkrajina). Postupak je znatno ekonomičniji od klasičnog TIG postupka. debljini i položaju.5. flomasterom namjenjenim za nanošenje topitelja. Na slikama br. Slika 101. na savremenim aparatima.o. uz objašnjenje funkcije pojedinih tipki.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Kod sinergijskih aparata pozivanjem određenog programa poziva se definisana grupa parametara koja odgovara datom materijalu. Postupak je isti kao klasični TIG postupak. četkicom ili na drugi pogodan način. 2.87 - .o. podešava se desetak parametara koji bitno utiču na kvalitet izvođenja procesa zavarivanja. bez zazora. DOBOJ . bez dodatnog materijala. Za pravilno izvođenje procesa. sa tim da se ivice žlijeba prije zavarivanja premažu aktivacionim topiteljom koji omogućava značajno veću dubinu provarivanja i sitnozrnastu strukturu materijala šava.

88 - . se sa poz. DOBOJ . Tipka za promjenu režima rada ( režimi su dati pozicijama 5. 7. 1 data glavna struja zavarivanja I2 (podeš. Enkoder za podešavanje parametara zavarivanja 15. Na displ. Displej za prikaz parametara zavarivanja 2. 14) 20. poz. Na displ. poz. Na displ. Sl.o. poz. 1 data početna struja I1 (podeš. 14) 16.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 14). Indikatorska lampica uključenosti aparata 3. Na displ. 1 dato vrijeme rasta struja sa I1 na I2 (podeš. poz. 14) 19. 14) 18. Na displ. se sa poz. 2. 8 i 9) 5.taktni režim rada + visokofrekventno paljenje luka 7. . 1 dato vrijeme preduduvavanja zašt.taktni režim rada + paljenje luka dodirom elektrode (kresanjem) 9. Na displ. 2. se sa poz. bez pulsiranja struje 13. se sa poz. se sa poz. 1 data konačna struja I3 (podeš. gasa (podeš. se sa poz. 1 dato vrijeme padanja struja sa I2 na I3 (podeš. se sa poz. 14) 21. 14) 17. poz.o. REL – postupak zavarivanja elektrodom 14. 12 i 13) 11. Indikatorska lampica termozaštite aparata 4. TIG – pulsno zavarivanje 12. Režim rada uz mogućnost ručne promjene jačine struje ( I2 ili I3) 10. poz. TIG – standardno. 1 data frekvencija DC pulsiranja (podeš. 102 Izgled komandne table invertorskog aparata za TIG postupak zavarivanja (VARTIG 2005 DC) 1. 4-taktni režim rada + paljenje luka dodirom elektrode (kresanjem) 8. poz. Tipka za promjenu vrste zavarivanja ( dato pozicijama 11. 6. 4-taktni režim rada + visokofrekventno paljenje luka 6. Na displ.

89 - . Funkcija AC-WAVE. Izbor parametra zavarivanja (početna struja. Tipka za uključ. 14) 23. Daljinski upravljač 25.) 4. očitavaju se na displ. Enkoder za podešavanje parametara. 26. Na displ. Podešavanje AC balansa ( zavarivanje aluminijuma). struja pulsa gornja i donja itd. 5. 1. 3. Podešavanje AC frekvencije 7. Tipka za izbor režima rada (tačkasto ili neprekidno) 6.o. a podešavaju sa enkoderom poz. Ispravljena struja DC za REL postupak) 2. 22. Uključivanje AC/DC TIG zavarivanja. 103 Izgled komandne table aparata za TIG postupak zavarivanja sa pohranjenim programima (VARTIG 3500 AC/ DC digit) 1. vrijeme preduduvavanja gasa.o. Izbor zavarivačkog postupka (AC-za Aluminijum. Indikatorska lampica za uklj. Pulsno. . 14. Parametri pulsnog zavarivanja (frekvencija. DOBOJ . 8. 1 dato vrijeme duv. širina pulsa i osnovna struja).za visok kvalitet zavara DC-ispravljena struja za TIG.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. gasa nakon gašenja luka (podeš. Sl. daljinskog upravljača 24. poz. poz. se sa poz. Tipka za izbor parametra koji se želi podesiti. izbor oblika pulsa.

Pozivanje pohranjenih programa 18. Podešavanje vremena tačkanja 10. Podešavanje početnog toka 12. držaču elektrode i obliku luka plazme koji prolazi kroz nju. 100 programa) 19. Različiti gasovi se lakše ili teže jonizuju što opredjeljuje njihovu primjenljivost u postupcima zavarivanja. Gorionici za plazma zavarivanje mogu biti izvedeni tako da se električni luk uspostavlja između osnovnog materijala i volframove (netopive) elektrode to je takozvani prenosivi luk (sl. bio on u vazduhu ili u zaštitnim gasu. gušći i krući što se postiže izborom odgovarajućeg gasa i sažimanjem (koncentrisanjem) luka. 104 Gorionici za postupke sa plazmom (A) Prenosivi luk (B) Neprenosivi luk . To je materije od koje je izgrađen luk svakog elektrolučnog postupka zavarivanja. je mnogo topliji.90 - . Uključivanje pulsnog zavarivanja 13. Prenosivi luk proizvešće dubok provar u osnovnom materijalu a neprenosivi luk proizvešće plitak provar u osnovnom materijalu. Neprenosivim lukom mogu se zavarivati materijali koji ne provode električnu struju. Luk plazme. Kontrola protoka gasa 17.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Glavne razlika izmedu WIG postupka i postupka zavarivanja plazmom je u obliku mlaznice. F-podešavanje internih funkcija 11. 2.o. Izbor vodom hlađenog gorionika 16. Tipka za podešavanje rasta i padanja toka 15. Temperatura luka jonizovanog gasa je reda veličina 10 000 0C.104 a) ili između sužavajuće mlaznice i volframove (netopive) elektrode tada se luk naziva neprenosivi (sl. Zavarivanjem plazmom je veoma slično WIG postupku . 9. DOBOJ . Sl.6 ZAVARIVANJE PLAZMOM Plazma je jonizovana materija koja prenosi električnu struju. 104 b). u odnosu na WIG ili MIG luk. Potvrda pohranjivanja (snimanja). Pohranjivanje (snimanje) programa sa zadatim parametrima (maks. Način uspostavljanja luka 14.o.

o. Prednosti zavarivanja plazmom u odnosu na uobičajeno WIG zavarivanje su: . . dok je kod zavarivanja plazmom (a naročito kod rezanja plazmom) luk jako sužen (sl. Stvarno. aluminijuma i titana.91 - .poboljšana krutost luka plazme omogućava lakšu regulaciju ulaza toplote u radni komad. Napon praznog hoda za jedinicu plazme može biti visok i 400 V. Uobičajeni WIG izvori struje mogu se koristiti za zavarivanje plazmom jednostavnim dodavanjem upravljačke kutije kojom se reguliše uspostavljanje luka. . Slično WIG postupku. . ali mora imati dosta viši napon praznog hoda i treba da je u mogućnosti da proizvede mnogo višu jačinu struje nego WIG izvor struje.lakše je uvođenje dodatne žice ili šipke i manipulacija ručkom gorionika zbog većeg rastojanja od mlaznice do radnog komada ( 5 -12 mm).veličina zavarivačkog kupatila pri korišćenju plazme takode je manje osetljiva na promjene u dužini luka. a zona . visok napon se obezbeduje posebno konstruisanim izvorima struje za luk plazme. DOBOJ . Kod postupka zavarivanja plazmom imamo veću dužinu luka u odnosu na WIG luk. 105). .o. Najčešće. . Luk plazme takode ima cilindrični oblik u odnosu na zvonast oblik koji se može uočiti kod WIG postupka. 105 Upoređivanje postupaka (A) luka volframove elektrode u inertnom gasu i (B) luka plazme za zavarivanje.zbog toga što je luk plazme vrući nego WIG luk. protok gasova i vode za hlađenje. gorionici za zavarivanje i rezanje plazmom se koriste sa uobičajenim izvorima struje koji imaju strmopadajuće karakteristike (jednosmerna struja direktnog polariteta). Sl. međutim. Minimalna struja koju ćete postići zavisi od izabranog izvora struje. Rezanje plazmom zahtijeva istu osnovnu vrstu izvora struje.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.može se koristiti dodatnu žicu ili šipku većeg prečnika sa minimalnim rizikom od zagađivanja metala šava. Ovo je posebno značajno pri zavarivanju nerđajućih čelika. skoro svaki izvor jednosmerne struje sa strmopadajućim naponom i najmanjom vrednošću napona praznog hoda od 80 V i glavnim kontaktorom može se koristiti za rad opreme za zavarivanje plazmom. Kod WIG postupka luk je slobodan. brzine zavarivanja su više.veća dužina luka u odnosu na WIG postupak omogućava da se sa manje problema održava pravilan položaj gorionika.

postoje i nedostatci postupka zavarivanja sa plazmom. prirubnih i preklopnih šavova za spajanje dva komada tankih limova metala. materijali do debljine od 6 mm mogu se zavarivati tehnikom ključaonice putem različitog podešavanja struje i napona luka. ključaonica se zatvara snižavanjem struje zavarivanja radi smanjenja toplote u radnom komadu. Primjer za korišćenja zavarivanja tehnikom ključaonice je izrada šavova na uglu. djelujući zajedno. Drugi način zavarivanja plazmom koji možete koristiti je tehnika ključaonice. Najkritičniji dio šava dobijenog ručnom tehnikom ključaonice je početno probijanje radnog komada. drži se gorionik u skoro vertikalnom položaju. a u isto vreme smanjuje se protok gasa za obrazovanje plazme. Zavarivanje ključaonicom se koristi na tanjim presjecima kao što su tanki limovi i trake.o. baš kao rad sa TIG gorionikom.o.92 - . Međutim. - 2. Ako gorionik ne bude upravan na radni komad. DOBOJ . . Čim se uspostavi ključaonica u komadu. Glavni razlozi su viša unešena toplota. . Oba ova postupka.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Poveća se struja do radne vrijednosti. Kada se dođe do kraja šava. obično bez korišćenja dodatne žice. uticaja toplote je uža. To je veoma slično načinu na koji biste rukovali žicom pri oksigasnom plamenu. Takođe treba obezbijedite da protok gasa za obrazovanje plazme ima višu vrijednost nego pri zavarivanju načinom utapanja. Veći je prostor za uvođenje dodatne žice u luk i zavarivačko kupatilo.1 Tehnika zavarivanja plazmom Tehnike zavarivanja koje se koriste sa ručnim postupkom plazmom su slične onima koje se koriste pri TIG postupku. povratni mlaz plazme može prouzrokovati pucanje vaše mlaznice gorionika zbog termičkog napona. Luk plazme mora se usmjeriti direktno na osnovni materijal. Pored ovih prednosti.6. može se početi pomjeranje gorionika radi izrade neprekidnog šava topljenjem. Razlikuju se dva načina zavarivanja i to: utapanjem (pudlovanje) i tehnikom ključaonice. Zbog veće dužine luka ne postoji opasnost od zagađenja radnog komada putem dodira volramove elektrode sa njim. zbog toga se zavarivanje plazmom lako automatizuje. potrošnja relativno skupog inertnog gasa takođe je veća zbog toga što se on koristi za obrazovanje luka plazme kao i za zaštitu. keramičke mlaznice na kraju gorionika imaju kratak radni vijek zbog veoma visoke temperature luka plazme. Da bi počeli šav tehnikom ključaonice. smanjiće toplotu u ključaonici omogućavajući zaostalom kupatilu šava da otiče i popuni ključaonicu. ili zagadenja volframa metalom šava. Većina ručnih postupaka zavarivanja plazmom se vrši metodom zavarivačkog pudlovanja (koja se često naziva tehnika utapanja).postupak zavarivanja plazmom je manje osjetljiv na geometrijsku nepodudarnost spoja i loše nalijeganje spoja nego WIG postupak. Gorionik se ne pomjera dok se ne formira ključaonica kroz radni komad. U toku ovog vremena treba da se drži gorionik upravno na radni komad. a to su: oprema za zavarivanje plazmom košta više nego skoro za bilo koji drugi metod zavarivanja lukom ili otporom. što jednostavno znači da se dodatnu žicu uvodi u rastopljeno kupatilo šava ili odmah uz luk plazme.

Da bi metal sagorjevao treba ga predgrijati do temperature paljenja (početka sagorjevanja). uz istovremeno oduvavanje produkata sagorijevanja (troske).o. Gasno rezanje metala spada u termičke postupke. DOBOJ . a najčešće se koriste rezanje gasom.o. postoje određeni uslovi koji moraju da budu ispunjeni da bi proces rezanja mogao da se odvija: . sl. sagorijevanjem gorivog gasa dobija se dio toplote kojom se radna temperatura održava. održava temperaturu sagorijevanja. Osim toga. i približava se temperaturi topljenja sa porastom sadržaja ugljenika. 107. zajedno sa toplotom plamena.5O2=FeO+267 kJ 2Fe+1.5O2=Fe2O3+825 kJ 3Fe+2O2=Fe3O4+1120 kJ .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 106. Temperatura sagorijevanja ugljeničnih čelika zavisi od njegovog sastava. 3. .93 - . Šematski prikaz gasnog rezanja Sagorjevanje čelika može da se predstavi sljedećim hemijskim jednačinama: Fe+0. 3. koji su slični odgovarajućim postupcima zavarivanja. Postoji više postupaka termičkog rezanja. a značajan dio toplote se dobija sagorijevanjem metala koji se reže (autogeno rezanje). što je bitna prednost ovog postupka. . Od konstrukcionih materijala ove uslove najbolje ispunjava niskougljenični čelik. po pravilu acetilena. Slika 106.1 GASNO REZANJE Gasno rezanje je postupak razdvajanja metala njegovim sagorijevanjem u struji kiseonika. S obzirom na to da se gasno rezanje zasniva na sagorijevanju metala. električnim lukom ili plazmom. sl. TERMIČKO REZANJE (PRIPREMA IVICA ŽLIJEBA) Izrada ivica žlijeba najčešće se vrši termičkim rezanjem.temperatura topljenja oksida treba da bude niža od temperature topljenja metala.temperatura sagorijevanja metala treba da bude niža od temperature topljenja. pri čemu se radna temperatura postiže sagorijevanjem gorivog gasa.toplota sagorijevanja metala treba da bude dovoljna da.

kao i u mlaznici čija konstrukcija treba da obezbijedi isticanje gasova na isti način. Ovaj nedostatak je otklonjen kod gorionika za mašinsko rezanje. DOBOJ . sl. pri čemu je konačni produkt sagorjevanja Fe3O4. koji se zatim odvija u nezavisnoj struji kiseonika. Stoga se gorionik za rezanje sastoji od cijevi za dovod smješe gasova. pa se njegova krajnja regulacija obavlja poslije puštanja mlaza kiseonika. što znači da se isti kiseonik koristi za sagorijevanje acetilena i metala koji se reže. za brzo i sporo rezanje. 108. koje mogu da budu veoma raznovrsne i prilagođene specifičnim zahtjevima (mlaznice za različite gorive gasove.94 - . Iako je ručni gorionik snabdjeven sa tri nezavisna ventila. mada su neki dijelovi isti. Slika 107. . 3. za različite debljine. sl. pa će samo on biti detaljnije opisan. 106. a 1/3 od gorivog gasa) može da se smatra da je osnovna uloga gorivog gasa da zagrije metal i otpočne proces sagorevanja. puštanje mlaza za rezanje ipak izaziva poremećaj acetilenskog plamena. S obzirom na količinu toplote koja se koristi u procesu rezanja (2/3 od sagorijevanja metala.o. Osnovna razlika je u cijevima koje treba da obezbjede dovod smješe gorivog gasa i kiseonika i nezavisni dovod kiseonika za sagorjevanje. Gorionik za ručno rezanje ima samo dva ulazna otvora (kiseonik i acetilen).SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Treba takođe uočiti da FeO i Fe2O3 dalje reaguju. za posebne uslove). 108. držač (rukohvat). s tim da je gorionik drugačiji.1. koji se u vidu troske izduvava sa mjesta rezanja. kod koga postoje dva nezavisna dovoda za kiseonik. što zahtjeva ugradnju dodatnih elemenata uređaja. U praksi su često u upotrebi mehanizovano i automatsko rezanje. Od ključnog značaja za uspješno rezanje su mlaznice. Shodno tome. a 1/3 se dobija sagorijevanjem gorivog gasa. konstrukcija gorionika za rezanje je komplikovanija od gorionika za zavarivanje.o.1 Uređaj za gasno rezanje Uređaj za ručno gasno rezanje je praktično isti kao uređaj za gasno zavarivanje. sl. Promjena temperature sagorijevanja i temperature topljenja čelika [8] Oslobođena toplota čini približno 2/3 toplote potrebne za sagorijevanje čelika. cijevi sa propusnim ventilom za dovod kiseonika i mlaznice sa centralnim otvorom za kiseonik i perifernim otvorima (ili prstenastim otvorom) za smješu. kao npr.

111. 110. 109. Mlaznica za rezanje (a) sa jednim prstenastim otvorom (b) sa više otvora . Tabela 26.95 - . Centralni otvor za dovod kiseonika je najčešće cilindričnog ili konusnog oblika.o. sl. U tom slučaju može da se primijeni aerodinamični oblik centralnog otvora.o. Prstenasti otvor se koristi samo kada je potrebna velika količina toplote. DOBOJ . Standardne mlaznice za rezanje spoljne (broj) 1 unutrašnje (broj) 1-2 debljina materijala (mm) 3÷10 / 10÷30 2 3-4 30÷60 / 60÷100 3 5 100÷200 4 6 200÷300 a) b) Slika 109. Standardne mlaznice sa cilindričnim centralnim otvorom se proizvode u različitim veličinama. Otvor cilindričnog oblika je lakše napraviti i održavati. ali je strujanje kiseonika donekle nepravilno. 26. Otvor konusnog oblika daje ravnomjerniju struju kiseonika. Slika 108.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Gorionik za gasno rezanje Dvije osnovne varijante mlaznice (prstenasti otvor ili više otvora za dovod smješe) su prikazane na sl. ali ni on ne daje dobre rezultate kod rezanja predmeta većih debljina. Mana ovakve mlaznice je visoka cijena zbog komplikovane izrade i velika buka. sl. sl. 110a. tab. kojim se postižu veće brzine strujanja kiseonika i najefikasnije rezanje. zavisno od debljine materijala.

mada mogu da se prilagode proizvoljnom.o. 113. koje su ekonomične jedino za serijsku proizvodnju. Mlaznice sa različitim otvorima Slika 111. krivolinijskom kretanju (rezanju). čija je uloga pravolinijsko vođenje gorionika (varijante a i b. čime se postiže mehanizovano rezanje. Pokretne mašine uglavnom služe za pravolinijsko rezanje. Na sl. Dodatni alat ("kolica") gorionika za mehanizovano rezanje Automatsko rezanje zahtijeva komplikovane i skupe mašine. Šema automata za gasno rezanje . varijanta c.96 - . Mašine za rezanje mogu da budu pokretne ili nepokretne.o. Aerodinamična mlaznica Kod ručnih gorionika postoji mogućnost primjene dodatnih elemenata (alata) da bi se obezbjedio stalni položaj. Slika 113. a) cilindrični b) konusni Slika 110. 112 su prikazane tri varijante dodatnog alata. sl. DOBOJ . s tim da je u varijanti b ivica reza zakošena) ili vođenje gorionika po zadanoj konturi. b) c) a) Slika 112.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.

114c loša tehnika rezanja okruglog profila. cijevi i drugih predmeta komplikovanijeg presjeka primjenjuju posebne tehnike da ne bi nastale deformacije i zaostali naponi.1.redosled b) dobra tehnika rezanja c) loša tehnika rezanja Slika 114. sve do postizanja temperature paljenja (početka sagorjevanja). Kod rezanja limova proces je relativno jednostavan.o. DOBOJ . 114b dobra. a) kvadratni profil . Brzina rezanja presudno utiče na pravilno isticanje kiseonika na . završetka i redoslijeda rezanja Osnovni parametri gasnog rezanja su protok i pritisak kiseonika za sagorijevanje i brzina rezanja.na predgrijano mjesto se usmjerava mlaz kiseonika za sagorjevanje zapaljenog metala. ali se kod rezanja profila. Pri tome acetilenski plamen i sagorijevanje metala treba da obezbijede dovoljno toplote da gornja ivica reza bude stalno na temperaturi paljenja. treba pravilno izabrati početak. Pritisak kiseonika za sagorevanje bitno utiče na stabilnost procesa rezanja. Navedeni parametri se biraju prema debljini materijala. .o. da bi se smanjile termičke deformacije pri rezanju. pa njegovom određivanju i održavanju tokom rezanja treba posvetiti posebnu pažnju. Na sl. gorionik se pokreće brzinom koja omogućava stalni kontakt mlaza kiseonika i troske. sl. mada postoji i njihova međuzavisnost. 3. Protok kiseonika za sagorijevanje se reguliše prečnikom (brojem) mlaznice.kada se na početnom mjestu rezanja "savlada" cijela debljina. a na sl.metal se prvo predgrijava acetilenskim plamenom. Primjeri rezanja kvadratnog i okruglog profila a) početak rezanja (A-A'-1) b) završetak rezanja (B-B'-2) c) redosled rezanja (1-2-3) Slika 115. . Pravilan izbor početka.97 - . pri čemu se brzina i protok mlaza određuju prema debljini materijala. koji se bira na osnovu debljine materijala. Osim toga. završetak i redoslijed rezanja.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 114a je prikazana tehnika (redoslijed) rezanja kvadratnog profila. koja za čelike iznosi 1300÷1350°C. Pravilan proces rezanja se odvija konstantnom brzinom sa neprekidnim mlazom produkata sagorijevanja (oksidi u obliku varnica).2 Tehnologija gasnog rezanja Gasno rezanje se izvodi u više faza: . 115. na sl.

ali je od mnogo većeg praktičnog značaja njihov međusobni uticaj.5÷2.3 6. sl. koji joj je proporcionalan.2÷1. 107.5 <5 <40.0 1.5 <25.5÷4. Gasno rezanje nema bitnijeg uticaja na svojstva niskougljeničnog čelika. ali kod većih otklona brzina rezanja mora da se smanji.C<0.7 <10 <1 bez problema <4. u zavisnosti od debljine i vrste materijala. Granične vrijednosti sadržaja legirajućih elemenata Si Mn Cr Ni W Mo legirajući element (%) <2 <14 <1.0 srednjeugljenični 0.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Pri tome važi pravilo da je rezanje tim lakše što je u čeliku manje ugljenika.5÷0.3 <20 <2* predgrijavanje >4 >18 >5 >2.98 - .2 2.0÷7. 116.3 0. C<0.0÷6.3÷0. C<1.4÷0. Analiza uticaja legirajućih elemenata na mogućnost rezanja čelika je data u tab. Otklon mlaza produkata sagorijevanja 3. 27.8÷1. DOBOJ . donjoj ivici reza i održavanje stalne temperature rezanja.o. Slika 116.5 1.7 1. Fosfor i sumpor u količinama koje su uobičajene u čeliku nemaju uticaja na rezanje.0÷8. Stoga se .0÷3. sl.3÷5.0 visokougljenični 0.0 Legirani čelici mogu da se gasno režu. ali je po pravilu neophodno predgrijavanje i naknadna termička obrada. Osim od debljine.4 0.0 4. Dubina ove zone je data u tab. uz napomenu da se radi o pojedinačnim uticajima.0 3. Otklon nema bitnijeg uticaja na kvalitet rezanja ako je njegova vrednost u granicama 5-15% debljine materijala. brzina rezanja zavisi i od veličine mlaznice i početne temperature rezanja.o.5÷3.0 7. Dubina zone uticaja toplote kod gasno-plamenog rezanja čelika čelik dubina zone uticaja toplote (mm) debljina lima (mm) 5 25 100 150 300 niskougljenični 0. Tabela 27.5÷3.C<0.1.5 nemoguće * uz vrlo sporo rezanje V <3 Cu <2 Pojedinačni uticaji legirajućih elemenata su bitni za analizu mogućnosti rezanja legiranih čelika. 28. jer se porastom njegovog sadržaja smanjuje razlika između temperature sagorevanja i temperature topljenja.3 Rezanje pojedinih materijala Od konstrukcionih materijala uslove za gasno rezanje najbolje ispunjava čelik.4* <18.5 3. Brzina rezanja može da bude ograničena pojavom otklona mlaza produkata sagorijevanja na površini reza.1÷0. i to niskougljenični i niskolegirani. Tabela 28. dok u slučaju čelika sa većim sadržajem ugljenika može da se uoči pojava zakaljenog sloja u okolini ivica reza (zona uticaja toplote).5 4.

1 preko Režu se vrlo teško.30% C mogu se rezati bez ikakvih poteškoća.o.99 - .6÷0.o.8 do 0. kao i sadržaj ugljenika. DOBOJ . Mangan (Mn) Kod čelika sa 14% Mn i do 1. Grafit i cementit sprečavaju rezanje. Predgrijavanje potrebno kod II 0. Silicijum (Si) U uobičajenim količinama (do 0. a lijepi rezovi se postižu kod čelika sa sadržajem Ni do 7%.2⋅V+0.4⋅Cr+0.8 Neophodno predgrijavanje. termička obrada nepotrebna I do 0. Tabela 29. čelici mogu da se klasifikuju kao što je dato u tab. korišćenjem izraza kojim se uticaj legirajućih elemenata svodi na ekvivalentni uticaj ugljenika (kao kod ocjene zavarljivosti): CE=C+0. Transormatorsko gvožđe koje sadrži i do 4% Si se takođe reže. Nužno je predgrijavanje.35%) ne predstavlja prepreku rezanju.6 do 0. Silicijumski čelik koji sadrži visoke količine C i Mn mora da se predgrijava i naknadno žari da bi se izbjeglo otvrdnjavanje na vazduhu i površinske prsline. . IV preko 1.8÷1.8 hlađenje poslije rezanja. Uticaj legirajućih elemenata na rezanje čelika i livenih gvožđa je dat u daljem tekstu. a sivi liv do 4% ugljenika može da se reže ukoliko se primijeni posebna tehnika rada. ali je i pored toga rez dosta grubog izgleda. Čelici sa većim sadržajem C mogu se rezati ako se predgrijavaju na 300-500ºC. 29.5 većih debljina i niskih okolnih temperatura Režu se teško zbog zakaljivosti i sklonosti ka prslinama. Nikl (Ni) Do 30% Ni ne sprečava rezanje.04⋅(Ni+Cu) Uzimajući u obzir CE. Neophodno predgrijavanje i lagano 0. III 0. Hrom (Cr) Iznad 5% Cr zahtijeva predgrevanje i specijalnu tehniku rada.06⋅Mn+0.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.3 Režu se zadovoljavajuće. Klasifikacija čelika prema mogućnosti gasnog rezanja Grupa CE (%) C (%) Uslovi rezanja Režu se vrlo dobro.1 do 0.5%C (austenitni manganski čelik) potrebno je predgrijavanje. Ugljik (C) Čelici do 0.3⋅(Si+Mo)+0. mogućnost rezanja čelika gasnim postupkom procjenjuje na osnovu njegovog hemijskog sastava.

Sumpor (S) U količinama uobičajenim kod konstrukcionih čelika do 0. Najčešće se rezanje obavlja u cilju uklanjanja ulivnih sistema.4 Rezanje metalnim prahom Ova tehnika je dopuna tehnike gasnog rezanja sa strujom praha bogatim železom. Aluminijum (Al) U količinama do 10% ne utiče na sposobnost rezanja. Volfram (W) U iznosu 12-14% W ne oteževa rezanje. Prekomjerni protok gorivog gasa pomaže u održavanu predgrijavanja tokom gorenja. Rezanje livenog gvožđa Visoki sadržaj ugljenika u livenom gvožđu predstavlja prepreku uobičajenoj tehnici gasnog rezanja primijenjenoj za nisko ugljenične čelike. gorivi gas predaje česticama praha dovoljnu brzinu da ih prenese kroz predgrijani dio u struju kiseonika za rezanje. Kada se prah doprema spoljnim putem.06% ne utiče loše na mogućnost rezanja. Liveno gvožđe se takođe ponekad siječe primjenom specijalnih tehnika za rezanje oksidaciono otpornih čelika.1. a granica uspješnog rezanja je 20%. Veća mlaznica i veći protok gasa od onog upotrebljenog za čelike se zahtijevaju pri sječenju iste debljine livenog gvožđa. za popravku ili prekrajanje odlivaka ili za otpad. Oba konstituenta sprečavaju oksidaciju gvožđa. Praškasti materijal se ubrzava i potpomaže reakciju oksidacije i takođe topljenje i rasprskavanje materijala koji se teško režu. a i razvijaju se znatne količine sumornih para. To su dodatna ploča.5%) poboljšava sposobnost rezanja. U većim količinama usporava rezanje.100 - . DOBOJ .o. Visoki kvalitet rezova ostvaren pri rezanju čelika ne može se postići sa livenim gvožđem. 3. prah se ubacuje u kiseonik za rezanje prije ispaljivanja gasa kroz vrh mlaznice. i nešto u obliku karbida železa Fe3C. Mo-W čelici mogu da se režu samo specijalniim tehnikama rada. Liveno gvožđe sadrži nešto ugljenika u obliku grafitnih lamela ili nodula. Vanadijum (V) U malim količinama (do 1.o. Ovo kratko vrijeme u predgrijanom stanju je .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Prah se usmjerava u rez ili kroz vrh mlaznice ili sa jednim ili više mlazeva izvan vrha. Molibden (Mo) Djeluje na isti način kao i Cr. rezanje metalnim prahom ili primjenom hemijskog topitelja. Bakar (Cu) U količinama do 2% ne predstavlja nikakvu teškoću za rezanje. defekata. Kada se primjenjuje prvi metod.

Topitelj je prilagođen da reaguje sa oksidima legirajućih elemenata.o. Ako je ukupna debljina mala. sl. jer je njegovo nastavljanje na debelim limovima izuzetno teško. 3. Ukupna debljina naslaganih limova ograničena je zadanom tolerancijom rezanja. dovoljno da proizvede željenu reakciju u zoni sječenja. Rezanje naslaganih limova se takođe koristi za vrlo tanke limove koji pojedinačno ne mogu da se režu.o. žlijebljenje i podvodno rezanje. jer je deblje limove teško fiksirati. DOBOJ . Za praktične svrhe ukupna debljina naslaganih limova ne treba da prijeđe 150 mm. kao što je Cr i Ni. Da bi se obezbedio dobar početak rezanja koristi se nekoliko tehnika. da proizvede jedinjenja sa tačkama topljenja bliskim temperaturama topljenja željeznih oksida. 117. Brzine rezanja se primiču očekivanima za ekvivalnetne debljine ugljeničnih čelika. Osnovni problemi pri rezanju debelih limova su da se obezbijedi dovoljna količina gasa i odgovarajuća oprema. od kojih je najjednostavnija slaganje limova sa smicanjem početka. Rezanje čelika otpornih na oksidaciju metodom praha se može izvesti približno istim brzinama kao kiseonično rezanje ugljeničnog čelika ekvivalentne debljine.5 Rezanje pomoću topitelja Proces je primarno namijenjen za rezanje nerđajućeg čelika. Nešto praha hemijski reaguje sa vatrostalnim oksidima proizvedenim u rezu i povećava njihovu tečljivost. nerđajući čelici se mogu rezati pri uniformnim lineranim brzinama bez oscilacije baklje.101 - . 3. Preostala istopljena šljaka se ispire sa reakcione zone mlazom kiseonika. Kako potrošnja kiseonika nije proporcionalna debljini lima.6 Specijalne tehnike gasnog rezanja Specijalne tehnike se prvenstveno odnose na rezanje debelih ploča (preko 300 mm debljine). Dovoljna količina gasova (prvenstveno kiseonika) je neophodna da se ne bi prekinuo proces rezanja. Sa dodatkom topitelja.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. naslaganih limova.1. kao što su željezo i aluminijum. Održavanje procesa rezanja može da bude ugroženo slojevima vazduha između limova. onda može da se koristi dodatna ploča koja se postavlja odozgo i čija je uloga da spriječi vitoperenje i omogući dobar početak rezanja. Rezanje naslaganih limova se često koristi da bi se uštedilo vrijeme i gasovi. Zahtijeva se specijalna aparatura za ubacivanje topitelja u rez. to je očigledno moguća značajna ušteda istovremenim rezanjem više tanjih limova. Ova tehnika je ograničena na limove tanje od 13 mm. tako da rezanje počinje od gornjeg lima i prenosi se postepeno kroz sve limove. Svježe metalne površine se kontinualno izlažu mlazu kiseonika.1. a drugi za održavanje procesa rezanja. Pri rezanju naslaganih limova javljaju se dva osnovna problema. Jedna od mogućnosti da se spriječi uticaj vazduha na proces rezanja je korišćenje mlaznice za velike brzine strujanja. Protok kiseonika za rezanje mora biti blago viši kod postupka sa prahom. Veličine vrha mlaznice će biti veće i protok režućeg kiseonika će biti nešto veći nego za ugljenični čelik. Za postupak se primjenjuje prah željeza i smješa metalnih prahova. Specijalnim gorionicima rezane su ploče debljine do 1500 mm. Prvi od njih je vezan za početak rezanja. .

Usljed pogrešno odabranih položaja gorionika nastaju značajne greške u izradi žljebova. a radi se po pravilu mehanizovano. 119. DOBOJ . Za ovaj posao se koriste standardni gorionici.o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Uloga vazduha je da izoluje mjesto rezanja od okolne vode. sl. sl.o. Gorionik za podvodno rezanje može da ima i dodatne uređaje za formiranje mjehura vazduha i fiksiranje radnog položaja. posebno kod debljih limova. Slika 118. odnosno mehanizovano rezanje. Veličine označene sa A i B. zavise od debljine ploče. koje definišu položaj gorionika. veličine mlaznice i brzine rezanja. Održavanje položaja je podjednako značajno pa se za izradu žljebova po pravilu koriste mašine.102 - . Za podvodno rezanje se koristi modifikovana konstrukcija gorionika sa dodatnim kanalom za vazduh pod pritiskom. čime se obezbjeđuju radni uslovi kao kod običnog gasnog rezanja. 118. 120. Mehanizovana izrada žlijeba . X i dvostruko Y) su prikazani na sl. i da stabilizuje acetilenski plamen za predgrijavanje. Rezanje naslaganih limova Izrada žljebova (priprema za zavarivanje) je česta primjena gasnog rezanja. Slika 117. Položaji gorionika za tri najčešća oblika žlijeba (V.

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. c) dvostrukog Y žlijeba Slika 120. a) b) c) Slika 119. DOBOJ . 121.1.7 Greške pri gasnom rezanju Usljed pogrešno odabranih parametara ili nepridržavanja propisane tehnologije nastaju razne vrste grešaka pri gasnom rezanju. ove greške mogu da se otklone naknadnom mašinskom obradom. .o.103 - . Najčešće greške su prikazane na sl. Položaji gorionika pri izradi: a) V žlijeba. b) X žlijeba.o. Šema gorionika za podvodno rezanje 3. Po pravilu.

2 ELEKTROLUČNO REZANJE Elektrolučno rezanje se zasniva na topljenju metala i oduvavanju rastopa iz žlijeba. b) predugačak plamen predgrijavanja. Površina reza nije dovoljno kvalitetna. a primjena na žlijebljenje korjena zavara (4 različita položaja) na sl. Greške rezanja: a) nedovoljno predgrijavanje i brzina rezanja. Postupak je jeftin i jednostavan i može da se primjeni na sve vrste čelika. d) previsok pritisak kiseonika i mali otvor mlaznice. Primjeri primjene ARC-AIR postupka na izradu U i dvostrukog U žlijeba su dati na sl. sivi liv i legure obojenih metala. 122. Elektrolučno rezanje i žlijebljenje grafitnom elektrodom (ARC-AIR postupak) koristi toplotu luka za topljenje metala i vazduh koji struji kroz dvije rupice na držaču elektrode za njegovo oduvavanje. pomoću kiseonika ili vazduha pod pritiskom.o. e) nedovoljna brzina rezanja. ali je kvalitet površine rezanja loš. Kako je temperatura luka dovoljna za topljenje svih komercijalnih metala to ovaj postupak ima manje ograničenja od gasnog rezanja u pogledu primjenljivosti na različite materijale. Kao u prethodnom slučaju postupak je jednostavan i jeftin.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. pa je za odgovornije primjene neophodna naknadna mašinska obrada. Elektrolučno rezanje i žlijebljenje šupljom elektrodom kroz koju struji kiseonik (OXYARC postupak) koristi toplotu luka za topljenje metala i kiseonik pod pritiskom za njegovo oduvavanje i djelimično sagorijevanje. Osnovnu primjenu ovaj postupak ima za žlijebljenje u slučajevima kada uobičajene tehnike ne mogu da se primjene. f) prevelika brzina rezanja. c) nedovoljan pritisak kiseonika. Postoji više varijanti elektrolučnog rezanja. a najčešće se koristi za popravke oštećenih djelova. DOBOJ .104 - . . g) promjenljiva brzina rezanja. 123.o. h) loše nastavljanje [8] 3. a) b) c) d) e) f) g) h) Slika 121. a najčešće se koriste grafitne ili šuplje elektrode.

c) horizontalni. Za rezanje se najčešće koriste sledeći plazma gasovi: a) Smješa Ar i H2 u odnosu 60:40%. Pri rezanju plazmom visoka temperatura luka plazme topi radni predmet. b) Smeša Ar.105 - . Slika 122. kao što je korišćenje vazduha pod pritiskom kao gasa za plazmu. Do sada je razvijeno više različitih postupaka plazma rezanja. a površine reza nisu metalno čiste. čije su glavne odlike velika snaga rezanja zbog velike toplotne provodljivosti H2.o. keramika). koristi se za rezanje predmeta malih debljina (ispod 1 mm) i materijala koji nisu elektroprovodni (npr.o. koja omogućava veće brzine rezanja. ubrizgavanje vode radi efikasnijeg sužavanja luka (sl. d) horizontalno vertikalni 3. Plazmatron sa neprenosivim lukom. paralelnost reza i blago povišene brazde reza.3 REZANJE PLAZMOM Rezanje lukom plazme veoma je slično postupku zavarivanja plazmom. 124 a). 124 b). a drugi kao zaštitni (sl. . U svakom slučaju koristi se elektroda od legure volframa. koji izlazi iz mlaznice. c) Smeša Ar i N2 u odnosu 50:50%. korišćenje dva nezavisna gasa jedan kao radni. kojim mogu da se režu svi elektroprovodni materijali. Izrada U žlijeba ARC-AIR postupkom a) c) d) b) Slika 123. gde dodatak N2 smanjuje hrapavost reznih površina.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Žlebljenje ARC-AIR postupkom u različitim položajima: a) vertikalni. a rastop se oduvava iz reza kinetičkom energijom gasa. b) nadglavni. Za rezanje se najčešće koristi plazmatron sa prenosivim lukom. ali pri tome brazde zaostaju. H2 i N2 u odnosu 60:20:20%. DOBOJ . razlika je u konstrukcij glave gorionika za rezanje i dosta višem naponu struje.

Plazma obavlja ove poslove sa manje unesene toplote u osnovni materijal nego oksigasni plamen (iako je plazma mnogo vruća). postupak rezanja plazmom primjenjuje se jednako dobro na svakom metalu: bakru. metalnom cirkonijumu kao i za rezanje urana. Voda takode prigušuje zvuk koji proizvodi mlaz plazme visoke brzine pri napuštanju glave gorionika. Zahtijeva se veoma mali ručni rad zbog toga što su uključene visoke struje i visoki naponi praznog hoda. Voda samo dodiruje dno lima gdje ona zahvata dimove i trosku. No.106 - . Noviji postupci rezanja plazmom a) sa dva nezavisna gasa b) sa ubrizgavanjem vode 3. Brzine do 7 m/min se koriste pri rezanju tankih materijala. DOBOJ . Zagušljive pare. zakošenje debelih limova.1 Primjena postupka Rezanje lukom plazme može se koristiti za rezanje svih metala. mesingu i bronzi. a) b) Slika 124. Rukovalac pri ručnom radu teško može da se nosi sa brzinom efikasnog rada režućeg plazma-gorionika. to je posljedica bržeg pomjeranja gorionika plazme nego gorionika za oksigasni plamen kao i mehanizma rezanja ( plazma topi i isparava metal. Rezanje plazmom koristi se za rezanje u paketima. . Plazma postupkom se mogu rezati metali pri brzinama od 2. Nivo buke mlaza plazme gasa velike brzine je takođe veoma visok i postupak može proizvesti mnogo zagušljivih metalnih para.5 do 4 m/min.5 do 0. jednostavno zbog toga što su oni najuobičajeniji metali koji se koriste. za rezanje debljina ispod 25 mm. Buka i zagušljive pare se veoma teško eliminišu pri radu sa ručnim gorionikom.7 m/min (važi za manje debljine). Plazmeni gorionici za rezanje se koriste najčešće na mašinama za profilno rezanje (rezanje raznih oblika) kao i na mašinama za razrezivanje i pravougaono rezanje velikom brzinom. Rezultat rezanja plazmom je manja deformacija osnovnog materijala. aluminijum i nerđajuće čelike. Debeli limovi (preko 70 mm) od ugljeničnog čelika mogu se rezati brže oksigasnim postupkom nego plazmom. Najviše se primjenjuje za ugljenični čelik. a oksigasni plamen sagorijeva metal). dok bi koristeći oksigasni gorionik odgovarajuće brzine bile od 0.o.o. Medutim.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. profilno rezanje i prorezivanje otvora. niklu i njegovim legurama.3. Oni nisu problem za automatski gorionik koji se može montirati na pogodnoj mašini za plameno rezanje. rezanje plazmom je do pet puta brže nego oksigasnim postupkom rezanja. toplota i buka proizvedene plazmenim gorionikom se lako eliminišu na mašini sa stolom za rezanje koji je napunjen vodom.

u zavisnosti od toga da li se reže željezni ili neželjezni materijal. Oprema za ručno rezanje plazmom. Upravnost reza i brzina rezanja značajno se ne poboljšavaju u odnosu na uobičajeno rezanje plazmom. Rezanje dvostrukim protokom plazme Kod rezanja dvostrukim protokom plazme obezbjeđen je omotač od drugog gasa oko luka plazme. odnosno.o. koristi visoku vrijednost napona praznog hoda od 120-200 V. u zavisnosti od materijala koji će se rezati. Izbor izvora struje vrši se na osnovu konstrukcije gorionika plazme koji će se koristiti. 3. Na mašinama je uobičajeno da se gorionici za rezanje plazmom montiraju zajedno sa oksigasnim gorionicima.2 Izvori struje za rezanje plazmom Izvori struje za rezanje plazmom su posebno konstruisane jedinice sa vrijednošću napona praznog hoda u opsegu od 120-400 V (u odnosu na 70-85 V najviše za izvore struje namijenjene zavarivanju lukom).3. Obično je gas za obrazovanje plazme azot. Pri težim uslovima rezanja zahtijeva se visoka vrijednost napona praznog hoda od 400 V za prorezivanje materijala debljine 50 mm. debeli ili tanki materijal. Voda se koristi umjesto pomoćnog zaštitnog gasa. Smeše zaštitnih gasova argon-vodonik se koriste za aluminijum. Za meki čelik on može biti ugljendioksid ili vazduh a brzine rezanja biće malo više nego one za uobičajeno rezanje lukom plazme. 125. takode se koristi za poboljšavanje kvaliteta rezova. u obliku gasa ili vode. Izlazna struja iz izvora struje za luk plazme može se kretati od 10-1000 A.3 Modifikacije postupka rezanja plazmom Nekoliko varijanti postupka rezanjem plazmom se koristi za poboljšavanje kvaliteta rezova. sa elektrodom priključenom na negativni pol kao i sa suženim. Ovako visoki naponi zahtijevaju stalnu pažnju rukovaoca opremom. Izgled reza i radni vijek mlaznice poboljšavaju se korišćenjem vode kao pomoćne zaštite. 3. Ovi izvori struje takođe će imati kola za pomoćni luk i uspostavljanje luka pomoću VF generatora. kao što je prikazano na sl. Koriste se mašine jednosmerne struje koje se karakterišu konstantnom strujom sa strmopadajućim naponom. Izbor zaštitnog gasa se vrši na osnovu materijala koji će se rezati. Ugljendioksid se često koristi za zaštitu nerđajućih čelika. Postupak rezanja plazmom odvija se pri direktnom polaritetu jednosmjerne struje. njegove debljine i brzine rezanja. niske struje. Rezanje plazmom u zaštiti vode Ova tehnika je slična rezanju dvostrukim protokom plazme. . Pomoćna zaštita. One su uopšteno primjenljive za materijale u opsegu debljina od 3 do 40 mm.3. što omogućava brz prelaz sa oksigasnog rezanja na rezanje plazmom i obrnuto.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o. prenosivim lukom. vrste i debljine komada koji će se rezati i opsega brzine rezanja.107 - . DOBOJ . ali kvalitet rezanja nije zadovoljavajući za sve primjene.

Sl. plazma-gas se vrtloži kad se pojavi iz mlaznice i mlaza vode. a zakošeni rez na otpatku. DOBOJ . Pri korišćenju profilnog rezanja. čime se potpomaže sprečavanje „udvostručavanja luka". Budući da pretežna količina vode izlazi iz mlaznice kao tečna raspršena struja to ona hladi ivice proreza. oštro oblikovani rez pri brzinama iznad onih za uobičajno rezanje plazmom. Rezanje lukom plazme sa injektiranjem vode. smjer napredovanja gorionika mora se izabrati da proizvodi upravan rez na dijelu. obično razarajući mlaznicu. Vodom sužena plazma proizvodi uski. Udvostručavanje luka nastaje kad luk preskače od elektrode na mlaznicu a zatim na komad. 126. Rezanje plazmom sa injektiranjem vode Pri ovoj modifikaciji rezanja plazmom koristi se simetrično udarajući mlaz vode u blizini sužavajućeg otvora mlaznice za dalje sužavanje „plamena" plazme. Druga strana proreza je zakošena. proizvodeći oštre uglove. Kraj mlaznice može se izraditi od keramike.108 - . Ovo proizvodi upravne površine visokog kvaliteta na jednoj strani proreza. 125 Rezanje dvostrukim protokom plazme.o. 126. Mlaz vode takode štiti plazmu od turbulentnog miješanja sa okolnom atmosferom. S1. Osnovni mehanizam rada je prikazan na sl.o. . Kad se gas za obrazovanje plazme i voda injektuju tangencionalno.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.

posebno vodonikom. Radi boljeg kvaliteta rezova. kad se režu naspramne ivice sa dva gorionika koji se kreću u istom smjeru. npr. Neki sistemi koriste azot kao gas za obrazovanje plazme sa kiseonikom koji se injektuje u plazmu ispod elektrode. Jedna odlika vrtloženja gasa je efikasniji prenos energije luka na jednu stranu proreza. Postavlja gorionik na mjesto početka rezanja na radnom komadu. kao što je prikazano na sl. većina gorionika za rezanje plazmom vrtloži gas za obrazovanje plazme putem njegovog injektiranja kroz tangencijalne otvore ili žljebove u glavi gorionika. DOBOJ . Većina neželjeznih metala se režu koristeći azot ili smješu azotvodonik ili pak argon-vodonik.4 Gasovi za obrazovanje plazme Izbor gasova za obrazovanje plazme bazira se na materijalu koji se reže i zahtijevanom kvalitetu površine reza. Komponente suprotnog vrtloženja mogu se koristiti ako se zahtjeva upravna lijeva strana npn.109 - . a lijeva strana reza biće zakošena. Azot se koristi metodom injektiranja vode.3. Napajanje i gas se automatski isključe kad oslobodi okidač na gorioniku. Ugljenični čelici se režu koristeći komprimovani vazduh (80 % azota i 20 % kiseonika) ili čisti azot. Zbog toga. desna strana reza (gledajući u smjeru napredovanja) biće prikladno upravna. smjer napredovanja (rezanja) mora se vršiti tako da se otpadni metal postavi na lijevu stranu. 3. 127 Odnos smjera napredovanja gorionika prema dijelu pri vrtloženju plazmagasa .o.o. Sl. 127. 3. Pri ručnom radu. a zatim uspostavlja luk.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. koristi se smješa argon-vodonik kao plazma-gas a azot kao zaštita. Za neka rezanja neželjeznih metala sistemom dvostrukog protoka.5 Smjer rezanja Kao što smo već spomenuli. rukovalac izvrši izbor protoka gasa za obrazovanje plazme i struje prema listi preporučenih načina izvođenja. Potom ručno vodi gorionik preko radnog komada zahtjevanom brzinom rezanja..3. Ovaj raspored produžava radni vijek elektrode time što je ne izlože uticaju kiseonika. Titan i cirkonijum se režu plazmom čistog argona zbog toga što su ovi materijali izuzetno osjetljivi na krtost prouzrokovanu aktivnim gasovima. azot se koristi za plazma-gas sa ugljendioksidom koji se koristi za zaštitni gas. Pri vrtloženju u smjeru kazaljke na satu.

Širine proreza rezova plazmom su 1. šljaka ili troska koja se obrazuje na donjoj ivici stranice reza. baš kao pri drugim postupcima rezanja. niska brzina rezanja ugrožava ekonomske pokazatelje. izbor brzine i struje je uticajniji na troskom koja teži da se obrazuje na ovom materijalu kad se poveća brzina rezanja. Medutim. treba definisati prije primjene postupka. Ovo zakošenje nastaje na jednoj strani reza kad se koristi vrtloženje plazma-gasa. Zbog toga. Ne smije se dopustiti da sužavajuća mlaznica gorionika dodirne komad. Isto tako. paralelnost stranica reza. Zbog ovoga.8 mm u odnosu na prorez od 3. Skoro ne postoji oksidacija površine pri korišćenju moderne automatske opreme koja koristi injektiranje vode ili zaštitu vodom.o. Ovi faktori su određeni vrstom materijala koji se reže. konstrukcijom opreme i njenim podešavanjem. do oštećenja može doći ako luk bude prelazio od elektrode na tijelo mlaznice a zatim na komad (udvostručavanje luka) prije nego od elektrode na komad. Zaobljenje ivica nastaje kad se koristi prekomjerna snaga za rezanje date debljine lima. manje brzine napredovanja proizvode grublju završnu površinu. DOBOJ . visokokvalitetni rezovi se dobijaju pri srednjoj snazi i niskim brzinama rezanja.3. . Pomoću sadašnje automatske opreme. Npr.. ono što predstavlja zahtijevani kvalitet reza.5 do 2 puta veće nego širine proreza pri oksigasnom plamenom rezanju. Šljaka (ili troska) je materijal koji se topi za vrijeme rezanja i prianja na donju ivicu stranica reza. Konstrukcijama režućih gorionika obično se svode na minimum problemi udvostručavanja luka putem izolacije ili usjecanjem žljebova u mlaznici. Na debljim limovima. Uopšteno. Mlaz plazme nastoji da odstrani više metala sa gornjeg dijela proreza nego sa donjeg dijela. Rezovi plazmom na limovima debljine do 75 mm mogu imati glatkoću površine veoma sličnu onoj koja se dobija oksigasnim rezanjem. 3. ili kad je bezbjedno rastojanje gorionika suviše veliko.5 do 2 puta veće u odnosu na oksigasne rezove na limovima debljine do 50 mm. Rez plazmom na nerđajućem čeliku debljine 180 mm izrađen pri 100 mm/min ima širinu proreza od 29 mm. To bi prouzrokovalo oštećenje mlaznice. Napomena: Nemojte dopustiti da gorionik dodirne radni komad. širina proreza. tipična širina proreza na nerdajućem čeliku debljine 25 mm je približno 4. tipičan zahvatni ugao reza čelika debljine 25 mm je 4 do 6° od potpuno paralelnih ivica reza.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Ugao zakošenja na obje strane reza teži da se poveća sa brzinom rezanja. upravnost reza i oštrina gornje ivice. Napomena: Širine proreza za rezanje plazmom su 1.110 - . Kod ugljeničnog čelika. Ono može takođe nastati pri rezanju velikom brzinom materijala debljine manje od 6 mm.o.6 Kvalitet reza Faktori koji određuju kvalitet rezanja plazmom su glatkoća povišine. mogu se proizvoditi rezovi slobodni od šljake ili troske na aluminijumu i nerđajućem čeliku do debljine približno 80 mm.2 mm pri oksigasnom rezanju. Širina proreza raste sa debljinom lima pri korišćenju rezanja plazmom.

prikazan je izgled Varstroj-evog aparata za rezanje sa komprimiranim zrakom (A-70). Ovi aparati su invertorskog tipa sa veoma širokim područjem podešavanja parametara tako da pored rezanja omogućavaju markiranje. Gas za dobijanje plazme kod ovih rezačica je komprimirani zrak. vodonik. Izgled jednog ovakvog aparata (HI Focus 160 i) dat je na slici 129.o. date su mogućnosti Varstrojevih aparata za rezanje sa komprimiranim zrakom i aparata koji koriste druge gasove.111 - . U tabelama 30. i 31.o. 129 Varstrojev aparat za plazma rezanje (HI Focus 160 i) Tab. kiseonik ili njihove mješavine. Različite rezačice zahtijevaju određeni pritisak i količinu komprimiranog zraka.7 Plazma rezačice Najprostije plazma rezačice su namjenjene za ručno rezanje. Komprimirani zrak mora da bude suv i čist. Na slici 128. azot. 3. 128.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.3. Sl. Varstrojev aparat (A-70) za rezanje sa komprimiranim zrakom Sl. aparati nove generacije za dobijanje plazme koriste argon.30. što predstavlja podatke za karakteristike kompresora koji opslužuje rezačicu. Mogućnosti Varstrojevih aparata za rezanje sa komprimiranim zrakom . DOBOJ . Pored komprimiranog zraka.

nadzor i planiranje proizvodnje.112 - . automatsko podešavanje parametara rezanja (brzine. Umrežavanje CNC rezačica sa odjeljenjima za planiranje i pripremu proizvodnje omogućava stalno praćenje.1 mm. prikazan je pregled 50 makroa.dinamička kompenzacija širine reza. kompenzaciju širine reza. a CNC upravljač sadrži unaprijed programirane najčešće korišćene standardne odlike. Na slici 130.) na osnovu izabranog materijala koji se reže i njegove debljine. . . Jedan od programa za grafičko programiranje CNC mašina za vođenje rezanja je program „ZEVS“ koji se ugrađuje kao upravljačka podrška u Varstrojeve rezačice.reflektovati (posmatrati u ogledalu) preko X i Y ose. Najčešće su standardno opremljene gorionikom za plazmu plus gorionik za autogeno rezanje.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. protoka gasa i sl. . Na slici 131.01 mm.skalirati (smanjivati / povećavati). DOBOJ . što daje karakter CNC upravljanja i sl. serijskih portova USB ili preko mreže. dat je prikaz table upravljačke jedinice „BURNY Phantom ST“ za upravljanje „VARCUT L2 ST“ rezačicom.o. navedene oblike moguće je: . a prenos podataka preko disketnih jedinica (sve ređe) kompakt diskova. Preciznost programiranja na ovim rezačicama je ± 0.rotirati oko početne tačke za željeni ugao. izbor oblika iz baze najčešće korišćenih makroa.o.31. Programski paketi namjenjeni za upravljanje CNC rezačicama omogućavaju zadavanje linije rezanja. jačine struje. Tab. Unos programa je preko upravljačkih jedinica opremljenih LCD monitorima. Mogućnosti Varstrojevih aparata za rezanje sa gasovima za obrazovanje plazme. Na slici 132. Savremene portalne plazma rezačice opremljene su CNC sistemima upravljanja. maksimalna debljina rezanja je do 150 mm. „VARCUT L2 ST“ je standardno opremljen jednim plazma gorionikom. .zakretati ose rezača prema predmetu obrade. a odstupanja izrezanih dijelova je do ± 0. . prikazana je Varstrojeva CNC rezačica „VARCUT L2 ST“ koja se izvodi u verzijama radnih dimenzija od 2000 x 6000 mm do 2500 x 6000 mm.

. Varstrojeva portalna CNC rezačica „VARCUT L2 ST“ Sl. . laserski pokazivač pozicije. U dodatnu opremu na ovoj rezačici spada : softer za programiranje „ZEVS RX“. sušionik vazduha i filterski sistem za odsisavanje gasova nastalih rezanjem.113 - Standardna oprema na „VERCUT L2 ST“ rezačici omogućava uvoz različitih CAD datoteka (DXF. Pregled najčešće korišćenih oblika instalisanih na Varstrojevim rezačicama Sl. Tabla upravljačke jedinice „BURNY Phantom ST“ sa 10.o. Sl. DOBOJ .4“ monitorom . 131. modul za automatsko krojenje. 130..o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.) što znači da mašina može odrezati željeni oblik bez direktne pripreme programa. IGS. . 132. PLT.

do 300 mm. Sl.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. upravljački procesor radi na frekvenciji 2GHz. DOBOJ . Na slici 133. odnosno optimalan raspored koji daje najveće iskorišćenje lima. Ovakve rezačice imaju mogućnost rezanja većih debljina. Primjer projektovanog dijela prikazanog na monitoru dat je na slici 134. Slika 134. Pored „VARCUT L2 ST“ rezačica koje su standardno opremljene jednim plazma gorionikom. operativni sistem je WINDOWS XP.P2N/B10“ opremljena je upravljačkom jedinicom „BURNY 10 LCD Plus“ sa 15“ monitorom . dat je izgled Varstrojeve CNC rezačice „VARCUT S.o. Varstroj proizvodi rezačice sa instalisanim gorionicima za plazmu i oksigasni plamen (autogeno rezanje).114 - . Varstrojeva portalna CNC rezačica „VARCUT S.o.P2N/ B10“ Rezačica „VARCUT S. dok se manje debljine i neželjezni materijali režu plazmom uz znatno veće brzine od oksigasnog plamena. 133.P2N/B10“ čije su standardne dimenzije stola do 3000 x 6000 mm uz mogućnost produživanja uzdužne pruge. Čelični limovi većih debljina režu se oksigasnim plamenom. Nakon definisanja oblika i dimenzija određuje se položaj elementa na tabli. Primjer projektovanog dijela prikazanog na monitoru rezačice Portalne rezačice opremljene su uređajima za regulaciju visine gorionika. Najprostiji je kontaktni uređaj sa pneumatskim podizanjem/spuštanjem . Izvedbe ovih uređaja su različite.

135. Naredbama ručno gore/ ručno dole pomjera se gorionik u željeni položaj. Uređaji za regulaciju visine gorionika: a) MSX 750 MAN. a) b) c) d) Sl. . gorionika sa držačem lima. . oba uređaja imaju mogućnost daljinskog upravljanja.automatsko uklapanje na regulaciju visine sa naponom plazma luka. Radni hod je 220 mm. Početno pozicioniranje izvodi se dodirom mlaznice i radnog komada. Navedeni uređaj namjenjen je za rezanje tankih limova (do 3 mm). preciznost vođenja im je ± 0. prikazan je senzorski bezkontaktni način vođenja i kontaktno pozicioniranje uz vođenje gorionika naponom luka. Karakteristike ARC SENZE MODE načina rada su: . i to: ARC SENZE MODE ( za plazma gorionike) ili SENZE MODE ( za oksigasne gorionike). DOBOJ .o. . . stabilizacija luka.115 - . Na slici 135d prikazan je uređaj „ IHT 3000“ namijenjen za najpreciznije vođenje kod rezanje plazmom ili autogenog rezanje sa bezkontaktnom ili kontaktnom senzorikom. nakon paljenja luka visinsko vođenje je naponom luka.3 mm. Na slici 136.podesivo dizanje gorionika u izabrani položaj nakon prekida rezanja. .o. a senzor upravlja odstupanjem od startnog signala.automatsko prepoznavanje proreza i ruba lima. b) MSX 750 CAP c) MSX 750 ARC d) IHT 3000 Na slici 135b prikazan je uređaj „MSX 750 CAP“ opremljen kapacitetivnim senzorom i upravljačkom jedinicom. Uređaje „MSX 750 MAN“ i „MSX 750 CAP“ moguće je ugraditi na bilo koju rezačicu sa oksigasnim gorionikom.podesivo vremensko kašnjenje nakon starta rezanja. Ovaj uređaj ima sve karakteristike uređaja „MSX 750 ARC“ uz dodatnu mogućnost kontaktnog rada pri plazma rezanju.automatsko prepoznavanje visine za paljenje plazma luka. Na slici 135a prikazan je uređaj „MSX 750 MAN“ koji omogućava ručno vođenje plamenog gorionika.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Na slici 135c prikazan je uređaj „MSX 750 ARC“ koji služi za vertikalno pozicioniranje oksigasnog ili plazma gorionika. Držač lima osigurava konstantnu udaljenost gorionika od lima za vrijeme rezanja. Ovaj uređaj omogućava dva načina rada. a podešava se ručno.

Vođenje gorionika po vertikali. rezanje CO2 laserom je ekonomično. sl.01 mm. 135. Slika 136. DOBOJ . Šematski prikaz primjene CO2 lasera za sječenje materijala . Za rezanje u industrijskim uslovima najčešće se koristi CO2 laser. 136. Laserski zraci kod CO2 lasera za rezanja imaju prečnik od 0.o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. ili na temperaturu isparavanja kod laserskog rezanja sublimacijom. što je ujedno i širina reza. Pomoću sistema sočiva i ogledala laserski zrak (svjetlosni snop) se dovodi do rezne glave u kojoj se sočivom fokusira na gornjoj površini lima. uz visok kvalitet reznih površina i minimalne deformacije. b) kontaktno. a) senzorsko (bez kontakta). a) b) Sl.4 REZANJE LASEROM Rezanje laserom se takođe zasniva na velikoj gustini snage ovog postupka. usljed čega se materijal koji se siječe veoma brzo dovodi na potrebnu temperaturu kod laserskog rezanja topljenjem. 3.116 - .1-0.o. Usljed velike gustine snage i brzine.

.... Omer Pašić .. god....... 8....NORME I NJIHOVA PRIMJENA U ZAVARIVANJU.. Zbornik sa međunarodnog savjetovanja ..... LEMLJENJE ... Lendava... 6..... Aleksa Blagojević... LIJEPLJENJE.....................ZAVARIVAČKI ZBORNIK... god...........117 - . 4.....................SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d...................... Zbornik sa međunarodnog savjetovanja . godinu.... mart 1989... 1991.VEŠTINA I TEHNOLOGIJA ZAVARIVANJA (prevod).......o.. god............. Dave Smith ..... „Glas“-Banjaluka.. DOBOJ ..... god....... god...SUŠTINA I TEHNIKA POSTUPKA ELEKTROLUČNOG ZAVARIVANJA TOPLJENJEM METALA I NJIHOVIH LEGURA..... Beograd 2002.............. Rovinj.. Darko Bajić ............. god... 3......... .. 2................... Izdanje na CD.......o.... septembar 2000. 1998.. Mostar..... 7. Bogoljub Bajić..... Slovenija ....ZAVARIVANJE.. 2005.... Literatura: 1... Podgorica. god..... Aleksandar Sedmak ....... POSTUPCI ZAVARIVANJA......... KATALOG PROIZVODA Izdanje za 2008... Aleksa Blagojević ........... Varstroj.ZAVARIVANJE..... god. 1990. 1987......... 9..........ZAVARIVANJE I SRODNI POSTUPCI......... Paraćin. Sarajevo. Sarajevo.......... Sadin Zalihić ....... 5....

konsalting i unutrašnju i spoljnu trgovinu Bosna i Hercegovina. god. 035 250539.Specijalna mašina za navarivanje bakra na kružnu čeličnu podlogu.ba .1/15 Telefon: 053 203410. . ul. a narednih godina naše poslovanje sa Varstroj-em ima stalni trend porasta. Naša poslovna politika je da za sve realizovane poslove stalno ostajemo na vezi i praćenju zadovoljstva krajnjeg kupca i da budemo na raspolaganju za svaku eventualno potrebnu nadogradnju. Fax: 053 203411. Za sve isporučene mašine i aparate imamo obezbijeđene dovoljne količine potrošnih i rezervnih dijelova na skladištu u Doboju.GSM:065 632 878 SZRIskra ElektromehanikaTuzla Tel i Fax.god.mail: brano@doboj. -CNCmašine za rezanje metalnih limova plazemskim postupkom sa markiranjem.2004.net Preduzeće BCD Elektro d. gdje smo u proteklom periodu imali niz realizovanih investicionih projekata sa proizvodnim programom: -CNCmašine za rezanje metalnih limova plazemskim i plinskim postupkom. Srpskih Sokolova br.o. . E . Organizovani servis vršimo preko sledećih preduzeća ovlaštenih za servisiranje proizvodaVarstroj: MGAElektronika szr.o. Banja Luka Tel.07.GSM:061 734799 E-mail: muho. spremni smo prihvatiti rješavanje isporuka opreme za zavarivanje i rezanje metala preme specifičnim zahtjevima i potrebama.2004. Doboj Preduzeće za proizvodnju.o@bih.o.. Orjentisani smo prvenstveno za rad sa krajnjim kupcima iz industrije Bosne i Hercegovine. smo od proizvođača Varstroj dobili posebno PRIZNANJE za uspješno realizovan opseg prodaje u 2005. Za poslovnu 2005. u saradnji sa fabrikom koju zastupamo.god.01. a od 26. -CNCmašine za rezanje tankih metalnih limova plazemskim postupkom. 051 429 728.god. posluje kao ovlašteni Komercijalno-tehnički ZastupnikVarstroj-a za tržište industrije Bosne i Hercegovine. mjesto među kupcima razreda A. inženjering.Specijalne mašine za podužno i kružno zavarivanje metalnih limova po TIG postupku. i Fax.net.BCD Elektro d. projektovanje. 74000 Doboj. rekonstrukciju ili edukaciju osoblja za rukovanje i održavanje opreme. -Veliki broj aparata za zavarivanje po MIG/MAG postupku. Doboj osnovano je 23. -Veliki broj aparata zapulsno zavarivanje po MIG/MAG postupku i dr. prvenstveno 400 i 600A. gdje smo po ABC analizi prodaje po kupcima zauzeli 9. Na zahtjev krajnjih kupaca.o.

si w w w brano@doboj. +387 (0) 53 203410.o. Fax.: +387 (0) 53 203411 E-mail: ..net BCD Elektro d. Doboj Tel. var st r oj .o.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful