Ενότητα 4η Η πολιτική αρετή, κοινό δώρο του Δία στους ανθρώπους

,
απαραίτητα ιδιότητα για τη συγκρότηση των κοινωνιών.
πρωτότυπο κείμενο και μετάφραση
Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἄνθρωπος θείας μετέσχε
μοίρας, πρῶτον μὲν διὰ τὴν τοῦ θεοῦ
συγγένειαν ζῴων μόνον θεοὺς ἐνόμισεν,
καὶ ἐπεχείρει βωμούς τε ἱδρύεσθαι καὶ
ἀγάλματα θεῶν ·

Και επειδι ο άνκρωποσ κρατάει από κεϊκι
μοίρα (ζλαβε μζροσ ςτθ κεϊκι φφςθ) , πρϊτα
–πρϊτα μόνοσ από τα ηϊα πίςτεψε ςε κεοφσ
λόγω τθσ ςυγγζνειάσ του με τουσ κεοφσ
και προςπακοφςε να ιδρφει βωμοφσ και
αγάλματα κεϊν.

ἔπειτα φωνὴν καὶ ὀνόματα ταχὺ
διηρθρώσατο τῆ τέχνῃ, καὶ οἰκήσεις καὶ
ἐσθ῅τας καὶ ὑποδέσεις καὶ στρωμνὰς καὶ
τὰς ἐκ γ῅ς τροφὰς ηὕρετο.

Ζπειτα γριγορα άρκρωςε με γνωςτι τζχνθ
φωνι (γλϊςςα) και λζξεισ και βρικε
κατοικίεσ και ροφχα και υποδιματα και
ςτρωςίδια και τροφζσ από τθ γθ.

Οὕτω δὴ παρεσκευασμένοι κατ' ἀρχὰς
ἄνθρωποι ᾤκουν σποράδην, πόλεις δὲ
οὐκ ἦσαν ·

Ζτςι , εφοδιαςμζνοι οι άνκρωποι ςτθν αρχι
κατοικοφςαν διαςκορπιςμζνοι ∙ πόλεισ όμωσ
δεν υπιρχαν.

ἀπώλλυντο οὖν ὑπὸ τῶν θηρίων διὰ τὸ
πανταχῆ αὐτῶν ἀσθενέστεροι εἶναι,

καταςτρζφονταν (αφανίηονταν) λοιπόν από
τα κθρία επειδι ιταν ςε κάκε περίςταςθ
(παντοφ και πάντα) αςκενζςτεροι από αυτά ∙

καὶ ἡ δημιουργικὴ τέχνη αὐτοῖς πρὸς μὲν
τροφὴν ἱκανὴ βοηθὸς ἦν, πρὸς δὲ τὸν
τῶν θηρίων πόλεμον ἐνδεής --πολιτικὴν
γὰρ τέχνην οὔπω εἶχον, ἧς μέρος
πολεμική--

και οι τεχνικζσ τουσ δεξιότθτεσ ιταν
ςθμαντικι βοικεια ςε αυτοφσ για τθν τροφι,
(για τον ποριςμό τθσ τροφισ), ανεπαρκείσ
ωςτόςο για τον πόλεμο με τα κθρία γιατί δεν
είχαν ακόμα τθν πολιτικι τζχνθ, που μζροσ
τθσ είναι θ πολεμικι

ἐζήτουν δὴ ἁθροίζεσθαι καὶ σῴζεσθαι
κτίζοντες πόλεις ·
ὅτ' οὖν ἁθροισθεῖεν, ἠδίκουν ἀλλήλους
ἅτε οὐκ ἔχοντες τὴν πολιτικὴν τέχνην,
ὥστε
πάλιν
σκεδαννύμενοι
διεφθείροντο.

Επιδίωκαν λοιπόν να ςυγκεντρϊνονται
πολλοί μαηί και να εξαςφαλίςουν τθ ςωτθρία
τουσ χτίηοντασ πόλεισ ∙
όταν όμωσ μαηεφονται, αδικοφςαν ο ζνασ τον
άλλο επειδι δεν είχαν τθν πολιτικι τζχνθ,
ϊςτε πάλι ςκορπίηονταν εδϊ και εκεί και
καταςτρζφονταν.

Ζεὺς οὖν δείσας περὶ τῷ γένει ἡμῶν μὴ
ἀπόλοιτο πᾶν, Ἑρμ῅ν πέμπει ἄγοντα εἰς
ἀνθρώπους αἰδῶ τε καὶ δίκην,

Ο Δίασ τότε επειδι φοβικθκε για το γζνοσ
μασ, μιπωσ ολότελα εξαφανιςτεί ,
ςτζλνει τον Ερμι για να φζρει ςτουσ
ανκρϊπουσ το ςεβαςμό και τθ δικαιοςφνθ,

ἵν' εἶεν πόλεων κόσμοι τε καὶ δεσμοὶ
φιλίας συναγωγοί.

για να είναι επικρατιςει τάξθ ςτισ πόλεισ και
δεςμοί φιλίασ δθμιουργοί (ςυνδετικζσ
ςχζςεισ φιλίασ ) .

Ἐρωτᾷ οὖν Ἑρμ῅ς Δία τίνα οὖν τρόπον
δοίη δίκην καὶ αἰδῶ ἀνθρώποις·
«Πότερον ὡς αἱ τέχναι νενέμηνται, οὕτω
καὶ ταύτας νείμω; νενέμηνται δὲ ὧδε·
εἷς ἔχων ἰατρικὴν πολλοῖς ἱκανὸς
ἰδιώταις, καὶ οἱ ἄλλοι δημιουργοί ·

καὶ δίκην δὴ καὶ αἰδῶ οὕτω θῶ ἐν τοῖς
ἀνθρώποις, ἢ ἐπὶ πάντας νείμω;»
«Ἐπὶ πάντας», ἔφη ὁ Ζεύς, «καὶ πάντες
μετεχόντων· οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις,
εἰ ὀλίγοι αὐτῶν μετέχοιεν ὥσπερ ἄλλων
τεχνῶν ·

Ρωτά, λοιπόν, ο Ερμισ τον Δία, με ποιον
επιτζλουσ τρόπο να δϊςει ςτουσ ανκρϊπουσ
τθ δικαιοςφνθ και τθ ςωφροςφνθ ;
Ποιον από τουσ δυο, όπωσ ζχουν μοιραςτεί οι
τζχνεσ, ζτςι να μοιραςτοφν και αυτζσ ; και
ζχουν μοιραςτεί ωσ εξισ : ζνασ που κατζχει
τθν ιατρικι, είναι αρκετοφσ για πολλοφσ που
δεν τθν ξζρουν (απλοφσ πολίτεσ) , και όμοια
και οι άλλοι τεχνίτεσ.
Και με τον ίδιο τρόπο να εγκαταςτιςω ςτουσ
ανκρϊπουσ τθ δικαιοςφνθ και το ςεβαςμό (τθ
ςωφροςφνθ) ι να τισ μοιράςω ςε όλουσ ;
΢ε όλουσ είπε ο Δίασ, και όλοι να ζχουν
μερίδιο · γιατί δεν κα υπάρχουν πόλεισ, αν
λίγοι ζχουν μερίδιο ς’ αυτζσ, όπωσ ακριβϊσ
ςε άλλεσ τζχνεσ.

καὶ νόμον γε θὲς παρ’ ἐμοῦ τὸν μὴ
δυνάμενον αἰδοῦς καὶ δίκης μετέχειν
κτείνειν ὡς νόσον πόλεως».

Και κζςπιςε νόμο εκ μζρουσ μου, να
κανατϊνουν, ωσ αρρϊςτια για τθν πόλθ,
αυτόν που δεν μπορεί να ςυμμετζχει ςτο
ςεβαςμό και ςτθ δικαιοςφνθ.

Οὕτω δή, ὦ Σώκρατες, καὶ διὰ ταῦτα οἵ
τε ἄλλοι καὶ Ἀθηναῖοι, ὅταν μὲν περὶ
ἀρετ῅ς τεκτονικ῅ς ᾖ λόγος ἢ ἄλλης τινὸς
δημιουργικ῅ς, ὀλίγοις οἴονται μετεῖναι
συμβουλ῅ς,

Ζτςι, λοιπόν, ΢ωκράτθ, και για αυτοφσ τουσ
λόγουσ και οι άλλοι και οι Ακθναίοι,
όταν γίνεται λόγοσ για ηιτθμα ςχετικά με τθν
τεχνικι του αρχιτζκτονα ι για κάποια άλλθ
τεχνικι ικανότθτα, νομίηουν ότι λίγοι ζχουν
δικαίωμα να ςυμβουλεφουν.

καὶ ἐάν τις ἐκτὸς ὢν τῶν ὀλίγων
συμβουλεύῃ, οὐκ ἀνέχονται, ὡς σὺ φῄς
―εἰκότως, ὡς ἐγώ φημι―

και εάν κάποιοσ που είναι ζξω από τουσ
λίγουσ επιχειρεί να δϊςει ςυμβουλζσ δεν τον
δζχονται, όπωσ εςφ λεσ, ςωςτά όπωσ εγϊ
ιςχυρίηομαι ∙
όταν όμωσ ζρχονται να ηθτιςουν γνϊμθ ςε
κζμα που αναφζρεται ςτθν πολιτικι
ικανότθτα (πθγαίνουν ςε ςφςκεψθ για τθν
πολιτικι αρετι) , που πρζπει να διζπεται
ολόκλθρθ από τθ δικαιοςφνθ και τθ
ςωφροςφνθ
τότε, ορκά δζχονται κάκε άνκρωπο με τθν
ιδζα ότι αρμόηει ςτον κακζνα να μετζχει ς’
αυτιν τθν αρετι αλλιϊσ δεν κα υπάρχουν
πόλεισ.
΢ωκράτθ, τοφτθ είναι θ αιτία αυτοφ του
πράγματοσ.

ὅταν δὲ εἰς συμβουλὴν πολιτικ῅ς ἀρετ῅ς
ἴωσιν, ἣν δεῖ διὰ δικαιοσύνης πᾶσαν
ἰέναι καὶ σωφροσύνης,

εἰκότως ἅπαντος ἀνδρὸς ἀνέχονται, ὡς
παντὶ προσ῅κον ταύτης γε μετέχειν τ῅ς
ἀρετ῅ς ἢ μὴ εἶναι πόλεις.
Αὕτη, ὦ Σώκρατες, τούτου αἰτία.

ερμθνευτικά ςχόλια
Τα πρώτα επιτεφγματα του ανθρώπου «Ἐπειδή δέ ὁ ἄνθρωπος<.ηὔρετο»
ἐπειδή ..θείας μετέσχε μοίρας : Η φωτιά αποτελεί το κεϊκό μερίδιο που με τθν παρζμβαςθ του
Προμθκζα (τθν κλοπι τθσ φωτιάσ) είχαν τθν τφχθ να πάρουν οι άνκρωποι. Το δώρο είναι κεϊκό
α) γιατί το κατείχαν ωσ τότε μόνον οι κεοί
β) οι άνκρωποι το απζκτθςαν με κεϊκι παρζμβαςθ, τθν παρζμβαςθ του θμίκεου Σιτάνα Προμθκζα
γ) γιατί επζτρεψε ςτον άνκρωπο να αναπτφξει τον πολιτιςμό και κατά ςυνζπεια να αναγνωρίςει τθν
φπαρξθ των κεϊν . Η πρϊτθ και άμεςθ ςυνζπεια του δϊρου τθσ φωτιάσ, ςφμφωνα με τον
Πρωταγόρα, είναι ακριβϊσ θ εμφάνιςθ τθσ κρθςκείασ.
Σο πυρ-θ φωτιά –εδϊ κεωρείται όχι μόνον ωσ ςτοιχείο αναγκαίο για τθν πρόοδο των ανκρϊπινων
κοινωνιϊν αλλά και ωσ ςτοιχείο τθσ κείασ ουςίασ ςτθν οποία ςυμμετείχε ο άνκρωποσ και ζτςι ζγινε
ςυγγενισ του Θείου, του κεοφ. Σο κεϊκό μερίδιο του ανκρϊπου είναι θ φωτιά, γιατί ζτςι και αλλιϊσ
προζρχεται από κεοφσ, τον Ήφαιςτο και τθν Ακθνά. Δεν υπάρχει άλλο ηωικό είδοσ ςυμμζτοχο ς’
αυτό, μόνον το ανκρϊπινο είδοσ.
Η ζντεχνοσ ςοφία σύν πυρί που απζκτθςε ο άνκρωποσ χάρθ ςτθν αυτοκυςία του Προμθκζα του
επζτρεψαν να δθμιουργιςει τον τεχνικό πολιτιςμό, μεταβάλλοντασ τθν όψθ τθσ φφςθσ ςαν
«δθμιουργόσ κεόσ». Η τεχνικι του Ηφαίςτου και θ ςοφία τθσ Ακθνάσ μαηί με τθ φωτιά αποτζλεςαν
ζτςι τθ βαςικι υποδομι και τθν κινθτιρια δφναμθ τθσ προόδου του ανκρϊπινου πολιτιςμοφ. Για
αυτό και τα ςτοιχεία αυτά κεωρικθκαν ςυςτατικά τθσ κείασ ουςίασ και ζνα από τα μυςτικά τθσ
δφναμθσ των κεϊν.
Η πρόοδοσ του ανκρωπίνου γζνουσ – θ πρόοδοσ του τεχνολογικοφ πολιτιςμοφ.
πρῶτον….ηὔρετο
Η διάρθρωςη των επιτευγμάτων του ανθρώπου ςτον μφθο του Πρωταγόρα
Σο «πρῶτον» - «ἔπειτα» : δεν ςθμαίνει τθ χρονικι ακολουκία αλλά αξιολογικι κατάταξθ ςε
κατιοφςα κλίμακα. Προθγοφνται τα δθμιουργιματα που αναφζρονται ςτον πνευματικό πολιτιςμό :
α) κρθςκεία, πίςτθ, λατρεία ςτουσ κεοφσ με τισ κυςίεσ ςε βωμοφσ και τθ καταςκευι αγαλμάτων β)
γλϊςςα : ςτθν αρχι απλοί φκόγγοι-λζξεισ φωνήν για τθν ζκφραςθ απλϊν δεδομζνων τθσ
εμπειρίασ, ςτθ ςυνζχεια ὀνόματα για να δθλϊςει πολφπλοκα και ςφνκετα νοιματα, αξίεσ,
ςκζψεισ, ιδζεσ. Ακολουκοφν τα τεχνικά επιτεφγματα , κατοικίεσ, ενδφματα-υποδιματα, τροφι. Οι
διαρκρωτικζσ λζξεισ πρῶτον -ἔπειτα ςυνεπϊσ δθλϊνουν αξιολογικι ςειρά, διαφορετικά δεν
εξθγείται το γεγονόσ ότι πρϊτα ο άνκρωποσ πιςτεφει ςε κεοφσ και ςτο τζλοσ βρίςκει τι τθν τροφι
Τα επιτεφγματα του ανθρώπου ςτο προμηθεϊκό –καταςκευαςτικό ςτάδιο
Ο άνκρωποσ ωσ μζτοχοσ ςτθ κεϊκι φφςθ μζςω τθσ φωτιάσ δθμιουργεί πολιτιςμό.
 κρθςκεία - πίςτθ ςτουσ κεοφσ - πρῶτον …διά τήν τοῦ θεοῦ ςυγγζνειαν...θεῶν :
Ο άνκρωποσ ζλαβε μζροσ με τα ςτοιχεία αυτά ςτθ κεϊκι ουςία, ςυγγζνεψε με τουσ κεοφσ,
αναδείχτθκε μόνοσ απ’ όλα τα ηϊα ςυγγενισ των κεϊν. ΢υνζπεια τθσ ςυμμετοχισ ςτθ κεϊκι μοίρα,
θ πίςτθ ςτουσ κεοφσ. Η άποψθ που εκφράηει εδϊ ο Πρωταγόρασ κεωρείται από οριςμζνουσ
μελετθτζσ ωσ πλατωνικι αφοφ ο μεγάλοσ ςοφιςτισ ιταν αγνωςτικιςτισ, ςυνεπϊσ αβζβαιοσ ωσ
προσ τθν φπαρξθ των κεϊν.

Παρατθροφμε ότι θ πίςτθ ςτουσ κεοφσ παρουςιάηεται πρϊτθ από τισ άλλεσ πνευματικζσ προόδουσ
του ανκρϊπου.
Η θρηςκεία αποτελεί ανκρωπολογικό δεδομζνο, ςυμπεριλαμβάνεται ςτα επιτεφγματα του
ανκρϊπου, και ανικει ςτο προ-θκικό ςτάδιο τθσ πολιτιςμικισ του εξζλιξθσ όπου άλλωςτε ανικουν
και όλα τα άλλα επιτεφγματά του. Οι άνκρωποι ζχουν μζςα τουσ τθν ζμφυτθ ορμι για λατρεία . Ο
ίδιοσ ο Πρωταγόρασ, πικανϊσ αναγνϊριηε, ότι θ λατρεία ταιριάηει ςτον άνκρωπο και ίςωσ είναι κάτι
απαραίτθτο, χωρίσ όμωσ να παίρνει κζςθ ςχετικά με τθν φπαρξθ του αντικειμζνου τθσ. Σο ζνςτικτο
τθσ πίςτθσ και τθσ λατρείασ είναι κεμελιϊδεσ ςτθν ανκρϊπινθ φφςθ, και θ απόδοςι του ςε κεϊκι
ςυγγζνεια δεν είναι κάτι το περίεργο ςε μια αφιγθςθ που δίνεται με μορφι λαϊκισ μυκολογίασ για
να γίνει περιςςότερο ευχάριςτθ. Διαφορετικά δεν μποροφςε να εξθγθκεί το ότι πρϊτα φτιάχνει τα
αγάλματα και φςτερα επινοεί τθ γλϊςςα.
βωμούς : τόποι τζλεςθσ των κρθςκευτικϊν κυςιϊν. Με τισ κυςίεσ οι πιςτοί ικετεφουν τουσ κεοφσ ι
εκφράηουν τθν ευγνωμοςφνθ και τθν ευλάβειά τουσ.
ἀγάλματα : πιςτά ομοιϊματα προσ τιμι των κεϊν . Σα ἀγάλματα είναι δϊρα των ανκρϊπων με
τα οποία οι κεοί αιςκάνονται ευχαρίςτθςθ, ἀγάλλονται. Αντίκετα ο
ανκρϊπου

ἀνδριάσ είναι ομοίωμα

 γλώςςα - ἔπειτα φωνήν<τέχνῃ. γλώσσα φωνήν :
Η γλϊςςα αποτζλεςε από τθν αρχι τον κυριότερο κϊδικα επικοινωνίασ των ανκρϊπων και βαςικό
ςτοιχείο του πολιτιςμοφ τουσ. ΢φμφωνα με τον Πρωταγόρα και με άλλουσ ςοφιςτζσ θ γλϊςςα
δθμιουργείται από τθν ανκρϊπινθ νόθςθ και βοφλθςθ και δεν δίνεται από το κεό. Επομζνωσ,
υπιρξε δθμιοφργθμα του ανκρϊπου που επιτεφχκθκε με τθ μακροχρόνια εξζλιξθ και όχι δϊρο
δοςμζνο από τθν αρχι ςτον άνκρωπο εκ μζρουσ των κεϊν. (Σθν κεοκρατικι άποψθ , ότι δθλαδι θ
γλϊςςα είναι κεϊκό δϊρο εκφράηει ο Ηρόδοτοσ, με τον μφκο του βαςιλιά των Αιγυπτίων Ψαμμιτιχου που
διθγείται και αφορά δυο βρζφθ τα οποία ανατράφθκαν μζχρι 2 ετϊν χωρίσ να ακοφν λαλιά , οπότε θ πρϊτθ
τουσ λζξθ ιταν φρυγικι άρα για τον Ψαμμιτιχο πρωτοπλάςτθκαν Φρφγεσ και όχι Αιγφπτιοι)

διαμόρφωςι τθσ γλώςςασ : Η άποψθ του Πρωταγόρα για τθ νόμῳ δθμιουργία τθσ γλϊςςασ είναι
κοινι ςτουσ ςοφιςτζσ και ζρχεται ςε αντίκεςθ με τθν κεοκρατικι παράδοςθ που λζει ότι θ γλϊςςα
δόκθκε φφςει ςτον άνκρωπο Ο κεόσ κακϊσ δθμιουργοφςε τον άνκρωπο δεν του ζδωςε ζτοιμθ τθ
γλϊςςα, τον λόγο.
φωνή : α) φωνι που παράγουν ηϊα και άνκρωποι με το λάρυγγα τισ φωνθτικζσ χορδζσ β) κάκε
ζναρκροσ ιχοσ ςε αντίκεςθ με τισ άναρκρεσ κραυγζσ γ) ο λόγοσ, θ φράςθ, θ ριςθ ( αυτι θ ςθμαςία
εδϊ). ΢τθ φράςθ «φωνήν και ὀνόματα διηρθρώσατο» εκφράηεται θ διπλι άρκρωςθ τθσ
γλϊςςασ. Με τθ φωνή εκφράηονται τα απλά δεδομζνα τθσ εμπειρίασ, τα πρωτογενι ςυναιςκιματα
. Σα ὀνόματα δθλϊνουν τα ςφνκετα δεδομζνα τθσ εμπειρίασ, τισ ςκζψεισ, τισ κρίςεισ, τισ αξίεσ, τισ
ιδζεσ που εκφράηει ο άνκρωποσ κακϊσ υπερβαίνει τα απλά εμπειρικά δεδομζνα και τισ απλζσ
ςυναιςκθματικζσ αντιδράςεισ.
Η ςφγχρονθ γλωςςολογικι επιςτιμθ επιβεβαιϊνει φυςικά τισ απόψεισ των ςοφιςτϊν ότι θ γλϊςςα
δθμιουργικθκε εξελικτικά, ςφμφωνα με τισ ανάγκεσ τθσ κοινωνικισ ηωισ. Η ςφγχρονθ γλωςςολογία
ζχει μελετιςει τθ διπλι άρκρωςθ που εμφανίηει κάκε γλϊςςα. , τθν άρκρωςθ των φκόγγων με τθν
οποία ςχθματίηονται οι λζξεισ που εκφράηουν απλά δεδομζνα τθσ εμπειρίασ και τθν άρκρωςθ των
λζξεων , δθλαδι τθ ςφνταξθ, με τθν οποία ςχθματίηονται οι προτάςεισ που φανερϊνουν ςφνκετα
δεδομζνα τθσ εμπειρίασ, ςκζψεισ, κρίςεισ κλπ.

*Αν μελετιςουμε τθν ιςτορία τθσ γλϊςςασ παρατθροφμε ότι όςο πθγαίνουμε ςτο παρελκόν, ςτισ πρωτόγονεσ
κοινωνίεσ, παρατθροφμε ότι τα λεκτικά ςτοιχεία είναι ελάχιςτα , θ γλϊςςα αποτελείται από πολφ λίγα
ςθμαίνοντα που αντιςτοιχοφν ςτισ περιοριςμζνεσ εμπειρίεσ των ανκρϊπων. Η αλικεια είναι ότι ο
άνκρωποσ, μόνοσ από όλα τα ηϊα ζχει τθν ανάγκθ τθσ γλωςςικισ ζκφραςθσ και ζχει προικιςκεί από τον κεό
με τθ δυνατότθτα του λόγου. Διαμορφϊνει και πλάκει τθ γλϊςςα ςταδιακά, βιμα – βιμα, κάκε γενιά με
ςυνεχείσ προςπάκειεσ, παράλλθλα με τθν ανταπόκριςθ ςε όλεσ τισ ανάγκεσ του ςε όλουσ τουσ τομείσ. Αιτία
για τθ δθμιουργία τθσ γλϊςςασ υπιρξε ο κοινωνικόσ βίοσ του ανκρϊπου, θ ανάγκθ να μεταδϊςει και ςτα
υπόλοιπα μζλθ τθσ κοινωνίασ τισ ςκζψεισ του. Αν ο άνκρωποσ ηοφςε μόνοσ του δεν κα δθμιουργοφςε γλϊςςα
, δεν κα ανζπτυςςε τθν ομιλία, το λόγο. Προφανϊσ, οι πρωτόγονοι άνκρωποι ςυνεννοοφνταν ςτθν αρχι με
μιμικζσ κινιςεισ (γλϊςςα κωφϊν), ζπειτα με απλζσ φωνζσ από τισ οποίεσ κα προκφψουν ςτθ ςυνζχεια οι
λζξεισ. Για τισ πρϊτεσ φωνζσ από τισ οποίεσ προζκυψαν οι λζξεισ υπάρχουν οι δυο κεωρίεσ α)
ονοματοποιθτικι : οι πρϊτεσ ονομαςίεσ των πραγμάτων και των πικανϊσ να ιταν μίμθςθ ιχων β)
επιφωνθματικι : οι πρϊτεσ λζξεισ ιταν επιφωνιματα με τα οποία ο άνκρωποσ εξζφραηε τα ςυναιςκιματά
του . Αυτά αποτζλεςαν τθ βάςθ για τθν διαμόρφωςθ τθσ ανκρϊπινθσ γλϊςςασ. Οι δυο κεωρίεσ δίνουν ορκζσ
ερμθνείεσ και αλλθλοςυμπλθρϊνονται. +

 κατοικία : καί οἰκήσεις : κατοικίεσ, οικοδομικι τζχνθ
 ενδυμαςία και προςαρμογι ςτο περιβάλλον

καί ἐσθῆτας καί ὑποδέσεις καί

στρωμνάς : τα διάφορα είδθ χειροτεχνίασ
 διατροφι καί τάς τροφάς ἐκ γῆς ηὔρετο : δεν εννοεί βοτάνθν εκ τθσ γθσ αλλά τροφζσ
που καταςκευάηονται με προϊόντα που προζρχονται από τθ γθ.
Συμπζραςμα : οι άνκρωποι χρθςιμοποιϊντασ τθν ζμφυτθ νοθμοςφνθσ τουσ εξαςφάλιςαν τροφι,
ςτζγθ και ενδυμαςία, ζμακαν να μιλοφν, αφοφ πρϊτα ζφτιαξαν βωμοφσ και αγάλματα κεϊν.. Όλα
τα παραπάνω επιτεφγματα εντάςςονται ςε ζνα προ-θκικό ςτάδιο τθσ πολιτιςμικισ εξζλιξθσ.
Σο ςτάδιο των παραπάνω επιτευγμάτων είναι το καταςκευαςτικό – τεχνολογικό ςτο οποίο ο
άνκρωποσ επιλφει ςθμαντικά προβλιματα επιβίωςθσ αλλά δεν ζχει ακόμα τθ δυνατότθτα να
αμυνκεί απζναντι ςτα ιςχυρότερα από αυτόν κθρία αλλά και να ςυμβιϊςει αρμονικά με τουσ
άλλουσ ανκρϊπουσ.
Η μετάβαςθ από το καταςκευαςτικό –προθκικό ςτο θκικό-πολιτικό ςτάδιο
θ δθμιουργία των πόλεων
2. θ αδυναμία κοινωνικισ ςυμβίωςθσ- απειλι καταςτροφισ
«Οὕτω δή <..διεφθείροντο»
παρασκευασμένοι : τα εφόδια είναι αυτά που προζρχονται από τθν κλοπι τθσ φωτιάσ από τον
Προμθκζα.
ᾤκουν ..ἦσαν : οι άνκρωποι ςτθν αρχι κατοικοφν διαςκορπιςμζνοι (ςποράδθν) και επομζνωσ
ιταν αδφνατο ςε αυτοφσ να δθμιουργιςουν πόλεισ που απαιτοφν τθν ςυγκζντρωςθ πολλϊν
ατόμων ςε ζνα τόπο, μια μόνιμθ εγκατάςταςθ.
δημιουργική τέχνη :Η τζχνθ των δθμιουργϊν, των τεχνιτϊν, (δημιουργός = δῆμος + ἔργον) .
Δθμιουργόσ είναι αυτόσ που παράγει ζνα ζργο ωφζλιμο ςτο διμο, ςτο λαό. ΢τουσ δθμιουργοφσ
ανικαν ςτουσ ομθρικοφσ χρόνουσ οι μάντεισ, οι γιατροί, οι κιρυκεσ, οι οικοδόμοι) . Οι τεχνικζσ
γνϊςεισ ( των δθμιουργϊν ), θ δθμιουργικι τζχνθ ἱκανή βοηθός ἦν πρός τροφήν, είναι αρκετι
για τθν εξαςφάλιςθσ τροφισ, για τθν καταςκευι αντικειμζνων και άλλων ςκευϊν αλλά είναι
ανεπαρκισ ἐνδεής για να αποκροφςουν τισ επικζςεισ που δζχονται από τα κθρία. Οι άνκρωποι ςε
αυτιν τθν φάςθ τθσ κοινωνικισ εξζλιξθσ δεν διακζτουν όπλα και μεκόδουσ τζτοιεσ που κα ιταν

ικανζσ να αποκροφςουν τισ επικζςεισ που δζχονται από τα άγρια ηϊα και να τα εξοντϊςουν . Ο
άνκρωποσ που ηει μονιρθσ δεν μπορεί να αμυνκεί, οι μονιρεισ άνκρωποι και οι απομονωμζνοι
λαοί δεν είναι αυτάρκεισ. Επίςθσ, δεν ζχει τθν ικανότθτα να ηιςει ςε οργανωμζνεσ κοινωνίεσ, με
κανόνεσ και αξίεσ. Η κοινωνικι φφςθ του ανκρϊπου δεν ζχει ςφμφωνα με τον Πρωταγόρα
αναπτυχκεί ςτθ φάςθ αυτι.
πολιτική τέχνη οὐκ εἶχον ἧς μέρος πολεμική : θ πολεμικι τζχνθ δθμιουργείται και
αναπτφςςεται ςε οργανωμζνεσ κοινωνίεσ. Η πολεμικι αναγνωρίηεται ωσ μζροσ τθσ πολιτικισ και
ςτθν Πλατωνικι «Πολιτεία». Ο πόλεμοσ παρά τισ ςυμφορζσ, που προκαλεί κεωρείται ςτοιχείο τθσ
πολιτικισ γιατί ςτθρίηεται και αναπτφςςει τα κφρια ςτοιχεία τθσ πολιτικισ φφςθσ του ανκρϊπου,
τθν άμυνα για το δίκαιο, τθν ελευκερία, τον αγϊνα «ὑπέρ βωμών και ἐστιῶν», τθν περιφρόνθςθ
ςτον κάνατο, τθν αυτοκυςία για χάρθ των ςθμαντικότερων ςυμφερόντων τθσ πατρίδασ, τθσ
ανκρωπότθτασ, τθσ επιςτιμθσ, του πολιτιςμοφ, αφυπνίηει τα ζκνθ, ανοίγει δρόμουσ για τθν
ανακάλυψθ νζων τόπων, νζων επιςτθμϊν. Για τον Ηρόδοτο «πόλεμοσ πατιρ πάντων».
ἐζήτουν ἀθροίζεσθαι καί σώζεσθαι κτίζοντες πόλεις : Κατά τον Πρωταγόρα, οι άνκρωποι
ζνιωκαν τθν ανάγκθ («ἐζήτουν») τθσ ςυνάκροιςθσ, τθσ ςυμβίωςθσ μζςα ςε πολιτικά οργανωμζνεσ
κοινωνίεσ. Ο άνκρωποσ, δθλαδι, επιβιϊνει μόνο χάρθ ςτθν ικανότθτά του για κοινωνικι ηωι. Η
βαςικι αυτι κζςθ μπορεί να κεωρθκεί «προδιατφπωςθ» τθσ κζςθσ του Αριςτοτζλθ για τον
άνκρωπο «φύσει πολιτικόν ὄν». Ο άνκρωποσ παρά το ότι ζχει τθ λογικι, ςθμαντικό και πολφτιμο
εφόδιο, δεν είναι ολοκλθρωμζνοσ και αυτάρκθσ εάν δεν ηει ςε κοινωνίεσ, αν δεν αποκτά επαφζσ και
ςχζςεισ με τουσ όμοιουσ του. Για το λόγο αυτό και μθτζρα του ανκρϊπινου πολιτιςμοφ είναι θ
κοινωνία, ζξω από τθν οποία δεν μπορεί να υπάρχει ο άνκρωποσ. .
θ κοινωνικι ςυμβίωςθ για τον Πρωταγόρα και τον Αριςτοτζλθ-διαφορετικζσ προςεγγίςεισ.
Η άποψθ του Πρωταγόρα είναι ότι θ κοινωνικι ςυμβίωςθ των ανκρϊπων ιταν αποτζλεςμα του
φόβου τουσ προσ τα κθρία. Η ανεπάρκεια του ανκρϊπου να ανταπεξζλκει ατομικά ςτισ ίδιεσ τισ
ανάγκεσ του κεωρείται το αίτιο για τθ δθμιουργία των πόλεων. ςτθν Πλατωνικι «Πολιτεία».
΢φμφωνα με τον Πλάτωνα θ πρϊτθ κοινωνία δεν προιλκε από εςωτερικι ανάγκθ του ανκρϊπου,
αλλά από εξωτερικά κίνθτρα, από τον φόβο και τθν αδυναμία των ανκρϊπων απζναντι ςτα άγρια
κθρία. Η οργανωμζνθ Πολιτεία προιλκε από τθν απεριόριςτθ και φυςικι ελευκερία του ανκρϊπου
που οδιγθςε τα μζλθ τθσ κοινωνίασ ςε ςυγκροφςεισ και ςε πολζμουσ όλων εναντίον όλων .
Για τον Αριςτοτζλθ θ πρϊτθ αρχι για τθ ςυγκρότθςθ των κοινωνιϊν βρίςκεται ςτθν ζμφυτθ
κοινωνικότθτα του ανκρϊπου, ο οποίοσ είναι «φύσει πολιτικόν ζῶον ὄν». Αυτό το γεγονόσ
φαίνεται από το ότι ο άνκρωποσ είναι προικιςμζνοσ με τθ δυνατότθτα του λόγου, με τθ γλϊςςα θ
οποία κα ιταν άςκοπθ αν ο άνκρωποσ δεν ιταν προοριςμζνοσ να ηει ςε οργανωμζνεσ κοινωνίεσ.
΢τθν κοινωνία ο άνκρωποσ βρίςκει τθν ολοκλιρωςι του, εκπλθρϊνεται ο προοριςμόσ του. Σθν
αριςτοτελικι κζςθ υποςτθρίηουν πολλοί νεότεροι κοινωνιολόγοι, πολιτειολόγοι, φιλόςοφοι και
ψυχολόγοι.
Εδϊ φαίνεται κυρίωσ θ ςθμαςία που αποδίδεται ςτον κεςμό τθσ πόλθσ.
ὅτε οὖν ἁθροισθεῖεν, ἠδίκουν ἀλλήλους ἅτε οὐκ ἔχοντες την πολτικήν τέχνην , ὥστε
πάλιν σκεδαννυμένοι διεφθείροντο.
ςυνζπειεσ τθσ αδυναμίασ κοινωνικισ ςυμβίωςθσ-τθσ απουςίασ πολιτικισ τζχνθσ.

α. απϊλεια από τα κθρία ( αιτία :αδυναμία αντιμετϊπιςθσ επειδι δεν κατζχουν τθν πολεμικι
τζχνθ)
β. αλλθλοκαταςτροφι
γ. φκορά, κίνδυνοσ ολοκλθρωτικισ απϊλειασ του ανκρϊπινου είδουσ. (αιτία : αδυναμία κοινωνικισ
ςυμβίωςθσ επειδι δεν διακζτουν τθν πολιτικι τζχνθ).
Οι άνκρωποι κζλουν να ςυγκροτιςουν κοινωνίεσ, ςυγκεντρϊνονται, επικυμοφν να ςυνυπάρξουν.
Οι προςπάκειζσ τουσ αποτυγχάνουν γιατί θ τζχνθ τθσ ςυμβίωςθσ, το αίςκθμα τθσ κοινωνικότθτασ
δεν είναι ςτοιχείο τθσ αρχικισ φφςθσ του ανκρϊπου και οφτε ο Προμθκζασ μπόρεςε να το
αποςπάςει επειδι βριςκόταν ςτα χζρια του Δία. ΢υνεπϊσ, χωρίσ τθν πολιτικι τζχνθ, τθν τζχνθ τθσ
ςυμβίωςθσ δεν μποροφν να ςυγκροτιςουν κοινωνίεσ, δεν μποροφν να περιορίςουν τισ εγωιςτικζσ
τάςεισ τουσ, δεν μποροφν να ςυνεννοθκοφν, να ςυνεργαςτοφν, να κατανοιςουν τθν ανάγκθ τθσ
ςυνφπαρξθσ με τουσ άλλουσ . Η αδυναμία ςυμβίωςθσ ζχει ςυνζπειεσ α) τθν αδικία, τθν
αλλθλοεξόντωςθ β) τον αφανιςμό από τα κθρία αφοφ ο άνκρωποσ δεν διακζτει τθν τζχνθ του
πολζμου για να τα αντιμετωπίςει.
Οι δυο παραπάνω καταςτάςεισ οδθγοφν ςτθν καταςτροφι του ανκρϊπου και προκαλοφν τθν
παρζμβαςθ του Δία.
3. παρζμβαςθ του Δία που παρζχει τθν αιδώ και τθ δίκθ ςτουσ ανκρώπουσ.
«Ζεύς οὖν δείσας <..νόσον πόλεως»
α. αιδώσ και δίκθ παράγοντεσ ςυνοχισ των κοινωνιών
Μετά τθν παρζμβαςθ του Προμθκζα για τθ ςωτθρία και τθν επιβίωςθ του ανκρϊπινου γζνουσ,
παρεμβαίνει τϊρα και ο Δίασ ωσ πατζρασ των κεϊν και των ανκρϊπων για να ςϊςει το ςϊςει από
τον αφανιςμό
μή ἀπόλοιτο πᾶν . ΢τζλνει λοιπόν τον Ερμι , τον αγγελιοφόρο των κεϊν, να φζρει και να δωρίςει
ςτουσ ανκρϊπουσ δυο μζςα προςταςίασ, τθν αιδϊ και τθ δίκθ για να επικρατιςει τάξθ και αρμονία
ςτισ πόλεισ και για να αποςοβθκεί ο επαπειλοφμενοσ πόλεμοσ αλλθλοεξόντωςθσ
Επομζνωσ , ιταν αναγκαίο να κακοριςτεί το δίκαιο, να προςδιοριςτοφν όρια ςτθν ελευκερία των
ανκρϊπων. Ο Πρωταγόρασ με ποιθτικό τρόπο και ακολουκϊντασ τισ κρθςκευτικζσ αντιλιψεισ τθσ
εποχισ αποδίδει το γεγονόσ αυτό ςτον Δία ο οποίοσ είναι φπατοσ επόπτθσ, φυλάττει τθν ευκοςμία
του ςφμπαντοσ και ειδικά τθσ κοινωνικισ και τθσ πολιτικισ τάξθσ, διαβιβάηει το δίκαιο ςτουσ
ανκρϊπουσ δια των βαςιλζων .
«ἄγοντα στούς ἀνθρώπους αἰδώ καί δίκην»
αἰδώσ : εκφράηει το αίςκθμα τθσ ντροπισ που αιςκάνεται ο κοινωνικόσ άνκρωποσ για κάκε
αντικοινωνικι πράξθ-για κάκε πράξθ που προςκροφει ςτον κακιερωμζνο θκικό κϊδικα του
κοινωνικοφ περιβάλλοντοσ. Η αιδϊσ ςυνδυάηει τα αιςκιματα τθσ ντροπισ, τθσ ςεμνότθτασ και του
ςεβαςμοφ προσ τουσ άλλουσ. Αποτελεί αςφαλϊσ μια περίπλοκθ ιδιότθτα και για το λόγο αυτό
αποδίδεται με πολλοφσ τρόπουσ :θκικι ςυνείδθςθ, θκικότθτα, ςωφροςφνθ, ςεβαςμόσ των
άγραφων νόμων, αυτοζλεγχοσ, φιλοτιμία, κοςμιότθτα, αυτοςεβαςμόσ.
Αποτελεί τθ βαςικι απαίτθςθ που ζχει θ κοινωνία από ζναν άνκρωπο που κζλει να λογίηεται
ενάρετοσ. Πρόκειται για το αίςκθμα τθσ ντροπισ και τθσ αυκόρμθτθσ οργισ μπροςτά ςε κάκε
απρεπι πράξθ και ταυτόχρονα για το αίςκθμα τθσ τιμισ που δεν μασ επιτρζπει να κάνουμε πίςω,
μπροςτά ςτο επιβαλλόμενο χρζοσ μασ.

Το αίςκθμα τθσ ντροπισ : οι ςφγχρονοι ανκρωπολόγοι διδάςκουν πωσ πρζπει να διακρίνουμε
«πολιτιςμοφσ ντροπισ» από «πολιτιςμοφσ ενοχισ» . ΢τον ομθρικό άνκρωπο το υψθλότερο αγακό
δεν είναι θ απαλλαγι από τα ςυναιςκιματα ενοχισ που δεν φαίνεται καν να τα γνωρίηει, αλλά θ
απόλαυςθ τθσ τιμισ, του επαίνου, τθσ δθμόςιασ εκτίμθςθσ. Η ιςχυρότερθ θκικι δφναμθ που
γνωρίηει ο ομθρικόσ άνκρωποσ δεν είναι ο φόβοσ απζναντι ςτο κεό αλλά ο ςεβαςμόσ απζναντι ςτθ
δθμόςια γνϊμθ. Αυτι είναι θ «αἰδώς». Ο Ζκτορασ κα πει «αἰδέομαι Τρῶας» πάνω ςτθν πιο κρίςιμθ
ςτιγμι τθσ ηωισ του και κα πορευτεί με τα μάτια του ανοιχτά ςτο κάνατο. Οι καταναγκαςμοί τθσ
κοινωνικισ εκτίμθςθσ είναι ανυπόφοροι ςε ζναν πολιτιςμό τθσ «ντροπισ». ΢ε μια τζτοια κοινωνία
κακετί που εκκζτει τον άνδρα ςτθν περιφρόνθςθ ι ςτον περίγελο των ςυνανκρϊπων τοφ είναι
αρκετό για να χάςει το ςεβαςμό ςτον ίδιο του τον εαυτό και καταλιγει να είναι θ μεγαλφτερθ
τιμωρία. Επομζνωσ, «αἰδώσ» κα πρζπει να ερμθνευτεί «ςεβαςμόσ ανκρϊπου ςε άνκρωπο» και
«αυτοςεβαςμόσ» . Όλα αυτά μεταςχθματίςτθκαν βακμιαία ςε αντίςτοιχα αιςκιματα ενοχισ,
φόβου, τιμωρίασ, αγωνίασ για τισ ευκφνεσ , ς’ αυτό που λζμε τφψεισ τθσ ςυνείδθςθσ, όταν από τθν
κοινωνία τθσ ντροπισ , τθσ αἰδοφσ, ζγινε θ μετάβαςθ ςτθν κοινωνία τθσ ενοχισ. Οι ιδιότθτεσ κι οι
καταςτάςεισ αυτισ τθσ δεφτερθσ μασ είναι πολφ πιο γνϊριμεσ. ΢ε αυτιν τθν ανκρωπολογικι
διάκριςθ ανταποκρίνονται οι δυο ςοφά διαλεγμζνοι όροι του Πρωταγόρα αιδϊσ και δίκθ που
αυτοφςιουσ βρίςκουμε και ςτο Ζργα και Ημζρεσ του Ηςιόδου.
δίκη : είναι το αίςκθμα τθσ δικαιοςφνθσ, ο ςεβαςμόσ των δικαιωμάτων των ςυνανκρϊπων μασ και
θ αποκατάςταςι τουσ όταν αυτά καταςτρατθγοφνται. Η δίκθ κα μποροφςε να ταυτιςτεί με τθν
ζμφυτθ αντίλθψθ για το δίκαιο,, το ςωςτό, το νόμιμο. Αυτά τα δυο ςυναιςκιματα εξαςφαλίηουν
τθν αξιοπρζπεια του ανκρϊπου, τον εμποδίηουν να ςυμπεριφζρεται εγωιςτικά, μιςαλλόδοξα και
ατομιςτικά και ςυμβάλλουν ςτθν εμπζδωςθ τθσ πολιτικισ ενότθτασ και τθσ κοινωνικισ αρμονίασ.
Σα δυο αυτά αιςκιματα κρίνονται απαραίτθτα για κάκε πολίτθ και ςυνιςτοφν μζροσ τθσ πολιτικισ
αρετισ.
αἰδώς καί δίκη : Η εξζλιξθ τθσ θκικισ ςυνείδθςθσ οδθγεί τουσ ανκρϊπουσ ςτθν αποδοχι των
αξιϊν τθσ αιδοφσ και τθσ δίκθσ. Η θκικι ςυνείδθςθ αναπτφςςεται από τθν ανάγκθ να ανταποκρικεί
ο άνκρωποσ ςτισ απαιτιςεισ μιασ κοινωνίασ με προθγμζνο πολιτιςμό. Κάκε πολιτιςτικά προθγμζνθ
κοινωνία κεμελιϊνεται πάνω ςτισ αξίεσ τθσ αἰδοῦσ και τθσ δίκθσ. Οι αξίεσ αυτζσ είναι κακολικζσ και
για τισ πολιτιςτικά προθγμζνεσ κοινωνίεσ και είναι αποτελζςματα τθσ εξζλιξθσ τθσ θκικισ
ςυνείδθςθσ και τθσ εξζλιξθσ του πολιτιςμοφ που τθν εκφράηει και τθν κατευκφνει.
[ ςυνείδθςθ : θ αντίλθψθ που ζχει το άτομο για τα φαινόμενα που ςυμβαίνουν ςτον εξωτερικό
κόςμο και θ λειτουργία με τθν οποία παραςταίνει οριςμζνουσ ςκοποφσ ωσ επικυμθτοφσ και
επιδιϊκει να τουσ πραγματοποιιςει με τθν πράξθ του. Ηκικι ςυνείδθςθ :θ λειτουργία με τθν οποία
επικυμοφμε ι αποςτρεφόμαςτε οριςμζνουσ ςκοποφσ και αποδοκιμάηουμε ι επιδοκιμάηουμε τθν
επικυμία μασ ι τθν αποςτροφι μασ προσ αυτοφσ. ]
ἵνα εἶεν κόσμοι πόλεων καί δεσμοί συναγωγοί φιλίας

φιλια : θ φιλία είναι θ φυςικι δφναμθ που ςυνδζει τα διαφορετικά ςτοιχεία ςε αντίκεςθ με το Νείκοσ , τθ
φυςικι δφναμθ που χωρίηει.

β. θ αιδώσ και θ δίκθ (πολιτικι αρετι) μοιράηεται ςε όλουσ τουσ ανκρώπουσ
«Ἐρωτᾷ οὖν <ὡς νόσον πόλεως»: Η ερϊτθςθ διατυπϊνεται από τον Ερμι.
πότερον ὡς τέχναι νενέμηνται..οὕτω νείμω ; νενέμηνται <δημιουργοί : Ο Πρωταγόρασ
ζχει εκτιμιςει άριςτα πόςθ ιταν θ ςθμαςία του καταμεριςμοφ τθσ παραγωγικισ εργαςίασ από τα

πρϊτα ςτάδια τθσ ανκρϊπινθσ ηωισ και πόςο κακόριςε τθ πορεία εξζλιξθσ όλου γενικά του
πολιτιςμοφ.
ίδιώταις : ιδιϊτθσ α) ο πολίτθσ ωσ άτομο ςε αντίκεςθ προσ τθν πόλθ β) ο κοινόσ άνκρωποσ γ) ο
τρόποσ ηωισ των ανκρϊπων που αφορά τθν προςωπικι και όχι τθ δθμόςια δραςτθριότθτά τουσ δ)
ο αγφμναςτοσ άνκρωποσ, ο αδίδακτοσ, ο αμακισ (idiot)
ἤ ἐπί πάντας νείμω<Ἐπί πάντας καί πάντας μετεχόντων <οὐ γάρ γένοιντο πόλεις, εἰ
ὀλίγοι αὐτῶν μετέχοιεν ὥσπερ τῶν ἄλλων τεχνῶν.
ςχολιαςμόσ : γιατί η πολιτική δεν μπορεί να περιλαμβάνεται ςτον καταμεριςμό τησ εργαςίασ ;
Θζτει το πρόβλθμα ςτθ βάςθ του : είναι θ πολιτικι ζνα ειδικό επάγγελμα, που ανικει ςτον
κοινωνικό καταμεριςμό των επαγγελμάτων ; Αν θ πολιτικι ιταν ειδικό επάγγελμα και
περιλαμβανόταν ςτο καταμεριςμό τθσ εργαςίασ δεν κα ςυμμετείχαν όλοι ςτθν πολιτικι ηωι και δεν
κα υπιρχαν πόλεισ, με τθν ζννοια ότι θ πολιτικι προχποκζτει ότι οι άνκρωποι αποδζχονται κοινζσ
θκικζσ αξίεσ, τθν αιδϊ και τθν δίκθ. Αν δεν τισ αποδζχονταν, οι κοινωνικοί ςχθματιςμοί κα
κατζλθγαν ςτθν αλλθλοεξόντωςθ των ανκρϊπων, όπωσ ςτθν προθγοφμενθ φάςθ. Η πολιτικι
ςυνδζεται άρρθκτα με τθν αιδϊ και τθ δίκθ που αποτελοφν το κεμζλιο και τθν αναγκαία
προχπόκεςι τθσ. ΢υνεπϊσ, με τθν ζννοια αυτι κα ιταν αδιανόθτο να μθν είχαν δοκεί ςε όλουσ.
Κατάλθξθ αυτισ τθσ πολιτιςτικισ εξζλιξθσ είναι θ ακθναϊκι δθμοκρατία , που δικαιϊνεται με το
μφκο του Πρωταγόρα.
ἐπί πάντας μετεχόντων : οι δυο αρετζσ, θ αἰδώς και ἡ δίκη, παραγγζλλει ο Δίασ να μοιραςτοφν

όλουσ ανεξαιρζτωσ τουσ ανκρϊπουσ, αυτά τα δϊρα δεν μπορεί να περιορίηονται ςε οριςμζνουσ
μόνον εκλεκτοφσ, όπωσ ςυμβαίνει με τισ άλλεσ τζχνεσ .
η αιδώσ και η δίκη πρζπει να δοθοφν ςε όλουσ τουσ ανθρώπουσ διότι :
οὐ γάρ ἄν γένοιντο πόλεις εἰ ὀλίγοι <τεχνῶν : Αν οι βαςικζσ ιδιότθτεσ που κεμελιϊνουν τθν
πολιτικι ςυγκρότθςθ τθσ κοινωνίασ δεν είναι κοινζσ ςε όλα τα μζλθ τθσ, θ κοινωνία δεν προχωρά
ςτθν πολιτικι ςυγκρότθςθ. Αν προχωριςει χωρίσ αυτιν τθν προχπόκεςθ κα τθσ λείπει θ ςυνεκτικι
δφναμθ Ζτςι λοιπόν ο Δίασ απευκφνεται ςτον Ερμι λζγοντασ ότι δεν μποροφν να ςυςτακοφν
πόλεισ, αν τα αγακά αυτά δεν τα κατζχουν όλοι οι άνκρωποι. Προχπόκεςθ των πόλεων είναι θ
ςωφροςφνθ και θ δικαιοςφνθ που πρζπει να υπάρχουν ςε όλο το ςϊμα των πολιτϊν, για να
ςυγκρατοφν ςτα ςωςτά όρια τθ ςυμπεριφορά τουσ και να κάνουν ζτςι δυνατι τθν επιβίωςθ και τθν
ανάπτυξθ τθσ οργανωμζνθσ κοινωνικισ ηωισ. Η κεϊρθςθ του Πρωταγόρα για τθν ςυγκρότθςθ των
πόλεων είναι εξιδανικευμζνθ.
► Δεν γίνεται άμεςα διάκριςθ, αλλά ο Πρωταγόρασ φαίνεται (και από τθ ςυνζχεια τθσ «ριςθσ») να
δζχεται ότι το δθμοκρατικό πολίτευμα τθσ Ακινασ είναι αυτό που ανταποκρίνεται περιςςότερο ςτισ
ανάγκεσ μιασ πολιτιςτικά προθγμζνθσ κοινωνίασ. Η αἰδϊσ και θ δίκθ αναπτφςςονται μόνο μζςα
ςτθν κοινωνικι ηωι και ςε μια δθμοκρατικι κοινωνία βρίςκουν τθν πλιρθ ζκφραςι τουσ. Τπάρχει
όμωσ θ φυςικι καταβολι και θ ιςομοιρία (ιςοκατανομι) τθσ πολιτικισ που κα χρειαςτεί το
κατάλλθλο ζδαφοσ τθσ δθμοκρατικισ κοινωνίασ για να αναπτυχκεί.
ςχολιαςμόσ : θ πολιτικι τζχνθ ςυνεπϊσ εκπροςωπεί ςτθν διαδικαςία τθσ εξζλιξθσ του ανκρϊπου το
ςτάδιο τθσ ςυγκρότθςθσ των πόλεων
«καί νόμον <πόλεως» : ευνόθτο είναι ότι οφτε και ο Δίασ δεν μπορεί να εξαςφαλίςει τθν

κακολικότθτα ςτουσ ανκρϊπουσ των δυο αυτϊν αρετϊν, μια και δεν αποτελοφςαν ςτοιχείο τθσ
αρχικισ φφςθσ τουσ. Αν αφαιρζςουμε το περίβλθμα του μφκου, ςθμαίνει ότι το κζςπιςμα, ο νόμοσ

αυτόσ, ιταν «ζργο του χρόνου, τθσ πικρισ πείρασ και τθσ ανάγκθσ». Ενιςχφει τθ κζςθ ότι όλοι
πρζπει να ζχουν ςυμμετοχι ςτθν αρετι.
Σο τιθέναι νόμον λζγεται για απόλυτο άρχοντα ο οποίοσ επιβάλλει το νόμο ςτουσ άλλουσ όπωσ εδϊ ο
Δίασ ενϊ το τίκεςκαι νόμον για ελεφκερουσ πολίτεσ οι οποίοι μόνοι τουσ κεςπίηουν τουσ κανόνεσ τθσ
κοινωνικισ τουσ ςυμβίωςθσ.

Για αυτό προςκζτει ότι όποιοσ αποδεχτεί ανίκανόσ να τισ αποκτιςει, πρζπει να κανατϊνεται ωσ
καρκίνωμα ςτο ςϊμα τθσ πολιτείασ. Ο Πρωταγόρασ τονίηει αφενόσ ότι όλα τα μζλθ μιασ κοινωνίασ
επιβάλλεται να ζχουν ςυμμετοχι ςτθν «αἰδώ» και ςτθ «δίκη» και ζτςι προετοιμάηει τθν τελικι του
κζςθ ότι όλοι οι άνκρωποι πρζπει να ζχουν ςυμμετοχι ςτθν πολιτικι αρετι.
«ὡς νόσον πόλεως» : Όςοι δεν ζχουν ςυνείδθςθ των αξιϊν τθσ αιδοφσ και τθσ δίκθσ αποτελοφν
νοςθρά ςτοιχεία τθσ πόλθσ που ζχει δικαίωμα να τουσ τιμωριςει, αφοφ πρϊτα κα ζχει
χρθςιμοποιιςει όλα τα μζςα για να τουσ αλλάξει. Αςφαλϊσ, ςιμερα θ κανάτωςθ κεωρείται ςκλθρό
και απάνκρωπο μζςο. Αυτόσ που δεν ζχει ςυνεπϊσ τθν ςυνείδθςθ των αξιϊν τθσ κοινωνίασ, τθσ
αιδοφσ και τθσ δίκθσ παρουςιάηεται ωσ νοςθρό μζλοσ τθσ πολιτείασ, θ πολιτεία παρουςιάηεται ωσ
ηων οργανιςμόσ ο οποίοσ κινδυνεφει να μολυνκεί ολόκλθροσ, εάν μολυνκεί ζνα από τα μζλθ του. Η
ςυμπεριφορά προσ τα νοςθρά μζλθ τθσ κοινωνίασ είναι απάνκρωπθ. Με αυτιν τθν κατακλείδα,
ςτθν οποία ο ςοφιςτισ εκδίδει τθν ετυμθγορία του για τθν αμείλικτθ τιμωρία των νοςθρϊν μελϊν
τθσ κοινωνίασ, τελειϊνει ο μφκοσ του Πρωταγόρα, για να ακολουκιςει το επιμφκιο (λογικι
διερεφνθςθ των δεδομζνων) και τα ςχετικά ςυμπεράςματα .
► Η πολιτικι τζχνθ παρουςιάηεται ςτο ςτάδιο τθσ ςυγκρότθςθσ πόλεων. Σο πζραςμα γίνεται
προοδευτικά και πάντα κάτω από το νόμο τθσ ανάγκθσ. Οι άνκρωποι αφανίηονται αρχικά, επειδι
δεν κατζχουν τθν τζχνθ να ηουν μαηί ςε πόλεισ. Από τα πακιματά τουσ μακαίνουν να ενεργοφν
δίκαια και να ςζβονται τα δικαιϊματα των άλλων.

4. το επιμφκιο – τα ςυμπεράςματα του Πρωταγόρα από το μφκο
«Oὕτω δή…..τούτου αἰτία»
εδϊ αρχίηει θ λογικι διερεφνθςθ των δεδομζνων και ο Πρωταγόρασ με ζνα τόνο ειρωνικό επιχειρεί
να ςυνάγει ςυμπεράςματα
Απαντά ςτο επιχείρθμα που είχε διατυπϊςει ο ΢ωκράτθσ (κεφ. Ι): θ δυνατότθτα όλων να εκφζρουν
άποψθ για τα κζματα τθσ πολιτικισ ςτθν εκκλθςία του διμου ςιμαινε ότι θ πολιτικι δε διδάςκεται,
αλλιϊσ δε κα μποροφςε να διατυπϊςει κακζνασ γνϊμθ παρά μόνο - όπωσ υπονοείται - ο ειδικόσ.
Σο δικαίωμα να εκφζρουν όλοι άποψθ κατά τον Πρωταγόρα είναι νόμιμο, αφοφ θ αἰδώς και η
δίκη είναι κτιμα όλων. Ο Πρωταγόρασ εκφράηει μια αντιτεχνοκρατικι αντίλθψθ για τθν πολιτικι,
επιδοκιμάηει το ακθναϊκό πολίτευμα και ιδίωσ το δικαίωμα τθσ ιςθγορίασ.
περί ἀρετῆς<δημιουργικής : θ αναφορά γίνεται εδϊ ςτθν ικανότθτα του αρχιτζκτονα ι κάκε
άλλου τεχνίτθ. Οι Ακθναίοι, όπωσ ειπϊκθκε και πριν, ςε κζματα τεχνικισ δζχονται να τουσ δίνουν
ςυμβουλζσ μόνον άνκρωποι ειδικοί ςε αυτοφσ τουσ τομείσ και όχι άλλοι.
εἰς συμβουλήν ἀνέχονται : το αντίκετο ςυμβαίνει όταν οι Ακθναίοι ςυηθτοφν τα διάφορα
ηθτιματα τθσ πόλθσ, ςτισ περιπτϊςεισ αυτζσ δζχονται τθ ςυμβουλι όλων των πολιτϊν.
δικαιοσύνης – σωφροσύνης : εδϊ ο Πρωταγόρασ χρθςιμοποιεί εναλλακτικά τουσ όρουσ
δικαιοςφνθ και ςωφροςφνθ που αντικακιςτοφν τθν αιδϊ και τθ δίκθ . Η ςφγχυςθ αυτι που κα

ςυνεχιςτεί και παρακάτω κα δϊςει τθν ευκαιρία ςτον ΢ωκράτθ να ηθτιςει πιο διεξοδικι
διερεφνθςθ τθσ ζννοιασ τθσ αρετισ.
Η φράςθ «διά δικαιοσύνης και σωφροσύνης» δείχνει ότι οι δυο αυτζσ αρετζσ είναι αξεχϊριςτεσ
και εμφανίηονται ωσ μια οδόσ ςτθν οποία πρζπει ο κακζνασ να βαδίηει.
ὡς παντί : προχπόκεςθ για τθν φπαρξθ πολιτειϊν είναι θ ςυμμετοχι όλων ςτθν πολιτικι αρετι.
Χωρίσ αυτό το δεδομζνο δεν είναι δυνατόν να ςυγκροτθκοφν οργανωμζνεσ κοινωνίεσ και να
δθμιουργθκοφν πόλεισ.
τούτου αἰτία : εννοεί τθσ ςυμπεριφοράσ των Ακθναίων, όταν ςυςκζπτονται αφενόσ για διάφορα
τεχνικά ηθτιματα και αφετζρου για διάφορα πολιτικά κζματα.
ανακεφαλαίωςη του μφθου
 τα τρία ςτάδια τθσ εξζλιξθσ – οι τρεισ φάςεισ
΢τον μφκο του Πρωταγόρα μποροφμε να διακρίνουμε τρεισ φάςεισ. Η πρϊτθ είναι θ φάςθ του
Επιμθκζα, κατά τθν οποία ςυντελείται ο βιολογικόσ ςχθματιςμόσ του ανκρϊπου. Η δεφτερθ είναι θ
φάςθ του Προμθκζα, κατά τθν οποία πραγματοποιείται θ γζνεςθ των τεχνών, λ.χ. τθσ κιρασ και τθσ
αλιείασ, και ςχθματίηονται οι πρϊτεσ κοινωνίεσ. Κατά τθ φάςθ αυτι δθμιουργοφνται οι
προχποκζςεισ για τθν επιβίωςθ του ανκρϊπου και τθν προςαρμογι του ςτο φυςικό του
περιβάλλον, δθλαδι το ζδαφοσ και το κλίμα. Η τρίτθ είναι θ φάςθ του ςχθματιςμοφ των πόλεων.
Κατά τθ φάςθ αυτι ςχθματίηονται οι «πόλεισ» δθλαδι ευρφτεροι οικιςμοί που διζπονται από
ξεχωριςτοφσ νόμουσ και ζχουν ξεχωριςτι πολιτικι εξουςία. Όςοι ςυμμετζχουν ςτθν άςκθςι τθσ
ονομάηονται πολίτεσ. Κατά τθ φάςθ αυτι, οι άνκρωποι δζχονται κοινζσ θκικζσ αξίεσ, ςφμφωνα με
τον Πρωταγόρα, τθν «αἰδῶ» και τθ «δίκθ». Ζτςι οι κοινωνικοί ανταγωνιςμοί περιορίηονται και δεν
ζχουν ωσ αποτζλεςμα τθν αλλθλοεξόντωςθ των ανκρϊπων.
► Κοινωνιολογικζσ παρατθριςεισ: αφοροφν τθν αρχικι κατάςταςθ τθσ ανκρϊπινθσ κοινωνίασ:
ᾤκουν ςποράδθν, κίνδυνοσ κθρίων - ςυγκρότθςθ πόλεων - προβλθματικι ςυμβίωςθ,
αλλθλοςπαραγμόσ - αιδϊσ, δίκθ. Ο Hobbes (τ. Αϋ: 195-196) κεωρεί ότι ςτο προκοινωνικό ςτάδιο
εξζλιξθσ οι άνκρωποι βρίςκονται ςε κατάςταςθ πολζμου «των πάντων εναντίον των πάντων». Ο
ανκρϊπινοσ βίοσ δεν είχε καμία αςφάλεια. ΢ε μια τζτοια κατάςταςθ δεν ζχει κζςθ θ
εργατικότθτα, αφοφ οι καρποί τθσ είναι επιςφαλείσ, κατά ςυνζπεια θ καλλιζργεια τθσ γθσ, θ
ναυςιπλοΐα κ.τ.λ. «Ο ανκρϊπινοσ βίοσ είναι μοναχικόσ, ενδεισ, βρωμερόσ, κτθνϊδθσ και βραχφσ
(...) θ φφςθ διαιρεί ζτςι τουσ ανκρϊπουσ που τουσ παρωκεί να αλλθλοςυγκροφονται και να
αλλθλοεξοντϊνονται»..
►Ο μφκοσ του Πρωταγόρα μασ ζδειξε ότι ο Πρωταγόρασ είναι ζνκερμοσ κιαςϊτθσ τθσ άποψθσ
ότι θ θκικι εξαρτάται από τον «νόμον», το ςφςτθμα των ςυμβατικϊν κανόνων και των
παραδόςεων που ζχουν ενςωματωκεί ςτα ικθ μιασ πολιτιςμζνθσ κοινωνίασ. Όπωσ ο Hobbes
πιςτεφει ότι «θ φυςικι κατάςταςθ» του ανκρϊπου κα άφθνε ελάχιςτα περικϊρια για τθν φπαρξθ
θκικισ, θ απουςία τθσ οποίασ κα κακιςτοφςε τον βίο «αξιολφπθτο, αντιπακθτικό, αποκτθνωμζνο
και ςφντομο». Διακθρφςςει τθν ζντονθ διαφωνία του με μερικοφσ ανταγωνιςτζσ του που
πιςτεφουν ότι θ αρετι του πολίτθ προζρχεται «από τθ φφςθ» με άλλα λόγια ότι οι άνκρωποι
γεννιοφνται καλοί ι κακοί. Δεν πιςτεφει ςτθν αρετι του «ακϊου αγρίου». Θεωρεί τθν θκικι
προϊόν του πολιτιςμοφ, ηιτθμα αφομοίωςθσ μιασ ςωςτισ κοινωνικισ παράδοςθσ.
► Από το μφκο του Πρωταγόρα προκφπτει μια προοδευτικι αντίλθψθ τθσ ιςτορίασ ωσ
γίγνεςκαι, δθλ. θ ιςτορία κατανοείται ωσ πορεία από κατϊτερα ςτάδια πολιτιςμοφ ςε ανϊτερα.

Να τθ ςυγκρίνετε με τθν αντίλθψθ του Ηςίοδου για το «χρυςό γζνοσ» των ανκρϊπων κτλ. (῎Εργα
και ῾Ημζραι), με τθν αντίλθψθ του Πλάτωνα (Πολιτικόσ, 269c) και με τθ χριςτιανικι αντίλθψθ για
τον Παράδειςο, τθν πτϊςθ, τθ Δευτζρα Παρουςία.
Ο μφκοσ του Πρωταγόρα, ζνα λαμπρό δείγμα φιλοςοφίασ του πολιτιςμοφ, αποτζλεςε κεμζλιο
πολλϊν μετζπειτα φιλοςοφικϊν και πολιτικϊν ςυςτθμάτων, ΢το μφκο εκφράηεται θ αιςιόδοξθ
αντίλθψθ για τθν πορεία του ανκρϊπου, παρόμοια όπωσ ςτο χορικό τθσ Αντιγόνθσ του ΢οφοκλι,
όπου θ ανκρωπότθτα ακολουκεί μια ςυνεχι προοδευτικι πορεία. Οι αντιλιψεισ αυτζσ
ςυνδζονται με εποχζσ κοινωνικισ προόδου και διαφωτιςμοφ. Αντίκετα ςτον Ηςίοδο εκφράηεται θ
απαιςιόδοξθ αντίλθψθ, ότι θ «χρυςι εποχι» ιταν το παρελκόν, ότι θ αἰδϊσ και θ δίκθ υπιρχαν
από τθν αρχι αλλά ςτο ςιδθροφν αιϊνα «ἀπζπτθςαν εἰσ τόν οὐρανόν» (῎Εργα και ῾Ημζραι, 199200), ενϊ ςτον Πολιτικό του Πλάτωνα (269a +) βρίςκουμε ζνα δείγμα τθσ άποψθσ ότι θ βαςιλεία
του καλοφ και του κακοφ εναλλάςςονται ςε αιϊνιεσ ανακυκλιςεισ που ορίηουν τθν πορεία του
κόςμου (βλ. το κείμενο ςτο Παράρτθμα). Ο ιερόσ Αυγουςτίνοσ εξθγεί τθν ιςτορία τελεολογικά,
τθν παρουςιάηει δθλαδι ωσ πορεία που κα οδθγιςει ςτθ βαςιλεία και τθ δόξα του Θεοφ.
► Αν αφαιρζςουμε τα μυκολογικά ςτοιχεία από τθν αφιγθςθ του Πρωταγόρα, μζνει ότι θ αρετι
κακαυτι δεν ιταν ςτθν αρχι μζροσ τθσ ανκρϊπινθσ φφςθσ, γι’ αυτό οι πρωτόγονοι μολονότι είχαν
τθ νοθμοςφνθ να μακαίνουν διάφορεσ «τζχνεσ», όπωσ τθ χριςθ τθσ φωτιάσ, τθν επεξεργαςία των
μετάλλων κ.ο.κ., ςυμπεριφζρονταν με αγριότθτα ο ζνασ ςτον άλλο και δεν μποροφςαν να
ςυνεργαςτοφν κτλ. Αλλά θ ανκρϊπινθ φφςθ φζρει μζςα τθσ τισ καταβολζσ για να εξελιχκεί θκικά. ΢’
αυτό ακριβϊσ είναι αναγκαία θ διδαςκαλία.
κζματα για το ςφνολο τθσ ενότθτασ
Ο ρόλοσ τθσ αιδοφσ και τθσ δίκθσ ςτθν πρόοδο του πολιτιςμοφ
 το άτομο αυτοελζγχεται, ςυγκρατεί τον εαυτό του ςτα όρια του κοινωνικά επιτρεπτοφ.
Επομζνωσ, οι αρετζσ αυτζσ φυλάγουν το άτομο από τθ μιςαλλοδοξία, τθν επικετικότθτα, τθν
ιδιοτζλεια, τθν αυκαιρεςία, τθν παρανομία, τθν αςυδοςία.
 ρυκμίηουν, διευκετοφν τα ακανκϊδθ προβλιματα τθσ κοινωνίασ ςτο μζτρο του δυνατοφ,
προβλιματα που προκφπτουν από τθ ςυνφπαρξθ των ανκρϊπων και ζτςι αποτρζπονται οι
βιαιότθτεσ, οι αυκαιρεςίεσ, οι ςτείροι ανταγωνιςμοί, οι ολζκριεσ αντεκδικιςεισ.
 κατοχυρϊνουν τθν αξιοπρζπεια του ανκρϊπου, ενδυναμϊνουν το αίςκθμα τθσ υπευκυνότθτασ
και τθσ ςοβαρότθτασ, ςυμβάλλουν ςτθ ςυγκρότθςθ θκικισ ςυνείδθςθσ και ενάρετου χαρακτιρα.
 ο ενςυνείδθτοσ ςεβαςμόσ των άγραφων και των γραπτϊν νόμων ευνοεί τθν οργάνωςθ
δθμοκρατικϊν κοινωνιϊν, γιατί μόνον ςτα πλαίςια τθσ δθμοκρατίασ ο άνκρωποσ υπολογίηει τθ
γνϊμθ που ζχουν οι άλλοι άνκρωποι για αυτόν. ΢τα δθμοκρατικά οργανωμζνα πολιτεφματα μπορεί
να λειτουργιςει ευεργετικά το κριτιριο τθσ κοινισ γνϊμθσ.
ςυμπζραςμα : θ αιδϊσ και θ δίκθ αποτζλεςαν κακοριςτικοφσ παράγοντεσ ευταξίασ, ευρυκμίασ,
ευνομίασ των ανκρϊπινων κοινωνιϊν , προχποκζςεισ απαραίτθτεσ για τθν ανάπτυξθ του
πολιτιςμοφ και για τθν πρόοδο τθσ ανκρωπότθτασ.

ςυνολικι κεώρθςθ :
- Ο Πρωταγόρασ διθγικθκε το μφκο για να αποδείξει ότι θ θκικι και πολιτικι αρετι μπορεί να
διδαχτεί, να αποκτθκεί με τθ διδαςκαλία. Απόδειξε τθ κζςθ του ο Πρωταγόρασ ;
α. το ότι ο Δίασ ζδωςε μζςω του Ερμι τθν πολιτικι αρετι ςτουσ ανκρϊπουσ, αποτελεί ζνα
μυκολογικό ςτοιχείο, είναι ζνα υπερφυςικό γεγονόσ που μπορεί να περιζχεται ςε ζνα μφκο, δεν
είναι όμωσ ζνα αποδεικτικό επιχείρθμα που μπορεί να μασ πείςει για το διδακτό τθσ αρετισ.
β. βαςικι ιδζα : χωρίσ θκικι ςυνείδθςθ (αιδϊσ) και κανόνεσ δικαίου (δίκθ) δεν μπορεί να
υπάρξει οργανωμζνθ κοινωνία. Η αιδϊσ και θ δίκθ είναι αναγκαίεσ για τθ ςφςταςθ και τθ
διατιρθςθ τθσ ανκρϊπινθσ κοινωνίασ. Επειδι αυτό αποτελοφςε αδιριτθ ανάγκθ κα μποροφςαν
να είναι οι ίδιοι οι άνκρωποι που επινοοφν και κακιερϊνουν τθν ζννομθ τάξθ και όχι κάποιο
υπερφυςικό όν. Επίςθσ, κα μποροφςαν να είναι οριςμζνα άτομα που κατζλαβαν τθν εξουςία
και επζβαλαν μια ζννομθ τάξθ που δεν εκφράηει τα αιτιματα τθσ πραγματικισ δικαιοςφνθσ
αλλά κατοχυρϊνει τθ κζλθςθ των φορζων τθσ εξουςίασ. (Θραςφμαχοσ ςτθν Πολιτεία) .
γ. Για τον Πλάτωνα θ δθμιουργία τθσ πόλθσ-κράτουσ οφείλεται ςτθν αδυναμία του κάκε ατόμου
να καλφπτει τισ ανάγκεσ μόνοσ του. Ο καταμεριςμόσ των εργαςιϊν και των επαγγελμάτων είναι
αναγκαίοσ επειδι το μεμονωμζνο άτομο δεν ζχει καμία αυτάρκεια. Σα αίτια για τθ δθμιουργία
τθσ κοινωνίασ είναι οικονομικά, το ενδεζσ άτομο ςτερείται από πολλά πράγματα. Και για τον
Αριςτοτζλθ οι άνκρωποι οργανϊνονται ςε κοινωνίεσ για να εξαςφαλίςουν τα απαραίτθτα για τθ
ηωι τουσ. (η῅ν ἕνεκεν), ζχουν όμωσ ζμφυτθ τθν κοινωνικότθτα, τθν τάςθ να ςυμβιϊνουν με τουσ
όμοιοφσ τουσ . Για τον Αριςτοτζλθ θ κακιζρωςθ των κανόνων δικαίου δεν οφείλεται ςτθ κεϊκι
παρζμβαςθ αλλά το δίκαιο και άδικο είναι διακρίςεισ που κάνει θ ανκρϊπινθ λογικι.
΢τον Αιςχφλο το λογικό και θ ςκζψθ είναι τα δϊρα του Προμθκζα ςτουσ ανκρϊπουσ, ενϊ για
τον ΢οφοκλι ςτθν Αντιγόνθ ο άνκρωποσ είναι πολυμιχανοσ, πολυτεχνίτθσ και εφευρζτθσ τθσ
γλϊςςασ και τθσ λογικισ (Πάροδοσ) . Η θκικι τάξθ και το δίκαιο προζρχονται από τουσ κεοφσ. Ο
ίδιοσ ο Πρωταγόρασ, ςτο ζργο του «Περί κεϊν»εκφράηει τθν άγνοιά του ςχετικά με τουσ κεοφσ,
επομζνωσ είναι αμφίβολο αν κεωροφςε πθγι τθσ θκικισ και του δικαίου το Δία.
ςυμπζραςμα : ο Πρωταγόρασ δεν απζδειξε ότι μπορεί θ αρετι να διδάςκεται αλλά ότι πρζπει να
διδάςκεται , ότι πρζπει να μεταδίδεται με τθ διδαςκαλία ςτισ επόμενεσ γενιζσ, αφοφ χωρίσ τθ
δικαιοςφνθ και τθν αρετι δεν μπορεί να ςτακεί καμία πολιτικι κοινωνία. Η ίδια θ κοινωνία
αιςκάνεται τθν ανάγκθ να επιβάλλει τθν ποινι του κανάτου ςε όποιον απορρίπτει τουσ κανόνεσ
τθσ ςυμβίωςθσ για να μθν αυτοδιαλυκεί.
Αςφαλϊσ, για τον Πρωταγόρα και θ θκικι (αιδϊσ) και το δίκαιο (δίκθ) που εκφράηεται μζςα από
τουσ νόμουσ ζχουν ςτενι ςχζςθ μεταξφ τουσ με κοινό ςκοπό τθ διατιρθςθ και τθ ςυνοχι τθσ
κοινωνίασ. Η θκικι δεν υπθρετεί τθν θκικι τελειοποίθςθ του ανκρϊπου, όπωσ κζλει ο
΢ωκράτθσ και άλλοι φιλόςοφοι, αλλά ζχει κοινωνικό χαρακτιρα και ςκοπό. Μαηί με τουσ
κανόνεσ του δικαίου αποτελεί το κεμζλιο ςτο οποίο ςτθρίηεται θ οργανωμζνθ κοινωνία και θ
πολιτεία.
΢τθ ςυνζχεια ο Πρωταγόρασ κα χρθςιμοποιιςει λογικά επιχειριματα, ςυμπεράςματα από το
μφκο, για να εξετάςει κεωρθτικά το διδακτόν ι μθ τθσ αρετισ. Σα επιχειριματα
αντιπαρατίκενται ςε αυτά του ΢ωκράτθ με τα οποία αμφιςβιτθςε το διδακτόν τθσ αρετισ.

ερμθνευτικζσ παρατθριςεισ
1 θείας μετέσχε μοίρας: Με ποιο τρόπο ςυμμετείχε ο άνκρωποσ ςτθ μοίρα, ςτο μερίδιο, των
κεϊν;
2. Σι είχαν επιτφχει και ςε ποιο ςτάδιο εξζλιξθσ είχαν φτάςει οι άνκρωποι πριν από τθ δθμιουργία
πόλεων ;
3. Ποια προβλιματα αντιμετϊπιηαν οι άνκρωποι, όταν ηοφςαν διαςκορπιςμζνοι και ποια
προβλιματα αντιμετϊπιςαν ςτισ πόλεισ αμζςωσ μετά τθν ίδρυςι τουσ; Ποφ οφείλονταν τα
προβλιματα αυτά;
4. Η πολεμικι τζχνθ παρουςιάηεται ωσ μζροσ τθσ πολιτικισ. Πϊσ εξθγείται αυτό, κατά τθ γνϊμθ
ςασ;
5. α) αἰδϊσ, δίκθ: Ποιο είναι το περιεχόμενο κακεμιάσ ζννοιασ; β) Γιατί κεωροφνται πόλεων κόςμοι
τε καὶ δεςμοὶ φιλίασ ςυναγωγοί;
6. ΢ε ποιο ςθμείο του κειμζνου γίνεται αναφορά ςτον καταμεριςμό τθσ εργαςίασ; Ποια ςθμαςία τοφ
αποδίδει ο Πρωταγόρασ για τθν εξζλιξθ του πολιτιςμοφ και γιατί θ πολιτικι δεν μποροφςε να
περιλαμβάνεται ςτον καταμεριςμό αυτό;
7. οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις, εἰ ὀλίγοι αὐτῶν (αἰδοῦς καὶ δίκης) μετέχοιεν: Η άποψθ αυτι
αναφζρεται μόνο ςε δθμοκρατικά πολιτεφματα ι ςε όλα; Να αιτιολογιςετε τθν απάντθςι ςασ.
8. Ποιο ςτάδιο ςτθν εξελικτικι πορεία του ανκρϊπου εκπροςωπεί θ πολιτικι τζχνθ και πϊσ
ςυντελείται το πζραςμα ς’ αυτό;
9. . καὶ νόμον γε θὲς ... πόλεως: Πϊσ εξθγείται θ ανάγκθ νόμου για τθν τιμωρία όποιου δε
μετζχει ςτθν αἰδῶ και τθ δίκθ, αφοφ αυτζσ μοιράςτθκαν ςε όλουσ;
10. Η αἰδϊσ και θ δίκθ δεν είναι ζµφυτεσ ςτον άνκρωπο, κατανζµονται βζβαια ςε όλουσ, αλλά ςε
µεταγενζςτερο ςτάδιο. Ποια ςθµαςία ζχει θ κζςθ αυτι για τθ διδαςκαλία τθσ αρετισ που
επαγγζλλεται ο Πρωταγόρασ
11. Οὕτω δι, ὦ ΢ϊκρατεσ, ... αἰτία: ΢ε ποιο επιχείρθµα του ΢ωκράτθ απαντά ο Πρωταγόρασ και
ποια ςτάςθ τθρεί απζναντι ςτο ακθναϊκό πολίτευµα
Λεξιλογικζσ αςκιςεισ
1. δεςµοὶ φιλίασ ςυναγωγοί : Να ςυνκζςετε το ριµα ἄγω µε πζντε προκζςεισ και να ςχθµατίςετε
από κάκε ςφνκετο ζνα παράγωγο κατά το παράδειγµα ςυνάγω - ςυναγωγόσ ή ςυναγωγή. Μπορείτε
να χρθςιµοποιιςετε και παραγωγικζσ καταλιξεισ.
2. δεςµοὶ < δέω-δῶ (κ. δες-): Σα ουςιαςτικά που παράγονται από ρήµατα µε τισ παραγωγικέσ
καταλήξεισ -µόσ, -(ε)τόσ, -οσ (αρς. βϋ κλ.), -ςισ, -ςία, -ή ή -ά (όταν προθγείται ρ), -ία ή -εία,
ςθµαίνουν τθν ενέργεια, το πάκοσ ή τθν κατάςταςθ. Να ςχθµατίςετε παράγωγα ουςιαςτικά από
τα ακόλουκα ρήµατα, χρθςιµοποιώντασ όςεσ από τισ παραπάνω καταλήξεισ ταιριάηουν: ὀδύροµαι,
ςείω, ἀγείρω (κ. ἀγερ-), ςυναγείρω, τίκτω (κ. τεκ-, τοκ-), λύω, παύω, ςτέφω, αἴρω, ἐγείρω,
χρήοµαι-χρῶµαι, ςθµαίνω, ςτρέφω, πέµπω, φυλάττω, χαίρω (κ. χαρ-), ἀγγέλλω, ὁµιλέω-ῶ,
µαρτυρέω-ῶ, λατρεύω, δουλεύω, µαντεύω, ἀριςτεύω, βαςιλεύω.
3. Να βρείτε λζξεισ του κειμζνου οι οποίεσ ζχουν ετυμολογικι ςυγγζνεια με τισ παρακάτω λζξεισ τθσ
νζασ ελλθνικισ : μετοχι, διοίκθςθ, νόμιςμα, πολίτθσ, επιφϊνθμα, κιραμα, διαχείριςθ, ζντεχνοσ,
απϊλεια, διαγωγι.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful