POVR[INSKI NAPON

Povr{inski napon je pojava koja se javlja na povr{ini te~nosti, bilo da je druga faza te~na ili gasovita. Ispoljava se kao sila koja te`i da grani~nu povr{inu svede na najmanju meru, a posledica je postojanja me|umolekulskih sila. Ove sile deluju podjednako sa svih strana na molekul. One su u unutra{njosti te~nosti me|usobno zasi}ene, pa se molekuli nalaze u energetskoj ravnote`i. Rezultanta sila jednaka je nuli. Me|utim, molekuli u povr{inskom grani~nom sloju poseduju izvestan vi{ak energije, tzv. slobodnu povr{insku energiju. Rezultanta sila koje deluju na molekule u povr{inskom grani~nom sloju upravljena je ka unutra{njosti te~nosti, jer je broj molekula u jedinici zapremine gasovite faze manji nego u te~noj fazi. Povr{inski napon te`i da smanji slobodnu povr{insku energiju (slika 1a). Rezultanta sila stoji pod pravim uglom u odnosu na povr{inu te~nosti. Ovo dejstvo unutra{njih molekula na povr{inski sloj naziva se povr{inski napon, a manifestuje se kao te`nja slobodne povr{ine da se pona{a kao zategnuta elasti~na opna i da se skupi. Posledica ovoga je i te`nja kapi da zauzme sferni oblik, tj. da postigne {to ni`e energetsko stanje, odnosno da smanji povr{insku energiju (slika 1b). Mera povr{inskog napona te~nosti naziva se koeficijent povr{inskog napona ili kapilarna konstanta σ, jer je vezana za kapilarne pojave. To je sila zatezanja koja deluje normalno na jedinicu du`ine, po povr{ini te~nosti. Prema tome, jedinica za koeficijent povr{inskog napona je N m-1. Povr{inski napon mo`e se definisati i energijom koja je potrebna da se povr{ina te~nosti pove}a za 1 m2. Tada se naziva slobodna povr{inska energija i ima dimenzije J m-2. Povr{inski napon opada sa povi{enjem temperature. Upore|ivanjem te~nosti prema njihovim povr{inskim naponima dolazi se do zaklju~ka da je povr{inski napon utoliko ve}i ukoliko su ja~e me|umolekulske sile. Takve te~nosti imaju i visoke ta~ke klju~anja. Nasuprot njima, lako isparljive te~nosti imaju male povr{inske napone i niske ta~ke klju~anja (tablica 1).

Teorijski princip

(a)

(b) Slika 1. Dejstvo privla~nih me|umolekulskih sila na: a) povr{inu te~nosti, b) na povr{inu kapi koja je na ~vrstoj fazi

Eksperimentalna fizi~ka hemija

15

Tablica 1. Povr{inski napon i ta~ka klju~anja pojedinih te~nosti

Te~nost Voda Benzol Toluol Hloroform Aceton Metanol Etanol Etar

σ (N m-1) na 20°C 0,0728 0,0289 0,0284 0,0271 0,0237 0,0226 0,0223 0,0170

t.k. (°C) 100 80,1 110,6 61,0 56,5 64,7 78,15 34,6

Na dodiru dve te~ne faze, koje se ne me{aju ili se delimi~no me{aju, javlja se tzv. grani~ni sloj u kome se nalaze molekuli obe faze, ali u druga~ijem polo`aju u pore|enju sa molekulima u ~istim fazama. Napon koji se javlja u ovom grani~nom sloju posledica je me|udejstva prisutnih molekula, pa se naziva me|upovr{inski napon ili me|ufazni napon (raniji naziv dodirni napon). Ovaj napon je manji od povr{inskog napona, jer su adhezione sile u grani~nom sloju izme|u dve te~nosti ve}e od sila koje se javljaju izme|u molekula te~ne i gasovite faze. Iz koeficijenta povr{inskog napona mo`e se izra~unati veli~ina koju je Sugden (Sugden) nazvao parahor te~nosti P:

σ4 P=M ρt – ρp
1

(1)

gde je: M – molarna masa analizirane te~nosti σ – koeficijent povr{inskog napona te~nosti ρt – gustina te~nosti ρp – gustina pare. Na ni`im temperaturama gustina pare je mnogo manja od gustine te~nosti, pa se mo`e zanemariti. Izraz za parahor dobija jednostavniji oblik:

σ4 P=M ρt

1

(2)

16

Medenica / Male{ev

Parahor ima dimenzije molarne zapremine pomno`ene sa ~etvrtim korenom povr{inskog napona (m3 mol-1 N¼ m-¼ ). To je aditivna i konstitutivna veli~ina, {to zna~i da zavisi od vrste, broja i na~ina vezivanja atoma u molekulu. Mo`e se izra~unati sabiranjem vrednosti parahora atoma i veza u molekulu (tablica 2 u Prilogu). U farmaceutskim istra`ivanjima odre|ivanje povr{inskog napona je od zna~aja za uspostavljanje veze izme|u povr{inske aktivnosti leka i njegovog biohemijskog i farmakolo{kog dejstva. Tako|e, mo`e se odrediti i ~isto}a te~nosti, jer eventualno prisutne ne~isto}e menjaju vrednost koeficijenta povr{inskog napona. Za odre|ivanje povr{inskog napona postoje razli~ite metode, u zavisnosti od ta~nosti koja se `eli posti}i, od koli~ine uzorka sa kojim se raspola`e i od jednostavnosti rada. Metoda merenja mase kapi podrazumeva odre|ivanje broja kapi koje isteknu iz odre|ene zapremine i merenja njihove mase. U tu svrhu koristi se Traubeov (Traube) stalagmometar. To je relativna metoda, jer se povr{inski napon analizirane te~nosti upore|uje sa povr{inskim naponom standardnog rastvora. Zato je potrebno prethodno kalibrisati stalagmometar sa standardom (npr. vodom). Traubeov stalagmometar (slika 2) je staklena cev sa pro{irenjem i kapilarom na donjem kraju, koja se zavr{ava ravnom povr{inom. Kap te~nosti koja se obrazuje na donjem delu kapilare (prilikom slobodnog isticanja te~nosti u obliku kapi) otkida se u trenutku kada njena masa savlada povr{inski napon. Ukoliko je povr{inski napon ve}i bi}e i masa kapi ve}a. To zna~i da }e se iz iste zapremine obrazovati manji broj kapi. Masa kapi data je slede}im izrazom: Metoda merenja mase kapi

V.ρ m= n

(3)

gde je: m – masa kapi V – zapremina te~nosti ρ – gustina te~nosti n – broj kapi u zapremini V.

Slika 2. Traubeov stalagmometar

Eksperimentalna fizi~ka hemija

17

Po{to je masa kapi proporcionalna povr{inskom naponu sledi:

V.ρ =K.σ n

(4)

gde je K – konstanta srazmere, koja zavisi od karakteristika stalagmometra. Kako se povr{inski napon analizirane te~nosti (x) upore|uje sa povr{inskim naponom standarda (npr. vode), to va`e slede}e relacije:

V . ρH2O = K . σH2O nH2O

V . ρx = K . σx nx

(5)

(6)

Zapremina V i konstanta K imaju zajedni~ku vrednost, jer se radi sa istim stalagmometrom i za analiziranu te~nost i za vodu, pa deljenjem ove dve jedna~ine i re{avanjem po σx sledi:

ρx . nH2O σx= σH2O ρH2O . nx

(7)

gde je: σx – koeficijent povr{inskog napona analizirane te~nosti σH2O – koeficijent povr{inskog napona vode ρx – gustina analizirane te~nosti ρH2O – gustina vode nx – broj kapi analizirane te~nosti u pro{irenom delu stalagmometra nH2O – broj kapi vode u pro{irenom delu stalagmometra.

18

Medenica / Male{ev

Metoda kapilarne cevi (kapilarna elevacija) je najpouzdanija metoda za odre|ivanje povr{inskog napona. Zasniva se na merenju visine podizanja te~nosti u kapilarnoj cevi poznatog pre~nika (slika 3). U kapilari te~nost koja kvasi zidove suda, stvara pritisak usled delovanja povr{inskog napona te~nosti, koji je prikazan Laplasovom (Laplace) jedna~inom:

Metoda kapilarne cevi

P1 =
gde je: σ – povr{inski napon te~nosti r – polupre~nik kapilare.

2σ r

(8)

Usled kapilarnih pojava, odnosno adhezionih sila koje slabe pritisak P1 dolazi do podizanja te~nosti u kapilari do izvesne visine, usled pritiska koji vlada u masi te~nosti zbog povr{inskog napona. Hidrostati~ki pritisak stuba te~nosti koji se stvara u kapilarnoj cevi, u ta~ki B, jednak je:

P2 = ρ . g . h

(9)

Slika 3. Kapilarni efekat P – pritisak usled povr{inskog napona h – visina stuba te~nosti u kapilari izme|u ta~aka A i B

gde je: ρ – gustina te~nosti g – ubrzanje Zemljine te`e h – visina stuba te~nosti u kapilarnoj cevi. Te~nost u kapilari zaustavi}e se na nekoj visini h kada se uspostavi ravnote`a izme|u pritisaka P1 i P2:

ρ.g.h=

2σ r

(10)

iz koje se mo`e, merenjem visine stuba te~nosti h iznad nivoa te~nosti, izra~unati povr{inski napon te~nosti:

σ=

Vrednost ρ je poznata veli~ina za analiziranu te~nost na temperaturi merenja. Vrednost r je poznata za datu kapilaru ili se mo`e odrediti kori{}enjem te~nosti poznatih σ i ρ.

1 . . . r ρ g h 2

(11)

Eksperimentalna fizi~ka hemija

19

Me|upovr{inski napon (koji se javlja na granici dve te~ne faze koje se ne me{aju ili se delimi~no me{aju) odre|uje se istim metodama kao i povr{inski napon. Metodom kapilarne cevi, (slika 4) izvodi se tako {to se te~nost A manje gustine sipa u pro{ireni deo suda koji se zavr{ava kapilarom polupre~nika r. Kapilara se uranja u te~nost B ve}e gustine. Pomeranjem suda A gore-dole podesi se da dodirne povr{ine te~nosti u sudu A i te~nosti u sudu B budu na istom nivou i izmeri visina stuba te~nosti h. Tada se me|upovr{inski napon izra~unava iz jedna~ine (11) i poznate vrednosti gustine ρA za te~nost A.

Slika 4. Odre|ivanje me|upovr{inskog napona A – sud sa te~no{}u manje gustine B – sud sa te~no{}u ve}e gustine h – visina stuba te~nosti

20

Medenica / Male{ev

URADITE SAMOSTALNO ...

Zadatak eksperimenta
Odrediti broj kapi standardnog rastvora (vode) i analizirane te~nosti u pro{irenom delu stalagmometra. Iz srednjih vrednosti broja kapi za vodu i analiziranu te~nost, tabli~nih podataka za gustinu i koeficijent povr{inskog napona vode i gustine analizirane te~nosti na radnoj temperaturi izra~unati koeficijent povr{inskog napona (σx) za analiziranu te~nost, sa ta~no{}u datom za povr{inski napon vode. Izra~unati parahor te~nosti.

Odre|ivanje povr{inskog napona te~nosti stalagmometrom

Aparatura i hemikalije Traubeov stalagmometar (slika 2) Analizirana te~nost Destilovana voda (standard) Kalibracija stalagmometra Kalibracija stalagmometra podrazumeva odre|ivanje konstante K, koja zavisi od karakteristika stalagmometra. Konstanta K se odre|uje merenjem broja kapi istekle vode (standarda) nH2O iz pro{irenog dela stalagmometra i izra~unava iz izraza:

Vrednosti za σH2O i ρH2O na temperaturi merenja nalaze se u tablici 3 u Prilogu. a) Priprema Na gornji deo stalagmometra navu}i gumenu cev sa staklenim nastavkom. Na donji deo gumene cevi ({to bli`e stalagmometru) staviti metalnu {tipaljku, kojom se pode{ava isticanje te~nosti u kapima. Donji deo stalagmometra uroniti u ~a{icu ({tipaljka se podesi tako da otvor gumene cevi bude {to manji), povu}i te~nost iznad gornje

ρH2O σH2O= K nH2O

(12)

Eksperimentalna fizi~ka hemija

21

oznake stalagmometra i stegnuti {tipaljku da te~nost ne isti~e. Kalibraciju stalagmometra uraditi sa destilovanom vodom prema postupku datom za odre|ivanje zapremine jedne kapi i za odre|ivanje broja kapi u pro{irenom delu stalagmometra. b) Odre|ivanje zapremine jedne kapi Menisk te~nosti izjedna~iti sa prvom crtom na gornjem, graduisanom delu stalagmometra. Pa`ljivo ispustiti jednu kap i zapisati koliko podeoka zauzima. c) Odre|ivanje broja kapi u pro{irenom delu stalagmometra Povu}i te~nost u gornji, graduisani deo stalagmometra. Zapisati podeok iznad pro{irenja na kome se nalazi menisk te~nosti. Obrisati kap sa donjeg dela stalagmometra i podesiti da te~nost isti~e u kapima. Brojati kapi, a brojanje zavr{iti kada te~nost u|e u donji, graduisani deo stalagmometra i zapisati broj podeoka. Zbir podeoka iznad i ispod pro{irenja podeliti brojem podeoka koji zauzima jedna kap. Ovaj koli~nik, odnosno vi{ak kapi, izra~unat sa ta~no{}u jednog decimalnog mesta, oduzeti od ukupnog broja kapi. Dobijena razlika predstavlja broj kapi n u pro{irenom delu stalagmometra. Broj kapi n odrediti tri puta za destilovanu vodu, a zatim izra~unati srednju vrednost. Postupak Stalagmometar isprati sa malo etanola i osu{iti na vakuumu. Odrediti broj kapi n za analiziranu te~nost na isti na~in kao za destilovanu vodu. Iz eksperimentalno dobijenih srednjih vrednosti broja kapi, datih vrednosti za gustinu i koeficijent povr{inskog napona vode (tablica 3 u Prilogu) i gustine analizirane te~nosti na radnoj temperaturi, izra~unati koeficijent povr{inskog napona i parahor. Rezultate prikazati tabelarno.

22

Medenica / Male{ev

Tabela 1. Odre|ivanje broja kapi u stalagmometru
Voda a b c d e f

REZULTATI

Analizirana te~nost

A – broj podeoka koje zauzima jedna kap B – broj podeoka iznad pro{irenja C – broj podeoka ispod pro{irenja D – ukupan broj kapi E – broj kapi u vi{ku zapremine [(B + C) / A] F – broj kapi u pro{irenom delu stalagmometra (n) (n = D – E)

uzorak voda te~nost

broj kapi < n >

ρ (kg m-3)

σ (N m-1)

P

Tabela 2. Povr{inski napon

t = ........ °C M = ...... kg mol-1

Eksperimentalna fizi~ka hemija

23

24

Medenica / Male{ev

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful