You are on page 1of 12

Pregledi i osvrti

Pregledni rad UDK 159.964.2:141.82 E. Laclau, C. Mouffe

Primljeno 22. 04. 2008.

Gordan Maslov
Tolstojeva 43, HR21000 Split g_maslov@yahoo.com

Laclau i Mouffe o (ne)mogunosti drutva


Saetak

Ovaj tekst ima za svoj cilj teoretski uvod u rad dvoje postmarksistikih teoretiara politike, Ernesta Laclaua i Chantal Mouffe. Fokus je na njihovu zajednikom radu Hegemonija i socijalistika strategija, pomou ije se teze o temeljnoj nemogunosti drutva stvaraju epistemoloke mogunosti za lakanovsko promiljanje pojmova ideologije, kao i samog poj ma Politikog ili pojma i definicije Drutva. Autori pokuavaju kroz koncept hegemonije Antonia Gramscija definirati kljuno polje za konstrukciju politike zajednice. Njihova se teorija tako stavlja u kontekst i psihoanalitikog diskursa, no i diskursa koji je u drutvenim znanostima poznat pod nazivom drutveni konstruktivizam.
Kljuni pojmovi

Ernesto Laclau, Chantal Mouffe, antagonizam, hegemonija, ideologija, logika ekvivalenci je, logika razlike, proivni bod

I. Uvod
Rad Ernesta Laclaua i Chantal Mouffe, Hegemonija i socijalistika strategija (1985.), uzima se kao prekretnica u marksistikoj teoriji i poetna toka post marksizma, kao definitivni raskol s esencijalizmom i pozitivizmom dotadanje marksistike teorije politike, koja je, unato odreenoj heterogenosti, uvijek patila od teoretskog problema artikulacije politikih subjekata. U zajedni kom radu Laclau i Mouffe vre svojevrsni epistemoloki lom; uz reference na niz marksistikih autora (Althussera i Gramscija), okreu se i autorima izvan klasinog marksistikog kanona, uglavnom (post)strukturalistikog pedigrea Jacquesu Lacanu (psihoanaliza), Michelu Foucaultu (teorija diskursa), te pogotovo Jacquesu Derridau, pomou koga iitavaju tekstove klasinog marksistikog kanona od Lenjina do Gramscija (Howarth, 2000). S poslijeratnim razdobljem, poetkom 60-ih, u Zapadnoj Europi i SAD dolazi do pojave potpuno novog poretka tzv. kasnog, nereguliranog ili post-fordi stikog kapitalizma. S gaenjem kejnzijanske drave blagostanja, rasapom drutvene solidarnosti zasnovane na tradicionalnoj obitelji, rastom birokrat skog aparata (tj., govorei openito s pojavom kasnog kapitalizma),1 te s
1

Razliiti termini, kako ih koristi niz teoreti ara od Daniella Bella, Giovannia Arrighia, Johna Urrya, Davida Harveya, Ernesta Man dela i dr. ukazuju na temeljni rascjep suvre

menog s prethodnim fazama kapitalizma, te utoliko, u kontekstu ovog rada, moemo za nemariti njihove meusobne (znatne) razlike.

FILOZOFSKA ISTRAIVANJA 113 God. 29 (2009) Sv. 1 (179190)

180

G. Maslov, Laclau i Mouffe o (ne)mogu nosti drutva

javljanjem novih drutvenih pokreta (Harvey, 1989) urbani, ekoloki, fe ministiki, antinuklearni, itd. dolazi do raspada onoga to Laclau i Mouffe nazivaju jakobinskim imaginarijem marksistike teorije.2 U pitanju su niz opih mjesta klasine marksistike teorije, poput koncepta socijalizma, koji se zasniva na ontolokoj centralnosti radnike klase, ideje Povijesti kao smislenog napretka,3 zajednike volje drutva i mogunosti potpuno trans parentne, neantagonistike zajednice budunosti (Laclau i Mouffe, 2000). Takoer, nakon drutvenih previranja 68., marksizam je bio u teoretskom povlaenju, u potpunoj nemogunosti da zahvati imaginaciju svog tradicio nalnog osnovnog elementa proletarijata no istovremeno odbijajui da u navedenim novim drutvenim pokretima vidi ita vie od pukog perifernog dodatka radnikoj klasi. To je bit problema koji je marksistikim teoreti arima postao nerjeiv, to sredinom 70-ih, nakon plodnog razdoblja teorije u 60-im godinama (napose altuzerijanske kole strukturalnog marksizma, te kasne Frankfurtske kole), dovodi do potpunog teoretskog zastoja. Kao to napominju Laclau i Mouffe:
Mnogi drutveni antagonizmi, mnogi problemi od kljune vanosti za razumijevanje suvreme nih drutava, pripadaju polju diskurzivnosti koje je izvanjsko marksizmu, te se ne mogu rekon ceptualizirati pomou marksistikih termina () Postojao je rastui rascjep izmeu realnosti suvremenog kapitalizma i onoga to je marksizam mogao u potpunosti objasniti unutar svojih kategorija () Ova je situacija u cijelosti izazvala dva tipa stavova: ili negiranje promjena, te povlaenje u neuvjerljivi ortodoksni bunker; ili, na ad hoc nain, dodavanje deskriptivnih anali za bez integracije koje su u potpunosti bile suprotne teoretskom, veinom nepromijenjenom, tijelu. (Laclau i Mouffe, 2000: ix-x)

Tvrdei da su promjene u suvremenom drutvu ontike prirode, tako da i pa radigma koja se bavi istraivanjem tog predmeta treba proi kroz ontoloku promjenu (Laclau i Mouffe, 2000; Laclau, 1999), Laclau i Mouffe odluili su odabrati drukiji teoretski pravac. Kao dobri deridaovci odluili su pre uzeti sedimentirane teoretske kategorije marksizma (svjesni da je nemogue u potpunosti izbrisati teoretsko nasljee, koje uvijek ostavlja svoje tragove), te u isto vrijeme reartikulirati iste momente tako da u potpunosti otkriju njihovu kontingentnu prirodu:
ponovno iitavanje marksistike teorije, u kontekstu suvremenih problema nuno ukljuu je dekonstrukciju centralnih kategorija te teorije (Laclau i Mouffe, 2000: ix.).4

Problem klasinog marksizma, koji je unutar povijesti paradigme poprimio niz razliitih oblika (i rjeenja), pojednostavljeno moemo prikazati kao pro blem odnosa (ekonomske) baze i (politike) nadgradnje. Takav odnos (baza/ nadgradnja) onemoguava ozbiljno promiljanje ideologije,5 situaciju u kojoj su svi drutveni odnosi ideoloki, te injeninu raznolikost i snagu identi teta koji se ne zasnivaju na klasi. Za Laclaua i Mouffe, polje ekonomije nije samoreguliran prostor, pod utjecajem vlastitih zakona (Laclau i Mouffe, 2000: 85), te ne tvori niti jezgru klasnih (povijesnih) interesa, niti predstavlja konstitutivni princip za drutvene aktere, koji se ne mogu fiksirati u funda mentalnu klasnu jezgru (Laclau i Mouffe, 2000: 85) tj. za Laclaua i Mouffe politiki identiteti ne proizlaze iz proizvodnih odnosa, ve iz samog politi kog polja. Potrebno je naglasiti da Laclau i Mouffe termin politika koriste u jednini: oni razlikuju politiku, kao poseban podsistem posebnih drutvenih odnosa u interakciji s drugim podsistemima (ekonomskim, kulturnim, itd.) i Politiku, kao sami strukturirajui princip drutva, kao temeljni ugovor ko jim je omogueno drutvo (iek, 2002b).6 Upravo zbog kljune uloge to ju Politika predstavlja za Laclaua i Mouffe, oni dre da je jedan drugi mar ksistiki termin daleko plodonosniji za promiljanje politikog od distinkci

FILOZOFSKA ISTRAIVANJA 113 God. 29 (2009) Sv. 1 (179190)

181

G. Maslov, Laclau i Mouffe o (ne)mogu nosti drutva

je baza/nadgradnja, a to je hegemonija, koncept kojeg je na poetku 20. st. razvio talijanski marksist Antonio Gramsci (Gramsci, 1971). Kroz povijest marksizma, autori tvrde da je na djelu bilo kontinuirano osvjetavanje o kraj nje ne-esencijalnom (tj., ne-ekonomskom) karakteru politikog artikuliranja (radnike) klase, to najjasnije rezultira u vienju Antonia Gramscija politi ke kao artikulacijske prakse.7 Iako se Gramsci donekle nastavlja oslanjati na teoretsku topografiju (baza/nadgradnja), Laclau tvrdi da je Gramscijev ho rizont za razumijevanje drutva ipak logiki (Laclau, 1999). To su, u krajnjoj liniji identine, logike stranke i hegemonije, koje u Gramscijevoj misli imaju primat nad institucionalno-ekonomskim aparatom:
Ako e hegemonijski univerzalizacijski uinci proistei iz partikularnog sektora u drutvu, ne mogu se svesti na organizaciju tog partikulariteta oko svojih vlastitih interesa, koji su nuno par cijalni. Ako uspjeh hegemonije partikularnog drutvenog sektora ovisi o predstavljanju vlastitih ciljeva kao onih koji realiziraju univerzalne ciljeve zajednice, jasno je da ova identifikacija nije jednostavno irenje institucionalnih sistema dominacije, ve nasuprot tome, irenje posljednjih ovisi o uspjehu artikulacije izmeu univerzalnog i partikularnog. (Laclau, 1999: 50)

Laclau dri da Gramsci s Marxom, a protiv Hegela, pomie sredite analize drutvenog od drave prema civilnom drutvu,8 no s Hegelom (a sada protiv Marxa) razmatra trenutak univerzalnog kao politiki moment, koji je uvijek kontaminiran partikularnim, tj. injenicom da je svaka univerzalnost uvi
2

Rast drutvenih pokreta, politikih subje kata i novih antagonizama, Laclau i Mouffe povezuju s ekspanzijom i generalizacijom demokratske revolucije (Laclau i Mouffe, 2000: 166).
3

esencijalizma, neosporna je istina da je na jednom od rijetkih mjesta u knjizi, u kojem je ponueno znaajno drutveno/povijesno objanjenje, u potpunosti reproducirana, u vlastitom redu, ta ista ekonomistika i esenci jalistika logika (Barrett, 1994: 257).
5

Ukoliko upravo Marx duguje koncept dija lektike i ideju povijesti Hegelu, po Laclau trebamo zanemariti barem polovicu mark sistike teorije. Dijalektika logika, iako se preklapa s jednim od preduvjeta hegemonij ske relacije nepreklapanjem univerzalnog i partikularnog nije u stanju zahvatiti kontin gencijski karakter istog odnosa (kljunog za hegemonijsku logiku). Nasuprot, onom to ponekad vidi kao genijalno itanje Hege la, kojeg se ne moe u potpunosti odbaciti, Laclau tvrdi da iek projicira vlastite teze u same nedoreenosti Hegela, te da neizbjean Hegelov panlogizam (koji ukida kontingenci ju) ne doputa pojavu hegemonijske relacije kao esencijalno politike (Laclau, 1999).
4

Tj., ako elimo koristiti termin blii Laclau i Mouffe, onda bi to bio diskurs, utoliko to kombinira lingvistike i materijalno/institu cionalne prakse, te ne povlai sa sobom epis temoloki problem lane svijesti (Town shend, 2004: 270).
6

Stoga je u njihovu radu politika dimen zija upisana dva puta: to je trenutak drutvene Cjeline, jedan od podsistema drutva, te samo polje u kojoj se odluuje sudbina Cjeline (iek, 2002b: 193).
7

Niz autora je, nakon samog izlaska knjige (1985.), optuivao dvojac da u potpunosti naputaju marksistiku poziciju. Nasuprot ta kvom itanju, postoji i itanje Michele Barrett (1994.), koja tvrdi da u svom postmarksis tikom preokretu Laclau i Mouffe nisu otili dovoljno daleko; iako je sam teoretski aparat klasinog marksizma dekonstruiran, autorica tvrdi da je logika izlaganja u samoj knjizi i dalje tradicionalno marksistika, tj. da slije di kauzalnu logiku ekonomija-drava-politi ka: Stoga, bez obzira na njihove teoretske proteste o ekonomiji kao posljednjoj utvrdi

Iako je Gramsci po autorima jedan od prvih teoretiara u povijesti marksizma koji omo guuje promiljanje autonomije politikog polja, za njega je i dalje krajnje jezgro hege monijskog subjektova identiteta konstituirano u toki izvanjskoj prostoru kojeg artikulira (Laclau i Mouffe, 2000: 85), tj. krajnja je jezgra kolektivne volje pripadnost klasi, tj. ekonomsko odreenje, a ne hegemonijska artikulacija.
8

Ukoliko svaka univerzalna klasa proizlazi iz sklopa odnosa imanentnih civilnom drutvu, a ne iz odvojene sfere iznad istog.

FILOZOFSKA ISTRAIVANJA 113 God. 29 (2009) Sv. 1 (179190)

182

G. Maslov, Laclau i Mouffe o (ne)mogu nosti drutva

jek hegemonijska (Laclau, 1999). Tako logika hegemonije, kao artikulacije (partikularnog u univerzalno) i kontingencije, odreuje identitete politikih subjekata u uspostavljanju polja njihovih vlastitih meusobnih relacija,9 te zajedno s odbacivanjem primarnosti ekonomskog, dovodi do niza teoretskih posljedica (Laclau i Mouffe, 2000): 1. ne-fiksiranost drutvenih identiteta: s odbacivanjem determinacijske veze izmeu objektivnog povijesnog zadatka radnike klase i politike pozi cije, identitet je vien kao isto hegemonijski, tj. kao sistem relacija koji nije stabilan ni fiksiran; 2. ukidanje ontologijski privilegiranih toaka socijalistike prakse; s ukida njem nune artikulacijske veze izmeu ekonomije i radnike klase, bilo koja toka napuknua i demokratski antagonizmi ravnopravni su svim ostalim tokama (npr. radnika borba tako nema ontoloki primat nad dru gim oblicima borbi za priznanje, npr. feministikoj); 3. s ve navedenom de-totalizacijom subjektivnih pozicija i logikom decen tralizacije (jednakog ontolokog primata drutvenih napuknua), nemo gue je odvojiti razliite zahtjeve i borbe unutar drutvenog polja.

II. Antagonistika priroda drutvenog polja, ili drutvo ne postoji


Nakon to smo u osnovnim crtama objasnili razloge odbacivanja klasine marksistike paradigme kao neadekvatne za objanjenje politikog polja, pre lazimo na detaljnije pojanjenje paradigme to ju predlau Laclau i Mouffe, tako dolazei do nekih teoretskih uvida toaka koji su od iznimne vanosti za razumijevanje radikalne novine njihova rada. Laclau istie da je za razvijanje i radikalizaciju njihova teoretskog stajalita kljuno pomicanje od striktno so ciologistikog i deskriptivnog opisa konkretnih agenata na polju politikog, te pomicanje prema formalnoj analizi logike politikog: stvarno vaan zadatak jest razumijevanje logike stvaranja te rastvaranja identiteta, kao i formalna odreenja prostora u kojem se meuodnose (Laclau, 1999: 53). U ranijem trenutku svoje teoretske putanje, s namjerom da razvije teoriju drutva, a kri tizirajui Hegelovu tezu o drutvu kao totalitetu,10 Louis Althusser razvija koncept drutvene formacije,11 preuzimajui od Sigmunda Freuda koncept preuvjetovanosti (eng. Overdetermination).12 Kao to Althusser istie, i u psi hoanalizi (iz koje je preuzeo pojam), kao i u marksizmu, koncept preuvjeto vanosti ima jasno dijalektiko znaenje vrsta spajanja koja za vlastiti uvjet ima odvijanje unutar simbolike dimenzije, te postojanje pluralnosti znaenja (Althusser, 1990). Tvrdnja, da je sve to postoji u drutvu preuvjetovano, za posljedicu ima injenicu da:
Simboliki tj. preuvjetovani karakter drutvenih odnosa stoga implicira da isti ne posjeduju krajnju literarnost, koja bi ih svela na trenutke odvijanja imanentnog zakona. Ne postoje dvije razine, jedna esencije a druga prikaza, jer nije mogue fiksirati krajnje doslovno znaenje za koje bi simboliko bila drugo i izvedena razina. (Laclau i Mouffe, 2000: 98)

Naalost, Althusser brzo odustaje od ovog koncepta koji je ujedno pruao i mogunost dekonstrukcije deterministiko-marksistikih koncepata, te otva rao prostor za novi koncept artikulacije politikih identiteta.13 Prihvativi kon cept preuvjetovanosti, Laclau i Mouffe u potpunosti su zapoeli izvravanje paradigmatskog odmaka od marksizma, te ulaze u polje (post)strukturalizma, pod utjecajem Foucaulta, Derrida i Lacana; s nestankom krajnje pozitivnosti drutvenog, te bilo kakvog oblika paradigmatske uvrenosti, potrebno je preciznije definiranje logike artikulacije:

FILOZOFSKA ISTRAIVANJA 113 God. 29 (2009) Sv. 1 (179190)

183

G. Maslov, Laclau i Mouffe o (ne)mogu nosti drutva

artikulacijom emo nazvati svaku praksu, koja uspostavlja odnose izmeu elemenata, tako da je rezultat tih odnosa preoblikovanje tih identiteta. Strukturirani totalitet koji rezultira tak vom artikulatornom praksom, nazvat emo diskurs. Razliite pozicije, ukoliko se pojavljuju artikulirane unutar diskursa, nazvat emo momentima. Nasuprot tome, elementom emo nazvati svaku razliku koja nije diskurzivno artikulirana. (Laclau i Mouffe, 2000: 105)

U konceptualiziranju diskursa, Laclau i Mouffe uvelike se naslanjaju na de finiciju koncepta kako ga formulira Michel Foucault. Diskurs im tako pred stavlja regularnost u disperziji, sa samim naglaskom na regularnost to konstituira konfiguraciju, koja u odreenom kontekstu eksteriornosti moe biti oznaena kao totalitet:
Stoga su, u artikuliranom diskurzivnom totalitetu, gdje svaki element zauzima razliitu pozici ju u naoj terminologiji, gdje je svaki element sveden na moment tog totaliteta svi identiteti relacijski, te sve relacije imaju nuni karakter. (Laclau i Mouffe, 2000: 106)

Svi elementi (identiteti) unutar strukture definirani su vlastitim (meusob nim) relacijama, te ni jedna relacija ne moe biti kontingentna ili izvanjska samom diskursu diskurs tako predstavlja relacijski totalitet. Svaki je objekt konstituiran kao objekt diskursa, utoliko to niti jedan objekt nije mogu izvan diskurzivne formacije. Odbacivanje dihotomije diskurs/izvan-diskursa, moemo ilustrirati pomou misli Jacquesa Derrida da ne postoji nita izvan teksta. Daleko od toga da bi znaila jednostavno ukidanje ili suspenziju realnosti, ta tvrdnja istie naputanje opozicije misao/realnost, tako da npr. neke literarne figure (sinonimija, metafora, metonimija itd.) nisu samo forme misli koje daju smisao primarnoj, konstitutivnoj realnosti naeg svakidanjeg drutvenog ivota, ve su dio samog primarnog terena u kojem se konstituira drutvo. (Laclau i Mouffe, 2000: 110).14 Laclau i Mouffe, potpuno svjesni da definicija diskursa kao zatvorenog to taliteta u potpunosti onemoguuje i kontingenciju i artikulaciju elemenata u
9

Hegemonija kao kategorija definira samo polje u kojem se konstituiraju politiki odno si (Laclau, 1999: 44).
10

Kompleksnost Hegelova drutva kao totalite ta uvijek je kompleksnost jedinstvenog pro cesa samo-rastvaranja, u kojem je bit drutva istovremeno izraena u svim manifestacijama drutvenog; vidi: Althusser, 1990.
11

Konkretna kompleksna cjelina, koja uklju uje ekonomske, politike i ideoloke prakse, na odreenom mjestu i stupnju razvoja; vidi: Glossary, u: Althusser, 1990.
12

njem ekonomije u posljednjoj instanci koji ne predstavlja nita vie od pomaknutog ekonomskog determinizma; ukoliko tvrdnja da u svakoj vrsti drutva ekonomija uvjetuje nadgradnju tek u posljednjoj instanci, i dalje tvrdimo da je ekonomija neto izvanjsko i ne ovisno o istom tom drutvu unutar kojeg se odvija, te se tako i definira neovisno tj. tada odnosi izmeu preuvjetovane instance i posljednje instance moraju biti promiljeni kao jednostavna, jednosmjerno uvjetovanje posljednjeg (Laclau i Mouffe, 2000: 99) tako se vraamo na vulgarnu ekonomistiku formulu uvjetovanja nadgradnje (ekonom skom) bazom.
14

Preuvjetovanost (ili viestruka uvjetova nost) injenica da neka tvorba nesvjesnog, simptom, san i sl., upuuje na mnogostrukost inilaca kojima je uvjetovana (Laplanche i Pontalis, 1992: 351).
13

Naime, koncept preuvjetovanosti (te njegove teoretske posljedice odvajanje od ortodoks nog determinizma, te nefiksiranost politikih identiteta) bio je nesumjerljiv s jednim dru gim altuzerijanskim konceptom uvjetova

Laclau i Mouffe istiu dva pogrena itanja vezana za njihovo koritenje diskursa: prvi je da injenica da su svi objekti konstituirani kao objekti diskursa nema nita s injenicom da postoji svijet izvanjski misli. U korijenu prve pogreke stoji pretpostavka da je karakter njihova diskursa mentalan, no elei zadrati odbacivanje dihotomije diskurzivno/izvandiskurzivno, autori tvrde, pod utjecajem Alt hussera, da je status svakog diskursa materi jalan utjelovljen u nizu institucija, praksi te rituala (Laclau i Mouffe, 2000: 109).

FILOZOFSKA ISTRAIVANJA 113 God. 29 (2009) Sv. 1 (179190)

184

G. Maslov, Laclau i Mouffe o (ne)mogu nosti drutva

momente (poto bi po definiciji svaki element istovremeno bio i moment), te da suava promiljanje objekata i odnosa to ih je mogue konstruirati unutar diskursa, tvrde da ne promiljaju logiku diskursa do njenih krajnjih posljedi ca, bez ogranienja ikakvog eksterijera (Laclau i Mouffe, 2000: 110). Dale ko od toga da bi eksterijer predstavljao nekakvu izvan-diskurzivnu kategoriju (kojom bi ponovno uveli ve odbaenu opoziciju diskurs/izvan-diskurs), on stoji za nunu injeninu danost nekog drugog diskursa: diskurzivna priroda izvanjskog ini svaki diskurs ranjivim (Laclau i Mouffe, 2000: 146). Tako tranzicija iz elemenata u momente nikada nije u potpunosti ispunjena (Laclau i Mouffe, 2000: 110) javlja se polje niije zemlje koje omoguuje artikulacijsku praksu. Niti jedan identitet nije stabilan, zatvoren entitet; uvi jek ga izvan-diskurzivna okolina (tj. neki drugi diskurs) sprjeava da postane u potpunosti proiven.15 Koncept (toke) proivanja (fra. point de caption) Laclau i Mouffe preuzimaju od psihoanalitiara Jacques-Alain Millera, koji ga formulira na temelju lakanovske psihoanalize: koristi se da bi pojasnio proizvodnju subjekta na osnovu lanaca oznaitelja (Simbolikog) av (eng. suture) oznaava krajnje nepoklapanje subjekta i Velikog Drugog (simboli kog poretka), te onemoguava proivanje posljednjeg kao potpuno zatvo rene cjeline. U jednom je aspektu tako av element koji nedostaje, u formi privremene zamjene (Laclau i Mouffe, 2000: 88), dok u drugom aspektu, istovremeno, implicira moment popunjavanja tog praznog mjesta:16
Ovo dvostruko kretanje upravo emo pokuati naglasiti u naoj nadogradi koncepta proivnog boda na polje politike. Hegemonijske prakse proivaju utoliko to je njihovo polje djelovanja odreeno otvorenou drutvenog, krajnjim ne-fiksnim karakterom svakog oznaitelja. Potpuno proiveno drutvo bilo bi ono u kojem je mjesto popunjavanja doseglo svoje krajnje posljedice, te se stoga uspjelo identificirati s transparentnou zatvorenog simbolikog poretka. Takvo je zatvaranje drutvenog, kao to emo vidjeti, nemogue. (Laclau i Mouffe, 2000: 88)

S ovime dolazimo do kljunog mjesta, glavne teze u knjizi naime na tezu da drutvo nije legitiman objekt (znanstvenog) diskursa:
Nezavreni karakter svakog totaliteta nuno nas navodi na odbacivanje, kao podruja analize, premise drutva kao proivenog i samodefiniranog totaliteta. Drutvo nije ispravan objekt diskursa, ne postoji niti jedan osnovni princip koji fiksira te stoga i konstituira cijelo polje razlika. Nerjeiva napetost unutranjost/izvanjsko uvjet je bilo kakve drutvene prakse: nunost postoji samo kao djelomino ograniavanje polja kontingencije. Upravo je na ovom terenu, gdje nisu mogui ni potpuna unutranjost niti potpuna izvanjskost, konstituirano drutvo () Da bi bili potpuno izvanjski jedni naspram drugima, entiteti bi trebali biti potpuno interni naspram sebi; tj. imati potpuno konstituirane identitete, koji nisu potkopani eksterijerom. No ovo smo upravo u potpunosti odbacili. Ovo polje identiteta, koje nikada nije u potpunosti stabilizirano, jest polje preuvjetovanja. (Laclau i Mouffe, 2000: 111)

Kako bi se u potpunosti pozicionirali unutar teorije artikulacije, Laclau i Mo uffe odbacuju koncept drutva kao zasnivajuu totalnost parcijalnih procesa. Tako je za autore u krajnjoj liniji drutvo definirano negativno, kao imanent na nemogunost drutveni poredak oznaava nemogui (tj. osuen na ne uspjeh), ali istovremeno i nuan pokuaj da se adaptira polje razlika:
Ne postoji proiveni prostor jedinstven za drutvo, jer drutveno samo nema nikakvu esenci ju (Laclau i Mouffe, 2000: 96).

Drutvo se moe samo djelomino ostvariti upravo u trenutku izmeu apso lutne fiksiranosti i ne-fiksiranosti entiteta, izmeu tih dvaju kretanja koja ni kad nisu u potpunosti mogua. Samo polje diskursa, definirajui objekte kao diskurzivne, pretvarajui momente u elemente, nikada u potpunosti ne vri ovu funkciju, tj. diskurs uvijek postoji samo kao parcijalno ogranienje vi ka znaenja. Laclau i Mouffe pozivaju se na Jacquesa Derrida, te njegov

FILOZOFSKA ISTRAIVANJA 113 God. 29 (2009) Sv. 1 (179190)

185

G. Maslov, Laclau i Mouffe o (ne)mogu nosti drutva

prekid s teorijom transcendentalnog oznaitelja onemoguivi tako apsolut no fiksiranje znaenja nad razlikom.17 Dok je prethodno polje znaenja vie no kao jasno i vrsto strukturirano, Derrida uvodi situaciju krajnje nesigur nosti, definiranu nedostatkom sredinjeg elementa koji je uvijek zamijenjen beskonanim nizom drugih znakova, irei tako domenu i igru oznaivanja unedogled (Laclau i Mouffe, 2000: 112). Kao to smo ve napomenuli, za Laclaua i Mouffe drutveno postoji jedino kao pokuaj da se konstruira istovremeno nemogui i nuan objekt drutvo. U polju drutvenog (koje je po definiciji polje niije zemlje, polje meu diskurzivnih ispreplitanja) za stabilizaciju momenata u elemente sukobljavaju se razliiti diskursi. Diskursi pokuavaju artikulirati te nefiksirane momente (lebdee oznaitelje), pomou vorinih toaka (points de caption) privi legiranih diskurzivnih toki parcijalnih fiksacija, oznaitelja koji retroaktivno stabiliziraju lanac oznaitelja, tako to fiksiraju znaenje:
Praksa se artikulacije stoga sastoji u stvaranju vorinih toaka koje djelomino stabiliziraju znaenje; te djelomini karakter ovih stabilizacija, koje proizlaze iz otvorenosti drutvenog, rezultira stoga, u konstantnom preplavljivanju diskursa beskrajnim poljem diskurzivnosti. (Laclau i Mouffe, 2000: 113)

Gospodar-oznaitelj ima funkciju predstavljanja partikularnog elementa kao univerzalnu, strukturirajuu funkciju unutar odreenog diskurzivnog polja, tovie, cijela je organizacija tog diskursa rezultat funkcije tog oznaitelja. Vano je istaknuti da nikakvi partikularni dio per se te vorine toke, koji bi prethodio diskurzivnoj konstrukciji, ne utjee na njenu sredinju poziciju unutar diskursa ta se centralnost odreuje retroaktivno. Uvijek nuan, ali i nemogu, projekt stvaranja drutva zapravo skriva anta gonistiku podjelu drutvenog; po Slavoju ieku, najvea zasluga Laclaua i Mouffe jest u razvijanju drutvene teorije polja utemeljene na poimanju anta gonizma kao izvorne drutvene traume, nemogue bti koja se opire totali zaciji (iek, 2002a).18 Ono to po autorima sprjeava potpuno zatvaranje
15

S obzirom na nunost neproivenosti iden titeta, injenicu da je svaki identitet per se nestabilan (razglobljen), te injenicu da ga definiraju relacije unutar diskurzivnog totali teta, svi su diskursi stabilizacije zapravo me taforiki, te je sama faktualnost, zapravo, jedna od prvih metafora (Laclau i Mouffe, 2000: 111).
16

av (eng. suture) ne imenuje samo struk turu nedostatka ve takoer i mogunost su bjekta, odreeno zatvaranje Ne iznenauje stoga to Lacanovo vlastito koritenje ter mina ava daje oblik pseudo-identifika cije, definira ga kao funkciju imaginarnog i simbolikog (Stephen Heath, Notes on Suture, Screen, str. 5556., cit. u: Laclau i Mouffe, 2000: 88).
17

jednom se trenutku ta iluzija razbila; altu zerijanski reeno, epistemoloki prijelom najoitiji je u radovima Wittgensteina, Hei deggera te grupe poststrukturalistikih autora s kritikom oznaitelja (mogli bi dodati jo i Lacana u psihoanalizi, te Gramscija u mark sizmu). Michele Barrettt tvrdi da je i sam rad Ernesta Laclaua (u koautorstvu s Chantal Mouffe) obiljeen epistemolokim lomom (s obzirom da je njegov prvi vaniji rad, Po litics and Ideology in Marxist Theory, bio pisan u duhu altizerijanske kole, za razliku od kasnijih radova koji su u svom duhu postmarksistiki), te se njegov teoretski prekid moe objasniti tezom Louisa Althussera, da se teoretski problemi zapravo ne rjeava ju, ve zamjenjuju novom grupom problema (Barrett, 1994).
18

Kao to tvrde Laclau i Mouffe, filozofija 20. st. zapoela je s tri najistaknutije struje ana litika filozofija, fenomenologija, strukturali zam te su sve tri dijelile iluzije o mogu nosti ne-diskurzivnog pristupa znanju. No, u

Dok je u svojoj prvoj knjizi na engleskom, Sublimni objekt ideologije (1989.), iek s poprilino entuzijazma govorio o konceptu antagonizma Laclaua i Mouffe, oni su ve tada jasno izrazili njihov jasan pomak od mar ksistike pozicije, te da koncept antagonizma

FILOZOFSKA ISTRAIVANJA 113 God. 29 (2009) Sv. 1 (179190)

186

G. Maslov, Laclau i Mouffe o (ne)mogu nosti drutva

drutvenog, to nije mogue simbolizirati te kao takvo uvijek ostavlja otvore nim procjep izmeu realnosti i njene simbolizacije, jest antagonizam. Laclau i Mouffe, uvaavajui kritiku to ju je dijalektici uputio Karl Popper, ne tvrde da ja antagonizam objektivan, da u potpunosti pripada sferi realnoga, ve, i dalje se pridravajui svog anti-pozitivistikog postulata, tvrde da antagoni zam stvara granicu naspram svake objektivnosti, kao djelomino i nestabilno objektivizirana realnost: antagonizam, daleko od toga da je objektivan, jest odnos koji ukazuje na granicu svake objektivnosti (Laclau i Mouffe, 2000: 125). Granice o kojima govore Laclau i Mouffe, naravno, nisu izvanjske (to i ne mogu biti, ako smo ustvrdili da ne postoji striktno izvan-diskurzivno po lje, ista odsutnost diskursa), ve unutarnje: to su granice koje onemoguuju drutvu da se u potpunosti konstituira kao puna, zatvorena, prisutnost.19 Isto tako, ako ve nije u potpunosti mogue, drutvo nije u potpunosti ni ne mogue: to osigurava imanentna nemogunost ostvarenja dviju logika dru tvenog, logika razlike (logika koja nikada u potpunosti ne uspijeva stvoriti u potpunosti proiven prostor), te logika ekvivalencije (koja artikulira u nizu ekvivalencija razliite identitete, a iji bi krajnje stanje bilo antagonistika podjela drutva na dva neprijateljska tabora).20 Dok su popularne subjektne pozicije karakteristine za pojednostavljen, predmoderni drutveni prostor (u kojem postoje dvije antagonistike grupacije ili blokovi), Laclau i Mouffe tvrde da su uvjeti politike borbe u zrelom kapitalizmu oni bez jasnih anta gonizama, te tvore demokratske subjektne pozicije (Laclau i Mouffe, 2000: 131). U prostoru u kojem postoji konstantno proizvoenje efekta granica, s obzirom da iste vie nisu jasno i fiksno definirane, proizvoenje politikih identiteta, koji e se kasnije antagonistiki suprotstaviti, postaje glavni poli tiki problem.

III. Hegemonijsko konstruiranje efekta drutva


Sada dolazimo do logike hegemonijske artikulacije. Nakon to su ustvrdili da se drutveno moe definirati kao niz nunih i nikada u potpunosti uspjelih pokuaja da se konstituira drutvo, Laclau i Mouffe tvrde da je jedina univer zalnost koja je u drutvu mogua upravo hegemonijska univerzalnost, uvijek kontaminirana partikularnim. Hegemonijska univerzalnost proizlazi iz dija lektike dvaju navedenih logika logike ekvivalencije i razlike, te kao takva uvijek ovisi o internim granicama drutvenog drutvenim antagonizmima. Ukoliko prihvatimo da je jedina mogua univerzalnost politika (tj. hegemo nijska), a status antagonistikih granica konstitutivan za samo drutveno, Lac lau i Mouffe tvrde da se u potpunosti treba odmaknuti od ideje da je politika dio nadgradnje: politiko polje prema njima ima status ontologije drutvenog (Laclau i Mouffe, 2000: xiv). Dvije su glavne pretpostavke ostvarivanja hegemonijske artikulacije posto janje vie antagonistikih sila te nestabilnost granica koje ih odvajaju:
jedino prisutnost velikog podruja lebdeih oznaitelja te mogunost njihove artikulacije u suprotstavljene tabore to implicira neprestanu redefiniciju posljednjih stvara teren koji nam doputa da definiramo praksu kao hegemonijsku (Laclau i Mouffe, 2000: 136).

U relaciji naspram odreenih (opresivnih) snaga u drutvu, navedeni identiteti (partikulariteti) stvaraju relacije ekvivalencije izmeu sebe samih, a njihov je oznaitelj jedan partikularitet koji, ne prestajui biti to, stoji za univerzalno ekvivalencijskog lanca oznaitelja. Laclau istie da je tako politika emanci

FILOZOFSKA ISTRAIVANJA 113 God. 29 (2009) Sv. 1 (179190)

187

G. Maslov, Laclau i Mouffe o (ne)mogu nosti drutva

pacija partikularizma sadraja (odreenog sektora drutva koji preuzima po loaj univerzalnog) i univerzalnosti samog projekta. Tako dolazimo do prve dimenzije hegemonijske artikulacije: nejednakost moi koje je konstituiraju (Laclau, 1999: 54). Sam je sistem dominacije uvijek partikularan, no da bi se stvorila hegemonijska veza, ta partikularnost mora biti viena kao prepreka prema postizanju potpune proivenosti drutva. No, ako postoji i opi zloin drutva (Marx), postoji i subjekt emancipacije koji je politiki konstruiran jedino kroz ekvivalenciju mnoine zahtjeva. Pre ma Laclau, to je druga dimenzija hegemonijske relacije:
hegemonija postoji samo ako je dihotomija partikularno/univerzalno odbaena; univer zalno postoji samo utjelovljeno i potkopavano u odreenom partikularitetu, te suprotno, ni jedan partikularitet ne moe postati politiki bez postajanja jezgrom univerzalistikog efekta (Laclau, 1999: 56).

Ono kljuno za hegemonijsku relaciju jest reprezentacija nemogunosti me usobno odbacivanje, no i potreba, partikularnog i univerzalnog. Univerzalno je, kao objekt hegemonijske relacije, istovremeno i nuna razina reprezenta cije i nemogua, utoliko to je uvijek iskrivljena.21 Trea dimenzija hegemo nijskog odnosa jest tako proizvodnja praznih oznaitelja, koji odravajui i dalje razliku izmeu partikularnog i univerzalnog, omoguavaju partikular nom da preuzme formu univerzalnog (Laclau, 1999; Laclau, 2001; Laclau, 2007). Proizvodnja praznih oznaitelja odvija se njihovim ispranjivanjem od njihova partikularnog, razlikovnog oznaenog time prazni oznaitelji postaju oznaitelji nedostatka, odsutnog totaliteta (Laclau, 2007). Ako je sva ko univerzalno kontaminirano partikularnim, tj. ako su ciljevi neke drutve ne grupe (partikularno) predstavljeni kao ciljevi tog drutva (univerzalno), te ako takva relacija tvori jezgru hegemonijskog projekta, nuna je i razina reprezentacije.22 Tako je etvrta dimenzija hegemonije po Laclau: polje u kojem se (hegemonija) iri, polje generaliziranih odnosa reprezentacije kao preduvjeta za konstituciju drutvenog poretka (Laclau, 1999: 57). S obzirom
upuuje na niz razliitih antagonizama unutar polja drutvenog. Upravo kasnije sam iek insistira na ovoj razlici kao kljunoj izmeu njega i Laclaua, tovie, tvrdi da tek kada od bacimo klasnu borbu kao sredinju sve druge borbe mogu zauzeti njeno mjesto upravo se tako borbe partikulariteta zasnivaju na repre siji odreene traume, njihove kompatibilnosti s kapitalistikim okvirom unutar kojeg se od vijaju (iek, 1999).
19

kao njena inherentna nemogunost, kao gra nica simbolizacije i kao ono, to upravo omo guuje samo simboliko (iek, 1999; iek, 2002a; iek, 2002b).
20

Ovakav je teoretski ishod sasvim logian, imajui na umu da Laclau i Mouffe zasnivaju svoju teoriju drutva na njegovoj temeljnoj nemogunosti, kao o prostoru metaforine pozitivnosti. Ovdje se treba ukazati na pa ralelu s konceptom Simbolikog u teoriji Jacquesa Lacana; i drutvo (kao polje dis kursa) i Simboliko, istovremeno su nuna i nemogua, nikada do kraja proivena polja. Dok je granica drutvenog njegov unutarnji antagonizam, toka koju nije mogue simbo lizirati i kao takva je uvijek unutarnja granica, tj. inherentna nemogunost drutva, tako je i granica Lacanova Simbolikog, Realno, ne kao nekakva predsimbolika stvarnost, ve

Tako u predmodernim drutvima imamo simplificiranu situaciju, borbu izmeu dva neprijateljska tabora, dok s modernizacijom, te razbijanjem te simetrine osi, jaa logika razlike kao ekspanzije i irenja kompleksnosti drutva (Laclau i Mouffe, 2000).
21

Tako se Marxov trenutak totalne emancipa cije drutva sa svojom bti nikada ne moe ostvariti. Za Althussera je, naravno, ovo do kaz da je Marx, unato svim nastojanjima, i dalje djelomino ostao zatvorenik idealizma (Althusser, 1990).
22

Ova relacija, kojom partikularni sadraj po staje oznaitelj odsutne komunitarne punoe, jest upravo ono to zovemo hegemonijskom logikom (Laclau, 2007: 43).

FILOZOFSKA ISTRAIVANJA 113 God. 29 (2009) Sv. 1 (179190)

188

G. Maslov, Laclau i Mouffe o (ne)mogu nosti drutva

na rastuu kompleksnost drutva,23 Laclau dri ovo glavnim razlogom za pre vlast hegemonijske politike u dananjem globaliziranom svijetu:
s rastom decentriranja struktura moi, bilo koja centralnost zahtijeva da su njeni agenti konstantno preuvjetovani tj. da uvijek oznaavaju neto vie od vlastitih partikularistikih identiteta (Laclau, 1999: 5758).

Claude Lefort je pokazao da demokratska revolucija, kao novi teren koji pretpostavlja promjenu na simbolikoj razini, u potpunosti implicira novu formu drutvenog (Lefort, 2000). Dok je u razdobljima prethodnima Fran cuskoj revoluciji drutvo bilo doivljavano kao organsko tijelo, s neupitnim hijerarhijama, dok je mo bila utjelovljena u liku suverena, s demokratskom revolucijom dolazi do radikalne promjene mjesto moi postaje upranjeno. Dok je interregnum u ancien rgimeu bilo razdoblje drutvene nestabilnosti, takva je situacija sada konstitutivna za politiki poredak pozicija moi samo se privremeno popunjuje, dok je prirodni poloaj svih politikih aktera u demokraciji opozicijski. tovie, kako istiu Laclau i Mouffe pozivajui se na Leforta, s nestankom transcendentalne toke referencije moi (npr. Bog, Povijest, itd.) nastaje i procijep izmeu instanca moi, znanja i zakona dola zimo tako do drutva u kojem uvijek postoji proces preispitivanja, kojemu je podlono sve.24 U problemu pozicije mo, mjesta univerzalnog, s kojeg odre eni subjekt provodi politiku mo, vidljivo je preklapanje pozicija Leforta i Laclaua i Mouffe:
Univerzalno je prazno, no kao takvo jest ve-uvijek popunjeno, tako to je hegemonizirano nekim kontingentnim, partikularnim sadrajem koji stoji kao trenutna zamjena ukratko, Uni verzalno je bojno polje na kojem se mnotvo partikularnih sadraja bori za hegemoniju () sav pozitivan sadraj Univerzalnog jest kontingentni rezultat hegemonijske borbe po sebi je Univerzalno potpuno prazno. (iek, 1999: 100101)

III. Zakljuak
Ako drutvo ne postoji kao koherentna cjelina, kako tvrdi navedeni dio autora koji pripadaju rasprenom polju lakanovske teorije, tada je svaki efekt dru tva (Althusser) rezultat hegemonijskih operacija na podruju politikog. U tom irenju sfere politike i zamagljivanju njene granice naspram drutvenog, oituje se injenica da politiko preuzima radikalni oblik konstrukcije dru tvene zbilje. Drugim rijeima, politiko postaje ontoloko drutvenog, prostor u ijim se granicama razliiti politiki projekti bore za hegemoniju i vlastitu konstrukciju drutva. Iako metodoloki moda i preuopen, ovaj diskurs o politikom, bivajui teoretski izazovan, zasigurno otvara vrata mnogim kon kretnijim promiljanjima politikih kretanja to se tek moraju poduzeti. La kanovska je psihoanaliza, te njeno koritenje od strane Laclaua i Mouffe u promiljanju politikog, zasigurno dala impuls za budue produktivno i krea tivno teoretiziranje drutva i politike.

FILOZOFSKA ISTRAIVANJA 113 God. 29 (2009) Sv. 1 (179190)

189

G. Maslov, Laclau i Mouffe o (ne)mogu nosti drutva

Literatura
Althusser, Louis (1971): Freud and Lacan, u: Louis Althusser, Lenin and Philosophy and other Essays, London: New Left Books. Althusser, Louis (1990): For Marx, LondonNew York: Verso. Althusser, Louis (1994): Ideology and Ideological State Apparatuses (Notes Towards an Investigation), u: Slavoj iek (ur.): Mapping Ideology, LondonNew York: Verso. Barrett, Michele (1994): Ideology, Politics, Hegemony: From Gramsci to Laclau and Mo uffe, u: Slavoj iek (ur.): Mapping Ideology, London-New York: Verso. Brockelman, Thomas (2003): The failure of radical democratic imaginary iek versus Laclau and Mouffe on vestigal utopia, Philosophy & Social Criticism, 29 (2): 183208. Butler, Judith, Laclau, Ernesto i iek, Slavoj (1999): Contigency, Hegemony and Univer sality Contemporary Dialogues on the Left, LondonNew York: Verso. Cooke, Maeve (2006): Resurrecting the Rationality of Ideology Critique: Reflections on Laclau on Ideology, Constellations, 13(1): 420. Foucault, Michel (1971): Rijei i stvari: arheologija humanistikih nauka, Beograd: Nolit. Gramsci, Antonio (1971): Selections from the Prison Notebooks, London: Lawrence and Wishart. Harvey, David (1989): The Condition of Postmodernity, Oxford: Blackwell. Howarth, David (2000): Discourse, Buckingham: Open University Press. Lacan, Jacques (1986): etiri temeljna pojma psihoanalize, Zagreb: Naprijed. Laclau, Ernesto (1999): Identity and Hegemony The Role of Universality in the Consti tution of Political Logics, u: Judith Butler et al., Contigency, Hegemony and Universality, LondonNew York: Verso. Laclau, Ernesto (2001): Democracy and the Question of Power, Constellations, 8(1): 314. Laclau, Ernesto (2007): Emancipation(s), LondonNew York: Verso. Laclau, Ernesto i Mouffe, Chantal (2000): Hegemony and Socialist Strategy Towards a Radical Democratic Politics, LondonNew York: Verso. Laplanche, J. I Pontalis, J.-B. (1992): Rjenik psihoanalize, Zagreb: Naprijed. Lefort, Claude (2000): Demokratska invencija, Zagreb: Barbat. Townshend, Jules (2004): Laclau and Mouffes Hegemonic Project: The Story So Far, Political Studies, 52(1): 269288. iek, Slavoj (ur.) (1994): Mapping Ideology, LondonNew York: Verso. iek, Slavoj (1999): Class Struggle or Postmodernism? Yes, please!, u: Judith Butler et al., Contigency, Hegemony and Universality, LondonNew York: Verso. iek, Slavoj (2002a): Sublimni objekt ideologije, Zagreb: Arkzin. iek, Slavoj (2002b): For they know not what they do Enjoyment as a Political Factor, LondonNew York: Verso.
23 24

ne u smislu da su, sub specie aeternitiatis, kompleksnija od prethodnih drutava; ve u smislu da su konstituirana oko fundamental ne asimetrije. Ovo je asimetrija koja postoji izmeu rastueg irenja razlika vika zna enja drutvenog (kao) i problema na koje nailaze oni diskursi koji pokuavaju fiksirati te razlike kao momente stabilne artikulatorne strukture (Laclau i Mouffe, 2000: 96).

Po Claudeu Lefortu, totalitarizam se javlja kao instanca konanog ispunjavanja (inae) praznog mjesta instance moi, tvrdei da po sjeduje znanje koje je u potpunosti izvanjsko drutvenom (npr. zakon Povijesti kao klasne ili rasne borbe) i na taj ga nain u potpunosti moe spoznati i kontrolirati (Laclau i Mouffe, 2000; Lefort, 2000). Na taj nain totalitarizam odbija konstitutivnu ulogu antagonizma, te odbijajui pluralitete tei uspostaviti cijelost.

FILOZOFSKA ISTRAIVANJA 113 God. 29 (2009) Sv. 1 (179190)

190
Gordan Maslov

G. Maslov, Laclau i Mouffe o (ne)mogu nosti drutva

Laclau and Mouffe on the (Im)Possibility of Society


Abstract

This paper has for its purpose theoretical introduction into the work of two postmarxist theo reticians of politics, Ernesto Lacalau and Chantal Mouffe. We will focus on their collaboratory work, Hegemony and Socialist Strategy, whose theses about the basic impossibility of society creates the foundations for the possibility of Lacanian theorizing of ideology, as well the notion of Politics, or the very notion of Society. Using Antonio Gramscis notion of hegemony, authors try to define the key field for the construction of political community. Their theory is contextualized as a psychoanalitical discourse, as well as discourse known in social sciences by the name of social constructionism.
Key words Ernesto Laclau, Chantal Mouffe, antagonism, hegemony, ideology, logics of equivalence, logics of difference, point of suture