üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

H üÊË ŒÁˇÊáÊ ∑§ÊÁ‹∑§ÊÿÒ Ÿ◊—H
2

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

H üÊË ’Ê’Ê ∑§Ê◊⁄UÊ¡Ê Áfl¡ÿÃÃ⁄UÊêʘH
•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

3

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

ªÈL§ SÃÙòÊêʘ
’˝rÊÔʟ㌥ ¬⁄U◊‚ÈπŒ¥ ∑‘§fl‹¥ ôÊÊŸ◊ÍÁÃZ mãmÊÃËÃ¥ ªªŸ‚ŒÎ‡Ê¥ Ãàfl◊SÿÊÁŒ‹ˇÿ◊˜–
∞∑§¥ ÁŸàÿ¥ Áfl◊‹◊ø‹¥ ‚fl¸œË‚ÊÁˇÊ÷Íâ ÷ÊflÊÃËÃ¥ ÁòʪÈáÊ⁄UÁ„Ã¥ ‚Œ˜ªÈL§¥ Ã¥ Ÿ◊ÊÁ◊H
•πá«◊á«‹Ê∑§Ê⁄U¥ √ÿÊ#¥ ÿŸ ø⁄UÊø⁄U◊˜–
Ãଌ¥ ŒÁ‡Ê¸Ã¥ ÿŸ ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
•ôÊÊŸÁÃÁ◊⁄UÊãœSÿ ôÊÊŸÊTŸ‡Ê‹Ê∑§ÿÊ–
øˇÊÈL§ã◊ËÁ‹Ã¥ ÿŸ ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
ªÈL§’¸˝rÊÔÊ ªÈL§Áfl¸cáÊÈ— ªÈL§Œ¸flÙ ◊„E⁄U—–
ªÈL§— ‚ÊˇÊÊà¬⁄U’˝rÊÔ— ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
SÕÊfl⁄U¥ ¡¥ª◊¥ √ÿÊ#¥ ÿÁà∑§¥Áøà‚ø⁄UÊø⁄U◊˜–
Ãଌ¥ ŒÁ‡Ê¸Ã¥ ÿŸ ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
Áøã◊ÿ¥ √ÿÊÁ¬ÿà‚flZ òÊÒ‹ÙÄUÿ¥ ‚ø⁄UÊø⁄U◊˜–
Ãଌ¥ ŒÁ‡Ê¸Ã¥ ÿŸ ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
‚fl¸üÊÈÁÃÁ‡Ê⁄UÙ⁄U%Áfl⁄UÊÁ¡Ã ¬ŒÊê’È¡—–
flŒÊãÃÊê’È¡‚ÍÿÙ¸ ÿ— ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
øÒÃãÿ— ‡ÊÊEׇÊÊãÃÙ √ÿÙ◊ÊÃËÃÙ ÁŸ⁄U¥¡Ÿ—–
Á’ãŒÈŸÊŒ— ∑§‹ÊÃË× ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
ôÊÊŸ‡ÊÁQ§‚◊ÊM§…— Ãûfl◊Ê‹ÊÁfl÷ÍÁ·Ã—–
÷ÈÁQ§◊ÈÁQ§¬˝ŒÊÃÊ ø ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
•Ÿ∑§¡ã◊‚¥¬˝Ê# ∑§◊¸’ãœÁflŒÊÁ„Ÿ–
•Êà◊ôÊÊŸ¬˝ŒÊŸŸ ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
‡ÊÙ·áÊ¥ ÷flÁ‚ãœÙp ôÊʬáÊ¥ ‚Ê⁄U‚¥¬Œ—–
ªÈ⁄UÙ— ¬ÊŒÙŒ∑§¥ ‚êÿ∑˜§ ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ãûfl¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ ì—–
ÃûflôÊÊŸÊà¬⁄U¥ ŸÊÁSà ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
◊ÛÊÊÕ— üÊË¡ªÛÊÊÕ— ◊Œ˜ªÈL§— üÊË¡ªŒ˜ªÈL§—–
◊ŒÊà◊Ê ‚fl¸÷ÍÃÊà◊Ê ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
ªÈL§⁄UÊÁŒ⁄UŸÊÁŒp ªÈL§— ¬⁄U◊ŒÒflÃ◊˜–
ªÈ⁄UÙ— ¬⁄UÃ⁄U¥ ŸÊÁSà ÃS◊Ò üÊ˪È⁄Ufl Ÿ◊—H
àfl◊fl ◊ÊÃÊ ø Á¬ÃÊ àfl◊fl, àfl◊fl ’ãœÈp ‚πÊ àfl◊fl–
àfl◊fl ÁfllÊ º˝ÁfláÊ¥ àfl◊fl, àfl◊fl ‚flZ ◊◊ Œfl ŒflH

4

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

◊Ê¢ ŒÁˇÊáÊ ∑§Ê‹Ë ∞fl¢ ’Ê’Ê ∑§Ê◊⁄UÊ¡ ¡Ë ∑§Ë ∑Χ¬Ê ‚ ¬˝∑§ÊÁ‡ÊÃ

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf
•äÿÊà◊, ÃãòÊ •ÊÒ⁄U ÖÿÊÁ÷ ∑§Ë Á„UãŒË ◊ÊÁ‚∑§ ¬ÁòÊ∑§Ê
•Ê‡ÊËflʸŒ ∞fl¢ ¬˝⁄UáÊÊdÊÃ
•ŸãÃüÊËÁfl÷ÍÁ·Ã ‚ÊˇÊÊàʘ Á‡ÊflSflM§¬

üÊË ◊„Uãà ’Ê¬Í ªÊ¬Ê‹ÊŸãŒ ’˝rÊÔøÊ⁄UË ¡Ë ◊„UÊ⁄UÊ¡
‚÷ʬÁÃ, üÊË ¬¢øÊÁÇŸ •πÊ«∏UÊ, üÊË ⁄UÊflÃ‡fl⁄U ◊¢ÁŒ⁄U, Á’ÀπÊ, ¡ÍŸÊª…∏, ªÈ¡⁄UÊÃ

‚¢⁄UˇÊ∑§

◊„UÊ◊á«U‹‡fl⁄U
SflÊ◊Ë ∑Ò§‹Ê‡Êʟ㌠’˝rÊÔøÊ⁄UË ¡Ë ◊„UÊ⁄UÊ¡
¬Ë∆Uʜˇfl⁄U, Á‚h¬Ë∆U üÊË ŒÁˇÊáÊ ∑§Ê‹Ë ◊¢ÁŒ⁄U, ø¢«UËÉÊÊ≈U, „UÁ⁄UmÊ⁄U

‚ê¬ÊŒ∑§
ø¢º˝ ‡Êπ⁄U ‡ÊÊSòÊË
ŒÍ⁄U÷ÊcÊ— Æ~xv~xvxvvv
email: csshaastri@gmail.com

Æy
Æ{
Æ}

vz
v{
v}
ww
wy
wz
w{
w}

•Êfl⁄UáÊ ÁøòÊ — ◊„UÊ◊á«U‹‡fl⁄U üÊË üÊË vÆÆ} SflÊ◊Ë ∑Ò§‹Ê‡Êʟ㌠’˝rÊÔøÊ⁄UË ¡Ë ◊„UÊ⁄UÊ¡

øÃÊflŸË

•ÊüÊ◊ ¬˝’¢œ∑§
Á‡Êfl∑ȧ◊Ê⁄U
ŒÍ⁄U÷ÊcÊ— Æ~yvÆvxvwxy
ªÈL§¡Ë ∑§ ‚Áøfl
«UÊÚ. •L§áÊ ∑ȧ◊Ê⁄U
ŒÍ⁄U÷ÊcÊ— Æ~yz{Æ}Ævx{

¬˝ÁÃ◊ÊŸ •¢∑§ (•ªSà wÆvx) „UÁ⁄UmÊ⁄U ©UûÊ⁄UÊπá«U
◊Ⱥ˝∑§ ∞fl¢ ¬˝∑§Ê‡Ê∑§ ø¢º˝‡Êπ⁄U ‡ÊÊSòÊË Ÿ ÷Ê⁄UÃË Á¬˝¢≈U‚¸, ‹Ê•⁄U ’Ê¡Ê⁄U,
◊ÊŒËŸª⁄U ‚ ◊ÈÁº˝Ã ∑§⁄UÊ∑§⁄U Á‚h¬Ë∆U üÊË ŒÁˇÊáÊ ∑§Ê‹Ë ◊¢ÁŒ⁄U ¬Á⁄U‚⁄U,
ø¢«∏UËÉÊÊ≈U, „UÁ⁄UmÊ⁄U ‚ ¬˝∑§ÊÁ‡Êà Á∑§ÿÊ– ‚¢¬ÊŒ∑§ ø¢º˝‡Êπ⁄U ‡ÊÊSòÊË

‚ŒSÿÃÊ ‡ÊÈÀ∑§
flÊÁ·¸∑§ ‚ŒSÿÃÊ ‡ÊÈÀ∑§
‚ÊœÊ⁄UáÊ ‚ŒSÿ (z fl·¸ „UÃÈ)
ÁflÁ‡ÊCÔU ‚ŒSÿ (vÆ fl·¸ „UÃÈ)
‚ê◊ÊÁŸÃ ‚ŒSÿ (wÆ fl·¸ „UÃÈ)
•Ê¡ËflŸ ‚ŒSÿ
•Ê¡ËflŸ ‚¢⁄UˇÊ∑§ ‚ŒSÿ

ªÈL§SÃÊòÊêʘ
ÁøòÊ◊ÿ ‚◊ÊøÊ⁄U
‚ŸÊß ‚¢S∑ΧÁà ◊¥ ‚flÊ¸ìÊ „ÒU ªÈL§ Á‡Êcÿ ¬⁄¢U¬⁄UÊ
˛’Á‹„UÊ⁄UË ªÈL§.....
¬ÁÃà ¬ÊflŸË ª¢ªÊ ∑§Ê ’øÊ•Ê
üÊÊfláÊ ‚Ê◊flÊ⁄U fl˝Ã ∑§ÕÊ
L§º˝ÊÁ÷cÊ∑§ ‚ „UÊÃË „ÒU ∑§Ê◊ŸÊ•Ê¥ ∑§Ë ¬ÍÁø
ŒÊê¬àÿ ‚Èπ ∑§ ©U¬Êÿ
∞‚ ⁄U„UÃË „UÒ¥ ‹ˇ◊Ë ¡Ë ‚ŒÊ ‚„UÊÿ
∑§flø ∑§ ¬˝ÿÊª
ÿòÊ ŸÊÿ¸SÃÈ ¬ÍÖÿãÃ ⁄U◊ãÃ ÃòÊ ŒflÃÊ
•◊Îà SflM§¬Ê „ÒU ÷ÁÄÃ
•Ê¬∑§ Á‚ÃÊ⁄U

G- vÆÆv
G- zvÆv
G- vvvÆv
G- wzvÆv
G- zvÆÆv
G-vÆÆÆÆv

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË flÎÁh •ÊÒ⁄U ‚Èπ-‡ÊÊ¢Áà ∑§ Á‹∞ •‹ÊÒÁ∑§∑§ ◊¢òÊ, ÿ¢òÊ, âòÊ ‚ÊœŸÊ•Ê¥ ∑§Ê
ÁflÁ‡ÊCÔU ◊„Uàfl „ÒU– ¬⁄¢UÃÈ ÿÁŒ Á∑§‚Ë ‚Êœ∑§ ∑§Ê ¬˝SÃÈà ¬ÁòÊ∑§Ê ◊¥ ŒË ªß¸
‚ÊœŸÊ ∑§ ¬˝ÿÊª ◊¥ ÁflÁœªÃ, flSÃȪà •‡ÊÈhÃÊ •ÕflÊ Sfl òÊÈÁ≈U ∑§ ∑§Ê⁄UáÊ
Á∑§‚Ë ÷Ë ¬˝∑§Ê⁄U ∑§Ë ∑§Ê߸ ÷Ë Ä‹‡Ê¡Ÿ∑§ „UÊÁŸ „UÊÃË „ÒU– •ÕflÊ Á∑§‚Ë ÷Ë
¬˝∑§Ê⁄U ∑§Ê ∑§Ê߸ •ÁŸCÔU „UÊÃÊ „ÒU, ÃÊ ©U‚∑§Ê ©UûÊ⁄UŒÊÁÿàfl Sflÿ¢ ‚Êœ∑§ ∑§Ê
„UÊªÊ– ‹π∑§, ‚¢¬ÊŒ∑§, ¬˝∑§Ê‡Ê∑§ ◊Ⱥ˝∑§ •ÕflÊ ÁflÃ⁄U∑§ ©U‚∑§ Á‹∞
Á∑§‚Ë ÷Ë ¬˝∑§Ê⁄U ‚ ©UûÊ⁄UŒÊÿË Ÿ„UË¥ „UÊ¥ª– •Ã— ∑§Ê߸ ÷Ë ¬˝ÿÊª ÿÊÇÿ ªÈL§ ∑§
‚¢⁄UˇÊáÊ ◊¥ „UË ‚ê¬ãŸ ∑§⁄¥U–

-¬˝∑§Ê‡Ê∑§
üÊË ŒÁˇÊáÊ ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê ◊¥ ÁflôÊʬŸ Œ⁄U
‡flà ‡ÿÊ◊ øÊÒÕÊ߸ ¬ÎDÔU— GwÆÆÆ
‡flà ‡ÿÊ◊ •ÊœÊ ¬ÎDÔU— GyÆÆÆ
‡flà ‡ÿÊ◊ ¬Í⁄UÊ ¬ÎDÔU — G|ÆÆÆ
⁄¢UªËŸ Œ⁄ ¬Í⁄UÊ ¬ÎDÔU — GvvÆÆÆ
ߟ‚Êß«U ∑§fl⁄U ⁄¢UªËŸ — GvzÆÆÆ ’Ò∑§ ∑§fl⁄U ¬ÎDÔU
— GwvÆÆÆ
üÊË ŒÁˇÊáÊ ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê ◊¥ ÁflôÊʬŸ ∞fl¢ ‚ŒSÿÃÊ ∑§ Á‹∞ ‚¢¬∑¸§ ∑§⁄¥U–¬¢. ø¢º˝ ‡Êπ⁄U ‡ÊÊSòÊË
| ∑ΧcáÊÊŸª⁄U, ÁŒÀ‹Ë ◊⁄U∆U ⁄UÊ«∏U, ‹Ê•⁄U ’Ê¡Ê⁄U, ◊ÊŒËŸª⁄U-wÆvwÆy
ŒÍ⁄U÷Ê· — Æ~xv~xvxvvv, Æ~Ævx}~y{Æy
ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

5

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

•¬Ÿ •Ê⁄UÊäÿ ÷ªflÊãʘ Á‡Êfl ∑§Ê ◊ÄπŸ ‚
•Á÷cÊ∑§ ∑§⁄UÃ „ÈU∞ ¬⁄U◊ ¬ÍÖÿ ªÈL§Œfl
◊„UÊ◊á«U‹‡fl⁄U üÊË üÊË vÆÆ} üÊË
∑Ò§‹Ê‡ÊÊŸ¢Œ ’˝rÊÔøÊ⁄UË ¡Ë ◊„UÊ⁄UÊ¡–

•¬Ÿ •Ê⁄UÊäÿ ÷ªflÊãʘ Á‡Êfl ∑§Ê
ŒÈÇœÊÁ÷cÊ∑§ ∑§⁄UÃ „ÈU∞ ¬⁄U◊ ¬ÍÖÿ ªÈL§Œfl
◊„UÊ◊á«U‹‡fl⁄U üÊË üÊË vÆÆ} üÊË
∑Ò§‹Ê‡ÊÊŸ¢Œ ’˝rÊÔøÊ⁄UË ¡Ë ◊„UÊ⁄UÊ¡–

ÁfllÊ ÷Ê⁄UÃË •Áπ‹ ÷Ê⁄UÃËÿ Á‡ÊˇÊÊ
‚¢SÕÊŸ, ©UûÊ⁄UÊπ¢«U ∑§ ¬˝ÁÃ÷Ê ‚ê◊ÊŸ
‚◊Ê⁄UÊ„U ◊¥ ¬˝ÁÃ÷ʇÊÊ‹Ë ¿UÊòÊ ¿UÊòÊÊÊ•Ê¥ ∑§Ê
‚ê◊ÊÁŸÃ ∑§⁄UÃ „ÈU∞ ¬⁄U◊ ¬ÍÖÿ ªÈL§Œfl
◊„UÊ◊á«U‹‡fl⁄U üÊË üÊË vÆÆ} üÊË
∑Ò§‹Ê‡ÊÊŸ¢Œ ’˝rÊÔøÊ⁄UË ¡Ë ◊„UÊ⁄UÊ¡–

6

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

Á‚h¬Ë∆U üÊË ŒÁˇÊáÊ ∑§Ê‹Ë ◊¢ÁŒ⁄U ◊¥ ◊¢ÁŒ⁄U
∑§Ë ‚ËÁ…∏UÿÊ¢ ø…∏UÃ ÁŒ√ÿ ‡flà ∑ΧcáÊ
ŸÊª⁄UÊ¡–

Á‚h¬Ë∆U üÊË ŒÁˇÊáÊ ∑§Ê‹Ë ◊¢ÁŒ⁄U ¬Á⁄U‚⁄U
ÁSÕà ¬ÍÖÿ ªÈL§ ¡Ë ∑§ •Ê‚Ÿ Á’SÃ⁄U ¬⁄U
’Ê’Ê ∑§Ê◊⁄UÊ¡ ¡Ë ◊„UÊ⁄UÊ¡ ∑§ Á¬˝ÿ
‚¬¸⁄UÊ¡–

÷ªflÊãʘ üÊË ∑ΧcáÊ ∑§ ¡ã◊Êà‚fl ¬⁄U
Á‚h¬Ë∆U üÊË ŒÁˇÊáÊ ∑§Ê‹Ë ◊¢ÁŒ⁄U ÁSÕà üÊË
∑ΧcáÊ ÷ªflÊãʘ ◊¢ÁŒ⁄U ◊¥ ∑§Êã„UÊ ∑§Ê vÆ}
÷Êª •Á¬¸Ã ∑§⁄UÃ „ÈU∞ ¬⁄U◊ ¬ÍÖÿ ªÈL§Œfl
◊„UÊ◊á«U‹‡fl⁄U üÊË üÊË vÆÆ} üÊË
∑Ò§‹Ê‡ÊÊŸ¢Œ ’˝rÊÔøÊ⁄UË ¡Ë ◊„UÊ⁄UÊ¡–

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

7

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

‚ŸÊß ‚¢S∑ΧÁÃ
◊¥ ‚flʸìÊ „ÒU ªÈL§
Á‡Êcÿ ¬⁄¢U¬⁄UÊ
n

¬⁄U◊ ¬ÍÖÿ ’Ê¬Í üÊË◊„Uãà üÊË ªÊ¬Ê‹ÊŸ¢Œ ’˝rÊÔøÊ⁄UË ¡Ë

•ÿ◊Êà◊Ê ’˝rÊÔ ∑§Ê ¬˝ÃË∑§ ◊ÊŸ ª∞ „Ò¥U– ©UŸ∑§ ÃËŸ ◊Èπ ¬˝áÊfl ∑§ • ©U
◊∑§Ê⁄U •œZŒÈ‹Á‚à ◊ÊŸ ª∞ „UÒU •ÊÒ⁄U fl ªÊÿòÊËSflM§¬Ê ªÊÒ ◊ÊÃÊ ∑§ ‚ÊÕ
‚ŸÊß ‚¢S∑ΧÁà ◊¥ ªÈL§ Á‡Êcÿ ¬⁄¢U¬⁄UÊ ‚flÊ¸ìÊ ◊ÊŸË ¡ÊÃË „ÒU– ‚◊Sà π«∏U ÁŒπÊ߸ ŒÃ „Ò¥U – ©UŸ∑§ ‚ÊÕ øÊ⁄U ‡flÊŸÊ¥ ∑§Ê SflM§¬ øÊ⁄UÊ¥ flŒÊ¥ fl
‡ÊÊSòÊÊ¥ ◊¥ ¡ËflŸ ∑§ ‚÷Ë ©UìÊ •ÊŒ‡ÊÊZ ∑§Ê ◊Í‹ ∞fl¢ ¬ÊÃ∑§Ê¥ ∑§Ê ŸÊ‡Ê∑§ ¬ÈL§·ÊÕ¸ øÃÈCÔUÿ ∑§Ê lÊÃ∑§ „ÒU •ÊÒ⁄U „UÊÕÊ¥ ◊¥ ·«ÒU‡flÿ¸ „Ò¥, ©UŸ∑§ ¬Ò⁄UÊ¥ ◊¥
ªÈL§ „UË ∑§„UÊ ªÿÊ „ÒU– flŒ ∑§„UÃ „Ò¥U Á∑§ ªÈL§ ∑§ Á’ŸÊ ◊ÈÁÄà ‚¢÷fl Ÿ„UË¥ üÊÿ fl ¬˝ÿ ÁSÕà „Ò¥U– ß‚ ¬˝∑§Ê⁄U ©UŸ∑§Ê SflM§¬ ‚ÊˇÊÊà ÷ªflÊŸ ∑§Ê Œ‡Ê¸Ÿ
„Ò– ‹Á∑§Ÿ ∞∑§ ‚◊ÿ ∞‚Ê •ÊÿÊ Á∑§ ÿ„U ¬⁄¢U¬⁄UÊ ˇÊËáÊ „UÊ ªß¸ ÃÕÊ üÊÈÁÃÿÊ¥ ◊ÊŸÊ ¡ÊÃÊ „ÒU– fl flŒÊ¥ ∑§Ë ◊ÍÁø◊ÊŸ ¬⁄UÊ∑§ÊDÔUÊ „Ò¥U–
∑§Ê ‹Ê¬ „UÊŸ ‹ªÊ ÃÊ üÊÈÁà S◊ÎÁà ©UhÊ⁄U ∑§ Á‹∞ ÃÕÊ flÒÁŒ∑§ ‚ŸÊß ¬⁄U◊ Ã¡SflË •flœÍà ÷ªflÊŸ ŒûÊÊòÊÿ ∑§Ê ’˝rÊÔÊ ¡Ë ∑§ ◊ÊŸ‚ ¬ÈòÊ ◊„UÁ·¸
‚¢S∑ΧÁà ∑§Ë ¬ÈŸSÕʸ¬ŸÊ ∑§ Á‹∞ ’˝rÊÔÊ, ÁflcáÊÈ •ÊÒ⁄U ‚ŒÊÁ‡Êfl ◊„U‡Ê Ÿ •ÁòÊ •ÊÒ⁄U ‚ÃË •ŸÈ‚ÍÿÊ Ÿ ’˝rÊÔÊ, ÁflcáÊÈ •ÊÒ⁄U Á‡Êfl ∑§ fl⁄UŒÊŸ ‚ ¬˝Ê#
ŒûÊÊòÊÿ •flÃÊ⁄U Á‹ÿÊ •ÊÒ⁄U ªÈL§ Á‡Êcÿ ¬⁄¢U¬⁄UÊ ∑§Ê SÕÊÁ¬Ã Á∑§ÿÊ– ªÈL§ Á∑§ÿÊ–
¬⁄¢U¬⁄UÊ ∑§Ê ¬˝Õ◊ ªÈL§ ÷ªflÊŸ ŒûÊÊòÊÿ ∑§Ê „UË ◊ÊŸÊ ¡ÊÃÊ „ÒU–
÷ªflÊŸ ŒûÊÊòÊÿ Ÿ øÊÒ’Ë‚ ªÈL§ ’ŸÊ∞ •ÊÒ⁄U •¬Ÿ ôÊÊŸ ‚ ‚¢‚Ê⁄U ∑§Ê
üÊË◊jʪflà ¬È⁄UÊáÊ ◊¥ ÷ªflÊŸ ŒûÊÊòÊÿ ∑§Ê ÁŒ√ÿ fláʸŸ •ÊÃÊ „ÒU– Á¡‚∑§ ∑§ÀÿÊáÊ Á∑§ÿÊ– ©Uã„UÊ¥Ÿ ¬ÎâflË ‚ œÒÿ¸ ∞fl¢ ˇÊ◊Ê ∑§Ë Á‡ÊˇÊÊ ‹Ë, •Ê∑§Ê‡Ê
•ŸÈ‚Ê⁄U ÷ªflÊŸ ŒûÊÊòÊÿ ¡Ëflã◊ÈÄÃ, ’˝rÊÔøÊ⁄UË, •flœÍà ÁŒª¢’⁄USflM§¬, ‚ •‚¢ªÃÊ, ¬˝ÁÃÁ∑˝§ÿÊ„UËŸÃÊ •ÊÒ⁄U √ÿʬ∑§ÃÊ ∑§Ê ªÈáÊ Á‹ÿÊ– ¡‹ ‚
◊„UÊÿÊªË •ÊÒ⁄U ◊„UʪÈL§ ∑§ M§¬ ◊¥ ¬ÍÖÿ „Ò¥U– S∑¢§Œ ¬È⁄UÊáÊ ∑§ •ŸÈ‚Ê⁄U ¬⁄U◊ ‚¢‚Ê⁄U ∑§Ê ◊‹⁄UÁ„Uà ∑§⁄U Sflÿ¢ ÁŸ◊¸‹ ⁄U„UÃ „ÈU∞ ‚ŒÒfl ªÁÃ◊ÊŸ ⁄U„UŸ ∑§Ê
ìSflË ÷ªflÊŸ ŒûÊÊòÊÿ ÁòÊ◊Èπ, ·«˜U÷È¡, ÷S◊‹Á¬Ã, ¡≈UÊœÊ⁄UË •ÊÒ⁄U ‚¢Œ‡Ê ª˝„UáÊ Á∑§ÿÊ– ¬flŸ ‚ •ŸÊ‚ÁÄà ¬Ífl¸∑§ •Êª ’…∏UŸ ∑§Ê ªÈáÊ Á‹ÿÊ–
L§º˝ÊˇÊ ∑§Ë ◊Ê‹Ê ª‹ ◊¥ œÊ⁄UáÊ ∑§⁄UÃ „UÒ¥– fl ’˝rÊÔÊ, ÁflcáÊÈ •ÊÒ⁄U Á‡Êfl ∑§ •ÁÇŸ ‚ ‚’∑§Ê •Êà◊‚Êà ∑§⁄UÃ „ÈU∞ ¬ÁflòÊ ∑§⁄UŸ •ÊÒ⁄U ™§äfl¸ªÁà ŒŸ ∑§Ë
‚ÊˇÊÊàʘ SflM§¬ „Ò¥U– ©UŸ∑§ ŸËø ∑§ ŒÁˇÊáÊ „USà ◊¥ ¡¬ ◊Ê‹Ê •ÊÒ⁄U flÊ◊ Á‡ÊˇÊÊ ‹Ë– „UÊÕË ‚ ‚¢ÿ◊ ∑§Ê ôÊÊŸ ¬˝Ê# Á∑§ÿÊ– ◊àSÿ ‚ πÊŸ ∑§ SflÊŒ
„USà ◊¥ ∑§◊¢«U‹ „ÒU, ¡Ê flŒ ∑§ ◊„UÊflÊÄÿ •„¢U ’˝rÊÔÊÁS◊ •ÊÒ⁄U ¬˝ôÊÊŸ¢ ’˝rÊÔ ◊¥ Ÿ »¢§‚Ÿ ∑§Ë, ◊Ϊ ‚ ÷˝◊ ◊ÈÁÄà ∑§Ë, ÷¢fl⁄U ‚ ‹Ê÷ ‚ ’øŸ ∑§Ë,
∑§ ¬˝ÃË∑§ „Ò¥U– ◊äÿ ◊¥ ŒÊÁ„UŸ „UÊÕ ◊¥ «U◊M§ •ÊÒ⁄U ’Ê∞¢ „UÊÕ ◊¥ ÁòʇÊÍ‹ „UÒ¥U, ¬Ã¢ª ‚ M§¬Ê∑§·¸áÊ ‚ ŒÍ⁄U ⁄U„UŸ ∑§Ë, ‹Ê„UÊ⁄U ‚ ∞∑§Êª˝ÃÊ ∑§Ë, ∑ȧ◊Ê⁄UË ∑§ãÿÊ
¡Ê Ãàfl◊Á‚ •ÊÒ⁄U ‚È·È◊AÊÿÊ¢ ÁSÕÃÊ— ‚fl¸ ∑§Ê •Á÷Œ‡Ê¸Ÿ ∑§⁄UÊÃ „Ò¥U ÃÕÊU ‚ ∞∑§Ê¢Ã •ÊÒ⁄U •mÒà ∑§Ë, ø¢º˝◊Ê ‚ øˇÊÈ÷˝◊ ◊ÈÁÄà ∑§Ë, ‚Íÿ¸ ‚ ∞∑§ÃÊ ◊¥
©U¬Á⁄UÁSÕà ŒÊ∞¢ „UÊÕ ◊¥ ‡Ê¢π fl ’Ê∞¢ „UÊÕ ◊¥ ø∑˝§ „ÒU, ¡Ê ˙π¢ ’˝rÊÔ •ÊÒ⁄U •Ÿ∑§ÃÊ ∑§Ë •ÊÒ⁄U ∑§’ÍÃ⁄U ‚ •ŸÊ‚ÁÄà ∑§Ë Á‡ÊˇÊÊ ‹Ë– ©Uã„UÊ¥Ÿ •¡ª⁄U

flÒcáÊfl, ‡ÊÒfl •ÊÒ⁄U ‡ÊÊÄà ¬⁄¢U¬⁄UÊ•Ê¥ ◊¥ m¢m „UÊŸ ‹ªÊ ÃÊ ©Uã„UÊ¥Ÿ •¬Ÿ ÁòÊŒfl SflM§¬
‚ ‚ŸÊß ◊¥ »Ò§‹ ‚÷Ë ÷˝◊Ê¥¢ ∑§Ê ÁŸflÊ⁄UáÊ ∑§⁄UÃ „ÈU∞ ߸‡fl⁄U ∑§ •mÒÃSflM§¬ ∑§Ê
SÕÊÁ¬Ã Á∑§ÿÊ– ©Uã„UÊ¥Ÿ ’˝rÊÔÊ, ÁflcáÊÈ •ÊÒ⁄U Á‡Êfl ∑§Ê ∞∑§ „UË ‡Ê⁄UË⁄U ◊¥ ¬˝ÁÃÁDÔUà ∑§⁄U
¬˝øÁ‹Ã ÁfløÊ⁄UœÊ⁄UÊ•Ê¥ ∑§Ê Áfl‹ÿ ∑§⁄U ÁŒÿÊ– ÿ„UË ∑§Ê⁄UáÊ „Ò Á∑§ ‡ÊÒfl ©Uã„¥U Á‡Êfl
•flÃÊ⁄U ◊ÊŸÃ „UÒU •ÊÒ⁄U flÒcáÊfl ÁflcáÊÈ •flÃÊ⁄U– fl ŸÊÕ ¬⁄¢U¬⁄UÊ ∑§ ÷Ë ¬˝flø∑§ „Ò¥U–
8

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê
»Ò§‹ ‚÷Ë ÷˝◊Ê¥¢ ∑§Ê ÁŸflÊ⁄UáÊ ∑§⁄UÃ „ÈU∞
߸‡fl⁄U ∑§ •mÒÃSflM§¬ ∑§Ê SÕÊÁ¬Ã
Á∑§ÿÊ– ©Uã„UÊ¥Ÿ ’˝rÊÔÊ, ÁflcáÊÈ •ÊÒ⁄U Á‡Êfl
∑§Ê ∞∑§ „UË ‡Ê⁄UË⁄U ◊¥ ¬˝ÁÃÁDÔUà ∑§⁄U
¬˝øÁ‹Ã ÁfløÊ⁄UœÊ⁄UÊ•Ê¥ ∑§Ê Áfl‹ÿ ∑§⁄U
ÁŒÿÊ– ÿ„UË ∑§Ê⁄UáÊ „Ò Á∑§ ‡ÊÒfl ©Uã„¥U
Á‡Êfl •flÃÊ⁄U ◊ÊŸÃ „UÒU •ÊÒ⁄U flÒcáÊfl
ÁflcáÊÈ •flÃÊ⁄U– fl ŸÊÕ ¬⁄¢U¬⁄UÊ ∑§ ÷Ë
¬˝flø∑§ „Ò¥U– ©UŸ∑§ Á‡ÊcÿÊ¥ ◊¥ ¬⁄U‡ÊÈ⁄UÊ◊,
÷ªflÊŸ ∑§ÊÁø∑§ÿ, ÷Äà ¬˝tÔUÊŒ •ÊÒ⁄U
∑§ÊøflËÿʸ¡È¸Ÿ ¬˝◊Èπ „Ò¥U– ©Uã„UÊ¥Ÿ
∑§ÊÁø∑§ÿ ∑§Ê •Ÿ∑§ ÁfllÊ∞¢ ¬˝ŒÊŸ ∑§Ë¥,
¬⁄U‡ÊÈ⁄UÊ◊ ∑§Ê ÁòʬÈ⁄UÊ ⁄U„USÿ ∑§Ê ôÊÊŸ
¬˝ŒÊŸ ∑§⁄UÃ „ÈU∞ üÊËÁfllÊ ∑§Ë
©U¬ÿÊÁªÃÊ Á‚h ∑§Ë– ¬˝tÔUÊŒ ∑§Ê
•ŸÊ‚ÁÄà ÿÊª ∑§Ë, ◊ÈÁŸ ‚¢∑ΧÁà ∑§Ê
•flœÍà ◊ʪ¸, ∑§ÊøflËÿʸ¡ÈŸ ∑§Ê âòÊ
◊ʪ¸, ŸÊªÊ¡¸ÈŸ ∑§Ê ⁄U‚ ‚ÊœŸÊ,
ªÊ⁄UπŸÊÕ ∑§Ê øÃÈ⁄¢Uª ÿÊª ∑§Ë Á‡ÊˇÊÊ
ŒË– ÷ªflÊŸ ªáÊ‡Ê, •‹∑¸§, •ÊÿÈ,
¬ÈL§⁄UflÊ •ÊÒ⁄U ÿŒÈ ∑§Ê ◊ÊˇÊ ¬˝ÊÁ# ∑§Ë
Á‡ÊˇÊÊ ŒË– ‚÷Ë Á‡ÊcÿÊ¥ ∑§Ê ©Uã„UÊ¥Ÿ
⁄Uʪm· ‚ ◊ÈÁÄÃ, ‚◊ÁCÔU ∑§ ∑§ÀÿÊáÊ
∑§Ë øCÔUÊ, ’˝rÊÔ ◊¥ ôÊÊŸ ÁŸ‡øÿ •ÊÒ⁄U
œÒÿ¸ ∑§Ë Á‡ÊˇÊÊ∞¢ ¬˝ŒÊŸ ∑§Ë¥– ôÊÊŸ ∑§
¬˝∑§Ê‡Ê¬Íáʸ Ã¡ ∑§Ê ¬˝àÿˇÊ ‚ÊˇÊÊà∑§Ê⁄U
∑§⁄U∑§ ©Uã„UÊ¢Ÿ ‚¢‚Ê⁄U ∑§Ê •‹π
ÁŸ⁄¢U¡Ÿ ∑§Ê ¡ÿÉÊÊ· ¬˝ŒÊŸ Á∑§ÿÊ–
ŸÊ⁄UŒ ¬È⁄UÊáÊ ◊¥ ŒflÁ·¸ ŸÊ⁄UŒ ©UŸ∑§Ë
SÃÈÁà ∑§⁄UÃ „ÈU∞ ∑§„UÃ „Ò¥U Á∑§
¡ªŒÈà¬ÁûÊ∑§òÊ¸ ø
ÁSÕÁ¢„UÊ⁄U „UÃfl–
÷fl¬Ê‡Ê Áfl◊ÈÄÃÊÿ
‚ ÷ªflŒÊüÊÿ •ÊÒ⁄U ‚ʪ⁄U ‚ •ŸÈ∑ͧ‹ÃÊ-¬˝ÁÃ∑ͧ‹ÃÊ ◊¥ ‚ŒÒfl ‚◊ ⁄U„UŸ
ŒûÊÊòÊÿ Ÿ◊Ê˘SÃÈÃH
∑§Ê ©U¬Œ‡Ê Á‹ÿÊ– ‡Ê„UŒ ∞∑§ÁòÊà ∑§⁄UŸ flÊ‹ ‚ •¬Á⁄Uª˝„U ‚ËπÊ, Á¬¢ª‹Ê •Õʸà èÊfl ’¢œŸÊ¥ ‚ ◊ÈÄà ‚¢‚Ê⁄U ∑§ ©Uà¬ÁûÊ, ¬Ê‹Ÿ •ÊÒ⁄U ‚¢„UÊ⁄U ∑§ ◊Í‹
flÒ‡ÿÊ ‚ ‚Œ˜ÁfløÊ⁄U ∑§Ê ‚ŒÒfl ª˝„UáÊ ∑§⁄UŸ ∑§Ê ªÈáÊ ª˝„UáÊ Á∑§ÿÊ– ∑§Ê⁄UáÊSflM§¬ ÷ªflÊŸ ŒûÊÊòÊÿ ∑§Ê ◊⁄UÊ Ÿ◊Ÿ „ÒU–
◊œÈ◊ÄπË ‚ Á∑§‚Ë ∑§Ê „UÊÁŸ Ÿ ¬„È¢UøÊÃ „ÈU∞ ÿÕÊfl‡ÿ∑§ ª˝„UáÊ ∑§⁄UŸ ∑§Ë L§º˝ÿÊ◊‹ ◊¥ ÷ªflÊŸ ŒûÊÊòÊÿ ∑§ SflM§¬ ∑§Ê ©UÀ‹π Á∑§ÿÊ ªÿÊ „ÒU– fl
Á‡ÊˇÊÊ ‹Ë, øË¥≈UË ‚ •Õ∑§ ¬Á⁄UüÊ◊ ∑§⁄UÃ „ÈU∞ ‹ˇÿ Ã∑§ ¡ÊŸ ∑§Ë Á‡ÊˇÊÊ ¬˝Ê×∑§Ê‹ ◊¥ ’˝rÊÔÊ SflM§¬ „ÒU, ◊äÿÊã„U ◊¥ ÁflcáÊÈ SflM§¬ •ÊÒ⁄U ‚Êÿ¢∑§Ê‹
‹Ë– øË‹ ‚ ‚Êê¬àÿ ŒÈπ ‚ ’øŸÊ ‚ËπÊ, ‚¬¸ ‚ •ÁŸ∑§Ã ⁄U„UŸ ∑§Ë ◊¥ Á‡Êfl M§¬ ◊¥ Œ‡Ê¸ŸËÿ „Ò¥U–
Á‡ÊˇÊÊ ‹Ë •ÊÒ⁄U ÷΢ª ‚ Á‡Êcÿ ∑§Ê •Êà◊SflM§¬ ’ŸÊŸ ∑§Ë Á‡ÊˇÊÊ ‹Ë– ©UŸ∑§ ÷ªflÊŸ ŒûÊÊòÊÿ ¡ÍŸÊ •πÊ«∏U ∑§ ßCÔU „Ò¥U– ‚¢ãÿÊ‚ ¬⁄¢U¬⁄UÊ ∑§ •ÊÁŒ ªÈL§ „Ò¥U–
©U¬Œ‡Ê •ÊÒÒ⁄U Á‡ÊˇÊÊ∞¢ ¬È⁄UÊáÊÊ¥, Œàà ‚¢Á„UÃÊ, ŒûÊÊ¬ÁŸ·Œ, •flœÍÃÊ¬ÁŸ·Œ ∑§Ê‡ÊË ∑§ ◊ÁáÊ∑§Ááʸ∑§ÊÉÊÊ≈U ©UŸ∑§Ë ø⁄UáÊ ¬ÊŒÈ∑§Ê•Ê¥ ∑§Ê ¬Í¡Ÿ Á∑§ÿÊ ¡ÊÃÊ
•ÊÒ⁄U •flœÍà ªËÃÊ ∑§ M§¬ ◊¥ ©U¬‹éœ „UÒ¥– •¬Ÿ ¬˝àÿ∑§ ªÈL§ ∑§Ë Á‡ÊˇÊÊ „ÒU– ªÈ¡⁄UÊà ‚ ¬ÍflÊ¸ûÊ⁄U Á„U◊Ê‹ÿ Ã∑§ ©UŸ∑§Ê ©UŸ∑§Ê ìˇÊòÊ „ÒU– Œ‡Ê ◊¥
©UŸ∑§ •Ÿ∑§ ◊¢ÁŒ⁄U „Ò¥U, Áª⁄UŸÊ⁄U ©UŸ∑§Ë Á‚h¬Ë∆U „ÒU– ©UŸ∑§ ©U¬Œ‡Ê ÷Ê⁄UÃËÿ
∑§Ê •Êà◊‚Êà ∑§⁄U ©Uã„UÊ¥Ÿ ∑§ÀÿÊáÊ∑§Ê⁄UË ©U¬Œ‡Ê Á∑§ÿÊ–
flSÃÈ× ©UŸ∑§Ê ¡ã◊ flÒÁ‡ÊCÔ˜UÿÿÈÄà „ÒU, ¡’ flÒcáÊfl, ‡ÊÒfl •ÊÒ⁄U ‡ÊÊÄà ‚ŸÊß ¬⁄¢U¬⁄UÊ•Ê¥ ∑§Ë ŸË¥fl „Ò¥U–
¬⁄¢U¬⁄UÊ•Ê¥ ◊¥ m¢m „UÊŸ ‹ªÊ ÃÊ ©Uã„UÊ¥Ÿ •¬Ÿ ÁòÊŒfl SflM§¬ ‚ ‚ŸÊß ◊¥ (’Ê¬Í ¡Ë ∑§Ê ÿ„U ‹π Á„¢UŒË ŒÒÁŸ∑§ •◊⁄U ©U¡Ê‹Ê ‚ ‚Ê÷Ê⁄U Á‹ÿÊ ªÿÊ „ÒU–)

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

9

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

’Á‹„UÊ⁄UË ªÈL§...
ªÈM§’˝¸rÊÊ ªÈM§Áfl¸cáÊȪ¸ÈM§ŒflÙ ◊„E⁄U—–
ªÈL§— ‚ÊˇÊÊà¬⁄U¥ ’˝rÊ ÃS◊Ò üÊË ªÈ⁄Ufl Ÿ◊—H
÷Ê⁄Uà ÷⁄U ◊¥ ªÈL§ ¬ÍÁáʸ◊Ê ¬fl¸ ’«∏Ë üÊhÊ fl œÍ◊œÊ◊ ‚ ◊ŸÊÿÊ ¡ÊÃÊ „Ò–
•Ê·Ê…∏ ∑‘§ ‡ÊÈÄU‹ ¬ˇÊ ∑§Ë ¬ÍÁáʸ◊Ê ∑§Ù „Ë ªÈL§ ¬ÍÁáʸ◊Ê ∑§„Ã „Ò¥– ß‚ ÁŒŸ
ªÈL§ ¬Í¡Ê ∑§Ê ÁflœÊŸ „Ò– flÒ‚ ÃÙ Œ‡Ê ÷⁄U ◊¥ ∞∑§ ‚ ’«∏ ∞∑§ •Ÿ∑§ ÁflmÊŸ
„È∞ „Ò¥, ¬⁄U¥ÃÈ ©Ÿ◊¥ ◊„Á·¸ flŒ √ÿÊ‚, ¡Ù øÊ⁄UÙ¥ flŒÙ¥ ∑‘§ ¬˝Õ◊ √ÿÊÅÿÊÃÊ

Õ, ©Ÿ∑§Ê ¬Í¡Ÿ •Ê¡ ∑‘§ ÁŒŸ Á∑§ÿÊ ¡ÊÃÊ „Ò–
◊„Á·¸ flŒ√ÿÊ‚ ¡Ë ÷ªflÊŸ ∑‘§ •flÃÊ⁄U „Ò¥, fl •◊⁄U „Ò¥– ◊„Á·¸ √ÿÊ‚ ∑§Ê
¬Í⁄UÊ ŸÊ◊ ∑§ÎcáÊmÒ¬ÊÿŸ „Ò– ©ã„Ù¥Ÿ flŒÙ¥ ∑§Ê Áfl÷ʪ Á∑§ÿÊ, ß‚Á‹∞ ©Ÿ∑§Ù
√ÿÊ‚ ÿÊ flŒ√ÿÊ‚ ∑§„Ê ¡ÊÃÊ „Ò– ©Ÿ∑‘§ Á¬ÃÊ ◊„Á·¸ ¬⁄UʇÊ⁄U ÃÕÊ ◊ÊÃÊ
‚àÿflÃË „Ò– ÷Ê⁄Uà ÷⁄U ◊¥ ªÈL§¬ÍÁáʸ◊Ê ∑‘§ ÁŒŸ ªÈL§Œfl ∑§Ë ¬Í¡Ê ∑‘§ ‚ÊÕ
◊„Á·¸ √ÿÊ‚ ∑§Ë ¬Í¡Ê ÷Ë ∑§Ë ¡ÊÃË „Ò–

Á∑§ÃŸ „Ë ∑§◊¸ ∑§⁄UÙ, Á∑§ÃŸË „Ë ©¬Ê‚ŸÊ∞¢ ∑§⁄UÙ, Á∑§ÃŸ „Ë fl˝Ã •ı⁄U •ŸÈDÊŸ ∑§⁄UÙ,
Á∑§ÃŸÊ „Ë œŸ ß∑§_Ê ∑§⁄U ‹Ù •ı⁄U Á∑§ÃŸÊ „Ë ŒÈÁŸÿÊ ∑§Ê ⁄UÊíÿ ÷Ùª ‹Ù ‹Á∑§Ÿ ¡’ Ã∑§
ªÈL§ ∑‘§ NUŒÿ ∑§Ê •Ê‡ÊËflʸŒ ÃÈê„Ê⁄U NUŒÿ Ã∑§ Ÿ„Ë¥ ¬„È°øÃÊ, ©UŸ∑§ ¬˝⁄U∑§ fløŸ ¡’ Ã∑§
ÃÈê„¥U Ÿ„UË¥ ¬ÊÃ, ¡’ Ã∑§ ÃÈê„Ê⁄UÊ NUŒÿ ªÈL§ ∑§ ’ÃÊ∞ ◊ʪ¸ ¬⁄U ø‹Ÿ ∑§Ë ‡ÊÁÄà ‚ ¬Á⁄U¬Íáʸ
Ÿ„UË¥ „UÊ ¡ÊÃÊ, Ã’ Ã∑§ ÃÈê„UÊ⁄U ‚’ ∑§◊¸, ©¬Ê‚ŸÊ∞°, ¬Í¡Ê∞° •œÍ⁄UË „Ò¥–
10

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

Á¡‚ ªÈL§ ∑§Ë ∑Χ¬Ê ¬˝Ê# „UÊ ªß¸, ©U‚∑§ Á‹∞ ∑ȧ¿U
‡ÊcÊ ⁄U„UÃÊ „UË Ÿ„UË¥ „Ò¥– ‚¢‚Ê⁄U ◊¥ ªÈL§∑Χ¬Ê ∑§Ê ∑§Ê߸
◊Ê‹ Ÿ„UË¥ „ÒU– ªÈL§∑Χ¬Ê ߸‡fl⁄U ∑§Ë •‹ÊÒÁ∑§∑§ ‡ÊÁÄÃ
S»È§⁄UáÊÊ „UË ÃÊ „ÒU–
-‚Œ˜ªÈL§Œfl ◊„UÊ◊á«U‹‡fl⁄U üÊË ∑Ò§‹Ê‡ÊÊŸ¢Œ ’˝rÊÔøÊ⁄UË
mʬ⁄U ÿȪ ∑‘§ •¥ÁÃ◊ ÷ʪ ◊¥ √ÿÊ‚¡Ë ¬˝∑§≈U „È∞ Õ– ©ã„Ù¥Ÿ •¬ŸË ‚fl¸ôÊ
ŒÎÁC ‚ ‚◊¤Ê Á‹ÿÊ Á∑§ ∑§Á‹ÿȪ ◊¥ ◊ŸÈcÿÙ¥ ∑§Ë ‡ÊÊ⁄UËÁ⁄U∑§ ‡ÊÁQ§ •ı⁄U ’ÈÁh
‡ÊÁQ§ ’„Èà ÉÊ≈U ¡Ê∞ªË– ß‚Á‹∞ ∑§Á‹ÿȪ ∑‘§ ◊ŸÈcÿÙ¥ ∑§Ù ‚÷Ë flŒÙ¥ ∑§Ê
•äÿÿŸ ∑§⁄UŸÊ •ı⁄U ©Ÿ∑§Ù ‚◊¤Ê ‹ŸÊ ‚¥÷fl Ÿ„Ë¥ ⁄U„ªÊ– √ÿÊ‚¡Ë Ÿ ÿ„
¡ÊŸ∑§⁄U flŒÙ¥ ∑‘§ øÊ⁄U Áfl÷ʪ ∑§⁄U ÁŒ∞– ¡Ù ‹Ùª flŒÙ¥ ∑§Ù ¬…∏, ‚◊¤Ê Ÿ„Ë¥
‚∑§Ã, ©Ÿ∑‘§ Á‹∞ ◊„Ê÷Ê⁄Uà ∑§Ë ⁄UøŸÊ ∑§Ë– ◊„Ê÷Ê⁄Uà ◊¥ flŒÙ¥ ∑§Ê ‚÷Ë
ôÊÊŸ •Ê ªÿÊ „Ò– œ◊¸‡ÊÊSòÊ, ŸËÁÇÊÊSòÊ, ©¬Ê‚ŸÊ •ı⁄U ôÊÊŸ-ÁflôÊÊŸ ∑§Ë
‚÷Ë ’ÊÃ¥ ◊„Ê÷Ê⁄Uà ◊¥ ’«∏ ‚⁄U‹ …¥ª ‚ ‚◊¤ÊÊ߸ ªß¸ „Ò¥– Ã’ ŒflÃÊ•Ù¥ Ÿ
flŒ√ÿÊ‚¡Ë ∑§Ê ¬Í¡Ÿ Á∑§ÿÊ– Ã÷Ë ‚ √ÿÊ‚¬ÍÁáʸ◊Ê ◊ŸÊÿË ¡Ê ⁄U„Ë „Ò–
Ã◊‚Ù ◊Ê íÿÙÁê◊¸ÿ •¥œ∑§Ê⁄U ∑§Ë ‚ ¬˝∑§Ê‡Ê ∑§Ë •Ù⁄U ‹ ¡ÊŸÊ „Ë
ªÈL§àfl „Ò– •Êª◊-ÁŸª◊-¬È⁄UÊáÊ ∑§Ê ÁŸ⁄U¥Ã⁄U ‚¥¬ÊŒŸ „Ë √ÿÊ‚ M§¬Ë ‚Œ˜ªÈL§
Á‡Êcÿ ∑§Ù ¬⁄U◊Á¬ÃÊ ¬⁄U◊Êà◊Ê ‚ ‚ÊˇÊÊà∑§Ê⁄U ∑§Ê ◊Êäÿ◊ „Ò– Á¡‚‚ Á◊‹ÃË
„Ò ‚ÊM§åÿ ◊ÈÁQ§– Ã÷Ë ∑§„Ê ªÿÊ- ‚Ê ÁfllÊ ÿÊ Áfl◊ÈQ§ÿ– •Ê¡
ÁflESÃ⁄U ¬⁄U Á¡ÃŸË ÷Ë ‚◊SÿÊ∞¥ ÁŒπÊ߸ Œ ⁄U„Ë „Ò¥, ©Ÿ∑§Ê ◊Í‹ ∑§Ê⁄UáÊ „Ò
ªÈL§-Á‡Êcÿ ¬⁄U¥¬⁄UÊ ∑§Ê ≈UÍ≈UŸÊ– üÊhÊflÊ°Ñ÷Ã ôÊÊŸêʘ–
ß‚∑‘§ •ÁÃÁ⁄UQ§ ¬È⁄UÊáÊÙ¥ ∑§Ë •Áœ∑§Ê¥‡Ê ∑§ÕÊ•Ù¥ mÊ⁄UÊ „◊Ê⁄U Œ‡Ê, ‚◊Ê¡
ÃÕÊ œ◊¸ ∑§Ê ¬Í⁄UÊ ßÁÄʂ ◊„Ê÷Ê⁄Uà ◊¥ •ÊÿÊ „Ò– ◊„Ê÷Ê⁄Uà ∑§Ë ∑§ÕÊ∞¥
’«∏Ë ⁄UÙø∑§ •ı⁄U ©¬Œ‡Ê¬˝Œ „Ò¥– œÊÁ◊¸∑§ ª˝¥ÕÙ¥ ◊¥ ◊„Á·¸ flŒ√ÿÊ‚ mÊ⁄UÊ
Á‹Áπà Á‡Êfl-¬È⁄UÊáÊ ∑§Ù ‚flÙ¸ëø SÕÊŸ ¬˝Ê# „Ò– ß‚ ª˝¥Õ ◊¥ ÷ªflÊŸ Á‡Êfl
∑§Ë ÷ÁQ§ ◊Á„◊Ê ∑§Ê ©Ñπ „Ò– ß‚◊¥ Á‡Êfl ∑‘§ •flÃÊ⁄U •ÊÁŒ ÁflSÃÊ⁄U ‚
Á‹π ª∞ „Ò¥– flŒ •ı⁄U ©¬ÁŸ·Œ ‚Á„à ÁflôÊÊŸ ÷Ò⁄Ufl Ã¥òÊ, Á‡Êfl ¬È⁄UÊáÊ •ı⁄U
Á‡Êfl ‚¥Á„ÃÊ ◊¥ Á‡Êfl ∑§Ë ‚¥¬Íáʸ Á‡ÊˇÊÊ •ı⁄U ŒËˇÊÊ ‚◊Ê߸ „È߸ „Ò– Ã¥òÊ ∑‘§
•Ÿ∑§ ª˝¥ÕÙ¥ ◊¥ ©Ÿ∑§Ë Á‡ÊˇÊÊ ∑§Ê ÁflSÃÊ⁄U „È•Ê „Ò– ‚’ ¬˝∑§Ê⁄U ∑§Ë L§Áø
⁄UπŸ flÊ‹ ‹Ùª ÷ªflÊŸ ∑§Ë ©¬Ê‚ŸÊ ◊¥ ‹ª¥ •ı⁄U ß‚ ¬˝∑§Ê⁄U ‚÷Ë ◊ŸÈcÿÙ¥
∑§Ê ∑§ÀÿÊáÊ „Ù– ß‚Ë ÷Êfl ‚ √ÿÊ‚¡Ë Ÿ •∆Ê⁄U„ ¬È⁄UÊáÊÙ¥ ∑§Ë ⁄UøŸÊ ∑§Ë–
•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

ªÈL§ ∑§Ù ªÙÁfl¥Œ ‚ ÷Ë ™§¥øÊ ∑§„Ê ªÿÊ „Ò– ‡ÊÊSòÊÙ¥ ◊¥ ªÈ
∑§Ê •Õ¸ ’ÃÊÿÊ ªÿÊ „Ò- •¥œ∑§Ê⁄U ÿÊ ◊Í‹ •ôÊÊŸ •ı⁄U
L§ ∑§Ê ∑§Ê •Õ¸ Á∑§ÿÊ ªÿÊ „Ò- ©‚∑§Ê ÁŸ⁄UÙœ∑§– ªÈL§
∑§Ù ªÈL§ ß‚Á‹∞ ∑§„Ê ¡ÊÃÊ „Ò Á∑§ fl„ •ôÊÊŸ ÁÃÁ◊⁄U
∑§Ê ôÊÊŸÊ¥¡Ÿ-‡Ê‹Ê∑§Ê ‚ ÁŸflÊ⁄UáÊ ∑§⁄U ŒÃÊ „Ò–
•Õʸà •¥œ∑§Ê⁄U ∑§Ù „≈UÊ∑§⁄U ¬˝∑§Ê‡Ê ∑§Ë •Ù⁄U ‹ ¡ÊŸ
flÊ‹ ∑§Ù “ªÈL§” ∑§„Ê ¡ÊÃÊ „Ò– ªÈL§ ÃÕÊ ŒflÃÊ ◊¥
‚◊ÊŸÃÊ ∑‘§ Á‹∞ ∞∑§ ‡‹Ù∑§ ◊¥ ∑§„Ê ªÿÊ „Ò Á∑§ ¡Ò‚Ë
÷ÁQ§ ∑§Ë •Êfl‡ÿ∑§ÃÊ ŒflÃÊ ∑‘§ Á‹∞ „Ò flÒ‚Ë „Ë ªÈL§
∑‘§ Á‹∞ ÷Ë– ‚Œ˜ªÈL§ ∑§Ë ∑§Î¬Ê ‚ ߸E⁄U ∑§Ê ‚ÊˇÊÊà∑§Ê⁄U
÷Ë ‚¥÷fl „Ò– ªÈL§ ∑§Ë ∑§Î¬Ê ∑‘§ •÷Êfl ◊¥ ∑§È¿ ÷Ë ‚¥÷fl
Ÿ„Ë¥ „Ò– “√ÿÊ‚” ∑§Ê ‡ÊÊÁéŒ∑§ •Õ¸ ‚¥¬ÊŒ∑§ „UÒ, flŒÙ¥
∑§Ê √ÿÊ‚ •Õʸàʘ Áfl÷Ê¡Ÿ ÷Ë ‚¥¬ÊŒŸ ∑§Ë üÊáÊË ◊¥
•ÊÃÊ „Ò– ∑§ÕÊflÊø∑§ ‡ÊéŒ ÷Ë √ÿÊ‚ ∑§Ê ¬ÿʸÿ „Ò–
∑§ÕÊflÊøŸ ÷Ë Œ‡Ê-∑§Ê‹-¬Á⁄UÁSÕÁà ∑‘§ •ŸÈM§¬
¬ı⁄UÊÁáÊ∑§ ∑§ÕÊ•Ù¥ ∑§Ê Áfl‡‹·áÊ ÷Ë ‚¥¬ÊŒŸ „Ò–
÷ªflÊŸ flŒ√ÿÊ‚ Ÿ flŒÙ¥ ∑§Ê ‚¥∑§‹Ÿ Á∑§ÿÊ, v}
¬È⁄UÊáÊÙ¥ •ı⁄U ©¬¬È⁄UÊáÊÙ¥ ∑§Ë ⁄UøŸÊ ∑§Ë– ´§Á·ÿÙ¥ ∑‘§
Á’π⁄U •ŸÈ÷flÙ¥ ∑§Ù ‚◊Ê¡ÿÙÇÿ ’ŸÊ ∑§⁄U √ÿflÁSÕÃ
Á∑§ÿÊ– ¬¥ø◊ flŒ “◊„Ê÷Ê⁄UÔ ∑§Ë ⁄UøŸÊ ß‚Ë ¬ÍÁáʸ◊Ê
∑‘§ ÁŒŸ ¬Íáʸ ∑§Ë •ı⁄U ÁflE ∑‘§ ‚Ȭ˝Á‚h •Ê·¸ ª˝¥Õ
’˝rÊ‚ÍòÊ ∑§Ê ‹πŸ ß‚Ë ÁŒŸ •Ê⁄U¥÷ Á∑§ÿÊ–

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

11

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

ß‚ ∑§CÔU∑§Ê⁄UË ‚¥‚Ê⁄U ◊¥ ªÈL§∑Χ¬Ê
„Ë ∞∑§ ∞‚Ê •◊ÍÀÿ ⁄UàŸ „Ò ¡Ù
◊ŸÈcÿ ∑§Ù •Êflʪ◊Ÿ ∑‘§
∑§Ê‹ø∑˝§ ‚ ◊ÈÁQ§ ÁŒ‹ÊÃÊ „Ò–
¡ËflŸ ◊¥ ‚¥¬ÁûÊ, SflÊSâÿ, ‚ûÊÊ,
Á¬ÃÊ, ¬ÈòÊ, ÷Ê߸, Á◊òÊ •ÕflÊ
¡ËflŸ‚ÊÕË ‚ ÷Ë íÿÊŒÊ
•Êfl‡ÿ∑§ÃÊ ªÈL§ ∑§Ë „Ò–
ߟ ¬È⁄UÊáÊÙ¥ ◊¥ ÷ªflÊŸ ∑‘§ ‚È¥Œ⁄U øÁ⁄UòÊ √ÿQ§ Á∑§∞ ª∞ „Ò¥– ÷ªflÊŸ ∑‘§ ÷Q§, ªÈL§ ¬ÍÁáʸ◊Ê •Êà◊SflM§¬ ∑§Ê ôÊÊŸ ¬ÊŸ ∑‘§ •¬Ÿ ∑§ûʸ√ÿ ∑§Ë ÿÊŒ ÁŒ‹ÊŸ
œ◊ʸà◊Ê ‹ÙªÙ¥ ∑§Ë ∑§ÕÊ∞¥ ¬È⁄UÊáÊÙ¥ ◊¥ ‚Áê◊Á‹Ã „Ò¥– ß‚∑‘§ ‚ÊÕ-‚ÊÕ fl˝Ã- flÊ‹Ê, ◊Ÿ ∑§Ù ŒÒflË ªÈáÊÙ¥ ‚ Áfl÷ÍÁ·Ã ∑§⁄UŸflÊ‹Ê, ‚ŒªÈL§ ∑‘§ ¬˝◊ •ı⁄U
©¬flÊ‚ ∑§Ù ∑§Ë ÁflÁœ, ÃËÕÙZ ∑§Ê ◊Ê„Êàêÿ •ÊÁŒ ‹Ê÷ŒÊÿ∑§ ©¬Œ‡ÊÙ¥ ‚ ôÊÊŸ ∑§Ë ª¥ªÊ ◊¥ ’Ê⁄U¥’Ê⁄U «È’∑§Ë ‹ªÊŸ „ÃÈ ¬˝Ùà‚Ê„Ÿ ŒŸflÊ‹Ê ¬fl¸ „Ò–
¬È⁄UÊáÊ ¬Á⁄U¬Íáʸ „Ò–
÷ªflÊŸ flŒ√ÿÊ‚ Ÿ flŒÙ¥ ∑§Ê ‚¥∑§‹Ÿ Á∑§ÿÊ, v} ¬È⁄UÊáÊÙ¥ •ı⁄U ©¬¬È⁄UÊáÊÙ¥
flŒÊ¥Ã Œ‡Ê¸Ÿ ∑‘§
∑§Ë ⁄UøŸÊ ∑§Ë–
⁄UøŸÊ ∑§⁄UŸ flÊ‹
´§Á·ÿÙ¥ ∑‘§ Á’π⁄U
◊„Á·¸ flŒ√ÿÊ‚ Ÿ
•ŸÈ÷flÙ¥
∑§Ù
flŒÊ¥Ã Œ‡Ê¸Ÿ ∑§Ù ªÈL§¬ÍÁáʸ◊Ê ∑§ ÁŒŸ ¬˝Ê×∑§Ê‹ SŸÊŸ ¬Í¡Ê •ÊÁŒ ÁŸàÿ ∑§◊ÙZ ‚ ÁŸflÎûÊ „Ù∑§⁄U ‚◊Ê¡÷ÙÇÿ ’ŸÊ
¿Ù≈U-¿Ù≈U ‚ÍòÊÙ¥ ◊¥
∑§⁄U √ÿflÁSÕÃ
Á‹πÊ ªÿÊ „Ò, ©ûÊ◊ •ı⁄U ‡ÊÈh flSòÊ œÊ⁄UáÊ ∑§⁄U ªÈL§ ∑‘§ ¬Ê‚ ¡ÊŸÊ øÊÁ„∞–
Á∑§ÿÊ– ¬¥ø◊ flŒ
‹Á∑§Ÿ ª¥÷Ë⁄U ‚ÍòÊÙ¥ ªÈL§ ∑§Ù ™§¥ø ‚È‚Áí¡Ã •Ê‚Ÿ ¬⁄U ’Ò∆Ê∑§⁄U ¬Èc¬◊Ê‹Ê ¬„ŸÊŸË øÊÁ„∞– ß‚∑‘§ ◊„Ê÷Ê⁄Uà ∑§Ë
∑‘§ ∑§Ê⁄UáÊ „Ë ©Ÿ∑§Ê ’ÊŒ flSòÊ, »§‹, »§Í‹ fl ◊Ê‹Ê •¬¸áÊ ∑§⁄U ŒÁˇÊáÊÊ ÷¥≈U ∑§⁄UŸË øÊÁ„∞– ß‚ ⁄UøŸÊ ß‚Ë ¬ÍÁáʸ◊Ê
•Õ¸ ‚◊¤ÊŸ ∑‘§
∑‘§ ÁŒŸ ¬Íáʸ ∑§Ë
¬˝

§Ê⁄U
üÊhʬÍ

¸

§
¬Í
¡
Ÿ
∑§⁄U
Ÿ

‚
ªÈ
L
§
∑§Ê
•Ê‡ÊËflʸ
Œ
¬˝
Ê
#
„ÙÃÊ
„Ò

Á‹∞ ’«∏-’«∏ ª˝¥Õ
•ı⁄U ÁflE ∑‘§
Á‹π „Ò¥– œÊÁ◊¸∑§ ªÈL§ ∑‘§ •Ê‡ÊËflʸŒ ‚ „Ë Á‡Êcÿ ∑§Ù ôÊÊŸ ∑§Ë ¬˝ÊÁ# „UÊÃË „Ò– ©‚∑‘§ NŒÿ ‚ ‚Ȭ˝Á‚h •Ê·¸
◊ÊãÿÃÊ ∑‘§ •ŸÈ‚Ê⁄U •ôÊÊŸÃÊ ∑§Ê •ãœ∑§Ê⁄U ŒÍ⁄U „ÙÃÊ „Ò– ªÈL§ ∑§Ê •Ê‡ÊËflʸŒ „Ë ¬˝ÊáÊË ◊ÊòÊ ∑‘§ Á‹∞ ª˝¥Õ ’˝rÊ‚ÍòÊ ∑§Ê
„Ë ªÈL§¬ÍÁáʸ◊Ê ¬⁄U
‹πŸ ß‚Ë ÁŒŸ
ªÈL§Œfl ∑§Ë ¬Í¡Ê ∑‘§ ∑§ÀÿÊáÊ∑§Ê⁄UË, ôÊÊŸflœ¸∑§ •ı⁄U ◊¥ª‹ ∑§⁄UŸ flÊ‹Ê „ÙÃÊ „Ò– ‚¥‚Ê⁄U ∑§Ë ‚¥¬Íáʸ •Ê⁄U¥÷ Á∑§ÿÊ– Ã’
‚ÊÕ „Ë ◊„Á·¸ √ÿÊ‚ ÁfllÊ∞¥ ªÈL§ ∑§Ë ∑§Î¬Ê ‚ „Ë ¬˝Ê# „ÙÃË „Ò¥ •ı⁄U ªÈL§ ∑‘§ •Ê‡ÊËflʸŒ ‚ „Ë ŒË ŒflÃÊ•Ù¥
Ÿ
∑§Ë ¬Í¡Ê ÷Ë ∑§Ë „È߸ ÁfllÊ Á‚h •ı⁄U ‚»§‹ „ÙÃË „Ò–
flŒ√ÿÊ‚¡Ë ∑§Ê
¡ÊÃË „Ò– Á„ãŒÍ œ◊¸
¬Í¡Ÿ Á∑§ÿÊ– Ã÷Ë
ªÈ
L
§
¬Í
Á
áʸ

Ê
¬⁄U
√ÿÊ‚¡Ë
mÊ⁄U
Ê
⁄U
ø

„È

ª˝
¥
Õ
Ù¥
∑§Ê
•äÿÿŸ-◊ŸŸ
∑§⁄U


§
©Ÿ∑‘
§
∑‘§ ‚÷Ë ÷ʪ٥ ∑§Ù
‚ √ÿÊ‚¬ÍÁáʸ◊Ê
√ÿÊ‚¡Ë Ÿ ¬È⁄UÊáÊÙ¥ ◊¥ ©¬Œ‡ÊÙ¥ ¬⁄U •Êø⁄UáÊ ∑§⁄UŸÊ øÊÁ„∞–
◊ŸÊÿË ¡Ê ⁄U„Ë „Ò–
÷ ‹ Ë - ÷ Ê ¥ Á à ߂ ¬fl¸ ∑§Ù üÊhʬÍfl¸∑§ ◊ŸÊŸÊ øÊÁ„∞, •¥œÁflEÊ‚Ù¥ ∑‘§ •ÊœÊ⁄U ¬⁄U Ÿ„Ë¥– ªÈL§ ß‚ ÁŒŸ ¡Ù Á‡Êcÿ
’˝rÊflûÊÊ ‚ŒªÈL§
‚◊¤ÊÊÿÊ „Ò– ◊„Á·¸
¬Í
¡
Ÿ
∑§Ê
◊ãòÊ
„Ò
∑‘§ üÊËø⁄UáÊÙ¥ ◊¥
√ÿÊ‚ ‚÷Ë Á„ãŒÈ•Ù¥
¬„È°ø∑§⁄U ‚¥ÿ◊∑‘§ ¬⁄U◊ ¬ÈL§· „Ò¥–
ªÈL§’¸˝rÊÊ ªÈL§Áfl¸cáÊÈ— ªÈL§Œ¸flÊ ◊„E⁄U—–
üÊhÊ-÷ÁQ§ ‚
¬ÈáÿÊà◊Ê ÷Q§Ù¥ ∑§Ù
ªÈ
L
§—
‚ÊˇÊÊà¬⁄U

˝
r
Ê
ÃS◊Ò
ü
ÊË
ªÈ

U


Ÿ◊—H
©Ÿ∑§Ê
¬Í¡Ÿ
©Ÿ∑‘§ Œ‡Ê¸Ÿ ÷Ë „È∞
∑§⁄UÃÊ „Ò ©‚
„Ò¥–

ªÈL§ ¬ÍÁáʸ◊Ê fl˝Ã •ı⁄U ÁflœÊŸ

12

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê
fl·¸÷⁄U ∑‘§ ¬fl¸ ◊ŸÊŸ ∑§Ê »§‹ Á◊‹ÃÊ „Ò–
¬˝ÊøËŸ ∑§Ê‹ ◊¥ ¡’ ÁfllÊÕ˸ ªÈL§ ∑‘§ •ÊüÊ◊ ◊¥ ÁŸ—‡ÊÈÀ∑§ Á‡ÊˇÊÊ ª˝„áÊ
∑§⁄UÃÊ ÕÊ, ÃÙ ß‚Ë ÁŒŸ üÊhÊ ÷Êfl ‚ ¬˝Á⁄Uà „Ù∑§⁄U •¬Ÿ ªÈL§ ∑§Ê ¬Í¡Ÿ
∑§⁄U∑‘§ ©ã„¥ •¬ŸË ‡ÊÁQ§, •¬Ÿ ‚Ê◊âÿʸŸÈ‚Ê⁄U ŒÁˇÊáÊÊ Œ∑§⁄U ∑§ÎÃ∑§Îàÿ
„ÙÃÊ ÕÊ–
„◊¥ flŒÙ¥ ∑§Ê ôÊÊŸ ŒŸ flÊ‹ √ÿÊ‚¡Ë „Ë „Ò¥, •Ã— fl „◊Ê⁄U •ÊÁŒªÈL§ „È∞–
ß‚ËÁ‹∞ ß‚ ÁŒŸ ∑§Ù √ÿÊ‚ ¬ÍÁáʸ◊Ê ÷Ë ∑§„Ê ¡ÊÃÊ „Ò– ©Ÿ∑§Ë S◊ÎÁà „◊Ê⁄U
◊Ÿ ◊¥ÁŒ⁄U ◊¥ „◊‡ÊÊ ÃÊ¡Ê ’ŸÊ∞ ⁄UπŸ ∑‘§ Á‹∞ „◊¥ ß‚ ÁŒŸ •¬Ÿ ªÈL§•Ù¥
∑§Ù √ÿÊ‚¡Ë ∑§Ê •¥‡Ê ◊ÊŸ∑§⁄U ©Ÿ∑§Ë ¬ÊŒ-¬Í¡Ê ∑§⁄UŸË øÊÁ„∞ ÃÕÊ •¬Ÿ
©îfl‹ ÷Áflcÿ ∑‘§ Á‹∞ ªÈL§ ∑§Ê •Ê‡ÊËflʸŒ ¡M§⁄U ª˝„áÊ ∑§⁄UŸÊ øÊÁ„∞–
Á∑§ÃŸ „Ë ∑§◊¸ ∑§⁄UÙ, Á∑§ÃŸË „Ë ©¬Ê‚ŸÊ∞¢ ∑§⁄UÙ, Á∑§ÃŸ „Ë fl˝Ã •ı⁄U
•ŸÈDÊŸ ∑§⁄UÙ, Á∑§ÃŸÊ „Ë œŸ ß∑§_Ê ∑§⁄U ‹Ù •ı⁄U Á∑§ÃŸÊ „Ë ŒÈÁŸÿÊ ∑§Ê
⁄UÊíÿ ÷Ùª ‹Ù ‹Á∑§Ÿ ¡’ Ã∑§ ªÈL§ ∑‘§ NUŒÿ ∑§Ê •Ê‡ÊËflʸŒ ÃÈê„Ê⁄U NUŒÿ
Ã∑§ Ÿ„Ë¥ ¬„È°øÃÊ, ©UŸ∑§ ¬˝⁄U∑§ fløŸ ¡’ Ã∑§ ÃÈê„¥U Ÿ„UË¥ ¬ÊÃ, ¡’ Ã∑§
ÃÈê„Ê⁄UÊ NUŒÿ ªÈL§ ∑§ ’ÃÊ∞ ◊ʪ¸ ¬⁄U ø‹Ÿ ∑§Ë ‡ÊÁÄà ‚ ¬Á⁄U¬Íáʸ Ÿ„UË¥ „UÊ
¡ÊÃÊ, Ã’ Ã∑§ ÃÈê„UÊ⁄U ‚’ ∑§◊¸, ©¬Ê‚ŸÊ∞°, ¬Í¡Ê∞° •œÍ⁄UË „Ò¥– ŒflËŒflÃÊ•Ù¥ ∑§Ë ¬Í¡Ê ∑‘§ ’ÊŒ ÷Ë ∑§Ù߸ ¬Í¡Ê ‡Ê· ⁄U„ ¡ÊÃË „Ò Á∑§¥ÃÈ ªÈL§ ∑§Ë
¬Í¡Ê ∑‘§ ’ÊŒ ∑§Ù߸ ¬Í¡Ê Ÿ„Ë¥ ’øÃË– ªÈL§ •¥Ã—∑§⁄UáÊ ∑‘§ •¥œ∑§Ê⁄U ∑§Ù ŒÍ⁄U
∑§⁄UÃ „Ò¥– •Êà◊ôÊÊŸ ∑‘§ ÿÈÁQ§ÿÊ° ’ÃÊÃ „Ò¥ ªÈL§ ¬˝àÿ∑§ Á‡Êcÿ ∑‘§ •¥Ã—∑§⁄UáÊ
◊¥ ÁŸflÊ‚ ∑§⁄UÃ „Ò¥– fl ¡ª◊ªÊÃË íÿÙÁà ∑‘§ ‚◊ÊŸ „Ò¥ ¡Ù Á‡Êcÿ ∑§Ë ’ȤÊË
„È߸ NŒÿ-íÿÙÁà ∑§Ù ¬˝∑§≈UÊÃ „Ò¥– ªÈL§ ◊ÉÊ ∑§Ë Ã⁄U„ ôÊÊŸfl·Ê¸ ∑§⁄U∑‘§ Á‡Êcÿ
∑§Ù ôÊÊŸflÎÁC ◊¥ Ÿ„‹ÊÃ ⁄U„Ã „Ò¥– ªÈL§ ∞‚ flÒl „Ò¥ ¡Ù ÷fl⁄UÙª ∑§Ù ŒÍ⁄U ∑§⁄UÃ
„Ò¥– ªÈL§ fl ◊Ê‹Ë „Ò¥ ¡Ù ¡ËflŸM§¬Ë flÊÁ≈U∑§Ê ∑§Ù ‚È⁄UÁ÷à ∑§⁄UÃ „Ò¥– ªÈL§
•÷Œ ∑§Ê ⁄U„Sÿ ’ÃÊ∑§⁄U ÷Œ ◊¥ •÷Œ ∑§Ê Œ‡Ê¸Ÿ ∑§⁄UŸ ∑§Ë ∑§‹Ê ’ÃÊÃ
„Ò¥– ß‚ ŒÈ—πL§¬ ‚¥‚Ê⁄U ◊¥ ªÈL§∑§Î¬Ê „Ë ∞∑§ ∞‚Ê •◊ÍÀÿ π¡ÊŸÊ „Ò ¡Ù
◊ŸÈcÿ ∑§Ù •Êflʪ◊Ÿ ∑‘§ ∑§Ê‹ø∑˝§ ‚ ◊ÈÁQ§ ÁŒ‹ÊÃÊ „Ò– ¡ËflŸ ◊¥ ‚¥¬ÁûÊ,
SflÊSâÿ, ‚ûÊÊ, Á¬ÃÊ, ¬ÈòÊ, ÷Ê߸, Á◊òÊ •ÕflÊ ¡ËflŸ‚ÊÕË ‚ ÷Ë íÿÊŒÊ
•Êfl‡ÿ∑§ÃÊ ªÈL§ ∑§Ë „Ò– ªÈL§ Á‡Êcÿ ∑§Ù ŸÿË ÁŒ‡ÊÊ ŒÃ „Ò¥, ‚ÊœŸÊ ∑§Ê ◊ʪ¸
’ÃÊÃ „Ò¥ •ı⁄U ôÊÊŸ ∑§Ë ¬˝ÊÁ# ∑§⁄UÊÃ „Ò¥– ‚ëø ªÈL§ Á‡Êcÿ ∑§Ë ‚È·È# ‡ÊÁQ§ÿÙ¥
∑§Ù ¡ÊªÎà ∑§⁄UÃ „Ò¥,
ÿÙª ∑§Ë Á‡ÊˇÊÊ ŒÃ „Ò¥,
ôÊÊŸ ∑§Ë ◊SÃË ŒÃ „Ò¥,
÷ÁQ§ ∑§Ë ‚Á⁄UÃÊ ◊¥
•flªÊ„Ÿ ∑§⁄UÊÃ „Ò¥
•ı⁄U
∑§◊¸
◊¥
ÁŸc∑§Ê◊ÃÊ Á‚πÊÃ
„Ò¥– ß‚ ŸE⁄U ‡Ê⁄UË⁄U ◊¥
•‡Ê⁄UË⁄UË •Êà◊Ê ∑§Ê
ôÊÊŸ ∑§⁄UÊ∑§⁄U ¡ËÃ¡Ë ◊ÈÁQ§ ÁŒ‹ÊÃ „Ò¥–
‚Êœ∑§ ∑‘§ Á‹ÿ
ªÈL§¬ÍÁáʸ◊Ê fl˝Ã •ı⁄U
ìSÿÊ ∑§Ê ÁŒŸ „Ò–
©‚ ÁŒŸ ‚Êœ∑§ ∑§Ù
øÊÁ„ÿ Á∑§ ©¬flÊ‚

∑§⁄U ÿÊ ŒÍœ, »§‹ •ÕflÊ •À¬Ê„Ê⁄U ‹, ªÈL§ ∑‘§ mÊ⁄U ¡Ê∑§⁄U ªÈL§Œ‡Ê¸Ÿ,
ªÈL§‚flÊ •ı⁄U ªÈL§-‚à‚㪠∑§Ê üÊfláÊ ∑§⁄U– ©‚ ÁŒŸ ªÈL§¬Í¡Ê ∑§Ë ¬Í¡Ê
∑§⁄UŸ ‚ fl·¸÷⁄U ∑§Ë ¬ÍÁáʸ◊Ê•Ù¥ ∑‘§ ÁŒŸ Á∑§ÿ „È∞ ‚à∑§◊ÙZ ∑‘§ ¬ÈáÿÙ¥ ∑§Ê
»§‹ Á◊‹ÃÊ „Ò–
ªÈL§¬ÍÁáʸ◊Ê ªÈL§ ∑‘§ ¬˝Áà ŸÃ◊SÃ∑§ „Ù∑§⁄U ∑§ÎÃôÊÃÊ √ÿQ§ ∑§⁄UŸ ∑§Ê ÁŒŸ „Ò–
ªÈL§ ∑‘§ Á‹∞ ¬ÍÁáʸ◊Ê ‚ ’…∏∑§⁄U •ı⁄U ∑§Ù߸ ÁÃÁÕ Ÿ„Ë¥ „Ù ‚∑§ÃË– ¡Ù Sflÿ¥
◊¥ ¬Íáʸ „Ò, fl„Ë ÃÙ ¬Íáʸàfl ∑§Ë ¬˝ÊÁ# ŒÍ‚⁄UÙ¥ ∑§Ù ∑§⁄UÊ ‚∑§ÃÊ „Ò– ¬ÍÁáʸ◊Ê ∑‘§
ø¥Œ˝◊Ê ∑§Ë ÷Ê¥Áà Á¡‚∑‘§ ¡ËflŸ ◊¥ ∑‘§fl‹ ¬˝∑§Ê‡Ê „Ò, fl„Ë ÃÙ •¬Ÿ Á‡ÊcÿÙ¥
∑‘§ •¥Ã—∑§⁄UáÊ ◊¥ ôÊÊŸ M§¬Ë ø¥Œ˝ ∑§Ë Á∑§⁄UáÊ¥ Á’π⁄U ‚∑§ÃÊ „Ò– ß‚ ÁŒŸ
„◊¥ •¬Ÿ ªÈL§¡ŸÙ¥ ∑‘§ ø⁄UáÊÙ¥ ◊¥ •¬ŸË ‚◊Sà üÊhÊ •Á¬¸Ã ∑§⁄U •¬ŸË
∑§ÎÃôÊÃÊ ôÊÊÁ¬Ã ∑§⁄UŸË øÊÁ„∞– ªÈL§ ∑§Î¬Ê •‚¥÷fl ∑§Ù ‚¥÷fl ’ŸÊÃË „Ò–
ªÈL§ ∑§Î¬Ê Á‡Êcÿ ∑‘§ NŒÿ ◊¥ •ªÊœ ôÊÊŸ ∑§Ê ‚¥øÊ⁄U ∑§⁄UÃË „Ò–
•Ê·Ê…∏ ∑§Ë ¬ÍÁáʸ◊Ê ∑§Ù „Ë ÄUÿÙ¥
•Ê·Ê…∏ ¬ÍÁáʸ◊Ê ∑§Ù „UË ªÈL§ ¬ÍÁáʸ◊Ê ∑‘§ M§¬ ◊¥ ◊ÊŸŸ ∑§Ê ÄUÿÊ ∑§Ê⁄UáÊ „Ò?
ß‚∑§Ê ∞∑§ ¬„U‹Í ÿ„U ÷Ë „ÒU Á∑§ œ◊¸ ¡ËflŸ ∑§Ù ŒπŸ ∑§Ê ∑§Ê√ÿÊà◊∑§
…¥ª „Ò– ‚Ê⁄UÊ œ◊¸ ∞∑§ ◊„Ê∑§Ê√ÿ „Ò– •ª⁄U ÃÈê„¥ ÿ„U ÁfløÊ⁄U •Ê∞, ÃÙ
•Ê·Ê…∏ ∑§Ë ¬ÍÁáʸ◊Ê ’«∏Ë •Õ¸¬Íáʸ „Ù ¡Ê∞ªË– •ãÿÕÊ •Ê·Ê…∏ ◊¥ ¬ÍÁáʸ◊Ê
ÁŒπÊ߸ ÷Ë Ÿ ¬«∏ªË– ’ÊŒ‹ ÁÉÊ⁄U „Ù¥ª, •Ê∑§Ê‡Ê πÈ‹Ê Ÿ „ÙªÊ...•ı⁄U ÷Ë
¬ÍÁáʸ◊Ê∞¥ „Ò¥, ‡Ê⁄UŒ ¬ÍÁáʸ◊Ê „Ò, ©‚∑§Ù ÄUÿÙ¥ Ÿ„Ë¥ øÈŸ Á‹ÿÊ? ‹Á∑§Ÿ øÈŸŸ
flÊ‹Ù¥ ∑§Ê ∑§Ù߸ ◊ãÃ√ÿ „Ò, ∑§Ù߸ ߢÁªÁà „Ò– fl„ ÿ„ „Ò Á∑§ ªÈL§ ÃÙ „Ò ¬ÍÁáʸ◊Ê
¡Ò‚Ê, •ı⁄U Á‡Êcÿ „Ò •Ê·Ê…∏ ¡Ò‚Ê– ‡Ê⁄UŒ ¬ÍÁáʸ◊Ê ∑§Ê øÊ¥Œ ÃÙ ‚È¥Œ⁄U „ÙÃÊ
„Ò, ÄUÿÙ¥Á∑§ •Ê∑§Ê‡Ê πÊ‹Ë „Ò– fl„Ê¥ Á‡Êcÿ „Ò „Ë Ÿ„Ë¥, ªÈL§ •∑‘§‹Ê „Ò–
•Ê·Ê…∏ ◊¥ ‚È¥Œ⁄U „Ù, Ã÷Ë ∑§È¿ ’Êà „Ò, ¡„Ê¥ ªÈL§ ’ÊŒ‹Ù¥ ¡Ò‚Ê ÁÉÊ⁄UÊ „Ù
Á‡ÊcÿÙ¥ ‚– Á‡Êcÿ ‚’ Ã⁄U„ ∑‘§ „Ò¥, ¡ã◊Ù¥-¡ã◊Ù¥ ∑‘§ •¥œ⁄U ∑§Ù ‹∑§⁄U •Ê
¿Ê∞ „Ò¥– fl •¥œ⁄U ’ÊŒ‹ „Ò¥, •Ê·Ê…∏ ∑§Ê ◊ı‚◊ „Ò¥– ©‚◊¥ ÷Ë ªÈL§ øÊ¥Œ ∑§Ë
Ã⁄U„ ø◊∑§ ‚∑‘§, ©‚ •¥œ⁄U ‚ ÁÉÊ⁄U flÊÃÊfl⁄UáÊ ◊¥ ÷Ë ⁄UÙ‡ÊŸË ¬ÒŒÊ ∑§⁄U
‚∑‘§, ÃÙ „Ë ªÈL§ „Ò– ß‚Á‹∞ •Ê·Ê…∏ ∑§Ë ¬ÍÁáʸ◊Ê! fl„ ªÈL§ ∑§Ë Ã⁄U»§ ÷Ë
ߢÁªÃ ∑§⁄UÃË „ÒU •ı⁄U ©‚◊¥ Á‡Êcÿ ∑§Ê ’ÃÊÿÊ „Ò– Sfl÷Êfl× ŒÙŸÙ¥ ∑§Ê
Á◊‹Ÿ ¡„Ê¥ „Ù, fl„Ë¥ ∑§Ù߸ ‚ÊÕ¸∑§ÃÊ „Ò–

¡„Ê¥ ªÈL§ ’ÊŒ‹Ù¥ ¡Ò‚Ê ÁÉÊ⁄UÊ „Ù Á‡ÊcÿÙ¥ ‚– Á‡Êcÿ ‚’ Ã⁄U„
∑‘§ „Ò¥, ¡ã◊Ù¥-¡ã◊Ù¥ ∑‘§ •¥œ⁄U ∑§Ù ‹∑§⁄U •Ê ¿Ê∞ „Ò¥– fl
•¥œ⁄U ’ÊŒ‹ „Ò¥, •Ê·Ê…∏ ∑§Ê ◊ı‚◊ „Ò¥– ©‚◊¥ ÷Ë ªÈL§ øÊ¢Œ
∑§Ë Ã⁄U„ ø◊∑§ ‚∑¥§, ©‚ •¥œ⁄U ‚ ÁÉÊ⁄U flÊÃÊfl⁄UáÊ ◊¥ ÷Ë
⁄UÙ‡ÊŸË ¬ÒŒÊ ∑§⁄U ‚∑‘§, ÃÙ „Ë ªÈL§ „Ò– ß‚Á‹∞ •Ê·Ê…∏ ∑§Ë
¬ÍÁáʸ◊Ê! fl„ ªÈL§ ∑§Ë Ã⁄U»§ ÷Ë ß¢ÁªÃ ∑§⁄UÃË „ÒU •ı⁄U ©‚◊¥
Á‡Êcÿ ∑§Ê ’ÃÊÿÊ „Ò–

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

13

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

üÊË ªÈL§ SÃÙòÊêʘ
H üÊË ◊„ÊŒ√ÿÈflÊøH
ªÈL§◊¸ãòÊSÿ ŒflSÿ œ◊¸Sÿ ÃSÿ ∞fl flÊ–
Áfl‡Ê·SÃÈ ◊„ÊŒfl! ÃŒ˜ flŒSfl ŒÿÊÁŸœH
H üÊË ◊„ÊŒfl ©flÊøH
¡ËflÊà◊ÊŸ¥ ¬⁄U◊Êà◊ÊŸ¥ ŒÊŸ¥ äÿÊŸ¥ ÿÙªÙ ôÊÊŸ◊˜–
©à∑§‹ ∑§Ê‡Ê˪¥ªÊ◊⁄UáÊ¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘHvH
¬˝ÊáÊ¥ Œ„¥ ª„¥ ⁄UÊíÿ¥ SflªZ ÷Ùª¥ ÿÙª¥ ◊ÈÁQ§◊˜ –
÷ÊÿʸÁ◊C¥ ¬ÈòÊ¥ Á◊òÊ¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘHwH
flÊŸ¬˝SÕ¥ ÿÁÃÁflœœ◊Z ¬Ê⁄U◊„¥Sÿ¥ Á÷ˇÊÈ∑§øÁ⁄UÃ◊˜ –
‚ʜٗ ‚flÊ¥ ’„È‚Èπ÷ÈÁQ§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘHxH
ÁflcáÊÙ—÷ÁQ§¥ ¬Í¡Ÿ⁄UÁQ§¥ flÒcáÊfl‚flÊ¥ ◊ÊÃÁ⁄U ÷ÁQ§◊˜ –
ÁflcáÊÙÁ⁄Ufl Á¬Ã΂flÿÙª¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘHyH
¬˝àÿÊ„Ê⁄U¥ øÁãº˝ÿÿ¡Ÿ¥ ¬˝ÊáÊÊÿÊ◊¥ ãÿÊ‚ÁflœÊŸ◊˜–
ßC ¬Í¡Ê ¡¬ ì÷ÁQ§Ÿ¸ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘHzH
∑§Ê‹Ë ŒÈªÊ¸ ∑§◊‹Ê ÷ÈflŸÊ ÁòʬÈ⁄UÊ ÷Ë◊Ê ’ª‹Ê ¬ÍáÊʸ–
üÊË◊ÊÃ¥ªË œÍ◊Ê ÃÊ⁄UÊ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘH{H
◊ÊàSÿ¥ ∑§ı◊Z üÊËflÊ⁄UÊ„¥ Ÿ⁄U„Á⁄UM§¬¥ flÊ◊ŸøÁ⁄UÃ◊˜–
Ÿ⁄UŸÊ⁄UÊÿáÊ øÁ⁄UÃ¥ ÿÙª¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘH|H
üÊË÷ΪȌfl¥ üÊË⁄UÉÊÈŸÊÕ¥ üÊËÿŒÈŸÊÕ¥ ’ıh¥ ∑§ÀÄUÿ◊˜ –
•flÃÊ⁄UÊ— Œ‡ÊflŒÁflœÊŸ¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘH}H
ª¥ªÊ ∑§Ê‡ÊË ∑§Ê¢øË mÊ⁄UÊ ◊ÊÿÊ˘ÿÙäÿÊ˘flãÃË ◊ÕÈ⁄UÊ–
ÿ◊ÈŸÊ ⁄UflÊ ¬Èc∑§⁄UÃËÕZ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘH~H
ªÙ∑§È‹ª◊Ÿ¥ ªÙ¬È⁄U⁄U◊áÊ¥ üÊËflÎãŒÊflŸ-◊œÈ¬È⁄U-⁄U≈UŸêʘ–
∞ÃØ ‚flZ ‚ÈãŒÁ⁄U! ◊Ê߸ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘHvÆH
ÃÈ‹‚Ë‚flÊ „Á⁄U„⁄U÷ÁQ§— ª¥ªÊ‚ʪ⁄U-‚¥ª◊◊ÈÁQ§— –
Á∑§◊¬⁄U◊Áœ∑§¥ ∑§ÎcáÊ÷ÁQ§Ÿ¸ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘHvvH
∞ÃØ SÃÙòÊ◊˜ ¬∆Áà ø ÁŸàÿ¥ ◊ÙˇÊôÊÊŸË ‚Ù˘Á¬ ø œãÿ◊˜–
’˝±◊Êá«ÊãÃÿ¸Œ˜-ÿŒ˜ äÿÿ¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§¥ Ÿ ªÈ⁄UÙ⁄UÁœ∑§êʘHvwH
H ßÁà fl΄Œ˜ÁflôÊÊŸ ¬⁄U◊E⁄UÃ¥òÊ
ÁòʬÈ⁄UÊÁ‡Êfl‚¥flÊŒ üÊ˪È⁄UÙ—SÃÙòÊ◊˜ H

14

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

üÊË ◊„ÊŒflË Ÿ ∑§„Ê Á∑§ „ ŒÿÊÁŸÁœ ‡Ê¥÷È! ªÈL§◊¥òÊ ∑‘§ ŒflÃÊ •ÕʸØ
üÊË ªÈL§Œfl ∞fl¥ ©Ÿ∑§Ê •ÊøÊ⁄UÊÁŒ œ◊¸ ÄUÿÊ „Ò! ß‚ ÁflcÊÿ ◊¥ fláʸŸ
∑§⁄U¥–
üÊË ◊„ÊŒfl Ÿ ∑§„UÊ Á∑§ ¡ËflÊà◊Ê-¬⁄U◊Êà◊Ê ∑§Ê ôÊÊŸ, ŒÊŸ, äÿÊŸ, ÿÙª
¬È⁄UË, ∑§Ê‡ÊË ÿÊ ª¥ªÊ Ã≈U ¬⁄U ◊ÎàÿÈ-ߟ ‚’◊¥ ‚ ∑§È¿ ÷Ë üÊË ªÈL§Œfl ‚
’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò, üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „ÒHvH
¬˝ÊáÊ, ‡Ê⁄UË⁄U, ªÎ„, ⁄UÊíÿ, Sflª¸, ÷Ùª, ÿÙª, ◊ÈÁQ§, ¬%Ë, ßC, ¬ÈòÊ, Á◊òÊ
- ߟ ‚’◊¥ ‚ ∑§È¿ ÷Ë üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò, üÊË ªÈL§Œfl ‚
’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „ÒHwH
flÊŸ¬˝SÕ œ◊¸, ÿÁà Áfl·ÿ∑§ œ◊¸, ¬⁄U◊„¥‚ ∑‘§ œ◊¸, Á÷ˇÊÈ∑§ •ÕʸØ
ÿÊø∑§ ∑‘§ œ◊¸ - ߟ ‚’◊¥ ‚ ∑§È¿ ÷Ë üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò,
üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò HxH
÷ªflÊŸ ÁflcáÊÈ ∑§Ë ÷ÁQ§, ©Ÿ∑‘§ ¬Í¡Ÿ ◊¥ •ŸÈ⁄UÁQ§, ÁflcáÊÈ ÷Q§Ù¥ ∑§Ë
‚flÊ, ◊ÊÃÊ ∑§Ë ÷ÁQ§, üÊËÁflcáÊÈ „Ë Á¬ÃÊ M§¬ ◊¥ „Ò¥, ß‚ ¬˝∑§Ê⁄U ∑§Ë Á¬ÃÊ
‚flÊ - ߟ ‚’◊¥ ‚ ∑§È¿ ÷Ë üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò, üÊË ªÈL§Œfl
‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „ÒHyH
¬˝àÿÊ„Ê⁄U •ı⁄U ßÁãº˝ÿÙ¥ ∑§Ê Œ◊Ÿ, ¬˝ÊáÊÊÿÊ◊, ãÿÊ‚-ÁflãÿÊ‚ ∑§Ê ÁflœÊŸ,
ßCŒfl ∑§Ë ¬Í¡Ê, ◊¥òÊ ¡¬, ìSÿÊ fl ÷ÁQ§ - ߟ ‚’◊¥ ‚ ∑§È¿ ÷Ë
üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò, üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „ÒHzH
∑§Ê‹Ë, ŒÈªÊ¸, ‹ˇ◊Ë, ÷ÈflŸEÁ⁄U, ÁòʬÈ⁄UÊ‚ÈãŒ⁄UË, ÷Ë◊Ê, ’ª‹Ê◊ÈπË
(¬ÍáÊʸ), ◊ÊÃ¥ªË, œÍ◊ÊflÃË fl ÃÊ⁄UÊ ÿ ‚÷Ë ◊Ê÷ÊÁQ§ÿÊ° ÷Ë üÊË ªÈL§Œfl
‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò, üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „ÒH{H
÷ªflÊŸ ∑‘§ ◊àSÿ, ∑§Í◊¸, flÊ⁄UÊ„, Ÿ⁄UÁ‚¥„, flÊ◊Ÿ, Ÿ⁄U-ŸÊ⁄UÊÿáÊ •ÊÁŒ
•flÃÊ⁄U, ©Ÿ∑§Ë ‹Ë‹Ê∞°, øÁ⁄UòÊ ∞fl¥ ì •ÊÁŒ ÷Ë üÊË ªÈL§Œfl ‚
’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò, üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „ÒH|H
÷ªflÊŸ ∑‘§ üÊË ÷ΪÈ, ⁄UÊ◊, ∑§ÎcáÊ, ’Èh ÃÕÊ ∑§ÁÀ∑§ •ÊÁŒ flŒÙ¥ ◊¥ flÁáʸÃ
Œ‚ •flÃÊ⁄U üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò, üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥
„ÒH}H
ª¥ªÊ, ÿ◊ÈŸÊ, ⁄UflÊ •ÊÁŒ ¬ÁflòÊ ŸÁŒÿÊ°, ∑§Ê‡ÊË, ∑§Ê¥øË, ¬È⁄UË, „Á⁄UmÊ⁄U,
mÊÁ⁄U∑§Ê, ©í¡ÁÿŸË, ◊ÕÈ⁄UÊ, •ÿÙäÿÊ •ÊÁŒ ¬ÁflòÊ ¬ÈÁ⁄UÿÊ° fl ¬Èc∑§⁄UÊÁŒ
ÃËÕ¸ ÷Ë üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò, üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥
„ÒH~H
„ ‚ÈãŒ⁄UË ! „ ◊ÊÃE⁄UË ! ªÙ∑§È‹ ÿÊòÊÊ, ªı‡ÊÊ‹Ê•Ù¥ ◊¥ ÷˝◊áÊ ∞fl¥ üÊË
flÎãŒÊflŸ fl ◊œÈ¬È⁄U •ÊÁŒ ‡ÊÈ÷ ŸÊ◊Ù¥ ∑§Ê ⁄U≈UŸ - ÿ ‚’ ÷Ë üÊË ªÈL§Œfl
‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò, üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „ÒHvÆH
ÃÈ‹‚Ë ∑§Ë ‚flÊ, ÁflcáÊÈ fl Á‡Êfl ∑§Ë ÷ÁQ§, ª¥ªÊ ‚ʪ⁄U ∑‘§ ‚¥ª◊ ¬⁄U
Œ„ àÿʪ •ı⁄U •Áœ∑§ ÄUÿÊ ∑§„Í° ¬⁄UÊà¬⁄U ÷ªflÊŸ üÊË ∑§ÎcáÊ ∑§Ë ÷ÁQ§
÷Ë üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò, üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „ÒHvvH
ß‚ SÃÙòÊ ∑§Ê ¡Ù ÁŸàÿ ¬Ê∆ ∑§⁄UÃÊ „Ò fl„ •Êà◊ôÊÊŸ ∞fl¥ ◊ÙˇÊ ŒÙŸÙ¥
∑§Ù ¬Ê∑§⁄U œãÿ „Ù ¡ÊÃÊ „Ò– ÁŸÁpà „Ë ‚◊Sà ’˝±◊Êá« ◊ Á¡‚Á¡‚∑§Ê ÷Ë äÿÊŸ Á∑§ÿÊ ¡ÊÃÊ „Ò, ©Ÿ◊¥ ‚ ∑§È¿ ÷Ë üÊË ªÈL§Œfl ‚
’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „Ò, üÊË ªÈL§Œfl ‚ ’…∏∑§⁄U Ÿ„Ë¥ „ÒHvwH
H fl΄Œ ÁflôÊÊŸ ¬⁄U◊E⁄UÃ¥òÊ ∑‘§ •¥Ãª¸Ã ÁòʬÈ⁄UÊ-Á‡Êfl ‚¥flÊŒ ◊¥ ÿ„U
ªÈL§SÃÊòÊ ¬Íáʸ „ÈU•ÊH
•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

¬ÁÃà ¬ÊflŸË ª¢ªÊ ∑§Ê ’øÊ•Ê
◊ÎàÿÈ ∑§ ¬‡øÊà •Ê¡ èÊË ‹ÊÅÊÊ¢ ‹Êª •¬Ÿ ◊ÎÃ-¬Á⁄U¡ŸÊ¢ ∑§Ë •ÁSÕÿÊ¢ ‹∑§⁄U
„UÁ⁄UmÊ⁄U •ÊÃ „UÒ¢– ©U‚Ë ÁŒ√ÿ ª¢ªÊ ∑§Ê ‹Êª ¬˝ŒÍÁcÊà ∑§⁄UŸ ◊¢ ‹ª „UÒ¢– ª¢ªÊ ⁄UˇÊÊ
•ÁèÊÿÊŸ ∑§ ‚ÊâÊ-‚ÊâÊ „U◊Ê⁄UÊ ŒÎ…U∏ ‚¢∑§À¬ „UÊŸÊ øÊÁ„U∞–
n

•ÊøÊÿ¸ ¬flŸ Á◊üÊ

üÊË◊Œ˜ŒflË èÊʪflà ◊¢ Á‹ÅÊÊ „UÒª¢ªÊ ª¢ªÁà ÿÊ ’˝ÍÿÊØ, ÿÊ¡ŸÊŸÊ¢ ‡ÊÃÒ⁄UÒÁ¬–
◊ÈëÿÃ ‚fl¸ ¬Ê¬èÿÊ ÁflcáÊÈ ‹Ê∑¢§ ‚ ªë¿ÁÖ–
•âÊʸØ ¡Ê ‚ÊÒ ÿÊ¡Ÿ ŒÍ⁄U ‚ èÊË “ª¢ª-ª¢ª” S◊⁄UáÊ ∑§⁄U ‹, fl„U èÊË ‚◊SÃ
¬Ê¬Ê¢ ‚ ◊ÈÁÄà ¬Ê∑§⁄U ÁflcáÊÈ ‹Ê∑§ ∑§Ê •ÁäÊ∑§Ê⁄UË ’Ÿ ¡ÊÃÊ „UÒ–
‡Ê¢∑§⁄UÊøÊÿ¸ Ÿ •¬Ÿ ª¢ªÊ SÃÊòÊ ◊¢ Á‹ÅÊÊ „UÒŒÁfl ‚È⁄U‡fl⁄UË èʪflÁà ª¢ª, ÁòÊèÊÈflŸ ÃÊÁ⁄UÁáÊ Ã⁄U‹ Ã⁄U¢ª–
‡Ê¢∑§⁄U ◊ÊÒÁ‹ Áfl„UÊÁ⁄UÁáÊ Áfl◊‹, ◊◊ ◊ÁÃ⁄UÊSÃÊ¢ ì ¬Œ ∑§◊‹––
•âÊʸØ „U ◊Ê¢! ÃÍ ◊⁄UË ◊Áà ∑§Ê ©U‚Ë ⁄UÊSÃ ¬⁄U ø‹Ÿ ∑§Ê ¬˝Á⁄Uà ∑§⁄U Á¡‚
⁄UÊSÃ Ã⁄U ø⁄UáÊ ¬«∏ „UÒ¢– ªÊ◊ÈÅÊ ‚ ª¢ªÊ ‚ʪ⁄U Ã∑§ ª¢ªÊ ∑§Ë ÿÊòÊÊ ßßË
¬ÊflŸ ∞fl¢ •Ê∑§cʸ∑§ „UÒ Á∑§ ¡Ê èÊË √ÿÁÄà ª¢ªÊ ∑§Ë ©Uã◊ÈÄà ‹„U⁄UÊ¢ ∑§Ê
ŒÅÊÃÊ „UÒ, Á¡‚ SâÊÊŸ ¬⁄U ŒÅÊÃÊ „UÒ, ©U‚ ‚È⁄U‚Á⁄U ∑§ ©U‚Ë ÁŒ√ÿ M§¬ ∑§
Œ‡Ê¸Ÿ „UÊÃ „UÒ¢– ◊Ê¢ ª¢ªÊ ∑§Ë •¬Ê⁄U ◊Á„U◊Ê ∑§Ê fláʸŸ ∑§⁄UŸ ◊¢ ŒflË ¬È⁄UÊáÊ
∑§Ê “äÊŸÊÁäʬ” flÒ‡ÿ ∑§Ë ∑§âÊÊ •àÿãà ¬˝Ê‚¢Áª∑§ „UÒ-Á∑§‚ ¬˝∑§Ê⁄U ∑§Ê߸
◊„UʬÊÃ∑§Ë èÊË •ôÊÊŸ¬Ífl¸∑§ SŸÊŸ ∑§⁄UŸ ◊¢ •âÊflÊ ◊ÎàÿÈ ¬‡øÊØ ©U‚∑§Ê
◊Ê¢‚ •âÊflÊ •ÁSâÊ •ÊÁŒ ª¢ªÊ ∑§ ¡‹ ◊¢ ¬«∏ ¡ÊŸ ‚ ©U‚∑§Ë Ãà∑§Ê‹
◊ÈÁÄà „UÊ ¡ÊÃË „UÒ, ÿ„U äÊŸÊÁäʬ flÒ‡ÿ ∑§Ë ∑§âÊÊ ‚ S¬c≈U „UÊ ¡ÊÃË „UÒäÊŸÊÁäʬ ŸÊ◊∑§ ∞∑§ ◊„UÊ¬Ê¬Ë flÒ‡ÿ âÊÊ– fl„U ‚ŒÊ øÊ⁄UË ∑§ ∑§Êÿ¸ ◊¢ ‹ªÊ
⁄U„UÃÊ •ÊÒ⁄U ¬⁄USòÊ˪Ê◊Ë âÊÊ– fl„U ¬Ê¬Êà◊Ê Œ„U-àÿʪ ∑§⁄U ÿ◊⁄UÊ¡ ∑§ ¬Ê‚
¬„UÈ¢øÊ •ÊÒ⁄U ÿ◊⁄UÊ¡ Ÿ ©U‚ •Á‚¢¬ª ŸÊ◊∑§ Ÿ⁄U∑§ ◊¢ «Ê‹ ÁŒÿÊ– ©U‚∑§Ê
◊Îà ‡Ê⁄UË⁄U ¡¢ª‹ ◊¢ ¬«∏Ê ⁄U„UÊ– ∑§ß¸ ÁŒŸ ’ÊŒ ©U‚∑§Ê ◊Îà ‡Ê⁄UË⁄U ∞∑§ Áªh
¬ˇÊË ÅÊÊŸ ‹ªÊ– •àÿãà âÊ∑§Ê „UÈ•Ê fl„U Áªh •Ê∑§Ê‡Ê ◊¢ ©U«∏ ªÿÊ •ÊÒ⁄U

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

ª¢ªÊ Ã≈U ¬⁄U •Ê∑§⁄U ¡‹ ¬ËŸ ‹ªÊ– ©U‚∑§Ë øÊ¢ø ¬⁄U ‹ªÊ „UÈ•Ê ◊Ê¢‚ ∑§Ê
≈UÈ∑§«∏Ê ª¢ªÊ ¡‹ ◊¢ Áª⁄U ªÿÊ– ©U‚ ¡‹ ∑§ S¬‡Ê¸◊ÊòÊ ‚ fl„U ¬Ê¬Ë flÒ‡ÿ
ÉÊÊ⁄U ¬Ê¬ ‚ ◊ÈÄà „UÊ ªÿÊ •ÊÒ⁄U Á‡ÊflM§¬ „UÊ∑§⁄U Sflª¸ ø‹Ê ªÿÊ– •Á‚¢¬ª
Ÿ⁄U∑§ ∑§ ⁄UˇÊ∑§ fl„UÊ¢ ÁSâÊà ©U‚ ¬Ê¬Ë ∑§Ê ¡ÊÃ „UÈ∞ ŒÅÊ∑§⁄U äÊ◊¸⁄UÊ¡ ∑§
¬Ê‚ •Ê∑§⁄U ¬Í¿Ÿ ‹ª ÃÊ äÊ◊¸⁄UÊ¡ Ÿ ’ÃÊÿÊ-ÿ„U ª¢ªÊ¡‹ ∑§Ë •¬Ê⁄U
◊Á„U◊Ê „UÒ ¡Ê ◊ÎàÿÊ¬⁄UÊãà èÊË ◊Ê¢‚ ∑§Ê S¬‡Ê¸ „UÊ∑§⁄U ¡Ëfl ∑§Ê Ãà∑§Ê‹ ◊ÈÄÃ
∑§⁄U ŒÃÊ „UÒ– ß‚ËÁ‹∞ ◊ÎàÿÈ ∑§ ¬‡øÊà •Ê¡ èÊË ‹ÊÅÊÊ¢ ‹Êª •¬Ÿ ◊ÎìÁ⁄U¡ŸÊ¢ ∑§ “»Í§‹” (•ÁSÕ ¬Èc¬)‹∑§⁄U „UÁ⁄UmÊ⁄U •ÊÃ „UÒ¢– ©U‚Ë ÁŒ√ÿ ª¢ªÊ
∑§Ê ‹Êª ¬˝ŒÍÁcÊà ∑§⁄UŸ ◊¢ ‹ª „UÒ¢– ª¢ªÊ ⁄UˇÊÊ •ÁèÊÿÊŸ ∑§ ‚ÊâÊ-‚ÊâÊ
„U◊Ê⁄UÊ ŒÎ…U∏ ‚¢∑§À¬ „UÊŸÊ øÊÁ„U∞ Á∑§ „U◊ •¬ŸË ß‚ ŒÒflËÿ ‚ê¬ŒÊ ∑§Ê
¬˝ŒÍÁcÊà Ÿ„UË¢ ∑§⁄U¢ª–
¬˝àÿ∑§ èÊÊ⁄UÃËÿ ∑§Ê ÁŸêŸ ‚¢∑§À¬ •fl‡ÿ ∑§⁄UŸ øÁÊ„U∞1- flSòÊ ¬„UŸ∑§⁄U ª¢ªÊ ◊¢ SŸÊŸ ∑§⁄U¢– ŸÇŸ Ÿ„UË¢–
2- ¡ÍÃÊ-ø嬋 äÊÊŸÊ •âÊflÊ Ã≈U ¬⁄U ÅÊ«∏ „UÊ∑§⁄U ¬Ê¢fl äÊÊŸÊ ¬Ê¬ „UÒ–
3- »Í§‹-◊Ê‹Ê ∑§ •ÁÃÁ⁄UÄà ∑ȧ¿ èÊË ª¢ªÊ ◊¢ »¥§∑§ŸÊ •¬⁄UÊäÊ „UÒ–
4- ‚fl¸¬˝âÊ◊ SŸÊŸ ∑§⁄UŸ ‚ ¬Ífl¸ ª¢ªÊ ◊ÊÃÊ ∑§Ê Œá«flØ ¬˝áÊÊ◊ ∑§⁄UŸÊ
øÊÁ„U∞, Ã’ •Êø◊Ÿ ∑§ ¬‡øÊØ ¡‹ ◊¢ ¬˝fl‡Ê ∑§⁄UŸÊ øÊÁ„U∞–
5- ‚»§Ê߸ •ÁèÊÿÊŸ ∑§Ë •Êfl‡ÿ∑§ÃÊ Ÿ„UË¢ „UÒ •Á¬ÃÈ Á¡ÃŸ èÊË ª¢Œ ŸÊ‹
„UÒ¢ ©UŸ ‚’∑§Ê ª¢ªÊ Ã∑§ •ÊŸ ‚ ⁄UÊ∑§ ŒŸÊ øÊÁ„U∞–
6- SŸÊŸÊâÊ˸ •¬Ÿ flSòÊ ª¢ªÊ ◊¢ Ÿ ¿Ê«∏¢ •ÊÒ⁄U Ÿ äÊÊÿ¢–
7- ∑§Ê߸ èÊË ¬ÊÒ‹ËâÊËŸ ∑§Ê ¬ŒÊâʸ ª¢ªÊ ◊¢ ∑§èÊË Ÿ «Ê‹¢–
ß‚ ¬˝∑§Ê⁄U ∑§Ë ¡ÊªM§∑§ÃÊ ÿÁŒ •Ê ¡Êÿ ÃÊ •‹ª ‚ ‚»§Ê߸-•ÁèÊÿÊŸ
∑§Ë •Êfl‡ÿ∑§ÃÊ Ÿ„UË¢ •Á¬ÃÈ flcÊʸ ∑§Ë ∞∑§ „UË äÊÊ⁄U ª¢ªÊ ¬˝ŒÍcÊáÊ ∑§Ê ÁŸ◊¸‹
’ŸÊ ŒªË–

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

15

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

üÊÊfláÊ ‚Ù◊flÊ⁄U fl˝Ã ∑§ÕÊ

•ÊÿÈcÿ ¬˝ŒÊŸ ∑§⁄UÃ „UÒ¥ ‚Ê◊flÊ⁄U fl˝Ã
üÊÊfláÊ ‚Ù◊flÊ⁄U ∑§Ë ∑§ÕÊ ∑‘§ •ŸÈ‚Ê⁄U •◊⁄U¬È⁄U Ÿª⁄U ◊¥ ∞∑§ œŸË √ÿʬÊ⁄UË
⁄U„ÃÊ ÕÊ– ŒÍ⁄U-ŒÍ⁄U Ã∑§ ©‚∑§Ê √ÿʬÊ⁄U »Ò§‹Ê „È•Ê ÕÊ– Ÿª⁄U ◊¥ ©‚
√ÿʬÊ⁄UË ∑§Ê ‚÷Ë ‹Ùª ◊ÊŸ-‚ê◊ÊŸ ∑§⁄UÃ Õ– ßÃŸÊ ‚’∑§È¿ „ÙŸ ¬⁄U ÷Ë
fl„ √ÿʬÊ⁄UË •¥Ã◊¸Ÿ ‚ ’„Èà ŒÈπË ÕÊ ÄUÿÙ¥Á∑§ ©‚ √ÿʬÊ⁄UË ∑§Ê ∑§Ù߸ ¬ÈòÊ
Ÿ„Ë¥ ÕÊ–
ÁŒŸ-⁄UÊà ©‚ ∞∑§ „Ë Áø¥ÃÊ ‚ÃÊÃË ⁄U„ÃË ÕË– ©‚∑§Ë ◊ÎàÿÈ ∑‘§ ’ÊŒ ©‚∑‘§
ßß ’«∏ √ÿʬÊ⁄U •ı⁄U œŸ-‚¥¬ÁûÊ ∑§Ù ∑§ıŸ ‚¥÷Ê‹ªÊ– ¬ÈòÊ ¬ÊŸ ∑§Ë ßë¿Ê
‚ fl„ √ÿʬÊ⁄UË ¬˝Áà ‚Ù◊flÊ⁄U ÷ªflÊŸ Á‡Êfl ∑§Ë fl˝Ã-¬Í¡Ê Á∑§ÿÊ ∑§⁄UÃÊ
ÕÊ– ‚Êÿ¥∑§Ê‹ ∑§Ù √ÿʬÊ⁄UË Á‡Êfl ◊¥ÁŒ⁄U ◊¥ ¡Ê∑§⁄U ÷ªflÊŸ Á‡Êfl ∑‘§ ‚Ê◊Ÿ
ÉÊË ∑§Ê ŒË¬∑§ ¡‹ÊÿÊ ∑§⁄UÃÊ ÕÊ–
©‚ √ÿʬÊ⁄UË ∑§Ë ÷ÁQ§ Œπ∑§⁄U ∞∑§ ÁŒŸ ŒflË ¬Êfl¸ÃË Ÿ ÷ªflÊŸ Á‡Êfl ‚
∑§„Ê- „ ¬˝ÊáÊŸÊÕ, ÿ„ √ÿʬÊ⁄UË •Ê¬∑§Ê ‚ëøÊ ÷Q§ „Ò– Á∑§ÃŸ ÁŒŸÙ¥ ‚
ÿ„ ‚Ù◊flÊ⁄U ∑§Ê fl˝Ã •ı⁄U ¬Í¡Ê ÁŸÿÁ◊à ∑§⁄U ⁄U„Ê „Ò– ÷ªflÊŸ, •Ê¬ ß‚
√ÿʬÊ⁄UË ∑§Ë ◊ŸÙ∑§Ê◊ŸÊ •fl‡ÿ ¬Íáʸ ∑§⁄U¥–
÷ªflÊŸ Á‡Êfl Ÿ ◊ÈS∑§⁄UÊÃ „È∞ ∑§„Ê- „ ¬Êfl¸ÃË! ß‚ ‚¥‚Ê⁄U ◊¥ ‚’∑§Ù
©‚∑‘§ ∑§◊¸ ∑‘§ •ŸÈ‚Ê⁄U »§‹ ∑§Ë ¬˝ÊÁ# „ÙÃË „Ò– ¬˝ÊáÊË ¡Ò‚Ê ∑§◊¸ ∑§⁄UÃ „Ò¥,
©ã„¥ flÒ‚Ê „Ë »§‹ ¬˝Ê# „ÙÃÊ „Ò–
ß‚∑‘§ ’Êfl¡ÍŒ ¬Êfl¸ÃË¡Ë Ÿ„Ë¥ ◊ÊŸË¥– ©ã„Ù¥Ÿ •Êª˝„ ∑§⁄UÃ „È∞ ∑§„Ê- Ÿ„Ë¥
¬˝ÊáÊŸÊÕ! •Ê¬∑§Ù ß‚ √ÿʬÊ⁄UË ∑§Ë ßë¿Ê ¬Í⁄UË ∑§⁄UŸË „Ë ¬«∏ªË– ÿ„
•Ê¬∑§Ê •Ÿãÿ ÷Q§ „Ò– ¬˝Áà ‚Ù◊flÊ⁄U •Ê¬∑§Ê ÁflÁœflà fl˝Ã ⁄UπÃÊ „Ò •ı⁄U
¬Í¡Ê-•ø¸ŸÊ ∑‘§ ’ÊŒ •Ê¬∑§Ù ÷Ùª ‹ªÊ∑§⁄U ∞∑§ ‚◊ÿ ÷Ù¡Ÿ ª˝„áÊ
∑§⁄UÃÊ „Ò– •Ê¬∑§Ù ß‚ ¬ÈòÊ-¬˝ÊÁ# ∑§Ê fl⁄UŒÊŸ ŒŸÊ „Ë „٪ʖ
◊Ê¢ ¬Êfl¸ÃË ∑§Ê ßÃŸÊ •Êª˝„ Œπ∑§⁄U ÷ªflÊŸ Á‡Êfl Ÿ ∑§„Ê- ÃÈê„Ê⁄U •Êª˝„
¬⁄U ◊Ò¥ ß‚ √ÿʬÊ⁄UË ∑§Ù ¬ÈòÊ-¬˝ÊÁ# ∑§Ê fl⁄UŒÊŸ ŒÃÊ „Í¥– ‹Á∑§Ÿ ß‚∑§Ê ¬ÈòÊ
v{ fl·¸ ‚ •Áœ∑§ ¡ËÁflà Ÿ„Ë¥ ⁄U„ªÊ–
©‚Ë ⁄UÊà ÷ªflÊŸ Á‡Êfl Ÿ SflåŸ ◊¥ ©‚ √ÿʬÊ⁄UË ∑§Ù Œ‡Ê¸Ÿ Œ∑§⁄U ©‚ ¬Èòʬ˝ÊÁ# ∑§Ê fl⁄UŒÊŸ ÁŒÿÊ •ı⁄U ©‚∑‘§ ¬ÈòÊ ∑‘§ v{ fl·¸ Ã∑§ ¡ËÁflà ⁄U„Ÿ ∑§Ë
’Êà ÷Ë ’ÃÊ߸–
÷ªflÊŸ ∑‘§ fl⁄UŒÊŸ ‚ √ÿʬÊ⁄UË ∑§Ù πȇÊË ÃÙ „È߸, ‹Á∑§Ÿ ¬ÈòÊ ∑§Ë •À¬ÊÿÈ
∑§Ë Áø¥ÃÊ Ÿ ©‚ πȇÊË ∑§Ù ŸC ∑§⁄U ÁŒÿÊ– √ÿʬÊ⁄UË ¬„‹ ∑§Ë Ã⁄U„ ‚Ù◊flÊ⁄U
∑§Ê ÁflÁœflà fl˝Ã ∑§⁄UÃÊ ⁄U„Ê– ∑§È¿ ◊„ËŸ ¬pÊà ©‚∑‘§ ÉÊ⁄U •Áà ‚È¥Œ⁄U ¬ÈòÊ
©à¬ÛÊ „È•Ê– ¬ÈòÊ ¡ã◊ ‚ √ÿʬÊ⁄UË ∑‘§ ÉÊ⁄U ◊¥ πÈÁ‡ÊÿÊ¥ ÷⁄U ªßZ– ’„ÈÃ
œÍ◊œÊ◊ ‚ ¬ÈòÊ-¡ã◊ ∑§Ê ‚◊Ê⁄UÙ„ ◊ŸÊÿÊ ªÿÊ–
√ÿʬÊ⁄UË ∑§Ù ¬ÈòÊ-¡ã◊ ∑§Ë •Áœ∑§ πȇÊË Ÿ„Ë¥ „È߸ ÄUÿÙ¥Á∑§ ©‚ ¬ÈòÊ ∑§Ë
•À¬ •ÊÿÈ ∑‘§ ⁄U„Sÿ ∑§Ê ¬ÃÊ ÕÊ– ÿ„ ⁄U„Sÿ ÉÊ⁄U ◊¥ Á∑§‚Ë ∑§Ù Ÿ„Ë¥ ◊Ê‹Í◊
ÕÊ– ÁflmÊŸ ’˝ÊrÊáÊÙ¥ Ÿ ©‚ ¬ÈòÊ ∑§Ê ŸÊ◊ •◊⁄U ⁄UπÊ–
¡’ •◊⁄U vw fl·¸ ∑§Ê „È•Ê ÃÙ Á‡ÊˇÊÊ ∑‘§ Á‹∞ ©‚ flÊ⁄UÊáÊ‚Ë ÷¡Ÿ ∑§Ê
ÁŸpÿ „È•Ê– √ÿʬÊ⁄UË Ÿ •◊⁄U ∑‘§ ◊Ê◊Ê ŒË¬ø¥Œ ∑§Ù ’È‹ÊÿÊ •ı⁄U ∑§„Ê
16

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

Á∑§ •◊⁄U ∑§Ù Á‡ÊˇÊÊ ¬˝Ê# ∑§⁄UŸ ∑‘§ Á‹∞ flÊ⁄UÊáÊ‚Ë ¿Ù«∏ •Ê•Ù– •◊⁄U
•¬Ÿ ◊Ê◊Ê ∑‘§ ‚ÊÕ Á‡ÊˇÊÊ ¬˝Ê# ∑§⁄UŸ ∑‘§ Á‹∞ ø‹ ÁŒÿÊ– ⁄UÊSÃ ◊¥ ¡„Ê¥
÷Ë •◊⁄U •ı⁄U ŒË¬ø¥Œ ⁄UÊÁòÊ ÁflüÊÊ◊ ∑‘§ Á‹∞ ∆„⁄UÃ, fl„Ë¥ ÿôÊ ∑§⁄UÃ •ı⁄U
’˝ÊrÊáÊÙ¥ ∑§Ù ÷Ù¡Ÿ ∑§⁄UÊÃ Õ–
‹¥’Ë ÿÊòÊÊ ∑‘§ ’ÊŒ •◊⁄U •ı⁄U ŒË¬ø¥Œ ∞∑§ Ÿª⁄U ◊¥ ¬„È¥ø– ©‚ Ÿª⁄U ∑‘§
⁄UÊ¡Ê ∑§Ë ∑§ãÿÊ ∑‘§ ÁflflÊ„ ∑§Ë πȇÊË ◊¥ ¬Í⁄U Ÿª⁄U ∑§Ù ‚¡ÊÿÊ ªÿÊ ÕÊ–
ÁŸÁpà ‚◊ÿ ¬⁄U ’Ê⁄UÊà •Ê ªß¸ ‹Á∑§Ÿ fl⁄U ∑§Ê Á¬ÃÊ •¬Ÿ ’≈U ∑‘§ ∞∑§
•Ê¥π ‚ ∑§ÊŸ „ÙŸ ∑‘§ ∑§Ê⁄UáÊ ’„Èà Áø¥ÁÃà ÕÊ– ©‚ ß‚ ’Êà ∑§Ê ÷ÿ
‚ÃÊ ⁄U„Ê ÕÊ Á∑§ ⁄UÊ¡Ê ∑§Ù ß‚ ’Êà ∑§Ê ¬ÃÊ ø‹Ÿ ¬⁄U ∑§„Ë¥ fl„ ÁflflÊ„
‚ ߟ∑§Ê⁄U Ÿ ∑§⁄U Œ¥– ß‚‚ ©‚∑§Ë ’ŒŸÊ◊Ë „٪˖
fl⁄U ∑‘§ Á¬ÃÊ Ÿ •◊⁄U ∑§Ù ŒπÊ ÃÙ ©‚∑‘§ ◊ÁSÃc∑§ ◊¥ ∞∑§ ÁfløÊ⁄U •ÊÿÊ–
©‚Ÿ ‚ÙøÊ ÄUÿÙ¥ Ÿ ß‚ ‹«∏∑‘§ ∑§Ù ŒÍÀ„Ê ’ŸÊ∑§⁄U ⁄UÊ¡∑§È◊Ê⁄UË ‚ ÁflflÊ„
∑§⁄UÊ ŒÍ¥– ÁflflÊ„ ∑‘§ ’ÊŒ ß‚∑§Ù œŸ Œ∑§⁄U ÁflŒÊ ∑§⁄U ŒÍ¥ªÊ •ı⁄U ⁄UÊ¡∑§È◊Ê⁄UË
∑§Ù •¬Ÿ Ÿª⁄U ◊¥ ‹ ¡Ê™§¥ªÊ–
fl⁄U ∑‘§ Á¬ÃÊ Ÿ ß‚Ë ‚¥’¥œ ◊¥ •◊⁄U •ı⁄U ŒË¬ø¥Œ ‚ ’Êà ∑§Ë– ŒË¬ø¥Œ Ÿ
œŸ Á◊‹Ÿ ∑‘§ ‹Ê‹ø ◊¥ fl⁄U ∑‘§ Á¬ÃÊ ∑§Ë ’Êà SflË∑§Ê⁄U ∑§⁄U ‹Ë– •◊⁄U
∑§Ù ŒÍÀ„ ∑‘§ flSòÊ ¬„ŸÊ∑§⁄U ⁄UÊ¡∑§È◊Ê⁄UË ø¥ÁŒ˝∑§Ê ‚ ÁflflÊ„ ∑§⁄UÊ ÁŒÿÊ ªÿÊ–
⁄UÊ¡Ê Ÿ ’„ÈÃ-‚Ê œŸ Œ∑§⁄U ⁄UÊ¡∑§È◊Ê⁄UË ∑§Ù ÁflŒÊ Á∑§ÿÊ–
•◊⁄U ¡’ ‹ı≈U ⁄U„Ê ÕÊ ÃÙ ‚ø Ÿ„Ë¥ Á¿¬Ê ‚∑§Ê •ı⁄U ©‚Ÿ ⁄UÊ¡∑§È◊Ê⁄UË
∑§Ë •Ù…∏ŸË ¬⁄U Á‹π ÁŒÿÊ- ⁄UÊ¡∑§È◊Ê⁄UË ø¥ÁŒ˝∑§Ê, ÃÈê„Ê⁄UÊ ÁflflÊ„ ÃÙ ◊⁄U
‚ÊÕ „È•Ê ÕÊ, ◊Ò¥ ÃÙ flÊ⁄UÊáÊ‚Ë ◊¥ Á‡ÊˇÊÊ ¬˝Ê# ∑§⁄UŸ ¡Ê ⁄U„Ê „Í¥– •’ ÃÈê„¥
Á¡‚ ŸflÿÈfl∑§ ∑§Ë ¬àŸË ’ŸŸÊ ¬«∏ªÊ, fl„ ∑§ÊŸÊ „Ò–
¡’ ⁄UÊ¡∑§È◊Ê⁄UË Ÿ •¬ŸË •Ù…∏ŸË ¬⁄U Á‹πÊ „È•Ê ¬…∏Ê ÃÙ ©‚Ÿ ∑§ÊŸ
‹«∏∑‘§ ∑‘§ ‚ÊÕ ¡ÊŸ ‚ ߟ∑§Ê⁄U ∑§⁄U ÁŒÿÊ– ⁄UÊ¡Ê Ÿ ‚’ ’ÊÃ¥ ¡ÊŸ∑§⁄U
⁄UÊ¡∑§È◊Ê⁄UË ∑§Ù ◊„‹ ◊¥ ⁄Uπ Á‹ÿÊ– ©œ⁄U •◊⁄U •¬Ÿ ◊Ê◊Ê ŒË¬ø¥Œ ∑‘§
‚ÊÕ flÊ⁄UÊáÊ‚Ë ¬„È¥ø ªÿÊ– •◊⁄U Ÿ ªÈL§∑§È‹ ◊¥ ¬…∏ŸÊ ‡ÊÈM§ ∑§⁄U ÁŒÿÊ–
¡’ •◊⁄U ∑§Ë •ÊÿÈ v{ fl·¸ ¬Í⁄UË „È߸ ÃÙ ©‚Ÿ ∞∑§ ÿôÊ Á∑§ÿÊ– ÿôÊ ∑§Ë
‚◊ÊÁ# ¬⁄U ’˝ÊrÊáÊÙ¥ ∑§Ù ÷Ù¡Ÿ ∑§⁄UÊÿÊ •ı⁄U πÍ’ •ÛÊ, flSòÊ ŒÊŸ Á∑§∞–
⁄UÊà ∑§Ù •◊⁄U •¬Ÿ ‡ÊÿŸ∑§ˇÊ ◊¥ ‚Ù ªÿÊ– Á‡Êfl ∑‘§ fl⁄UŒÊŸ ∑‘§ •ŸÈ‚Ê⁄U
‡ÊÿŸÊflSÕÊ ◊¥ „Ë •◊⁄U ∑‘§ ¬˝ÊáÊ-¬πM§ ©«∏ ª∞– ‚ÍÿÙ¸Œÿ ¬⁄U ◊Ê◊Ê •◊⁄U
∑§Ù ◊Îà Œπ∑§⁄U ⁄UÙŸ-¬Ë≈UŸ ‹ªÊ– •Ê‚¬Ê‚ ∑‘§ ‹Ùª ÷Ë ∞∑§òÊ „Ù∑§⁄U ŒÈ—
π ¬˝∑§≈U ∑§⁄UŸ ‹ª–
◊Ê◊Ê ∑‘§ ⁄UÙŸ, Áfl‹Ê¬ ∑§⁄UŸ ∑‘§ Sfl⁄U ‚◊ˬ ‚ ªÈ¡⁄UÃ „È∞ ÷ªflÊŸ Á‡Êfl
•ı⁄U ◊ÊÃÊ ¬Êfl¸ÃË Ÿ ÷Ë ‚ÈŸ– ¬Êfl¸ÃË¡Ë Ÿ ÷ªflÊŸ ‚ ∑§„Ê- ¬˝ÊáÊŸÊÕ!
◊Ȥʂ ß‚∑‘§ ⁄UÙŸ ∑‘§ Sfl⁄U ‚„Ÿ Ÿ„Ë¥ „Ù ⁄U„– •Ê¬ ß‚ √ÿÁQ§ ∑‘§ ∑§C
•fl‡ÿ ŒÍ⁄U ∑§⁄U¥–
÷ªflÊŸ Á‡Êfl Ÿ ¬Êfl¸ÃË¡Ë ∑‘§ ‚ÊÕ •ŒÎ‡ÿ M§¬ ◊¥ ‚◊ˬ ¡Ê∑§⁄U •◊⁄U
∑§Ù ŒπÊ ÃÙ ¬Êfl¸ÃË¡Ë ‚ ’Ù‹- ¬Êfl¸ÃË! ÿ„ ÃÙ ©‚Ë √ÿʬÊ⁄UË ∑§Ê ¬ÈòÊ

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

L§º˝ÊÁ÷cÊ∑§ ∑§⁄UÃ „ÈU∞ ¬ÍÖÿ ªÈL§Œfl ◊„UÊ◊á«U‹‡fl⁄U üÊË ∑Ò§‹Ê‡ÊÊŸ¢Œ ’˝rÊÔøÊ⁄UË ¡Ë ◊„UÊ⁄UÊ¡
„Ò– ◊Ò¥Ÿ ß‚ v{ fl·¸ ∑§Ë •ÊÿÈ ∑§Ê fl⁄UŒÊŸ ÁŒÿÊ ÕÊ– ß‚∑§Ë •ÊÿÈ ÃÙ ¬Í⁄UË
„Ù ªß¸–
¬Êfl¸ÃË¡Ë Ÿ Á»§⁄U ÷ªflÊŸ Á‡Êfl ‚ ÁŸflŒŸ Á∑§ÿÊ- „ ¬˝ÊáÊŸÊÕ! •Ê¬ ß‚
‹«∏∑‘§ ∑§Ù ¡ËÁflà ∑§⁄U¥– Ÿ„Ë¥ ÃÙ ß‚∑‘§ ◊ÊÃÊ-Á¬ÃÊ ¬ÈòÊ ∑§Ë ◊ÎàÿÈ ∑‘§ ∑§Ê⁄UáÊ
⁄UÙ-⁄UÙ∑§⁄U •¬Ÿ ¬˝ÊáÊÙ¥ ∑§Ê àÿʪ ∑§⁄U Œ¥ª– ß‚ ‹«∏∑‘§ ∑§Ê Á¬ÃÊ ÃÙ •Ê¬∑§Ê
¬⁄U◊ ÷Q§ „Ò– fl·ÙZ ‚ ‚Ù◊flÊ⁄U ∑§Ê fl˝Ã ∑§⁄UÃ „È∞ •Ê¬∑§Ù ÷Ùª ‹ªÊ ⁄U„Ê
„Ò– ¬Êfl¸ÃË ∑‘§ •Êª˝„ ∑§⁄UŸ ¬⁄U ÷ªflÊŸ Á‡Êfl Ÿ ©‚ ‹«∏∑‘§ ∑§Ù ¡ËÁflÃ
„ÙŸ ∑§Ê fl⁄UŒÊŸ ÁŒÿÊ •ı⁄U ∑§È¿ „Ë ¬‹ ◊¥ fl„ ¡ËÁflà „Ù∑§⁄U ©∆ ’Ò∆Ê–
Á‡ÊˇÊÊ ‚◊Ê# ∑§⁄U∑‘§ •◊⁄U ◊Ê◊Ê ∑‘§ ‚ÊÕ •¬Ÿ Ÿª⁄U ∑§Ë •Ù⁄U ø‹ ÁŒÿÊ–
ŒÙŸÙ¥ ø‹Ã „È∞ ©‚Ë Ÿª⁄U ◊¥ ¬„È¥ø, ¡„Ê¥ •◊⁄U ∑§Ê ÁflflÊ„ „È•Ê ÕÊ– ©‚
Ÿª⁄U ◊¥ ÷Ë •◊⁄U Ÿ ÿôÊ ∑§Ê •ÊÿÙ¡Ÿ Á∑§ÿÊ– ‚◊ˬ ‚ ªÈ¡⁄UÃ „È∞ Ÿª⁄U
∑‘§ ⁄UÊ¡Ê Ÿ ÿôÊ ∑§Ê •ÊÿÙ¡Ÿ ŒπÊ–
⁄UÊ¡Ê Ÿ •◊⁄U ∑§Ù ÃÈ⁄U¥Ã ¬„øÊŸ Á‹ÿÊ– ÿôÊ ‚◊Ê# „ÙŸ ¬⁄U ⁄UÊ¡Ê •◊⁄U
•ı⁄U ©‚∑‘§ ◊Ê◊Ê ∑§Ù ◊„‹ ◊¥ ‹ ªÿÊ •ı⁄U ∑§È¿ ÁŒŸ ©ã„¥ ◊„‹ ◊¥
⁄Uπ∑§⁄U ’„ÈÃ-‚Ê œŸ, flSòÊ Œ∑§⁄U ⁄UÊ¡∑§È◊Ê⁄UË ∑‘§ ‚ÊÕ ÁflŒÊ Á∑§ÿÊ–
⁄UÊSÃ ◊¥ ‚È⁄UˇÊÊ ∑‘§ Á‹∞ ⁄UÊ¡Ê Ÿ ’„Èà ‚ ‚ÒÁŸ∑§Ù¥ ∑§Ù ÷Ë ‚ÊÕ ÷¡Ê–
•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

ŒË¬ø¥Œ Ÿ Ÿª⁄U ◊¥ ¬„È¥øÃ „Ë ∞∑§ ŒÍà ∑§Ù ÉÊ⁄U ÷¡∑§⁄U •¬Ÿ •Êª◊Ÿ ∑§Ë
‚ÍøŸÊ ÷¡Ë– •¬Ÿ ’≈U •◊⁄U ∑‘§ ¡ËÁflà flʬ‚ ‹ı≈UŸ ∑§Ë ‚ÍøŸÊ ‚
√ÿʬÊ⁄UË ’„Èà ¬˝‚ÛÊ „È•Ê–
√ÿʬÊ⁄UË Ÿ •¬ŸË ¬àŸË ∑‘§ ‚ÊÕ Sflÿ¥ ∑§Ù ∞∑§ ∑§◊⁄U ◊¥ ’¥Œ ∑§⁄U ⁄UπÊ
ÕÊ– ÷Íπ-åÿÊ‚ ⁄U„∑§⁄U √ÿʬÊ⁄UË •ı⁄U ©‚∑§Ë ¬àŸË ’≈U ∑§Ë ¬˝ÃˡÊÊ ∑§⁄U
⁄U„ Õ– ©ã„Ù¥Ÿ ¬˝ÁÃôÊÊ ∑§⁄U ⁄UπË ÕË Á∑§ ÿÁŒ ©ã„¥ •¬Ÿ ’≈U ∑§Ë ◊ÎàÿÈ ∑§Ê
‚◊ÊøÊ⁄U Á◊‹Ê ÃÙ ŒÙŸÙ¥ •¬Ÿ ¬˝ÊáÊ àÿʪ Œ¥ª–
√ÿʬÊ⁄UË •¬ŸË ¬àŸË •ı⁄U Á◊òÊÙ¥ ∑‘§ ‚ÊÕ Ÿª⁄U ∑‘§ mÊ⁄U ¬⁄U ¬„È¥øÊ– •¬Ÿ
’≈U ∑‘§ ÁflflÊ„ ∑§Ê ‚◊ÊøÊ⁄U ‚ÈŸ∑§⁄U, ¬ÈòÊflœÍ ⁄UÊ¡∑§È◊Ê⁄UË ø¥ÁŒ˝∑§Ê ∑§Ù
Œπ∑§⁄U ©‚∑§Ë πȇÊË ∑§Ê Á∆∑§ÊŸÊ Ÿ ⁄U„Ê– ©‚Ë ⁄UÊà ÷ªflÊŸ Á‡Êfl Ÿ
√ÿʬÊ⁄UË ∑‘§ SflåŸ ◊¥ •Ê∑§⁄U ∑§„Ê- „ üÊDË! ◊Ò¥Ÿ Ã⁄U ‚Ù◊flÊ⁄U ∑‘§ fl˝Ã ∑§⁄UŸ
•ı⁄U fl˝Ã∑§ÕÊ ‚ÈŸŸ ‚ ¬˝‚ÛÊ „Ù∑§⁄U Ã⁄U ¬ÈòÊ ∑§Ù ‹¥’Ë •ÊÿÈ ¬˝ŒÊŸ ∑§Ë „Ò–
√ÿʬÊ⁄UË ’„Èà ¬˝‚ÛÊ „È•Ê–
‚Ù◊flÊ⁄U ∑§Ê fl˝Ã ∑§⁄UŸ ‚ √ÿʬÊ⁄UË ∑‘§ ÉÊ⁄U ◊¥ πÈÁ‡ÊÿÊ¥ ‹ı≈U •ÊßZ– ‡ÊÊSòÊÙ¥
◊¥ Á‹πÊ „Ò Á∑§ ¡Ù SòÊË-¬ÈL§· ‚Ù◊flÊ⁄U ∑§Ê ÁflÁœflà fl˝Ã ∑§⁄UÃ •ı⁄U
fl˝Ã∑§ÕÊ ‚ÈŸÃ „Ò¥ ©Ÿ∑§Ë ‚÷Ë ßë¿Ê∞¥ ¬Í⁄UË „ÙÃË „Ò¥–
ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

17

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

L§º˝ÊÁ÷·∑§ ‚ „ÙÃË „Ò
üÊÊfláÊ ◊Ê‚ ◊¥ L§º˝ÊÁ÷cÊ∑§ ∑§Ê Áfl‡ÊcÊ ◊„àfl „UÊÃÊ „ÒU– üÊÊfláÊ ◊Ê„ ∑§Ù
÷ªflÊŸ Á‡Êfl ∑§Ë ÷ÁQ§ ∑§Ê ◊Ê‚ ∑§„Ê ¡ÊÃÊ „Ò– Á„ãŒÍ œ◊¸ ∑‘§ ÃËŸ ŒflÙ¥
◊¥ ÷ªflÊŸ Á‡Êfl ∑§Ù ‚¥„Ê⁄U∑§ Œfl ∑‘§ M§¬ ◊¥ ◊ÊŸÊ ¡ÊÃÊ „Ò– ÷ªflÊŸ
÷Ù‹ŸÊÕ •¬Ÿ ŸÊ◊ ∑‘§ •ŸÈM§¬ ÷Q§Ù¥ ¬⁄U •¬ŸË ∑§Î¬Ê ’⁄U‚ÊÃ „Ò¥–
÷ªflÊŸ Á‡Êfl „Ë ∞‚ ŒflÃÊ „Ò¥ ¡Ù ◊ÊòÊ ¡‹ ø…∏ÊŸ ‚ ¬˝‚ÛÊ „Ù ¡ÊÃ „Ò¥–
Á‡Êfl¬È⁄UÊáÊ ∑‘§ •ŸÈ‚Ê⁄U •‹ª-•‹ª ∑§Ê◊ŸÊ•Ù¥ ∑§Ë Á‚Áh ∑‘§ Á‹∞
÷ªflÊŸ Á‡Êfl ∑§Ê •Ÿ∑§ Œ˝√ÿÙ¥ ‚ •Á÷·∑§ Á∑§ÿÊ ¡ÊÃÊ „Ò–
-ÿ¡Èfl¸ŒËÿ ´§øÊ•Ù¥ ∑‘§ ‚ÊÕ ÷ªflÊŸ ∑§Ê •Á÷·∑§ ∑§⁄UŸ ‚ ÷ªflÊŸ
•Ê‡ÊÈÃÙ· ‡ÊËÉÊ˝ ¬˝‚ÛÊ „ÙÃ „Ò¥– •Á÷·∑§ ‚ ◊ŸÈcÿ ∑§Ë •Õ¸, œ◊¸, ∑§Ê◊
•ı⁄U ◊ÙˇÊ ∑§Ë ∑§Ê◊ŸÊ ∑§Ë Á‚Áh „ÙÃË „Ò–
Á‡Êfl¬È⁄UÊáÊ ◊¥ ‚Ÿ∑§ÊÁŒ ´§Á·ÿÙ¥ ∑‘§ ¬Í¿Ÿ ¬⁄U Sflÿ¥ ÷ªflÊŸ Á‡Êfl Ÿ
•Á÷·∑§ ∑§Ê ◊„àfl ’ÃÊÃ „È∞ ∑§„Ê „Ò Á∑§ ‚÷Ë ¬˝∑§Ê⁄U ∑§Ë •Ê‚ÁQ§ÿÙ¥ ‚
⁄UÁ„à „Ù∑§⁄U ¡Ù ◊⁄UÊ •Á÷·∑§ ∑§⁄UÃÊ „Ò fl„ ‚÷Ë ∑§Ê◊ŸÊ•Ù¥ ∑§Ù ¬˝Ê#
∑§⁄UÃÊ „Ò–
‡ÊÊSòÊÙ¥ ◊¥ ∑§Ê◊ŸÊ ∑§Ë ¬˝ÊÁ# ∑‘§ Á‹∞ •Ÿ∑§ ¬˝∑§Ê⁄U ∑‘§ º˝√ÿÙ¥ ‚ •Á÷·∑§

∑§Ê fláʸŸ „Ò–
- ¡‹ ∑§Ë œÊ⁄UÊ ÷ªflÊŸ Á‡Êfl ∑§Ù •àÿ¥Ã Á¬˝ÿ „Ò, •Ã— ‡ÊÈh ¡‹ ‚
÷ªflÊŸ Á‡Êfl ∑§Ê •Á÷·∑§ ∑§⁄UŸ ¬⁄U ÷⁄U¬Í⁄U ¡‹flÎÁC „ÙÃË „Ò– ¡‹ ‚
•Á÷·∑§ ∑§⁄UŸ ‚ Ã¡ ífl⁄U ÷Ë ‡Êʥà „Ù ¡ÊÃÊ „Ò–
- ‹ˇ◊Ë ¬˝ÊÁ# ∑‘§ Á‹∞ ªÛÊ ∑‘§ ⁄U‚ ‚ ÷ªflÊŸ ∑§Ê •Á÷·∑§ ∑§⁄UŸÊ
øÊÁ„∞–
- ªÊÿ ∑‘§ ŒÍœ ‚ •Á÷·∑§ ∑§⁄UŸ ¬⁄U ÁŸ—‚¥ÃÊŸÙ¥ ∑§Ù ‚¥ÃÊŸ ¬˝Ê# „ÙÃË „Ò–
- ‡ÊP§⁄UÁ◊ÁüÊà ŒÍœ ‚ •Á÷·∑§ ∑§⁄UŸ ¬⁄U ’ÈÁh ∑§Ë ¡«∏ÃÊ ‚◊Ê# „Ù ¡ÊÃË
„Ò •ı⁄U ’ÈÁh üÊD „ÙÃË „Ò–
- ‡Ê„Œ ‚ •Á÷·∑§ ∑§⁄UŸ ¬⁄U ¬Ê¬Ù¥ ∑§Ê ŸÊ‡Ê „Ù ¡ÊÃÊ „Ò– ìÁŒ∑§ ⁄UÙª
‚ ¿È≈U∑§Ê⁄UÊ Á◊‹ÃÊ „Ò–
- ÉÊË ‚ •Á÷·∑§ ∑§⁄UŸ ¬⁄U ¡ËflŸ ◊¥ •Ê⁄UÙÇÿÃÊ •ÊÃË „Ò •ı⁄U fl¥‡ÊflÎÁh
„ÙÃË „Ò–
- ‚⁄U‚Ù¥ ∑‘§ Ã‹ ∑‘§ ÷ªflÊŸ ∑§Ê •Á÷·∑§ ∑§⁄UŸ ¬⁄U ‡ÊòÊÈ•Ù¥ ∑§Ê ŸÊ‡Ê „ÙÃÊ
„Ò–

©UûÊ⁄U¬˝Œ‡Ê ‚⁄U∑§Ê⁄U ∑§ ∑Ò§Á’Ÿ≈U ◊¢òÊË ◊ÊŸŸËÿ
Á‡Êfl¬Ê‹ Á‚¢„U ÿÊŒfl ∑§Ê Á‡Êfl ¬Í¡Ÿ ∑§⁄UÊÃ
„ÈU∞ ¬ÍÖÿ ªÈL§Œfl üÊË ∑Ò§‹Ê‡ÊÊŸ¢Œ ’˝rÊÔøÊ⁄UË

18

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

∑§Ê◊ŸÊ•Ù¥ ∑§Ë ¬ÍÁø
- ◊ÙˇÊ ∑§Ë ∑§Ê◊ŸÊ ∑‘§ Á‹∞ ÃËÕÙZ ∑‘§ ¡‹
mÊ⁄UÊ •Á÷·∑§ Á∑§ÿÊ ¡ÊÃÊ „Ò–
üÊÊfláÊ ◊Ê‚ ◊¥ ÷ªflÊŸ Á‡Êfl ∑§Ù ¡‹œÊ⁄UÊ
ø…∏ÊŸ ‚ ◊ŸÈcÿ ∑§Ê ∑§ÀÿÊáÊ ÃÙ „ÙÃÊ „Ë
„Ò, ‚ÊÕ „Ë fl„ ‚◊Sà ‚¥‚Ê⁄U ∑‘§ ∑§ÀÿÊáÊ
∑‘§ Á‹∞ ÷Ë ◊„Ê•ı·Áœ ÃÒÿÊ⁄U ∑§⁄U ‹ÃÊ
„Ò– ¬Ê¥ø Ãàfl ◊¥ ¡‹ Ãàfl ’„Èà ◊„àfl¬Íáʸ
„Ò– ¬È⁄UÊáÊÙ¥ ◊¥ Á‡ÊflÊÁ÷·∑§ ∑§Ê ’„Èà ◊„àfl
’ÃÊÿÊ ªÿÊ „Ò– •Ã— ◊ŸøÊ„ »§‹ ∑§Ë
¬˝ÊÁ# ∑‘§ Á‹∞ üÊÊfláÊ ◊Ê‚ ◊¥ ÁŸêŸ ©¬Êÿ
∑§⁄U¥ - ÷ªflÊŸ ∑§Ù ¡Í„Ë ∑‘§ »§Í‹ ø…∏ÊŸ ‚ ÉÊ⁄U
◊¥ ∑§÷Ë ÷Ë •ÛÊ-œÊãÿ ∑§Ë ∑§◊Ë Ÿ„Ë¥
⁄U„ÃË „Ò–
- üÊÊfláÊ ◊¥ „Ê⁄U Á‚¥ªÊ⁄U ∑‘§ »§Í‹ •¬¸áÊ
∑§⁄UŸ ‚ ‚fl¸‚Èπ-‚¥¬ÁûÊ ∑§Ë ¬˝ÊÁ# „ÙÃË
„Ò–
- üÊÊfláÊ ◊Ê‚ ◊¥ Á‡Êfl¡Ë ∑§Ê ‚Ȫ¥ÁœÃ
¬ŒÊÕÙZ ‚ •Á÷·∑§ ∑§⁄UŸ ‚ ÷ıÁÃ∑§ ‚Èπ
‚ÊœŸÙ¥ ◊¥ flÎÁh „ÙÃË „Ò–
- üÊÊfláÊ ◊Ê‚ ◊¥ Á‡ÊflÁ‹¥ª ¬⁄U ª¥ªÊ¡‹ ‚
•Á÷·∑§ ∑§⁄UŸ ‚ ◊ŸÈcÿ ‚◊Sà ÷ıÁÃ∑§
‚Èπ ¬˝Ê# ∑§⁄U Á‡Êfl‹Ù∑§ ¬˝Ê# „ÙÃÊ „Ò–
- ÷Ê¥ª ∞fl¥ ‚»‘§Œ •Ê∑§ ∑‘§ ¬Èc¬ ø…∏ÊŸ ‚
Á‡Êfl‡Ê¥∑§⁄U ¬˝‚ÛÊ „Ù∑§⁄U ©ûÊ◊ •Ê‡ÊËflʸŒ
ŒÃ „Ò¥–
- ÷ªflÊŸ Á‡Êfl¡Ë ∑§Ù Á’Àfl¬òÊ, ∑§◊‹
¬Èc¬ ÿÊ ∑§◊‹ ª^Ê ’Ë¡ •¬¸áÊ ∑§⁄UŸ ‚
‹ˇ◊Ë ∑§Ë ¬˝ÊÁ# „ÙÃË „Ò–
- ß‚ ◊Ê„ ◊¥ ÷ªflÊŸ ÷Ù‹ŸÊÕ ∑§Ù œÃÍ⁄U
∑‘§ ¬Èc¬ •¬¸áÊ ∑§⁄UŸ ‚ ¬ÈòÊ ¬˝ÊÁ# „ÙÃË „Ò–
ߟ ⁄U‚Ù¥ mÊ⁄UÊ ‡ÊÈh ÁøûÊ ∑‘§ ‚ÊÕ
ÁflœÊŸÈ‚Ê⁄U ÷ªflÊŸ Á‡Êfl ∑§Ê •Á÷·∑§
∑§⁄UŸ ¬⁄U ÷ªflÊŸ ÷Q§ ∑§Ë ‚÷Ë
∑§Ê◊ŸÊ•Ù¥ ∑§Ë ¬ÍÁø ∑§⁄UÃ „Ò¥– üÊÊfláÊ ◊Ê„
◊¥ ÷ªflÊŸ Á‡Êfl ∑§Ê •Á÷·∑§ Áfl‡Ê·
»§‹ŒÊÿË „ÙÃÊ „Ò–

∑§„UÊ¢ ∑§„UÊ¢ „Ò¥U vw íÿÙÁÃÁ‹Zª
¬È⁄UÊáÊÙ¥ ∑‘§ •ŸÈ‚Ê⁄U Á‡ÊflÊ⁄UÊœŸÊ ‚ ◊ŸÈcÿ ∑§Ë ‚Ê⁄UË ◊ŸÙ∑§Ê◊ŸÊ ¬Í⁄UË „ÙÃË „Ò¥U– Á‡ÊflÁ‹¥ª ¬⁄U ◊ÊòÊ
¡‹ ø…∏ÊŸ ‚ ÷ªflÊŸ ‡Ê¥∑§⁄U ¬˝‚ÛÊ „ÙÃ „Ò¥– vw íÿÙÁÃÁ‹ZªÙ¥ ∑§Ê Œ‡Ê¸Ÿ ∑§⁄UŸ flÊ‹Ê ¬˝ÊáÊË
÷ÊÇÿ‡ÊÊ‹Ë „UÊÃ „Ò¥–
Á‡Êfl¬È⁄UÊáÊ ∑§ÕÊ ◊¥ mÊŒ‡Ê íÿÙÁÃÁ‹Zª ∑§Ë ◊Á„◊Ê ∑§Ê fláʸŸ •ÊÃÊ „ÒU– ÿ vw íÿÙÁÃÁ‹Zª
‚Ù◊ŸÊÕ◊˜, ◊ÁÑ∑§Ê¡¸ÈŸ◊˜, flÒlŸÊÕ◊˜, ∑‘§ŒÊ⁄UŸÊÕ◊˜, ÷Ë◊‡Ê¥∑§⁄U◊˜, ŸÊªE⁄U◊˜, ÁflEE⁄U◊˜,
òÿ¥ê’∑‘§E⁄U, ⁄UÊ◊E⁄U, ÉÊÎcáÊE⁄U◊˜, ◊◊‹E⁄U fl ◊„Ê∑§Ê‹E⁄U◊ „Ò– ߟ ‚÷Ë ∑§Ê Œ‡Ê¸Ÿ „⁄U ∑§Ù߸ Ÿ„Ë¥
∑§⁄U ¬ÊÃÊ– ’„ÈUà ÷ÊÇÿ‡ÊÊ‹Ë ‹Ùª „Ë Œ‡Ê ÷⁄U ◊¥ ÁSÕà ߟ íÿÙÁÃÁ‹ZªÙ¥ ∑§Ê Œ‡Ê¸Ÿ ∑§⁄U ¬ÊÃ „Ò¥–
v. ‚Ù◊ŸÊÕ
ÿ„ Á‡ÊflÁ‹¥ª ªÈ¡⁄UÊà ∑‘§ ∑§ÊÁ∆ÿÊflÊ«∏ ◊¥ SÕÊÁ¬Ã „Ò–
w. üÊË ‡ÊÒ‹ ◊ÁÑ∑§Ê¡¸ÈŸ
◊Œ˝Ê‚ ◊¥ ∑§ÎcáÊÊ ŸŒË ∑‘§ Á∑§ŸÊ⁄U ¬fl¸Ã ¬⁄U SÕÊÁ¬Ã „Ò üÊË ‡ÊÒ‹ ◊ÁÑ∑§Ê¡¸ÈŸ Á‡ÊflÁ‹¥ª–
x. ◊„Ê∑§Ê‹
©í¡ÒŸ ◊¥ SÕÊÁ¬Ã ◊„Ê∑§Ê‹E⁄U Á‡ÊflÁ‹¥ª, ¡„Ê¥ Á‡Êfl¡Ë Ÿ ŒÒàÿÙ¥ ∑§Ê ŸÊ‡Ê Á∑§ÿÊ ÕÊ–
y. •Ù¥∑§Ê⁄UE⁄U ◊◊‹E⁄U
◊äÿ¬˝Œ‡Ê ∑‘§ •Ù¥∑§Ê⁄UE⁄U ◊¥ Ÿ◊¸ŒÊ Ã≈U ¬⁄U ¬fl¸Ã⁄UÊ¡ Áfl¥äÿ ∑§Ë ∑§∆Ù⁄U ìSÿÊ ‚ πÈ‡Ê „Ù∑§⁄U
fl⁄UŒÊŸ ŒŸ „È∞ ÿ„Ê¥ ¬˝∑§≈U „È∞ Õ Á‡Êfl¡Ë– ¡„Ê¥ ◊◊‹E⁄U íÿÙÁÃÁ‹Zª SÕÊÁ¬Ã „Ù ªÿÊ–
z. ŸÊªE⁄U
ªÈ¡⁄UÊà ∑‘§ mÊ⁄U∑§ÊœÊ◊ ∑‘§ ÁŸ∑§≈U SÕÊÁ¬Ã ŸÊªE⁄U íÿÙÁÃÁ‹Zª–
{. ’Ò¡ŸÊÕ
Á’„Ê⁄U ∑‘§ ’ÒlŸÊÕ œÊ◊ ◊¥ SÕÊÁ¬Ã Á‡ÊflÁ‹¥ª–
|. ÷Ë◊‡Ê¥∑§⁄U
◊„Ê⁄UÊc≈˛ ∑§Ë ÷Ë◊Ê ŸŒË ∑‘§ Á∑§ŸÊ⁄U SÕÊÁ¬Ã ÷Ë◊‡Ê¥∑§⁄U íÿÙÁÃÁ‹Zª–
}. òÿ¥ê’∑‘§E⁄U
ŸÊÁ‚∑§ (◊„Ê⁄UÊc≈˛) ‚ wz Á∑§‹Ù◊Ë≈U⁄U ŒÍ⁄U òÿ¥ê’∑‘§E⁄U ◊¥ SÕÊÁ¬Ã íÿÙÁÃÁ‹Zª–
~. ÉÊȇ◊E⁄U
◊„Ê⁄UÊc≈˛ ∑‘§ •ı⁄U¥ªÊ’ÊŒ Á¡‹ ◊¥ ∞‹Ù⁄UÊ ªÈ»§Ê ∑‘§ ‚◊ˬ fl‚‹ ªÊ¥fl ◊¥ SÕÊÁ¬Ã ÉÊȇ◊E⁄U
íÿÙÁÃÁ‹Zª–
vÆ. ∑‘§ŒÊ⁄UŸÊÕ
Á„◊Ê‹ÿ ∑§Ê ŒÈª¸◊ ∑‘§ŒÊ⁄UŸÊÕ íÿÙÁÃÁ‹Zª– „Á⁄UmÊ⁄U ‚ vzÆ ¬⁄U Á◊‹ ŒÍ⁄UË ¬⁄U ÁSÕà „Ò–
vv. ÁflEŸÊÕ
flÊ⁄UÊáÊ‚Ë ∑‘§ ∑§Ê‡ÊË ÁflEŸÊÕ ◊¥ÁŒ⁄U ◊¥ SÕÊÁ¬Ã ÁflEŸÊÕ íÿÙÁÃÁ‹Zª–
vw. ⁄UÊ◊E⁄Uêʘ
ÁòÊøŸÊ¬ÑË (◊Œ˝Ê‚) ‚◊ÈŒ˝ Ã≈U ¬⁄U ÷ªflÊŸ üÊË⁄UÊ◊ mÊ⁄UÊ SÕÊÁ¬Ã ⁄UÊ◊E⁄U◊˜ íÿÙÁÃÁ‹Zª–

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

19

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

H˙ Ÿ◊— Á‡ÊflÊÿH
20

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

ŒÊê¬àÿ ‚Èπ ∑‘§ ©¬Êÿ
Æv. ÿÁŒ ¡ã◊ ∑§Èá«‹Ë ◊¥ ¬˝Õ◊, øÃÈÕ¸, ‚#◊, mÊŒ‡Ê SÕÊŸ ÁSÕà ◊¥ª‹ Æ}. ¡ã◊ ∑§Èá«‹Ë ◊¥ ‚Íÿ¸, ‡ÊÁŸ, ◊¥ª‹, ⁄UÊ„È ∞fl¥ ∑‘§ÃÈ •ÊÁŒ ¬Ê¬ ª˝„Ù¥ ∑‘§
„ÙŸ ‚ ¡ÊÃ∑§ ∑§Ù ◊¥ª‹Ë ÿÙª „ÙÃÊ „Ò ß‚ ÿÙª ∑‘§ „ÙŸ ‚ ¡ÊÃ∑§ ∑‘§ ∑§Ê⁄UáÊ ÁflflÊ„ ◊¥ Áfl‹ê’ „Ù ⁄U„Ê „Ù, ÃÙ ªı⁄UË-‡Ê¥∑§⁄U L§Œ˝ÊˇÊ ‡ÊÈh ∞fl¥
ÁflflÊ„ ◊¥ Áfl‹ê’, ÁflflÊ„Ù¬⁄UÊãà ¬ÁÃ-¬%Ë ◊¥ ∑§‹„, ¬Áà ÿÊ ¬%Ë ∑‘§ ¬˝ÊáÊ-¬˝ÁÃÁDà ∑§⁄UflÊ ∑§⁄U ÁŸêŸ ◊ãòÊ ∑§Ê vÆÆ} ’Ê⁄U ¡¬ ∑§⁄U∑‘§ ¬Ë‹ œÊª
SflÊSâÿ ◊¥ ˇÊËáÊÃÊ, ËÊ∑§ ∞fl¥ ∑˝Í§⁄U ◊¥ª‹Ë „ÙŸ ¬⁄U ¡ËflŸ ‚ÊÕË ∑§Ë ◊ÎàÿÈ ∑‘§ ‚ÊÕ œÊ⁄UáÊ ∑§⁄UŸÊ øÊÁ„∞– ªı⁄UË-‡Ê¥∑§⁄U L§Œ˝ÊˇÊ Á‚»§¸ ¡ÀŒ ÁflflÊ„ „Ë
Ã∑§ „Ù ‚∑§ÃË „Ò– •Ã— ¡ÊÃ∑§ ◊¥ª‹ fl˝Ã– ◊¥ª‹ ◊¥òÊ ∑§Ê ¡¬, ÉÊ≈U Ÿ„Ë¥ ∑§⁄UÃÊ ’ÁÀ∑§ ÁflflÊ„Ù¬⁄UÊãà ¬ÁÃ-¬%Ë ∑‘§ ’Ëø ‚Èπ◊ÿ ÁSÕÁà ÷Ë
ÁflflÊ„ •ÊÁŒ ∑§⁄U¥–
¬˝ŒÊŸ ∑§⁄UÃÊ „Ò–
Æw. ‚#◊ ªÃ ‡ÊÁŸ ÁSÕà „ÙŸ ‚ ÁflflÊ„ ’Êœ∑§ „ÙÃ „Ò– •Ã— ˙ ‡Ê¥ ˙ ‚È÷ªÊ◊Ò ø Áflk„ ∑§Ê◊◊Ê‹ÊÿÒ œË◊Á„ ÃÛÊÙ ªı⁄UË ¬˝øÙŒÿÊàʘ––
‡ÊŸÒp⁄UÊÿ Ÿ◊— ◊ãòÊ ∑§Ê ¡¬ |{ÆÆÆ ∞fl¥ |{ÆÆ „flŸ ‡Ê◊Ë ∑§Ë ‹∑§«∏Ë, Æ~. ˙ ªı⁄UË •Êfl Á‡Êfl ¡Ë éÿÊ„fl (•¬ŸÊ ŸÊ◊) ∑§Ù ÁflflÊ„ ÃÈ⁄UãÃ
ÉÊÎÃ, ◊œÈ ∞fl¥ Á◊üÊË ‚ ∑§⁄UflÊ Œ¥–
Á‚h ∑§⁄U, Œ⁄U Ÿ ∑§⁄UÒ, Œ⁄U „Ùÿ ÃÙ Á‡Êfl ¡Ë ∑§Ê ÁòʇÊÍ‹ ¬«∏– ªÈL§
Æx. ⁄UÊ„È ÿÊ ∑‘§ÃÈ „ÙŸ ‚ ÁflflÊ„ ◊¥ ’ÊœÊ ÿÊ ÁflflÊ„Ù¬⁄UÊãà ∑§‹„ „ÙÃÊ ªÙ⁄UπŸÊÕ ∑§Ë ŒÈ„Ê߸––
„Ò– ÿÁŒ ⁄UÊ„È ‚#◊ SÕÊŸ ◊¥ „Ù, ÃÙ ⁄UÊ„È ◊ãòÊ
©Q§ ◊ãòÊ ∑§Ë vv ÁŒŸ Ã∑§
˙ ⁄UÊ¥ ⁄UÊ„fl Ÿ◊— ∑§Ê |wÆÆÆ ¡¬ ÃÕÊ ŒÍflʸ,
‹ªÊÃÊ⁄U v ◊Ê‹Ê ⁄UÙ¡ ¡¬
‚#◊ ÷ÊflªÃ ‚Íÿ¸ ÁSÕà „ÙŸ ‚ ¬ÁÃ-¬%Ë ◊¥ ∑§⁄U¥– ŒË¬∑§ •ı⁄U œÍ¬
ÉÊÎÃ, ◊œÈ fl Á◊üÊË ‚ Œ‡ÊÊ¥‡Ê „flŸ ∑§⁄UflÊ Œ¥–
∑‘§ÃÈ ÁSÕà „Ù, ÃÙ ∑‘§ÃÈ ◊ãòÊ ˙ ∑‘§¥ ∑‘§Ãfl •‹ªÊfl ∞fl¥ ËÊ∑§ ¬ÒŒÊ ∑§⁄UÃÊ „Ò– •Ã— ¡‹Ê∑§⁄U vvfl¥ ÁŒŸ ∞∑§ Á◊^Ë
Ÿ◊— ∑§Ê w}ÆÆÆ ¡¬ ÃÕÊ ∑§È‡Ê, ÉÊÎÃ, ◊œÈ fl ¡ÊÃ∑§ •ÊÁŒàÿNŒÿSÃÙòÊ ∑§Ê ¬Ê∆ ⁄UÁflflÊ⁄U ‚ ∑‘§ ∑§ÈÀ„«∏ ∑§Ê ◊È¥„ ‹Ê‹
Á◊üÊË ‚ Œ‡ÊÊ¥‡Ê „flŸ ∑§⁄UflÊ Œ¥–
¬˝Ê⁄Uê÷ ∑§⁄U∑‘§ ¬˝àÿ∑§ ÁŒŸ ∑§⁄U ÃÕÊ ⁄UÁflflÊ⁄U ∑§¬«∏ ◊¥ ’Ê¥œ Œ¥– ©‚
Æy. ‚#◊ ÷ÊflªÃ ‚Íÿ¸ ÁSÕà „ÙŸ ‚ ¬ÁÃ- ∑§Ù Ÿ◊∑§ ⁄UÁ„à ÷Ù¡Ÿ ∑§⁄U¥– ‚Íÿ¸ ∑§Ù ∑§ÈÀ„«∏ ¬⁄U ’Ê„⁄U ∑§Ë Ã⁄U»§
¬%Ë ◊¥ •‹ªÊfl ∞fl¥ ËÊ∑§ ¬ÒŒÊ ∑§⁄UÃÊ „Ò– ¬˝ÁÃÁŒŸ ¡‹ ◊¥ ‹Ê‹ ø㌟, ‹Ê‹ »§Í‹, ⁄UÙ‹Ë ∑§Ë | Á’¥ŒË ’ŸÊ∑§⁄U
•Ã— ¡ÊÃ∑§ •ÊÁŒàÿNŒÿSÃÙòÊ ∑§Ê ¬Ê∆
•¬Ÿ •Êª ⁄Uπ¥ •ı⁄U ™§¬⁄U
•ˇÊÃ
Á◊‹Ê∑§⁄U
ÃËŸ
’Ê⁄U
•äÿ¸
Œ
¥

¡ã◊
⁄UÁflflÊ⁄U ‚ ¬˝Ê⁄Uê÷ ∑§⁄U∑‘§ ¬˝àÿ∑§ ÁŒŸ ∑§⁄U ÃÕÊ
ÁŒÿ ªÿ ◊ãòÊ ∑§Ë z ◊Ê‹Ê
⁄UÁflflÊ⁄U ∑§Ù Ÿ◊∑§ ⁄UÁ„à ÷Ù¡Ÿ ∑§⁄U¥– ‚Íÿ¸ ∑§Ù ∑§Èá«‹Ë ◊¥ ‚Íÿ¸, ‡ÊÁŸ, ◊¥ª‹, ⁄UÊ„È ∞fl¥ ∑‘§ÃÈ ¡¬ ∑§⁄U¥– øȬøʬ ∑§ÈÀ„«∏
¬˝ÁÃÁŒŸ ¡‹ ◊¥ ‹Ê‹ ø㌟, ‹Ê‹ »§Í‹, •ÊÁŒ ¬Ê¬ ª˝„Ù¥ ∑‘§ ∑§Ê⁄UáÊ ÁflflÊ„ ◊¥ Áfl‹ê’ „Ù ∑§Ù ⁄UÊà ∑‘§ ‚◊ÿ Á∑§‚Ë
•ˇÊà Á◊‹Ê∑§⁄U ÃËŸ ’Ê⁄U •äÿ¸ Œ¥–
⁄U„Ê „Ù, ÃÙ ªı⁄UË-‡Ê¥∑§⁄U L§Œ˝ÊˇÊ ‡ÊÈh ∞fl¥ ¬˝ÊáÊ- øı⁄UÊ„ ¬⁄U ⁄Uπ •Êfl¥– ¬Ë¿
Æz. Á¡‚ ¡ÊÃ∑§ ∑§Ù Á∑§‚Ë ÷Ë ∑§Ê⁄UáÊfl‡Ê ¬˝ÁÃÁDà ∑§⁄UflÊ ∑§⁄U ÁŸêŸ ◊ãòÊ ∑§Ê vÆÆ} ’Ê⁄U ◊È«∏∑§⁄U Ÿ Œπ¥– ‚Ê⁄UË
ÁflflÊ„ ◊¥ Áfl‹ê’ „Ù ⁄U„Ê „Ù, ÃÙ Ÿfl⁄UÊòÊ ◊¥ ¡¬ ∑§⁄U∑‘§ ¬Ë‹ œÊª ∑‘§ ‚ÊÕ œÊ⁄UáÊ ∑§⁄UŸÊ L§∑§Êfl≈U ŒÍ⁄U „Ù∑§⁄U ‡ÊËÉÊ˝
¬˝ÁìŒÊ ‚ ‹∑§⁄U Ÿfl◊Ë Ã∑§ yyÆÆÆ ¡¬
ÁflflÊ„ „Ù ¡ÊÃÊ „Ò–
øÊÁ„∞–
ªı⁄U
Ë
-‡Ê¥

§⁄U
L§Œ˝
Ê
ˇÊ
Á‚»§¸
¡ÀŒ
ÁflflÊ„
ÁŸêŸ ◊ãòÊ ∑§Ê ŒÈªÊ¸ ¡Ë ∑§Ë ◊ÍÁø ÿÊ ÁøòÊ ∑‘§
vÆ. Á¡‚ ‹«∏∑§Ë ∑‘§ ÁflflÊ„
„Ë Ÿ„Ë¥ ∑§⁄UÃÊ ’ÁÀ∑§ ÁflflÊ„Ù¬⁄UÊãà ¬ÁÃ-¬%Ë ◊¥ ’ÊœÊ „Ù ©‚ ◊∑§ÊŸ ∑‘§
‚ê◊Èπ ∑§⁄U¥–
˙¬%Ë¥ ◊ŸÙ⁄U◊Ê¥ ŒÁ„ ◊ŸÙflÎûÊÊŸÈ‚ÊÁ⁄UáÊËêʘ– ∑‘§ ’Ëø ‚Èπ◊ÿ ÁSÕÁà ÷Ë ¬˝ŒÊŸ ∑§⁄UÃÊ „Ò–
flÊÿ√ÿ ÁŒ‡ÊÊ ◊¥ ‚ÙŸÊ
ÃÊÁ⁄UáÊË¥ ŒÈª¸ ‚¥‚Ê⁄U ‚ʪ⁄USÿ ∑§È‹ÙjflÊêʘ––
øÊÁ„∞–
Æ{. Á∑§‚Ë SòÊË ∑§Ê •ª⁄U Á∑§‚Ë ∑§Ê⁄UáÊfl‡Ê
vv. ‹«∏∑§Ë ∑‘§ Á¬ÃÊ ¡’
ÁflflÊ„ ◊¥ Áfl‹ê’ „Ù ⁄U„Ê „Ù, ÃÙ üÊÊfláÊ ∑§ÎcáÊ ‚Ù◊flÊ⁄U ‚ ÿÊ Ÿfl⁄UÊòÊ ◊¥ ¡’ ‹«∏∑‘§ flÊ‹ ∑‘§ ÿ„Ê° ÁflflÊ„ flÊÃʸ ∑‘§ Á‹∞ ¡Êÿ¥ ÃÙ ‹«∏∑§Ë •¬ŸË
ªı⁄UË-¬Í¡Ÿ ∑§⁄U∑‘§ ÁŸêŸ ◊ãòÊ ∑§Ê wvÆÆÆ ¡¬ ∑§⁄UŸÊ øÊÁ„∞øÙ≈UË πÈ‹Ë ⁄Uπ– ¡’ Ã∑§ Á¬ÃÊ ‹ı≈U∑§⁄U ÉÊ⁄U Ÿ •Ê ¡Ê∞ Ã’ Ã∑§ øÙ≈UË
˙ „ ªıÁ⁄U ‡Ê¥∑§⁄Uʜʥ¸Áª ÿÕÊ àfl¥ ‡Ê¥∑§⁄U Á¬˝ÿÊ–
Ÿ„Ë¥ ’Ê°œŸË øÊÁ„∞–
vw. ‹«∏∑§Ë ªÈL§flÊ⁄U ∑§Ù •¬Ÿ ÃÁ∑§∞ ∑‘§ ŸËø „ÀŒË ∑§Ë ªÊ¥∆ ¬Ë‹ flSòÊ
ÃÕÊ ◊Ê¥ ∑§ÈL§ ∑§ÀÿÊáÊË ∑§Êãà ∑§ÊãÃÊ¥ ‚Ȍȋ¸÷Ê◊˜––
Æ|. Á∑§‚Ë ‹«∏∑§Ë ∑‘§ ÁflflÊ„ ◊ Áfl‹ê’ „ÙÃÊ „Ò ÃÙ Ÿfl⁄UÊòÊ ∑‘§ ¬˝Õ◊ ÁŒŸ ◊¥ ‹¬≈U ∑§⁄U ⁄Uπ–
‡ÊÈh ¬˝ÁÃÁDà ∑§ÊàÿÊÿÁŸ ÿãòÊ ∞∑§ øı∑§Ë ¬⁄U ¬Ë‹Ê flSòÊ Á’¿Ê∑§⁄U vx. ¬Ë¬‹ ∑§Ë ¡«∏ ◊¥ ‹ªÊÃÊ⁄U vx ÁŒŸ ‹«∏∑§Ë ÿÊ ‹«∏∑§Ê ¡‹ ø…∏Ê∞
SÕÊÁ¬Ã ∑§⁄U¥ ∞fl¥ ÿãòÊ ∑§Ê ¬¥øÙ¬øÊ⁄U ‚ ¬Í¡Ÿ ∑§⁄U∑‘§ ÁŸêŸ ◊ãòÊ ∑§Ê ÃÙ ‡ÊÊŒË ∑§Ë L§∑§Êfl≈U ŒÍ⁄U „Ù ¡ÊÃË „Ò–
wvÆÆÆ ¡¬ ‹«∏∑§Ë Sflÿ¥ ÿÊ Á∑§‚Ë ‚ÈÿÙÇÿ ¬¥Á«Ã ‚ ∑§⁄UflÊ ‚∑§Ã „Ò¥– vy. ÁflflÊ„ ◊¥ •¬˝àÿÊÁ‡Êà Áfl‹ê’ „Ù •ı⁄U ¡ÊÁÃ∑§Ê∞° •¬Ÿ •„¥ ∑‘§
∑§Ê⁄UáÊ •Ÿ∑§ ÿÈfl∑§Ù¥ ∑§Ë SflË∑§ÎÁà ∑‘§ ’ÊŒ ÷Ë ©ã„¥ •SflË∑§Ê⁄U ∑§⁄UÃË ⁄U„¥
∑§ÊàÿÊÿÁŸ ◊„Ê◊Êÿ ◊„ÊÿÙÁªãÿœËEÁ⁄U–
ÃÙ ©‚ ÁŸêŸ ◊ãòÊ ∑§Ê vÆ} ’Ê⁄U ¡¬ ¬˝àÿ∑§ ÁŒŸ Á∑§‚Ë ‡ÊÈ÷ ◊È„Íø ‚
ŸãŒªÙ¬ ‚ÈÃ¥ ŒÁfl ¬ÁÃ¥ ◊ ∑§ÈL§ Ã Ÿ◊—––
22

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê
¬˝Ê⁄Uê÷ ∑§⁄U∑‘§ ∑§⁄UŸÊ øÊÁ„∞–
˙ Á‚ãŒÍ⁄U¬òÊ¥ ⁄UÁ¡∑§Ê◊Œ„¥ ÁŒ√ÿÊê’⁄U¥ Á‚ãœÈ‚◊ÙÁ„ÃÊ¥ª◊˜–
‚ÊãäÿÊL§áÊ¥ œŸÈ— ¬¥∑§¡¬Èc¬’ÊáÊ¥ ¬¥øÊÿÈœ¥ ÷ÈflŸ ◊Ù„Ÿ ◊ÙˇÊáÊÊÕ¸◊˜H
ÄU‹Ò¥ ◊ãÿÕÊ◊– ◊„ÊÁflcáÊÈSflL§¬Êÿ ◊„ÊÁflcáÊÈ ¬ÈòÊÊÿ ◊„ʬÈL§·Êÿ ¬ÁÂÈπ¥ ◊
‡ÊËÉÊ˝¥ ŒÁ„ ŒÁ„––
vz. Á∑§‚Ë ÷Ë ‹«∏∑‘§ ÿÊ ‹«∏∑§Ë ∑§Ù ÁflflÊ„ ◊¥ ’ÊœÊ •Ê ⁄U„Ë „Ù ÿÙ ÁflÉŸ„Ãʸ
ªáÊ‡Ê¡Ë ∑§Ë ©¬Ê‚ŸÊ Á∑§‚Ë ÷Ë øÃÈÕ˸ ‚ ¬˝Ê⁄Uê÷ ∑§⁄U∑‘§ •ª‹ øÃÈÕ˸ Ã∑§ ∞∑§ ◊Ê‚
∑§⁄UŸÊ øÊÁ„∞– ß‚∑‘§ Á‹∞ S»§Á≈U∑§, ¬Ê⁄UŒ ÿÊ ¬ËË ‚ ’Ÿ ªáÊ‡Ê¡Ë ∑§Ë ◊ÍÁø ¬˝Êáʬ˝ÁÃÁDÃ, ∑§Ê¥‚Ê ∑§Ë ÕÊ‹Ë ◊¥ ¬Áp◊ÊÁ÷◊Èπ SÕÊÁ¬Ã ∑§⁄U∑‘§ Sflÿ¥ ¬Ífl¸ ∑§Ë •Ù⁄U ◊È°„
∑§⁄U∑‘§ ¡‹, ø㌟, •ˇÊÃ, »§Í‹, ŒÍflʸ, œÍ¬, ŒË¬, ŸÒfll ‚ ¬Í¡Ê ∑§⁄U∑‘§ vÆ} ’Ê⁄U
˙ ª¥ ªáÊ‡ÊÊÿ Ÿ◊— ◊ãòÊ ¬…∏Ã „È∞ ªáÊ‡Ê ¡Ë ¬⁄U vÆ} ŒÍflʸ ø…∏Êÿ¥ ∞fl¥ ŸÒfll ◊¥
◊ÙÃËøÍ⁄U ∑‘§ ŒÙ ‹aÔÂU ø…∏Êÿ¥– ¬Í¡Ê ∑‘§ ’ÊŒ ‹aÔÂU ’ëøÙ¥ ◊¥ ’Ê¥≈U Œ¥–
ÿ„ ¬˝ÿÙª ∞∑§ ◊Ê‚ ∑§⁄UŸÊ øÊÁ„∞– ªáÊ‡Ê¡Ë ¬⁄U ø…∏Êÿ ªÿ ŒÍflʸ ‹«∏∑§Ë ∑‘§ Á¬ÃÊ
•¬Ÿ ¡’ ◊¥ ŒÊÿË¥ Ã⁄U»§ ‹∑§⁄U ‹«∏∑‘§ ∑‘§ ÿ„Ê° ÁflflÊ„ flÊÃʸ ∑‘§ Á‹∞ ¡Êÿ¥–
v{. ÃÈ‹‚Ë ∑‘§ ¬ıœ ∑§Ë vw ¬Á⁄UR§◊Êÿ¥ ÃÕÊ •ŸãÃ⁄U ŒÊÁ„Ÿ „ÊÕ ‚ ŒÈÇœ •ı⁄U ’Êÿ¥
„ÊÕ ‚ ¡‹œÊ⁄UÊ ÃÕÊ ‚Íÿ¸ ∑§Ù ’Ê⁄U„ ’Ê⁄U ß‚ ◊ãòÊ ‚ •Éÿ¸ Œ¥- ˙ OË¥ OË¥ ‚Íÿʸÿ
‚„d Á∑§⁄UáÊÊÿ ◊◊ flÊ¥Á¿Ã ŒÁ„-ŒÁ„ SflÊ„Ê–
Á»§⁄U ß‚ ◊ãòÊ ∑§Ê vÆ} ’Ê⁄U ¡¬ ∑§⁄U¥˙ŒflãŒ˝ÊÁáÊ Ÿ◊SÃÈèÿ¥ ŒflãŒ˝ Á¬˝ÿ ÿÊÁ◊ÁŸ– ÁflflÊ„¥ ÷ÊÇÿ◊Ê⁄UÙÇÿ¥ ‡ÊËÉÊ˝‹Ê÷¥ ø
ŒÁ„ ◊H
v|. ªÈL§flÊ⁄U ∑§Ê fl˝Ã ∑§⁄U¥ ∞fl¥ ’΄S¬Áà ◊ãòÊ ∑‘§ ¬Ê∆ ∑§Ë ∞∑§ ◊Ê‹Ê •ÊflÎÁûÊ ∑‘§‹Ê ∑‘§
¬«∏ ∑‘§ ŸËø ’Ò∆∑§⁄U ∑§⁄U¥–
v}. ∑§ãÿÊ ∑§Ê ÁflflÊ„ „Ù øÈ∑§Ê „Ù •ı⁄U fl„ ÁflŒÊ „Ù ⁄U„Ë „Ù ÃÙ ∞∑§ ‹Ù≈U ◊¥ ª¥ªÊ¡‹,
ÕÙ«∏Ë-‚Ë „ÀŒË, ∞∑§ Á‚P§Ê «Ê‹ ∑§⁄U ‹«∏∑§Ë ∑‘§ Á‚⁄U ∑‘§ ™§¬⁄U | ’Ê⁄U ÉÊÈ◊Ê∑§⁄U ©‚∑‘§
•Êª »‘§¥∑§ Œ¥– ©‚∑§Ê flÒflÊÁ„∑§ ¡ËflŸ ‚ÈπË ⁄U„ªÊ–
v~. ¡Ù ◊ÊÃÊ-Á¬ÃÊ ÿ„ ‚ÙøÃ „Ò¥ Á∑§ ©Ÿ∑§Ë ¬ÈòÊflœÈ ‚ÈãŒ⁄U, ‚ȇÊË‹ ∞fl¥ „ÙÁ‡ÊÿÊ⁄U
„Ù ÃÙ ©‚∑‘§ Á‹∞ flË⁄UflÊ⁄U ∞fl¥ ⁄UÁflflÊ⁄U ∑‘§ ÁŒŸ •¬Ÿ ¬ÈòÊ ∑‘§ ŸÊπÍŸ ∑§Ê≈U∑§⁄U ⁄U‚Ù߸
∑§Ë •Êª ◊¥ ¡‹Ê Œ¥–
wÆ. Á∑§‚Ë ÷Ë ‡ÊÈR§flÊ⁄U ∑§Ë ⁄UÊÁòÊ ◊¥ FÊŸ ∑‘§ ’ÊŒ vÆ} ’Ê⁄U S»§Á≈U∑§ ◊Ê‹Ê ‚ ÁŸêŸ
◊ãòÊ ∑§Ê ¡¬ ∑§⁄U¥˙ ∞¥ ∞¢ ÁflflÊ„ ’ÊœÊ ÁŸflÊ⁄UáÊÊÿ R§Ë¥ R§Ë¥ „È¢U »§≈U˜H
wv. ‹«∏∑‘§ ∑‘§ ‡ÊËÉÊ˝ ÁflflÊ„ ∑‘§ Á‹∞ ‡ÊÈÄU‹ ¬ˇÊ ∑‘§ ‡ÊÈR§flÊ⁄U ∑§Ù |Æ ª˝Ê◊ •ˇÊÃ
øÊfl‹, |Æ ‚◊Ë ‚»‘§Œ flSòÊ, | Á◊üÊË ∑‘§ ≈UÈ∑§«∏, | ‚»‘§Œ »§Í‹, | ¿Ù≈UË ß‹ÊÿøË,
| Á‚P§, | üÊË𥫠ø¥ŒŸ ∑§Ë ≈UÈ∑§«∏Ë, | ¡Ÿ™§– ߟ ‚’∑§Ù ‚»‘§Œ flSòÊ ◊¥ ’Ê¥œ∑§⁄U
ÁflflÊ„ë¿È √ÿÁQ§ ÉÊ⁄U ∑‘§ Á∑§‚Ë ‚È⁄UÁˇÊà SÕÊŸ ◊¥ ‡ÊÈR§flÊ⁄U ¬˝Ê× FÊŸ ∑§⁄U∑‘§ ßCŒfl
∑§Ê äÿÊŸ ∑§⁄U∑‘§ ÃÕÊ ◊ŸÙ∑§Ê◊ŸÊ ∑§„∑§⁄U ¬Ù≈U‹Ë ∑§Ù ∞‚ SÕÊŸ ¬⁄U ⁄Uπ¥ ¡„Ê° Á∑§‚Ë
∑§Ë ŒÎÁC Ÿ ¬«∏– ÿ„ ¬Ù≈U‹Ë ~Æ ÁŒŸ Ã∑§ ⁄Uπ¥–
ww. ‹«∏∑§Ë ∑‘§ ‡ÊËÉÊ˝ ÁflflÊ„ ∑‘§ Á‹∞ |Æ ª˝Ê◊ øŸ ∑§Ë ŒÊ‹, |Æ ‚◊Ë ¬Ë‹Ê flSòÊ,
| ¬Ë‹ ⁄U¥ª ◊¥ ⁄U¥ªÊ Á‚P§Ê, | ‚ȬÊ⁄UË ¬Ë‹Ê ⁄U¥ª ◊¥ ⁄U¥ªË, | ªÈ«∏ ∑§Ë «‹Ë, | ¬Ë‹ »§Í‹,
| „ÀŒË ªÊ¥∆, | ¬Ë‹Ê ¡Ÿ™§- ߟ ‚’∑§Ù ¬Ë‹ flSòÊ ◊¥ ’Ê¥œ∑§⁄U ÁflflÊ„ë¿È ¡ÊÁÃ∑§Ê
ÉÊ⁄U ∑‘§ Á∑§‚Ë ‚È⁄UÁˇÊà SÕÊŸ ◊¥ ªÈL§flÊ⁄U ¬˝Ê× FÊŸ ∑§⁄U∑‘§ ßCŒfl ∑§Ê äÿÊŸ ∑§⁄U∑‘§ ÃÕÊ
◊ŸÙ∑§Ê◊ŸÊ ∑§„∑§⁄U ¬Ù≈U‹Ë ∑§Ù ∞‚ SÕÊŸ ¬⁄U ⁄Uπ¥ ¡„Ê° Á∑§‚Ë ∑§Ë ŒÎÁC Ÿ ¬«∏– ÿ„
¬Ù≈U‹Ë ~Æ ÁŒŸ Ã∑§ ⁄Uπ¥–
wx. üÊD fl⁄U ∑§Ë ¬˝ÊÁ# ∑‘§ Á‹∞ ’Ê‹∑§Êá« ∑§Ê ¬Ê∆ ∑§⁄U–

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

÷ªflÃË ‹ˇ◊Ë ∑§Ë ∑§Î¬Ê-¬˝ÊÁ#
ŒË¬Êfl‹Ë ∑§Ë ‚¢äÿÊ ◊¥ ‚ÍÿʸSà ∑‘§ ’ÊŒ ©Q§ ÿãòÊ
Á‹πŸÊ ¬˝Ê⁄Uê÷ ∑§⁄¥U– •ª‹ ÁŒŸ ‚ÍÿÙ¸Œÿ Ã∑§ ÿãòÊ
Á‹πÃÊ ⁄U„– ‚ÍÿÙ¸Œÿ ∑‘§ ‚◊ÿ •ÁãÃ◊ ÿãòÊ ∞∑§ ’«∏
∑§Êª¡ ∑‘§ ™§¬⁄U Á‹π∑§⁄U “¬Í¡Ê-SÕÊŸ ◊¥ ⁄Uπ¥– ©‚
œÍ¬-ŒË¬ ÁŒπÊ∞¢– ‚ÊÕ „Ë, ∞∑§ ¿Ù≈UÊ ÿãòÊ ÷Ë ’ŸÊ∑§⁄U
©‚ “ÃÊ’Ë¡” ◊¥ ÷⁄U∑§⁄U ª‹ ◊¥ œÊ⁄UáÊ ∑§⁄U¢–
¬@-Œ‡ÊË ÿãòÊ
ŒË¬Êfl‹Ë ∑§Ë ⁄UÊÁòÊ ◊¥ ¡Êª⁄UáÊ ∑§⁄UÃ „È∞ ÿãòÊ Á‹π¢–
ÿãòÊÙ¥ ∑§Ë ÁªŸÃË ∑§Ë •Êfl‡ÿ∑§ÃÊ Ÿ„Ë¥ „Ò– •ÁãÃ◊ ŒÙ
ÿãòÊÙ¥ ∑§Ù, ™§¬⁄U ’ÃÊÿ •ŸÈ‚Ê⁄U ©¬ÿÙª ◊¥ ‹¥, ‡Ê·
ÿãòÊÙ¥ ∑§Ù ’ÊŒ ◊¥ •Ê≈U ∑§Ë •‹ª-•‹ª ªÙÁ‹ÿÙ¥ ◊¥
⁄Uπ∑§⁄U ◊¿Á‹ÿÙ¥ ∑§Ù Áπ‹Ê∞ ÿÊ ¡‹ ◊¥ Áfl‚Á¡¸Ã
∑§⁄U¢–
ÿãòÊ Á‹πÃ ‚◊ÿ üÊË¥ Ÿ◊— ◊ãòÊ ∑§Ê S◊⁄UáÊ ÷Ë Á’ŸÊ
ÁªŸÃË ∑‘§ ∑§⁄U¢– ’ÊŒ ◊¥, ß‚ ◊ãòÊ ∑§Ê ¡¬ ÁŸàÿ ∑§◊‚-∑§◊ vÆ} ’Ê⁄U ∑§⁄U¢ •ı⁄U ÿãòÊ ∑§Ê ¬Í¡Ÿ ∑§⁄U¢– ÿÁŒ
ŒÁ⁄UŒ˝ÃÊ-ŸÊ‡Ê∑§-‚ÍQ§ ∑§Ê ÁŸàÿ vv ’Ê⁄U ¬Ê∆ ÷Ë ∑§⁄¢U,
ÃÙ •Áà ©ûÊ◊–
–– ŒÁ⁄UŒ˝ÃÊ-ŸÊ‡Ê∑§-‚ÍQ§––
•⁄UÊÁÿ ∑§ÊáÊ Áfl∑§≈U, ÁªÁ⁄U¥ ªë¿ ‚ŒÊãfl–
Á‡ÊÁ⁄UÁãfl∆Sÿ ‚ûflÁ÷SÃ˘Á÷C˜flÊHvH
„ ŒÁ⁄UŒ˝Ã, ÃÈ◊-ŒÊŸ-Áfl⁄UÙÁœŸË, ∑§È-‡ÊéŒflÊ‹Ë, Áfl∑§≈U
•Ê∑§Ê⁄U-flÊ‹Ë •ı⁄U R§ÙÁœŸË „Ù– ◊Ò¥ (Á‡ÊÁ⁄Uãfl∆) ∞‚Ê
©¬Êÿ ∑§⁄UÃÊ „Í°, Á¡‚‚ ÃÈê„¥ ŒÍ⁄U ∑§L§°ªÊ–
øûÊÙ ßÃpûÊÊ◊È× ‚flʸ ÷˝áÊÊãÿÊL§·Ë–
•⁄UÊäÿ¥ ’˝±◊áÊS¬Ã, ÃˡáÊüÊÎ¥ªÙŒ·ÁÛÊÁ„H wH
ŒÁ⁄UŒ˝ÃÊ flΡÊ, ‹ÃÊ, ‡ÊSÿ •ÊÁŒ ∑§Ê •¥∑§È⁄U ŸC ∑§⁄U∑‘§
ŒÈÁ÷¸ˇÊ ‹ •ÊÃË „Ò– ©‚ ◊Ò¥ ß‚ ‹Ù∑§ •ı⁄U ©‚ ‹Ù∑§
‚ ŒÍ⁄U ∑§⁄UÃÊ „Í°– Ã¡‡ÊÊ‹Ë ’˝±◊áÊS¬ÁÃ, ŒÊŸ-Œ˝ÙÁ„áÊË
ß‚ ŒÁ⁄UŒ˝ÃÊ ∑§Ù ÿ„Ê° ‚ ŒÍ⁄U ∑§⁄U •Ê•Ù–
•ŒÙ ÿgÊL§ å‹flÃ, Á‚ãœÙ ¬Ê⁄U •¬ÍL§·êʘ–
ÃŒÊ ⁄U÷Sfl ŒÈ„¸áÊÙ, ÃŸ ªë¿ ¬⁄UŒ˜Ã⁄UêʘH xH
ÿ„ ¡Ù ∑§Ê∆ ‚◊ÈŒ˝ ∑‘§ ¬Ê‚ ’„ÃÊ „Ò, ©‚∑§Ê ∑§Ãʸ
(SflÊ◊Ë) Ÿ„Ë¥ „Ò– ŒÈC-•Ê∑§ÎÁÃflÊ‹Ë •‹ˇ◊Ë
(ŒÁ⁄Uº˝ÃÊ), ß‚Ë ∑‘§ ™§¬⁄U ø…∏∑§⁄U ‚◊ÈŒ˝ ∑‘§ ŒÍ‚⁄U ¬Ê⁄U
ø‹Ë ¡Ê•Ù–
ÿÈh ¬˝ÊøË⁄U¡ªãÃÙ⁄UÙ, ◊á«Í⁄UœÊÁáÊ∑§Ë—–
„à ßãŒ˝Sÿ ‡ÊòÊfl— ‚fl¸ ’ÈŒ˜’ÈŒÿʇÊfl—HyH
Á„¥‚Ê◊ÿË •ı⁄U ∑§ÈÁà‚à ‡ÊéŒflÊ‹Ë •‹Áˇ◊ÃÙ¥, Á¡‚
‚◊ÿ Ãà¬⁄U „Ù∑§⁄U ÃÈ◊ ‹Ùª ‡ÊËÉÊ˝ ª◊Ÿ ‚ ø‹Ë ªß¸¥,
©‚ ‚◊ÿ ßãŒ˝ (•Êÿ¸) ∑‘§ ‚’ ‡ÊòÊÈ ¡‹-’ÈiÈŒ˜ ∑‘§
‚◊ÊŸ Áfl‹ËŸ „Ù ª∞–
(´§ÇflŒ)
ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

23

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

∞‚ ⁄U„UÃË „Ò¥U ‹ˇ◊Ë ¡Ë ‚ŒÊ ‚„UÊÿ

’˝±◊¬È⁄UÊáÊ ◊¥ flÁáʸà ‹ˇ◊Ë ¡Ë ∑‘§ äÿÊŸ fl ◊ãòÊ
‹ˇ◊Ë äÿÊŸ
(v)
‚„dŒ‹¬kSÿ ∑§Ááʸ∑§ÊflÊÁ‚ŸË¥ ¬⁄UÊêʘ–
‡Ê⁄Uà¬Êfl¸áÊ∑§Ù≈UËãŒÈ¬˝÷Ê¡ÈCfl⁄UÊê’⁄UÊêʘ––
SflÃ¡‚Ê ¬˝ífl‹ãÃË¥ ‚ÈπŒÎ‡ÿÊ¥ ◊ŸÙ„⁄UÊêʘ–
¬˝Ã#∑§Ê@ŸÁŸ÷Ê¥ ‡ÊÙ÷Ê¥ ◊ÍÁø◊ÃË¥ ‚ÃËêʘ––
⁄U%÷Í·áÊ÷Í·Ê…˜ÿÊ¥ ‡ÊÊÁ÷ÃÊ¥ ¬ËÃflÊ‚‚Ê–
߸·hÊSÿ¬˝‚ÛÊÊSÿÊ¥ ‡ÊEà‚ÈÁSÕ⁄UÿıflŸÊêʘ––
‚fl¸‚ê¬à¬˝ŒÊòÊË¥ ø ◊„Ê‹ˇ◊Ë¥ ÷¡ ‡ÊÈ÷Êêʘ–
(’˝±◊flÒflø ¬È⁄UÊáÊ/¬˝∑§ÎÁÃπá«/x~/vÆ-vw/z)
÷ÊflÊÕ¸—- ¬⁄U◊-¬ÍíÿÊ ÷ªflÃË ◊„Ê‹ˇ◊Ë ‚„d Œ‹flÊ‹ ∑§◊‹ ∑§Ë
∑§Ááʸ∑§Ê•Ù¥ ¬⁄U Áfl⁄UÊ¡◊ÊŸ „Ò¥– ߟ∑§Ë ‚ÈãŒ⁄U ‚Ê«∏Ë ‡Ê⁄Uà¬ÍÁáʸ◊Ê ∑‘§ ∑§⁄UÙ«∏Ù¥
øãŒ˝◊Ê•Ù¥ ∑§Ë ‡ÊÙ÷Ê ‚ ‚ê¬ÛÊ „Ò– ÿ ¬⁄U◊ ‚ÊäflË ŒflË Sflÿ¥ •¬Ÿ Ã¡
‚ ¬˝∑§ÊÁ‡Êà „Ù ⁄U„Ë „Ò– ߟ ¬⁄U◊ ◊ŸÙ„⁄U ŒflË ∑§Ê Œ‡Ê¸Ÿ ¬Ê∑§⁄U ◊Ÿ •ÊŸãŒ
‚ Áπ‹ ©∆ÃÊ „Ò– ߟ∑§Ë •¥ª∑§ÊÁãà ìÊÿ „È∞ ‚Èfláʸ ∑‘§ ‚◊ÊŸ „Ò– ⁄U%◊ÿ
24

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

÷Í·áÊ ßŸ∑§Ë ¿Áfl ’…∏Ê ⁄U„ „Ò¥– ßã„Ù¢Ÿ ¬ËÃÊê’⁄U ¬„Ÿ ⁄UπÊ „Ò– ߟ ¬˝‚ÛÊ
flŒŸflÊ‹Ë ÷ªflÃË ◊„Ê‹ˇ◊Ë ∑‘§ ◊Èπ ¬⁄U ◊ÈS∑§ÊŸ ¿Ê ⁄U„Ë „Ò– ÿ ‚ŒÊ
ÿÈflÊflSÕÊ ‚ ‚ê¬ÛÊ ⁄U„ÃË „Ò¥ •ı⁄U ‚ê¬Íáʸ ‚ê¬ÁûÊÿÙ¥ ∑§Ù ŒŸflÊ‹Ë „Ò¥– ∞‚Ë
∑§ÀÿÊáÊSflL§Á¬áÊË ÷ªflÃË ◊„Ê‹ˇ◊Ë ∑§Ë ◊Ò¥ ©¬Ê‚ŸÊ ∑§⁄UÃÊ „Í°–
◊ãòÊ—˙üÊË¥ OË¥ ÄU‹Ë¥ ∞¥ ∑§◊‹flÊÁ‚ãÿÒ SflÊ„Ê–
(mÊŒ‡ÊÊˇÊ⁄U-¡¬-vÆ ‹Êπ)
(w)
EÃøê¬∑§fláÊʸ÷Ê¥ ‡ÊÃøãŒ˝‚◊¬˝÷Êêʘ–
flÁq‡ÊÈhÊ¥‡ÊÈ∑§ÊœÊŸÊ¥ ⁄U%÷Í·áÊ÷ÍÁ·ÃÊêʘ––
߸·hÊSÿ¬˝‚ÛÊÊSÿÊ¥ ÷Q§ÊŸÈª˝„∑§Ê⁄U∑§Êêʘ–
‚„dŒ‹¬kSÕÊ¥ SflSÕÊ¥ ø ‚È◊ŸÙ„⁄UÊêʘ––
‡ÊÊãÃÊ¥ ø üÊË„⁄U— ∑§ÊãÃÊ¥ ÃÊ¥ ÷¡í¡ªÃÊ¥ ¬˝‚Íêʘ–
(’˝±◊flÒflø ¬È⁄UÊáÊ/ªáʬÁÃπá«/ww/wv-ww/z)
Á¡Ÿ∑‘§ ‡Ê⁄UË⁄U ∑§Ë •Ê÷Ê Eà øãŒ˝◊Ê•Ù¥ ∑‘§ ‚◊ÊŸ „Ò, ¡Ù •ÁÇŸ ◊¥ ìÊ∑§⁄U
‡ÊÈh ∑§Ë „È߸ ‚Ê«∏Ë ∑§Ù œÊ⁄UáÊ Á∑§ÿ „È∞ ÃÕÊ ⁄U%ÁŸÁ◊¸Ã •Ê÷Í·áÊÙ¥ ‚
Áfl÷ÍÁ·Ã „Ò, ¡Ù ÷Q§Ù¥ ¬⁄U •ŸÈª˝„ ∑§⁄UŸ flÊ‹Ë, SflSÕ •ı⁄U •àÿãÃ
◊ŸÙ„⁄U „Ò¥, ‚„SòÊŒ‹ ∑§◊‹ Á¡Ÿ∑§Ê •Ê‚Ÿ „Ò, ¡Ù ¬⁄U◊ ‡ÊÊãà ÃÕÊ üÊË„Á⁄U
∑§Ë Á¬˝ÿÃ◊Ê ¬%Ë „Ò, ©Ÿ ¡ªí¡ŸŸË ∑§Ê ÷¡Ÿ ∑§⁄UŸÊ øÊÁ„ÿ–
◊ãòÊ—˙ OË¥ üÊË¥ ÄU‹Ë¥ Ÿ◊Ù ◊„Ê‹ˇêÿÒ „Á⁄UÁ¬˝ÿÊÿÒ SflÊ„Ê–
(·Ù«‡ÊÊˇÊ⁄U)
(x)
‚„dŒ‹¬kSÕÊ¥ ¬kŸÊ÷Á¬˝ÿÊ¥ ‚ÃËêʘ–
¬kÊ‹ÿÊ¥ ¬kflÄUòÊÊ¥ ¬k¬òÊÊ÷‹ÙøŸÊêʘ––
¬k¬Èc¬Á¬˝ÿÊ¥ ¬k¬Èc¬ÃÀ¬Áfl‡ÊÊÁÿŸËêʘ–
¬ÁkŸË¥ ¬k„SÃÊ¥ ø ¬k◊Ê‹ÊÁfl÷ÍÁ·ÃÊêʘ––
¬k÷Í·áÊ÷Í·Ê…˜ÿÊ¥ ¬k‡ÊÙ÷ÊÁflflÁœ¸ŸËêʘ–
¬k∑§ÊŸŸ¥ ¬‡ÿãÃË¥ ‚ÁS◊ÃÊ¥ ÃÊ¥ ÷¡ ◊Ȍʖ–
(’˝±◊flÒflø ¬È⁄UÊáÊ/ªáʬÁÃπá«/x}/y|-y~)
‚„dŒ‹∑§◊‹ Á¡Ÿ∑§Ê •Ê‚Ÿ „Ò, ¡Ù ÷ªflÊŸ˜ ¬kŸÊ÷ ∑§Ë ‚ÃË-‚ÊäflË
Á¬˝ÿÃ◊Ê „Ò¥, ∑§◊‹ Á¡Ÿ∑§Ê ÉÊ⁄U „Ò, Á¡Ÿ∑§Ê ◊Èπ ∑§◊‹ ∑‘§ ‚ŒÎ‡Ê •ı⁄U ŸòÊ
∑§◊‹¬òÊ ∑§Ë ‚Ë •Ê÷Ê flÊ‹ „Ò¥, ∑§◊‹ ∑§Ê »§Í‹ Á¡ã„¥ •Áœ∑§ Á¬˝ÿ „Ò,
¡Ù ∑§◊‹-¬Èc¬ ∑§Ë ‡ÊƒÿÊ ¬⁄U ‡ÊÿŸ ∑§⁄UÃË „Ò¥, Á¡Ÿ∑‘§ „ÊÕ ◊¥ ∑§◊‹
‡ÊÙ÷Ê ¬ÊÃÊ „Ò, ¡Ù ∑§◊‹-¬Èc¬Ù¥ ∑§Ë ◊Ê‹Ê ‚ Áfl÷ÍÁ·Ã „Ò¥, ∑§◊‹Ù¥ ∑‘§
•Ê÷Í·áÊ Á¡Ÿ∑§Ë ‡ÊÙ÷Ê ’…∏ÊÃ „Ò¥, ¡Ù Sflÿ¥ ∑§◊‹Ù¥ ∑§Ë ‡ÊÙ÷Ê ∑§Ë flÎÁh
∑§⁄UŸ flÊ‹Ë „Ò¥ •ı⁄U ◊ÈS∑§⁄UÊÃË „È߸ ¡Ù ∑§◊‹-flŸ ∑§Ë •Ù⁄U ÁŸ„Ê⁄U ⁄U„Ë „Ò¥,
©Ÿ ¬ÁkŸË ŒflË ∑§Ê ◊Ò¥ •ÊŸãŒ¬Ífl¸∑§ ÷¡Ÿ ∑§⁄UÃÊ „Í°–
◊ãòÊ—˙ üÊË¥ ∑§◊‹flÊÁ‚ãÿÒ SflÊ„Ê–
(Œ‡ÊÊˇÊ⁄U)
•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

∑§flø ∑‘§ ¬˝ÿÙª
ÃãòÊÙ¥ ◊¥ ∑§flø ¬Ê∆ ∑§Ë ∑§È¿ ÁflÁ‡ÊC ÿÊ ⁄UÙÁ„áÊË ŸˇÊòÊ ◊¥, ÃÎÃËÿÊ, Ÿfl◊Ë,
ÁflÁœÿÊ¢ ÷Ë ©¬‹éœ „Ò– ÿÕÊ•C◊Ë, øÃÈŒ¸‡ÊË, ·DË, ¬@◊Ë, •◊ÊflSÿÊ
Æv. ¬˝Ê×, ◊äÿÊq ∞fl¥ ‚Êÿ¥ ÃËŸÙ¥ ÿÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê ÁÃÁÕ ◊¥, ⁄UÊÁòÊ ◊¥, ÁŸ¡¸Ÿ ◊¥, ∞∑§
‚ãäÿÊ•Ù¥ ◊¥ ∑§flø ∑§Ê ¬Ê∆ ∑§⁄UŸ ‚ ‡ÊËÉÊ˝ Á‹¥ª-SÕÊŸ ◊¥, ‡◊‡ÊÊŸ ◊¥, Á‡Êfl-◊ÁãŒ⁄U
Á‚Áh ‚È‹÷ „ÙÃË „Ò¥U–
◊¥, Eà ÿÊ ⁄UQ§-¬Èc¬ Á◊ÁüÊà ø㌟ mÊ⁄UÊ
Æw. ªÈL§ ∑§Ë ¬Í¡Ê ∑§⁄U ÃËŸ ’Ê⁄U ÿÊ ∞∑§ ’Ê⁄U “∑§flø” Á‹πŸ ‚ ‚÷Ë ¬˝∑§Ê⁄U ∑§Ë
ôÊÊŸ-‚Á„à ∑§flø ∑§Ê ¬Ê∆ ∑§⁄U– ß‚ ¬˝∑§Ê⁄U Á‚ÁhÿÊ¥ ¬˝Ê# „ÙÃË „Ò–
ÁŸàÿ ¬Ê∆ ∑§⁄UŸ ‚ ¬Ê∆-∑§Ãʸ ‚÷Ë ◊Í‹-◊ãòÊ ‚ “ßC-ŒflÃÊ” ∑§Ù •Ê∆ ’Ê⁄U
Á‚ÁhÿÙ¥ ∑§Ê SflÊ◊Ë „ÙÃÊ „Ò–
¬Èc¬ÊT‹Ë Œ∑§⁄U “∑§flø” ∑§Ê ¬Ê∆ ∑§⁄U, ÃÙ
Æx. Eà ø㌟, •ªL§, ∑§SÃÍ⁄UË, ∑‘§‡Ê⁄U, Áfl‡Ê· ¬Í¡Ê ∑§Ê »§‹ Á◊‹ÃÊ „Ò–
⁄UQ§-ø㌟- ߟ ‚’∑‘§ Á◊üÊáÊ ∑‘§ ÉÊÙ‹ ‚ ‚Ê◊Êãÿ M§¬ ‚ “ªÙ⁄UÙøŸ” •ı⁄U “∑§È¥∑§È◊”
÷Ù¡-¬òÊ ¬⁄U ∑§flø ∑§Ù Á‹π∑§⁄U ‚ÙŸ ∑‘§ mÊ⁄UÊ ÷Ù¡-¬òÊ ¬⁄U ∑§flø ∑§Ù Á‹π–
ÿãòÊ ◊¥ ⁄Uπ∑§⁄U ¬ÈL§· ŒÊÁ„ŸË ’Ê°„ ◊¥, SòÊË Á‹πŸ ∑‘§ ’ÊŒ ∑§È◊Ê⁄UË ∑§Ê ¬Í¡Ÿ ∑§⁄U– ß‚
’ʰ߸¥ ’Ê°„ ◊¥, ∑§á∆ ◊¥ •ÕflÊ ∑§◊⁄U ◊¥ ¬˝∑§Ê⁄U ∑§flø œÊ⁄UáÊ ∑§⁄UŸ flÊ‹ ∑§Ù •ÊÁŒœÊ⁄UáÊ ∑§⁄U, ÃÙ ‚÷Ë ßÁë¿Ã ∑§Ê◊ŸÊ∞° ¬Í⁄UË √ÿÊÁœ Ÿ„Ë¥ ‚ÃÊÃË– ©‚ Á∑§‚Ë ¬˝∑§Ê⁄U ∑§Ê
„ÙÃË „Ò–
ŒÈ—π, ‡ÊÙ∑§ ÷ÿ Ÿ„Ë¥ „ÙÃÊ– ©‚ Œπ∑§⁄U
Æy. ¬Í¡Ê-∑§ˇÊ ◊¥ ø㌟ ‚ Á‹πÊ „È•Ê flÊŒ-ÁflflÊŒ ∑§⁄UŸ flÊ‹Ê øȬ „Ù ¡ÊÃÊ „Ò
“∑§flø” ⁄UπŸ ‚ ‚÷Ë ¬˝∑§Ê⁄U ‚ ⁄UˇÊÊ „ÙÃË •ı⁄U ©ëø •Áœ∑§Ê⁄UË ©‚∑‘§ •ŸÈ∑§Í‹ „Ù
„Ò ∞fl¥ ÁŸ⁄UãÃ⁄U ‹ˇ◊Ë ∑§Ë ¬˝ÊÁ# „ÙÃË „Ò ÃÕÊ ¡ÊÃ „Ò¥–
‚÷Ë ª˝„-•ÊÁŒ ¬˝‚ÛÊ ⁄U„Ã „Ò¥–
∑§flø ¬Ê∆ ∑§Ë •àÿãà ‚⁄U‹ •ı⁄U
Æz. •C◊Ë ∑§Ù ◊¥ª‹ ∑‘§ ÁŒŸ, øÃÈŒ¸‡ÊË ◊¥ ¬˝Ê◊ÊÁáÊ∑§ ÁflÁœ ß‚ ¬˝∑§Ê⁄U „Ò—‚ãäÿÊ-‚◊ÿ, ◊ÉÊÊ, üÊfláÊ ÿÊ ⁄UflÃË-ŸˇÊòÊ (v) •¬Ÿ ‡Ê⁄UË⁄U ∑§Ù ‚÷Ë ¬Ê¬Ù¥ ‚ ◊ÈQ§,
∑‘§ ‚◊ÿ, Á‚¥„ ⁄UÊÁ‡Ê ◊¥ øãŒ˝◊Ê ∑‘§ ¡ÊŸ ¬⁄U Ã¡Ù-M§¬ •ı⁄U ŒflÃÊ ∑§Ë •Ê⁄UÊœŸÊ ∑‘§
ÃÊ ∑§∑§¸SÕ ⁄UÁfl ∑‘§ ‚◊ÿ, ◊ËŸ ⁄UÊÁ‡Ê ◊¥ ÿÙÇÿ ‚◊¤Ê
’΄S¬Áà ∑‘§ „ÙŸ ¬⁄U, flÎÁp∑§ ⁄UÊÁ‡Ê
(w) Oı¥ íÿÙÁÃ-’Ë¡ ∑§Ê x ’Ê⁄U
‡ÊÈ÷◊¥ ‡ÊÁŸ ∑‘§ „ÙŸ ¬⁄U
¡¬ ∑§⁄U–
ÿÙª
◊
¥
,
’˝
±
◊-ÿÙª
◊
¥
,
©ûÊ⁄UÊÁ÷◊Èπ „Ù∑§⁄U
(x)
•Êø◊Ÿ
ßãŒ˝-ÿÙª ◊¥, flÒœÎÁÃ-ÿÙª ◊¥,
“∑§flø” ∑§Ù Á‹π
∑§⁄U•ÊÿÈc◊Êãʘ-ÿÙª ◊¥, üÊfláÊ, ⁄UflÃË ÿÊ
fl œÊ⁄UáÊ ∑§⁄U–
v.•Êà◊-Ãûfl¥
ß‚‚ ‡ÊËÉÊ˝
‡ÊÙœÿÊÁ◊
¬ÈŸfl¸‚È, ©ûÊ⁄UÊ-»§ÊÀªÈŸË, ©ûÊ⁄UÊ·Ê…∏Ê, ¬Ífl¸Á‚Áh „ÙÃË »§ÊÀªÈŸË, ¬Íflʸ·Ê…∏Ê, ¬Íflʸ-÷ÊŒ˝¬Œ, •ÁEŸË ÿÊ w . Á ‡ Ê fl „Ò–
à û fl ¥
⁄UÙÁ„áÊË ŸˇÊòÊ ◊¥, ÃÎÃËÿÊ, Ÿfl◊Ë, •C◊Ë,
‡ÊÈ÷-ÿÙª ◊¥,
øÃÈŒ¸‡ÊË, ·DË, ¬@◊Ë, •◊ÊflSÿÊ ÿÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê ‡ÊÙœÿÊÁ◊
’˝±◊-ÿÙª
ÁÃÁÕ ◊¥, ⁄UÊÁòÊ ◊¥, ÁŸ¡¸Ÿ ◊¥, ∞∑§ Á‹¥ª-SÕÊŸ x . Á fl l Ê Ã û fl ¥
◊¥, ßãŒ˝-ÿÙª
◊¥, ‡◊‡ÊÊŸ ◊¥, Á‡Êfl-◊ÁãŒ⁄U ◊¥, Eà ÿÊ ⁄UQ§‡ÊÙœÿÊÁ◊
◊¥, flÒœÎÁÃ-ÿÙª
¬Èc¬ Á◊ÁüÊà ø㌟ mÊ⁄UÊ “∑§flø” Á‹πŸ
y.‚fl¸-Ãûfl¥
◊¥, •ÊÿÈc◊ÊãʘÿÙª ◊¥, üÊfláÊ, ⁄UflÃË ‚ ‚÷Ë ¬˝∑§Ê⁄U ∑§Ë Á‚ÁhÿÊ¥ ¬˝Ê# ‡ÊÙœÿÊÁ◊–
„ÙÃË „Ò–
(y) Ã’, ¬˝ÊáÊÊÿÊ◊ ∑§⁄U
ÿÊ ¬ÈŸfl¸‚È, ©ûÊ⁄UÊ“ßC-ŒflÃÊ” ∑§Ù x ’Ê⁄U •Éÿ¸
»§ÊÀªÈŸË, ©ûÊ⁄UÊ·Ê…∏Ê, ¬Ífl¸»§ÊÀªÈŸË, ¬Íflʸ·Ê…∏Ê, ¬Íflʸ-÷ÊŒ˝¬Œ, •ÁEŸË ¬˝ŒÊŸ ∑§⁄U ∑§flø ∑§Ê ¬Ê∆ ∑§⁄U–
•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË◊œÈ‚ÍŒŸ ©flÊø
ªÎ„ÊáÊ ∑§flø¥ ‡ÊR§ ‚fl¸ŒÈ—πÁflŸÊ‡ÊŸêʘ–
¬⁄U◊ÒEÿ¸¡Ÿ∑§¥ ‚fl¸‡ÊòÊÈÁfl◊Œ¸Ÿêʘ––
’˝±◊áÊ ø ¬È⁄UÊ ŒûÊ¥ ‚¥‚Ê⁄U ø ¡‹å‹ÈÃ–
ÿŒ˜ œÎàflÊ ¡ªÃÊ¥ üÊD— ‚flÒ¸Eÿ¸ÿÈÃÙ ÁflÁœ—––
’÷ÍflÈ◊¸Ÿfl— ‚fl¸ ‚flÒ¸Eÿ¸ÿÈÃÙ ÿ×–
‚flÒ¸Eÿ¸¬˝ŒSÿÊSÿ ∑§fløSÿ ´§Á·Áfl¸Áœ––
¬Áñ‡¿ãŒp ‚Ê ŒflË Sflÿ¥ ¬kÊ‹ÿÊ ‚È⁄U–
Á‚hÒEÿ¸¡¬cflfl ÁflÁŸÿÙª— ¬˝∑§ËÁø×––
ÿŒ˜ œÎàflÊ ∑§flø¥ ‹Ù∑§— ‚fl¸òÊ Áfl¡ÿË ÷flàʘ––
–– ◊Í‹ ∑§flø ¬Ê∆––
◊SÃ∑§¥ ¬ÊÃÈ ◊ ¬kÊ ∑§á∆¥ ¬ÊÃÈ „Á⁄UÁ¬˝ÿÊ–
ŸÊÁ‚∑§Ê¥ ¬ÊÃÈ ◊ ‹ˇ◊Ë— ∑§◊‹Ê ¬ÊÃÈ ‹ÙøŸêʘ––
∑‘§‡ÊÊŸ˜ ∑‘§‡Êfl∑§ÊãÃÊ ø ∑§¬Ê‹¥ ∑§◊‹Ê‹ÿÊ–
¡ªà¬˝‚ͪ¸á«ÿÈÇ◊¥ S∑§ãœ¥ ‚ê¬à¬˝ŒÊ ‚ŒÊ––
üÊË¥ ∑§◊‹flÊÁ‚ãÿÒ SflÊ„Ê ¬ÎD¥ ‚ŒÊflÃÈ–
üÊË¥ ¬kÊ‹ÿÊÿÒ SflÊ„Ê flˇÊ— ‚ŒÊflÃÈ––
¬ÊÃÈ üÊË◊¸◊ ∑§¥∑§Ê‹¥ ’Ê„ÈÿÈÇ◊¥ ø Ã Ÿ◊—––
OË¥ üÊË¥ ‹ˇêÿÒ Ÿ◊— ¬ÊŒı ¬ÊÃÈ ◊ ‚¥ÃÃ¥ Áø⁄Uêʘ–
OË¥ üÊË¥ Ÿ◊— ¬kÊÿÒ SflÊ„Ê ¬ÊÃÈ ÁŸÃê’∑§êʘ––
üÊË¥ ◊„Ê‹ˇêÿÒ SflÊ„Ê ‚flÊZª¥ ¬ÊÃÈ ◊ ‚ŒÊ–
OË¥ üÊË¥ ÄU‹Ë¥ ◊„Ê‹ˇêÿÒ SflÊ„Ê ◊Ê¥ ¬ÊÃÈ ‚fl¸Ã—––
–– »§‹üÊÈÁÖ–
ßÁà Ã ∑§ÁÕÃ¥ flà‚ ‚fl¸‚ê¬à∑§⁄U¥ ¬⁄Uêʘ–
‚flÒ¸Eÿ¸¬˝Œ¥ ŸÊ◊ ∑§flø¥ ¬⁄U◊ÊjÈÃêʘ––
ªÈL§◊èÿëÿ¸ ÁflÁœflØ ∑§flø¥ ‡Ê⁄UÿûÊÈ ÿ—–
∑§á∆ flÊ ŒÁˇÊáÊ ’ÊuÔUı ‚ ‚fl¸Áfl¡ÿË ÷flàʘ––
◊„Ê‹ˇ◊˪θ„¥ ÃSÿ Ÿ ¡„ÊÁà ∑§ŒÊøŸ–
ÃSÿ ¿Êÿfl ‚ÃÃ¥ ‚Ê ø ¡ã◊ÁŸ ¡ã◊ÁŸ––
ߌ¥ ∑§flø◊ôÊÊàflÊ ÷¡Ñˇ◊Ë¥ ‚È◊㌜˗–
‡ÊËˇÊ¬˝¡#Ù˘Á¬ Ÿ ◊ãòÊ— Á‚ÁhŒÊÿ∑§—––
ßÁà üÊË’˝±◊flÒflÃ¸ ßãŒ˝¥ ¬˝Áà „Á⁄UáÊÙ¬ÁŒC¥ ‹ˇ◊Ë∑§flø◊˜
(ªáʬÁÃπá« ww/z-v|)
ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

25

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

ÿòÊ ŸÊÿÒ¸SÃÈ ¬ÍÖÿãÃ ⁄U◊ãÃ ÃòÊ ŒflÃÊ
n

•ÊøÊÿ¸ ¬¢. ø¢º˝‚ʪ⁄U ¡Ë ◊„UÊ⁄UÊ¡

‚ÊäÊÊ⁄UáÊÃÿÊ— ‹Êª ÿ„U ©U‹Ê„UŸÊ ŒÃ „UÒ¢ Á∑§ „U◊ ßÃŸÊ ∑§◊ÊÃ „UÒ¢, Á»§⁄U èÊË
ÉÊ⁄U ◊¢ ’⁄U∑§Ã ÄÿÊ¢ Ÿ„UË¢ „UÊÃË? ¬Ò‚Ê ÃÊ ’„UÈà •ÊÃÊ „UÒ Á∑§ãÃÈ ¬ÃÊ Ÿ„UË¢
∑§„UÊ¢ ø‹Ê ¡ÊÃÊ „UÒ? ªÎ„USâÊÊüÊ◊ ◊¢ ‚ÈÅÊ-‡ÊÊÁãà ∑§Ê •ÊäÊÊ⁄U „UÒ “¬ÁìàŸË” ∑§Ê ¬ÁflòÊ ‚ê’ãäÊ– Á¡‚ ÉÊ⁄U ◊¢ ¬ÁÃ-¬àŸË ∑§Ê ‚ê’ãäÊ
•ÁÇÊÿ ◊äÊÈ⁄U „UÊÃÊ „UÒ, fl„UÊ¢ ŒÅÊÊ ªÿÊ „UÒ •À¬‚ÊäÊŸÊ¢ ◊¢ èÊË ‚èÊË
¬˝‚㟠⁄U„UÃ „UÒ¢–
ÿ„U ∞∑§ •∑§Ê≈U˜ÿ
©UûÊ⁄UÊ ∑§ ªèʸ ∑§Ë ⁄UˇÊÊ Sflÿ¢ ‚àÿ „UÒ Á∑§ Á¡‚ ÉÊ⁄U
èʪflÊŸ˜ üÊË∑§ÎcáÊ Ÿ ∑§Ë ◊¢ ŸÊ⁄UË ∑§Ê •ÊŒ⁄U‚ê◊ÊŸ „UÊÃÊ „UÒ fl„UÊ¢
âÊË– ¡Ê ∑§Ê‹ÊãÃ⁄U ◊¢
‹ˇ◊Ë
•ÁÇÊÿ
¬⁄UËÁˇÊà ∑§ M§¬ ◊¢ ‚ê¬Íáʸ ¬˝‚㟠⁄U„UÃË „UÒ–
Áfl‡fl ∑§Ê èÊʪflà äÊ◊¸ ∑§Ê Á¡‚ ÉÊ⁄U ◊¢ ŸÊ⁄UË ∑§Ê
•ŸÊŒ⁄U „UÊÃÊ „UÒ,
¬Ê∆U ¬…U∏Ê ⁄U„U „UÒ¢– ©UŸ∑§
Á¬ÃÊ •ÁèÊ◊ãÿÈ Ÿ ªèʸ ◊¢ øÊ„U •¬‡ÊéŒ ∑§
mÊ⁄UÊ, ∑§≈UÈ fløŸÊ¢ ∑§
⁄U„U∑§⁄U „UË ø∑˝§√ÿÍ„U èÊŒŸ mÊ⁄UÊ •âÊflÊ Á„U¢‚Ê ∑§
∑§Ë ∑§‹Ê ‚ËÅÊ ‹Ë âÊË–
mÊ⁄UÊ, ©U‚ ÉÊ⁄U ‚
ß‚Á‹ÿ ªèʸ ‚¢⁄UˇÊáÊ ∑§⁄UŸÊ ‹ˇ◊Ë ‚ŒÊ ∑§ Á‹∞
•Áà •Êfl‡ÿ∑§ „UÒ– •Ã— M§∆U ¡ÊÿÊ ∑§⁄UÃË „UÒ,
øÊ„U Á∑§ÃŸÊ èÊË äÊŸ
¬ÁÃ-¬àŸË ŒÊŸÊ¢ ∞∑§ ŒÍ‚⁄U ∑§◊ÊÿÊ ¡Êÿ, Á∑§ãÃÈ
∑§ ∑§ûʸ√ÿ ¬Ê‹Ÿ ∑§Ë •Ê⁄U fl„U äÊŸ ©U‚ ÉÊ⁄U ∑§
‚ŒSÿÊ¢ ∑§Ê ∑§èÊË
Ÿ ŒÅÊ∑§⁄U Sflÿ¢ •¬Ÿ
∑§Ã¸√ÿ ∑§Ê ÁŸc∑§Ê◊ èÊÊfl ‚ ‚ÈÅÊË Ÿ„UË¢ ’ŸÊÃÊ–
Á¡‚ ÉÊ⁄U ◊¢ ŸÊ⁄UË ∑§
¬Ê‹Ÿ ∑§⁄UÃ „UÈ∞ ∞∑§-ŒÍ‚⁄U ŸòÊÊ¢ ‚ ŒÈ—ÅÊ ∑§ ÁflcÊÊŒ
‚ ‚¢ÃÈc≈U ⁄U„U¢ ÃÊ ©U‚‚ ©UŸ •üÊȬÊà „UÊÃ „UÒ fl„U ÉÊ⁄U
ŒÊŸÊ¥ ∑§Ê „UË ∑§ÀÿÊáÊ „UÊ ÃÊ •‡ÊÊÁãÃÿÊ¢ ∑§Ê «⁄UÊ
¡ÊÃÊ „UÒ– Á¡‚ ∑ȧ‹ ◊¢ SòÊË „UË „UÒ– ¬ÈL§cÊ ∑§Ê øÊÁ„U∞
‚ê◊ÊŸ‚Íø∑§ ‡ÊéŒÊ¢ ∑§
‚ ¬Áà ¬˝‚㟠⁄U„UÃÊ „UÒ •ÊÒ⁄U mÊ⁄UÊ ŸÊ⁄UË ∑§Ê ◊ÊŸ
©U‚Ë ¬˝∑§Ê⁄U ¬Áà ‚ SòÊË
’…U∏Êÿ •ÊÒ⁄U Á∑§‚Ë èÊË
’Ê„U⁄UË √ÿÁÄà ∑§ ‚Ê◊Ÿ
¬˝‚㟠⁄U„UÃË „UÒ, fl„UÊ¢
ÁŸ‡øÿ „UË äÊŸ-‚ꬌÊ, ∑§èÊË •¬ŸË ¬àŸË ∑§Ê
•¬‡ÊéŒ Ÿ ’Ê‹ ÃâÊÊ
•ø‹ flÒèÊfl fl ¬⁄U◊
ÁflÁèÊ㟠flSòÊÊ‹¢∑§Ê⁄UÊ¢ ‚
∑§ÀÿÊáÊ ∑§Ê ◊ʪ¸ ¬˝‡ÊSà ©U‚ ÿŒÊ-∑§ŒÊ ¬˝‚ãŸ
⁄UÅÊ– ŸÊ⁄UË èÊÊÇÿÊ Ÿ„UË¢
⁄U„UÃÊ „UÒ–
26

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

„UÊÃË •Á¬ÃÈ ‚ê¬Íáʸ Áfl‡fl ∑§Ê ¡ã◊ ŒŸ flÊ‹Ë ¡ŸŸË „UÊÃË „UÒ– fl„U ÃÊ
ŒÿÊ-¬˝◊, ∑§L§áÊÊ •ÊÒ⁄U ‚Á„UcáÊÈÃÊ ∑§Ë ¡Êª˝Ã ◊ÍÁø „UÊÃË „UÒ Á¡‚∑§ ªÊŒ ◊¢
‚Ê⁄U ¡„UÊ¢ ∑§Ê ‚ÈÅÊ ÁŸÁ„Uà „UÊÃÊ „UÒ– ‡ÊÊSòÊÊŸÈ‚Ê⁄U ¬Áà ∑§Ê ∑§ûʸ√ÿ „UÊÃÊ „UÒ

Á∑§ fl„U •¬ŸË ¬àŸË ∑§Ê •¬Ÿ •¢ª ∑§ ‚◊ÊŸ ‚◊¤Ê, ÄÿÊ¢Á∑§ fl„U
•äÊÊZÁªŸË „UÊÃË „UÒ– fl„U ∑§èÊË ’Ë◊Ê⁄U ¬«∏ ÿÊ Á∑§ÿË •Ê¬ÁûÊ ◊¢ ¬«∏ ¡Êÿ
ÃÊ ¡Ò‚ •¬Ÿ ‡Ê⁄UË⁄U ∑§Ë ⁄UˇÊÊ ∑§Ë ¡ÊÃË „UÒ
flÒ‚ „UË ©U‚∑§Ë èÊË ⁄UˇÊÊ fl ‚flÊ ∑§⁄U¢– SòÊË ∑§ ◊ÊÃÊ-Á¬ÃÊ ∑§Ê •¬Ÿ ◊ÊÃÊÁ¬ÃÊ ∑§ ‚◊ÊŸ •ÊŒ⁄U ŒŸÊ øÊÁ„U∞– SòÊË øÊ„U ◊ÍÅʸ „UÊ, •¢äÊË „UÊ, ’„U⁄UË
„UÊ, fl¢äÿÊ „UÊ ÃÊ èÊË ©U‚∑§Ë ÁŸ¢ŒÊ, •¬◊ÊŸ, •ŸÊŒ⁄U, ÁÃ⁄US∑§Ê⁄U ∑§èÊË Ÿ
∑§⁄U¢– ©U‚∑§Ê ÿÊ ©U‚∑§ ◊ÊÃÊ-Á¬ÃÊ ∑§Ê èÊÍ‹∑§⁄U èÊË ∑§èÊË ªÊ‹Ë Ÿ Œ¢– ¡Ê
¬ÈL§cÊ •¬ŸË ¬àŸË ∑§Ê ªÊ‹Ë ŒÃÊ „UÒ ÿÊ ◊Ê⁄UÃÊ-¬Ë≈UÃÊ „UÒ •ÊÒ⁄U ¬àŸË ∑§
◊ÊÃÊ-Á¬ÃÊ, ‚ª ‚ê’ÁãäÊÿÊ¢ ∑§Ê •¬‡ÊéŒ ’Ê‹ÃÊ „UÒ fl„U üÊË„UËŸ „UÊ ¡ÊÃÊ
„UÒ •ÊÒ⁄U ◊ÎàÿÈ-¬‡øÊØ Ÿ⁄U∑§ªÊ◊Ë èÊË „UÊ ¡ÊÃÊ „UÒ– ÉÊ⁄U ◊¢ ¡’ èÊË ∑§Ê߸ ’«∏Ê
∑§Êÿ¸ ‚ê¬ãŸ „UÊÃÊ „UÒ ÃÊ •¬ŸË SòÊË ∑§Ê Á◊òÊflØ ‚◊¤Ê∑§⁄U ©U‚‚ ¬⁄UÊ◊‡Ê¸
•fl‡ÿ ‹ŸÊ øÊÁ„U∞– ¡’ ÁflflÊ„U „UÊÃÊ „UÒ, ©U‚ ‚◊ÿ ¬ÈL§cÊ ÿ„U ‚¢∑§À¬
∑§⁄UÃÊ „UÒ•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê
◊ŒËÿÁøûÊʟȪâ ø ÁøûÊ¢, ‚ŒÊ ◊ŒÊôÊʬÁ⁄U¬Ê‹Ÿ¢ ø–
¬ÁÃfl˝ÃÊ äÊ◊¸¬⁄UÊÿáÊÊ àfl¢, ∑ȧÿʸSÃŒÊ ‚fl¸Á◊Œ¢ ¬˝ÿàŸ◊˜––
•Õʸà ÿÁŒ ÃÈ◊ ‚ŒÊ ◊⁄U ◊Ÿ ∑§ •ŸÈ∑ͧ‹ •¬ŸÊ ◊Ÿ ⁄UÅÊÊªË, ‚ŒÊ ◊⁄UË •ÊôÊÊ ∑§Ê ¬Ê‹Ÿ ∑§⁄UÃË „UÈ߸
¬ÁÃfl˝Ã äÊ◊¸ ∑§ ¬⁄UÊÿáÊ ⁄U„UÊªË ÃÊ ◊Ò¢ ÃÈê„UÊ⁄UË ‚èÊË ’ÊÃÊ¢ ∑§Ê ¬Ê‹Ÿ ∑§M§¢ªÊ–
ß‚ ¬˝ÁÃôÊÊ ∑§ •ŸÈ‚Ê⁄U ¬ÈL§cÊ ∑§Ê øÊÁ„U∞ Á∑§ fl„U ÿôÊ, ŒÊŸ, ÃËâʸ, fl˝Ã, Œfl∑§Êÿ¸ ÿÊ Á¬ÃÎ∑§Êÿ¸ •ÊÁŒ ∑§Ê߸
èÊË äÊÊÁ◊¸∑§ ∑§Êÿ¸ Á∑§ÿÊ ¡Êÿ, fl„U ¬àŸË ∑§Ê ‚ÊâÊ ‹∑§⁄U „UË ∑§⁄U– ‡ÊÊSòÊÊ¢ ◊¢ flÁáʸà ‚◊Sà ÁSòÊÿÊ¢ ∞∑§
‚ ’…U∏∑§⁄U ∞∑§ ¬⁄U◊ ÁflŒÈcÊË fl ¬ÁÃfl˝ÃÊ âÊË¢– ∑§Î∑§‹ flÒ‡ÿ ∑§Ë ¬àŸË “‚È»§‹Ê” ’«∏Ë ©Uëø ∑§ÊÁ≈U ∑§Ë
¬ÁÃfl˝ÃÊ âÊË– ßãŒ˝ •ÊÒ⁄U ∑§Ê◊Œfl èÊË ©U‚∑§ èÊÿ ‚ èÊʪ ªÿ– •ÁòÊ ´§ÁcÊ ∑§Ë äÊ◊¸¬àŸË ¬ÁÃfl˝ÃÊ ◊„UÊ‚ÃË
•ŸÈ‚ÍÿÊ Ÿ ÃÊ ‚ÊˇÊÊØ ¡ªŒê’Ê ‚ËÃÊ ∑§Ê èÊË ¬ÁÃfl˝ÃäÊ◊¸ ∑§Ê ©U¬Œ‡Ê ÁŒÿÊ âÊÊ, ©Uã„UÊ¢Ÿ ’ÃÊÿÊ Á∑§ SòÊË
∑§ Á‹∞ ∞∑§ „UË äÊ◊¸, ∞∑§ „UË fl˝Ã •ÊÒ⁄U ∞∑§ „UË ÁŸÿ◊ „UÒ-◊Ÿ, flÊáÊË •ÊÒ⁄U ‡Ê⁄UË⁄U ‚ ¬Áà ∑§ ø⁄UáÊÊ¢ ◊¢
¬˝◊ ∑§⁄UŸÊ •ÊÒ⁄U ¿‹-∑§¬≈U àÿʪ∑§⁄U ¬Áà ∑§Ë ‚flÊ ∑§⁄UŸÊ, ß‚‚ fl„U ¬⁄U◊ªÁà ∑§Ê ¬˝Êåà „UÊÃË „UÒ∞∑§ß¸ äÊ◊¸ ∞∑§ fl˝Ã Ÿ◊Ê– ∑§Êÿ¸ fløŸ ◊Ÿ ¬ÁìŒ ¬˝◊Ê––
Á’ŸÈüÊ◊ ŸÊÁ⁄U ¬⁄U◊ªÁà ‹„U߸– ¬ÁÃfl˝Ã äÊ◊¸ ¿ÊÁ«∏ ¿‹ ª„U߸––
üÊË ‚ËÃÊ¡Ë Ÿ ‚◊Sà ÁSòÊÿÊ¢ ∑§Ê Á‡ÊˇÊÊ ŒŸ ∑§ Á‹∞ Sflÿ¢ •Êø⁄UáÊ ∑§⁄U∑§
¬ÁÃfl˝Ã äÊ◊¸ ∑§Ê ÁŒÇŒ‡Ê¸Ÿ ∑§⁄UÊÿÊ– ©Uã„UÊ¢Ÿ ⁄UÊ¡◊„U‹ ∑§ ‚ÈÅÊÊ¢ ∑§Ê ÃÈë¿ ‚◊¤Ê∑§⁄U ©UŸ∑§Ê ¬Á⁄Uàÿʪ ∑§⁄U
ÁŒÿÊ ÃâÊÊ ¬Áà ∑§ ‚ÈÅÊ ∑§ Á‹∞ „UË flŸ ∑§ ∑§c≈UÊ¢ ∑§Ê ‚„UÊ–
◊„UÊèÊÊ⁄Uà ∑§ flŸ¬fl¸ ◊¢ flÁáʸà ‚ÊÁflòÊË ∑§Ë ∑§âÊÊ ∑§ÊÒŸ Ÿ„UË¢ ¡ÊŸÃÊ– ¡’ ŸÊ⁄UŒ¡Ë Ÿ ©U‚∑§ ÅÊÊ¡ „UÈ∞
fl⁄U ‚àÿflÊŸ ∑§Ë •ÊÿÈ ◊ÊòÊ ∞∑§ flcʸ „UË ‡ÊcÊ ’ÃÊ߸, Ã’ ©U‚∑§ Á¬ÃÊ ⁄UÊ¡Ê •‡fl¬Áà Ÿ ©U‚‚ ŒÍ‚⁄UÊ
fl⁄U ÅÊÊ¡ ‹Ÿ ∑§Ê ∑§„UÊ, ß‚ ¬⁄U ©UûÊ⁄U ◊¢ ‚ÊÁflòÊË ’Ê‹Ë-Á¬ÃÊ¡Ë!
‚∑§ÎŒ‡ÊÊ ÁŸ¬ÃÁà ‚∑§ÎØ ∑§ãÿÊ ¬˝ŒËÿÃ–
‚∑§ÎŒÊ„U ŒŒÊŸËÁà òÊËáÿÃÊÁŸ ‚∑§ÎØ ‚∑§ÎØ––
◊„UÊ÷Ê⁄Uà flŸ¬fl¸ 296/26
•âÊʸØ-èÊÊ߸-èÊÊ߸ ∑§ Á„US‚ ∑§Ê ’¢≈UflÊ⁄UÊ ∞∑§ „UË ’Ê⁄U „UÊÃÊ „UÒ, ∑§ãÿʌʟ ∞∑§ ’Ê⁄U „UË Á∑§ÿÊ ¡ÊÃÊ „UÒ
•ÊÒ⁄U “◊Ò¢Ÿ ÁŒÿÊ” ß‚ Ã⁄U„U ∑§Ê ‚¢∑§À¬ èÊË ∞∑§ ’Ê⁄U „UË „UÊÃÊ „UÒ, ÿ ÃËŸ ’ÊÃ¢ ∞∑§-∞∑§ ’Ê⁄U „UË „UÈ•Ê
∑§⁄UÃË „UÒ¢– •Ã— •’ ÃÊ Á¡‚ ◊Ò¢Ÿ fl⁄UáÊ ∑§⁄U Á‹ÿÊ, fl„U ŒËÉÊʸÿÈ „UÊ ÿÊ •À¬ÊÿÈ ÃâÊÊ ªÈáÊflÊŸ „UÊ ÿÊ
ªÈáÊ„UËŸ-fl„UË ◊⁄UÊ ¬Áà „UÊªÊ, Á∑§‚Ë •ãÿ ¬ÈL§cÊ ∑§Ê ◊Ò¢ Ÿ„UË¢ fl⁄U ‚∑§ÃË–
SòÊË ∑§Ê èÊË ©UÁøà „UÒ Á∑§ ¬Áà øÊ„U ’Í…U∏Ê, ⁄UÊªË, ◊ÍÅʸ, •¢äÊÊ, ’Á„U⁄UÊ, ∑˝§ÊäÊË, äÊŸ„UËŸ, ŒËŸ ÿÊ ŒÁ⁄UŒ˝ „UÊ
ÃÊ èÊË ©U‚∑§Ê ∑§èÊË •¬◊ÊŸ Ÿ ∑§⁄U– üÊË◊Œ˜èÊʪflà ◊¢ èʪflÊŸ˜ üÊË∑§ÎcáÊ Sflÿ¢ ∑§„UÃ „UÒ¢ŒÈ—‡ÊË‹Ê ŒÈèʸªÊ flÎhÊ ¡«∏Ê ⁄UÊÇÿäÊŸÊÒÁ¬ flÊ–
¬Á× SòÊËÁèÊŸ¸ „UÊÃ√ÿÊ ‹Ê∑§‚ÈÁåèÊ⁄U ¬ÊÃ∑§Ë––
èÊʪ- 10/29/25
SòÊË ∑§⁄U ‚È⁄UˇÊÊ •Áà •Êfl‡ÿ∑§ „UÒ– SòÊË SflÃãòÊ •fl‡ÿ „UÊ Á∑§ãÃÈ Sflë¿ãŒ ∑§èÊË Ÿ„UË¢ „UÊ– ◊ŸÈS◊ÎÁÃ
◊¢ S¬c≈U fláʸŸ „UÒ-SòÊË ’ÊÀÿÊflSâÊÊ ◊¢ Á¬ÃÊ ∑§ •äÊËŸ ⁄U„U, ÿÈflÃË •flSâÊÊ ◊¢ ¬Áà ∑§ fl‡Ê ◊¢ ⁄U„U •ÊÒ⁄U
ÿÁŒ ¬Áà ∑§Ë ◊ÎàÿÈ „UÊ ¡Êÿ ÃÊ ¬ÈòÊÊ¢ ∑§ •äÊËŸ ⁄U„U– ÃÊà¬ÿ¸ ÿ„U „UÒ Á∑§ SòÊË ∑§èÊË Sflë¿ãŒÃÊ ∑§Ê •ÊüÊÿ
Ÿ ‹¢– ÿÁŒ SòÊË Sflë¿ãŒ „UÊ ¡ÊÃË „UÒ ÃÊ fl„U ¬Áà •ÊÒ⁄U Á¬ÃÊ ŒÊŸÊ¢ ∑§ „UË ∑ȧ‹ ∑§Ê ‡ÊÊ∑§ ◊¢ «Ê‹ ŒÃË
„UÒ–
‚¢S∑§Ê⁄U ∑§Ê ’Ë¡ ªèʸ ‚ „UË ‚¢⁄UÁˇÊà „UÊÃÊ „UÒ– ß‚Á‹∞ ªèʸ-⁄UˇÊÊ •Áà •Êfl‡ÿ∑§ „UÒ– ‚¢S∑§Ê⁄U ‚ ‚◊Ê¡
∑§Ë ⁄UˇÊÊ „UÊÃË „UÒ •ÊÒ⁄U ‚◊Ê¡ ∑§Ë ⁄UˇÊÊ ◊¢ ⁄UÊc≈U˛ ⁄UˇÊÊ ÁŸÁ„Uà „UÒ–
©UûÊ⁄UÊ ∑§ ªèʸ ∑§Ë ⁄UˇÊÊ Sflÿ¢ èʪflÊŸ˜ üÊË∑§ÎcáÊ Ÿ ∑§Ë âÊË– ¡Ê ∑§Ê‹ÊãÃ⁄U ◊¢ ¬⁄UËÁˇÊà ∑§ M§¬ ◊¢ ‚ê¬Íáʸ
Áfl‡fl ∑§Ê èÊʪflà äÊ◊¸ ∑§Ê ¬Ê∆U ¬…U∏Ê ⁄U„U „UÒ¢– ©UŸ∑§ Á¬ÃÊ •ÁèÊ◊ãÿÈ Ÿ ªèʸ ◊¢ ⁄U„U∑§⁄U „UË ø∑˝§√ÿÍ„U èÊŒŸ
∑§Ë ∑§‹Ê ‚ËÅÊ ‹Ë âÊË– ß‚Á‹ÿ ªèʸ ‚¢⁄UˇÊáÊ ∑§⁄UŸÊ •Áà •Êfl‡ÿ∑§ „UÒ– •Ã— ¬ÁÃ-¬àŸË ŒÊŸÊ¢ ∞∑§
ŒÍ‚⁄U ∑§ ∑§ûʸ√ÿ ¬Ê‹Ÿ ∑§Ë •Ê⁄U Ÿ ŒÅÊ∑§⁄U Sflÿ¢ •¬Ÿ ∑§Ã¸√ÿ ∑§Ê ÁŸc∑§Ê◊ èÊÊfl ‚ ¬Ê‹Ÿ ∑§⁄UÃ „UÈ∞
∞∑§-ŒÍ‚⁄U ‚ ‚¢ÃÈc≈U ⁄U„U¢ ÃÊ ©U‚‚ ©UŸ ŒÊŸÊ¢ ∑§Ê „UË ∑§ÀÿÊáÊ „UÊ ¡ÊÃÊ „UÒ– Á¡‚ ∑ȧ‹ ◊¢ SòÊË ‚ ¬ÁÃ
¬˝‚㟠⁄U„UÃÊ „UÒ •ÊÒ⁄U ©U‚Ë ¬˝∑§Ê⁄U ¬Áà ‚ SòÊË ¬˝‚㟠⁄U„UÃË „UÒ, fl„UÊ¢ ÁŸ‡øÿ „UË äÊŸ-‚ꬌÊ, •ø‹
flÒèÊfl fl ¬⁄U◊ ∑§ÀÿÊáÊ ∑§Ê ◊ʪ¸ ¬˝‡ÊSà ⁄U„UÃÊ „UÒ–
•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

Sfl⁄U-ÁflôÊÊŸ
¬˝ÊáÊ flÊÿÈ ◊ŸÈcÿ ∑‘§ ‡Ê⁄UË⁄U ◊¥ EÊ‚ ‹Ÿ
¬⁄U ŸÊÁ‚∑§Ê ∑‘§ ◊Êäÿ◊ ‚ ¬˝fl‡Ê ∑§⁄UÃË
„Ò– ŸÊÁ‚∑§Ê ◊¥ ŒÙ Á¿Œ˝ „ÙÃ „Ò¥, ¡Ù ’Ëø
◊¥ ∞∑§ ¬Ã‹Ë „aË ∑‘§ ∑§Ê⁄UáÊ ∞∑§ ŒÍ‚⁄U
‚ •‹ª ⁄U„Ã „Ò¥– ◊ŸÈcÿ ∑§÷Ë ŒÊÁ„Ÿ
Á¿Œ˝ ‚ •ı⁄U ∑§÷Ë ’Ê°∞° Á¿Œ˝ ‚ EÊ‚
‹ÃÊ „Ò– ŒÊÁ„Ÿ Á¿Œ˝ ‚ EÊ‚ ‹Ã ‚◊ÿ
ŒÊÁ„ŸÊ Sfl⁄U ÃÕÊ ’Ê¢∞ Á¿Œ˝ ‚ EÊ‚ ‹Ã
‚◊ÿ ’Ê¢ÿÊ Sfl⁄U ø‹ÃÊ „Ò– •ÕʸØ
EÊ‚-¬˝EÊ‚ ∑§Ë ªÁà Á¡‚ ŸÊÁ‚∑§Ê Á¿Œ˝
‚ ¬˝ÃËà „Ù, ©‚ ‚◊ÿ fl„Ë Sfl⁄U ø‹ÃÊ
‚◊¤Ê¥– ÿÁŒ ŒÙŸÙ¥ ŸÊÁ‚∑§Ê-Á¿Œ˝Ù¥ ‚
‚◊ÊŸ M§¬ ‚ ÁŸ—EÊ‚ „ÙÃÊ „Ù, ÃÙ ©‚
◊äÿ Sfl⁄U ∑§„Ã „Ò¥– ÿ„ Sfl⁄U ¬˝Êÿ— ©‚
‚◊ÿ ø‹ÃÊ „Ò, ¡’ Sfl⁄U ¬Á⁄UfløŸ „ÙŸ
∑§Ù „ÙÃÊ „Ò–
flSÃÈ× ŸÊÁ‚∑§Ê ∑‘§ ÷ËÃ⁄U ‚ ¡Ù EÊ‚
ÁŸ∑§‹ÃË „Ò, ©‚Ë ∑§Ê ŸÊ◊ Sfl⁄U „Ò– ¡’
ŒÊÁ„ŸÊ Sfl⁄U ø‹ÃÊ „Ù ÃÙ, ‚Íÿ¸ ∑§Ê ©Œÿ
¡ÊŸŸÊ øÊÁ„∞– ß‚ËÁ‹∞ ŒÊÁ„Ÿ Sfl⁄U ∑§Ù
‚Íÿ¸ Sfl⁄U ÷Ë ∑§„Ã „Ò ÃÕÊ ’Ê°∞° Sfl⁄U ∑§Ù
øãŒ˝ Sfl⁄U– Sfl⁄U ∑§Ê ‚ê’㜠ŸÊÁ«∏ÿÙ¥ ‚
„Ò– ÿlÁ¬ ‡Ê⁄UË⁄U ◊¥ |w,ÆÆÆ ŸÊÁ«∏ÿÊ° „Ò¥
ÃÕÊÁ¬ ߟ◊¥ ‚ wy ¬˝œÊŸ „Ò •ı⁄U ߟ wy
◊¥ ‚ vÆ •Áà ¬˝œÊŸ ÃÕÊ ßŸ vÆ ◊¥ ‚
÷Ë x ŸÊÁ«∏ÿÊ° •ÁÇÊÿ ¬˝œÊŸ ◊ÊŸË ªß¸
„Ò, Á¡Ÿ∑‘§ ŸÊ◊ ß«∏Ê, Á¬¥ª‹Ê ÃÕÊ ‚È·êáÊÊ
„Ò– ‡Ê⁄UË⁄U ◊¥ ◊L§-Œá« ∑‘§ ŒÁˇÊáÊ
(ŒÊÁ„Ÿ) ÁŒ‡ÊÊ ∑§Ë Ã⁄U»§ Á¬¥ª‹Ê (‚Íÿ¸)
ŸÊ«∏Ë, flÊ◊ (’ʰ߸¥) Ã⁄U»§ ß«∏Ê (øãŒ˝)
ŸÊ«∏Ë ÃÕÊ ŒÙŸÙ¥ ∑‘§ ◊äÿ ‚È·êáÊÊ ŸÊ«∏Ë
„Ò– ‚È·êáÊÊ ŸÊ«∏Ë ∑‘§ ¬˝∑§Ê‡Ê ‚ ŒÙŸÙ¥
ŸÕÈŸÙ¥ ‚ Sfl⁄U ø‹ÃÊ „Ò–

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

27

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

üÊË◊Œ˜÷ʪflà Ô∑§ÕÊ

•◊ÎÃSflM§¬Ê „UÒ

÷ÁÄÃ
èÊÁÄà ‡ÊÊSòÊ ∑§Ê ¿‹∑§ÃÊ „UÈ•Ê ◊„Uʂʪ⁄U „UÒ– Á∑§ãÃÈ ÷ÁÄà ∑§Ê SflM§¬
ÄÿÊ „UÒ? ŸÊ⁄UŒ ÷ÁÄà ‚ÍòÊ ◊¢ ÷ÁÄà ∑§Ê SflM§¬ ’ËÊÃ „UÈ∞ ŸÊ⁄UŒ ¡Ë
∑§„UÃ „UÒ¢•◊Îà SflM§¬Ê øH
•âÊʸØ ÷ÁÄà •◊ÎÃSflM§¬Ê „UÒ– ∞∑§ •◊Îà ‚◊ÈŒ˝ ◊¢âÊŸ ‚ ¬˝Êåà „UÈ•Ê ¡Ê
Sflª¸ ◊¢ „UÒ •ÊÒ⁄U ŒflÃÊ ©U‚ èÊÊªÃ „UÒ¢– ÿ„U •◊Îà ¡∏⁄UÊ-⁄UÊªŸÊ‡Ê∑§ „UÒ Á∑§ãÃÈ
¬Èáÿ ∑§Ê ˇÊËáÊ ∑§⁄UÃÊ „UÒ– Œfl‹Êª ∑§ ¬˝ÊáÊË •◊Îà ¬Ë∑§⁄U Sflª¸ ◊¢ ÃèÊË
Ã∑§ ⁄U„UÃ „UÒ¢ ¡’ Ã∑§ ©UŸ∑§Ê ¬ÈáÿˇÊÿ Ÿ „UÊ ¡Êÿ–
ˇÊËáÊ ¬Èáÿ ◊àÿ¸‹Ê∑¢§ Áfl‡ÊÁãÃH
Á∑§ãÃÈ ÷ÁÄà ∑§Ê SflM§¬ ∞‚ •◊Îà ∑§ ÃÈÀÿ Ÿ„UË¢ „UÒ– ŒÍ‚⁄UÊ •◊Îà „UÊÃÊ
„UÒ ¡Ê øãŒ˝◊Ê ◊¢ „UÒ– ÿ„U øãŒ˝◊Ê ∑§Ë Á∑§⁄UáÊÊ¢ ∑§ mÊ⁄UÊ flŸS¬ÁÃÿÊ¢ ◊¢ •ÊÃÊ
„UÒ •ÊÒ⁄U ¬˝ÊÁáÊÿÊ¢ ∑§ mÊ⁄UÊ èÊÊªÊ ¡ÊÃÊ „UÒ– ¡ÊÒ, ª„UÍ¢, ‡ÊÊ∑§-‚é¡Ë •ÊÁŒ
©U‚‚ ¬Èc≈U „UÊÃ „UÒ¢– ß‚ ¬˝∑§Ê⁄U ÿ„U •◊Îà Œ„U-¬ÊcÊ∑§, ˇÊÈäÊÊ-ÁŸflÊ⁄U∑§ ÃÊ
„UÒ Á∑§ãÃÈ ¡∏⁄UÊ ◊⁄UáÊ ‡ÊÊ∑§ÊÁŒÁŸflÊ⁄UáÊ Ÿ„UË¢ „UÒ– ÷ÁÄà ∑§Ê SflM§¬ ⁄U‚ •◊ÎÃ
¡Ò‚Ê èÊË Ÿ„UË¢ „UÒ– “•◊Îà SflM§¬Ê” ∑§Ê ÿ„U •âʸ „UÒ Á∑§ ÷ÁÄÃ
èʪflàSflM§¬ „UÒ– Ÿ èʪflÊŸ˜ ∑§ Á’ŸÊ ÷ÁÄà ⁄U„U ‚∑§ÃË „UÒ •ÊÒ⁄U Ÿ ÷ÁÄÃ
∑§ Á’ŸÊ èʪflÊŸ˜ ⁄U„U ‚∑§Ã „UÒ¢èʪÁà èʪà èʪfl¢Ã ªÈL§, øÃÈ⁄U ŸÊ◊ fl¬È ∞∑§–
flSÃÈ× ÿ øÊ⁄UÊ¢ ∞∑§ „UË „UÒ¢– ∞∑§ ’Ê⁄U ’˝¡ ◊¢ ∑˝§Ë«∏Ê ∑§⁄UÃ „UÈ∞ üÊË∑§ÎcáÊ
‚„U¡ èÊÊfl ‚ “⁄UÊäÊÊ-⁄UÊäÊÊ” ’Ê‹Ÿ ‹ª •ÊÒ⁄U Ãã◊ÿ „UÊ ªÿ– ß‚ Ãã◊ÿÃÊ
◊¢ ∞‚Ê ‚¢ªËà ¬˝∑§≈U „UÈ•Ê Á∑§ ‚ê¬Íáʸ Áfl‡fl ◊ÊÁ„Uà „UÊ ªÿÊ– ©U‚ ÁŒ√ÿ
Sfl⁄U ‚ •Ê∑§Ácʸà „UÊ∑§⁄U ŒflË ‚⁄USflÃË ’˝¡ ◊¢ •ÊÿË¢– fl„UÊ¢ ¡Ê ◊ÿÍ⁄U◊È∑ȧ≈UäÊÊ⁄UË ŸãŒŸãŒŸ ‡ÿÊ◊‚ÈãŒ⁄U ¬⁄U ŒÎÁc≈U ªÿË ÃÊ fl ©U‚ M§¬ ⁄UÊÁ‡Ê ¬⁄U

◊ÊÁ„Uà „UÊ ªÿË¢– ‚⁄USflÃË Ÿ ¬˝ÊâʸŸÊ ∑§Ë- ¬˝èÊÊ ! ◊ȤÊ ŒÊ‚Ë ∑§ M§¬ ◊¢
SflË∑§Ê⁄U ∑§⁄U ‹¢– ¬⁄U üÊË∑§ÎcáÊ Ÿ ÁÃ⁄US∑§Ê⁄U ∑§⁄U ÁŒÿÊ– ÁÃ⁄US∑§ÎÃÊ ‚⁄USflÃË
¡«∏ „UÊ ªÿË •ÊÒ⁄U ’Ê¢‚ ∑§ M§¬ ◊¢ ©Uª •ÊÿË– ©U‚Ë ’Ê¢‚ ∑§Ë fl¢‡ÊË
‡ÿÊ◊‚ÈãŒ⁄U •¬Ÿ ∑§Ê◊‹ •äÊ⁄UÊ¢ ‚ ’¡ÊÃ „UÒ¢, •âÊʸØ •¬Ÿ „UË ¬˝◊ ∑§Ë
¬Á⁄UáÊÁà ∑§Ê ©U¬èÊÊª ∑§⁄UÃ „UÒ¢– ÷ÁÄà Ÿ ◊ÊÿÊ ∑§ •äÊËŸ „UÒ, Ÿ ¡Ëfl ∑§
¬ÈL§cÊÊâʸ ∑§ •äÊËŸ „UÒ– ÷ÁÄà ∑§Ê ÿÁŒ ◊ÊÿÊ ∑§Ë flÎÁûÊ ◊ÊŸË ¡Êÿ ÃÊ
èʪflÊŸ˜ ‚ŒÒfl ◊ÊÿÊ-¿‹-∑§¬≈U ‚ ŒÍ⁄U ⁄U„UÃ „UÒ¢– ◊ÊÿÊ ∑§ fl‡ÊËèÊÍÃ
èʪflÊŸ˜ èÊ‹Ê ∑Ò§‚ „UÊ ‚∑§Ã „UÒ¢ •ÊÒ⁄U ÿÁŒ ÷ÁÄà ∑§Ê ¡Ëfl ∑§Ê ¬ÈL§cÊÊâʸ
◊ÊŸÊ ¡Êÿ ÃÊ ¡Ëfl ∑§ Á∑§‚Ë èÊË ¬˝ÿàŸ ◊¢ èʪflÊŸ˜ ∑§Ê fl‡Ê ◊¢ ∑§⁄U ‹Ÿ
∑§Ë ˇÊ◊ÃÊ ∑Ò§‚ „UÊ ‚∑§ÃË „UÒ– ÷ÁÄà ∑§Ê èʪflÊŸ˜ ∑§Ë ‡ÊÁÄà èÊË ÿÁŒ ◊ÊŸË
¡Êÿ ÃÊ èÊË ‡ÊÁÄà ◊ÊŸ ∑§ fl‡Ê ◊¢ „UÊÃË „UÒ– ‡ÊÁÄà◊ÊŸ èʪflÊŸ˜ •¬ŸË „UË
‡ÊÁÄà ∑§ fl‡Ê ◊¢ ÃÊ „UÊ Ÿ„UË¢ ‚∑§Ã– •Ã— ÷ÁÄà ÃÊ èʪflÊŸ˜ ∑§Ë
•ÊtÔUÊÁŒŸË ‡ÊÁÄà ∑§Ê ‚Ê⁄U‚fl¸Sfl „UÒ, ©UŸ ¬⁄U◊ʟ㌠SflM§¬ ∑§Ê ¡Ê
SflM§¬èÊÍà •ÊŸãŒ „UÒ, fl„UË ÷ÁÄà ∑§Ê SflM§¬ „UÒ– èʪflÊŸ˜ ¡’ •¬Ÿ „UË
SflM§¬èÊÍà •ÊŸãŒ ∑§Ê ⁄U‚ÊSflÊŒŸ ∑§⁄UŸÊ øÊ„UÃ „UÒ¢ Ã’ èÊÄà ∑§ NUŒÿ ◊¢
Sflÿ¢ ©U‚ •ÊŸãŒ ∑§Ê SâÊÊÁ¬Ã ∑§⁄UÃ „UÒ¢ •ÊÒ⁄U Á»§⁄U ©U‚ •ÊŸãŒ ∑§ fl‡Ê ◊¢
„UÊ ¡ÊÃ „UÒ¢– èʪflÊŸ˜ •¬Ÿ „UË SflM§¬èÊÍà •ÊŸãŒ ∑§Ê •ÊSflÊŒŸ ∑§⁄UÃ „UÒ¢–
üÊË∑§ÎcáÊ •¬Ÿ NUŒÿʟ㌠∑§Ê fl¢‡ÊË ∑§ Sfl⁄UÊ¢ ◊¢ ¬Íáʸ ∑§⁄UÃ „UÒ¢– fl¢‡ÊËäflÁŸ
∑§ mÊ⁄UÊ fl„U •ÊŸãŒ ªÊÁ¬ÿÊ¢ ∑§ ∑§áʸ⁄UãäÊ˝ ◊¢ ¬˝fl‡Ê ∑§⁄U∑§ ©UŸ∑§ NUŒÿ ◊¢
¬„UÈ¢øÃÊ „UÒ •ÊÒ⁄U ¡’ fl„U Á»§⁄U ¬˝◊ ’Ÿ∑§⁄U ªÊÁ¬ÿÊ¢ ∑§ NUŒÿ ‚ ¿‹∑§ÃÊ
„UÒ Ã’ ©U‚ ¬˝◊ ∑§Ê •ÊSflÊŒŸ ∑§⁄U∑§ èʪflÊŸ˜ ÃÎåà „UÊÃ „UÒ¢– ß‚ ¬˝∑§Ê⁄U
èÊÄà ∑§ NUŒÿ ◊¢ ¡Ê èʪflÊŸ˜ ∑§ ¬˝Áà ¬⁄U◊¬˝◊M§¬Ê ÷ÁÄà „UÒ fl„U èʪflÊŸ˜
∑§Ê SflM§¬èÊÍà •ÊŸãŒ „UÒ, •âÊʸØ ÷ÁÄà Sflÿ¢ èʪflÊŸ˜ ∑§Ê SflM§¬ „UÒ–

÷ÁÄà ◊¢ ŒÊ ’ÊÃ¢ •Êfl‡ÿ∑§ „UÊÃË „UÒ-⁄Uʪ •ÊÒ⁄U èÊÊª– ⁄Uʪ ∑§Ê •âʸ „UÒ èʪflÊŸ˜ ‚ ¬˝◊ ÃâÊÊ ‚¢ªËà •âÊʸØ
èʪflÊŸ˜ ∑§ ŸÊ◊, ÿ‡Ê, M§¬, ‹Ë‹ÊÁŒ ∑§Ê ªÊÿŸ-‚¢∑§ËøŸ– èÊÊª ∑§Ê •âʸ „UÒ-èʪflÊŸ˜ ∑§Ë ¬Í¡Ê-•ø¸ŸÊ,
©Uã„U¢ èÊÊª ‹ªÊŸÊ ÃâÊÊ ©UŸ∑§ èÊÊª ∑§Ê Áøãß èʪflÊŸ˜ ∑Ò§‚ èÊÊ¡Ÿ, ‡ÊÿŸ ÃâÊÊ ‹Ë‹Ê Áfl„UÊ⁄U ∑§⁄UÃ „UÒ¢
ß‚∑§Ê äÿÊŸ ∑§⁄UŸÊ– èʪflÊŸ˜ ÃâÊÊ ÷ÁÄà ∑§Ê Áfl„UÊ⁄U ∑§èÊË ‚◊Êåà Ÿ„UË¢ „UÊÃÊ–
ÄÿÊ¢Á∑§ ÷ÁÄà ÃÊ Sflÿ¢ »§‹M§¬Ê „UÒ–
28

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê
∑§Ê ŸÊ◊ ‹ÃÊ „UÍ¢– •ë¿Ê, ÄÿÊ ß‚
èʪflãŸÊ◊ ‹Ÿ ◊¢ ∑ȧ¿ •◊ÎÃ, ∑ȧ¿ ⁄U‚
ÃÈê„U¢ Á◊‹ÃÊ „UÒ? ÿÁŒ ∑§Ê߸ ∑§„UÃÊ „U“Ÿ„UË¢ Á◊‹ÃÊ–” ÃÊ ‚◊¤ÊŸÊ øÊÁ„U∞ Á∑§
fl„U ⁄UÊªË „UÒ– ¡Ò‚ Á◊üÊË ◊Ë∆UÊ „UÊÃ „UÈ∞
èÊË Á¬ûÊ ∑§ ⁄UÊªË ∑§Ê ◊Ë∆UË Ÿ„UË¢ ‹ªÃË,
¬⁄U Á¬ûÊ⁄UÊª Á◊≈UÊŸ ∑§Ë •ÊÒcÊäÊË èÊË
Á◊üÊË „UË „UÒ– ß‚Ë ¬˝∑§Ê⁄U ¡Ê •àÿÁäÊ∑§
flÊ‚ŸÊ•Ê¢ ‚ ª˝Sà „UÒ fl„U ÃÊ ÁflcÊ◊ ⁄UÊª
∑§Ê ⁄UÊªË „UÒ– ©U‚ èʪflãŸÊ◊ ◊¢ ⁄U‚ Ÿ„UË¢
•ÊÃÊ– flÊ‚ŸÊ •ÁäÊ∑§ „UÊ ÃèÊË
èʪflãŸÊ◊ ŸË⁄U‚ ÿÊ •Á¬˝ÿ ‹ªÃÊ „UÒ–
•Ã— ŸÊ◊ ‹ŸÊ ¿Ê«∏Ê ◊Ã, ŸÊ◊ ‹Ã
¡Ê•Ê– flÊ‚ŸÊ•Ê¢ ∑§Ê ŸÊ◊ ¡¬ ŒÍ⁄U
∑§⁄UªÊ •ÊÒ⁄U Ã’ ŸÊ◊ ◊¢ ⁄U‚ •ÊflªÊ
ÄÿÊ¢Á∑§ èʪflãŸÊ◊ ◊¢ „UË •Ÿãà ◊ÊäÊÈÿ¸
„UÒ–
◊äÊÈ⁄ U◊äÊÈ⁄U◊Ãã◊X‹¢ ◊X‹ÊŸÊ¢,
‚∑§‹ÁŸª◊flÀ‹Ë‚໧‹¢
ÁøàSflM§¬◊˜––
èÊÊflÊâʸ - ÿ„U èʪflãŸÊ◊ ‚◊Sà ◊¢ª‹Ê¢
∑§Ê èÊË ◊¢ª‹ ’ŸÊŸ flÊ‹Ê, •àÿãÃ
◊äÊÈ⁄U „UÒ– ‚ê¬Íáʸ flŒM§¬Ë ‹ÃÊ•Ê¢ ∑§Ê
ÿ„U ¬⁄U◊⁄U‚◊ÿ ôÊÊŸSflM§¬ ©UûÊ◊ »§‹
„UÒ– ÷ÁÄà ∑§Ê •Ê⁄UêèÊ ∑§⁄UÊª ÃÊ ¬„U‹Ê
¬Œ „UË „UÊªÊ èʪflãŸÊ◊ ‹ŸÊ •ÊÒ⁄U ©U‚
ŸÊ◊ ◊¢ „UË ßÃŸÊ •◊ÎÃ, ßÃŸÊ ◊ÊäÊÈÿ¸
„UÒ– Á¡‚∑§Ê ¬˝Ê⁄UêèÊ „UË ßÃŸÊ ◊äÊÈ⁄U „UÒ–
©U‚∑§Ê ¬Á⁄U¬Ê∑§ Á∑§ÃŸÊ ◊äÊÈ⁄U „UÊªÊ–
÷ÁÄà ◊¢ ŒÊ ’ÊÃ¢ •Êfl‡ÿ∑§ „UÊÃË „UÒ⁄Uʪ •ÊÒ⁄U èÊÊª– ⁄Uʪ ∑§Ê •âʸ „UÒ èʪflÊŸ˜
‚ ¬˝◊ ÃâÊÊ ‚¢ªËà •âÊʸØ èʪflÊŸ˜ ∑§
NUŒÿ ◊¢ ÷ÁÄà ∑§Ê ‚¢øÊ⁄U „UÊÃ „UË èʪflÊŸ˜ ∑§Ê ‚„UÊ⁄UÊ ¬˝Êåà „UÊ ¡ÊÃÊ „UÒ– ŸÊ◊, ÿ‡Ê, M§¬, ‹Ë‹ÊÁŒ ∑§Ê ªÊÿŸ-‚¢∑§ËøŸ– èÊÊª ∑§Ê •âʸ „UÒ-èʪflÊŸ˜
ÃèÊË ÃÊ èÊÄÃÊ¢ ∑§ Á‹ÿ èʪflÊŸ˜ ∑§Ê ∑§„UŸÊ ¬«∏Ê∑§Ë ¬Í¡Ê-•ø¸ŸÊ, ©Uã„U¢ èÊÊª ‹ªÊŸÊ ÃâÊÊ ©UŸ∑§ èÊÊª ∑§Ê Áøãß èʪflÊŸ˜
Á‚∑§⁄U©U¢ ‚ŒÊ Áß∑Ò§ ⁄UÅÊflÊ⁄UË– Á¡Á◊ ⁄UÊÅÊß ’Ê‹∑§ ◊„UÃÊ⁄UË––
∑Ò§‚ èÊÊ¡Ÿ, ‡ÊÿŸ ÃâÊÊ ‹Ë‹Ê Áfl„UÊ⁄U ∑§⁄UÃ „UÒ¢ ß‚∑§Ê äÿÊŸ ∑§⁄UŸÊ–
©UŒÊ„U⁄UáÊ ∑§ Á‹ÿ-∞∑§ √ÿÁÄà ŸŒË ∑§ ß‚ ¬Ê⁄U „UÒ •ÊÒ⁄U ©U‚∑§Ê Á¬˝ÿÃ◊ èʪflÊŸ˜ ÃâÊÊ ÷ÁÄà ∑§Ê Áfl„UÊ⁄U ∑§èÊË ‚◊Êåà Ÿ„UË¢ „UÊÃÊ ÄÿÊ¢Á∑§ ÷ÁÄà ÃÊ
ŸŒË ∑§ ŒÍ‚⁄U Ã≈U ¬⁄U– •’ ŸŒË ∑Ò§‚ ¬Ê⁄U ∑§⁄U¢? ∑§Ê߸ øÊ„U ÃÊ ÃÒ⁄U∑§⁄U èÊË Sflÿ¢ »§‹M§¬Ê „UÒ–
ŸŒË ¬Ê⁄U ∑§⁄U ‚∑§ÃÊ „UÒ, ŸÊÒ∑§Ê ◊¢ ’Ò∆U∑§⁄U Sflÿ¢ „UË ŸÊÒ∑§Ê ‹∑§⁄U ¬Ê⁄U ‹ ©Uhfl ¡Ë ∑§„UÃ „UÒ¢¡Ê ‚∑§ÃÊ „UÒ– ¬⁄U èÊÄà ∑§ Á‹ÿ Á¬˝ÿÃ◊ èʪflÊŸ˜ Sflÿ¢ „UË ŸÊÒ∑§Ê ‹∑§⁄U ŒÊŸ fl˝ÃìÊ„UÊ◊ - ¡¬SflÊäÿÊÿ‚¢ÿ◊Ò—–
•Ê ¡ÊÃ „UÒ¢, „UÊâÊ ¬∑§«∏∑§⁄U ŸÊÒ∑§Ê ◊¢ ’Ò∆UÊ ‹Ã „UÒ¢ •ÊÒ⁄U ŸÊÒ∑§Ê ◊¢ ’Ò∆U∑§⁄U üÊÊÿÊÁèÊÁfl¸ÁfläÊÒ‡øÊÿÒ— ∑§ÎcáÊ ÷ÁÄÃÁ„U ‚ÊäÿÃ––
fl„U √ÿÁÄà Á¬˝ÿÃ◊ ∑§Ë M§¬⁄UÊÁ‡Ê ÁŸ„UÊ⁄UŸ ‹ªÃÊ „UÒ– •ãÿ ‚ÊäÊŸ ÃÊ ∞‚
èÊʪflÃ- 10/4/24
„UÒ¢ Á∑§ ¬Ê⁄U ¡ÊŸ ¬⁄U „UË Á¬˝ÿÃ◊ ∑§Ë ¬˝ÊÁåà „UÊÃË „UÒ Á∑§ãÃÈ ÷ÁÄà ◊¢ ÃÊ ŒÊŸ, fl˝Ã, ìSÿÊ, ÿôÊ, ¡¬, flŒÊäÿÿŸ, ‚¢ÿ◊ ÃâÊÊ ŸÊŸÊ ¬˝∑§Ê⁄U ∑§
Sflÿ¢ Á¬˝ÿÃ◊ „UË ∑§Î¬Ê ∑§⁄UÃ „UÒ¢ •ÊÒ⁄U ŸÊÒ∑§Ê ‹∑§⁄U •Ê ¡ÊÃ „UÒ¢– ÷ÁÄà ∑§ ∑§ÀÿÊáÊ∑§Ê⁄UË ‚ÊäÊŸÊ¢ ‚ üÊË∑§ÎcáÊ ∑§Ë ÷ÁÄà „UË ¬˝Êåà ∑§Ë ¡ÊÃË „UÒ– ©UŸ
ŒÊ Á‚hÊãà „UÒ¢-∞∑§ ¬˝◊Ê÷ÁÄà •ÊÒ⁄U ŒÍ‚⁄UË ‚ÊäÊŸÊÁà◊∑§Ê ÷ÁÄÖ ÿÁŒ ∑§Ê߸ ‚ÊäÊŸÊ¢ ∑§Ê ¬⁄U◊ »§‹ ÿ„UË „UÒ Á∑§ üÊË∑§ÎcáÊ ∑§Ë ÷ÁÄà ÁøûÊ ◊¢ •Êfl–
∑§„U-◊Ȥʂ ÃÊ ∑§Ê߸ ‚ÊäÊŸ ’ŸÃÊ Ÿ„UË¢, ◊Ò¢ ÃÊ ∑§fl‹ Áfl‡flÊ‚ ◊¢ èʪflÊŸ˜
¬˝SÃÈÁ× ‚¢ÁflÃÊŸ¢Œ ’˝rÊÔøÊ⁄UË
•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

29

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

Af´fIZY dÀf°ffSmX...
ŒÒflôÊ ¬¢. ø¢º˝ ‡Êπ⁄U ‡ÊÊSòÊË
•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê ‚ üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê, ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ ‚ wÆ •ªSà wÆvx

◊·
wv ◊Êø¸-wÆ •¬˝Ò‹

flη
wv •¬˝Ò‹ - wÆ ◊߸

Á◊ÕÈŸ
wv ◊߸ - wÆ ¡ÍŸ

∑§∑¸§
wv ¡ÍŸ -wÆ ¡È‹Ê߸

Á‚¢„U
wv ¡È‹Ê߸-wÆ•ªSÃ

∑§ãÿÊ
wv •ªSÃ-wÆ Á‚â’⁄U

30

‡ÊÁŸŒfl •Ê¬∑§Ë ‚„ÊÿÃÊ ∑§⁄U¥ª– ∑§Êÿ¸ˇÊòÊ ∑§Ë ÁflÉŸ’ÊœÊ∞¥ ŒÍ⁄U „Ù¥ªË– Áfl¡ÿ ¬˝Ê# „٪˖ •¬Ÿ •œÍ⁄U ∑§Ê◊
ÁŸ¬≈UÊ∞¥– ‚◊ÿ ∑§Ê ‚ŒÈ¬ÿÙª ∑§⁄U¥– ∑‘§ÃÈ •Ê¬∑§Ê ©à‚Ê„
’…ÊÿªÊ •ı⁄U √ÿÁQ§àfl ◊¥ ÁŸπÊ⁄U ‹ÊÿªÊ– ŒflªÈL§ ’΄S¬ÁÃ
fl·¸ ∑‘§ ¬Íflʸœ¸ ◊¥ •ŸÈ∑§Í‹ „Ù∑§⁄U ◊ŸÙflÊ¥Á¿Ã »§‹ ¬˝ŒÊŸ
∑§⁄U¥ª–
◊ÊŸÁ‚∑§ •ãÃm¸ãm ∑‘§ ∑§Ê⁄UáÊ ◊„àfl¬Íáʸ •fl‚⁄UÙ¥ ¬⁄U ‚„Ë
ÁŸáʸÿ ‹ŸÊ „٪ʖ ÿÙ¡ŸÊ•Ù¥ ‚ ‹Ê÷ Ÿ Á◊‹ªÊ Á∑§ãÃÈ
’΄S¬Áà fl·¸ ∑‘§ ©ûÊ⁄UÊœ¸ ◊¥ ˇÊÁÃ-¬ÍÁø ∑§⁄U¥ª ÃÕÊ •Êÿ ∑§Ê
ŸÿÊ dÙà ÷Ë ¬˝ŒÊŸ ∑§⁄U¥ª– ‡ÊÁŸ, ⁄UÊ„È, ∑‘§ÃÈ ∑§Ë ¬˝ÁÃ∑§Í‹ÃÊ
∑§Ù ‡ÊÊãà ∑§⁄UŸ ∑‘§ Á‹ÿ ÷ªflÊŸ ÷Ò⁄UflŸÊÕ ∑§Ë ©¬Ê‚ŸÊ ∑§⁄U¥
•ı⁄U ©Ÿ∑‘§ flÊ„Ÿ EÊŸ ∑§Ù ÁŸàÿ ⁄UÙ≈UË Áπ‹Êÿ¥–
◊Ÿ-◊È≈UÊfl Ÿ „ÙŸ Œ¥– R§Ùœ ¬⁄U Áflfl∑§ ∑§Ê •¥∑§È‡Ê ‹ªÊÿ¥–
SflÊSâÿ, ‚¥ÃÊŸ, ¡ËflŸ‚ÊÕË •ı⁄U •Êÿ ∑§Ê äÿÊŸ ⁄Uπ¥–
ÁfllÊÁÕ¸ÿÙ¥ ∑§Ë ◊ÊŸÁ‚∑§ ∞∑§Êª˝ÃÊ ÷¥ª Ÿ „UÊŸ Œ¥– ’΄S¬ÁÃ
•Ê¬∑§Ë ⁄UˇÊÊ ∑§⁄U¥ª– ©Ÿ∑§Ë ∑§Î¬Ê ‚ Á’ª«Ê ∑§Ê◊ ’ŸªÊ–
Á‡Êfl-‡ÊÁQ§ ∑§Ë ÁŸàÿ •Ê⁄UÊœŸÊ ÃÕÊ •◊ÊflSÿÊ ∑‘§ ÁŒŸ
L§Œ˝ÊÁ÷·∑§ ∑§⁄U¥–
‡ÊÁŸŒfl ¬˝‚㟠„Ò¥U,¬ÈL§·ÊÕ¸ »§‹Ë÷Íà „٪ʖ ∑§Êÿ¸ˇÊòÊ •ÕflÊ
√ÿʬÊ⁄U ◊¥ Ã⁄UP§Ë „٪˖ Sfl¡ŸÙ¥ ‚ ‚„ÿÙª Á◊‹ªÊ– ‚◊ÿ
ŸCÔU Ÿ ∑§⁄U¥ •ı⁄U „ÊÕ •Êÿ •fl‚⁄U ∑§Ù Ÿ ª¢flÊ∞¢– ∑§ÈÁ¬Ã
’΄S¬Áà ¬˝‚ÛÊ „Ù∑§⁄U ÷ÊÇÿÙŒÿ ∑§⁄UflÊÿ¥ª– ÃËÕ¸ÿÊòÊÊ ∞fl¥
‚à‚¥ª ◊¥ •Á÷L§Áø ’…ªË– ¬ÍÁáʸ◊Ê ∑§Ê fl˝Ã ÃÕÊ
‚àÿŸÊ⁄UÊÿáÊ ∑§Ë ∑§ÕÊ ∞fl¥ ¬Í¡Ê ∑§⁄U¥–
SflÊSâÿ ∑§Ë ‚◊SÿÊ ‚ ∑§Êÿ¸‡ÊÒ‹Ë ¬˝÷ÊÁflà „٪˖ ’«
ÁŸáʸÿ ‹ŸÊ ‚¥÷fl Ÿ „Ù ‚∑‘§ªÊ– ‚Íÿ¸ŸÊ⁄UÊÿáÊ ∑§Ù ÁŸàÿ
ÃÊ◊˝¬ÊòÊ ‚ •Éÿ¸ ŒŸ ÃÕÊ •ÊÁŒàÿNŒÿSÃÙòÊ ∑§Ê ¬Ê∆ ∑§⁄UŸ
ÿÊ ‚ÈŸŸ ‚ ‚ÙÿÊ „È•Ê •Êà◊ÁflEÊ‚ ¡ªªÊ– ⁄UÊ„È
•Ê∑§ÁS◊∑§ ‹Ê÷ ŒªÊ– ‡ÊÁŸflÊ⁄U ∑§Ù ¿ÊÿÊ-ŒÊŸ ÃÕÊ
ÁŸœ¸ŸÙ¥ ∑§Ù ÷Ù¡Ÿ ∑§⁄UÊÿ¥–
√ÿÕ¸ ∑§Ë Œı«-œÍ¬ ◊¥ ¬Ò‚ •ı⁄U ‚◊ÿ ∑§Ë ’⁄U’ÊŒË „٪˖
¡ÀŒ’Ê¡Ë ÿÊ ªÈS‚ ◊¥ ∑§Ù߸ »Ò§‚‹Ê Ÿ ‹¥– Sfl¡ŸÙ¥ ‚
‚Ê◊¥¡Sÿ ’Ò∆Êÿ¥– ÁflÉŸE⁄U ªáʬÁà ∑§Ë •Ê⁄UÊœŸÊ ∞fl¥
øÃÈÕ˸ ∑§Ê fl˝Ã ∑§⁄UŸ ‚ ∑§C ŒÍ⁄U „Ù¥ª– ‡ÊÁŸflÊ⁄U ∑§Ù ¬Ë¬‹
∑‘§ flÎˇÊ ∑§Ë ¬Í¡Ê ∞fl¥ ©‚∑§Ë | ¬Á⁄UR§◊Ê ∑§⁄U¥– ∑§Êÿ¸ˇÊòÊ ◊¥
ÁflÉŸ •ÊŸ ‚ ∑§Ê◊ ¬Í⁄UÊ „ÙŸ ◊¥ Áfl‹ê’ „٪ʖ

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

ÃÈ‹Ê
wv Á‚â’⁄U-wÆ •ÄÃÍ’⁄U

flÎÁp∑§
wv •Qͧ’⁄U-wÆ Ÿfl¢’⁄U

œŸÈ
wv Ÿfl¢’⁄U-wÆ ÁŒ‚¢’⁄U

◊∑§⁄U
wv ÁŒ‚¢’⁄U-wÆ ¡Ÿfl⁄UË

∑È¢§÷
wv ¡Ÿfl⁄UË-wÆ »§⁄Ufl⁄UË

◊ËŸ
wv »§⁄Ufl⁄UË-wÆ ◊Êø¸

•ŸÈ◊ÊŸ ª‹Ã ‚ÊÁ’à „ÙŸ ‚ „ÊÁŸ Ÿ „UÊ, ‚ÊflœÊŸ ⁄U„¥U–
ŸÊfl ∑§Ë ∑§Ë‹ ∑§Ê ¿ÑÊ ŒÊÁ„Ÿ „ÊÕ ∑§Ë ◊äÿ◊Ê •¥ªÈ‹Ë ◊¥
œÊ⁄UáÊ ∑§⁄UŸ ‚ ‡ÊÁŸ ∑§Ë ¬Ë«Ê ∑§Ê ‡Ê◊Ÿ „٪ʖ ⁄UÊ„È ‚¥∑§≈U
∑‘§ ˇÊáÊÙ¥ ◊¥ •Ê∑§ÁS◊∑§ ‚„ÊÿÃÊ ¬˝ŒÊŸ ∑§⁄U∑‘§ ◊È‚Ë’Ã ‚
’øÊÿªÊ– ∑‘§ÃÈ ◊Ÿ ◊¥ flÒ⁄UÊÇÿ ©à¬ÛÊ ∑§⁄UªÊ– ÷ªflÊŸ
üÊË∑§ÎcáÊ ∑§Ë •Ê⁄UÊœŸÊ •ı⁄U ªÙ‚flÊ ∑§⁄U¥–
Ÿı∑§⁄UË ◊¥ ¬ŒÙÛÊÁà ÃÕÊ √ÿfl‚Êÿ ◊¥ ‹Ê÷ „٪ʖ L§∑§Ê „È•Ê
∑§Ê◊ ¬Í⁄UÊ „٪ʖ •Ê◊ŒŸË ∑§Ê ∑§Ù߸ ŸÿÊ ¡Á⁄UÿÊ ’ŸªÊ–
ÿÊòÊÊ ◊¥ ‚ÊflœÊŸË ’⁄UÃ¥– Á‡ÊflÁ‹¥ª ¬⁄U øÊ¥ŒË ÿÊ ÃÊ¥’ ∑§Ê
‚¬¸ ø…Ê∞¥ •ı⁄U ÁŸàÿ ‡ÊÈh ¡‹ •ÕflÊ ªÙŒÈÇœ ‚
•Á÷·∑§ ∑§⁄U¥ ß‚‚ ⁄UÊ„È-∑‘§ÃÈ ‡Êʥà „Ù¥ª– ∑§Êÿ¸ˇÊòÊ ◊¥
¬Á⁄UfløŸ ∑§Ê ÿÙª ’Ÿ ⁄U„Ê „Ò–
SÕÊŸÊãÃ⁄UáÊ ∑§Ë ‚¥÷ÊflŸÊ „Ò– ∑§Ù߸ ŸÿÊ √ÿʬÊ⁄U ‡ÊÈM§ ∑§⁄U
‚∑§Ã „Ò¥, ‹Á∑§Ÿ ¡ÀŒ’ÊŒË ◊¥ ∑§Ù߸ »Ò§‚‹Ê Ÿ ‹¥– R§Ùœ
¬⁄U ÁŸÿ¥òÊáÊ ⁄Uπ¥– üÊË‹ˇ◊Ë-ŸÊ⁄UÊÿáÊ ∑§Ë ‡Ê·ŸÊª ∞fl¥ ªL§«
‚Á„à ¬Í¡Ê ∑§⁄U¥ ÃÕÊ ªÈL§flÊ⁄U ∑§Ê fl˝Ã ⁄Uπ¥– ‹Ê¡flø ∑§Ù
øÊ¥ŒË ∑§Ë •¥ªÍ∆Ë ◊¥ ◊äÿ◊Ê •¥ªÈ‹Ë ◊¥ ¬„Ÿ¥–
ÁflcáÊÈ‚„SòÊŸÊ◊ ∑§Ù ¬…¥–
•Ê¬∑‘§ ÷ÊÇÿ-ÁflœÊÃÊ ‡ÊÁŸŒfl •Ê¬∑‘§ ¡ËflŸ ◊¥ ŸÿÊ
•äÿÊÿ Á‹π¥ª– ÁflŒ‡ÊÿÊòÊÊ ∞fl¥ ÃËÕ¸ÿÊòÊÊ ∑§Ê ÿÙª ’Ÿ
⁄U„Ê „Ò– ÷ÊÇÿÙŒÿ „٪ʖ Á∑§‚Ë Ÿÿ ‚¥’¥œ ‚ •¬˝àÿÊÁ‡ÊÃ
‹Ê÷ Á◊‹ªÊ– ©‚∑§Ê ¬Í⁄UÊ »§ÊÿŒÊ ©∆Êÿ¥– ¬Œ-¬˝ÁÃDÊ ◊¥
flÎÁh, ŒÊê¬àÿ ‚Èπ •ı⁄U ‚◊ÎÁh ‚ ◊Ÿ ‚¥ÃÈC „٪ʖ ŒÈªÊ¸
ŒflË ∑§Ë ©¬Ê‚ŸÊ ∑§⁄U¥– ∑§ãÿÊ-¬Í¡Ÿ ∑§⁄U¥–
ÿÊòÊÊ ∑§⁄UÃ ‚◊ÿ ‚ÊflœÊŸ ⁄U„¥U– ‡ÊÁŸŒfl ∑§Ë ©¬Ê‚ŸÊ,
‡ÊÁŸflÊ⁄U ∑‘§ fl˝Ã ÃÕÊ ∑§Ê‹ ÉÊÙ« ∑§Ë ŸÊ‹ ∑§Ê ¿ÑÊ ◊äÿ◊Ê
•¥ªÈ‹Ë ◊¥ œÊ⁄UáÊ ∑§⁄U¥– „⁄U ¬˝∑§Ê⁄U ∑‘§ ¡ÙÁπ◊ ‚ ’ø¥– ‚¥ÿ◊
⁄Uπ¥– ◊Ÿ ◊¥ •‚◊¥¡‚ ⁄U„ªÊ– ÉÊ⁄U-ªÎ„SÕË ∑§Ë ‚◊SÿÊ∞¥
¬⁄U‡ÊÊŸ ∑§⁄U¥ªË, ‹Á∑§Ÿ ⁄UÊ„È •Ê¬∑§Ù ¬˝÷Êfl‡ÊÊ‹Ë √ÿÁQ§ÿÙ¥
‚ ◊ŒŒ ∑§⁄UflÊÿªÊ–
’΄S¬ÁÃflÊ⁄U ∑§Ê fl˝Ã ∑§⁄UŸ ‚ ‚Èπ-‡ÊÊÁãà Á◊‹ªË– flÎhÊ¥
∑§Ê Áfl‡ÊcÊ äÿÊŸ ⁄Uπ¥, ⁄UÊª ∑§Ë ø¬≈U ◊¥ Ÿ •Ê ¡Ê∞¢– ∑§Êÿ¸
ˇÊòÊ ◊¥ ¬Á⁄UfløŸ „UÊ ‚∑§ÃÊ „ÒU– ©UãŸÁà ∑§Ê ◊ʪ¸ •Ê¬∑§Ë
¬˝ÃˡÊÊ ∑§⁄U ⁄U„UÊ „ÒU– Á∑§‚Ë •¡ŸflË ‚ ÷ÊÇÿ¬Á⁄UfløŸ ∑§
ÿÊª „UÒ¥U– Á‡ÊflÊø¸Ÿ ‚ ‚Èπ ‚◊ÎÁh •ÊÒ⁄U ‡ÊÊÁãà ¬˝Ê# „UÊªË–
¬˝÷È ‚„UÊÿ ∑§⁄¥U–

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

üÊË ŒÁˇÊáÊ ∑§Ê‹Ë ◊¢ÁŒ⁄U ∑§Ê Áfl„¢Uª◊ ŒÎ‡ÿ

•ÊcÊÊ…∏U ¬ÍÁáʸ◊Ê - üÊÊfláÊ ¬ÍÁáʸ◊Ê , ÃŒŸÈ‚Ê⁄U ww ¡È‹Ê߸ - wÆ •ªSà wÆvx

ßfe QdÃf¯f IYf»fe ÀfaQZVf dWX³Qe ¸ffdÀfIY

31

üÊË ŒÁˇÊáÊ∑§Ê‹Ë ‚¢Œ‡Ê

HüÊË ªÈ⁄Ufl Ÿ◊—H

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful