You are on page 1of 6

ISLAM NA DIJETI ZA MRAVLJENJE

Kolektivni atentat od 11. septembra 2001. godine, jedan od najsurovijih ikad izvrenih u ljudskoj istoriji, jeste zloin, i to zloin koji su poinili islamisti. Ovaj zloin, koji je udario u samo srce Sjedinjenih Amerikih Drava, ima svoju predistoriju kojom treba da se pozabave znalci. Ta predistorija nije, pak, odvojena, izolovana od povesti islama, mada njeno nepristrasno, kritiko osvetljavanje pokazuje kako tu vie nije re o tradicionalnom islamu, onom islamu koga odlikuje duh tolerancije, vieglasja, i koji se temelji na ljubavi prema ivotu, prostoru, lepoti, poetici srednjeg puta, kao i upitnosti pred tajnama sveta, umetnosti, pesnitva, filozofije. Naprotiv, treba preispitati onaj islam koji zloupotrebljava vlastitu tradiciju, okreui se protiv nje same i predstavljajui sebe kao jedinu autentinu, legitimnu interpretaciju jednog bogatog duhovnog i civilizacijskog naslea. Ba to tumaenje islama, koje iskljuuje drugost, podlono je bolestima savremene civilizacije, a preispitavanje unutranjih i spoljanjih uzroka te bolesti predmet su izazovne, hrabre, originalne knjige Zloupotreba islama Abdulvehaba Medeba (prev. Nurija Hadi, IMIC/RABIC, Sarajevo, 2003. Medeb je Tunianin koji je primio dvojezino obrazovanje u svojoj domovini, a sada ivi u Francuskoj, boravei esto i na arapskom Istoku. Za sebe tvrdi da je subjekt koji se simboliki konstituisao unutar islamskog verovanja. Jo na drugoj stranici svoje knjige on jasno istie svoju angaovanost i osnovnu autorsku intenciju: Uloga pisca je da ukae prstom na zastranjenje i zaslijepljenost svojih, i da im pomogne da otvore oi. Stalo mi je, kako bi se reklo, da pometem pred vlastitim vratima. Ovaj tekst, pisan na francuskom, itat e brojni itaoci koji znaju francuski i koje na ovaj ili onaj nain ne ostavlja ravnodunim drama njihovog islamskog porijekla. Medeb je, antropoloki reeno, ovek tree kulture koji se u svojoj knjizi obraa itaocima slinog identiteta i obrazovnog profila. To su, naime, itaoci koji su se takoe simboliki konstituisali unutar islama, a koji su u stanju da uoe nijanse i suptilnosti u razvoju svoje vlastite kulturne i religijske tradicije. Autor, na alost, time nepotrebno iskljuuje, ili bar stavlja u drugi plan, iri krug italaca kako iz islamskog, tako i neislamskog kulturnog miljea. Utoliko pre to se on u svome delu bavi i unutranjim i spoljanjim uzrocima bede koja je izrodila neke vrlo prepoznatljive oblike savremenog terorizma, a koja se ogleda i u injenici da je stradanje hiljada nedunih osoba u jednom kosmopolitskom, svetskom gradu propraeno u pojedinim zemljama neobuzdanim veseljem graana na ulicama. I koliko god

unutranji razlozi imali, prema Medebovom miljenju, najvie veze sa integristikim tokovima ili pritokama u povesti islama, spoljanji uzroci nisu nita manje bitni, bar za zapadno preispitivanje vlastitog udela u nekim skoranjim tragedijama. Medeb tu naroito izdvaja zapadno nepriznavanje islama kao predstavnika unutarnje drugosti; to je nain na koji se islamu daje nepromenljivi status iskljuenog; to je nain na koji Zapadnjak odustaje od vlastitih naela im to zahtijeva njegov interes; konano, to je nain na koji Zapadnjak (u nae vreme, u liku Amerikanca) nekanjeno provodi svoju hegemoniju prema politici zvanoj 'dva arina'. tavie, u svom pristupu islamu, mnogi zapadni islamolozi esencijalistikog smera pridruuju se, makar i nesvesno, integristima iz redova muslimana. Autor Zloupotrebe islama dovoljno je, meutim, oprezan i suptilan u svojoj analizi da sebi ne dozvoli nekritiko poimanje Zapada kao nekakve koherentne, homogene civilizacijske celine. Kao to je u islamu pluralizam tumaenja vlastitog predanja, ali i ivot uz druge religijske tradicije, oduvek ostavljao dovoljno irine za plodotvoran dijalog, tako i Zapad treba posmatrati kao civilizaciju koja afirmie vieglasje, naroito nakon istorijskog iskustva prosveenosti koje je doprinelo modernizaciji te civilizacije, a - na alost samog autora zaobilo islam. Sve do razdoblja baroka i klasicizma, tvrdi Medeb, islamska civilizacija je bila na visini onoga to se deavalo u Evropi: Islam se bio sasvim pribliio kartezijanskom, keplerovskom, kopernikanskom, galilejevskom pragu. Ali upravo na tom intelektualnom nasleu, prosveenost e izdvojiti Evropu od drugih velikih svetskih civilizacija, i to ne samo islamske, ve i kineske, indijske. Pored ostalog, 18. vek e doprineti jednom kljunom civilizacijskom raskidu na Zapadu - raskidu konsupstancijalne veze izmeu politikog, dravnog i religijskog, verskog. To je taj evropski civilizacijski model to potie od francuskog prosvetiteljstva, a imao je, jo vrlo rano, odjeka i u samoj Americi. U Americi je, meutim, pored republikanizma kao temeljne politike tradicije, religija i dalje ostala prisutna kao izvor prava i moralnosti, u okviru onoga to mnogi autori nazivaju puritanskim duhom Amerike. tavie, Medeb ide toliko daleko da, u traenju nekakve saudijsko-amerike veze u savremenim zbivanjima, ustvrdi kako su vehabitska Arabija i puritanska Amerika 'krtene u istoj krstionici'. U svojim poecima, obje drave podjednako poseu za religijskom referencom kao izvorom prava; pozivajui se na svete tekstove, primjenjuju grube i arhaine tjelesne kazne s namjerom da ouvaju kreposnost drutvenog korpusa. Danas e, pak, ameriko-saudijska idila...biti pomuena tek kada se rodi udna figura koju utjelovljuje 'vehabitov vehabit'. Ta linost potkazuje vehabita koji je iznevjerio uenje, koji se dao uvui u drugu dimenziju amerikog bia, onu koja nanosi mrlje puristikom vienju islama. Bin

Ladin i brojni Saudijci koji su sudjelovali u atentatima od 11. septembra savreno ilustriraju tu figuru koju sam sm nazvao vehabitovim vehabitom. Kada je re o prosveenosti, modernizaciji i prateoj sekularizaciji savremenih zapadnih drutava, autor knjige Zloupotreba islama ne krije svoju dvostruku al. S jedne strane, evropski model u kome je on sm rastao i u kome se obrazovao, onaj model koji potie od francuskog prosvetiteljstva, ne samo da je izgubio privlanost, nego je, u postkolonijalnom periodu, i apsorbovan amerikim modelom. Ba kao to je predvidela Simon Vejl kada je rekla da e amerikanizacija Evrope bez sumnje pripremati amerikanizaciju zemaljske kugle. S druge strane, modernizacija koja je u nekim muslimanskim zemljama poela da se sprovodi po evropskom modelu, ostala je kratkog daha i nije dala epohalne rezultate ak ni u jednoj Turskoj ili Tunisu. Nikako, naime, da se sasvim prekine veza izmeu religijskog i politikog ak i u sekularnim muslimanskim dravama. Istodobno, evropsko uzmicanje u odnosu na Ameriku paralelno prati i izvesno ustuknue klasinog islama pred boleu integrizma, to se u nedavno najdrastinije manifestovalo u pogubnom savezu avganistanskih talibana s teroristima Kaide. Za razliku od ee upotrebljavanih termina fundamentalizam i islamizam, od kojih se prvi izvorno odnosio na konzervativni pravac u amerikom protestantizmu od 1900-1920, a drugi i na islam u celini (po uzoru na hristijanizam), Medeb koristi ree upotrebljavani pojam integrizam kada govori o pokretima koji su nakon 30-ih godina prolog stolea potekli od Muslimanske brae. Evo kako on objanjava smisao tog pojma: Ako je 'integritet' kvalitativan, 'integralnost' je kvantitativna: stanje stvari u njezinoj potpunosti; islamist je integrist kada propovijeda integritet svoga vjerozakona, iju integralnu primjenu namee: to ukida svaku drugost i uspostavlja nain bivanja koji dopisuje jo jedno ime u katalog totalitarizma to je opustoio svijet. Ono to autora najvie udi u savremenim integristikim pokretima jeste, pak, paralelizam izmeu arhainog nazadovanja i aktivnog uea u tehnologiji. Stoga on lucidno primeuje kako vajni ikonoborci, koji su 9. marta 2001. nemilosrdno unitili Budine statue u Bamijanu, nemaju fobiju televizijske slike kada treba globalno, u slici, prikazati njihova nedela. A ta tek rei o video-zapisima Bin Ladenovog samozadovoljnog pozivanja islamskih vernika na dihad? Ali, pita se jo Medeb, ko je Osama bin Laden da uopte moe vernike pozvati na dihad? ejh Tantavi, jedan od ovlatenih i razlonih glasova slubenog islama, odrie Ladenu svako pravo da se stavi u poziciju imama, jer ne ispunjava posebne uslove da bi bio kanonski priznat, nesporan u islamskoj zajednici. U tom kontekstu, otrina Medebove

kritike zloupotrebe islama od raznih priznatih i nepriznatih autoriteta poprima i svoj najei vid: Da li u se odvaiti da ustvrdim kako bismo, da smo primijenili pravo na uplitanje i spasili kipove Bude, sauvali dva njujorka nebodera? Predstavljaju li dvije sekvence razaranja dva trenutka koja na udan nain pripadaju istoj drami? Zar slike od 11. septembra nisu crescendo slika od 9. marta? Od Azije do Amerike, od stjenovitih planinskih strana Bamijana do obala Hudsona, visoke forme koje su se oholo podizale smrvljene su u jednom asku i pretvorene u oblak praine. Video-zapisi smontirani kao spotovi pruali su svjedoanstvo i o jednoj i o drugoj katastrofi. Niste li imali, nakon dvaput ponovljenog dvostrukog nestanka, isti osjeaj praznine koji se od mjesta unitenja prostire na ostatak univerzuma? Ili, neto ranije: Od zaljevskog rata (1991) jedna od tema kojima se bavilo demokratsko javno mnijenje bilo je pravo na uplitanje. Ali niko se nije pozivao na to pravo kada su talibani obznanili odluku da unite kipove Bude u Bamijanu, uime borbe protiv idola. To je, meutim, bila idealna prilika da se jedno takvo pravo primijeni s punom legitimnou. Intervencija da se spase kipovi Bude napravila bi pravni presedens, ona bi tom pojmu dala djelotvornost i moralnu legitimnost. Zloupotreba islama nije, dakako, knjiga o terorizmu savremenih integristikih pokreta. Ona je vie jedan veliki, originalni esej o istorijskim izvorima, korenima integrizma, tavie, jedno zanimljivo putovanje kroz povest islama kao religije, kulture i civilizacije koje predstavlja i svojevrstan uvod u islam za savremenog itaoca koji se najbolje ne snalazi u pokuajima da razume dananju zloupotrebu ove religije od strane onih to sebi prisvajaju pravo da je jedini legitimno i autentino tumae, vodei rat bez predaha protiv najveih civilizacijskih i istorijskih tekovina te religije. To je, po reima samog autora, onaj islam koji je podvrgnut takvim dijetama za mravljenje da je nakon njih postao slabokrvan i zatupljen. Kada je, pak, o samom terorizmu re, Medeb mu prorie neminovni konani neuspeh. Kaida je predodreena da propadne, kao to su nekad propali asasini i slini takvi pokreti u istoriji. Vanije je, meutim, prepoznati one puteve i mehanizme pomou kojih neto to isprva predstavlja samo jedan hermeneutiki problem, problem tumaenja, prerasta u politiki, a ponekad i policijski, vojni problem globalnih razmera. Treba ustanoviti gdje tekstovi Kuran i predaja daju povoda za integristiko itanje...Treba otkriti mesta gdje se predaja opire, i gdje je treba nategnuti da bi se izvuklo novo tumaenje, kojeg nije bilo tamo gdje je predaja nastala. Vano je da znamo je li mogue itati te tekstove u uvjetima koje

prua duhovni krajolik naeg vremena. Treba isto tako potkazati tekstualne krae i smicalice koje su izopaile herojski aspekt islama, uoptavajui pojam neprijaterlja i u vreme mira. Sljedbenici kojima dugujemo taj zahvat univerzalizirali su prokletstvo, izoptenje i ihd, sveti rat, dok je sama predaja esto bila veoma obzirna kada je rije o tim pitanjima. Jedan od najdragocenijih doprinosa ove knjige islamologiji treba, svakako, traiti u Medebovom znalakom kretanju kroz predistoriju islamskog integrizma, u prepoznavanju onih niti koje dananju saudijsku ideologiju vahabizma vezuju za sledbenike velikih pravnih kola klasinog islama. Tako je, recimo, osniva hanbalitske kole u sunitskom islamu, Ibn Hanbal (9. vek), poduavao da Kuran treba itati doslovno, bukvalistiki, i da treba izbegavati alegorijsko tumaenje ili vlastito mnenje kao izvor prava. Korak dalje u pravcu vahabizma otiao je, u 14. veku, Ahmed ibn Tajmija, radikalni sledbenik hanbalitske kole iz Sirije. Ovaj teolog se obarao na brojne esoterijske sljedbe, proglaavajui ih krivovjernima zbog povlatenog mjesta koje su davale hermeneutici; potkazivao je teoriju i iskustvo jednosti bitka koje su propovijedali i proivljavali sufiji, koje je smatrao opasnijima nego hriane za vjerovanje koje se zasniva na nepodijeljenom monoteizmu. Taj islamski hereziolog, protivnik pluralistikog itanja tradicije, propisivao je i rigorozne telesne kazne kao nain da se ostane dosledan tradiciji. Najzad, rodonaelnik ideologije vahabizma, Muhamed ibn Abdulvahab (1703-1792), kombinujui hanbalitsku predaju s uenjem Ibn Tajmije, i pored poetnog neuspeha, udario je temelje jednom puristikom pokretu koji je i danas dominantan u Saudijskoj Arabiji. U svom kritikom pristupu glavnom delu ovoga teologa, Medeb prepoznaje krabalo bez trunke originalnosti. Jo krui od osnivaa hanbalizma, osniva vahabizma poziva jo u 18 veku na nasilnu akciju i unitavanje svetovnih mauzoleja. Medeb, u vezi s tim, jetko primeuje: Uostalom, u nae vrijeme, u Arabiji nije ostao nijedan grob svete linosti osim Vjerovjesnikovog groba u Medini...Da bi sauvao svoje vjerovanje, vehabit ne oklijeva da oteti razvaline koje ine civilizaciju, s jedinim ciljem da ne ostavi nikakvih izgleda za suoavanje mita s historijskim dokumentima, suoavanje od kojeg strepi. Na kraju svoje knjige, Medeb predlae nekoliko lekova protiv savremene bolesti islama (la maladie de l'Islam). Prvo, rad na istoriji bolesti podrazumeva borbu protiv zaborava. Potrebno je iznova otkriti izvorne polemike i rasprave kojima se hranila islamska predaja. Vano je da se povrat smisla...artikulira s modernom kritikom svijeu, da bi se uspostavila sloboda mnotvenog, konfliktnog govora koji podrava neslaganje na uljudan nain. Drugo, islamsko pravo treba prilagoditi tekovinama modernosti, u duhu tradicije

sitnih popravki (talqf). Tree, obrazovni sistem u muslimanskim zemljama, njihove kolske programe, treba osloboditi integrizma koji se razvija u okruenju. Zloupotreba islama je knjiga od preko dve stotine stranica koja je sastavljena u Parizu i Damasku tokom dva kratka jesenja meseca 2001. godine, mada je, po svemu sudei, ona dugo ekala da bude napisana. ini se da je tragini 11. septembar bio samo povod da njen autor ispria ono to mu je godinama lealo na srcu. (Danas, 19-20.7.2003)