You are on page 1of 149

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

R O M A N SHKELQIMI DHE MJERIMI I SHOKUT DEMO GURRA Ne mbremje Zoti Spiro u kthye pa humor ne shtepi. Ne Tomorri kishte lexuar nje lajm trondites: Ne disa zona te vendit kishin filluar trazirat. Komentet qe i benin disa kliente ishin konfuze, ndersa tek disa te tjere ishin te ashpra. Nga menyra sesi i tregonin ngjanin me furtunen e dites se kaluar qe shkaterroi gjithshka. Mendimet e futen ne hall, prandaj pasdarken e kaloi midis shqetesimeve, pa mundur t'u jepe rruge. S'ka mundesi te ndodhin trubullira, por askush nuk duhet te uditet, jemi pjese e kesaj bote ne te cilen kane ndodhur dhe do te ndodhin gjera te papelqyera. Duke qenese situaten nuk e kishte ne favor mendoi: po ne rast se do te vije rremuja, do te ndodhe? A do te kene njerzit per te ngrene? Nderkaq mendoi mungesen e bleresve, te cilet do ti sillnin renien e xhiros. Ne fund te muajit dyshimet u bene realitet. Ditet pa xhiro pasuan njera - tjetren. Por pa xhiro do t'i mungonte fitimi, i cili ate muaj filloi te merrte tatpjeten. U krijua nje gjendje qe nuk kishte kuptim. Dhe situata vazhdoi te mbarsej me pakenaqesira te cilat u shumuan aq shume sa u be shperthyese. Per te kursyer njerzit kufizuan gjithka. Por pjesa me e madhe e popullit kerkonini te blinin, por s'kishin me se. Zoti Spiro filloi ta hape dyqanin para kohes se zakonshme. Ndersa ne mbremje bleresit i priti deri von. Megjithese ndryshoi strukturen e mallrave, ne fund te javes mbeti perseri i pakenaqur. Prandaj per te kenaqur vetveten kerkoi menyra te tjera tregetie, por mungesen e fitimit e vuajti si i plagosuri plumbin ne shpatull. Dhe ditet i kalonin si i varuri ne engel. Nderkohe merzia iu kthye ne revolte. Papjekuria e djemurise ishte bere shkak te demtonte interesat e njerzve te ndershem. Ku ishte degjuar, qe bythegrisurit t'u kundervihen baballareve te kombit! Dhe netet i kaloi duke menduar pasojat qe do te sillnin aventurieret. Me pas, per mungese te klienteve, ditet kalonin duke qendruar pas banakut. Ne nje ast degjoi trokun e nje kali. Kurioziteti e shtyu te dale ne dritare. Ishte nje oban rondokop qe shkonte ne krua. Pasi hoqi xhamadanin, shkundi pluhurin e rruges dhe u freskua shkoi ne kafene. Kur u fut ne dere, Zoti Spiro doli nga banaku dhe shternguan duart. - Nje kafe me pak, - tha i porsa ardhuri. Ishte nje mesoburre tek te dyzetat, jo me shume se nje meter e pesedhjete. Nga floket e ngritur perpjete krijoi mendimin se sapo ishte ngritur nga gjumi. Pavarsisht se nuk njiheshin, Zoti Spiro e priti si myshter te hershem. Cobani i veshur me shallvare dhe tirqe te bardhe prej shajaku, opingat me tela, me qylaf te bardhe qe i nxinin anet nga djersa iu hodh ne qafe. Pasi Zoti Sporo i serviri kafene iu ul prane.
1

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- A beri deme furtuna e mallkuar? - Pyeti per te filluar biseden, nderkohe mendoi se 'arsye e kishte penguar, qe se kishte pare te hynte ne kafene. - Furtuna - u pergjigj tjetri, demtoi kulloten, ndersa misri nuk dihet nese do ta lidhe kallirin. Por me te veshtire do ta kemi me fashizmin. Ne qofte se do te presim, do ta marre ferra uraten! Zoti Spiro mendoi t'i jepte pergjigjen e duhur dhe: - Po te bashkohen tha dhe heshti, pas nje asti vazhdoi. Druhem se ata te malit, duke qene se jane duke u grindur me njeri tjetrin, edhe me parine s'do merren dot vesh. Mendoj se do te vijne dite te veshtira. Po edhe ne rast se do te bashkohen, pa arme nuk mund te luftojne kunder ushtrise se Dues, e cia eshte e armatosur deri ne dhembe. Ndersa ata te malit s'kene asgje, ve deshires! Tjetri uli qylafin. i vendosi doren mbi sup dhe: - Mos ua qaj hallin. Edhe atehere qe ishim te pa armatosur, gjeneralin e hodhem ne det! Nderkaq Zoti Spiro u pergjigj fet e fet. Atehere Italia erdhi si pushtuese. Populli u ngrit kunder tyre i udhehequr nga paria e vendit dhe e hodhi ne det. Ndersa sot punet qendrojne ndryshe. Fashizmi nuk ka ardhur si Duia dikur. Duke njohur qellimin etij te mire, ajka e kombit ka bere ne marrveshje dhe dy vendet tona do te bashkepunojne miqesisht. A e shikon sesi eshte mbushur tregu? Kur kemi ngrene makarona sa sot? Por bej kujdes miku im, mos ta shikosh diellin me shoshe! Bariu s'mundoi ta bente te embel tepadrejten si tregetari, dhe u mundua ta sqaronte. - Mos fole per ajken e kombit, se nuk eshte e tille, - u pergjigj obani. Paria qe me lavderon aq shume, marveshjen me fashizmin e ka ber per interesat e saj, jo te atdheut. Mbasi me marrveshje ka shitur interesat e vendit, me te cilat populli nuk eshte dakord. Prandaj djemte e gjalezezave qe kane dale te luftojne, s'do t'i leshojne armet, derisa fashizmi te shporret nga vatra e do shqiptari. Ata jane betuar se co ta derdhin gjakun ne emer te lirise. Populli eshte bashkuar me bijte e nenave, mbasi pa luftuar kunder fashizmit nuk mund te vije liria! Pergjigja revoltuese e obanit, tjetri u detyrua te ngreje zerin: - Megjithse kane marre pushken, nuk jane me pateriote sasa ajka e kombit. Thone se luftojne kunder fashizmit, por ne fakt do te veprojne si dikur muzhiket ne Rusisen e shtatembedhjetes. Spor nuk kane te drejte qe popullin e ojne drejt vdekjes! Prandaj do te besh mire te mos marresh, pa pyetur kush ta jep. Cobani veshi tabaron prej shajaku, dhe doli pa pershendetur.... .. ..Pas disa koheve rete e zeza mbuluan qiellin. Pasi u perleshen me njera tjetren, qielli u perflak nga rrufete. Filloi shiu. Ne fillim i imte. Me pas u zbraz me gjyma. Rrekete e malit u derdhen ne perrua. U bashkuan dhe vershuan tatpjete. Germuan token dhe kulen lisa. Ne zonen e ulet doli nga shtrati. Tokat qe permbyti u kthyen ne erdhe mushkonjash. Me pas njerezit filluan te vuajne per buken e gojes...... PJESA E PARE
2

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Sekretari. ....Pasi mbaroi lufta per lirimin e vendit, per zbatimin e politikes se re ne Sojnik, filluan te behen ndryshimet e para revolucionare. Me porosi te shokut Vetetima, Demo Gurra, obani qe e ndihmoi gjat luftes, u caktua sekretar i partise. Ne krahasim me te tjeret nuk shquhej per zgjuarsi, por kishte aftesi, mbasi qellimit ia arrinte me rruge te terthorta. Ishte e qarte, me bashkefshataret nuk do te tregohej i sinqerte. Duke qene oban s'kishte mundur te shkollohej. Shoku Vetetima ishte i bindur, prandaj e porositi me sojnikasit te ruante mardhenie mirekuptimi. Pasi mori detyren, sekretari vuri ne prove aftesite, per te justifikuar besimin. Mori masa te siguronte perkrahjen e udheheqjes se partise ne rreth. Pas nje kohe ne fshat krijoi mendimin, se ishte i pazevendesueshem. Ne fillim nga shprehjet revolucionare qe perdori me tepri. Ndersa me menyren sesi i perdori siguroi perkrahjen dhe atehere kur s'kishte te drejte. Kjo menyre ndihmoi qe brenda kohes me te shkurter te forconte pushtetin qe iu besua. I perkrahur nga ata qe kishin qellime te perbashketa, ndrydhi si patekeq jeten e kundershtareve. Ndersa per te qene i qete, ne adrese te kundershtareve thuri lloj lloj intriga. Interesat e perespektives kerkonin sigurimin e informacioneve te nevojsheme. Ne do kohe dhe te do lloji. Per ta realizuar, te besuarit i ngarkoi me detyra te veanta. Kapon e thirri ne zyre, pasi i beri te qarte, bujqesia ishte sektori qe do ti jepte shtetit te dhjeten e rodhimit tha: Partia te cakton pergjegjes per bujqesine. Gjat shirjeve do te kontrollohet nese shlyhen ne kohe detyrimet ndaj shtetit. Per tatimin e popullsise, shteti i ri ruajti formen e vjeter. Taksa mbi bereqetin e caktoi nje te dhjeta e sasise se prodhuar. Mbi kete baze, kontrolli do te behej pas shirjes. Taksambledhsi shkonte ne lemin e do fshatari, per te hequr nga togu nje te dhjeten e sasise. Ndersa ne vjeshte taksa catohej mbi sasine e misrit te vjele. Kapua do te shikonte veprimin e secilit. Ne rast se do te vinte re veprime jashte ligjit, raportonte sekretarit. Ndersa Peulin e catoi pergjegjes per blektorine. Te mos lejonte asnjerin te fshihte numurin e bagetive ne kohen e rregjistrimit. Ne dy sektoret kryesore sekretari mori masa tu priste rrugen abuzimeve. Ne fund te vitit te pare Kapua me Peulin u bene syri dhe veshi i sekretarit. Ne zbatimin e porosive, u treguan aq te rregullt, sa dinin numurin e pulave qe kishte secili ne kotec. Por pas vitit te pare filluan t'i linden dyshime. Per te besuarit i vinin fjalet jo te mira. Nderkohe ngarkoi Arifin t'i kontrollonte ne fshehtesi. Me detyre ti vezhgonte, do ti raportonte sekretarit, nese punet nuk ishin ne perputje me raportimet qe benin ne organizate. Ndersa per te patur organizaten ne tiro caktoi Muon. Komunist me te besuar, ne mbledhje te kritikonte ata, qe sekretari do t'i jepte shenje, qofte dhe per probleme pak te rendesishme. Sekretari druhej, pavarsisht se kohe pas kohe kishte bere zevendesime. Te ngarkuarit me detyra ne rast se vinte peshperitja me elementare
3

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

i zevendesonte per humbje te besimit. Ne kushtet qe u krijuan lindi nevoja per te patur nen kontroll te ngarkuarit me detyra te veanta. Me detyren qe e konsideroi me te rendesishme, ngarkoi shokun Sulo. Pasi mbaroi mbledhja e partise me shokun Sulo bisedoiper detyren sekrete.as bisedes se ngrohte e njohu me detyren e re. Nderkohe i la te kuptoje, ne te ardhmen do ta kishte doren e djathte. Ne fund e porositi, detyren e tij s'duhet t'a dinin shoket e partise. Me pas vendosen per masat qe moren per te rritur autoritetin e sekretarit ne organizate dhe ne fshat. Problemi u diskutua ne disa drejtime. Pas u krahasuan disa variante, ne fund u vendos. Ne organizate nuk do t'i drejtoheshin: shoku sekretar, po sekretar! Ne kete perfundim kishte mberritur, pas diskutimeve me vetveten. Duke qene ne krye te partise, s'mund t'i kishte shoke, as ata qe militonin ne parti, as individet ne popull. Me pas shoku Sulo bisedoi shtruar me shoket e organizates dhe fshataret sa here vinte rasti. Pasi arriti te mirekuptohet, u lumturua me dashamiresine e tyre. Me von, per do problem antaret e partise dhe fshataret iu drejtuan: Sekretar! Per shembull sekretar! A ta filloj korrjen e miserit? Ose Sekretar! Mund te shkoj ne dasmen e krushkut? Nderkohe shoku Sulo e konsideroi veten me i forti ne organizate. Ndersa ne do mbledhje iu kundervu kujtdo, qe nuk kishte zbatuar porosite e sekretarit. Ne kete brime i binte fyellit dhe Muua. Ne fund te diskutimeve sekretari i kenaqur pyeste: - Kush eshte dakord me vrejtjet e shokeve? Ndonjeri qe s'ngrite doren, i bertiste sa nxirte shkume nga goja. Me pas i kritikuari bindej. Pas vitit te dyte vuri re me kenaqesi pershtatjen me situaten e re. Pas mbledhjes do i kritikuar dilte i bindur, ne organizaten e partise i mungonte perkrahja. Te ndergjegjesuarit u binden se pas do kritike, masat disiplinore do te ishin me te rrepta, deri ne perjashtim nga radhet e partise. Ne kushtet e reja, sekretari nuk toleroi asnjerin te binte ndesh me interesat e partise. (Duhej kuptuar me interesat e tij.) Prandaj organizata nuk priste ndyshim te situates. Sekretari kishte vendosur te mbronte privilegjet qe i krijoi vetes. Pavarsisht se shumica nuk ishin dakord. Kishte nga ata qe qortimet e sekretarit i prisnin ne qetesi. Ndersa kundershtaret ishin te revoltuar per padrejtesite qe beheshin ne emer te tyre. Nderkohe u vune re shenjat e para te nervozizmit. Komunist Kanani vendosi te bisedonte me shokun Sulo, mbasi mendimet e tij ishin te barabarta me sekretarin. Nga afrimi me njeri - tjetrin ishin bere si breket me bythen. Nga inati qe i kishte shkuar ne maje te hundes u shpreh: Ti shoku Sulo ne shume raste nuk vepron mire. Duke kritikuar shoket pa te drejete demton veten dhe shoket. Duke i i sherbyer sekretarit, behesh mashe ne duart e tij. Mendo, mund te vije nje dite te kesh nevoje, por s'do te te ndihmoje askush. Une e di kush je, mbasi di me cilin rri! Mendimet e Kananit shkuan ne vesh te sekretarit, te nesermen njoftoi
4

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

mbledhjen e jashtezakonshme e partise me rend dite: Analize mbi e dorezimin ne kohe te detyrimit te leshit ne depot e grumbullimit. Sipas rregullit sekretari u ul ne tavoline perballe antareve. Nuk u zgjodh presidium per drejtimin e mbledhjes. Pasi zune vendet, pyeti komunist Kananin. - Pse nuk i ke dorezuar ne kohe detyrimet ndaj shtetit? - Cili eshte roli udheheqes i komunistit? Nderkaq shpertheu i revoltuar, pa pritur pergjigje, vazhdoi. - Ne jemi komuniste, si repart pararoje, me shembullin tone personal, duhet te jemi te rregullt ne zbatimin e ligjeve. Prandaj do komunist qe nuk zbaton direktivat e partise, nuk ka vend midis nesh! Fjala e sekretarit sherbeu si shkendi per Kapon, Peulin dhe Arifin. Me diskutimet e tyre Kananin e futen ne dhe'. Ndersa Sulua propozoi t'i hiqet triska e partise. Kanani, tha shoku Sulo, nuk eshte revolucionar, prandaj s'mund te jete as komunist. Pas Sulos disa te tjere, duke u treguar te devotshem per partine, Knanin e krahasuan me kulakun. Une, tha njeri nga ata, jam dakord me mendimin e shokut Sulo. Nderkaq sekretari pyeti: - Kush eshte dakord te perjashtohet nga partia? Kanani u ngrit pa kerkuar leje. Duke hapur duart tha: - Ju lutem more shoke, mos me merrni ne qafe. Te lutem edhe ty o sekretar, vure doren ne zemer. Une e dua partine, per te cilen jam gati te jap jeten.... - Pse nuk i dorezove ne kohe detyrimet qe ke ndaj shtetit? - Pyeti sekretari duke shtremberuar fytyren. Sulua u ua i revoltuar per te zbrazur batarene mbi Kananin. Sot tha, ndodhemi perballe nje shoku qe interesin personal e ka vene mbi interesat e partise. Por nuk mjafton kaqe. Kam vene re se ka urrejtje per shoket e partise, kjo vjen mbasi qendron me afer me kundershtaret tane, prandaj mbron interesave te tyre. Kanani ka bere gabime te renda, sot duhet t'i hape zemren partise. - Kam qene i semur sekretar. Nuk pata mundesi ti shlyej detyrimet ne kohe. Ditet kane kaluar, s'kam tradhetuar! Mos mendoni, qe se dua partine tha Kanani i zverdhur si limon. - Ai qe nuk zbaton ligjet nuk ka vend as ne popull, - u pergjigj Sulua, prandaj mos e zgjat. Thuai partise pse nuk i shleve ne kohe detyrimet. Klasa puntore ka nevoje per ushqim dhe veshmbathje. Dhe iu drejtua sekretarit. Sekretar! Nga mos shlyerja ne kohe e detyrimeve mendoj se me veprimin e tij shoku Kanan ka dhene kurajo kulakut. Per veprimin e shemtuar duhet te dorezoje teseren e partise. - Kush eshte dakord qe Kananin ta perjashtojme nga partia? - Pyeti sekretari. Organizata miratoi unanimisht. Pas vendimit ishte e qarte se kushdo qe do te gabonte, nuk do te perkrahaj. Kanani u perjashtua nga partia me te gjitha votat pro, asnje kunder. Pas vendimit te organizates sekretari urdhroi te dilte nga mbledhja, pa marre
5

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

vendimin e organit epror. Organizata e kuptoi se Kanani nuk ishte i fundit qe perjashtohej nga partia. Sekretari perdori lloj - lloj marifete per te drejtuar me dore te hekurt. Pasi u vendos autoriteti i tij ne parti, ne popull u be i pakritikueshem. Pasi sheshoi mosmarveshjet ne organizate, e kishte te domosdoshme perkrahjen e partise ne rreth. Eksperienca e mesoi sesi t'i realizoje qellimet. Pavarsisht se ishin ne dem te shokeve. Ai e dinte qe i ati s'kishte leshuar dege, te shumohej si te tjeret. Pas marteses, kishte lindur Demon dhe nje vajze. Me pas gruaja kishte filluar t'ia dridhte me obanin komshi, ne kufi te kullotes. Ndarja e gruas kishte rendesi se nuk do te vilte prodhimin e mbjelle nga te tjeret. Pasi ndau gruan e pare, u martua, por njerka u tregua e ashper me femjet e burrit. Sidomos me Demon, icili kishte lindur per te bere prapesira. Megjithse kaluan vitet e para, per Demon hidhura. Ankesat e njerkes sollen venitjen e dashurise te atit per te birin. Ne fund vendosi ta martonte me mundimin, ne kete menyre mund t'i therriste mendjes. Pasi ndertoi kasollen Demua jetoi ne fillim me veshtiresi, me von u be oban ne nje fshat tjeter, mbasi ne Sojnik e ndiente veten inferior. Pasi mbaroi marveshjen qendroi oban me bagetite e tij, te cilat i shtoi vit pas viti. Ndersa e ema pas ndarjes u marta ne nje fshat larg vendlindjes. Vitin e pare lindi djalin, gjashte muaj mevon burrin e goditi rrufea. Nderkaq mbeti e ve me djalin te vogel ne kushte te veshtira. Duke qene se dimri i atij viti ishte i ashper, ndersa bereqeti ishte ne mbarim, per te bere pune tjeter s'ishte e zonja u detyrua te martohet me nje te moshuar, i cili pranoi te merte foshnjen. Pas tre vjetve lindi djalin, me von vajzen. Ne krye te pese vjetve burri vdiq. U peshperit se vdekja i erdhi nga pleqeria, por me pas nga thashethemet u llokoiten versione te tjera. Nderkaq ajo mbeti me tre femijet me dy baballare. Duke qene aferisht ne nje moshe, djemte nuk kishin vellazeri te mire. Situata e veshtire vazhdoi gjate. Ndersa nena ishte ne veshtire per te rritur femijet. Vellezerit vazhduan grindjet derisa filloi lufta. Megjithse ishin ne moshe te njome ata u bene pjese e saj. Zeneli, me i madhi u bashkua me partizanet. Me i vogeli, Myrtua me forcat pushtuese. Me von vellezerit nga babai kerkuan rastin e njeri tjetrit. Pas lirimit Myrtua u arratis jashte atdheut, ndersa Zeneli partizan per trimeri dhe sjellje korekte kishte perkrahjen e komandes se batalionit. Pas lirimit sherbeu ne ushtri me graden kapiten. Me von u martua me Amaline, partizanen e kompanise. Demua, vellai me i madh i vellezerve nga nena, me te cilet ishte njohur shume pak, banonte ne llajen perballe Sojnikut. Motra e madhe vdiq nga pleviti. Pasi vdiq i ati, me von njerka, Demua mbeti me motren nga babai. Pasi u caktua sekretar la kasollen e vjeter ne shpat te malit dhe ndertoi nje te re, ne te cilen jetoi me gruan qe kishte marre me mbleseri. Vendi qe zgjodhi per kasollen me von urdhroi te ndertohej fshati i partise. Per Demon sekrtar ishte koha te ndertonte shtepi te madhe dhe te bukur. Megjithse filloi te banonte ne shtepi te bukur, kasollja ne shpatin e malit, nuk i doli nga mendja. Kushtet me te cilat ishte rritur dhe mungesa e moshatareve, i dilnin
6

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

perpara syve si deshmi e se kaluares. I kujtohej urrejtja qe i kishte perveluar shpirtin, ndaj atyre qe kishin bageti me shume. Duke qene i veuar, te metat ne shpirtin e tij nuk i kishte njohur, prandaj kishin bzene vend ne shpirtin e tij. Ndersa tani s'kishte sesi ti eleminonte, prandaj perpiqej ti maskonte me humor. Pavarsisht se jemi renduar nga vitet, jemi kthjelluar nga kryet! Pas largimit nga kasollja ne mal erdhen ditet me te bukura, mbasi nuk ropatej pas bagetive neper shtigje. Ne krye te partise i siguroi vetes qetesi dhe privilegje. Pasi kaluan vitet e para ia, beri perpjekje te binde veten se realiteti i sotem ishte atribut i menurise, qe kishte treguar ne kohe te veshtira. Dhe rivleresimin e vetvetes filloi ta beje ndryshe nga e kaluara. Nuk i pelqente, pushtetin e falur ta quante rezultat i ndihmes se dhene nga dikush tjeter. Vendosja ne krye te partise kishte ardhur si rezultat i zgjuarsise dhe i miqesise. Ne momentin e pershtatshem kishte ditur te merte kthesen e duhur. C'dodhi me pas? Dukeqene se koha filloi ti punonte ne favor, shtonte ne peshe. Pas dy ose tre viteve, nga i shkurter u trash si bute. Me pas obanet e fshatit iu bene raja. Nje pjese e popullit ishte gati ti binte ne gjunje. Ndryshimi me te kaluaren kishte ndodhur sa hap e mbyll syte. Kaluan shume kohe, asnjeri s'guxonte t'i flaste shoku sekretar, po sekretar. Si me i madhi i partise dhe i fshati u be fodull. Nderkohe mendoi se nga pesha e pergjegjesive ia kaloi kujtdo. Versnike dhe te moshuar s'guxuan ta shikonin ne sy. Ne fshat urdhroi si dikur beu bujqit e Myzeqese. Ne do mbledhje me popullin ne fjalorin e tij perdori me bollek fjale e frazollogji revolucionare, ne te cilat derdhi pa kursim levdatat per partine. Prandaj ne kohen kur fillonte shiu populli ishte i detyruar te degjonte. Ndryshe.... Ne fjalime dhe ne veprimtarine perditshme perkrahu ambiciozet, te cilet i sherbyen si mashe per te nxjerre geshtenjat nga zjarri. Per 'fare si shkoi mendja dhe s'e arriti? Per te plotesuar deshirat e tij kapriioze, beri te panumunduren, deri sa filloi te lendonte me dashje sedren e bashkefshatareve, qe e kundershtonin. Pas fodullekut i lindi urrejtja. Duke qene se fliste ne emer te partise, do lenduar ishte i detyruar te heshtte. Pasi kaloi viti i trete, per te qene i mireinformuar, grumbulloi reth vetes te gjithe obanet qe i sillnin ne vesh fjale qe i perkedhelnin sedren. Ky fenomen ndodhi ne kohen qe kishte forcuar bindjen, per kontributin e shkelqyer revolucionar te dhene gjat luftes. Per te qene i besuar, mendimet i percolli ne popull, si porosi te udheheqjes ne qender. Me menyra te ndryshme, rriti grumbullin e te padrejtave, me te cilat bashkefshataret jetuan nje kohe e gjate. Ndersa ndaj atij qe i kishte falur ate qe s'e meritonte, ruajti ne heshtje respekt dhe perulje. Mbasi ia donte interesi te tregohej sa me i besuar. Pavarsisht se tregohej i qete, shpirti i pervelohej nga ligesite. Si i stervitur me ngritjen e kurtheve per te kapur egersirat, se kishte per gje te poshteronte cilindo qe dilte kunder interesave te tij. Pas pesevjetve u be i gjithepushtetshem. Ngritja ne detyre erdhi papritur ne nje mbledhje te pleniumi te komitetit te partise, ne te cilen mori pjese si i ftuar. Sekretari i pare e lavderoi per punen e mire qe
7

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

kishte bere per kolektivizimin e tokes dhe bagetive. Informacioni shkoi ne istancat qendrore te partise. Pasi e lexoi shoku Vetetima mbeti i kenaqur. Nje vit me von, me porosi te tij, sekretari i Sojnikut u ngrit ne pergjegjesi. Shoku Vetetima udhezoi Sekretarin e pare, se ishte e nevojshme te rritej numuri i antareve te pleniut ne rreth. Me von ai organizoi mbledhjen jashte radhe te forumit. Nje nga shoket e byrose e porositi te bente propozimin. Perpra se te fillonin diskutimet shoku i porositur doli ne podium. Jam i nderuar qe sot me jepet rasti ti propozoj ketij forumi, shoku Demo Gurra sekretari i partise ne Sojnik, duke punuar si revolucionare, ka bere nje pune te lavderueshme per kolektivizimin e bujqesise ne fshat. Puna bindese qe bere me popullin eshte rezultat i mobilizimit dhe i perkushtimit te sekretarit. Prandaj per punen lavderuese ne sherbim te partise dhe per merita te tjera i propozoj ketij pleniumi, qe shoku Demo Gurra te zgjidhe antar i ketij forumi. Ne kohen qe do te votohej u degjuan peshperitje. Nje nga antaret e pleniumit kerkoi te dinte dika me shume, rreth aktivitetit te tij gjat luftes. Per nje pjese ishte i panjohur, ndersa pjesa tjeter e njihte shume pak. Ne keto kushte Sekretari i pare e pa te arsyeshme te sqaronte te kaluaren e tij. Shoku Demo, tha Sekretari i pare, eshte nje nga shoket me revolucionare. Ai ka dhene nje kontribut te muar, si dje per lirimin e vendit dhe sot ne perparimin e bujqesise socialiste. Megjithse nuk luftoi me arme ne dore, ka ndihmuar shokun Vetetima te njihte me mire situaten ne Sojnik.... Me pas pjesemarrsit votuan unanimisht pranimin e tij antar pleniumi. Nga ajo dite sekretari e pa veten hipur ne kalin me shale. Me von koha solli situata te ndezura. Pune te palodhur dhe vrull revolucionar. Ne kohen qe Sojnikun kishin filluar ta mbulonin rete e zeza, entusiazmi i Demo Gurres ishte i dukshem. Goje embel, por tinzar. Veprimet i kryente me qellime te caktuara. Ne qofte se njerit i hidhte doren ne qafe, tjetrit ja fuste ujet nen rrogoz. Nje dite, ndoshta rastesisht, gjat kohes se dehjes nga sukseset, u takua me nusen e re, i ati e kishte martuar me nje oban te moshuar. E zhgenjyer nga martesa vinte re se si do gje rrokullisej per dreq. Me burrin s'mund te ndahej, mbasi nuk e lejonte zakoni. Duke i shikuar gjerat te pamundura, vendosi te lidhej me dike, ne do rast se kuptohej ta kishte mburoje. Prandaj diten qe u paraqit rasti i rrahu zemra. Oh ' femer! mendoi dhe i lindi deshira ta bente per vete. Nderkaq iu kujtuan vargjet: Gruaja? Kryeveper e bere nga zoti Me ledha gatuar dhe mekuar E gatshme te dashurohet E pangopur me mollen e ndaluar! Dhe priti astin per te plotesuar deshiren, per te cilen kishte kohe qe e pervelonte. Ne rastin e pare nuk mundi ti thote nje fjale, mbasi mendimet iu ngaterran keqas. Dhe vendosi te mos i ndahej. Duke mos gjetur rastin e pershtatshem vendosi te justifikohej me punet e partise, nje nate i shkoi ne shtepi.
8

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- Mos kerko te te them ate qe s'desheron te ta degjojne veshet, - tha ajo, ne kohen qe i oi kafene. Nuk dua, qe deshirat e mia, te rrezikojne emerin tend te mire. Sekretarit i ndriten syte. Nusja e re iu duk edhe bukur edhe e zgjuar edhe trime Nderkaq vendosi perve dashurise ta perdore per ti zgjidhur probleme te rendesishme. Mbasi pushtetin mbi popullin te tambante te patronditur. Biseda ne shtepine e nuses se bukur u be nje nate pasi ishte kthyer nga Tirana. Ishte thirrur nga shoku Vetetima t'i raportonte mbi ecjen e kolektivizimit ne fshat. Zgjerimi i kooperativave bujqesore ishte problemi me i rendesishem i politikes se partise. Pasi raportoi se numuri i familjeve te kolektivizuara vullnetarisht ishte rritur, udheheqesi mbeti i kenaqur. Ne fund e porositi: Puno mire shoku Demo, se partia do te ta shperbleje. Ndersa per te shkur mire punet ne bujqesi e kishte udhezuar: Afrohuni tek arat, mbasi atje kini te ardhmen tuaj. Sekretari u kthye ne fshat i bindur. Nga plotesimi i deshires se udheheqesit, pushtetin do ta kishte te garantuar. Te mirat morale dhe materiale do te vinin avash Avash me pas. Prandaj ate nate ne shtepine e syzezes, ne bisede u tregua i pakursyer. Foli per porosite qe i kishte dhene udheheqja, i bindur se nen udhehqjen e tij fshati do te lulezonte. Duhet te veprosh me menuri - tha ajo. Porosia e te madhit eshte e mire, por eshte thike me dy presa. Do ta kesh mire me qeverine, por do te demtohen sojnikasit. Nderkaq e rrembeu ne krah, e puthi me afsh. Ajo u suall si dashnore e hershme, mbasi e ngopi me epshin dhe forcen e njenjave qe kane grate e moshes se saj. Nje burre i shendoshe si ishte Demo Gurra e kishte te veshtire te qendronte pa pranine e grave qe i dhuronin dashuri. Duke qene lakmitar i pushtetit s'e perfilli mendimin e femres, per te mos prishur fshatin. Por e porositi: - Qendro afer grave qe ddo te flasin kunder largimit te fshatit, kur do te takohemi me thuaj mendimin e tyre. Nderkohe ii kujtua porosia e nje prej shokeve te partise ne rreth. Nga biseda e tij kishte kuptuar, per te ruajtur pozicionin kishte disa menyra, me kryesorja ishte te zbatonte ne kohe urdherat dhe direktivat qe vinin nga lart. Pasi ishte kthyer nga kryeqyteti kaloi me shume se nje muaj, qe mendohej per te gjetur menyren qe porosine e udheheqesit t'a arrinte ne kohen me te shkurter. Pasi krijoi iden rreth se ciles duhej te diskutohej, urdhroi mbldhjen e partise. Megjithse nuk kishte te drejte, shoket e organizates i bindi ne menyre te admirueshme. Ky moment influencoi me von, mbasi asnje vendim ne organizate, s'mund te merrej pa pelqimin e tij. Si veprohej do vendim merrej me shumice votash. Ne do kohe pastertia morale i ka shtyre njerzit te synojne ne menjanimin e te keqiave, nga te cilat njerzit trishtohen. Ndersa ne kohen qe sojnikasve u digjej shpirti nga e padrejta, ne parti profanet benin shumicen. Ne mbledhjen e jashtezakonshme te partise sekretari doli me propozim:
9

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Duke qene se partia na kshillon te prishim fshatin e ndertuar nga te pasurit dhe te ndertojme nje tjeter me te mire prane arave. Me nje te goditur do vrasim dy zogj. Do zbatojme direktiven e partise, qe eshte deshira jone dhe do rrisim me shume prodhimin e bereqetit. Ishte vjeshta e vitit te trete pas luftes, koha kur mblidhen e shtrydhen rete dhe, erren grykat e maleve.Te nesermen ne fshat u degjua gjema, por shumica nuk e besoi. Ne qofte se eshte e vertete tha xha Jahjai ne nje bisede, sekretarit i ka shkar mendja! Ndersa antaret e partise ne mbledhjen e organizuar per kete qellim, kishin ngritur doren njeri pas tjetrit. Qielli i Sojnikut u mbulua nga re te zeza, te cilat paralajmeruan stuhine. Te nesermen lajmi per prishjen e fshatit tronditi zemrat e te gjithve, perve konunistve. Ne proteste u ngriten te medhenj dhe te vegjel, por nuk ndodhi gje, Mbasi sekretari kishte ne doren freret e kalit. Protesta u shua si flake kashte. Megjithe shperfilljen qe i beri popullit, ne zemren e tij mbeti dika, e cila pak e nga pak u shumua. Do te kalonin shume vite qe furtuna te kthehej ne stuhi. Ishte e pamundur qe fshati te vendoste per fatin e tij. Mbasi fuqia e sekretarit ishte aq e madhe, sa mund ti shkermoqte si kokrrat e grurit, mokra e mullirit. Pas zgjodhjes antar i pleniumi, ne duart e tij kishte jeten e sojnikasve. Cdo gje behej sipas urdhrave te sekretarit. Vitet ecnin me ritmin e kohes. Ne qofte se kushtet s'ishin, sekretari i kthente ne favor. Mbasi ndihma e mikut e kishte ngritur ne detyre. Dhe ishte ne pritje te ngrihej me lart. Endrra iu plotesua ne fund te pesevjearit. Ne mbledhjen e byrose shoku Vetetima kishte bere propozimin: Shoku Demo Gurra, sekretari i partise ne Sojnik, dhe antar i pleniumit te rrethit, ka dhene kontribut te veante per ngritjen e kooperatives bujqesore te tipit te kolkozit. Duke qene se ka bere nje pune te shkelqyer revolucionare, propozoj te zgjedhej kandidat i Komitetit Qendror. Fati ne jeten e njeriut eshte si ai i peshkatarit ne lume. Kur hedh grepin me karem versulen peshqit e uritur, kush e kafshon, i pari ngec ne grep. Nderkaq peshkatari ngre kallamin dhe peshkun e hedh ne zall. Keshtu ndodhi ne mbledhjen e zgjeruar te Komitetit Qendror. Sekretari i pare i rrethit ne baze te propozoimit te shokut Vetetima, beri me pak fjale biografine e shokut Demo Gurra, si nje nga revolucionaret e vertete. Eshte nje nga shoket me te devotshem qe partia e ka caktuar te punoje ne baze. Eshte komunisti me i vendosur i diteve te para te lirimit. Eshte i punes dhe i aksionit. Megjithse pa arsim, ka pervetesuar ne menyre revolucionare mesimet e partise. Duke qene besnik i vijes ka aftesi te kryej do detyre qe do ti ngarkoje partia. Per mendimin tone ne rreth, eshte kandidatura me e pershtatshme qe e meriton te zgjedhet ne forumin me te larte te partise. Me pas sojnikasit ishin perballe ujkut qe, regjimi i veshi lekuren e qengjit. Ne Sojnik filloi te sillej here popullor, here kapedai. Ne rast se punet nuk shkonin mbare, kerciste dhembe e dhemballe, duke ua hedhur fajin atyre qe pushteti u ishte marre pronat. Dhe betohej:
10

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Ne rast se ndonjeri nuk do bindet, ta dije qe dhemballet do t'ia shkul nga folea! Koha e hipi ne kal, pakojte e te cilit leshonin xixa. Nderkohe shoket i urdhroi te rritsin presionin qe deshira e shokut Vetetima te realizohej same shpejt. Te gjithe duhej te punonin per te bindur popullin, se e kerkonte interesi i partise. Detyra me kryesore ishte bindja e te pabindurve. Ne fillim hasi ne veshtire por s'vonoi te gjente alibine. Pasi u konsultua me kryetarin, gjeti me te arsyeshme erresimin e punes se brezave te shkuar. Ndryshe s'mund te dilte e paster puna e tij e piste. Nga menyra sesi rrodhen ngjarjet doli e domosdoshme te fuste perarjen ne popull. Me pas qellimit do t'ia arrintet me lehte. Ditet e para sulmoi ish te paret e fshatit, mbi te cilet flakeroi urrejtjen, me te cilen kishte mbushur zemren vit pas viti. Te gjith ata qe nuk i binin fyellit ne brimen qe i interesonte sekretarit, nuk pane dite te bardha. Tani nuk ishte askushi, qe se pyeste kush. Kishte dale mbi te tjeret dhe gjithshka do te behej si deshironta ai. Ne rast se do te dilte nje kundershtar lakun e kishin ne fyt. Me pas rruga mbetej e hapur. Puna ne dukje sqaruese vazhdoi ethshem. Ne disa raste ndonjerit i hidhte doren krave, ne raste te tjera perdori friken. Ne mbledhjet qe organizonte me popullin per te sqaruar politiken largpamese, s'linte rast pa vene ne dukje punen e mire, per te cilen partia e kishte ngritur ne qiell. Disa vite te shkuar ishte e pamundur te mendohej qe Sojniku mund te shkaterrohej nga vete sojnikasit. Por erdhi partia qe rregullat ndryshuan. Ne kohen e partise ngjarjet ridhnin ndryshe. Per te realizur qellimin mendoi qe ne popull te sillte shembullin e hekurit. Kur hekuri nxehet, tha i bie me ekan dhe merr formen. Ishte e qarte, kush do te kundershtonte ekanin e kishte mbi krye. Ne fillim bindi te tijte. Me pas ata qe i shkuan pas i beri agjitatore per te bindur shoket dhe miqte, deri sa siguroi shumicen ne dukje. Pas gjashte muajve krijoi opinionin: eshte qesharake te banojme larg punes, kur te banonojme prane arave do behemi me te kamur. Kundershtaret nuk levizen nga qendrimi. Nderkohe pjesa qe kishte perqafuar deshiren e sekretarit filluan te peshperisin: Mos i besoni ata qe pretendojne te kunderten, mbasi mireqenia qe do te siguhet u vret syte. Degjoni fjalen e partise si fjalen e perendise. Ne kohen qe ne fshat kishte dy qendrime, per te mposhtur kundershtaret sekretari thirri ne zyre komunist Arifin, Kapon dhe Peulin,.Tek te cilet kishte besimin me te madh. Ne biseden qe zgjati me shume se nje ore situaten ne fshat e paraqiti teper revolucinare. Pasi spjegoi masat qe kishte marre partia per te ardhmen tha: U thirra mbasi do t'iu ngarkoj me nje detyre te rendesishme. Duke filluar qysh neser do shkoni ne do mehalle. Do te mbeshteteni tek miqte dhe farefisi ddhe do te bisedoni shtruar mbi leverdine qe do te kete secili, kur te ndertojme fshatin afer arave. Pas punes koke ne koke ddo te kerkoni mendimin e tyre. Ambiciet qe kishin filluar ne organizate kishin mbjelle dis'harmonine me njeri tjetrin, te cilen e 'frytezoi sekretari fudull. Veprimet ambicioze kryhen, kur njeriu pushtohet nga urrejtja e pakontrolluar. Te shtyre nga qellimi i keq, sekretarin e
11

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

informonte secili per te verteta dhe te paverteta. Pas grindjes qe kishte patur me Sulon, Spirua ishte ankuar. Nuk dihej 'fare kishte thene, po me von u kuptua, ne kohen qe sekretari filloi te dyshonte ne sinqeritetin e Sulos. Te nesermen e lajmeroi ti shkonte ne zyre, te cilin e priti me dashamiresi. Jam i bindur tha, qe detyrat i kryen me partishmeri. Duke qene se partia ka per detyre te binde popullin, per te realizuar ne kohe porosine e udheheqjes, Mendoj se duke qene ne krye te grupit te agjitatoreve do te japesh kontributin tend si dje ne lufte. Detyren qe i ngarkoi sekretari, Sulua e mori persiper pa pranine e shokeve. Nderkohe veprimet i kryenin te pavarur nga njeri - tjetri. Agjitatoret shkuan stan ne stan dhe shtepi ne shtepi, megjithse me shoket dhe miqte bisedonin si revolucionare, as i binden, as moren premtime. Bashkefshatret ishin te nje mendimi: Fshati s'ka rrota, prandaj s'mund te levize sipas deshires. Shtepite qe kemi sot jane ndertuar me mundin dhe djersen e te pareve. S'mund te shkaterrohet per te plotesuar deshiren e njerit ose te tjetrit. Ne fund te javes raportuan. Sekretari mbeti i pakenaqur. Ndersa shoku Sulo kishte bindur disa nga fisi i tij dhe disa te tjere. Ne konsultim me sekretarin foli per disa veshtiresi, duke lene te kuptonte se puna e bere nga te tjeret ishte e pamjaftueshme. Lidhur me veprimin e shokut Sulo populli shprehet: kush mbiell eren korr furtunen. Per te krijuar bindje ne saktesine e punes se shokut Sulo sekretari ngarkoi Spiron ta kontrollonte, me pas t'a informonte. Nderkaq per te treguar forcen e tij ne fshat e krahasoi veten me hekurin kur futet ne zjarr dhe kthehet ne elik. Ne mbledhjen e radhes, partia analizoi detyrat qe kishte secili. Gjat diskutimit Spirua kritikoi shokun Sulon per mungese sinqeriteti. Diskutimin e tij organizata e priti me dyshim. Pasi kuptoi mendimin e shumices sekretari u ndodh ne udhekryq. Per te dale nga situata shokun Sulon e urdhroi te kontrollonte naten disa familje qe banonin afer shkorretit. Ne ate periudhe kishin lindur dyshime se komunikonin me njerez te dyshmte. Ishte koha qe hidheshin me parashute diversante per te sabotuar, vrar ose djegur objekte te ndryshme, per te bere terror dhe sabotime ne ekonomi. Gjat javes ishin pare njerez te panjohur. Mendohej se ishin diversante.Ne thashethme thuhej se ushqimin e siguronin nga familjet e pakenaqura me pushtetin. Per te kontrolluar kishte caktuar edhe Spiron, i cili do te vepronte i pavarur nga shoku Sulo. Sekretari e dinte qe vellai i tij me nene, pas lirimit ishte arratisur me bashkepuntoret e tjere te pushtuesit. Por arratisjen e tij nuk e dinte asnjeri ne Sojnik. Nga informacionet dinte qe Myrtua punonte per llogari te organizave te spiunazhit kunder interesave te Shqiperise. Mendonte se Myrtua mund te kishte hedhur diversant nga ajri. Te caktuarit e dy komunisteve per te bere pune te pavarur nga njeri tjetri kishte per qellim ti dilte se keqes perpara. Ne kohen e pershtatshme do te hapte kutine e Pandores. Disa nga familjet qe Sulua duhej te vezhgonte ishin te afermit e nenes. Duke qene te lidhur me pushtetin, e konsideroi te turpshme te kontrollonte shtepite e tyre,
12

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Me mendimin se si te lidhur me pushtetin ishte e pamendur ti mbanin diversantet me buke dhe ushqime. Pasi mbaroi afati, diten e caktar shkoi te sekretari ti raportonte. Ne familjet qe kam vezhguar nuk kam vene re njerez te dyshimte. Mendoi se ne kete menyre i sherbente me mire politikes se partise. Sekretari i informuar nga shoku Spiro e degjoi me kujdes. Ne fund kerkoi t'ia bente informacionin me shkrim. Familjet e Myftarit, Kios dhe Resulit shkroi Sulua ne deklarate, jane te lidhura me partine. Gjat netve qe kam bere kontrollin ne shtepite e tyre, nuk vura re te hyjne ose te dalin njerez te dyshimte. Shoku Spiro si i perkrahur nuk mund te mos gezohej, qe i erdhi rasti ta konsideronte informacionin e Sulos si piken e helmit qe do te pikonte ne kupen e tjetrit. Ne dokumentin qe leshoi me shkrim deklaroi: Gjat kontrolllit te bere ne shtepine e Myftarit, pash qe u fut nje i panjohur. Mendoj se eshte i dyshimte. Familja e Myftarit bente pjese te, te afermit e Sulos. Deklarata e shokut Spiro, sekretarit i shkaterroi besimin, per sshokun Sulo. Prandaj ndaj tij filloi te mbaje qendrim indiferent. Nuk e afroi si dikur, po mjaftohej me nje pershendetje kur e takonte. Nga nenvlersimi qe sekretari tregonte ndaj tij, Sulua kuptoi qe i kishte dale nga zemra dhe u thartua. Kur shpirti le trupin, harron te njohur dhe te panjohur. Pasi mbaruan mbjelljet e vjeshtes u be mbledhja e partise, per te analizuar realizimin e detyrave te periudhes. Pas raportit euforik te sekretarit filluan diskutimet. Sulua kritikoi sekretarin, per zvaritjen e mbjelljes se grurit ne kohe ne disa parcela. Mbasi ne mbledhjen e kaluar sekretari per nje problem me pak rendesi, kishte bere autokritike, gje qe s'kishte ndodhur here te tjera. Por kritiken e Sulos nuk e gelltiti. Per te treguar se s'mund te luhej me zjarrin, caktoi dy te besuar ta gjurmonin Sulon ne fshehtesi, per t'ia zene koken me dere. Pasi grumbulloi fakte, me shume te pasakta, njoftoi mbledhjen e jashtezakonshme te partise. Si gjithmone mbledhjen e hapi me statutin e partise. U ul ne tavoline dhe e hapi ne kapitullin: mbi masat disiplinore. Pasi lexoi pjesen Mbi disiplinen ne parti lejoi diskutimmin. Pasi diskutuan Kapua me Arifin. Me pas diskutoi Spirua i porositur, Ne diskutimin e tij kishte kritike dhe akuze. Spiro ngriti alibine se Sulua ne biseda me fshataret nuk ishtetreguar revolucionar, Si eshte e mundur? - pyeti qe ne biseda me fshataret mbron pronen private! Pasi mbaroi diskutimin u ngrit Sulua i revoltuar. Diskutimin e tij e quajti mashtrim, me te cilin kerkon t'u hedhe hi syve komunistve te organizates. Une jam revolucionar u pergjigj me inat Sulua. Periudha e luftes ne mal me ka mesuar te mos pajtohem me armikun e klases, prandaj uditem. Une nuk kam bisduar asnje here per pronen dhe pronaret me bashefshataret. Prandaj diskutimin e Spiros dhe te ndonje tjetri e quaj tedencioz dhe te pavertete. Nderkohe sekretari u ngrit nga karrikja ne forme demostrative. Doli nga tavolina dhe qendroi perpara saj. Vuri doren ne xhep dhe tha: Ne jemi komuniste, ne fshat jemi me revolucionare. Pra jemi me te
13

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

devotshem. Prandaj kur flasim duhet te jemi te matur, te besuar per ato qe themi. Ne kete mbledhje vura re me keqardhje qe Sulua u revoltua. Pse u revoltua shoku Sulo? Revolta e tij nuk shpreh partishmeri po arrogance. Ju e dini qe arroganca eshte qendrim borgjez. Prandaj propozoj qe ndaj aktit te tij te shemtuar, shoket te mbajne qendrim revolucionar. Ne kete rast Sulua gaboi, po nuk eshte gabimi i pare. Nga shoket jam vene ne dijeni se edhe per probleme te tjera mjaft delikate ka gabuar. Prandaj kritika nuk eshte e mjaftueshme. Ndaj atij qe gabon partia duhet te jete vigjilente. Me qendrimin qe duhet te mbajme ndaj gabimeve te tilla duhet te tregohemi revolucionare. Partia ne gjirin e saj nuk mund te mbaje antare qe se meritojne emerin revolucionar! Fjalen e sekretarit komunistet e priten te shokuar. Ishte e pamundur te besonin per Sulon, i cili kishte luftuar dy vjet ne mal. Sot nuk mund te behej kunder revolucionar. S'ka mundesi, peshperitnin disa komuniste me njeri tjetrin. Partizani s'mund te behet borgjez! Borgjezi eshte antirevolucionar! Pse antirevulocionar ishte Sulua kur luftoi kunder fashizmit? Nga e padrejta ngriten zerin te cilin e degjoi sekretari, besniku i vijes dhe u ngrit vrullshem: Ju qe peshperitni vesh ne vesh, duhet ta kuptoni. Per asnjerin nga ne nuk eshte e mjaftueshme veprimtaria qe ka patur ne te kaluaren, por qendrimi qe ka sot. Nga qendrimi i sotem i shokut Sulo, kuptohet nese eshte ose jo revolucionar! Organizata heshti, secili uli koken dhe priti me ankth do te ndodhte. Ndersa i perkedheluri mendoi, kishte ardhur asti te perfitonte. U ngrit ne kembe pa kerkuar leje dhe sulmoi Sulon si te komprometuar nga armiku i klases. E kam pare Sulon duke biseduar me nje nga ata, qe dikur kam punuar argat ne arat e tij. Dhe pyeti: Si eshte e mundur qe nje komunist te bisedoje me te deklasuarin? Ne qe jemi te partise, me ata nuk na lidh asgje. Duke qene se Sulua ka shkelur vijen propozoj te dorezoje tesren e partise. Pas propozimit, ngriti doren Spirua, qe kishte bere deklaraten. Mendoi se ishte asti te forconte besimin te sekretari. Me argumente qe su besuan iu versul Sulos si te ishte armiku i tij prej kohesh. Ne organizate Spirua njihej qe mezi kryqezonte dy fjale, prandaj. nuk e kuptuan qe ne diskutimin e tij sajohej pa frike e paverteta. Si ishte e mundur ti vinte goja pa iu dridhur qerpiku. Ne fund Spirua tha Jam dakord me parafolesin per faktin se me partine Sulua nuk tregohet i sinqerte. Nje nate sekretari na ngarkoi te kryejme nje detyre te rendesishme. Ne fund sekretarit nuk ia tregoi te verteten. Partia na meson te jemi te sinqerte. Ne te kundert demtojme interesat e saj. Ne rastin konkret Sulos i mungoi sinqeriteti, prandaj si genjeshtar duhet te perjashtohet nga radhet tona. Ne diskutime moren pjese disa te tjere, por nuk treguan asnje fakt qe Sulua ishte kunder partise. Nga diskutimet ishin dy kunder Sulos, por me qendrimin e tij kishte demtuar rende partine. Per mungese te fakteve shumica qendroi ne heshtje. Ne situaten e ndezur revolucionare sekretari u ngrit perseri ne kembe. Pasi i
14

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

shikoi nje nga nje, kerkoi mendim e secilit. Me pas komunistet kishin mendimin se Sulua ishte kunderrevolucionar. Me qendrimin e tij ka kerkuar ta kete mire me partine dhe me armikun e klases. Me nje fjale kerkon ta kete mire me te dy anet. Propozimi u hodh ne vote. Sulua u perjashtua nga partia. Pas perjashtimit te Sulos, sekretari korri fitoren tjeter me te madhe. Mbasi me pas do t'ua shterngonte frerin te gjithve. Tani ishte duke triumfuar midis veshtiresive. Disa dite pas mbledhjes situata u qetesua. Megjithse do antar mendonte te kunderten e asaj qe kishin vendosur bashkarisht. Pas muajit te pare mendonin kush e kishte radha pas Sulos. Ne situaten e pa qarte nuk e dinin, kujt do ti futej koka ne litar. Nga mbledhja e jashtezakonshme kuptuan, kushdo qe guxonte te kritikonte sekretarin, do te thyente koken. Dita e perjashtimit te Sulos nga Partia mbeti simbol. Me von perjashtimi nga partia komunistet u quajt pushkatim politik. Ne kohen qe sekretari kishte dale me i forte, ndodhej perpara aksionit, i cili duhej te dilte me sukses. Pavarsisht se situata nuk ishte qetesuar, ndertoi planin e punes, ne baze te te cilit do punonte per te bindur kundershtaret ne fshat. Pas e rilexoi mendoi se puna do t'i shkonte mbare, mbasi ne organizate ishin fshir ngaterrestaret. Pavarsisht se, ishte zgjedhur ne forumet e larta te partise dhe shpata i priste ne te dy ane, trembej nga gryka e pusit. Diten tjeter vendosi te bisedonte me barinjte ve e ve ose grumbull, sipas mundesive. Ne fillim bisedoi disa, ne kasollen e shokut Spiro. Gjat bisedes ngriti ne qiell politken largpamese te partise. Partia jone tha, ka dale ne skene si perfaqesuese e mireqenies se popullit. Tani qe ka marre fatet e popullit ne dore, nen udheheqjen e saj do te bejme mbrekullira. Bariu me te cilin bisedonte gju ne gju, tundi koken me mosbesim. Nuk shprehu mendim nese ishte ose nuk ishte dakord. Mbasi ne qenien e tij ndjeu hutim dhe frike. Dy barinj te tjere mendoi, kishin qene komuniste, nga kundershtimi qe i bene i perjashtoi nga partia. Dhe pyeti nen ze. Po me bariun e thjeshte si do veproje? Pa tjeter, ne qofte se kundershtoj, do me fute ne burg! Ashtu duke qendruar me koken ulur, ju perfytyrua e kaluara. Si ne enderr i doli perpara gjyshi i sekretarit. Nderkaq iu kujtua koha kur kishte punuar si oban per ti mbareshtuar dhite. Kishte qene i ashper por i drejte. I kishte ardhur keq se ne krye te dy vjetve kishte vdekur, ne nje nate pa hene kishte rene ne humnere. Me von, punen e kishte vazhduar me babane e sekretarit. Duke i krahasuar, mendoi se i biri si kishte ngjar tet. Nje dite ishte nevrikosur, per nje gabim qe kishte bere, e kishte rrahur deri sa ishte gjakosur. Nuk u ankua te kryeplaku i fshatit, mbasi mendoi se kishte femije per te ushqyer. Vitin tjeter kishte filluar lufta. Si te gjithe edhe ai me fakir fukarane kishte dale partizan..... Hapi syte dhe iu verbuan nga drita, u drodh. Sekretari e vuri re, por mendoi se e kishin sensibilizuar fjalet e tij. Te nesermen vendosi te mblidhte obanet ne zonen e stanit te Sulos, si i perjashtuar nga partia, do te behej pengese. Per ti dale te keqes perpara vendosi te merte masa. Ne afersi te stanit vershelleu, duke vene gishtin tregues nen gjuhe. Ne dere te kasolles doli
15

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Sulua, pasi vendosi pellemben siper syve, e njohu. Nderkaq: bujrum, bujrum sekretar! Mirese erdhe. Pas takimit duke rrahur shpatullat e njeri tjetrit u futen brenda. Sulos i ndriten syte nga kenaqesia qe ndjeu per viziten e papritur te sekretarit. Tjetri e vuri re dhe mendoi ta frytezonte. Vizia ime,- tha nuk ka karakter personal. Partia ka muar punen tende si dje ne lufte dhe sot per ndertimin e Shqiperise se Re. Tek shoku Sulo kemi pare pateriotin sy patrembur, i cili nuk ka vene asnje here interesat e tij mbi ato te atdheut. Kete cilesi partia e ka vleresuar, prandaj kam ardhur te bisedojme. Biseden duhet ta bejme bashke me gjitonet, lajmeroi te mblidhen. Nderkaq Sulua i ngazellyer, per perseritjen e se kaluares, lajmeroi miqte dhe shoket, pas gjysme ore kasollja u be qendra, ne te cilen sekretari filloi prapaganden, per te vene ne jete vendimet largpamese te pertise. Ne kohen qe filloi te flase obanet enderronin ditet e lumtura, por ne astin qe u shpreh se fshatin qe kemi sot, duhet ta afrojme prane arave, se atje eshte buka, u tronditen. Sulua mendoi te keqen. Duke njohur karakterin e secilit, sekretari mendoi: ekani i detyron gozhdet te futen ne drrase. Prandaj ne biseden e tij nuk kerkoi mendim, por perdori presionin, si mjet per te arritur qellimin. Jeta e paslirimit kishte ndryshuar nga ajo e kaluara. Interesi i secilit ishte vene perfund atij te fshatit, prandaj asnjeri nuk guxoi te dilte hapur kunder vijes. Kur sekretari fliste, ata mendonin te gjenin te mesmen, midis aprovimit dhe kundershtimit. Por opurtizmin, mendoi Sulua, partia e denon njelloj si tradhetine. Ishin ne udhekryq. Duke qene se stani, ne te cilin behej mbledhja ishte qendra, Sulua ndjeu pergjegjesine. Tani nuk mendoi se perjashtimi e kishte larguar nga gjiri ipartise, por me te keqen. U tremb. Nderkaq nje nga te mbledhurit shprehu mendimin: per te dhene mendimin duhej te mendohej. Inisiativa u sherbeu si ura per te kaluar lumin. Sekretari premtoi se do te kthehej se shpejti. Pavarsisht se gjat javes shkoi stan ne stan, punen nuk mund ta quante te mbaruar. Ne fund te javes shkoi ne fshat te bisedonte shtruar. Duke qene se shumca ishin kunder, urdhroi te vinin obanet e bagetive afer fshatit. Mbasi ne mbledhjen e kaluar e kishin duartrokitur. Te nesermen ne mesdite fillonte mbledhja ne kafenen e fshatit. Sekretarin e shoqeronin kryetari i kshillit dhe nje oficer ne dukje kapedai. Mando Qorri, ne krye te ngrupit me te rinj komuniste, do te shkonte tek bujqit, te prapagandonte leverdine qe do kishin, kur fshati te afrohej prane arave. Nje ore perpara zune vend ne tavoline, nderkohe urdhroi dyqanxhiun te sillte tre kafe me konjak. Pasi i pregatiti, Zoti Spiro shkoi duke tundur vithet dhe e takoi si te parin e fshatit. Iu kujtua se ishin takuar disa vjet perpara, atehere oban, megjithse ishte vape kishte veshur shallvare shajaku. Ndersa tani kishte nje kostum kadife akull te ri. Kapelia me strehe kishte zevendesuar qylafin me ane te nxira nga djersa. Pasi i serviri secilit kafene, sekretari e pyeti per myshterinjte, per ti kujtuar biseden nga e cila kishte mbetur i pakenaqur dhe largimin nga dyqani pa e
16

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

pershendetur. Zoti Spiro nuk iu pergjigj, por shkoi tek banaku dhe priti ne heshtje. Pasi mbaroi kafene sekretari filloi tu flase bashkefshatareve larg e larg. Ne qofte se qeverria tha, ka filluar te ndertoje qytetet qe u dogjen nga lufta, ne Sojnik do fillojme te bejme ato, qe ne te kaluaren nuk jane bere mire. Ne fillim largimi nga trojet e vjetra, do na duket i veshtire. Por ju siguroj se inisiativa e partise do te na nxjerre ne drite. Prandaj biseden do ta filloj me pyetjen: Cilat jane arsyet qe sot komunistet e fshatit mbeshtesin fuqishem fjalen e partise, e cila na kshillon t'u afrohemi arave? Ne radhe te pare largesia. Ne more shoke, nuk kemi transport per te shkuar dhe kthyer nga arat. Ndonjeri mund te pyes: Po deri tani si kemi punuar? Ju te gjithe e dini, kemi punuar me te keq. Disave nje kal ose nje gomar u ka sherbyer per te mos udhetuar ne kembe, ose per transportin e bereqetit, te plehut dhe ushqimin e kuajve. Ndersa ata qe se kishin, kane shkuar dhe jane kthyer ne shtepi te lodhur. Transportin e kane bere me krah, ose me kafshen e shokut ose te mikut. Ne pergjithesi, qofte ata qe kishin kuaj, ose ata qe s'i kishin, punen e kane filluar me vonese. Prandaj ares nuk ia kane marre bereqetin qe duhej te merrnin. Edhe pasdite nuk jane larguar nga ara, pa i zene nata. Me kete praktike partia nuk mund te pajtohet. Ne radhe te dyte vjen argetimi. Bujqit duke punuar tere diten ne are, koha per udhetim, zevendeson kohen qe rinia kerkon te argetohet. A mund te jetoje rinia pa u argetur? Ne qofte se njeriu jeton pa ajer dhe uje. Duke qene se partia argetimin e vlereson njelloj me buken na del per detyre qe ketij problemi ti gjejme zgjidhje. Ne radhe te trete: del e nevojshme ta grumbullojme ne nje vend te vetem. Per disa arsye. E shikoni si jane shperndare fshataret tane? Disa jetojne ne kodra, te tjere rreze malit, ose ne ane te lumit. Disa neper ara. Atje nuk mund t'i lejojme, mbasi zvogelohet fondi i tokes are. Ne nuk mund ti lejojme edhe per faktin se padashje shperdorojne prodhimin bujqesor. Si e shikoni kemi shume pune per te bere. Ne jemi te vendosur dhe do t'i bejme. Mbasi ne krye kemi partine qe na kshillon te bejme pune te mira. Per ne eshte e domosdoshme ta ndertojme fshatin afer bukes dhe te zere nje siperfaqe sa me te vogel. Ne qoftese do te kete nga ata, qe nuk do t'u pelqejne vendimet tona, i lajmeroj qysh sot nuk do ti kene punet mire! Pra nga inisiativa jone revolucionare do te kemi leverdi. Duke banuar afer tokes do te kursejme kohen qe humbasim nga udhetimi dhe ne ara do punojme me teper. Ndersa rruga nuk do te na lodhe si perpara. Une e di, qe ka midis jush disa qe mendojne fshati qe kemi eshte si zjarri qe i ngroh. Po ata e dine se kur shuhet ne fund mbetet hiri? - Eshte e vertete shoku sekretar, qe kini vendosur te transferoni fshatin?- Pyeti nga banaku Zoti Spiro. Tjetri e shikoi mevemendje vetullngrysur. Pasi u rehatua ne karriken me ndenjese kashte tha:
17

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- Per ate po flas. Por mos u udit, sojnikasit jane aq te menur sa e kuptojne, sa me afer arave, aq me te lehte e kene mbledhjen e bereqetit pa firo. Me bollekun qe do krijojojme me duar tona do jetojme ne kamje. Brenda pak kohve me ndihmen e partise do te ndertojme nje fshat tjeter, i cili nuk do te dalloje nga qyteti. Do te sakrifikojme, por sarificat na kane rene ne pjese. Tani qe kemi pushtetin do te bejme ne pak kohe, ate qe agallaret nuk e bene ne shekuj. - Ne qoftese kishit vendosur ta transferoni ne vend tjeter, pse lejuat te ndertonim shtepite qe dogji lufta? - Tani jane shkundur xhepat. - Tha i moshuari ne rreshtin e pare. Pa pritrur pergjigjen e sekretarit Daut Lima i pezmatuar tha Ju e dini sa e veshtire eshte te ndertohet nje shtepi e re, po nje fshat si yni? Fjalet e tij shrehnin pezm dhe keqardhje, njelloj si te ishte perpara nje morti. Ai vazhdoi: Sekretar! Mos u bej shkak te prishet fshati, per bukurine e te cilit zemra na behet zemra te gjithve. Si fshatin yne eshte veshtire ta gjesh ne kaza. Fshatin e kane ndertuar gjysherit bres pas brezi, me mund dhe djerse. Ne bijt e tyre s'kemi arsye ti veme kazmen. Fshati yne ka shume te mira, qe nuk mund te krahasohet me ate qe propozon te ndertohet prane arave. Per fare do thuash ti? Per shtepite qe jane me dy kate, sot s'mund ta beje asnjeri. Per limen e shendetshme. Per krojet me uje te ftohte ne mes te fshatit. Me kryesoria veriu ne vere. Te marra se bashku jane pasuria me e madhe per shendetin. Degjo ti shoku Daut! Ne qofte se nuk e di, po ta them une. Tek ne klima eshte njelloj. Atje ku do te ndertojme fshatin e partise, ujin do ta kemi te ftohte dhe me bollek. Grate nuk do ngarkohen me bucela, mbasi partia do t'ua oje ujet ne do shtepi. Sa here te kene nevoje, do te hapin rubineten. Por nuk te kuptoj, 'te shtyn te kundershtosh? Ti dhe disa te tjere duhet t'a dini, sot kane ardhur kohe te reja. Prandaj me vendimet e partise duhet te jini dakord. Me kundershtimin qe ben ti Daut nuk uditem, mbasi disa nga ju, kini jetuar si shushenjat ne kurriz te popullit. Partia ka vendosur t'u afrohemi arave te prodhojme bereqet me shume. Do prodhojme grur dhe miser aq sa s'mund ta marresh me mend. Une mendoj se ti Daut je burre i menur, prandaj duhet t'a kuptosh nga duhet te peshoje kandari! Ti me disa te tjere duhet te jini dakord me fjalen e partise. Boll jetuat ne kamje, ndersa populli ne fukarallek Tani jemi te lire dhe mundesite do ti krijojme per te gjithe. Mbasi i kemi te gjitha mundesite te prodhojme per vete dhe per te tjeret. Kur t'u afrohemi arave nuk do pyesim per kohen. Por do te punojme dite e nate qe fshatit t'ia ndryshojme faqen. Sekretari ngriti ne qiell punen e partise ne fshat. Nen udheheqjen e se ciles ishin bere dhe po beheshin mbrekullira, te cilat nuk ishin bere ndonjehere. Tani qe po kolektivizojme ekonomine tha me pas, siperfaqen e tokes are do ta mbjellim ne menyre te planifikuar. Do te studjojme menyra te reja per te rritur prodhimin. Farerat do ti zgjidhim nga ato qe kane rendimente te larta. Nuk eshte e larget dita qe makinat bujqesore do te zevendesojne paremenden prej druri. Keto jane disa nga masat me te rendesishme. Ata qe nuk jane kolektivizuar ende efektin e ketyre masave do ta shikojne pasi te bashkohen me ne, ne kolektivat bujqesore. Pasi te
18

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

mbaroje kolektivizimi, punet do ti administrojne specialistet qe kemi derguar te pregatiten neper shkolla. Ata do te bejne permiresime ne menyren e shperndarjes se te ardhurave nga puna. Pasi te kolektivizojme te gjitha tokat do te kemi mundesi te bejme investime per te shtuar siperfaqen e tokes are. Do hapim toka te reja. Kjo eshte nje menyre tjeter per te rritur me shume prodhimin. Per blektorine do tregojme kujdes te veante,mbasi ne te ardhmen do bejme permiresimin racor. Nga nje dele do te marrim me shume lesh dhe qumesht. Ndersa lopet nuk do te krahasohen me ato qe kemi sot. Si e shikoni jeta jone do te lulezoje. Do te jemi me te lumtur ne krahasim me ata qe banojne afer nesh, mbasi do te jotojme ne bollek. Nje ast heshti, per te hetuar efektin e fjaleve tek te pranishmit. Ne rast se do te kishte ndonje me mendimin e Daut Limes, duhej te merte masa. Fjala e partise nuk duhet te behet dy. Pas disa minutave ngriti koken. Nderkaq vuri re disa ne fund te kafenese, ishin afruar koke ne koke dhe dika bisedonin. Sekretari u ngrit ne kembe. Goditi tavolinen me grusht dhe tha: Me lejoni te bej disa sqarime. Mbasi moskuptimet mund te vijne se nje pakice mbron interesin personal. Kini parasysh se interesin e familjeve te veanta partia do ta vere nen interesin e fshatit ose si ta quajme ndryshe, interesin e pergjithshem. Si duhet ta kuptoni? Ne fshatin tone banojne me shume se katerqind familje. Ne te shkuaren dyzet prej tyre, kane jetuar mire dhe shume mire. Te tjerat: dika, mire ose keq. Ndersa partia kerkon qe te gjithe te jetojne shume mire. Poqe se nje pjese e atyre qe kane qene te kamur, do te kerkojne te veohen nga te tjeret, partia nuk do t'i lejoje. Do te marrim masa qe edhe ata te ecin bashke me shoket. Nje problem tjeter qe duhet te sqaroj eshte: Ne te ardhmen te gjithe do te jene te barabarte. Prandaj ambicja e secilit duhet te jete pervetesimi sa me mire dhe sa me shpejt i mesimeve te partise. Ata qe do te dallohen ne kete drejtim do ecin perpara. Ndersa ata qe do perpiqen te na vene trare nen rrota, s'do kene vend midis nesh. Prandaj kushdo qe do te diskutoje ne mbledhjet tona, duhet te mos beje prapagande personale. E treta. Nuk do te lejojme asjerin te kerkoje perkrahje nga miku. Mikun me te mire do ta gjeje tek partia. Detyra ime kundrejt fshatit eshte permiresimi sa me shpejt i bazes ekonomike. Prandaj del e domosdoshme t'u afrohemi arave sa me pare. Secili nga ju duhet te jete i qarte. Kur te arrijme forcimin e bazes ekonomike, do te jetoje ne bollek. Atehere do te behemi me te forte. Une si mbrojtes i interesave te fshatit kam marre udhezime nga partia. Sa me shpejt t'i marrim vendimet, aq me te forte do te behemi ekonomikisht. Une jam zotuar per kete. Prandaj nuk ka arsye qe te krijohen veshtiresi per zbatimin e ketij programi. Poqe se, ndonjeri kerkon te behet viktime, ne qafe paste veten. Sot kerkoj qe keto mendime te perkrahen nga te gjithe bashkefshataret. Ne kete menyre kemi mundesi t'i largohemi me shpejt se shkuares. Kaq kisha per t'u thene. Heren tjeter do te kerkoj nga secili, kur te marrim vendimin ta kete mendjen ne koke. Te mos guxoje asnjeri te beje shaka dhe te veproje
19

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

sipas interesit te tij. Interesi i te gjithve eshte ai qe tregon partia. Sekretari u ngrit ne kembe, u ngriten shoqeruesit dhe pjesmarresit ne mbledhje. Nderkaq u vu re se sekretari u largua i kenaqur per mbledhjen, te cilen e mbylli me sukses. Tregtari ne shenje nderimi e percolli deri tek dera. Por ne kohen qe kthehej tek banaku iu kujtua keshilla qe i dha Daut Limes. Nga duhej ti peshonte kandari. U frikesua! Ne mbremje pasi bylli dyqanin shkoi ne shtepi. Gjysmen e nates e kaloi duke menduar pasojat. Afer mengjezit arriti ne perfundimin qe s'ia tha askujt. Ne klubin e fshatit Miqte e vjeter shkonin do mengjes tek Zotit Spiro per te pir kafe, rralle konjak Metaksa. Kur s'kishte kliente Zoti Spiro ulej ne tavoline me miqte myshterinj per te marre pjese ne muhabet. Sidomos per pershtypjet qe ishin krijuar pas fjales se sekretarit per prishjen e fshatit. Javen tjeter biseda u perqendrua tek varferia. Si ishte e mundur, disa nga bashkefshataret ne te kaluaren s'ishin perfillur. Sot kishin dale ne krye te fshatit. Kush i nxori dhe pse i vune ne krye, nuk eshte veshtire te kuptohet, tha Zoti Bekim. Ne te kaluaren secili vleresohej sipas punes dhe kapacitetit. Ata qe e kishin kungullin bosh nuk e meritonin vemendjen. Ne kete menyre secili kishte vendin qe i takonte. Ata qe ishin te zote e punes dhe te fjales, fshati i kishte ne krye. Te tjeret, ne qofte se kishin nje cope are e punonin, ndryshe punonin argate tek te tjeret. Ju mund te pyesni: Si eshte e mundur qe argatet i vune ne krye te fshatit? Mbasi ne ate kohe nuk ishin te zote! A e shikoni, do gje ka ndryshuar. Te gjithe ata qe perpara luftes kishin mbetur pas, sot kane dale perpara. Dal nga dal do te ngjiten, derisa te kapin majat. Prandaj duhet te arsyetojme ne varsi te kushteve qe krijohen. Ai qe ka pozite ne parti, preferon t'i kete duart e lira! Duke vendosur ne vendet ky te paaftit, do veproje sipas deshures. Sepse ate e kthen lehte nga ti interesoje. Keta njerez jane si puna e telit te bute, qe kthehet lehte nga e lyp nevoja,. Zoti Bekim ishte ulur ne karriken me ndenjse kashte, duke mbajtur bastunin me koke argjendi midis gjunjeve. Sipas zakonit i binte dyshemes sa here mbaronte fjalen. Me kupimi: ta dini eshte keshtu si them une dhe se tund topi. Bota ishte ndryshe dje, ndryshe sot, prandaj duhet te kemi mendjen, vazhdoi Zoti Bekim. De jure jemi te lire. Ndersa De fakto duhet ta mbajme gojen mbyllur. Domethene duhet te kemi kujdes, s'duhet folur kunder pushtetit. Ai qe ka dy pare mend, le ta kuptoje. Te tjeret, po te duan le ti bien murit me koke. Megjithse jemi te nje fshati, me bashkefshataret nuk jemi te barabarte. Do ta vini re qe s'do kalojne shume kohe, s'do kerkojme barazi, por kotheren e bukes. Lirine do ta kemi me pikatore. Te lire do te jene ata qe kene besimin e pushtetit. E degjuat 'tha sekretari? Duhet ta kuptoni nga duhet te peshoje kandari! Duhet ta kuptojme ku po shkojme! Ne nje te arthme jo shume te larget, do te jemi si
20

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

kopea qe shkon pas perorit. Ne rastin tone pas sekretrit. Prandaj kush do perpiqet te dale nga tufa do ta haje bisha. Dakord! Zoti Mui degjonte ne heshtje. Kur tjetri mbaroi biseden pyeti: - Pse, do ta haje bisha ate qe del nga tufa?- Degjoni miqte e mi! Nuk duhet te trembemi! Kuqalashet nuk i kane ditet te gjata. Dhe u kthye ne drejtim te deres te sigurohej qe s'kishte njeri. Dhe, sipas fillozofise se tij, iu drejtua parafolelesit. Zoteri Bekim! Ta dish qe anglezet nuk pajtohen me qeverine e kuqalasheve. Forin Ofisi dhe Itelixhent Servisi do na ndihmojne. Nuk perjashtohet as ndihma e zonjes Hezllak qe ka qene perkrahse e zellshme e Mit'hat beut. Grupet e rezistences ne juge dhe ne veri te vendit, te ndihmuara nga amerikanet dhe miqte tane greke, deri ne pranvere do ta mposhtin qeverine e Tiranes. Ne zgjedheje do fitojme shumicen. Qeverria qe do te formohet do lidhet me Angline. Rusia nuk mund te futet ne punet e brendshme. Utopi! Kundershtoi Zoti Bekim. Ka kohe qe Rusia e ka futur Shqiperine ne perandorine e saj. Ajo nuk do te lejoje te behen ato qe mendojme ne. Ishte e vetme, dhe megjithe perpjekjet qe bene kundershtaret, nuk ia dolen. Pas luftes, rrembeu edhe nje pjese te Europes. Thuajse i gjithe Ballkani eshte bere i kuq. Tani Rusia eshte fuqi e madhe. Ne anen tjeter, mos prit qe ushtrine t'a dergoje me buje, se e ka derguar ne forma te tjera. As grusht shteti nuk duhet te presim. Oficeret jane besniket e pushtetit, dhe per interesat e atdheut hidhen ne flake. Pushtetin e kane marre me gjak? Pa gjak nuk leshojne! Vertet jemi liruar nga fashizmi, por s'duhet menduar se jemi te lire. Nje tjeter i ka futur ne suaze dhe do t'i binden. Shpresa vdes e fundit Zoti Bekim! - Kundershtoi perseri Zoti Mui! Jam i bindur qe kur te vije pranvera me ndihmen e Anglise..... Zoti Spiro u ua nga tavolina. Ne kafene u fut kryetari i kshillit dhe oficeri qe shoqeronte sekretarin diten e mbledhjes per prishjen e fshatit. Pasi shikuan me vrejtje grupin qe bente muhabet, u ulen ne tavolinen perballe, pa i pershendetur. Sjellja e pahijshme Zotit Mui i beri pershtypje. - Pse na shikuan si armiq, ne jemi banore denbabaden te fshatit?- Pyeti i deshperuar. Dukee pritur pergjigjen e ashper te tjetrit. Asgje te mire nuk duhet te presim as nga oficeri, as nga kryetari i kshillit. U pergjigj Zoti Bekim. Asnjeri, as tjetri se dine 'eshte miresjellja. C'sjellje te mire duhet te presim nga nje oficer mendjemadh? E shikon sa qesharak e bejne ofiqet e pamerituara? Duhet te ishte edukuar qysh ne femijeri, qe sot sepaku te sillej si njeri. Ai eshte i tille se eshte edukuar si eshte sot. Keta njerez jane qenie, qe sa u shkrepin ne tru mendimet e mira, u treten menje here, si avulli kur del nga kazani. Mendja u punon per tjeter gje. Prandaj kane mbetur gdhenj! - Dy kafe, porositi kryetari. Njeren pa sheqer. Pasi serviri kafete te shoqeruara me konjak, Zoti Spiro me goden e tij ne dore, u uroi mireseardhjen, pa i hequr syte, nga syt e oficerit. - Si te shkojne punet? Tregtar!- Pyeti tjetri, duke e shikuar edhe ai ne sy. - Si jo me mire, - u pergjigj kryetari. Lopa e Spiros ben dymbedhjete muaj
21

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

qumesht. Ne zanatin e tij nuk ia ha qeni shkopin. Thumbi i kryetarit, e beri te mendohet Zotin Spiro. - Te preme biseden! C'beni? Qani halle? - Pyeti oficeri. Dhe vazhdoi. - Fajtore behen edhe ata qe degjojne ' thuhet dhe nuk raportojne atje ku duhet! Kryetari nderhyri perseri. - Tregtari nuk heq dore nga shoqeria e vjeter. Te tjera thote me ata, te tjera me ne. Megjithse justifikohet se shoqerine ja kerkon zanati! Dhe me nje ashpersi qe kuptohej lehte iu drejtua: - Kujdes tregtar! Ne kemi sy, te shikojme 'fare ben. Kemi edhe veshe, me te cilet degjojme 'fare thua!... Pasi mbaruan kafene kryetari me oficerin dolen nga klubi pa pershendetur. - Tregetari eshte pjelle e regjimit te vjeter, duhet t' i bejme syte kater, - tha duke ecur kryetari. Ky tip nuk eshte dashamiresi yne! Kam ngarkuar nje te besuar qe e kontrollon do dite. Jam i sigurte qe nje dite, gjarprit do t' ia zbulojme kembet. Ushtaraku nuk u pergjigj. Tek zyra e kshillit porositen beiun te mos lejonte asnjerin te afrohej tek dera. Pasi e kyosen, kryetari raportoi mbi plotesimin e detyrave te ngarkuara. Ndersa ushtaraku pasi mbaroi kontrollin e materialit te grumbulluar, analizoi disa nga informatoret, te cilet s'e kishin aktivitetin e nevojshem. Me pas vuri detyra te reja. Me dy bashkpuntore nga ata, qe fshati nuk i perfill te gjurmohen te prekurit nga reforma. Ne fund e porositi te bente kujdes, keto probleme s'duhet t'i bisedonte me gruan...... Mbledhja e partise Prane zyres komunistet prisnin te fillonte mbledhja e partise. Ndersa sekretari i perpikte, priste oren te shkonte fiks kater e pasdites, me pas hapi porten. Komunistet dhe ata pa parti duke shtyr njeri tjetrin zune vend, sipas lidhjeve miqesore ne stola tre - kater vendesh. Perballe ishte tavolina e presidiumit, mbuluar me beze te kuqe. Ne mes sekretari. Anash shoket e zgjodhur per drejtimin e mbledhjes. Ne tavoline te veante Mando Qorri mbante protokollin e mbledhjes. Ne murin e pasuvatuar perballe qendronte potreti i komandantit me graden gjeneral, duke pershendetur me dore. Ne salle komuniste dhe paparti prisnin, ndersa sekretari shfletonte nje material partie. Pasi mbaroi leximin ngriti kryet, perpara tij shoket ishin duke menduar. U ngrit ne kembe, vendosi duart mbi tavoline, duke shikuar majtas e djathtas pyeti: - Mungon ndonje nga shoket? ... - Atehere mbledhjen e partise e deklaroj te hapur! Ne kete mbledhje, perve komunisteve marrin pjese shoket e kshillit popullor dhe te rinjte kandidate. Ata qe jane ne pritje per t'u pranuar ne parti. Kini kujdes problemi per te cilin jemi mbledhur eshte teper i rendesishem. Por me i rendesishem eshte uniteti qe duhet te kemi ne organizate. Ju e dini qe partia udhehiqet nga parimi i
22

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

unitetit. Prandaj, nuk do te lejoj asnjerin, qe ne diskutimin e tij te dale jashte rendit te dites. Gjat kohes qe une do te flas, ju do te mbani shenim do problem qe s'e kini te qarte. Ne fund do beni pyetje. Per problemet qe paraqiten me interes, do t' u sqaroj. Por beni kujdes, se fjala e partise per te gjithe ju qe merni pjese ne kete mbledhje eshte ligj. Per do shkelje do dale pergjegjesia. Pas diskutimeve do te miratojme problemin per te cilin jemi mbledhur, i cili ka rendesi te madhe. Me von nje pjese e komunisteve do te behen lektore, per te shkoqitur do paqartesi qe do te dale ne popull. Ndonjeri nga bashkefshataret mund te kundershtoje, ju nuk do t'a lejoni, mbasi ajo qe thote partia eshte e qarte si drita e diellit. Mund te kete te pakenaqur, te cilet do te perpiqen te vene trare ne rrotat e lokomotives sone. Duhet ta dini, lokomotiven tone nuk ka force ne bote ta ndale. Prandaj tregohuni te kujdeseshem, se dredhite e disave mund te mos i kuptoni. Por duke vene mesimet e partise mbi te gjitha, do te mbroni me fanatizme interesat e saj. Ne keto takime populli do te diskutoje mbi baze zakoni. Per ju me e rendesishme eshte mbrojtja e parimeve. Prandaj ju porosis edhe njehere: Beni kujdes! Sekretari vazhdoi te fliste me pasion. Per ' fare? Te shtyre nga deshira te dinin arsyen pse ishin mbledhur, nga ndrojtja se mori asnjeri guximin. Mbasi sekretari kercenoi me masa partie cilindo qe do te kishte mendim te kundert. Ne keto kushte te mbledhurit vazhduan te degjonin pa kuptuar per fare e kishte fjalen. Ne salle vazhdoi heshtja. Nuk kuptohej nga frika apo nga dashuria per partine! Ndersa sekretari vazhdonte kshillat. Pa menduar nese e kuptonte turma e futur ne vathe. Fliste me aq pasion sa kur erdhi fjala tek kundershtaret iu drodhen flegrat e hundes. Me pas tundi gishtin duke thene: Ai qe ka deshire le ta provoje! Pas pak ndjeu nje zbrazetire. U udit! Preu ligjeraten dhe doli ne dritare. Hapi kanatat, nderkaq shikimin e treti te nje kasolle, e cila i kujtoi kasollen e te atit. Mendoi! Isha oban si babai por, kur erdhi partia do gje ndryshoi. Kur shoku Vetetima me nxori ne krye te fshatit, hoqa dore nga bagetite. Te rroje partia, mbasi tani do gje e kam me bollek. Filloi te mendoje: Pavarsisht se ne fillim fshatareve u kishte folur pa trashur zerin. Nuk kaloi shume kohe qe ta degjonin si te kisha vrar kuedren. Pasi kaloi si ne fotografi jeten e tij, kasollja e te atit ne shpat te malit mbeti ne qender te kujteses. Ja tha me vete, ne do kohe njerzit i kane zgjidhur problemet per bukuri. Nderkaq mendoi, secili do ta ndertoje nje kasolle. Me pas do te ndertoje nje shtepi me te mire nga ajo qe ka sot. Pasi u lirua nga mendimet, qe s'e linin te qete, si te zgjohej nga nje enderr e mire u kthye tek tavaolina, me nje krenari qe s'ishte vene re tha: Shoke! Partia na kshillon t'u afrohemi arave, mbasi atje kemi buken. Kemi te ardhmen dhe jeten tone. Ju e dini, kemi vuajtur brez pas brezi, dhe nuk jetuam mire, mbasi nuk kishim mundesi. Sot kane ardhur ditet qe aq shume e kemi pritur. Nen udheheqjen e partise, jeta jone do te behet me e begate. Ne fillim do te ndertojme nje kasolle, e cila behet shpejt dhe pa shpenzime. Me
23

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

pas do ti vije radha ndertimit te shtepise. Jam i bindur qe do ti bejme me te mira, me te bukura nga ato qe kemi. Kjo direktive vjen nga qendra. Eshte deshira e zjarrte e shokut Vetetima. Ne te gjithe e njohim si revolucionar. Prandaj jam i bindur per nisiativen tone, e cila do te dale me sukses. Mendimin e mbeshtes tek bindja qe kane komunistet, te cilet nuk lene kala pa merre. Prandaj jam i bindur, se do te fitojme. Ne qoftese se dje fituam kunder armikut. Sot do te fitojme kunder atyre qe do te kundershtojne vendimin qe do te marre partia. Por beni kujdes, duhet te jini te nje mendim. Keshtu behemi me te forte. Ne rast se ndonjeri nga ju do perpiqet te dale nga brazda, ta dije nuk do te mjaftoje hosteni. Disiplina e elnikte qe ka partia nuk e lejon asnjerin te veproje sipas interesave. Ndryshe!.... Pas nje asti fjala i mbeti ne mes. Ne salle dikush levizi ne stol. Me pas degjoi peshperitje. - Ben vape tha dikush duke zberthyer xhamadanin prej shajaku. Nuk priti sa sekretari te sqaronte pasojat qe do te vinin nga mosbindja. Ndersa nje i djersitur tjeter, pasi veshi tabaron, palosi menget e fanelles prej leshi, por nga levizja u be zhurme, mbasi shallvaret e njomura nga djersa ishin ngjitur pas stolit. - C' ka ndodhur? - Pyeti sekretari i revoltuar. Komunisti i djersitur u ngrit ne kembe te fajsohej. Me pas sekretari urdhroi te benin pese minuta pushim. Nderkohe ata qe mendonin ndryshe nga sekretari te cilit nuk i jepninte drejte te prishej fshati i ndertuar me mundin e djersen e te pareve. Fashizmi e dogji, por nuk e shkaterroi, si veprohet sot. Si ta kuptojme inisiativen e tij? Nuk eshte mire nga mendja? Ne qofte se i ati s'kishte shtepi ne fshat, i biri s'ka te drejte te vendose qe te prishet. Por ne qofte se do na detyroje te ngreme doren, per te bere te padrejten te drejte, atehere na mori lumi. Vendimin qe do te marre ne emer te partise, do ta beje fakt te kryer! Ne kete menyre grindeshin obanet komuniste, qe nuk ishin dakord me sekretarin, por asnjeri s'guxoi te dilte kunder. Nderkaq sekretari u ngrit nga tavolina, futi duart ne xhep dhe shkoi ne dritare. Nje tufe me dhen merzenin ne hijen e lisit te moem, disa kuaj vraponin duke hedhur shkelma. Dy - tre kembesore te lodhur nga vapa ecnin te menduar. Ndersa dielli, megjithse ne perendim, vazhdonte te pervelonte. Pasi hodhi syt ne kodrat gurore perballe mendoi, atje do te ndertohet fshati. Pasi tundi koken urdhroi: Pese minuta pushim! Komunistet te liruar nga ngeri lane stolat dhe, duke ecur ngadal ndaluan prane tavalines, sekretari duhej te dilte i pari. Mbasi disiplinen ne parti, perve statutit e kishte vendosur dhe hijeja e tij e rende. Megjithse veten e quanin trima, ne qofte se do ti urdhronte, ne shenje nderimi ishin gati ti shtriheshin ne toke. Ne rast se do t'i shkelte me kembe, veprimin e tij do ta quanin te drejte... Ne oborr shoket tentuan t'i benin shoqeri ndersa ai mendonte: Puna e te parit te vendit kerkon marifete, te cilat mblidhen e shtohen nga gjyshi deri tek babai. Marifete te tilla nuk kam trasheguar, por i kam ne xhep. Prandaj shpatullat do t'i kem te ngrohta. Ne rast se ndodh ndryshe, dielli perseri do ngrohe.
24

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Mendimin se dielli do ta ngrohte e argumentonte me faktin: Pas luftes pjesa qe humbi ishte u hodh pertej oqeanit, per te jetuar ne token e begate. Disa nga te ikurit te shkolluar me kontributin e fshatit, kishin dale ne krye te partive politike. Nje nga ata ishte xhaxhai, i cili ishte dalluar si kundershar i te kuqve. Por, duke qene me mbiemer tjeter, nuk e shenoi ne biografi. Ndersa arratisjen e vellait nga nena, lindur ne nje fshat te larget, s'njihej nga partia ne Sojnik. Te dy i kishte garanci, ne rast se jeta vinte ndryshe, s'do te mbetej ne te kater rruget. Mbasi ishte i sigurte se vellai dhe xhaxhai do ta mbanin ne gjirin e tyre. Ne kohen qe, forcen ia kishin njohur komuniste dhe paparti, ia kishte njohur edhe ajo, qe i kishte ngrohur gjakun! Nderkaq iu kujtua koha kur kulloste bagetite ne shpat te malit. Me pas martesa me gruan qe s'e kishte pare kurre. Megjithse njerin sy e mbante hapur dhe mbyllur nuk e kishte ndar. Ndryshe, kishte te bente me gryken e dyfekut, te cilit i trembej per vdekje. Dhe rinine e ngrysi me hallven me pak sheqer. Ndonse nje grua tjeter i kishte mbetur ne mendje, si nje enderr, qe s'mendonte se do t'a realizonte. Diten e takimit me nusen e re, qe ecte duke tundur vithet, syte i nguli ne te sajt. Ndersa ajo e shikoi duke ulur e ngritur qepallet. Nderkaq fytyren ia ndrioi nje buzeqeshje e embel. Megjithse ditet kalonin, syzeza s'i doli nga mendja.... ...Pas nje gjysme ore mbledhja rifilloi. Ne kohen qe komunistet po zinin stolat, sekretari mendonte, ne 'menyre mund ta takonte femren qe i kishte prishur gjakun. Pasi kthjelloi mendimin tha: Mbledhja mbaroi. Ne fund te mbledhjes ndaloi Kapon, te cilin e ngarkoi me detyren e agjitatorit ne mehalle. T'i bindte mbi te ardhmen, pas largimit nga fshati. Ne fund te javes te raportonte mbi punen dhe pengesat. Me pas do te merte udhezime ku do te perqendrohej. Ne fund e porositi. - Per te dale me i qarte vendimi i partise, duhet agjitacion pa patur asnje mendim tjeter ne mendje, u kuptuam! Kapua u gezua, mbasi i jepej rasti te fliste me bashkefshataret per rendesine e vendimit, qe sekretari kishte marr ne emer te tyre. Ne astin qe shoket filluan te dilnin, sekretari ishte duke shetitur me duar ne xhepa, nga tavolina tek dritaria. Pas nje ast i shikoi nje nga nje, ngriti grushtin dhe tha: - Shoke, naten e mire! Beni kujdes, perpara kemi detyra te rendesishme! Ruhuni nga ata qe do te kundershtojne. Tregohuni te ashper, ndryshe demtoni me dashje interesat e partise. Te nesermen ne fshat ishte rremuje. Beheshin komente shume te ashpra. Pas nje jave njerzit menduan se ishin harruar. Por javen tjeter filluan thashethemet. Nje mishmash i padegjuar. C'thuhej tani, nuk thuhej pas nje ore. Nje i binte kudhres, tjetri patkoit. Ne mehallet qe komunistet kishin marre persiper te benin agjitqcion dhe prapagande, nuk flisnin per te mirat qe do sillte transferimi i fshatit por, per masat e
25

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

rrepta qe do te merrte partia, ndaj kujtdo qe do te kundershtonte vendimin e saj. Nje jave fshati zjeu nga fjalet, si fasulet ne poe. Nderkohe fshati u nda. Ne pjesen qe miratoi trasferimin e fshatit. Neutralet ose te lekundurit. Ndersa pjesa me e madhe nuk ishin dakord dhe protestuan. Sipas porosise ne zyren e sekretarit hynin e dilnin agjitatoret. Ndonjeri akerqejf, te tjeret arevrare. Sekretari, pasi i degjonte, caktonte detyra te reja. Me nje fjale i orjentonte ku te goditnin me mire. Populli duhej ti bindej me do kusht, deshires se tij qe ishte bere vendim partie. Pas largimit te agjitatoreve, trokiti porta. U fut ajo. Nuk e di si e ke kuptuar por, per ty nuk jam kursyer i tha sekretari duke e shikuar ne sy. Duke qeshur ajo pyeti: -Per 'fare nuk je kursyer. Per gadishmerine qe ke treguar kohe e pa kohe, per te te plotesuar epshet e tua? Nga asti qe tek ai kishte zbuluar dobesine e shpirtit njerezor, e shumezoi me zero. Duke qene se s'duhej t'i falte budallallekun, beri kujdes te ruhej nga ligesite. Bisede midis miqsh. - Mireserdhe Zoti Guri! Te paskan liruar kuqalashet? Nderkaq Zoti Spiro e ftoi te ulej duke i peshperitur ngadal. Megjithse ne klub s'kishte kliente i la te kuptoje, se ruhej nga dikush: Njeri me shkolle more zoteri, di sesi mbrohet! - Erdha Zoti Spiro erdha! - U pergjigj ngadal Zoti Guri. Do te kisha bere mire te mos kisha ardhur. Nuk mund te jetoj pa shoket. Miqte e mi kane mbetur atje. - I paskan denuar?- Sa keq! Kur vendi ka nevoje, ajka e kombit dergjet neper burgje! - Shprehu keqardhjen Zoti Spiro. Nderkohe mbushi nje gode me raki. Masi konjaku metaksa kishte disa kohe qe nuk tregetohej. - Qirasine e ke nga une Zoti Guri! - T'u befte mire! - Gezohem qe u ktheve shendoshe! Pasi mori goden e rakise, Gurit iu drodhen duart. E afroi tek buzet, duke e shikuar tha: - Sa kohe qendrova i mbyllur ne kafaz, mendova se lufta e kishte humbur fisnikerine. Po ja ku qenka! Dhe e rrekelleu me fund. Me pas porositi tjetren. Por duke qene se mungonin shoket, vuri borsalinen, mori bastunin me koke argjendi dhe doli. Zoti Spiro e percolli, tek dera u ndane. Ne mbremje midis rremujes, filloi mbledhja e kshillit. Nga larg degjohej zhurma e potere. ndersa britmat e sekretarit degjoheshin shkoqur. Nga nevriku nxirte shkume nga goja. Sojnikasit e pabindur ishin ende ne shtepite e gjysherve. - T'u pergjysmohet racioni i bukes, bertiti. Poqe se nuk binden ndaloni bagetite te kullosin ne mushane e fshatit. Pasi u lodh iu drejtua antarit te kshillit, Teme Cokali,
26

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

si baba deshmori dhe mbeshtetes i urdhrave te partise. - Shoku sekretar! Nuk kam ndonje gje te re per te thene! Ti e di qe Temja eshte dakord me vendimet e partise. Po meqene se me pyet do te pergjigjem: - Ata qe s'jane larguar, mendoj ta lene fshatin prej guri! - Kaq kisha! Sekretari qeshi. Kujtoi se Temia bente shaka. Me pas e pyeti: - Shoku Teme! Pse e quan fshat prej guri? - Shoku sekretar! Duke qene se fshati qe kemi eshte prej guri, dua ta dalloj nga ai qe ndertohet prej druri. Sekretari qeshi. Tani nga inati. Me von urdhroi shokun Mando Qorri, si sekretar kshilli dhe mesues fshati. - Fole ti Mando! C' pasoja do te kene ata qe nuk u binden vendimeve te partise? - Sekretar! Problemi qe diskutojme eshte i rendesishem. Deri sot shumica e fshatit nuk i jane pergjigjur direktives suaj. Ne te ardhmen mendoj t'i detyrojme me masa administrative. Ne qofte se do ta vazhdojne mosbindjen, t'i proedojme si shkeles te vendimeve te partise. - Ashtu bravo! Te gjithe duhet te jini revolucinare si shoku Mando! Mbledhja per te analizur arsyet qe kishin influencuar ne mosrealizimin e vendimeve te partise, pasi diskutoi shkaqet, ne fund vendosi: Largimi i banoreve te perfundonte brenda gjashte muajve. Pas mbledhjes se kshillit erdhen ditet me te veshtira. Pa mirekuptimin e njeri tjetrit sojnikasve do t'u kanosej e keqja. Mbasi situaten e veshtiresonte prania e oficerit kapedai. Sa here shkonte ne fshat, ishte e pamundur te mos lindnin ngaterresa. Nuk dihej 'detyre kishte, por u kuptua se do here qe vinte, rritej perarja ne popull. Ndersa ezmeria e frikesuar nga tradhetia bashkeshortore, me nje besim te verber, kryente do pune qe i ngarkonte sekretari. Lufta e sojnikasve per ti rezistuar se keqes filloi te behej ne disa drejtime. Me te varferit e fshatit filluan te ndertonin kasollet, ndersa zyren me ati te kuqe sekretari e ndertoi ne kodren mbi kodrat e tjera. Prane ngriti yllin e kuq, simbolin e marksizmit. Si yll i Kremlinit. Nje gezhoje topi, e vendosumidis dy hunjve, simbolin e disiplines proletare, sherbeu per te zgjuar popullin. Me yllin e kuq, atine e kuqe dhe gezhojen e topit te Italise, betonoi dashurine per partine. Per interesat e se ciles Sojnikun e beri kurban. Sojnikasit e dinin se asgje nuk e shkaterron shpirtin e njeriut me shume se varferia. Prandaj vendimi per prishjen e fshatit solli pasoja. Nga zelli i tepruar i disave erdhi ndarja. Perkrahesit u konsideruan me te afermit e partise. Te tjeret kundershtaret e saj. Nga prishja e unitetit fshati u vu ne pozite te veshtire. Pjesa qe s'ishte dakord ishte nen presion te vazhdueshem Me marveshje u vendos xha Jahjai, me i moshuari, i cili kishte luftuar per lirimin e vendit, te takonte sekretarin, qe t'i percillte mendimin e shumices. Bashkebisedimi ishte i nevojshem, mbasi mosbegenisja e sekretarit kishte sjelle gjithe te keqiat. Si me i moshuar e i rrahur me veshtiresite, njihej influenca e fjales se tij. Me mendimet e tij ne kohe te veshtira ishte perpjekur te mbante unitetin e fshatit. Prandaj
27

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

ne kushtet qe impononoheshin, xha Jahjai vendosi te bisedoje shtruar me sekretarin dhe t'ia bente te njohur mendimin e shumices se fshatit. Pas nje ore udhetim, mberriti ne zyren e sekretarit, rreth se ciles kishte vendosur te ndertohej fshati i partise. Te varferit e fshatit i ishin pergjigjur thirjes. Ne monopatet shkembore kishte filluar ndertimi i kasolleve pa asnje kriter. Me shprese, kur te siguronin te ardhura nga puna ne kooperative do te ndertonin kater faqe mur. Sekretari nuk kishte parashikuar qe inisiativa e tij ti sherbente se ardhmes. Duke mos ndjekur rregullat qe disiplinojne anarshine, deshirat revolucionare nuk i sherbyen se ardhmes. Pas nje periudhe te shkurter kasollet e fukarenjve filluan te dallohen si kepurdhat pas shiut. Xha Jahjai kaloi prane kasolles se Selimit, te cilit i uroi pune te mbare. Nga pergjigjia vuri re se entusiazmi s'dihej ku e onte. Me pas vazhdoi rrugen i pakenaqur me ndryshimet qe beheshin ne emer te mireqenies. Dielli duket qysh ne mengjes, mendoi, i bindur se zona e zgjedhur per kasollet, ishte pa perespektive. Ishte i sigurte, se pas disa viteve fshati i partise do te ishte i mire, por me i keq nga ai qe shkarruan. Ne kete menyre nuk mund te ecej perpara.... Ne kodren simbol, takoi Mando Qorrin, qe sapo doli nga zyra, i skuqur ne fytyre. E paska bere per uje te ftohte, mendoi xha Jahjai. Pasi u pershendeten vazhdoi rrugen i kenaqur qe te madhin e fshatit do ta gjente ne zyre. Trokiti, perpara se te futej hoqi qylafin. Sa e pa, per te treguar respekt, sekretari tregoi karriken perballe. - Mire se erdhe shoku Jahja! - pershendeti pa levizur nga vendi. - Tjatri e falenderoi duke tundur koken. Askush s'mund te veproje ne dem te interesave te popullit te tij, si vepron sekretari, mendoi. - U gezova tha i moshuari, qe te gjeta ne zyre. Kam ardhur te bisedojme per problemin me te rendesishem qe ka fshati sot. Per kete ka ardhur ndarja e tij. Jam i bindur qe e di, ne kemi qene gjithmne te bashkuar. Biseden qe do bejme nuk e bej me deshiren time, por me kerkesen e shumices, se hasmeria ndaj njeri tjetrit nuk eshte e mire. Kane shkuar me shume se gjashte muaj, dhe ajo qendron perpara syve tane si varr i hapur. Shoku sekretar! Ti e di qe luftova pese vjet per lirimin e vendit. Ne ate kohe ishim te bindur, pas fitores do te vinin dite te mira. Me vjen keq, mbasi nuk ndodh ajo qe enderruam. Megjithse armiku e dogji disa here, nuk e shkaterroi. Pas lirimit u rindertua me kontributin e secilit. Sot xhepat e bashefshatareve jane zbrazur. Jane varferuar aq sa s'kane mundesite te ndertojne nje shtepi te re. Ndersa ti, ne situaten me te veshtire, i detyron te varferohen me shume. Me veprimin tend pjesen me te madhe e ke bere te pakenaqur. Pavarsisht se ke deklaruar qe do te hame me luge te florinjte. Te siguroj se fakir - fukaraja me keq do te behen. Pretendon se kur te shkojme atje, do te punojme me shume. Ti e di si i punonin gjyshrit tane, arat qe punojme sot. Edhe atehere e prodhonin bereqetin qe kishin nevoje. Por ishin me te kenaqur te lodhen, mbasi lakmuan klimen qe ua kishte dhuruar Zoti. Ve ajrit te paster, ne mengjes ngriheshin nga kenga e bilbilit. Ndersa sot
28

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

shikojme te trishtuar ate qe se beri armiku, e ben ti. Pse e braktis fshatin si mall pa vlere! Sot s'mund te ndertohet shtepia me xhepa bosh! Mos e hidh si mbeturine punen shekullore te gjysherve tane! Per mekatin qe ben do te te urrejne brezat qe vijne. Ne qofte se gjyshi dhe babai yt s'kishin shtepi ne fshat, nuk eshte faji i bashkefshatareve te tu. Prandaj mos u udhehiq nga cmira, po nga dashamiresia, ti je bir i ketij fshati. Per lirimin e atdheut luftuam dhe sakrifikuam te bindur se pas lirimit do te jetonim te lumtur me punen tone. Pse nuk behet ajo qe u premtua? Leri fshataret te banojne ne shtepine e te pareve. Mos i dhuno ne emer te direktivave te partise! Hiq dore nga inisiativat me te cilat demtohen te gjithe. Populli do te nderoje per pune te mira. Per pune si kjo do te te urrejne sot dhe brezat qe vijne. Nuk kam ardhur te te lutem, as te te detyroj. Fjalet t'i them si burri burrit. Merri si te duash. Je me i forte? Qofsh 'te duash! Une do te respektoj per punet e mira. Per punet si kjo mos prit, se nuk e meriton. Ne qofte se do te perdoresh forcen, eshte puna jote. Kete e mora parasysh ne astin qe dola nga shtepia. Megjithse nuk mendoj ta besh, mbasi xha Jahjai ka bere gjithmone pune te mira. Tani, mirembe, e kuptoj qe fjalet te thartuan, por do te te bejne mire. Leri sojnikasit te ecin ne rrugen qe u duhet. Po te bej thirrje edhe njehere. Mos e shkaterro fshatin e ndertuar nga gjysherit me mund dhe sakrifica! Prit, prit shoku Jahja! Fjalet m' i leshove si bresher, por e ke gabim. I moshuari qendroi tek dera, Sojnikun nuk mund ta leme atje ku e ndertuan agallaret. Komunistet do ta ndertojme atje ku i duhet partise. Me punen e perbashket fshatit do t'ia ndryshojme fytyren. Ne te ardhmen do te behet me i bukur dhe do te behet krenaria jone. Me punen e konunisteve do te zbukurojme jeten e femijve tane. Prandaj ndrysho mendimin. Bej prapaganden qe i duhet partise. Keshtu si te degjova sot, nuk na ndihmon. Si fole sot, nuk flet asnje nga njerzit tane. Duhet ta dish, punet nuk jane ashtu si mendon ti. Partia nuk gabon. Per prishjen e fshatit kane vendosur sojnikasit. Me pas vendos komiteti central. Ata qe kundershtojne dhe mundohen te nxijne punen e partise, nuk jane shume. Megjithse e dine se do te shkelqeje. Jemi duke pritur vendimin e qendres. Me von vendimin e Kuvendit Popullor, organit me te larte te shtetit. Atehere do te mbarojne se bertituri kundershtaret tane. Te keshilloj mos u bej pjese e atyre. Pas daljes se vendimit, ne komunisteve na del per detyre te mos e zvarrisim zbatimin e tij. Me von nuk do te lejojme asnjerin te veproje si ka vepruar deri sot. Persa u perket puneve te mia, jane probleme qe e di sesi duhet te veproj. Desheroj qe mosha jote te mos beje gabime te tilla. Me pas u ndane. Pas bisedes me te moshuarin, sekretari filloi te marre masave, qe puna e filluar t mbrohej nga kundershtaret. Ne fillim krijoi grupin me te besuarit, qe situaten ta kishte ne dore. Pas udhezimeve do tu kerkonte llogari, qe do mendim te kundert ne klub ose ne ara t'ia sillnin ne zyre. Ne krye te grupit vendosi Binakun me detyra konkrete. Ne kete menyre do te gjurmonte cilindo, qe mendonte ndryshe. Do te zhdukte ne kohe, do pengese ne realizimin e vendimeve qe kishte marre, ne emer te partise.
29

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Disa minuta pas ndarjes me sekretarin, xha Jahjai i lodhur ecte duke menduar: Duhet te ecim perpara me ment ne koke! Nga nevriku kishte ngritur zerin. Ne kete kohe u perball me tregetarin, i cili e pyeti:. - C''hall te ben kaq te trishtuar xha Jahja? Pyetja, me shume tinzare se e sinqerte, nuk i pelqeu te moshuarit. - Po tregetarin ' hall e shtyn te ecij kaq nxituar? - U pergjigj xha Jahjai. - Kam dale te shikoj kasollet, e atyre qe nuk u pelqeu shtepia e te pareve! Duke tundur koken i moshuari u pergjigj: - Per t'iu afruar punes, o tregetar!? - Punet e mira do ti mburrin brezat. Mjere ata qe nuk bejne pune te tilla! - Brezat 'do ti mburrin me von, ne duhet ti lavderojme sot, - tha i moshuari. Tregetari nuk u pergjigj. Megjithse e dinte qe xha Jahjai nuk ishte dakord. Te kundershtuarit dika tregonte. Dhe, u largua duke lene pas zhurmen e kepuceve mbi zall. Jeta e kishte mesuar sesi t'i merte kthesat. Tek zyra trokiti ne dere. Pasi mori pergjigje u fut brenda. Takimi me sekretarin nuk ishte si dikur. - Cuditem si te ka dale koha, shoku Spiro?- Pyeti sekretari duke e shikuar ne sy. I kenaqur nga pritja, tregetari u pergjigj: - Me detyrojne disa pune te rendesishme, sekretar! Ulu, ulu! - Dua te degjoj do thuash. Zoti Spiro zuri vend afer tij. Me ze te ulet, fliste ngadal mbi biseden qe kishin bere ne dyqan Bekimi, Muua dhe Guri Kodra, nje jave pas mbledhjes per transferimin e fshatit. Bekimi, tha, shprehu urrejtje shume te madhe per pushtetin popullor. Pretendon se nje pjese e popullit nuk eshte e lire. Jeten e shikoj ne disa kendveshtrime tha Bekimi, Mbasi jam i bindur qe populli jeton si kuajt ne grazhd. Si kundershtar te pushtetit e njhja, por bindja m'u forcua me shume kur tha: Vendi yne, pavarsisht se u lirua nga fashizmi, nuk eshte i lire. Fashizmin dhe nazizmi u larguan, por nje pushtues tjeter me i fuqishem, eshte ulur kembekryq ne vatren e do shqiptari. Ndersa Muua mendon, se etat naconaliste, qe luftojne ne juge dhe veri te vendit do te fitojne. Ne zgjedhjet qe do zhvillohen do te bjere qeverria komuniste. Mbasi nacionalistet do te fitojme shumicen. Me pas do t'i bejne thirrje Anglise te ndihmoje Shqiperine te rimekembet! - Po Guri fare tha? - Pyeti sekretari, ai sa ka dale nga burgu! - Guri erdhi ne dyqan i merzitur per shoket qe kishin mbetur pas hekurave. Kam mbetur vetem tha, ata qendrojne brenda, mbasi tek ne s'ka drejtesi. Zoti Spiro e beri biseden i shqetesuar. Ndersa sekretari degjonte me vemendje duke bere shenime ne nje bllok te vogel. Me pas e porositi: Ne kafene klientet bisedojne do dite, bej kujdes 'fare thone. Kush punon eshte me i fituar. Dikur ke bere pune te tilla, partia e di. Mendoj, se ne kete drejtin s'ke veshtiresi, ne qofte se do ndodhe gje ketu jemi. Ne te ardhmen nuk do te besh me shume nga ajo qe ke bere. Tani eshte me e thjeshte: Degjo dhe raporto. vullneti s'te
30

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

mungon per te vjele ato qe ne na interesojne. Puna do te te vleresohet! Dyqanxhiu i kenaqur me premtimet, i sigurte se nuk e zinte plumbi. Mbasi askush s'do ta kuptonte nga i vinte e keqja, u zotua: - Sekretar! Syte do t'i bej kater dhe veshet pipez. Per te mbrojtur interesat e partise do te bej gjithka! Ne te kaluaren punova ne kushte te veshtira, sot s'me mungon asgje. Duke i sherbyer partise siguroj mireqenien e popullit tim. Druhem, se mund te shtoheen kundershtaret! - Ne qoftese do te mbetesh hi, trembu nga cmira e te tjereve, - u pergjigj sekretari duke i rrahur shpatullat. Me pas. Haj, hajt mireardhesh , ty nuk ta ha qeni shkopin. Informatori doli nga zyra i ngazellyer, mbasi nga informacionet sekretari kishte mbetur i kenaqur. Ne anen tjeter sekretari tha: Njerez te tille i duhen partise! Pasi mori garancite, Zoti Spiro mori rrugen e kthimit, ndersa gezimi i reflektohej ne fytyre. Ne gjitjen e te perpjetave ndiente ne shpirt entusiazm dhe druajtje. Sot gjerat duken te mira. Neser mund te futem ne qorrsokak.E ku i dihet kesaj bote! Sa e embel ne fillim, helm mund te sjelle ne fund. A nuk e pesova per pak?. Duke ecur mendonte se, se keqes i kishte prer rrugen. Nderkohe u takua befas me djalin, qe merrej per budalla. Nuk pershendeti, por e pyeti: - C' pislleqe ke bere o tregtar? - C' flet more lumemadh? - Luajte nga mendja? - U pergjigj i tronditur. - Jo, jo tregtar, them ate qe di, te tjerat kur tu vije koha! - Te kam djalin e mikut o i uruar, mos fole keshtu! - U mundua t'a zbuse. Mbasi me inat nuk zgjdhte asgje. Ndersa Zeneli duke qeshur tha: - Miqt e babait i dua, i respektoj njelloj me babane. Tani bej shaka, mos i merr per te verteta. - Une e di qe je burre i nderuar, ndryshe, s'te bente mik babai. - Ashtu more djale! - Jetojme kohe te veshtira. Fjalet thuhen me shaka, por merren te verteta. Mbaje gojen, padashje demton miqte e tytet. - E kush t'a gjit ty more tregtar? Je aq i zgjuar, sa kujt t'ia ngjitesh. - Tani m'u be von. - Babai me ka derguar per pune. Ne mbremje kerkon llogari. Tregtari e ndoqi me sy duke menduar: thone se Zeneli eshte trap!? Ndersa Zeneli mendoi: ia hodha tregetarit! Pasi u nda Zeneli zbriti tatpjeten me vrap. Ne zyren e sekretarit u fut pa trokitur. Te dera nderoi me grusht. Vdekje fashizmit sekretar! Pa pritur pergjigje u ul ne karrike duke fshir djerset me te pasmen e dores. Sekretari duke qeshur e nxiti te fliste per te rejat. - Mos u nxito o sekretar! Te gjitha do t'i shkoqit, njelloj si i kam degjuar. Ti e di qe Zeneli eshte besniku i partise! - Mire, por mos vono. - e nxiti perseri duke qeshur. - Kij durim o sekretar! - E shikon? - Jam lodhur! Duke qene i lodhur, muhabetin se shkoqit si duhet. Prit te lodhem!
31

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Sekretari e shikoi buzagaz. Ishte vjeshta e dyte! Gjethet e pemeve sa kishin filluar te humbisnin ngjyren. Ne fletet e panjes dallohej ngjyra e kafe e elur. Ndersa ne fletet e lisave kafe e hapur. Ne kodra degjohej tingellima e kemboreve, ne fusha kishte filluar te korrej misri. Disa se dinin ku shkonin. ndersa disa te tjere fluturonin nga gezimi. Ishte koha tu plotesohej deshira. Por me i gezuar ishte Binaku, nen ombrellen e sekretarit, kishte mberritur, atje ku se meritonte. Ndersa Zeneli pas shlodhjes filloi tetregoje: Nje dite isha ne klub duke biseduar me Hasan Toqen dhe Hysen Calin. Ate dite binte shi, Hyseni kishte nje bodile te vogel me raki. Pasi pime kafene, rakine filluam te pime me gryken e shishes. Te ngrohur nga qumeshti i hardhise filluam te bisedojme koke ne koke. Largohu nga nje bisede e shko te tjetra. Flisnim per problemet e kohes. - A e mban mend fare biseduat? Pyeti sekretari pa ia hequr syte. Po, po! Ne kohen qe ishim duke folur per kooperativen Hasani tha: Reforma me dha token por, sekretari pa u thare boja, kerkon ta beje te te gjithve. Nuk e di, ku shkojme? Pse nuk me le ta punoj, si te gjithe te tjeret? - Po Hyseni? - Pyeti me kersheri. Hyseni? Pasi degjoi fjalet e Hasanit u pergjigj. Ne qofte se sot sekretari kerkon te kolektivizoje token, neser do kolektivizoje grate! C' behet keshtu more vellezer, se marrim vesh! Sekretar! Kam edhe dika. Mendoj qe tregtari nuk eshte burre i mire. Ndonje gje nuk di, por kryetari me ka porositur t'i behem hije, t'a degjoj 'thote! -Shume mire shoku Zenel. - Une e di qe ti e do partine. Te kshilloj vazhdo te degjosh me kujdes bisedat qe behen ne klub ose ne are. Do te jap disa emra, dua te di 'thone. Me von eja m'i thuaj. Nga dashuria qe ke per partine bej kujdes, do porosi mbaje sekret. Zeneli doli i gezuar, mbasi do bente sherbimet, qe i kerkonte partia. Ndersa sekretari ne bllokun e vogel shenoi emrat e Bekimit, Muos, Gurit, Hasanit dhe Hysenit. Gadishmerine qe tregonin njerzit, per ti sherbyer partise sekretari e perdori per te arritur qellimet e veta. Prandaj ate dite ishte i kenaqur me informacionet qe filluan te ridhnin lume. Me pas nxori kutine per te dridhur cigaren, e ndezi dhe lajmeroi pergjegjsin e agjitatorve: Te gjithe ata qe s'do te pranojne te largohen ne afatin e caktuar nga fshati do t'ua beni te qarte, ne vend te rrushit do te hane kumbulla te tharta. Nderkohe iu kujtuan porosite qe kishte marre ne kursin gjashtemujor te kuadrove. Cfrytezoni gadishmerine e njerzve, qe informacionet t'i vini ne sherbim te partise. Me von ferkoi duart i kenaqur, per punet qe filluan ti shkonin mbare. Si kudo edhe ne Sojnik levdatat per partine zevendesuan zakonin e te pareve. Me kalimin e kohes u bene aq te perdorura sa, edhe ne ditet e mortit, ne vend te
32

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

ngushellimit shpreheshin: te rroje partia! Nderkaq mbi Sojnik po afronte muzgu. Ne kasollet e fukarase u ndezen kandilat. Vjeshta e trete filloi me shira e suferine. Perrenjte vershonin tatpjete me zhurme e rrapellima Arat u shderruan ne keneta. Kooperativistet hapnin vija kulluese per te larguar ujrat, por nga shirat qendronin ne vend. Ne mbremje shkonin ne kasolle te lodhur, te njomur deri ne kocke. Gjysma e dyte e muajit u shoqerua me ngrica.

***

***

***

Dimeri trokiti me heret se vitet e tjera. Era e ftohte dhe debora, jeten e sojnikasve e bene me te veshtire. Femijet vuanin per buke, por te ftohtit s'mund ta duronin. Duke qene se prinderit s'ishin ne gjendje te siguronin vajteguri, detyrat e shtepise i benin ne flaken e shkarpave, te shtrir me bark mbi korosanin e kasolles. Ushqimi i perditshem ishte nje grusht miell i perzier me lakra, i cili piqej ne sa. Nga merzia prindrit kujtonin te kaluaren por, s'e hapnin gojen. Pas deres qendronin ata, qe kishin binjakezuar varferine me ligesine. Per ti sherbyer regjimit me devotshmeri ata qe nuk ishin dalluar per bese, megjithse nuk ishin pergojuar per vese, hanin te njejten orbe. Ishin kohe te veshtira. Per te shmangur te keqen, pjeses me te madhe, heshtja u sherbeu si garanci. Ne kete menyre ia arriten qellimit. Por jeta ne Sojnik vazhdoi hiq e mos e keput. Veshtiresite e jetes vinin nga sekretari. Nje pjese e mbante afer, te tjeret si begeniste. Te paret ishin barkngopur, te tjeret vuanin per kotheren e bukes. Nje nate te ftohte Demiri rrinte i merzitur prane oxhakut. Duke shkrepur uret mendonte. Midis halleve iu kujtua ngjarja e nje nate dimri, e cila s'i dilte nga mendja.... ....Ishte nje nate me shi e suferine. Qente filluan te lehin. Nderkaq trokiti dera. Qetesia pllakosi kasollen. Dy pushke u kryqezuan perpara deres. Ndrimi i kandilit behet me i zbehte. - Jini te rrethuar! - Tha i pari. Te dale kryefamiljari, bertiti tjetri. Vesa e tronditur afroi femijet prane vetes. Demiri doli duke hodhur gunen krahve. Djali i shkoi pas, por i kercenuar me gjysmen e lekut, u kthye tek e ema duke qar. Ndersa ajo mendoi se te shoqin e rrembyen hajdutet , per ti grabitur bagetine? Te panjohurit,pasi e futen ne mes, e porositen te mos bente asnje veprim te dyshimt. Ndryshe e priste gjysma e lekut. Neper erresire moren rrugen per tek perroi. Kohe e pa kohe toka ndriohej nga rrufete. Pas nje cope rruge, zbriten ne rruge dy te armatosur dhe bashke vazhduan rrugen per ne perrua. Ne zallishte ishte nje grumbull me njerez. Te gjithe te armatosur, po asnjerin nuk njohu. Pasi e afruan, ata u hapen ne forme rrethi. Ne mes qendroi nje djalosh trup mesatar, me pushke prane kembve. Ne
33

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

gjoks i kryqezoheshin dy gjerdane me fisheke. Ne mez kishte reshtuar bombadore. Ne kohen qe Demiri pershendeti. Tjetri nderoi me grusht: Vdekje fashizmit - Liri popullit Tungjatjeta Demir Gjinovari! Tha dhe shkunden duart. Pasi u ulen ne dy gure prane njeri tjetrit, Demiri nxori kutine e duhanit, drodhi cigaren, me pas ia kaloi djaloshit. Nderkaq u interesua per levizjet e armikut gjat dites. Pasi u sigurua urdhroi shoqeruesit te zinin pikat kryesore. - Njoftoni tha, per do rast qe dyshoni! Me pas i peshperiti dika pergjegjesit dhe u ndane. Nata ishte e zeze pus. Temperatura disa grade nen zero. Demiri me te panjojohurin moren rrugen e ngushte buze prroit. Ne kasolle Vesen e lemerisur e gjeten duke qare per te shoqin. Pasi hoqi armet, i panjohuri zuri vend prane vatres. Disa minuta me von zjarri flakeroi. Nderkaq shpuzi ne vater e liroi nga te ftohtit. Ngadal ngadal Vesa u qetesua. nderkohe tjetri duke dredhur cigaren u 'fajsua: Pasiguria qe krijon lufta, me detyroi te veproj ne kete menyre. Mos u shqetesoni. Jemi te detyruar te marrim masa, ne te kundert mund te bie ne duar te armikut. E kini vene koken ne rrezik- u pergjigj Vesa, duke hapur shpuzin ne vater. Hasmi dhe dimeri, sot jane armiqte me te eger. - A dini 'deme beri Halil Halia kur erdhi me mercenaret ne fshat? Pyeti djaloshi, per arsye sekreti quhej Vetetima. - Me saktesi nuk e di - u pergjigj Demiri. - Me te thenat e miqve, ka bere shume shume deme. Pas djegies se shtepive te familjeve qe kane djemte ilegale, plakiten edhe sepetet e nuseve. Ve armikut qe ka pushtuar vatanin, tha Vetetima jemi te detyruar te luftojme edhe kunder mercenareve, mbasi i bien popullit ne qafe. Ata jane organizuar ne banda te armatoura, qe armiku i pagun per te vrar, djegur dhe plakitur popullin e pafajshem. E vini re, sherbetoret e pushtuesit, kudo qe shkojne lene pas tmerr dhe panik! Fashizmi i paguan sherbetoret e tij per te vrar vellezerit e tyre. Ate nate Demiri e priti Vetetimen si mik te shtepise, Ne traditen e familjes mikpritja ishte vleresim dhe respekt. Duke e patur tradite dhe per kohen qe erdhi me pas qendroi besnik i fjales dhe i beses. Por edhe per luften dhe luftetaret nuk kurseu asgje. Duke vene ne sherbim te saj kapitalin dhe familjen. Kasollja u kthye ne baze e luftetes, ne te cilen u strehuan te plagosurit ne lufte ose te semuret nga te ftohtit e dimrit. Me von strehoi shtypshkronjen, qe njesiti gueril i qytetit ia kishte rrembyer kuestures. Kjo gadishmeri dhe kujdes qe Demir Gjinovari tregonte per djemte dhe vajzat qe kishin dale ne mal, per te luftuar kunder okupatorit, per luften lirimtare ishte nje ndihme e pamuar. Ne shtypshkronje punonin tre vajza njomeshtake. Vajza e vogel pesembedhjetvjeare ishte motra e Veses. Ato punonin dite e nate. Ne netet e ftofta te dimerit nuk i zinter gjumi, per te shtypur ne kohe traktet e luftes.
34

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Ndersa Vesa megjithse e zene me punet e familjes gjat operacionit te dimrit, sherbeu si nene te semur dhe te plagosur. Mjekoi plaget, lau dhe androi ndrreset, punoi ne shtiza trike e orape leshi, derisa erdhi lajmi: Ne Sojnik do te vinte se shpejti nje operacion armik. Ne mbremje filloi te binte shi, tufani shkulte lisat, debora zuri shtigjet. Gjthshka ishte mbyllur, ne ne rreth te hekurt. Zona ngjante si ne shtetrrethim. Vetetima urdhroi shtypshkronjen te shkonte ne nje zone tjeter me te sigurte. Perpara se te largohej Minerva ne bisede me Vesen tregoi: Dyqanxhiu i fshatit i futur ne sherbim te kuestures, e informonte mbi levizjet e ilegaleve. Veprimin e tradhetise e vazhdoi, derisa informacionet e tij rane ne dore te njesitit gueril te qytetit. Duke qene se e priste gjysma e lekut, Spirua pranoi te futej ne sherbim te guerilasve. Me kusht te mos i nderpriste informacionet qe i kerkonte kuestura. Me pas informacionet qe i dergonte armikut, kalonin ne siten e te ngarkuarit nga njesiti. Ne rast se do konstatojme dyshimin me te vogel, i tha tregtari qe e kishte furnizuar me mallra ushqimore, te pret gjysma e lekut. Mos mendo se do te behet gjyq. Dyqanxhiu s'mund te mendonte se tregtari mund te bashkohej me ilegalet. Ne kushtet qe ishin krijuar iu nenshtrua urdherit. Zoti Spiro i detyruar lozi dopiorol. Nje dite me von nga biseda e Minerves autokollona me ushtare armiq, iu drejtua Sojnikut. Pasi kaluan kthesen tek ura, vazhduan rrugen fushore dhe ndaluan ne kulloten dimerore. Ngriten adrat dhe qendruan ne gadishmeri. Pasi u sistemuan komandanti i operacionit thirri vartesit t'i udhzonte mbi veprimet e mevonshme. Te nesermen nje xhip mori kthesen, eci ne gjurmet e makinave qe kishin terhiqur topat dhe ndali tek postblloku ne pritje te urdhrit. Nderkohe Sojnikasit kishin lajmeruar njeri tjetrin stan ne stan dhe shtepi ne shtepi. Brenda nates u grumbulluan 300 dyfeke. Secili me njezet fisheke rezerve. Gjat nates u organizuan ne njesi te vogla, me nje pergjegje ne krye. Grupet e luftetareve zune pozicion ne kodrat pertej fshatit, ne gryke te luginave dhe ane perrenjve. Ne kete kohe Vetetima kishte takuar bariun e dhive, qe banonte ne nje kasolle ne faqen e malit karshi fshatit. Ne mbremje, pasi bisedoi per nevojat e luftes e porositi te zbriste ne fshat, per te marre informata te sakta, per sojnikasit qe e kishin kritikuar ne mbledhjen e fundit tek kroi ne mes te fshatit. Mba shenim fare bisedohet nga te tjeret, ne fund te javes me raporto per biseden e secilit. Nderkohe ne malin perballe doli nje tufe me re te zeza. Qielli u nxi, Rete filluan te shtyhen e shterngohen me njera tjeteren. Era filloi te ulurinte si e mendur. Rrufete perflaknin qiellin. Nga shtabi epror mberriti urdheri te digjej fshati rrebel. Koloneli kerkoi t'i raportonin mbi gadishmerine e trupave dhe teknikes. - Detashmentet e zbulimit tha shefi operativ, nuk kane diktuar forca partizane. Pasdite jane pare disa fshatare te fshehur pas shkembinjve perballe fshatit. Nderkaq shiu filloi te bjere me gjyma. Ne mesnate koloneli i entusiazmuar nga
35

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

koha urdhroi, qe kushtet atmosferike te ktheheshin ne favor, per te operacioni me sukses. Afer mengjezit u ngriten dy raketa te kuqe. Ndersa renia e burise me intervale urdhronte marshimin drejt kodrave. Pertej te cilave ndodhej fshati i pabindur. Ne zonen e caktuar, ushtaret zberthyen bajonetat dhe u bene gati per sulm. Ndersa artileria bombardonte rruget nga mund te afroheshin forcat partizane. Kurse gjat nates forcat e mbrojtjes kishin zene pozicione te avancuara te mbrojtur pas shkembenjve, atje qendronin ne gadishmeri te perballen me armikun. Ne kohen qe ushtaret fashiste ishin duke u afruar, u zbrazen batarete e pushkeve. Ushtaret fashiste te zene ne befasi u terhoqen. Ndersa forcat partizane e vendosura ne pozicione te maskuara, ne vijen prej rrezes se malit ne kodrat e Moraves, ishin ne gadishmeri. Demir Gjinovari me njezet malihere kishte zene pozicion ne krye te lugines se Sorkadhes. Mendohej se ne lugine do te sulmonte nje pjese e ushtrise fashiste. Ne oret e para te mengjezit lufta filloi e pabarabarte ne forcat e sulmit dhe armatim. Te mbrojtur nga shkembinj masive, vendasit gozhduan per nje kohe te gjate pjesen me te madhe te forcave armike. Ndersa partizanet dilnin ne befasi nga istikamet duke u hidhur ne sulm bertitnin: Perpara o burra ti kapim te gjalle! Ushtaret armiq te perballen me sulmet e stuhishem. Ne pamundesi te kunderpergjigjes, u terhoqen duke vrapuar sa u hanin kembet. Britmat mama mia shkuan ne kupe te qiellit. Per te ti shpetuar vdekjes, lane armet dhe municionin, disa kapotat dhe antat me municine. Afer mesdites, pasi u riorganizuar armiku iu drejtua lugines se Sorkadhes. Ne zonen qe Sojnikasit ishin pozicionuar ne dy reshta njeri siper tjetrit dhe qendronin ne gadishmeri. Ushtaret armiq me gjith se ecnin te vemendshem u perballen me batarene e panderprer te temalihereve grykegjate. Luftetaret per arsye taktike leviznin nga nje pozicion ne tjetrin, pa e lejuar te perparonte. Me mendimin se kundershtari i kishte futur ne kurth u terhoqen per te siguruar krahet. Nga zhurma e madhe e armeve nuk degjohej shushurima e shiut. Nata po afronte, ndersa luftetaret sypatrembur qendrojne ne gadishmeri ti pergjigjen sulmit armik. Per te mbrojtur shtepite dhe femijet, nderin dhe dinjitetin e shqiptarit. Diten e pare mbrojtsat nuk e leshuan inisiativen. Me sulme dhe kundersulme arriten ti rrembejne armikut armet dhe municionin e nevojshem. Ne mbremje forcat partizane dhe vullnetare ishin zoti i fushes se betejes. Te betuar Sojnikun do ta mbronin me jeten e tyre. Diten e dyte ra deshmori i pare. Nje sojnikas i paket nga trupi, por shpuz ne ideal. Pas renies se deshmorit te lirise nga plumbat armiq, shoket e zemeruar, dolen nga pozicioni duke bertitur: O burra ti kapim te gjalle! Dhe orteku njerezor u turr perpara, si luanet mbi prene. Armiku i ndodhur perballe urrejtjes popullore s'mundi te rezistoje. Per te shpetuar lekuren vrapuan sa u hanin kembet. Disfata e armikut ishte nje fitore e madhe per forcat mbrojtese, te cilet
36

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

renien e shokut ne fushen e betejes e kthyen ne force. Pas dy oreve ushtaret armiq u riorganizuan. Nderkaq kundersulmi fashist ishte me i fuqishem. Forcat e mbrojtjes se fshatit nuk e leshuan inisiativen. Duke qendruar ne pozicione te pa tundur, zbrapsen me trimeri stuhine e armikut. Ishte hera e dytrete qe undersulmi fashist deshtonte. Grushti vdekjeprures i trimave qe i udhehiqte ideali per mbrojtjen e vatanit tregonte se lufta behej per jete ose vdekje. Sa ishin gjalle, armiqte s'do te kalonte mbi trupat e tyre, per te djegur e shkrumbuar. Diten e trete bilani ne kampin armik ishte tragjik. Dy oficere dhe disa ushtare ishin vrare, disa te tjere ishin plagosur. Nga mbrojtsit kishte rene deshmori i pare. Ndersa disa te tjere ishin gervishur nga copat e shkembinjve. Qielli ishte nxir, ndersa toka renkonte nga gjylet e topave. Te ftohtit e nates e ktheu ujet ne kallkan. Dita e trete mbeti ne kujtese si dita e sakrifices qe behej ne emer te famijve dhe drejtesise. Oret kalonin ne ankth. Armiku nuk u pajtua me gjendjen e tij dramatike, njoftoi t'i vinte ndihma dhe priti astin. Nderkohe komanda eprore dergoi ne ndihme tanke dhe kembesori. Pasdite filloi te binte debore, e cila veshtiresoi situaten. Nderkaq armiku filloi te bmbardonte pozicionet e luftetareve te mbrojtur pas kodrave shkembore. Ndersa kembsoria e perforcuar perparoi ne dy fronte. Partizanet dhe forcat e mbrotjes teritoriale i futen midis dy zjarreve. Ne situaten e re komanda vendosi terheqjen, per te zene pozicione te mbrojtura dhe priten. Nderkohe urdhrohet zbrazja e fshatit. Nga larg degjohej rremuje, peshtjellim i banoreve ishte total. Grate e alarmuara. Femije qe qajn dhe hingellima e kuajve. Debora vazhdonte te bjere, artleria vazhdon te bombardoje. Banoret largohen ne panik. Gjylet zjarrvenese bien mbi fshat si bresher. Djegi e shtepive te para, e mbuloi fshatin ne flaket. Tymi i zi u ngrit ne qiell dhe mbuloi pllajen e Moraves. Ne mes te dimerit femijet mbeten pa strehe. Ne mbrenje mbrojtja u thye. Nderkohe armiku u fut ne fshat dhe, me me ure ne dore i vuri zjarrin do shtepie. Armiku korri fitoren e hidhur, por u hakmuar me grate dhe femijet, te cilet i la pa buke dhe pa strehe. Populli shikoi se si fashizmi e zevendesoi begatine me shkaterrimet. Me pushkatimet masive dhe internimet. Me kater shkurtin dhe torturat ne burgje. Armiqesia e mbare popullit u rrit nga dita ne dite derisa u be mal..... ...Ne mesnate Demiri i liruar nga kujtimet mendoi: Dje ishim ne shi, ndersa sot jemi ne bresher. Atehere mbetem pa strehe dhe pa buke, kurse sot ne mjerim.... Shkolla ne Sojnik Mengjezeve dalin nga fshati tufat e bagetive ne kullote, ndersa nga dritaret e vogela te shtepive futet aroma e koteceve dhe bajgave. Pulat ose rosat sillen verdall ne kerkim te therrimeve, ne qofte se kane mbetur nga darka. Ndersa kuajt e samarit presin grate sa te behen gati per te shkuar ne pune, mbasi brigadieri si lejon te kalojne
37

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

orarin. Pas renies se anges, ne rruget plot gure te fshatit, vihen re grate duke vrapuar, si mizat kur tremben, per te zene kohen e punes. Ne shtepite perdhese dhe kasolle ndizet zjarri per te ngrohur femijet dhe gjyshrit e mundur nga koha. Nga oxhaku dhe kashta e kasolleve del tymi, te cilin e shperndan era mbi fshat. Lufta per te mbijetuar behet do dite me e ashper. Njerzit vuajne nga s'kamia. Me punen ne kooperative s'mund t'i sigurojne mjetet e jeteses. Femijet jane te uritur, te zbathur, te pa veshur. Prinderve te varfer u dhimbsen, por s'kane me se t'ua sigurojne. Pas lirimit vitet ne liri ecen ngadal. Lufta kishte mbetur pas, por plage te tjera filluan te hapen. Toka, endrra shekullore e shqiptarit. filloi te behej e askujt. Shtepite qe u rindertuan me sakrifica, me vendimin e partise u prishen. Fshati u nda ne tanet dhe jotanet. Kush nuk futej ne kolektive i pritej rracioni i miserit. Operativi i zones rrinte pas deres. Ne kete situate frike, asnjeri nuk ishte i sigurte. Asnjeri s'e dinte kush e kishte radhen per tek hetuesi. Sekretari sillet si agai dikur, mbasi fshatin e perdor si ifligun e tij. Megjithse ne kete vorbull, njerzit bejne perpjekje per te jetuar. Midis halleve femijet i ojne ne shkolle. Pasi shkuan vitete para, ne shkollen e Sojnikut u rrit numuri i nxenesve. Per te perballuar kerkesat, seksioni i arsimit, per mungese kuadri emeroi mesues me pregatitje te mire profesionale, te cilet i mori nga qytete te tjera, por ishin nga familje tregetaresh, pa garanci politike. Per fjetjen u ngarkua kryetari i kshillit. Ndersa Mando Qorri me kurs tre mujor, u emerua drejtor i shkolles. Perpara fillimit te vitit shkollor u thirr nga shefi i seksionit per ta udhezuar per mbarevajtjen e shkolles. Ne fund e porositi: Perpiqu te perfitosh nga mesuesit, mbasi kane eksperience profesionale. Pas premtimeve te bujshme Mando Qorri u kthye ne fshat dhe i raportoi sekretarit, mbi detyrat qe kishte marre ne seksion. Mesuesat me te kaluar te dyshimte do te sherbejne si prove e bashkejeteses se revolucinares me borgjezen. - tha sekretari. Ti Mando ke per detyre te mos lejosh veprime qe bien ne kundershtim me vijen e partise. Si revolucionar beni syte kater, mbasi borgjezet s'duhet te gjejne furrik per te leshuar vezet. Sot jemi ne fillim te revolucionit. Gjat kohes do te provojme, qe jemi te denje ti hapim rrugen dijes. Mesimet e udheheqesit dhe ndihmen e partise ne fshat do ti kesh do dite. Puna jote duhet te sherbeje si mjet edukimi per revolucionarizimin e shkolles. Do vesh detyra, dhe do kerkosh llogari. Nuk do te besh leshime, as tek mesuesit, as tek nxensit. Ne fund te javes do te raportosh ne parti. Drejtor Mandua degjoi me vemendje keshillat e sekretarit duke qendruar ne kembe perpara tavolines. Pas ligjerates se sekretarit, ferkoi duart dhe u zotua: Gjat te gjithe kohes, politika e partise ne shkolle, do qendroje e paster si kristali! Tek Mando Qorri partia shikon nje nga kuadrot e saj me besnike, - e nxiti perseri sekretari. Bej kujdes me mesuesat, mbasi jane pjelle e borgjezise. Ata kane ardhur te punojne, ne rast se do te vesh re qe e dredhin, ketu jemi. Per te te ndihmuar do te caktoj nje nga shoket e partise, t'a kete shkollen ne patronazh. Viti i ri shkollor filloi me disipline te hekurt. Si nje nga masat me te
38

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

rendesishme revoluconare. Cdo mengjes, pas gjimnastikes dhe pastrimit te territorit, nxensit fillonin mesimin. Klasat ishin pa xhama ose me kuadrate te thyer. Ne vend te xhamave ishin vendosur copa teneqe. Klasat ishin pa ngrohje, te ftohtit i padurueshem, nxensit rezistonin me veshtiresi. Nderkaq drejtor Mando Qorri urdheronte te lininmesimin dhete benin fiskulture. Kohen e humbur do te zevendesohej me shtesen e orarit. Nga pese, ne gjashte ore ne dite, derisa te ndryshonte moti. Ne ditet qe nuk dilnin per te bere fiskulture, veprohej sipas orarin te vjeter. Ne fund te do jave drejtori raportonte ne sekseion, ne shkollen e Sojnikut snuk kishte probleme shqetesuese. Drejtori e llogariste veten nje nga kuadrot qe merakosen per hallet e vendit. Ndersa mungesa e xhamave ne dritaret e shkolles ishte dobesi e punes se tij. Por mungesen e tyre nuk e llogariste si problem per tu zgjidhur. Ndersa vartsve u kerkonte qimen ne veze. Nxensat qe thyenin disiplinen i godiste me shpulle, ose i nxirte nga klasa me shkelma. Ne fund te do jave i raportonte sekretarit per problemin me te vogel. Ndersa rrahjen e nxensve e konsideronte kerkese llogarie. Sekretari, pasi e degjonte jepte mendim per zgjidhjen e tyre. Veanerisht per problemet, qe beheshin pengese ne mbarevajtjen e edukimit revolucionar. Ndersa me obanin qe kishte shkollen ne patronazh, konsultohej per mbarevajtjen e disiplines. Ditet e dimerit ishin te ftohta me shi dhe suferine. Klasat e shkolla ishin me xhama, disa te tjera pa xhama. Kurse diplina kerkohej revolucionare. Gjat kohes drejtori tregohej arrogant me vartsit, servil me sekretarin. Ne opinionin e popullit as mish as peshk. Sa serioz aq qesharak. Ndersa ne opinion njihej si kapedai. Me von situate e u keqesoi zia e bukes. Per mungese te bukes familjet jetonin me te keq. Femijet shkonin ne shkolle te zbathur, te veshur, dhe te uritur. Shpesh te pangrene. Ne shume raste pa bere detyrat. Ne situaten e veshtire mesuesit e lendes rispjegonin mesimin, ndersa detyrat e shtepise i zgjidhnin bashkarisht ne klase. Por drejtor Mando Qorri nuk e lejonte 'thurjen. Ne mengjes bente kontrollin e detyrave te shtepise. Kur s'i kishin bere kerkonte llogari. Kontrolli ishte i prpikte, ate e fillonte nga banga e pare tek e fundit. Megjithse kishte raste qe bente leshime. Po ndodhi qe nje dite nxensat nuk i nxoren fletoret mbi bango, mbasi nuk i kishin bere detyrat. Drejtori e vuri re, doli perpara klases, vuri duart ne ije dhe paralajmeroi: - He he he ren tje tje ter do tu per per perjashtoj nga nga sh sh shkolla. Ne qo qo qofte se nu nu nuk be be beni de de detyrat. Dikush ne fund te klases pyeti ngadal shokun. Te gjithe klasen do ta parjashtoje? Nuk eshte dita e pare qe ben paralajmerime te tilla tha tjetri, prandaj paralajmerimi i sotem eshte qesharak. Dhe qeshen nen ze!. Drejtori nuk i degjoi fjalet, por xhesti e nervozoi. I skuqur ne fytyre pyeti: - Pse qe qe qeshni? Duke belbezuar vazhdoi:
39

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- Te pa pa sje sje sjellshem! - Pa pa di di shipline! Njerin e shau, tjetrin e kercenoi. Djali i kryetarit te kshillit nxori gjuhen. Drejtori e vuri re. Duke qene se ishte nen ombrellen e sekretarit s'guxoi ti bente vrejtje. Ne klase vazhdoi zhurma. Disa ankoheshin, disa benin shaka. Nje ast dikush foli me ze te larte. - Dil jashte i bertiti Gezim Kondit, nxensit me te mire te klases. - Ti nuk nuk je per sh sh shkolle, sh sh sh shko ru ru ruaj de de derra! Pa pa a a ardhur p p prindrit ne d d drejtori, nuk do hy hy hysh ne k k klase. Zhurma vazhdoi e qellimishme. Drejtori la tavolinen dhe, me duar te kryqezuara ne gjoks, qendroi midis bangave i skuqur ne fytyre, duke shikuar me inat nxensit e bangos se fundit. - E di di dini, qe ke ke ketu une ja ja jam drejtor?. Ne ast u be qetesi. Nga mezi i bangave, shkoi ne fund te klases. Me pas me duart pas, shkoi ne tavolinen e tij. Nderkaq ne bangon e fundit filloi te behej zhurme. Kurse vajzat e klases dridheshin nga te ftohtit. Kishin ulur koken dhe prisnin. Ndersa djemte s'donin t'ia dinin. Drejtori u ngrit me vrull nga karrikja. Hetoi disa aste, me pas shkoi ne fund te klases, per te gjetur shkaktarin. Por s'mundi te akuzonte asnjerin. Nuk ishte e mundur te pranonte nje situate te tille, ajo s'mund te durohej. Shkoi perpara klases dhe qendroi me njeren dore ne xhep. Nderkohe u mundua te gjeje ngaterrestaret. Ne anen e dritareve te klases, dikush qeshi nen ze. Pasi degjoi zerin u perqendrua ne drejtimin qe erdhi zhurma. Nxenesit kishin vene duart mbi bango dhe rrinin si engjej. Lulia priste me padurim drejtorin ti jepte fund rolit qesharak. Vajzat e tjera te trembura, ferkonin duart nga te ftohtit. Ne oborr dikush bertiti: O O O Mandoo! Ishte bariu qe kishte shkollen ne patronazh. Drejtori e njohu nga zeri, doli nga klasa i nervozuar duke perplasur deren. Ate dite nuk beri mesim. Pasdite Bardhi i tregoi s'emes ngjarjen qe ndodhi ne klase. E ema e degjoi me kujdes, me pas e kshilloi: Shiko punen tende, biri i nenes. Mos u merr me gjerat qe s'te takojne. Jetojme ne kohe delikate. Bej kujdes se per gjera te vogla miza behet buall. Bardhi e degjoi ne heshtje. Hengri nje cope buke dhe doli tek bregu per te takauar Gezimin. Tek bregu mblidheshin te rinj dhe te moshuar. Ate pasdite do te shprehnin se bashku, revolten ndaj veprimeve pa kripe te drejtorit. Duke qene te kudondodhur, ishin afruar e vellazeruar sa tek te tjeret ngjanin si vellezer te pandare. Duke ecur rruges Bardhi vuri re djalin e kryetarit te kshillit, kishte ngjeshur pas murit nje vajze dhe e detyronte t'i lironte fytyren. Ajo e mbulonte me duar. Nga turpi nuk bertiste, por leshonte gule, duke bere perpjekje te lirohej nga thonjte e egersires. Bardhi u be gati t'i shkonte ne ndihme, nderkaq vajza iu shkeput nga duart. U largua pa buje per te mos dyshuar se tjetri kerkoi t'a dhunonte. Nga sjellja Bardhi u bind qe vajza kishte rene pre e epsheve shtazarake, jo e ndjenjave te saj.
40

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Tek bregu u takua me Gezimin, qe ate dite ishte pa qejf. Kur takoi Bardhin u gezua. Dita ishte e ftohte. Ne mbremje pritej te binte debore. Nderkohe u ndane nga shoket per te zene nje vend per te shkembyer mendime. - Nga nxitimi drejtori behet qesharak, - tha Gezimi. Nuk e di si mendon ti Bardhi? - Gimi, mos u merzit! - Jo. C'eshte ajo fjale? - Drejtori eshte kaqol. Qeshen thate. Me shume nga frika, mbasi naten drejtori u dilte ne gjume. - Dikur te ka pelqyer - tha Gezimi. - Me ka pelqyer dikur, tani nuk e dua, mbasi eshte shume i lig. Flitet se do te lere ne klase disa nxenes, megjithse jane mire ne mesime. Nga veprimet jam bindur, eshte i pabese. Gimi! Duhet te ruhemi! Ndryshe s'kemi ku te ankohemi. Kam kuptuar qe ka frike nga sekretari, por nuk e leshon se i duhet. Prandaj ne do rast do ta favorizoje. Gjat vitit shkollor mardheniet e tij me klasen i keqperdori. Ne nje rast Gezimin e nxori perseri nga klasa. Ne astin qe ishte duke dale, tek dera e goditi me shkelma. - Sh sh shko ru ru ruaj de de derrat, - tha dhe e mbylli me inat. Gezimi nuk u pergjigj. Shkoi tek dardha, atje drejtori kishte lidhur kalin. Ne shalet e tij zuri dy miza. Pasi keputi njerin krah, njeren ia futi ne vesh, tjetren ne hunde, i hoqi kapistren dhe e goditi vitheve me shufer. Kali u largua me vrap duke shfryre. Ate dite Gezimi nuk u fut ne klase. Ne pushimin e madh Bardhi e kerkoi, por s'mundi ta takoje. Me mendimin mund te kishte shkuar ne shtepi u kthye ne klase. Ndersa Gezimi duke njohur drejtorin inati u fsheh ne nje vend te sigurte per te shikuar si do vepronte pasi te mbaronte orari. Pas mbledhjes me mesuesat ne fund te orarit, futi anten nen sqetull, mbylli deren dhe shkoi tek dardha, ne te cilen kishte lidhur kalin. Ne astin qe ne vendin e kalit gjeti kapistren u ul ne toke, vuri duart ne faqe dhe mendoi disa minuta. E ka zgjidhur Gezimi 'fryti me inat. Ne ast ndjeu nje hingellime. Kali im mendoi dhe u ngrit vrik ne kembe, per te kuptuar nga erdhi zeri dashamires i kafshes. U tremb mund te ishte ne rrezik! Duke qendruar ne kembe, shikoi majtas e djathtas, po as shikoi as degjoi hingellimen e kafshes. I mjer kal hingelliu perseri. Nga tinglli drejtori mendoi se kali ishte ne rrezik. Ishte mesdite, bente shume vape. Nga koha e gjate e qendrimit ne kembe, perpara i doli nje hije. Gezimi! Mendoi, u turr ta kape. Nderkaq vegimi u zhduk sa hap e mbyll syte. M'u be nga vapa, tha me vete, por kali s'i doli nga mendja. Me kalin kishte kaluar aste te veshtira dhe dite te lumtura. Dhe iu kujtua koha kur ishte mez. Ne fillim i kuq si gjaku, me pas ne ngjyren e kafese se pjekur. Me nje pulle te bardhe ne balle. Sa ishte i vogel, ishte i bukur. Ndersa tani nuk ishte i vogel te perkedhelte si atehere kur pinte ne gjirin e semes. - Pse mendohesh, 'hall ke? - Pyeti veten!
41

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Kerkoj kalin! Nuk e di ku eshte! Shpresoj.... ndonje te keqe! Ju pergjigj vetevetes. I bindur qe ishte vetem, mendoi se bisedoi me dike. Pas do fjale kishte frike. Ju perfytyrua Gezimi. I gjate si lis, i forte si ari. Harbut tha. I biri i harbutit, plotesoi me pas. Ne te vertete Gezimi ishte trupmesatar, as trim, as harbut. - Pergjigju! Pse e zgjidhe kalin? - Po ti. Pse me nxore nga klasa? Mendoi se iu pergjigj. Dielli vazhdoi te digjte si sa. S'mundi te duronte, dhe u fut ne hije te dardhes. Gjinkallat ulurinin te kacavirura pas bezgave. Disa dele merzenin ne nje hije tjeter. Nje lope u shqye duke bertitur. Nje gomar vraponte duke ngritur kembet e pasme perpjete. Te gjitha i shikoi, por kalin nuk e pa. Qeni e i biri i qenit! Si guxove ta zgjidhesh? Nuk e di, qe ai eshte kali i drejtorit? Mos mendo se s'do ta paguash. Sa te jesh ne shkolle, je ne doren time. Arsyeja qe te shtyu te veprosh ne kete menyre, eshte e pa arsyeshme. Prandaj je i pacipe. Fakti qe u bere i keq, tregon se i keq ke qene. Kjo e keqe do te marre fund neser, kur te vish ne shkolle. Aty do te japesh llogari. Megjithse, me njeri tjetrin jemi larg. Ti nxenesi im, une drejtori yt. Duke qene se je budalla, se kupton ku te nxier kokefortesia? Ne qofte se e ke bere me shaka, ke vepruar me keq. Dhe renkoi nga inati. Po, po, me nxensit duhet te mba distance, ndyshe te hypin ne qafe. Me harbutin duhet te sillem si harbut. Nuk duhet lejuar te livadhise as ai, as nje tjeter. Shkolla eshte vendi i mesimit. Kush vjen per te mesuar, duhet te sillet mire. Kush vepron ndryshe, si Gezimi ne kete rast, duhet ta perjashtoj nga shkolla. S'ka rruge tjeter. Kur te veproj ne kete menyre te gjithe do ta kuptojne se me drejtorin s'behet shaka. Megjithse distanca midis shkolles dhe shtepise ishte me pak se dymije metra, drejtor Mando Qorri rrugen e bente kaluar ne kalin me pullen e bardhe ne balle. Tani 'duhej te bente? U nis ne kembe me nerva te bera tel. Duke ecur nervozizmi rritej do minute. Puna me telashet e saj dite e kishin lodhur. Ndersa sot ishte shtuar vapa. Pa kuptuar kishte mberritur tek dera e shtepise. Ku ishte degjuar, qe drejtori i shkolles se Sojnikut te shkonte ne shtepi pa kal! Pizevengu! - U shpreh i nervozuar. Nusja ishte duke pritur ne kembe. E gjate si selvi, ishte si e zbritur nga qielli. Floket si mendafsh i qendronin hijshem mbi supe. Syt si bajame, ishin ne harmoni me vetullat e zeza. Faqekuqe, gjinjkercyer. Sa vuri re indiferentizmin e te shoqit u drodh, trupi iu mbulua nga mornicat. Dielli perflakte token. Gjinkallat ulurinin. Nderkaq endosi te largohet, por u ndal dhe i buzeqeshi. Ndersa Mando Qorrit e kishte mendjen tek kali. Pasi ngriti koken humbur ne mendime. Ne kaltersi e qiellit lundronte nje tufe me re si araf i bardhe. Ne ast mendoi se ishte duke fluturuar., si drita e henes mbi krahet e eres. Pasi thithi me afsh ajrin e thate, nje nyje i shterngoi fytin. Ndersa zemra rrahu me mundim. Syte i leshuan xixa. Mando Qorri e afroi duke iu marre goja.
42

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- Mu mu mut te vi vi vije....., mby mby mbylle de de deren! - Shpirt! Je lodhur? Ai e shikon ne sy. - Eja tha. Afrohu me prane! I plotesoi deshiren, por mendimin se ndryshoi. - Po, po, po, dhe e shterngoi tek beli.. - Mando! Kane lajmeruar, pres xhixhite.... Mos! Kur hoqi doren Mando Qorrit i doli Gezimi perpara. - Sh sh shko ne sta sta stalle, shiko a ka a a ardhur ka ka kali? Nusja doli, ndersa Mando Qorri vendosi te lexonte Katermbedhjet vje dhenderr Pas njegjysme ore nusja u fut ne dhome e perflakur ne fytyre, nderkaq Mando Qorri, nuk e pyeti per kalin por: - Ulu, ulu tha, xhi xhi xhite s'ka a ne a ardhur! - Shpirt, nuk jam gati! E bindur se kenaqsia nuk eshte gjithshka. - Pse, nu nu nuk u b b bere? A a a p p p risie xhi xhi xhite! Dhe e mbeshteti pas gjoksit. - C' ben? - Pyeti ajo duke e shikuar ne sy. - Jam me peroida! Mondo Qorri mbeti gojehapur. Ne ast iu nxi toka dhe qielli, trishtimi e oi larg. Ne boten qe s'mund ta kuptonte: S'ka grua t'i nenshtrohet burrit, ne qoftse se i mungon deshira per te bere dashuri. Nusja qeshi e merzitur. Ndersa Mando Qorri e shikon me fodullek. Ne mbremje nusja u semur. Ndersa Mando e hengri darken me uri dhe mllef perzier. Pa kuptuar ku e kishte mete madh inatin.... ....Pas javes se pare Gezimi dhe Bardhi mendonin se ngjarja me kalin ishte harruar. Ne fakt e verteta ishte fshehur, diku ne mendjen e drejtorit. Pavarsisht se me nxensit e tjere taktin nuk e kishte ndryshuar, dhe me Gezim Kondin kishte filluar te behej goje - embel. Ne keto rrethana te verteten nuk mund ta kuptonin. Duke njohur boten e tij te brendshme, mendonin se qendrimi i ri ishte ark i ngrehur, t'a zinte ne befasi. Nga perkrahja qe i bente sekretari ne komitet te partise dhe raportet mujore qe Mando Qorri dergonte ne seksion me firmen sekretarit, ishte evidentuar si drejtori me rezultatet me te mira. Si rezultat iu rriten veshet. Megjithse ne fillim ishte veshtire ti besonin. Kesisoj Mando Qorri filloi ta konsideronte veten i pazevendesueshem! Duke qene se ne seksion peshperitshi fjale te mira iu perkedhel sedra. Ne fillim u tregua i qete, me pas mori zjarr. Nen udheheqjen e partise, tha ne mbledhjen me drejtoret, ne adresen time do te flitet per suksese te tjera me te medha. Tjetri prane tij mendoi: Mund te jete kuadri me i mire ne rreth? Ndersa nga mardheniet qe kishte krijuar ne fshat, si drejtor shkolle dhe sekretar i kshillit, populli bente pyetjen: A e vret ndergjegjia Mando Qorrin, kur s'respekton te tjeret? Ndersa eproreve u perulet me pergjerim?
43

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Pergjigja spjegohej me menyra e re e jeteses. C''pronesimi i kishte dhene hov servilizmit, ndersa hipokritet benin gjithshka te dukeshin me te besuarit e regjimit. Ne kete kategori bente pjese Mando Qorri me shoke, qe lumturine e kerkonin ne fatkeqesine e te tjereve. Partizania 15 vjeare Pas mbarimit te luftes Minerva filloi te punonte ne Tirane. Por largimi nga fshati e malloi per njerzit. Prandaj vendosi lejen e zakonshme te viti t'a kalonte tek vellait ne fshat. Pas tre vjetve u takua permallshem me Durimin dhe te shoqen fjalembel, Si gjithmone vella e moter pjesen me te madhe tekohes e kaluan me kujtime nga astet e veshtira gjat operacionit te dimrit. Me partizanet e plagosur te strehuar ne kasollen e Demir Gjinovarit. Nderkaq kujtuan rethimin e kasolles dhe panikun e te plagosurve, te cilet vrapuan te fshihen ne shpellat e perroit. Nga nxitimi kishin harruar bombat dhe gjerdanin e fishekve. Ndersa Vesa e guximshme i futi ne itjane. Pa menduar se nje levizje e gabuar sakrifikonte jeten. Ndryshe nga qendrimi ne te kaluaren tha Durimi, tani flasin se nuk e kane ndihmuar luften. Pasi kaluan disa kohe kuptova taktiken e perdor nga sekretari, i cili mohuar kontributin e njerzve te kamur gjat luftes. Nga qendrimi i tij jam revoltuar. Ne kohen e veshtire njerzit e ndihmuan luftuan, per te jetuar te lire. Pa menduar se do te prisnin dite te veshtira. Ne qofte se ne ate kohe te keqen e kerkuam tek pushtuesi. Sot duhet ta kerkojme tek ata qe na drejtojne, poshtersite e te cileve nuk njohin kufi. Minerva e uditur me ndryshimet e ndodhura ne Sojnik, kuptoi se nga qendrimi i sekretarit veshtiresohej jeta e bashkefshatareve. Gjat bashkebisedimit kuptoi se respekti ishte zevendesuar me urrejtjen. - Ne shoqerine qe kemi filluar nuk mund te pranohen intrigat, tha Minerva. Nga biseda kuptova se perkrahjen e njerzve me dy fytyra, sekretari e nxit per te thelluar dis'harmonine. Ne qofte se behet per qellime egoizmi, arsyeja duhet kerkuar tek niveli i ulet ne drejtimin e partise. Me biseden nuk pretnduan se do te sillnin shendoshjen e situates, mbasi kjo ishte detyra e sekretarit. Por ai duhej te ndryshonte metoden e punes. Me bashkfshataret duhej te tregohej me i sinqerte. Mungesa e sinqeritetit i oi ne te kaluaren e tij. Duke qene se kishte lindur, rritur dhe banuar ne zonen malore, tha Durimi kishte qene larg fshatit dhe me prane egersirave. Ne ambjentin qe e ka rrethuar gezimet dhe kenaqesite i ka kaluar me veteveten. Prandaj s'i kishte mundesi te perfitonte nga eksperienca e te tjereve. Kjo eshte arsyeja qe e ka munduar cmira ndaj me te kamurve. Prandaj sot e ka me te lehte te dhunoje sesa te frenoje veten. Pas luftes, megjithse pa pervoje, doli ne krye te fshahtit. Per ironi krahasohet me dashin qe
44

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

zgjedhet nga obani per te peruar kopene. Mendon se sojnikasit do ti shkojne pas qorrazi. Pa menduar se me veprime e tij nuk pajtohen. Sot ai qe i besoi detyren duhet t'ia besoje nje tjetri. Ne Sojnik ka burra te tjere qe e kryejne me mire. Te nesermen shkuan ne qender te fshatit. Pasi u takuan me miq, shoke dhe dashamires, midis tyre xha Jahjain, partizanin ne moshe te thyer, qe luftoi krah te rinjve, per lirimin e vendit. Duke pire kafe kujtuan sakrificat e luftes. Rreziqet e panumurta, koken ne torbe. Respektin per njeri tjetrin. - Ne sojnikasit krenohemi me ty Minerva, - tha xha Jahjai, duke mbushur ibukun. Nderove veten dhe Sojnikun. - Sakrificat qe bere ne shume te moshe te re, t'i kemi borxh. Fitoria mbi fashizmin nuk erdhi pa sakrificat e te gjithve, - u pergjigj Minerva. Ty xha Jahja te falenderoj per vleresimin! - Por, edhe une ruaj kujtime shume te mira. Te gjithe partizanet kujtojne sakrificat qe bere ne moshe te thyer. Kujtojme kurajon qe na jepje me shembullin personal. - Trimerine qe tregove ne do beteje. Kujtojme dashurine per partizanet, qe s'kishin arritur te tetembedhjetat. Une dhe ti perfaqsojme zinxhirin e gjate te vuajtjeve dhe sakrificave, pa te cilat nuk vinte lirimi. Prandaj gezohemi qe populli eshte bere zot ne vendin e tij. Me kujtohet si tani ajo nate e zeze dimeri, kur u rrethua batalioni. Nuk me hiqet nga mendja guximi i partizanve, qe preferuan me mire vdekjen, sesa te binin rober tek fashizmi. Me kujtohet sulmi fashist, dhe laku ne fyt. Nga asti ne ast fashistet mund te na zinin si miun ne ark. Me undersulmin e partizaneve u perballua e keqja e dyfishte. Nuk mund te harroj guximin e tre partizaneve njomshtake, kembet e te cileve kullonin gjak dhe rezistencen e tyre njelloj me te tjeret. Por urtesia e komisar Strallit, qe vleresoi situaten, urdhroi veimin e tyre nga batalioni. Ne kushte aq te veshtira s'mund te marshonin me shoket. Pas ndarjes nga batalioni vazhduam ecjen me veshtiresi permes erresires. Nga renia gjat dites, lartesia e debores kaloi mbi gjunje dhe vazhdonte te rritej do minute. Ishte e pamundur te hidhnin nje hap perpara. Ishim ne kushte te veshtira, ne njeren ane na kercenonte armiku, ne tjetren te ftohtit ishte i pa durushem. C'mund te benim? Permes shkelqimit te nje cope qielli perpara ishte nje shkemb masiv. U zvarritem me veshtiresi sa u futem ne nje strehe te vogel, e cila u be perkohesisht streha jone. Zjarrin per te ngrohur kembet qe ishin e bere kallkan, s'mund ta ndiznim. Frika se armiku mund te na kapte te gjalle na tmeronte. Preferuam me mire te vdisnim se te binim ne thjonjte e fashisteve. Nderkohe mora ne preher me radhe kembet e secilit t'i ngrohja me avullin e trupit tim. Po 'mund ti beja tjeter drurit te thate? Ne kushte te tilla s''kisha mundesi tjeter. U qendrova prane dhe bere sa munda t'u jap kurajo, por gjendja rendohej nga asti ne ast. Ndjenja vellazerore me shtyu drejt sakrifices, megjith se debora ishte bere e pa kalueshme. Per te mos me diktuar armiku u largova naten. Sakrifica per te shpetuar shoket me dha kurajo. Eca me veshtiresi duke ngjitur e zbritur qafa e gerxhe. Nuk e di sa kisha ecur vura re gjakun qe ridhte nga kembet. Grisa kapoten dhe i mbeshtolla e bindur, qe njomeshtaket do t'i hiqja nga thonjt e vdekjes. Dashuria per shoket me dha forca, aqsa ne fshat mberrita ne agoni. Me
45

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

veshtiresi tregova shkembin, pa kuptuar kisha rene pa ndjenja. Grupi qe u shkoi ne ndihme, nuk mundi t'u afrohej. Nga mitralimi i zones u detyruan te prinin erresiren, por ishte von. Ne strehen e shkembit njomeshtaket i gjeten te ngrir ne gji te njri tjetrit. Luftuam kunder armikut, pa menduar se te padrejtat do ti kishim ne pjese u shpreh me keqardhje xha Jahjai. Atehere trembeshim nga armikut, ndersa sot trembemi nga vetja. Kemi kohe qe per probleme te rendesishme, nuk mund te themi mendimin tone. Druhemi nga sekretari, si dikur bujqit e myzeqese beut dhe agait. Kemi frike nga sekretarit, dhe ata qe i perdor si mashe. Trembemi nga operativi qe hekurat i ka gati. Me njefjale trembemi nga te gjithe ata qe kemi mbi krye. Njeriu lumturohet kur e nderojne te tjeret - tha Minerva. Nuk mund ta kuptoj mbasi veprime te tilla perdori shoku Vetetima gjat luftes per te mare pushtetin. Ne fillim perkrahu individe te veante, i vendosi ne vende me pergjegjsi, ndersa ata ia shperblyen me informacion per gjithka kerkoi. Po, po Miratoi xha Jahjai. Per te siguruar perkrahjen e shokut Vetetima, me porosi te tij sekretari vendosi shkaterronin e fshatit pavarsisht se ishte me shume se treqind vjear. Mendimin e hodhi per diskutim ne organizaten e partise, si porosi te partise. Komunistet e fshatit vendosen njezeri, pavarsisht se populli nuk ishte dakord me mendurine. Por sekretari kishte ne dore gurin dhe arren. Ne fillim perdori dhunen, me te cilen mposhti pjesen me te madhe. Te trembur nga burgosja e Bekimit, Muos dhe Guriut bindi pjesen me e madhe, e cila ngriti doren vullnetarisht. Ne kodrat shkembore urdhroi te ndertonin kasollet. Sot ka disa qe nuk i kane lene shtepite, por jam i bindur do ti vere perpara me kerba. Ne kemi respekt per shokun Vetetimen, tha xha Jahjai, mbasi gjat luftes nje pjese te kohes e kaloi me ne. Na ndihmoi dhe organizoi per te luftuar kunder okupatorit. Pavarsisht se kishim djemte tane, te cilet shkuan ne lufte, por nuk u kthyen. Disa u vrane nga dora e armiku, po 'te them per ata qe u vrane pas shpine! Sot na kane ndare ne tanet dhe jo tanet. Ndersa te atij jane te bashkuar. Ne kete rast pyes. Vetem ne Sojnik do te kete ndarje? Ne qoftese nuk ka mbaruar hakmarrja do te vuajme! Pavarsisht 'thame, duhet te shpresojme tek e ardhmja. Po te punojme mire, do te ndreqim gabimet qe kemi bere dhe do te jetojme si te tjeret. Por varet nga sekretari, ne rast se do vazhdoje si mashe ne duart e te tjereve, do te varferohemi me shume. Me pas xha Jahjai nxori ibukun, pasi e mbushi me duhan shkrepi urorin...... Mendimet e sekretari ne nje nate dimri. Dimeri pasardhes erdhi me i veshtire. Nje dimer i tille nuk ishte pare. Era e ftohte dhe debora qe binte do dite mbuloi vendin. Njerzit mezi leviznin, bagetia mbeti neper stalla. Situata e krijuar, e beri jeten e njerzve shume e veshtire. Te gjithe
46

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

vuanin. Por femijet vuanin me shume. Kolektivizimi solli barazine, por i varferoi te gjithe. Ata qe kishin nje dore miell e perzienin me lakra dhe jetonin si mos me keq. Tepangrene dhe kasollet ua beri jeten te padurushme. Sojnikasit akuzuan sekretarin, si burimi i fatkeqsive te tyre. Megjithse fjalet qarkullonin goje ne goje, frika nuk i linte ti qanin hallet bashkarisht. Kazani i vene ne zjarr valoi. Ne Sojnik sekretari dhe kryetari i kshillit ishin pergjegjes. Gjat kohes sekretarit nuk i zune kembet dh. Premtimet per begati ishin zevendesuar me vuajtjet pa fund. Zia e bukes gati po bente kerdine. Megjithse kishte bere disa mbledhje njera pas tjetres, ishte merzitur me shume sesa ishte gezuar. Te gjithe kerkonin llogari. Nje nate shkoi von ne shtepi dhe qendroi i menduar prane oxhakut. Nga merzia e kishte zene gjumi me cigare ne goje. Ne mesnate ishte duke pare enderr. ....Ishin ditet kur kembengulte te linin fshatin dhe t'u afroheshin arave. Iu faq dita kur takoi shokun Vetetima ne Tirane dhe kshillat e tij per te lene fshatin. I bindur qe partia ka te drejte, nuk i zune kembet dhe'. Pasi u kthye, shoket i bindi pa veshtiresi. Me pas shperndau tellallet per te bindur popullin. Megjthse perdori te drejtat qe i kishte me bollek, i hasi sharra ne gozhde. Sojnikasit ndiheshin me mire aty ku ishin, jo gjetke. Ne fund leshoi thirrjen: Sojnikasit nuk duhet te jene kunder fjales se partise. Ata qe u tremben u rregjistruan. Te tjeret i thirri nje nga nje ne zyre. Presioni i tij dhe frika e operativit, u rregjistruan disa te tjere. Kur siguroi shumicen deklaroi i entusiazmuar: Nen udheheqjen e partise, fshatin do ta bejme me te bukur nga ai qe trasheguam nga gjyshrit. Si fshati qe do te ndertojme nuk do kete fshat ne bote. Ndersa pyetjen qe i bente ndergjegjia ishte e veshtire ti pergjigjej. Perpara lirimit sojnikasit kishin qene te bashkuar, pse u perane? Dhe iu kujtua takimi me xha Jahjain, kur i foli ne emer te tij dhe te sojnikasve: Mos bej gabim. Fshati nuk ka rrota te levize kur te duash. Populli doli i shkaterrar nga lufta. S'ka mundesi te ndertoje shtepi te reja. Ben pune te mira te mos mallkohesh. Fjalet e te moshuarit e goditen si ekan ne koke. Ndersa tek dera kryetari i kshillit qendronte si hu ne kembe. Ishte i hutuar, i verdhe si limon i kalbur. Per te mos u rrezuar, mbahej me veshtrsi pas parmakut te deres. Megjithse i merej goja, foli me veshiresi: kam frike, do na vene hekurat! Te dy na bejne fajtore. Nuk foli, por shfryu dhe mallkoi. Me pas mermeriti. Mbaruam! Si do na shkoje halli? Gojet e liga na akuzojne se i nxjorem me zor nga shtepia e gjysherve. Fshatin e prishem nga themeli. Femijet po vdesin nga te ftohtit dhe uria. Keshtu peshperisin edhe disa nga tanet. Sekretari e shikoi ne heshtje duke menduar. Me te vertete jam bere shkaktar! Nuk e di si te veprojme, - vazhdoi kryetari. Gjendja eshte e trubullt gjithandej. Jo vetem tek ne. Shenjat e mendurise duken ne te gjithe Shqiperine. Ne serine e potreteve te byroisteve, mungon ajo e atij qe kishte prur eksperiencen e komunisteve te vendit me te madh. Disa i mohojne arsyet, por e verteta doli ne gazete.
47

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Ka trdhetuar partine, popullin, atdheun, socializmin. I sherben imperializmit. Kryetari u largua nga qoshja dhe shkoi ne qoshen tjeter. Atje tha:. Duhet te bejme dika, per te shpetuar koken. Por nuk kemi shoke, secili perpiqet te shpetoje koken e tij. Fakti qe femijet ishin duke vdekur ne kasolle, shkaktaret i ngarkonte me pergjegjesi te rende. Ne kete kohe kryetari mendoi: Jeten time e kam lidhur me ate te sekretarit.... Pandaj dashuria tij i ngjante dashurise se qenit per te zotin!? Por edhe sekretari e kishte mbrojtur qenin e tij gjat te gjithe kohes, mbasi nuk i kishte munguar dashuria per qenin e tij. Zjarri ne oxhak ishte shuar. Nga levizjet, sekretarit i kishin shkare mbulesat. U zgjua. Endrra dalte per hajr! Tha dhe u gezua qe peripecite nuk kishin te verteta. Lulia eshte ne hall Nxensit e klases se semimatures, pasi u organizuan ne dy skuadra, filluan te luanin volejboll. Si rjete sherbeu litari i lidhur ne dy shtylla. Ishte rasti i pare qe Bardhi me Gezimin luanin ne dy skuadra te kunderta. Gjat lojes Gezimi u dallua per pasime te sakta dhe pritje te shkathta. Per humorin me kripe. Ndersa Lulia, vajza me e bukur e klases, ishte ne pozite te veshtire. Mbasi kishte shume kohe qe dashuronte Gezimin. Prandaj gjat lojes ishte rasti pakuptuar t'i percillte te pakten nje shenje. Pasimet e topit tek Gezimi ishin pjese e lojes. Por te shoqeruarit me buzeqeshje, mendoi se mund te kuptonte dika. Megjithse ai e vuri re, nuk mendoi si ajo. Ndaj ne fund te lojes beri aqsa mundi, por nuk ia transmetoi deshiren qe e pervelonte. Ditet vazhduan me tentativa te tjera. Shikime provokuese, ndonje e qeshur mikluese ose shkelje te syrit. Nuk sollen asgje te re. Humori me kripe Gezimin e kishte bere djalin me simpatik te klases. Ndersa perparimi ne mesime dhe qendrimi borreror ne mardhenie me shoket, kishte terhoqur vemendjen e vajzave te klases. Kjo ishte arsyeja qe u treguan te pa kursyera, kur shprehnin simpatisne e tyre. Ne kohen qe shoqet benin vleresime, Lulia ishte indiferent. Per te mos krijuar shkak te kuptonin 'kishte ne mendje. Ndersa Gezimin nuk e prekuponte asgje. Perve frikes nga drejtori, i cili ishte i gatshem te hakmerrej per mizen e kalit. Nuk perjashtohej frika nga sekretari. Me gabimin me te vogel te riun ose te moshuarin e therriste ne zyre. Ne qofte se e perseriste perballej me operativin. Kjo menyre jetese kishte ndrydhur inisiativen. Arrestimet e Bekimit me shoke te bera kohet e fundit shtuan panikun, aqsa filluan te mendojne se spiunet ishin pas deres. Sa here vinte gazi i deges mendonin kush e ka radhen. Ne keto kushte poshterimin filluan ta duronin me veshtiresi, ndersa perulja ndaj sekretarit u be plage ne shpirtin e tyre. Ndersa me te keqen e shikonin tek menyra si rritej brezi pasardhes.
48

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Lulia ishte vajza e vetme ne klase, qe ndaj fenomeneve te tilla, mbante qendrim shperfilles. Si mbesa e sekretarit, s'mund ta imagjininte qe sojnikasit jetonin ne kohen me te veshtire. Ndonse jeten e tyre e kishte veshtiresuar, dekorimi i sekretarit nga Kuvendi popullor. .....Ate dite kishte ardhur nga Tirana Kryetari i Kuvendit Popullor. Midis entusiazmit te zjarrte dhe duartrokitjeve te stuhishme i kishte vene ne gjoks dekoraten e arte, me motivacionin: Per merita te veanta ne kolektivizimin e bujqesise. Sekretari ne shenje falenderimi ishte shprehur: Per interesat e partise, jam gati te jap jeten. Ate dite ne Sojnik entusiazmi kishte vazhduar deri naten von. Me pas jehona ishte shuar si fleke kashte. Nga ajo kohe, sekretari i dha vetes te drejte, te diktonte vullnetin per gjithshka dhe pushtetin e shtriu ne do drejtim. Dekorimi i sekretarit ekzaltoi kryetarin e kshillit, Mando Qorrin dhe disa te tjere. Me pas Mando Qorri filloi te diskutonte me sekretarin problemet pedagogjike te shkolles. Ndersa Lulia ishte indiferente ndaj sukseve te dajes. Mbasi jetonte me embelsine e leximeve mbi dashurine. Leximi i romaneve emesoi te vishet mire, te flase dhe te sillet bukur ne shtepi, ne rruge dhe ne shkolle. Me pas u dallua si manushaqja midis luleve te tjera. Pasi lexoi romanin Anna Karenina kuptoi vuajtjet e femres kur dashuron dhe nuk e zuri gjumi. Kishte aste qe mendonte se e kishte nisur mire. Ne keto raste nuk ishte larg, por perpjekjet nuk i kishte kurorezuar me sukses. Nderkohe filloi sherri midis djalit te kryetarit me nje nga shoket e klases. Per t'i ndar nderhyri Gezimi me Bardhin. - Me lini se do t'i ... motren! Bertiti djali i kryetarit, ne astin qe Gezimi tentoi t'i ndante. Shoku i ofenduar iu turr duke bertitur: - Qen bir qeni! C'fare u be motra ime, kurve si motra jote? Tjetri i liruar nga duart e Gezimit, vrapoi tek drejtori dhe u ankua per Gezim Kondin dhe Bardhi Gjinvarin. - Kur ai me ofendoi tha, Gezimi dhe Bardhi me mbanin duart! Drejtori thirri nxensit te jepnin spjegime. Dhe, pa i degjuar mire i goditi me shpulle. - Kini thyer disiplinen ne shkolle bertiti dhe i nxori jashte me shqelma. - Te dy kini nje note te thyer ne sjellje. Kur iu kujtua miza e kalit, Gezimit i tha: - Ti Ge ge zim p p per perjashtohesh nje nje ja ja jave, nga sh sh shkolla! Nxensat te pakenaqur nga masa disiplinore e drejtorit u ankuan tek prinderit, ata tek sekretari. Biseda e sekretari me drejtorin, e late pakenaqur. Per te zgjidhur problemin vendosi te degjonte mendimin e klases. Klasa akuzoi djalin e kryetarit si sherxhi. Ai shau i pari - tha njeri nga shoket e
49

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

klases. Gezimi me Bardhin shkuan t'i ndanin. Mendimi i tij u miratua nga klasa. Ndersa ne mbledhjen qe organizoi me mesuesat, ata e anashkaluan problemin. Nga frika dhe diskutuan per rregullat pedagogjike. Pasi u njoh me diskutimin e mesuesave dhe mendimin e nxensve sekretari urdhroi. Per nxensat te mos merrej asnje mase disiplinore! - Sh sh shoku se se sekretar! Sh sh shkollen e mba ne k k kembe di di disiplina! Kundershtoi ndrojtur drejtori. - Po. U pergjigj sekretari. Kur drejtori ka te drejte! Dhe mbylli mbledhjen. Pas permiresimit te situates, Lulia nuk mundi t'i percjellte Gezimit asnje lloj sinjali. Dhe u detyrua te kerkonte rruge te tjera. Pas shume neteve pa gjume vendosi te sajonte nje enderr. Nuk mund ta quante me e gjetura, por mund te ishte me afer qellimit. Nga embelsia qe ndjeu, nuk e zuri gjumi. Pas debateve me vetveten, vendosi t'ia tregeje Veres me e pershtatshme per t'i besuar sekretin. Shoqe te ngushte dhe kushurira e Gezimit. Tek Vera kishte besim mbasi ishte vajze e sinqerte dhe e simpatizonte per iltersine qe ua kalonte shoqeve. Me pas filloi te grindet, per te gjetur nje menyre tjeter me te mire. Por kur provoi dhe nuk ia arriti perfytyroi veshtiresite. Per Veren kishte mendimin se ishte e shkathet, por snuk kishte eksperiencen. Me ne fund u bind, nuk mund te gjente nje tjeter me te mire se ajo. Gjat kohes qe dashuronte Lulia ishte bere me aktive sesa do shoqet e klases. Zgjodhi nje dite qe ishin vetem. Duke qene te qeta do ti imponohej vullnetit te saj. Perpara se te fillonte iu lut, qe biseda te mbetej sekret. Nderkaq Lulia tregoi: ...Ne nate isha duke fjetur ne hotel me Gezimin. Nata ishte e bukur, hena dhe yje ndrionin ne qiellin blu. Ajo nate, si asnje tjeter, me dhuroi kenaqesine qe se kisha enderruar kurre.... Vera e ndali, mendoi se biseden e k ishte pa kuptim. Nderkaq Lulia e pa veten ngushte dhe iu lut. - E dashur Vera! Po tregoj nje enderr, te cilen e kam sajuar pas shume neteve perpelitur pa gjume. Mendova se duke ia treguar shoqes se ngushte, mund tia mberrij qellimit qe parashikoj..... Nderkaq vura re se si fytyra e shoqes ndryshoi nga asti ne ast. Ndersa gjoksi i hidhej perpjete. Sinqeriteti i Lules e bindi dhe u zotua ti japte ndihmen ne zgjidhjen e problemit delikat. Te nesermen, ne oren qe mungonte botanika, nxensit dolen nga klasa dhe zune nje ane muri, per tu ngrohur ne diell. Vera la shoqet, mori kushuriun nga krahu dhe duke shetitur neper oborr tha: - Gimi! Do te tregoj dika por me premto. Ajo qe do tregoj te mbetet midis nesh! - Ta degjoj 'do me thuash. Me pas mund te premtoj, u pergjigj kushuriu. - Jo, jo kembnguli Vera! Dua te betohesh! Pasi tjetri premtoi, Vera nisi ti tregonte endrren e sajuar nga Lulia. Nje dite isha ne krua me Lulen. Gjat bisedes m'u ankua per gjumin qe s'e bente te qete. Cdo nate shikoj endrra, tha. Por si ajo qe kam pare naten e kaluar ...... U ndal dhe
50

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

qeshi. Vura re qe syte i leshuan xixa. U skuq ne fytyre dhe s'mundi te vazhdonte. Une nderhyra: - Ne qofte se jemi shoqe duhet t'ia besojme sekretetet njera tjetres! A jemi si motra? - Se si me vjen u pergjigj Lulia. Ne femrat.....,u ndal perseri.:...Pas pak. Mire, po t'a tregoj! Ne mesnate u zgjova nga gjumi e emocionuar. Isha duke pare enderr, embelsia e se ciles me joshi. Me Gezimin isha duke fjetur. O Zot 'gezim!... Ne ato aste jetova lumturine e pa imagjinuar. Nga ajo nate kane kaluar nete te tjera. Te them te drejten edhe tani jetoj me emocionet e asaj nate. Enderr eshte por, tek ajo kam shprese...... Megjithse Lulia u shpreh e ilter, vuajtjet e saj shpirterore ishte e veshtire ti besoja. E shikova me kujdes. Vura re se si u el ne fytyre. Ne ate ast mendova se lutej, s'kishte menyre tjeter. Sa te madhe e paska dashurine mendova. Ajo ishte forca qe e kishte shtyr drejt kesaj sajese. Pastertia qe vura re ne syt e saj me detyroi te ndryshoj mendimin. Kuptova qe te dashuronte! - Me kuptove i dashur kushuri?- Pyeti Vera dhe priti pergjigje. Nga dyshimi Gezimi heshti. Me pas pyeti: - Pse nuk 'ia ruajte sekretin, por iu fute kesaj pune? E kupton qe i bie murit me koke? - Biseden e bej me gjith shpirt! Ndersa sekretin ruaje ti. - U pergjigj Vera duke qeshur. Une e kam kuptuar qe Lulia te do. Eshte dashuria qe e ben aq kurajoze. Ti e di se ne fshat kete inisiative nuk e marrin as te mendurit. Kuptohet qe Lulen e ka mendur dashuria! Gezimi qendroi disa dite i menduar. Ne shtepi, ne klase dhe ne biseda me shoket ishte i kufizuar. Kur shoket bisedonin ai degjonte. Duke qene mbese e sekretarit, frika e beri te mbyllte gojen. Trupin dhe gjymtyret ja zinte ngeri i tmershem. Rrenqethjet i shkonin nga maja e flokeve tek thoi i kembes. Nga mishi ne palce. Me pas mori zemer dhe pyeti veten: Eshte fati qe luan kete loje? Nuk i kishte shkuar mendja asnje here ne nje pike te tille. Ndoshta Vera ka te drejte tha dhe mendimi qendroi tek biseda e saj. Ne astin qe deren e hapi nje nga shoket, ne klase ishte vetem. Pas atij u fut Lulia. Kur kaloi prane bangos i buzeqeshi. Gezimit i gufoi zemra. Ndryshe nga heret e tjera, ate dite kishte veshur nje fustan luleshege. Pas bisedes me Veren, kishte vendosur, do dite te vishej bukur. Me pas Gezimi ndoqi me imagjinate veprimet e saj. Ndersa syte i mbante tek dardha e drejtorit. Nderkohe mesuesi u fut ne klase. Ndersa Gezimi 'vendosi syte, nga dardha ne drejtim te saj. Ajo uli koken duke buzeqeshur, ndersa ai filloi te grindej me vetveten. Mendoi e kishte per detyre te merte inisiativen. Ne anen tjeter Lulia mendonte, pafajsine duhej ta onte ne fund. Ishte e bindur, se vajzat e pafajshme mund te merrnin inisiative per te vepruar ne ate menyre. Dhe, si t'a shtynte engjelli ktheu
51

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

kryet nga ai. Gezimi ishte duke e shikuar. U tremb! Si do vajze ne Sojnik qe trembet nga opinioni, i cili te nxin jeten. Eshte njelloj mendoi, si te me shikojne lakuriq. Ditee e para i kaloi me dyshime. Pas diskutimeve te gjata me vete Gezimi vendosi te marre inisiativen. Perderi sa Vera me foli per dashurine e saj, 'kuptim ka frika qe kam nga sekretarit. Ne kete mendim si nxites sherbeu biseda e Veres dhe disa shenja qe kishte vene re. Meqenese natyren e njeriut e sundon arsyeja, atehere duhet te aftesuar per te zgjidhur probleme me te koklavitura! Ne kete menyre arsyetonte ne astin qe hapi librin. Nuk mundi te lexonte, mbasi perpara syve i doli ajo ne profil te plote. E bukur trupderdhur. Floket si kallza gruri leshuar supeve. Nuk kishte kaluar kufirin e pjekurise. Buzeqeshja e saj i mori mendjen. U udit sesi nuk e kishte pare me syrin e sotem! Aty per aty vendosi: Nuk do ta lejoj friken te me heqe per hunde. Domethene do te rriste me shume pushtetin mbi veteveten. Te nesermen ne oren e matematikes, si nxensin me te mire te klases, mesuesi e ngriti ne drase te zeze. Gezimi zgjidhi nje ushtrim te veshtire. Pasi e lavderoi, mesuesi filloi te spjegonte mesimin e dites. Ndersa Gezimi shkoi ne bango. Ne astin qe i kaloi prane, ajo i zgjati doren. Veprim qe s'e kishte bere. I gufoi zemra! Vendosi se ne do situate, do te gjente menyren per te biseduar, mbasi e priset nje fund i lumtur. Ne kete kohe edhe Lulia priste me ankth astin, qe endrra te behej realitet. Nderkaq Gezimi kishte raste qe veten e shikonte, sikur kacavirej ne rrepirat e malit. Ndersa dheun nen kembet e tij te shkoqur. Ose ishte duke kaperxyer nje humnere. Nderkaq linden mendime te tjera. Sikur vallzonte ne hapsiren e kalter, ose duke vozitur mbi krahet e eres. Me pas e shikoi veten mbi krahet e pullumbit, sikur degjoi zera si nje muzike e larget. Ne vorbullen e mendimeve te tilla Gezimi perpelitej midis deshires dhe dyshimit. E para e shtynte drejt gjetjes se menyres per t'ia arritur qellimit. Ndersa dyshimi ishte shume here me i forte, mbasi vinte nga frika. Frenimi i tij ishte i dhunshem. Kishte raste qe behej optimist. Atehere ne shpirt ndiente nje lehtesim te pazakonte. Nga optimizmi zemra i mbushej me shprese. I shtohej besimi ne vetevete. Ishin aste qe i dukej se po fluturonte. Gjat kesaj kohe mposhtej frika. Perfytyrimet shkonin larg, sikur fluturonte ne hapsire, aty ku njeriu eshte i lire. Me pas mendja qendroi tek mali. Por pa trimeri, nuk mud te ngjitesh ne te perpjetae e thepisura. Mirepo, megjithse fizikisht ishin afer me njeri - tjetrin, pengesat ishin shume te madha. Distanca krijohej si pasoje e edukates familjare. Mendohej, babai eshte Zot mbi Zotat. Si i tille, femijet s'mund t'i dalin kunder deshires. Ne pergjithesi, babai i Gezimit ishte i bute, por hierende. Ndonse friken nga sekretari e kishte me te madhe. Sekretari u ishte bere te gjitheve ferre neper kembe. Prandaj Gezimi s'mund ta shikonte me shperfillje. Trilli i shndruar ne shprehi i shkaktonte tronditje ne shpirt si pasoje i krijohej nje vrage vreri i hidhur. S'ka gje me te keqe, kur njeriut i mungon mundesia per te gjetur rrugedaljen mendonte. Kishte shume raste si ky ose te tjere qe Gezimin e kaplonte merzia. E
52

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

kishte te veshtire me cilin te konsultohej, per te mesuar si ti kaperxente veshtiresite. Per keto pune Bardhi s'kishte ekspserience! Ishte bere muzg. Ne qiell nuk kishte as hene, as yje. Ate darke rruga i ra te kaloje tek shtepia e saj rrethuar me mure te larte. Porta me dy kanata mbyllej nga brenda. Kur mberriti ne oborrin e tij, qendroi disa mnuta i menduar. Mund t'i shkoj tek shtepia tha me vete, naten nuk me shikojne. Por muri s'me le ta takoj. Pengesen e murit e krahasoi me zakonin, qe s'i jepte te drejte te takonte vajzen per ti shprehur dashurine dhe, zemra e leshoi! Te nesermen arsyetoi gjate. Pas shume diskutimeve me vetevete mberriti ne perfundimin: Ne rast se do te mposht friken nga sekretari, do ta gjej guximin te mposht zakonin... Ne mbremje, pasi hengri darken filloi te pregatiste mesimet. Ndersa Lulia, per te qene e sigurte i kishte futur tek mesimi i dites ne librin e fizikes nje leter, ne te cilen shkruante: Do takohemi se shpejti! L... Nje gezim i paprovuar i pershkoi qenien. Ne ast mendoi te mos merte parasysh asnje lloj frike. Takimin e konsideroi nje lidhje qe vjen nga fati. Nderkaq, sekretari i doli perpara syve i errur ne fytyre. U revoltua. Te rrahurat e zemres iu rriten, iu rrit temperatura. Filloi ti mbahej fryma. Sa hapi syte dhoma iu rrotullua si fuge. Mendimet e bukura u arratisen. Megjithse takimin mezi e priste, frika e futi ne vorbullen nga e cila mund te mos dilte kurre. C'duhej te bente? Qe t'ia arrinte qellimit s'duhej te mendonte per asgje tjeter. Kur mendoi takimin, zemra sasi doli nga kraharori. Fluturoi nga gezimi. Por, perseri i pavendosur. Perseri ne udhekryq. Keq ta takonte, keq te mos e takonte! Nga njera ane vajza kerkon takim. Ne anen tjeter frika e heq osh. Ne kandarin e proves frika peshoi me shume. Nga frika, fytyra e vajzes sykalter iu largua nga syte. Por u gezua qe nuk iu largua nga mendja. Edhe ne Sojnik ndodhte e njejta gje. Nga njera ane kryetari detyron sojnikesit te lene shtepine. Ne anen tjeter, te pabindurve sekretari u shkurton racionin e misrit. Pasi i therret nje nga nje i detyron te futen ne kooperative. Ndersa kasollet ti ndertonin nen kodren, ne krye te se ciles qendronte hijerende zyra e partise. Me nje fjale: keq me kryetrin, keq me sekretarin. Megjithse ishte ne kerkim te zgjidhjes se nyjes se kokolepsur, si per dreq ast pas asti e kuptonte qe shkonte drejt moszgjidhjes. Ne kete kohe ndodh grindja midis djalit te kryetarit me shoket. Grindja ndodhi per fshatin e partise, ne kohen qe kishin filluar te ndertonin kasollet. - Do te behet si qytet, me i bukuri ne bote! - Tha unaku. Nuk e mbaroi fjalen, dhe nje nga shoket u shpreh: - Atehere kryetari do t'i urdhroje grate e fshatit te heqin itjanet! Shprehja: te heqin itjanet kishte dy kuptime. Filluan te rrihen. - Mos u rrihni u shpreh Gezimi, kryetari s'eshte i zoti per kopshtin e tij. Fjala shkoi tek sekretari, i cili interesat e kryetarit i ruante si obani bagetine. Shprehjen e
53

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Gezimit e mori si cenim te autoritetit te pushtetit. E thirri t'i tregonte kush e shtynte ne krahasime te tilla. Gezimi shkoi te rrefehej tek sekretari, jo si shkojne mekataret te prifti. I bindur qe s'do dilte paq nga thonjt e skifterit. - Une e kam mbrojtur shoku sekretar! - Pse me akuzoni? Dhe pyeti: - Ne rast se do te ishit ju ne vendin tim, si do t'u pergjigjeshit kundershtareve te kryetarit? Mbrojtja duke sulmuar e nxori nga rrethimi. Sekretari u udit me zgjuarsine dhe i kujtoi mbrojtjen qe i kishte bere dikur. - Te kshilloj tha, here te tjera te jesh me i kujdeseshem! Djaloshi ishte larguar.... Ne mbremje, si do nate, pasi hante darken, pushonte me pas fillonte te pregatiste mesimet. Ate nate, ne fillim hapi librin e Kimise. Ne mes te se ciles gjeti nje leter tjeter te shkruar nga ajo. Lulia kishte frytezuar rastin kur Gezimi e kishte lene librin te hapur mbi bango. Shkroi letren dhe e futi ne mes te saj. Ajo s'mund te mendonte se, sa here Gezimi perfytyronte te ungjin terhiqej dhe luftonte me vetveten. Nderkaq arsyetoi: Per te kapexyer zakonin duhet kurajo. Ndryshe s'mund te takohemi per t'i shprehur njeri tjetrit dashurine. Dhe shkroi: Se shpejti do takohemi ne vend te sigurte. ...L Edhe ne kete rast Gezimi fluturoi nga gezimi. Por frika perseri iu be gogol. La librin mbi tavoline dhe shetiti neper dhome. Me pas doli ne dritare. Duke shikuar perfytyroi takimin. Perpara syve i doli sekretari. Gezimi perseri iu fashit. Shkoi tek tavolina te lexonte letren: se shpejti do takohemi: ku? - Vendi eshte i sigurte: nga kush? Ne nje shprehje te vogel dolen disa pengesa. Te gjitha nga frika. Ne shume raste vullneti dhe guximi ndeshnin ne veshtiresi, po a mund te s'prapsen? Frika largohej nje kohe dhe kthehej perseri bashke me panikun. Kjo kishte ndodhur, kjo ishte duke ndodhur. C'mund te bente? Nderkaq erdhi nje ast dhe guximi shkrepi si rrufe. Vendosi te bente 'kerkonte ajo. Kur perfytyroi pasojat, afshi i pasionit filloi te shuhej. O Zot! Te nesermen nuk bisedoi me asnjerin. Nje ast e krahasoi veten me nje repart ushtarak te rrethuar, qe s'di si te dale nga rrethimi. Me pas mendoi, ushtria po shkaterrhej dhe ikte ne panik. Nderkaq akarriti syt si bisha kur zihet ne lak. U kthye perseri tek arsyetimi i pare, kerkoi zgjidhje. Pasi nuk e gjeti filloi te renkoje nga pezmi. Nuk duhet ta bej jeten pakuptim, mendoi. Nderkohe Bardhi e kishte vene re qe luftonte me vetveten. Duke i njohur karakterin nuk e nxiti si ngahera. Mbasi ne ate kohe, nervat e tij ishin tel. Ne pushimin e madh Gezimi nuk doli nga klasa, qendroi ne bango me koken mbeshtetur mbi duar. Bardhi, pasi u kthye ne bango, gjeti nje shkak dhe e pyeti per dika. Nuk kishte ndodhur qe Gezimi te mos ia tregonte arsyen e pezmit. Ai u pergjigj si te zgjuhej nga gjumi: Nje problem ordiner ka ndodhur ne familje. Kur mbaroi orari i mesimeve u largua nga shkolla, por zgjodhur rrugen qe nuk rrihej nga rrezet e diellit. Gjat kohes deget e pemeve shushurinin ne gjuhen e zogjve.
54

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Flladi i krijuar nga levizja e gjetheve i perkedheli fytyren. Ne ate kohe truri mund t'i krahasohej me nje ene bosh. Bluante mendime kunder vullnetit, te cilat se nxirnin askund. Me mire nje fund i tmershem, se sa nje ankth pa fund mendoi. Nderkaq erdhe aste, qe s'dinte si te vepronte. Gjat ecjes kujtoi se dikush i foli. Me pas vazhdoi rrugen duke ecur me te njejtin arsyetim. Sa here perfytyronte vajzen, frika i faqej perpara si bisha kur del nga strofulla. I lodhur nga mendimi u mbeshtet tek trungu i pemes afer. Kur mbylli syte trupin ia freskoi nje ere e lehte. Ne do kohe mendoi, njeriun e ndjekin mendime dhe shqetesime. Ne qoftese jam i zoti mund ta gjej forcen dhe mund ta degjoj zerin e vetedijes. A mund te behem i guximshem? Po sekretari, qe me fodullekun e tij na ka zene frymen? Nderkaq u bind, duhej te bisedonte me vajzen qe e dashuronte, mbasi ajo e priste ne takim! Edhe ne shtepi, si ne klase, fjalet i kishte te kursyera. Me von i erdhi keq, nuk bisedoi me Bardhin, si benin ne rastet e tjera. Pasditen e kaloi me mendime te trishta. Si frikacaku qe trembet nga hieja e tij. Perve frikes nga sekretari, filloi ti trembej drejtorit, i cili me belberine e tij mund te frytezonte rastin. Megjithse nga dita qe e kishte denuar pa te drejte, nuk kishte guxuar t'ia kontrollonte detyrat. Ndaj kishte nje fare kurajo. Por duke qene shpirtkeq, mund.... Per t'iu shmangur te keqiave u kshillua me te atin. Pasi e degjoi deri ne fund e porositi: - Biro! Perpiqu te mos shkelesh ne drrase te kalbur. Mbasi jetojme ne ditet qe e keqja eshte shtrir si rrenjet e krisjes. Nga nje pakujdesi e vogel, mund te ndizet nje zjarr i madh. C'na duhet te plenksemi me ata njerez qe kane ortak ligesine! Bej kujdes! Jetojme ne gojen e ujkut! Megjithse harrohej pas pafajsive te moshes, nga porosia e babait u be me i kujdesshem. Letren e Lules, gati e kishte harruar. Ne kete kohe vajza e halles se Lules kishte lajmeruar diten e martses diten e dielen. Duke qene larg, babai vendosi te shkonte familjarisht diten e shtune. Dy dite perpara dasmes, Lulia gjeti rastin t'i shkruante: Diten e shtune ne mbremje ne shtepi jam vetem. Te pres L... Ne kohen qe Gezimit kaloi prane, pa kuptuar ia futi letren ne xhep. Por, nuk e fjeti mendjen. Eksperienca e kishte mesuar te qendronte e vemendshme si gjahatari, kur pret qe gjahu ti dale ne shteg. Te nesermen e vrojtoi gjate. Ne mimike kuptoi se e kishte. Prandaj para se te nisen prindrit per rruge u shti e semur. Nje ore perpara provokoi te vjella. Per te krijuar bindjen e kishte te pamundur te shkonte ne dasmen e kushurires. Nena kembenguli te mos e linin vetem. Per pak e pesoi, por bindi te atin dhe e lane ne shtepi. Ndersa e ema, derisa u largua nuk i shteri porosite: - Bej kujdes, mos dil nga dhoma, mund te semuresh me teper! - Mos u bej merak e qetesoi, kur te ktheheni nga dasma, do te jem bere me mire! Fjalet e qetesuan, ndaj vendosi te largohej por, pa hequr merakun. - Puthe Jetmiren per mua i tha ne astin qe e ema ishte duke dale nga dera. Pasi lexoi letren Gezimi mendoi. Tani shpresoj, nuk do me del ndonje pengese
55

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

si ka dale. Gjat kohes ne klase e vuri re, Lulia e mbante koken poshte, per te mos kuptuar shoqet. Por kur erdhi rasti Gezimit i buzeqeshi fshehtas. Nga menyra si e shikoi mezi priti mbremjen. Gati te gjithe diten e kaloi midis gezimit te fshehur dhe shperfilljes se frikes. Por, po ta shikonin kur te futej ne shtepine e saj, do ta quanin vjedhes. Atehere mjere ai dhe familja, sekretari do t'i fuste ne rroten e mullirit. Perseri ne udhekryq. Nderkohe ndertoi dhe prishi disa variantete. Por fale guximit qe i shkrepi si rrufea ne pyll, vendosi: Ai qe eshte trim plumbin e merr ne lule te ballit! Th dhe priti mbremjen ti shkonte ne takim. Ndoshta ishte me fat! Pasi veshi kemishen kambrik dhe palosi menget deri tek bryli. Tek dera, nenes i tha: jam tek Bardhi. Nga frika eci ne hijen e mureve. Hena s'kishte dale. Ndersa qielli ndriohej nga nje bardhesi e shplare. Sa mbriti tek porta e oborrit s'kishte as hene as yje. Ne shpirt as qetesi as frike. Megjithse e dinte qe porten e mbanin mbyllur, shtyu kanaten, ajo u hap. Kur u fut ne oborr pa Lulen qe priste ne dritare. Te kam pritur me padurim, tha kur Gezimi iu afrua prush ne fytyre. Nderkaq gjaku levizi vrullshem. Ishin aste qe s'i harruan! Pasi u puthen ndjenjat vershuan lume, trupi mori flake.

PJESA E DYTE Vera e atij viti erdhi e pazakonte. Nga nxehtesia ujet e burimit leshonte avull. Ne arat e kooperatives shamibardhat te cfilitura nga lodhja korrnin grurin. Disa e lidhnin deneke. Brigadat e tjera prashisin misrin. Fshati ishte ne valen e puneve. Ndersa dielli i nxehte u binte ne koke. Kenga e gjinkallave mezi e duronin. Per te rritur siperfaqen e tokes are, me urdher te sekretarit u shkulen pemet frutore te mbjella perpara kolektivizimit. Ne kohen e drekes grate pushonin ne hijen e tyre. Ndersa sot ... Dsa gra qe se duruan dot lodhjen u futen ne hije e fikut ne ane te kanalit. Nderkaq brigadieri, nje mesoburre me tirqe bertiti eger: - Shkoni ne pune! Nuk realizohet duke vapuar. Ne qoftese kini ardhur per pune mos merzeni si bagetite ne hije! Brigadieri u tregua sa i ashper aq ironik. Grate fytyrezbehur shikuan njera tjetren por kuptuan ne 'batak kishin rene. Nga e padrejta u dhembi zemra. S'eshte e mundur qe ne vapen e beharit te jepnin shpirt aq dhunshem. Por nuk mund ta kuptonin 'fatekeqesi te tjera i prisnin. Te heshtura dolen nga hieja. Ndersa gjat korrjes njera i tha tjetres me ze te ulet. - Nuk kishim ngrene nga kjo gjelle ti njihnim shijen! - Ajo qe eshte derdhur s mblidhet - u pergjigj tjetra e trembur me shume nga
56

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

vetja. Burri ne mbledhjen e partise, kishte ngritur doren i pari te futej ne kooperative. Ndersa sekretari, per merita ne kolektivizimin e bujqesise ishte dekorur nga Kuvendi Popullor. Megjithse grate ishin duke korrur, brigadieri bertiste vazhdimit ta kuptonin qe ishte ne krye te detyres. Ne fushaten e korrjen shirjeve, sekretari mobilizoi te gjitha forcat e afta per pune. Me von filloi fushaten per plugimin e tokes, fushaten per mbjelljet e pranveres, fushaten per korrjen e misrit. Fushate per....i gjithe viti kaloi me fushata te cilat nuk mbaronin. Ndersa kohen per te punuar ne kopshtin personal e kufizoi ne maksimum. Sektretari, tani edhe kryetar i kooperatives, vendosi disipline gazerme. Prandaj kishte vendosur angen prane zyres. Ne oren 06.00 beiu e godiste me ekan, per te dale popullit ne pune. Ne mesdite per te ngrene dreken. Ne mbremje, te linin punen, ne qofte se kishin realizuar normen. Disa vite me von puna ne kooperative u be i vetmi burim jetese. Diten e parafundit te vitit shkollor, sekretari thirri drejtor Mando Qorrin dhe i vuri detyre. Nxensit e tre klasave me nxensa te rritur, para pushimeve do te punonin ne korrjen dhe shirjen e grurit, ne prashitjen e misrit. Te nesermen shkolla do te fillonin korrjen e grurit dhe prashitjen e miserit. Partia kishte vendosur, do te konsiderohej thyerje e disiplins mos pjesmarrja e nxensave dhe mesuesave ne punet e stines. Ndersa drejtor mando Qorri lajmeroi: Mungesa do te konsiderohet e qellimshme, prandaj mendoni. Pasi u paisen me veglat e punes, disa me draprinj, disa me shat, nen komanden e drejtor Mando Qorrit shkuan ne fushe. Nxensat e rritur dhe mesuesit filluan korrjen e grurit. Nxensit me te vegjel te mblidhnin kallinjte e mbetur pas korrjes. Ishte behari i dyte i punes ne kooperative. Ne vend te entusiazmit u vu re deshperimi, jo vetem i nxensave. Sidomos i atyre qe sapo mbaruan semimatruren, te cilet duhej te pushonin, per te qene te gatshem per te filluar mesimet e shkolles se mesme. Ndersa sekretari me mosperfillje nuk e mori parasysh. Pas korrjes se grurit, filloi transporti ne leme. Shirja do te behej me kuaj. Nga vapa mezi merrnin fryme. Drejtor Mando Qorri nuk lejonte te lodhen. Kerkesat ishin njelloj me brigadieret e grave. Ne mesdite dielli u ngrit ne kupe te qiellit, nuk duroi nxehtesine u fut ne hijen e dardhes ne fund te ares. Ne freski i renduan syte. Ne hijen afer vaponin dy versnike te tij, me te cilet nuk kishte mardhenie, mbasi e permonin se i merrej goja. Mandua ishte ne hije, ndersa nxensat punonin. Nderkaq versniket kujtuan kohen kur Mando Qorri kulloste viat ne ane te lumit. ....Ishte vape si sot, filloi tregimin i pari. Gjinkallat e kacavirura pas shqopeve zhurmonin me zh,zh, zh. Gjat vrapimit pas viave Mando Qorri ishte djersitur dhe shkoi te freskohej ne lume. Hoqi opingat, orapet prej leshi, ngriti shallvaret deri ne gju dhe u fut ne pellg. Per te mos u njomur doli te 'vishte shallvaret. Me pas u fut ne pellg si e kishte bere e ema. Duke qendruar me bark u kenaq. Ndersa me kurriz u kenaq me shume. Dhe vazhdoi te kthehej sa ne njerin krah ne tjetrin duke perplasur duart. Nga zhurma trembi nje tufe me garguj, te cilet u ngriten ne fluturim, nga
57

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

perplasja e krahve Mando Qorrin u trem sa iu mbajt fryma. Do te mesoj not tha me vete, kerkoi nje pellg me te thelle dhe vrapoi ne drejtim te rjedhes. Do te ishte mbytur, por e ndihmoi nje dege shelgu, gjysma e se ciles kishte ngecur ne zall. Nga trembja i shpetoi shurra. Doli nga ujet i tronditur, por e dogji diellit. U fut ne hijen e nje zhuke larg rrobave. E zuri gjumi. Nase Doraci, duke zene ngjala neper guret e lumit, e gjeti te shtrir si e kishte bere e ema. Si qejfprishur i fshehu rrobat dhe u largua. Kur Mandos i doli gjumi vrapoi te vishej. Por nuk gjeti shallvaret dhe opingat. Kerkoi me siper e me poshte. Nuk i gjeti. Kam harruar vendin mendoi, u kthye tek pellgu. Filloi ti kerkonte. Por asgje. Ne kete menyre kaloi pjesa e dites se mbetur. C''duhej te bente? Shtepia ishte larg! Po viat? Filloi te vertitej pakuptim nga nje vend ne tjetrin. Por shallvaret dhe opingat nuk i gjeti. Viat kishin humbur. Ne shtepi e priste ndeshkimi i babait. Frike per viat, frike nga babai, frike nga te gjitha. U erresua. Ishte ne hall si te shkonte ne shtepi? Nga pyetja u tremb! Ndeshkimi i te atit e trembi perseri. Dhe aste e ndeshkimit nuk iu ndane nga mendja. Pasi theu nje tufe me gjethe i lidhi tek mezi. Me vrap mori rrugen e fshatit. Kur iu afrua shtepise dredhoi. Pasi kaperxeu gardhin, u fut ne kopshtetin e komshise. Hodhi disa hapa deri afer mezit, atje qendroi i trembur. Nderkohe degjoi zera. U ul gali me veshet pipez. Nje qenie e gjalle levizi. Iu duk sikur kafshonte dika. Levizja e frikesoi perseri! Ishte nje lepur qe brente lakra. Me von nje hije kaperxeu gardhin, Mando Qorri u shtri pa fryme. Vuri re se dikush afrohej! Mund te kerkoje viat tha dhe zemra sa s'i doli nga kraharori. Hieja afrohej drejt tij. Nderkaq vuri re ishte njeri. Ne fund te kopshtit nje tjeter u kollit lehte. C'eshte kjo e kollitur? Pyeti i trembur. Kur silueta u afrua prane. Ishte femer! C'eshte kjo femer? Pyeti i gezuar. Po tjetri kush eshte? Femra kaloi prane tij duke nxituar. E pa, por nuk e njohu. Do ta ndjek tha. Ne ast ndrroi mendim dhe priti. Pasi iu largua frika u be trim. Po femra pse ka dale naten?... Njerzit e shtepise kishin dale ne oborr dhe bisedonin te alarmuar. Dikush me nje fener ne dore, te tjeret me nje ure te ndezur. Ndersa Mando Qorri duke u perpelitur midis frikes dhe jofrikes doli nga kopsht dhe u fut ne rrugen qe e onte tek shtepia. Njerzit filluan te dalin nga oborri per te kerkuar te humburin. C'ka ngjare? Pyeti, pa kuptuar ku shkonin! Duke qene i veshur u fut ne nje hije ane rruges dhe priti. Grupi i njerzve u afrua. Feneri ndrioi hijen e pemes. - E gjeta te humburin tha ai me fener. Tjetri me ure ne dore u afrua: - Qenka si e ka bere e ema diteziu?!.... ....Freskia e krijuar nga hieja e dardhes e zgjoi. U ngrit ndenjurazi dhe ferkoi syte. Me pas u ua ne kembe. Pasi shikoi perpara dhe anash, vendosi te kontrollonte. Disa ishin duke prashitur, disa qendronin ne kembe me shat ne dore. Duke qene se dielli ishte me i forte, nxehtesia i ra ne koke, iu erren syte. Nuk mundi te rezistoje dhe
58

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

ngadal ngadal u kthye tek dardha. Duke qendruar ne hije i renduan qepallet. Nuk jam mire mendoi dhe me sy hapur shikonte enderr. ..... ... Babai kishte nje vit qe perpiqej ta martonte. Kur u bind qe ne fshat nuk i gjeti nuse, lajmesi shkoi ne fshatin fqinje, pas tre diteve u kthye i gezuar. Javen e dyte u pi kafea. Ne fund te muajit u be dasma. Nusja erdhi me kal e veshur me itjane. Ne dere te burri u vesh me fustan. Me tre muaj kurs Mando Qorri ishte bere drejtor!... Nga lart ra nje dardhe e pjekur. U ngrit i alarmuar per te pare. Ndonse druhej nga rromuzet e versikeve, te cilet e vinin ne loje. Pasi shtriu duart dhe hapi gojen dielli kishte zbritur ne perendim. Pese mminuta me pas ishte midis nxensave per te kontrolluar. Gezim Kondin e gjeti midis te prapambeturve. - Du du duket qe je i pa pa di di di siplinuar! P p pse nu nu nuk ke pu pu punuar sa sa sh sh shoket? Nxensi vuri doren strehe mbi sy, e shikoi me vrejtje. - Nuk mund te punoj me shume! - tha dhe heshti. Drejtori e shikoi nga lart poshte. - Edhe gjat vitit nuk kam qene i pakenaqur. - tha dhe u largua. Nderkohe shkoi tek vajza qe kishte ngelur pas shoqeve. Mendoi ta fuste ne seder. - P p pse nu nu nuk pu pu punoni ta ka ka kaluan sho sho shoqet! - Tha duke e shikuar me vrejtje. - Po vapes si t'ia bejme? - U pergjigj nje nxensja afer. S'kemi mundesi te punojme me shume Nje vajze tjeter, shoqe me te paren tha: - Pse na detyroni te punojme ne vape? Ndersa ju shkoni ne hije. Kur u frekua dole per te pare. Gjat vitit vajzave nuk u kishte kerkuar llogari. Ndersa sot, njera prej tyre e kritikoi pa te keq. Tundi koken dhe: - Du du duhet te te pu pu noni. Me pu pu pune nder nder nder tojme so so so cializmin! - Tha dhe u largua. Ne parcelen ngjitur Lulia dhe dy shoqe te tjera vazhdonin prashitjen. Pasi degjoi kshallat, priti te afrohej: - Drejtor Mando! Socializmi ndertohet kur punojne te gjithe! Drejtori ishte perballe mbeses se sekretarit dhe ndryshoi biseden. - Me vjen keq tha Lulia. Pse tregohesh goje - embel me ata qe i mbulon ombrella e sekretarit! Nxensat duhet ti kesh te barabarte! Drejtori u skuq ne fytyre. Nxori shamine nga xhepi dhe fshiu djerset. Vajzat u grumbulluan koke ne koke dhe dika peshperiten. Ne qoftese u kundervihej nuk kishte fitim, heshti. Nxenset e kuptuan, heshtjen nuk e beri nga deshire dhe qeshen nen ze Ne mbremje nxensat nuk e realizuan normen e prashitjes. Per mosrealizimin drejtor Mando Qorri bisedoi me sekretarin. Te nesermen ndryshoi norrmen. Megjithse me e vogel norma nuk u realizua. Ne mbremje sekretarit i raportoi mbi mosrealizimin e normes, qe e kishte problem kryesor. Duke qene se norma ishte korigjuar dy here, sekretari urdhroi norma te behej sa gjysma e dites se kaluar. Nuk e dinte se drejtor
59

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Mandua normen e femijve e kishte me te madhe nga ajo e puntoreve. Te nesermen nuk u realizua perseri. Mosrealizimi i normes u konsiderua mos plotesim detyre. Prandaj ne pranine e sekretarit u be mbledhja, ne te cilen do te kerkohej shkaku. Gjat diskutimeve doli se norma nuk ishte realizuar, mbasi ishte shume e madhe. Ne fund sekretari urdhroi te punonin pa nome. Ne kete menyre tha, nxensat do te punojne me shume. - P p p pa no no norme nu nu nuk pu pu nohet!- U pergjigj drejtori duke nxjerre peshtyme nga goja. Pas mbledhjes sekretari tha puna e nxensave do te konsiderohej ne parti, si kontribut per ndertimin e jetes se re. - Mos u merzit o drejtor, - tha duke qeshur djali i kryetarit. Drejtori e shikoi me vrejtje. Vuri duart te ije dhe shikoi djalin e pacipe te kryetarit. Pasi u largua disa hapa u ndal dhe mendoi. Duke qene antar i rinise antifashiste, nuk mund te krahasohem me asnjerin. Prandaj kam te drejte te krenohem. Nderkaq filloi te shetiste neper parcele me duar ne xhep. Iu kujtua asti kur takoi ne krua vajzen me te bukur te fshatit. Fjale pas fjale iu lengezua goja. Vajza e vuri re dhe e shikoi me bisht te syrit. Mando Qorrit sa nuk i pushoi zemra. Ndersa vajza u largua pa begenisur... Me von kujtoi kohen kur shkonte do dite tek kroi, per te pare vajza te bukura. Ndersa nje dite gjeti dy tre vajza te mehalles. Sa i pa fytyra iu be e kuqe si shege, veshet i perveluan. Nje nga vajzat e vuri re kur i shikonte me epsh. Dika u tha shoqeve dhe qeshuren me zhurme. Mandos i ngeci peshtyma ne fyt... ...Pasi harroi kujtimet e largeta, iu afrua nxenesit me te urte te klases. Djaloshi la punen dhe me shatin prane kembve priti. - P p pse ke mbe mbe mbe mbetur pas sho sho shokeve? Je gji gji gjith ky dja dja djale. Du du duhet te ki ki kishe p p pu nuar me shu shu shume! - Kaq mundesi kam, - u pergjigj nxensi. - Pse? - Eshte vape! Nuk e shikon? - Va va vape? Va va vapa ka ka pu pu pu punen e saj! - Tha drejtori. - Une timen! - U pergjigj nxensi qete - qete. - Ti ti ke ke qe qe qene nxe nxe nxenes i mi mi mire. Pse per per pergjigje ne ke ke kete me me menyre? - Si doni t'u pergjigjem? - Pyeti djaloshi duke e shikuar ne sy.! - Me me re re re respekt. - E e e di e e eshte re re respekti?- Tha drejtori i skuqur ne fytyre. - Une di te respektoj. Por me vjen keq, ti nuk e di 'eshte respekti! Ae shikon, vapa eshte me e madhe se dita e kaluar! Pergjigjen e ashper s'mundi ta gelltite. Vuri duart ne ije, pasi u kthye ne anen tjeter filloi te mendohej. Mendoi t'i fliste ashper, por fjala i ngeci ne fyt. Mllefi i grumbulluar ne shpirt i doli ne fytyre.
60

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Ne qoftese ishte ne shkolle, do t'ia tregoja do te thote te kundershtosh drejtorin! nderkaq e perveloi inati. Pizevengu! Shau me mllef. Gjat vitit s'i degjohej fryma! Filluan t'i kendojne veshet, iu erren syte, iu moren mente! Nga sedra iu mbajt fryma ishte gati te shtrihej ne toke. Haleja! Shau dhe iu rrudhen faqet. Ndersa fytyra iu mbulua nga djerset e ftohta. Si eshte e mundur, nje pizeveng te kundershtoje drejtorin?... Te nesermen u semur! Largimi nga fshati Pak nga pak ditet me pune te lodhshme iu afruan fundit. Para se te largohej nga fshati Gezimi u takua me Lulen. Nga dita qe i kishin dhene besen njeri tjetrit, ishte e veshtire te ndahej nga sykaltra. - Per te ardhur deri ketu, - tha Lulia,- dashuria jone kerkoi guxim dhe kembengulje. Gezimi nuk ia shqitste syte. Ajo iu afrua dhe syte i leshuan xixa. Kurmi lironte arome trendeline. Ne qenie u ndez zjarri qe s'shuhej lehte. Nderkaq dora e vajzes kerkoi te tijne. Duke marre fryme me nxitim Gezimi tha: - Cdo nate te shikoj ne enderr! - Sa here leviz, kerkoj buzet e tua. Perqark ndihej feshferima e eres. Ne ditet fundgushtit nxensat filluan te largohen nga fshati. Duke qene se nuk ishin takuar, Bardhi shkoi tek shtepia. Gezimin nuk e takoi. Shkoi perseri por s'ia arriti qellimit. Te nesermen vendosi te largohej pa takuar. Rrugen per ne Tirane beri me nje kamjon mallrash, i cili ecte ngadal ne rrugen me gropa. Pas kater oreve mberriti bashke me mbremjen. Minerva u gezua, mbasi se motres po i shperbleheshin sakrificat gjat luftes. Ndersa bursa e djalit do gezonte edhe ata qe kishte ndihmuar ne operacionin e dimrit. Bardhit i ndriste fytyra nga gezimi. Duke perfytyruar te ardhmen lumturohej. Pa menduar se do te takohej me njerez primitive. Te nesermen u perball me nje bote te re. Godinat dy kate, dikur qendra gazermimi, ishin pershtatur ne mjedise mesimi dhe edukimi. Lulishtet, shatervanet dhe pemet dekorative e benin, sa te bukur aq te veante. Ne oborr dhe ne koridoret e konviktit, kishte levizje. Nxensit e rinj dhe ata te viteve te tjera, ishin duke perfunduar formalitetet administrative. Djem dhe vajza qe vinin nga te gjitha anet e vendit ishin shume te gezuar. - Kjo eshte dhoma e fjetjes tha kujdesari, nje djalosh tek te tridhjetat. Dhoma ne te cilen do te flinin djemte e klases, ishte shume e madhe. Ne muret gjatesore ishin vendosur krevate marinari prej drase. Midis tyre ishte vendosur nje garderobe per do krevat. Ne murin ballor panorama e Ujit te Ftoht ne Vlore ishte shume e bukur. Ne sfondin e se ciles dukej qielli i kalter dhe nje tufe me re mbi majen
61

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

e Karaburunit. Perballe ishte potreti i Komandantit me graden gjeneral. Dita e pare e shkolles ishte e bukur. Ne klasen e tij ishin gati tridhjet nxenes. Pjesa me e madhe jugore. Per nxenesit nga jugu, teknikumin financiar ishte privilegj. Mbasi institutin tregetar Vlora e kishte patur prej kohesh. Rregullat ne shkolle dhe ne konvikt ishin te detyrueshme. Qysh ne ditet e para, jeta ne konvikt iu duk si e futur ne kornize. Cdo veprim kryhej me urdher. Nga zgjimi ne mengjez, deri tek fjetja ne mbremje. Si te gjithe edhe ai iu nenshtrua rregullave te ngurta. Derisa u ambjenta kaluan tre muaj. Me rastin e festave te nentorit Gezimi shkoi me tren ne Tirane per te takuar Bardhin. Ne teknikum e gjeti duke studjuar. - Nuk kemi ardhur per t'u bere murgje! Tha Gezimi duke qeshur dhe vazhdoi: - Duhet te mesojme me mase, 'kuptim ka? Kemi ardhur ne qytet? - Te falenderoj qe erdhe! - U pergjigj buzagaz Bardhi. Nuk te prisja. - Megjithse kam disa shoke, asnjerin si Gezimin! Gezimi e shikoi ne sy. Ndoshta te shfajsohej. - Kam kohe i dashur Bardhi, qe ndaj teje ndihem fajtor. Sa ishim ne Sojnik te fshehten nuk t'a tregova. Sot erdha te t'a them si vella. I vune krahun njeri tjetrit, dhe shkuan ne qender te qytetit. Pasi shetiten ne bulevardin e madh, ne rrugen e barikadave, u futen ne nje bar. Pas largimit nga fsahti takimi i sotem, ishte i permallshem, por edhe i rendesishem, per kete merita i takonte Gezimit. Pas u informuan per jeten ne shkolle, Gezimi i tha ishte dashuruar me Lulen. Me pas filloi t'i tregonte rrethanat. ...Ishte fillimi i marsit. Ate dite mungonte botanika. Pasi dolem nga klasa zume nje ane muri per t'u ngrohur ne diell. Nderkohe Vera me vuri krahun, m' u lut te shetisnim ne oborr, per t'i spjeguar dika. Ne fakt kishte nje arsye tjeter. Pasi u sigurua se do t'i ruaja sekretin, me foli mbi endrren qe kishte pare Lulia. Lulia te dashuron tha Vera duke me shikuar ne sy. Deri ne ate kohe per Lulen nuk ndieja asgje. Por biseden e Veres e degjova me vemendje. Nuk e pyeta per hollesira as ajo nuk me nxiti. Ne fund me porositi t'i ruaja sekretin, si problem delikat. Nderkaq mendja me shkoi tek sekretari. Ti e di, eshte daja i saj. Pse jo edhe tek drejtori. Prandaj ne ate ast takimi me Lulen me trembi aq sa trupi m'u mbush me mornica. Por perpara Veres nuk e dhashe veten. Ne fillim mendova per prindrit, me pas per vete. Ne rast se e merr vesh sekretari mendova, prindrit do ti fute ne filaqi te mullirit. Te dridhurat e trupit vazhduan deri ne mbremje. Kesisoj mbeta disa kohe nen pushtetin e frikes. Fytyra e sekretarit me dilte ast pas asti perpara syve. Me arsyetimin se takimin me Lulen nuk e di si mund ta quante, ndoshta perpjekje per ta poshteruar. Kur fillova te arsyetoj ne kete menyre u shqetesova me shume. Dhe, per nje kohe te gjate fytyra e frikshme e sekretarit s'me largohej nga mendja. Me von e zevendesova me fytyren e embel te Lules. Nderkaq filluan te buisin veshet nga te qeshurat e saj. Zemra hidhej perpjete nga gezimi. Fillova te kuptoj sa e madhe ishte dashuria. Me pas lindi deshira, gezimin qe ndieja ne zemren time t'ia shprehja asaj. Te
62

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

them te drejten, per aq kohe sa frika ishte me e madhe, nuk e gjeta dot forcen. T'i shprehja ate qe mendoja. Por kur fillova te ndiej, qe zemra rrihte per te, kuptova sa i madh ishte pushteti i dashurise. Ne kete drejtim me nxiti Lulia. Inisiativa e saj me detyroi te mposht friken, arsyetova ndryshe. Lulia me dashuron thashe me vete, prandaj forcen duhet ta kerkoj tek dashuria, frika u largua si mace e zeze. Vendin e frikes e zuri dashuria, e cila erdhi tek une si e zbritur nga qielli. Ndersa astin qe ishim vetem e gjeti perseri ajo. Ajo caktoi kohen dhe vendin e takimit. Derisa erdhi ora, qe do te ishim prane njeri - tjetrit nuk isha i qete. Perfytyrimet i kisha te pakta, por te fuqishme. Ishte hera e pare qe do ta kisha prane. Nderkaq mendova, tani jam me i lumturi i botes! Ate dite i thashe te dua! Kemi bere gjithshka, qe dashuria jone te rritet e shendetshme. Takimin e pare e beme nje nate fshehtas te shtepia e saj. Organizimin per takimin e beri Lulia ne menyre te perkryer. Me pas lidhjen e mbajtem sekret ne shkolle dhe ne familje. Duke qene ne kundershtim me zakonin, u ndiem te frikesuar. Menduam se do te na denonin familjet. Prandaj jemi ruajtur te mos krijonim ndonje shkak te zbulonim dashurine. Lidhja jone do te quhej e paligjsheme. Gjat kohes kete sekret e ruajtem si te shenjte. Nga ajo kohe Lulia me qendron afer, si qendron mendja tek Zoti. Me erdhi keq qe nuk ia thashe nenes, e cila me do shume. Une ia fsheha dashurine per Lulen. Te them te drejten, nuk jam ne gjendje te dalloj ndryshimin, midis hipokrizise dhe sinqeritetit. Dashurine per nenen e kam qiellore, por frika nga sekretari me ndrydh barbarisht. Prandaj, per te ruajtur dashurine, preferova te luaj rolin e hipokritit pa qene i tille. Sa here qe ne familje vinte fjala tek fejesa me shkonin djerse te ftohta. Ne disa raste nena hapte biseden, por mbyllej shpejt. Zoti me ka ndihmuar qe Miranda eshte me e madhe. Sipas zakonit i takon asaj radha te fejohet e para. Gjat bisedave ne familje per kete qellim, nuk e ngrija koken. Hapja nje liber dhe lexoja, per te krijuar pershtypjen, kjo pune eshte e drejta e babait. Ndersa ai sa here vinte rasti, nuk rrinte pa me lavderuar. - Nuk do na shkoje mundimi kot, femijet tane i edukojme sipas principeve te te pareve tane! Pasi mbaronte fjalen shikimin e hidhte nga ana ime. Ne kete kohe fytyra ime merte are tjeter. Babain e kam dashur dhe e dua me pergjerim. Por, te them te verteten i jam ruajtur, mbasi ka hije te rende dhe ia kam friken. Sekretin nuk ja thashe as Mirandes, me te cilen duhemi si moter e vella. Ti e di qe jetojme si femije te nje oxhaku. Pavarsisht se familja kalon nga te tridhjet vetet. Sipas zakonit, babai zevendesoi gjyshin, pas vdekjes. Duke qene se nuk desheronte te ndahej me dy vellezrit e tjere. Per te mos u dhene shkas pakenaqsive, gruan e vellait e ngarkoi me administrimin e brendshem te familjes. Ndersa ne femijet, niper e mbesa, kemi gezuar dhe gezojme te drejta te barabarta.... Ne fund Bardhi mirepriti spjegimet e Gezimit. Pendimin e tij e konsideroi te sinqerte.
63

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- Gjithmone jemi mirekuptuar tha Bardhi. Mendoj se, edhe ne te ardhmen keshtu do te vazhdojme. Nuk me vjen keq per asgje, mbasi zakoni e ka bazen te morali shoqeror. Te falenderoj per gadishmerine qe tregove. Uroj me gjith zemer, qe me Lulen te kaloni jete te lumtur! Per mirekuptimin u ndien te kenaqur. Takimi Politeknikumi mjeksor ndodhej gati ne periferi te qytetit. Pasi hypi urbanit Gezimi porositi fatorinon, i cili pas disa stacioneve tha: - Djalosh! - Ketu, mund te zbrisni! Oborri i shkolles oshtinte nga zhurma e nxensve. Pasi i dha emrin e vajzes qe kerkonte, priti ne nje qoshe. Portieri porositi disa vajza te klases ta lajmeronin. Duke menduar qe pozicioni nuk ishte i pershtatshem Gezimi zuri qoshen me larg. Atje priti. Pas nje gjysme ore shkoi perseri tek portjeri. - Ka dale ne qytet, - u pergjigj. Prite, do te kthehet! Nga qendrimi ne kembe u lodh. Por e mposhti deshira e takimit me vajzen qe dashuronte. Kalimi i kohes e merziti. Per ta larguar filloi te shikoje banesat. Disa te vjetra, ndertuar me qerpi. Disa me tulla te kuqe. Ne do dritare ishin vendosur saksi me lule. Oborret e shtepive ishin plot me zambake te kuq dhe te bardhe. Spitali ishte diku me tutje. Jo shume larg kalonte nje lume me pak uje. Kur e krahasoi me lumin afer Elbasanit, iu duk si perrua. Nderkohe degjoi zera. Ishte nje grup me djem dhe vajza. Midis tyre dalloi Lulen. Ne astin qe e pa bertiti. Uaaa! Gezimi. U afrua me nje nga shoqet dhe e prezantoi: - Gezim Kondi, shoku i feminise! - Kjo eshte Ermira, shoqe e dhomes! Ne ndarje Ermiren e porositi: - Njofto kujdesaren pasdite nuk do te vij ne oren e studimit! Me pas Gezimit i futi krahun, hypen ne urban dhe zbriten ne satcionin e parafundit. Moren rrugen e Barikadave, ecen me veshtiresi ne trotuarin e mbushur me kalimtare dhe dolen tek Ushtari i Panjohur. - Gimi! Ku desheron te shkojme? - Pyeti me cilsine e banores se kryeqytetit. Te zene nga krahu moren rrugen e Elbasanit. Tek ura e Tabakve u kthyen, per te dale ne bulevardin Deshmoret e Kombit. Dhe, ashtu u futen ne lulishten prane kryeministrise. - Ketu jemi midis luleve, - tha Gezimi i befasuar nga bukuria magjepse. Nje mjedis i kendshem me rrugica e trendafile te bukur, ane te ciave kishte stola. Duke ecur ne rrugicen e shtruar me guralece, gjeten nje vend te thurur me lastare si fole pullumbi. U ulen. Lulia keputi nje gonxhe trendafili te porsa elur. Ndersa Gezimi shikonte qafen dhe supet me hark. Me pas syt i ngertheu ne te sajt. Tek
64

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

bluza e bardhe, ngjitur pas gjoksit, e cila nxirte ne pah pjesen e saj me te bukur. Duke u shikuar sy ne sy, vajzes i ra nur i veante. U puthen dhe u shterguan pas njeri tjetrit. Ne kete kohe Gezimi donte ta fuste te gjalle brenda vetes. Ajo i vuri doren perpara. Tundi koken dhe filloi t'i tregonte vuajtjet, qe kishte kaluar gjat kohes kur e dashuronte. Kam gdhir nete te gjata pa gjume tha. Endrrat e ndryshme kane qene torturuese. Megjithse gjat nates thuria plane, ne mengjez shuheshin si vesa ne lendine. Kur te kisha perpara syve, sa hidhja doren, me ikje si era. Nje kohe te gjate u perballa me realiteti e hidhur. Qaja aq shume sa njomej jasteku. Nje nate me zuri gjumi von. Pa kuptuar ishim prane njeri tjetrit. U gezova aq shume sa dashuria me perveloi. Neper erresire kerkova syt. E ndieja domosdoshmeri te te shterngoja ne gji. Te ishim sa me afer. Madje, te te mbuloja me krahet e mi, per te te fshehur nga syt e botes. Nga frika mendoja, mund te te humbisja. Nje ast me preke gjoksin. Gati me pushoi zemra! Me pas prita! Ti as fole, as levize. Te shikova ngultaz. Asnje shenje. Te hodha duart ne qafe dhe buzeqesha. Perseri asnje shenje. Isha ne nje pezm te pashoq. Nderkaq zemra filloi e rrihte me mundim. Ne venat e saj shkonte pak gjak. Me pas ne qenien time u gatua helmi vdekjeprures, i cili me helmoi guximin, qe mund te derdhej mbi mua dhe mbi ty. Ne kete kohe nje ze tha: Detyroje te flase! Te putha! Buzet e tua ishin te ftohta akull. Megjithse u tremba, koken e vendosa ne gjoksin tend. Ndersa doren tende ne gjoksin tim. Ti e hoqe! Mendova se ne kete kohe u keput filli qe lidh jeten me vdekjen. Por, e vendosur qendrova ne qellimin tim. Fillova perpjekjet e tjera per te te bindur. Nderkohe me lindi nje ide e cila mbylli deren e do mendimi tjeter. Nderkohe futa ne perdorim vullnetin dhe kembenguljen, si dy forca te muara. Dhe vendosa te te perciell yllin e dashurise sime. Keshtu, mund t'i nenshtrohesh ligjit te dashurise. Si rjedhoje, vendimi do te vlente sa e gjithe bota. Kur te ndertonim lumturine tone, do te ishim vertet te lumtur. Ngrita syte drejt qiellit. Vura re qe kishte ngrire me yjet dhe rete. Me driten dhe erresiren. Askush nuk mendonte ne kete menyre. Isha une ajo, qe gjerat i shikoja aq shtrember. Mbasi dashuria me kishte 'orientuar. Ndersa nje lak me shterngoi fytin, me shtrydhi zemren. Kur isha duke luftuar me frymen e fundit, lindi nje fije shprese, e cila s'me kishte shkuar ne mendje. Te shtergova fort dhe s'te leshova. Kur vendosa koken pas qafes tende, ndjeva dy zemrat tona qe rrihnin me mundim. Te fola dhe pergjigjen tende e prita me shprese! Ashtu ndodhi. Pas pak u shprehe: - Kam friken e sekretarit! - Prandaj largohu! - Sekretari eshte daja im! - U pegjigja! S'ka pune me dashurine tone. Nga menyra sesi me shikove mendova. Derisa sekretari ta kuptoje qe ne dashurohemi, kam perfunduar ne burg.... Ndodhi e kunderta. Ti me perqafove. Nga ajo nate, megjithse kaluan shume kohe, gjetem mundesine dhe kaperxyem pengesat qe krijonte koha
65

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Ligesia Gjat kohes ne teknikum Bardhi u shoqerua me Beharin, nje sojnikas i larguar nga fshati disa vite perpara. Babai i Beharit ishte kushuri i afert me sekretarin. Por kjo s'prishi pune. Gjat tre vjetve jetuan ne shoqeri te ngushte, megjithse ishte nje klase perpara. Nje dite Minerva per arsye pune shkoi ne teknikum te takonte drejtorin. Ne oborrin e shkolles u takua me Bardhin i shoqeruar nga Behari. Megjithse takimi ishte i shkurter, Behari i foli me entusiazme per shoqerine qe kishin me njeri - tjetrin. Minerves iu be qejfi per fjalet e mira ne adese te nipit. Ne ndarje e porositi t'i bente te fala dajes. Megjithse nuk kishin shume kohe qe ishin takuar ne nje koference partie. Me Selim ishin nga nje fshat. Ne fund te javes Behari ia oi dajes te falat e Minerves. Selimi e dinte qe ishte e fejuara e Petro Moraves, por ate dite mori vesh qe Bardh Gjinovari ishte nipi i saj. Duke menduar se gjahu i doli ne shteg, nderkaq lindi idea e hakmarrjes. Me pas nipin e ngarkoi e porositi te forconin sa me shume shoqerine, duke ndjekur nje linje te caktuar. Qendroini sa me afer, per ti vjele mendimet, kushdoqofshin . Perpiqu te futesh ne te fshehtat e tij dhe me njofto. Per veshtiresite komuniko me shitsin e akulloreve ne oborrin e shkolles. Nga ajo dite Behari u be shoku me i afert i dashur dhe i kudondodhur i Bardhit. Pasdite dilnin per te pire nje gode birre ose shkonin ne kinema. Brenda nje kohe te shkurter, shoqerine e tyre e lakmuan te tjeret. Komentet per filmat ose mbi romanet qe lexonin. Vrejtjet ose mbresat per mesuesit dhe hollesira te tjera te kesaj natyre, ishin bisedat e perditshme. Dilni ne pazar dhe qirase. Ne emrin tend do te te vijne te holla. Mos u intereso kush t' i dergon, por prishi dhe mos e lejo te paguaj. Per t'u siguruar mbi karekterin e agjentit, Selimi caktoi nje gjurmues, i cili i survejonte do ast. Nga naiviteti i tyre, qendroi aq afer sa degjonte bisedat me intime ne bar, kur hanin akullore, ose ne restaurant, kur darkonin se bashku. Diten e festes, pas parakalimit te shkollave dhe kolektivave punonjese, shkuan ne barlulishte. Ate dite bente vape! Zune nje tavoline dhe porositen birre te ftohte. Kamarierja, nje leshverdhe e shkathet, leviste si flutur nga tavolina ne tavoline. Pamja dhe levizjet e saj elegante i detyronte klientet te mos ia ndanin syte. Nga shikimet e saj Behari u fut ne mendime. - Femra - tha pas pak, eshte si lulja qe terheq bleten per t'i thithur nektarin. Dhe u skuq. Gjaku i vershoi ne vena. - Femra te tilla tha me pas, te detyrojne t'u blesh dashurine! Dhe heshti. Bardhi e kishte te veshtire ti pergjigjej dhe mendoi. Mund te mos jete e larget dita kur te bjere si ujku ne lak.
66

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Ruaj ato qe ke arritur. Per pengesat, ndihma nuk do te mungoje. Ta dish, ai qe arrin te mashtroje, eshte njelloj me ate qe, mposht kundershtarin me te forte, me anen e forces. Kjo ishte porosia e fundit e daja para pushimeve te veres. Behari u nda nga ungji dhe kshillat e tij te ngrohta, i bindur per pervojen qe kishte fituar. Pas nje jave filluan pushimet e veres. Ne kohen qe do te ndaheshin Bardhit i premtoi: - Gjat diteve te pushimit do te vij ne Sojnik, do qendroj disa dite, besoj ato dite do ti kalojme kendshem. Ishin ditet qe sekretari kishte vendosur te prishej fshati, per te ndertuar nje tjeter prane arave. Tani ishte ne pritje te vendimit te Kuvendit Popullor. Gjat takimit, Gezimit i foli per shoqerine qe kishte me shokun e shkolles, i cili nuk shprehu mendim, por kujtoi kohen kur kishin qene te pandare. Gjat pushimeve Bardhi e priti, por Behari nuk e mbajti fjalen.U deshperua por Gezimit nuk ia shprehu. Ne Sojnik u mblodhen djem dhe vajza te larguar per te kaluar pushimet e veres. Ne fytyrat e te gjithve dallohe gezimi. Aty - ketu mund te gjendej ndonje qejfmbetur. Ata qe kishin mbetur ne nje ose dy lende, ti jepnin provim ne vjeshte. Gjat pushimeve Bardhi me Gezimin nuk u ndan nga njeri tjetri. Ndersa Lulia ne fillim nuk doli nga shtepia. Me perjashtim te rasteve kur shkonte ne krua. Mengjezeve ose ne mbremje dilnin tek bregu. Takonin shoke te tjere dhe tregonin ngjarje si bejne moshataret kur takojne njeri tjetrin. Ne raste te tjera, ngjiteshin ne kodren mbi fshat. Rrugen me e preferuar ishte ajo qe kalonte ne sokaket midis kopshteve me peme frutore me lloje te ndryshme. Kopshtet ishin thuruar me mure me shume se nje boje njeriu. Cdo mengjez degjonin cicrimat e zogjve, por me shume i joshi kenga e bilbilit mengjezeve ne deget e dardheve kokerkuqe. Me von e bene zakon te qendronin tek baa dhe, degjonin me endje melodine e zogut kengetar. Me pas vazhdonin ngjitjen e kodres duke biseduar ose kujtonin mizen e kalit. Fshati shtrihej pergjat pllajes se bukur e te pjeret. Ndersa kodra e gjelber rrumbullake ishte ne krye. Nga ana e fshatit e sheshte. Ne tjetren humnere. Pasi shkonin ne skajin verior gjenin vendin me te pershtatshem te kundronin. Era shushurinte lehte si e menduar. Megjithse dielli ishte ne kupe te qiellit, nuk digjte si djeg ne zonen fushore.. Freskia e krijuar nga lartesia dhe pylli zvogelonin vapen. Ne fund te humneres kalonte prroi i thelle qe gurgullonte. Ne dimer mbushej me ujet e rrekeve. Ndersa gjat shirave te vjeshtes behej i pa kalueshem. Ne dy anet e perroit shtrihej shkorreta, ne te cilen kishte kafshe dhe shpende te egra te lakmuara nga gjahataret. Nderkohe u ngriten ne fluturim nje tufe me turtuj dhe kaluan me vrap siper kokees se tyre duke bere gu. Me pas u larguan ne drejtim te grumbullit te kodrave si pika loti. Gezimi i ndoqi duke vene doren strehe. Nderkaq u degjua e lehura e nje zagari. Nje lepur dredhoi neper shqope per t'i shpetuar ndjekjes. Ndaloi nje ast dhe befas ndryshoi udhen. Nga gryka e iftes dolen nje tufe me same. Lepuri u shtri ne toke, zagari e mori ne goje. Pas pak gjahatari doli nga shkorreta me lepurin e varur ne
67

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

rrypin e mezit. Ne skajin jugor te kodres u degjua hingellima e nje kali. Duke drejtuar shikimin ne drejtim te zhurmes, vune re midis shqopeve menge te bardha kemishe. Nje oban ishte duke u kacafytur. Kurioziteti i shtyu te zbulonin shkakun. Pasi vazhduan disa minuta, femra u ua, pasi hoqi barin e ngecur pas flokeve, lidhi shamine. Rregulloi veshjen dhe u largua neper luginen ne ane te fshatit. Padashje u bene deshmitare te pabesise se gruas, e cila kishte zgjedhur shqopet, per te realizuar pabesinendaj te shoqit. Me von lane kodren dhe zbriten ne krua. Pa menduar se ishin bere deshmitare te ngjarjes, sy te tjere kishin vene re tradhetine e cipeplasures. Pasdite dolen tek vendi qe mblidhen te rinj dhe te moshuar. Ate dite ishte dhe xha Alushi, me i moshuari i mehalles, i cili nuk degjonte mire nga veshet. Pas bisedes se te rinjve pyeste: 'the? Nuk e degjonte dhe perseriste pyetjen: 'the more djale? Te rinjte ishin duke treguar nje ngjarje, e ndodhur disa kohe perpara. ...Ne dere te kishes ishin grumbulluar shume besimtare - tha Gezimi. Secili lakmonte te hynte i pari per tu ulur ne stol. Nje unak qe s'linte rehat as mizat e dheut, kishte ngacmuar nje zagar, i ishte qepur pas. Ishte ne rrezik ta kafshonte, prandaj vrapoi. Tek shkallet e kishes kishte shume popull. Nga frika u fsheh midis tyre. Zagari ishte gati ta kapte tek pantallonat. Cunaku duke shtyre ata qe kishte perpara u pengua dhe ra ne kembet e nje te moshuare. O bobo me dermove! Bertiti gruaja.... I shoqi ngriti bastunin dhe i ra mbi kurriz. Kerthiut i theri mezi dhe vrapoi me tej. Ne ate ast u be rremuje, aqsa s'e mori vesh qeni te zone. Njerzit filluan te pyesin njeri tjetrin. U kishte hyre frika! Ata qe ishin afer altarit, lane te luturat dhe bertiten: 'behet keshtu? Ndersa prifti hapi ungjillin ne faqen qe spjegonte ngjarje te tilla. Por, i shtyre nga turma, ra permbys,duke bere hundet pershesh. Kur pane skenen e krijuar, sa komike, aq qesharake nje pjese e popullit ia dha te qeshurave ne kor... Perballe Gezimit, nje burre ishte duke degjuar me vemendje. Kur Gezimi mbaroi tregimin tha: I marri hodhi nje gur ne pus..... Ata qe ishin per rreth qeshen me lot. Qeshi edhe xha Alushi, qe menduan se nuk kishte degjuar 'ishte thene. Duke ferkuar syt e skuqur mermeriti: - Demek aq e pati njeriu i Zotit! Pergjigja e xha Alushit shkaktoi te gajasura. Ne mendojme qe Alushi nuk degjon, por veshet i paske pipez, tha burri perballe Gezimit. Xha Alushi nuk u pergjigj. Me pas nje i moshuar tjeter filloi biseden. Ndersa Gezimi me , pasi e degjuan disa minuta. Duke qene pa interes u larguan. Te nesermen Amalia, megjith se kishte perdorur te gjitha marifetet, te futej ne fshat pa e pare, grindej me vetveten. Nuk u tregova e kujdeseshme. Bera poen, por si vura dot verigen. Domethene nuk e kishte fshehur mire lojen me obanin. Disa gra kishin filluar te peshperisnin. Aman o zot 'nuk thoshin. - Jo moj moter, nuk ka femer ne dynja ta haje turpin me buke si Amalia, e cila diten ne dreke harbohet me burrin e martuar! Nje grua tjeter nga nevriku bertiste sa
68

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

kishte fuqi. Disa te tjera peshtynin ne toke, pftu, pftu: - Kuka! S'i del burri i saj? - Ku eshte pare, qe gruaja ne mes te dites heq te mbathurat midis shqopeve!? Ne mbremje, pasi u fut ne dhomen e saj, Amalia ishte e mallengjyer. Kudo qe hidhte syte i vinte per te qare. Kur mendoi astet qe kishte perjetuar tha: si eshte e mundur? Kush me ka pare? Ne ate kohe s'kishte levizje! Dhe 'nuk beri t'i jepte vetes te drejte. E zeza qe nuk jam si te gjitha grate e tjera. Vertet jam grua e martuar, por burreziu... Dhe nderpreu biseden me vete. U ndie e shastisur. Nderkohe mendoi kohen kur ishte vajze. Gezimet dhe lumturine e asaj periudhe. Diten qe babai i dha fjalen shkesit. Me von diten e marteses. Me pas zhgenjimin. Burri qe i kishte dhene i ati ishte .... .... Por, nga forca e zakonit mbylli gojen. Dhe jeta e saj rrodhi si mos me keq. Me lot dhe lloi. Nga bisedat me shoqet me te medha ne moshe, te stervitura ne punet e jetes, mesoi si ti kaperxente astet kritike. Me pas ra ne mendime. Filloi te dihase! Zemra t'i rrihte si e zogut. Mezi mori fryme. U fundos ne mendime. Te nesermen shkoi ne krua. Ne koke vuri nje nje shami te holle, rruazat ne ngjyra te ylberit. Fytyra i ndriste, ndersa zemra gulonte. Vendosja ne koke e shamise ishte shenje zemerimi, te cilin e shprehte sipas menyres se saj. Ne kete menyre hakmerrej per tu prer hovin thashethemeve te rrospive!... Si te gjitha edhe une kam nevoje per hovet shpirterore, per ngazellimet qe siell dashuria! U justifikua ne fund. Dhe ndjeu te dridhura. Deshira per t'u justifikuar e pushtonte gjithenje me shume. Pastaj levizi nga vendi pa asnje qellim. U rrotullua neper dhome duke mermeritur fjale te thena nga shenjtoret. Me pas qendroi perballe fotografise se vjerrit. Ke qene burre i mire o i uruar, por ytbir nuk doli gje. Mire thone: nga trendafili del ferra! Vjerri kishte qene hijerende. Ndersa ne fotografi kishte dale me shikim mallengjyes. E ka ditur qe pasardhesi nuk do te behej gje per te qene, mendoi. Me keto mendime shkoi ne shtrat. E zuri gjumi. Ne enderr ishte me e lumtura ne bote. Kur u zgjua iu kujtuan thashethemet. Peshtyu me neveri. Le te flasin tha. Ato qe kane zili nuk dine 'bejne! Dika i shterngoi fytin. Ju kujtua dita e kaluar. Hovet e shpirtit, nderkohe pezmi nga thashethemet. Tundi koken e deshperuar. Ne mendje i erdhen telashet qe do te kishte. Ne rast se vazhdonin fjalet qe llokoitnin gojet e liga, do te mberrinin ne vesh te burreziut. Nderkaqe kujtoi djerrinen me shqope. Perkedhelite e pangopura te obanit. Perqafimet e tij. Burrin se kishte ne hesap. Diten e ngrysi me kujtimet e dites se shkuar. Me shikimet e atij, te cilat i depertonin deri ne shpirt. Me te fshehtat si do qenie njerezore. Me pas mendoi: Rreziku qe te mbetem ne gojet e liga eshte i madh. C'duhet te bej? Vrau mendjen gjysmen e dites. Ne mbremje nje mendim i kendshem i ngrohu shpirtin. Ne rast se do te kishte nje mashkull si ai i djeshmi, me autoritet ne fshat,
69

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

punet do ti shkonin fjolle. Ne ast mendimi qendroi tek sekretari. Duke qene me autoritet ne fshat, do t'i behej ombrelle. Me von s'do te pyes nga gojet e liga. Mendimin e shoshiti disa dite, duke prishur dhe ndertuar disa variante. Vendimi qe mori me pas ishte me zarar, por varej sesi do te manovronte. Ne qofte se do te di ta oj ne ezme, jam e bindur, s'ka mashkull qe s'pi uje! Rasti nuk vonoi. Nje dite e takoi ne rruge. Tangerlleku i tij binte ne sy. Mendoi, eshte rasti me i mire dhe e shikoi ne sy duke buzeqeshur. Pas bisedes se shkurter u largua duke tundur vithet. Menyra sesi u largua, sekretarit iu ndez deshira t'a takonte perseri. Vendosi te beje te pamunduren, per te ndier duart mbi trupin e saj. Nderkaq kujtonte astin kur e kishte shikuar me koken ulur, zemra shtoi tik takun. Ne anen e saj Amalia perfytyronte mbrekulline qe do ti sillte mashkulli. Me intuiten e femres, kishte vene re se takimi i pare kishte lene gjurme. Ne takimet e tjera do te vilte dika me shume. Me pas realizonte qellimin. Optimizmin e mbeshteti ne aftesine qe kishte per te tunduar meshkujt qe donte. Dhe qendroi ne pritje si neperka nen gur.... ...Nderkohe ditet e pushimeve, per te rinjte e Sojnikut, avash avash shkuan drejt fundit. Ne fillim te shatorit djemte dhe vajzat filluan te largohen, si dallandyshet kur lene folene. Ndersa Sojnikun mbeti ne pergjumjen e tij. Te nesermen ne shkolle Bardhi u takua me Beharin i cili u mundua te shfajsohej. Mosmbajtja e fjales tha ishte rastesi. Dhe si te mos kishte ndodhur gje premtoi. Ne te ardhmen do te jemi te pandare. Prandaj ditet ne vazhdim notuan ne detin e shoqerise vellazerore. Ne kete menyre kaluan kater muaj, pas pushimeve te veres. Nje nate kur Bardhi s'e priste, vellai pa gjak shprehu pakenaqesine ndaj pushtetit popullor. Ishtee buzembremje kur bisedonin te ulur mbi parapetin prej betoni, nen pemet dekorative. Dielli sapo kishte kaluar pertej kodrave. Pasi mbaroi tregimin, mbi nje zenke ne klase, Behari uli zerin. - Bardhi! Jam menduar shume gjate, por nuk kam gjetur astin e duhur dhe kohen e pershtatshme. Mendoj se sonte i kam gjetur te dyja. Duke te njohur cilesite mendoj qe meriton te quhesh shok i beses. Te konsideroj te tille prandaj vendosa te te shpreh ate qe kam shume kohe qe me mundon. Vese dua te mbetet midis nesh. - C' sekret?- Pyeti fet e fet Bardhi. Dhe mendimi e oi tek simpatia qe kishte faqur per flokeverdhen diten e nje majit. Ndersa Behari uli zerin per te shprehte urrejtje ndaj pushtetit. - Pakenaqesia tha eshte edhe jotja dhe, e atyre! Dhe doren e shtriu ne drejtim te fushes se lojrave me dore. Me pas shikoi ne drejtim te stacionit te autobuzit urban , disa qytetare ishin duke u shtyr. Ndryshe do te prisnin nje gjysme ore, derisa te vinte nje tjeter. - I gjithe populli eshte ne vuajtje! - Tha Behari dhe pshertiti. - E shikon? Populli nuk ka as autobuze te shkoje ne pune ose te kryeje nevojat familjare! Bardhi degjonte i befasuar. Uli koken dhe s'foli.
70

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- Nuk durohet! Kupton? Jetojme si qen! - Na kane mbyllur si bagtia ne vathe. Bardhit iu tha peshtyma. Syt iu erren. Nga frika zemra sa s'i dilte nga kraharori. - Bardhi! - Mendoj te arratisemi! Fjalen arratisje e shprehu ngadal. Mos e mendo te pamundur. - E pamundur eshte te jetosh ne mjerimin e pafund. - Vetem me vullnet te forte, mund te dalim nga bataku, ne te cilin regjimi na ka futur per se gjalli. Po te kemi vullnetin e nevojshem dhe te behemi me guximtare. Atehere, do te jemi me te vendosur ta leme vendin e mallkuar. Kur te shkojme ne boten e lire, jam i bindur se atje do te shperthejne energjite tona, te cilat jane duke fjetur. Bardhi mezi e duroi bombardimin me fjale, te cilat e goditnin si ekan ne koke. - Nuk e di qe atje jetohet me mire! - U pergjegj. Jo! Nuk vij! - Poqese te pelqen, shko. Leme ne punen time! Nata iu be me e zeze, ndersa vdekja me embel. - Pse s'me kupton? - Te flas si vellai vllait! Eja te dalim nga ferri! Behu i guximshem. - Menyren si do ta kalojme kufirin e di une. Mos kij frike! Kij parasysh qe atje na pret e ardhmja e shkelqyer. - Bota e lire na pret krahhapur! - Naten e mire, - tha Bardhi. Kam dhimbje koke. Do shkoj te qetesohem, s'qendroj me teper. Nga ajo nate filloi ndarja. Bardhi u shtri me koken nen jastek dhe qau pa ze. Mendimet nuk e lane te qete. Ne rast se nuk me vrasin, do me kapin. Drejt e ne burg. Akuza: tentative per arratisje, jo me pak se pesembedhjet vjet. Tmerr! Po familja? Kockat do t'i mbeten ne kampet qe peqendrohen familjet e te arratisurve. E pamundur! - Pse ke levizur naten? - Pyeti ne mengjez shoku qe flinte poshte tij. Bardhi gjeti menyren, per te anashkaluar arsyen e vertete, pse e kishte gdhir naten pa gjume. Pasdite Behari priste si do dite te shkonin ne teater. Bardhi ju shmang me pretekstin, se kishte nje provim, per te cilin i duhej kohe te pregatitej. Tjetri e shikoi me vrejtje. - Ke provim apo hall tjeter? - Tha dhe e shikoi me mosbesim. - Ne rast se ke frike me thuaj. Por ta dish, shqiptarin e dallon nga te tjeret burreria. Mos u tremb nga veshtirsite.Te betohem qe do t'i kalojme se bashku pa asnje telash! Bardhi e shikoi ne sy. Ndersa tjetri i uli fet e fet. Te ulurit e syve ne ate menyre e bindi gjithshka ishte hipokrizi. Hipokriti s'mundi ti rezistonte shikimit te sinqerte. Diten tjeter, pasi hengri dreken, shkoi ne klase te studjonte. Nga ajo dite shoqeria e rreme mori rrokullimen. Ne fillim te semestrit te dyte Bardh Gjinovarit iu pre bursa. Ne urdhrin e drejtorit thuhej: Bardhi Gjinovari perjashtohet nga shkolla per nje cen ne biografi. Rregullsite e kesaj bote kane percaktuar menyren si mund te zbulohen punet e pista, per te mos mbetur te fshehura. Megjithse kaluan shume kohe, veprimi me paramendim i sojnikasit qe udhehiqej nga parime primitive doli ne drite. Hakmarrja e llogaritur kishte deshtuar, ne saje te kujdesit qe tregoi Bardhi Gjinovari, i cili nuk ra ne
71

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

kurthin e ngritur. Selim Bushi ve hakmarrjes se deshtuar, kishte bere pislleqe ne kurris te njerzve te ndershem. Per Bardhin peripecite ne kerkim te se drejtes ishin torture pa mbarim. Ne zyrat e pushtetit ne rreth nuk mundi te gjeje arsyen e vertete te perjashtimit. Megjithse dyert e zyrtareve i gjente hapura, goja e njerzve ishte mbyllur. Ne kete kohe babain e Bardhit s'e zinte gjumi. Duke u kthyer sa ne njerin krah ne tjetrin, kujtonte padrejtesine dhe kthente syte nga qielli. Nderkaq shpirti i pervelohej nga marazi dhe s'kishte qetesi. Ndersa nje nate, midis neteve pa gjume, iu kujtua kerkesa qe i kishte bere nusja te shoqit. Ne kohen qe kishte dale ne dritare. Pasi kishte pare henen ne qiell kishte psheretitur: Hene o hene! Disa vite me von nje ish i burgosur kishte treguar historine e henes dhe moralin e saj. Shkakun e psheretimes dhe kembenguljen e nuses, per te mesuar arsyen: Kishte ardhur nje kohe qe ne toke njerzit nuk e gjenin te drejten. Duke qene se besonin tek zoti, prisnin te drejten te zbriste nga qielli. Ate nate babai e barazoi pushtetin me nje kal te patredhur. Kushdo qe i afrohej e godiste me shkelma. U ua nga shtrati dhe doli ne dritare. Megjithse hena ndrionte, nata ju duk me e zeze. Zoti mund te na ndihmoje, mendoi dhe e ngriti koken nga qielli. Por nata memece nuk i dha pergjigje. Te nesermen i shkoi sekretarit ne zyre dhe e pyeti: - C'fare ceni ka im bir ne biografi? Dhe priti pergjigje. Sekretari pasil evizi te ndenjurat ne karrike tha me indiferentizme - Ti Demir Gjinovari je nje nga te pabindurit e fshatit. Duke qene se nuk je larguar nga shtepia, mos kerko asgje se s'takon. Ndihma e shokut Vetetima ishte shresa e fundit. Tek ai qendronte shpresa per t'i hedhur salvaxhenten e shpetimit!.... ..Ishte dimer i ashper me ere dhe suferine. Ne male binte debore. Ndersa ne qytet thellimi ishte kthyer ne torture. Era e forte thyente pemet dhe shtyllat e telefonit. Ndersa ne rruge dhe ne sheshe debora ishte kthyer ne akull. Ne kete thellim Bardhi kerkoi takim me shokun Vetetima. Takimi me partiakun krahasohej si takimin me peredine. Nepunsi i paradhomes, nje burre tek te dyzetat, shenoi ne liber emrin, emrin e babait, mbiemrin dhe arsyen e takimit: - Jam perjashtuar nga shkolla per nje cen ne biografi, - sqaroi djaloshi. Kam takuar sekretarin ne fshat, e kam kerkuar e zyra te tjera, por nuk me kane zgjidhur. Shpresoj ne ndihmen e shoku Vetetima, mbas babai e ka njohur gjat luftes. Diten e takimit, debora kishte mbuluar gjithshka dhe vazhdonte te trashej shtresa e saj ne rruge ose ne atite e shtepive. Bardhi veshi nje trike leshi, hodhi nje pelerine te gomuar dhe doli. I bindur se partiaku i pushtetshem si i njohur i familjes ne dite te veshtira, mund t'ia afronte ndihmen bujare. Ne oren e caktuar u paraqit tek sekretari. Perpara se te futej ne takim i tha: - Vare kapardinen ne portmandone perballe! Djaloshi kreu porosine dhe, duke i rrahur zemra u fut ne zyre. Shoku Vetetima
72

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

e priti me koken ulur pas skrivanise lluksoze. Ne asin qe u afrua, duke qene i informuar e pyeti: - C'fare e ke Petro Moraven, ku ndodhet? Ne Gjermani? - I fejuari i tezes! - U pergjigj djaloshi i emocionuar. Dhe rrahjet e zemres moren revan. - Pse ke ardhur? - Pyeti, dhe shikoi anash. - Me kane perjashtuar nga shkolla, shoku Vetetima! Per nje cen ne biografi. Kam shkuar ne shume zyra, ...., pa mbaruar mendimin... - Prandaj ke ardhur? - Te te pranoj ne shkolle!? - Une jam i biri i Demir Gjinovarit qe gjat operacinit te dimrit Ju e kini njohur . Ne kasollen e tij jane strehuar partizane te semur dhe te plagosur. Atje punoi shtypshkronja e partise. Luften e ndihmoi ne do drejtim! - Nuk e di, - u pergjigj shperfillshem, qe babane e paske patur politikan! Nga menyra se si u shpreh, nuk e fshehu ironine, me te cilen fshikulloi ashperdjaloshin e fshikulloi ashper. - Babai im ka qene bari, jo politikan shoku Vetetima! Strehimi i partizanve te plagosur dhe i shtypshkronjes ne banesen tone, jane veprime qe ne operacionin e dimrit ubene me koken ne torbe. Ju e dini mbasi atje jini lare e ndrruar. Kini ngrene buke si ne shtepine tuaj. Vetetima ngriti koken dhe e shikoi me vrejtje. - Nuk jam i detyruar t'i mbaj mend tha. Buke kam ngrene kudo, ne qofte se nuk e jepnin ua merrnim. Shko ne fshat dhe bisedo me sekretarin. Ne kohen e luftes e kishte kasollen tek shkembi i madh perballe fshatit. Ai mund te te ndihmoje tha dhe shikoi nga dera. Ai ishte asti qe takimi i shumepritur mbaroi. U fut i gezuar dhe doli i zhgenjyer. Por kuptoi, qe burri ne krye te shtetit, nuk tha te verteten. Per nje problem te vogel genjeu. Per problemet madhore, si vepronte? Nga zyra doli i menduar. Pa kuptuar ecte ku e onin kembet. Pas nje gjysme ore mberriti ne shtepine e Minerves, e cila nxitoi ta pyes, mendoi se ai mund t'ua priste rrugen padrejtesive. Nderkaq Gezimi spjegoi pritjen dhe percjelljen indiferente te udheheqesit, prej te cilit priste shume. Ne fund Minerva e pa kenaqur u shpreh: - Shoku Vetetima e ka harruar kulain e misrit, qe Vesa gjat operacionit te dimrit e piqte ne vater. Ndersa ai e hante me djathe e veze te tiganisura si tek e ema. Takimi me Vetetimen ishte shpresa e fundit. Lulia shkon ne Elbasan Ne fund te javes Lulia shkoi ne Elbasan per te takuar Gezimin. Gjat udhetimit me tren perfytyronte takimin dhe zemra i gufonte nga gezimi. Mberritjen ne Elbasan mezi e priti. Zbriti nga treni dhe mori rrugen per ne qender te qytetit. Do kaloj nga pazari mendoi, atje do ti telefonoj. Por disa minuta me von ndryshoi mendimin. Me
73

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

mire te shkoj ne shkolle qe t'i bej suprize. Nga deshira nxitoi hapat ta takonte sa me shpejt. Ne oborr kishte shume nxenes. Pershtypja qe u krijua tek djemte ishte e natyrshme. Kur vuri re qe s'ia hiqnin syte u nervozua. Vjen nga lodhja ose nga vapa mendoi dhe u drejtua per tek grumbulli i vajza qe bisedonin. Midis tyre ishte Gezimi. Nderkaq u zmbraps e menduar. Nje nga vajzat e vuri re dhe shikoi me vrejtje ne drejtim te saj. Nderkohe Gezimi ktheu koken, e pa dhe la biseden. Kur i shkoi prane syte u zhyten tek te njeri - tjetrit. Ajo u afrua disi e menduar, dika nuk shkonte. Mund t'i vije nga udhetimi, ose nga ndjesia e shikimit ziliqar te djemve mendoi Gezimi dhe e shikoi ne sy. Lulia, megjithse ishte e malluar nuk dha asnje shenje. As u nxitua per te shprehur ndonje pakenaqesi. Por u udit me shoqet e Gezimit pse e zhbiruan me shikim domethenes. Gezimi i futi krahu dhe u larguan pa folur. Ne parkun e qytetit u futen ne hijen e shelgut lotues ti mbronte nga rrezet e diellit pervelues. Lulia u ul mbi barin e njome pa ja hequr syte. Nderkohe keputi nje luledele dhe, duke e vertitur midis gishtave kerkoi t'i thurte vargje, si atehere kur ishin ne Sojnik. Ndersa Gezimi me zerin mendafsh i plotesoi deshiren: E dashur Lule te dua shume./ Cdo nate vij dhe te puth ne gjume Te kam ne mendje s'te harroj kurre / Sa here te kujtoj lotet rrjedhin gurre. Nuk ndihem i qete, s'duroj pa te pare/ Kur kalon muaji me vjen per te qare. Jam i dashuruar s'e duroj largesine/ Te shikoj ne enderr sikur bashke rrime Te dua aq shume prandaj s'duroj dot/ Dashuria jone s'duhet te njohe lote. Kur mbaroi Lulia e shikoi ne sy. Per mua i ke? - Pyeti dhe mblodhi kembet e shtrira mbi barin e njome. Ndersa duart i lidhi tek gjunjet dhe syt nuk i hoqi nga te tijte. Rete e dyshimit filluan te shperndahen. Pasi e kuptoi qe s'kishte dashur ta gjente ne mjedis femeror Gezimi i hodhi doren tek beli dhe e afroi. Pas puthjes gjithka ndryshoi. Nderkaq zjarri qe ndezi ishte veshtire te shuhej. Castet ishin sa te embela aq dritheruese. Megjithese ne prani, ose me letra mesazhet e dashurise nuk kishin munguar. Menje fjale ishin bindur se takimet ishin te nevojshem per te shprehur dashurine. Mbasi pas do ndarje jetonin te brengosur. Ndersa takimi i radhes i lumturonte. Pra ne do takim ishin te lumtur, kur vinte ndarja deshperrimi rritej perseri. Per iftin e dashuruar ky ishte realiteti. Ne kete menyre kaluan vitet. Gezimi ne Elbasan, ndersa Lulia ne Tirane. Jetonin larg dhe te dashuruar. Telefonatat ose letrat e njeri - tjetrit ishin dhurata me e bukur. Nga shikimi sy ne sy lexonin lumturine qe rritej pafund. Ne nje ast Gezimi kujtoi te kaluaren dhe shterngoi duke bere gjithka te beheshin si shqiponja qe fluturon ne qiellin e lumturise. Shelgu degevarur nuk lejonte diellin te derdhte rrezet perveluese. Ndersa nen kuroren e tij bari jeshilonte. Bletet lulet ne lule u thithnin nektarin, ndersa fluturat laramane shetisnin mbi fletet e terfilit. Nje tufe me harabela flutururuan mbi ta' te shkujdesur. Ndersa ne korien pertej lumit degjohej kenga e qyqes se vetmuar. Por
74

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

kenga e bilbilit i magjepsi. Ne kete realitet Gezimi kujtoi Lame Kodren: Une e dua Shqiperine per terfilin mbi lendine. Per nje vajze gjeraqine dhe, per ujet qe buron Nga nje shkemb e gurgullon, neper lisat gjethe shume. Edhe zbret perposh ne lume. Une e dua Shqiperine, per nje lule ne lendine. Per nje zok qe fluturon, per bilbilin qe kendon. Neper ferra e neper hije, kenge malli e dashurie.... Vargjet qe recitoi dhe mjedisi Lules i krijuan aste magjepse te cilat e futen ne boten e njemijeenje netve. Ndersa Gezimi e shterngoi, si shterngon kulpra lisin duke i peshperitur ngadal. - Kur jam larg mezi pres takimin, ndarja me torturon! Dashuria eshte shume e bukur, Ndersa ndarja eshte torture. Dhe i lemoi harkun e supeve.... - Zenkat, u pergjigj Lulia jane si era. Kur fryn, zjarri merr flake. Ajo ishte e lumtur dhe bente do gje qe ai desheronte, mbasi gjithshka e bente ne emer te dashurise. Nderkaq beri do perpjekje t'i rezistonte dallges se fuqishme por, ishte e veshtire. Ne kushte te tilla rezistenca mbetet teorike. Erosi qe dhuron gezimin e jetes eshte nen pushtetin e femres, karakteri i se ciles eshte personifikimi i shfaqjeve me te forta te natyres. Castet ne te cilat u ndodhen ishin marramendese. Nxehtesia e krijuar nga levizja e nxituar e gjakut erresoi syte. Ajo mbeshteti shpinen mbi barin e njome, ndersa me duar ferkoi shpatullat e djalit qe dashuronte. Ne freskine e hijes dhe nen pushtetin e dashurise, astet fluturuan si era. Kur mendoi ndarjen Lulia u dritherua. Gezimi e vuri re dhe e pyeti: - C'te shqetson? - Me thuaj te lutem! - Gimi! Sesi me vjen kur te gjej ne mjedisin femror. Me pas. - Me fal i dashur, nuk e bej nga qellim i keq. Mbasi te dua me shume se atehere.... Mjegulla qe erresoi mendimin u zevendesua me nurin e bukurise qe lodronte ne fytyren engjellore. Nderkohe Gezimit ju kujtua frika e sekretarit, vendosmeria dhe kembengulia e Lules. Dhe shperthyen dallget e dashurise. Nderkaq kujtoi Lasgushin. Kur te pashe per te vluar pellumbeshe pendeshkruar. Bubu plumb ne kraharuar, plumb qe vret duke gjemuar. -------Sa te dua, sa te dua.... buzeqeshe e fluturove Mu ne zemer me pikove, ah kur ike per te shkuar Mbanje fatin tim ne duar. Leshrave tu binte hija. Yll i ndezur me shkendija, ndezur mu ne mes ne balle Te me shtjesh ne dhe te gjalle. -----75

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Lulia qeshi e lumtur. Zemra i kendoi nga gezimi dhe tha: - Te dua me gjithe shpirt poeti im! Nderkaq i foli mbi jeten ne konvikt. Per shoqen e dhomes dhe vajzen e dajes, e cila ishte nje vit perpara, nderkaq i beri ftesen: - Gimi! Javen qe vjen shkolla jone ben nje eskursion ne malin e Dajtit. Te lutem eja. Do te kalojme kendshem! - Nuk mundem - u pergjigj Gezimi. Si i panjohur do te ndihem keq. Me ty nuk merzitem, por druhem nga mendimi i te tjereve. - Ne asnje menyre! - Ne klase kemi shoqeri shume te mire. Do te jemi bashke. Mos e vra mendjen per asgje. Jam e bindur, do te kalojme shume mire! - Atehere duhet te vij te shtunen. Po te fle ne hotel, do te vish? Pasi u mendua nje ast u pergjigj: - Deri tani nuk kam fjetur asnje nate jashte konviktit. Kujdesaria nuk na lejon te lagohemi. - Po shoqet si veprojne? - Nxitoi t'a pyes Gezimi. - Edhe ato nuk largohen, me perjashtim te rasteve kur vijne familjaret! - Pse nuk thua konvikti eshte kthyer ne kolegj franeskanesh! Pa u menduar u detyrua ti tregoje arsyen. - Nje vit perpara nuk eshte vepruar ne kete menyre. Ky rregull u vendos pasi nje vajze e klases se trete e dashuruar me nje djale, do te shtune shkonin ne kinema ose ne teater. Naten e gdhinin ne hotel. Vajza ngeli shtatzane. Duke qenese babai kishte miqesi me shokun Vetetima erdhi ne shkolle dhe kerkoi llogari. Nga ajo kohe jane rritur kerkesat. Nga pyetjet qe beri me von Gezimi nuk e mori per te vertete justifikimin. - Po, po. Eshte e vertete u rreshk ta binde. Goca per te cilen flas eshte e dajes! Pasi keputi nje luledele filloi t'i heqe petalet... Me pas pyeti: - Gimi! A do te vish? Gezimi pranoi. Ne Tirane shkoi te shtunen ne mbremje. U gdhi ne hotel. Ndersa ne mengjes ishte tek porta e konvktit. Ne ate kohe djemte kishin filluar te dilnin grupe grupe. Ndersa vajzat vinin pas tyre. Kur u afruan, Lulia kapi nga krahu shoqen e dhomes por, Gezimin nuk e prezantoi: i dashuri im. Ishin te dashuruar, por sesi i vinte. Megjithse kishte hedhur hapin me te rendesishem, forca e zakonit e terhiqte dhe se leshonte. E vjetra mendoi Lulia i ka rrenjet e thella. Edhe kur ia pret leshon te tjera. Qe toka te behet pjellore, duhet te punohet qilizme! Gezimi u fut ne mes te dy vajzave dhe vazhduan ecjen duke komentuar romanin: Sikur te isha djale. Shoqeria nuk i mungonte, po sesi ndihej. Ermira e vuri re dhe tentoi t'i linte vetem. Me pas hoqi dore nga kembengulia e te dyve. Tek kino studio Shqiperia e Re ishte caku i fundit i qytetit. Perpara kodra dhe livadhe te gjelberuar. Kenga e bilbilit degjohej kudo. Kenga e tij u bashkua me zerat gazmore te te rinjve, te cilet ngjitnin malin duke kenduar. Zerat e gezuar prishen
76

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

qetesine e virgjer te kodrave dhe luginave. Melodia e kengeve u perzie me aromen e trendelines. Vrulli rinor me shperthimin e sytheve. Ndersa bukuria e te rinjve ia kaloi bukurise se ftisur nga natyra. Vajzat shetiten ne livadhe si shtojzavalle. Gjat dites pylli ushtoi nga kenget e bukura. Me dinamizmin e tyre te rinjte i dhane pyllit me shume gjalleri! Ate dite Lulia dalloi midis shoqeve, si manushaqia midis luleve te tjera. Bukuria e pyllit u erresua nga bukuria e vashave syzeza. Gjethet nuk shushuriten, bilbili pushoi kengen. Ndersa kodrat rane ne qetesi. Duke shetitur ne pyllin me lastare qumeshtore, gezimi i te rinjve nuk njohu kufi. Ne gjith kete befasim Gezimi u dallua midis shokeve te saponjohur, per bukurine e fjales dhe veprimet e matura. Per sjelljen admiruese. Lulia u krenua per zgjedhjen qe kishte bere. Ne mbremje Ermira e pergezoi ne prani te shoqeve. Nderkaq Lulia u lumturua nga koplimentet e shoqeve. Ndersa ne ndarje Gezimi ishte larguar pa humurin e kendshem te mengjezit. Kurse shoket e klases, jehona e eskursionit nuk e shuan gjat te gjithe javes. Livadhet me lulet e bukura, kodrat, brigjet, gerxhat dhe kenga e bilbilit ishin do dite ne komentet e tyre. Pas gjithe atij befasimi Lulia nuk faqi asnje lloj entusiazmi. Mbasi mendjen e kishte tek Gezimi. Te dielen ne mengjes u ua heret. Ne stacionin e trenit preu bileten per ne Elbasan. Me pas nisjen e priti me padurim. Minutat e udhetimit kaluan aq ngadal, sa kur mberriti, iu duk sikur kishte udhetuar rreth botes. Kur i zbriti trenit mendoi: C'kishte ndodhur qe, pas eskursionit Gezimi nuk ishte ndier njelloj si gjat dites. O Zot 'ka ndodhur! Vendosi qe ate dite te zbuloje shkakun. Loja e volejbollit me shoket e klases nuk ju shqit nga mendja. Midis merzise se Gezimit dhe lojes u mundua te bente lidhjen. Ndersa me syt e mendjes remoi ne kujtese, per te gjetur ndonje parregullsi. Me pas mendimin e 'vendosi ne adrese te shoqeve. Sidomos tek Ermira, e cila kishte qendruar me afer. Me pas mendoi se ishte ligesi te dyshonte. Mbasi Ermiren e quante moter pagjak. Pavarsisht se jeta ka vertetuar, qe edhe motra ndaj motres eshte treguar tinzare. - Gimi! Si t'u duken ditet e javes qe kaloi. Njelloj me te tjerat? - Pyeti dhe ju kujtuan fjalet e tij: Kur vjen fundi i javes gezohem.... Kur qendrojme bashke, koha fluturon pa kuptuar. Gezimi e shikoi ne sy me kujdes. - Te bukura, shume te bukura!- U pergjigj qete qete. - Gjat javes jetova me gezimin qe me solli eskursioni, sidomos loja e volejbollit! Zgjedhja e fjaleve i lane te kuptoje: dika nuk kishte shkuar mire. Kuptoi shkakun dhe deshperimi i pushtoi qenien. Me pas gjithka iu erresua. Duke qene se aste te tilla, nuk shendoshin dashurine, vendosi t'a ngacmoje, si dine te ngacmojne te dashuruarit.

77

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Nuk te shikoj te qeshur, as te gezuar/ Zemra me dridhet nuk te pyes dot. Te lutem me thuaj ku te kam lenduar/ qe dashurine tone te mos e mbytin lote. Ttrupi me dridhet, zemra coptohet/ Merzine s'e dua, mallkoj dhe shaj. Nga pikellimi lotet urg pikojne/ Dyshimet s'na bashkojne po na ndajne. ......... Nderkaq dy pika tot shkane faqeve dhe rane pa qendruar ne mjeker. Ne ate ast nuk ishte zonja te argumentonte pafajsine. Uli koken e mundur nga lotet. Dhe priti. Gezimi nuk mundi te qendronte indiferent i ngriti koken dhe u shikuan. Pastertia ne syte e saj fliste per gjithshka. Hapen krahet dhe shternguan njeri tjetrin.... Petro Morava Pasi anieja e mallarave perfundoi ngarkesen kapitenit iu raporua, anieja ishte gati per lundrim. Derisa mberriten ne Odese lundrimi zgjati dytzetete ore. Duke qene te lodhur Petro Morava dhe stre hoket e tjere shkuan ne hotel. Pas gjumit dolen te shetisnin. Gjat kohes vune re banesat e bukura dhe banesat qe formonin kuadrate si kuti shkrepse. Prane katedrales takuan grupin me studente shqiptare, midis tyre djaloshi rondokop. Petro Morava i befasuar pyeti. - Ti je djali i kryeplakut te fshatit Kismet? dhe priti pergjigje. Tjetri heshti. Nderkaq shoket e detyruan te pergjigjet. - Po, i atij. - U pergjigj dhe heshti. Petro Morava, perfytyroi periudhen gjat operacionit te qershorit. Dhe e shikoi me vrejtje i bindur qe kishte mashtruar. Ndryshe s'kishte mundesi qe togeri ne sherbim te gestapos, dhe kuader i etes se Mentor Zadrishtes te dergohej per t'u pregatitur kuader i ushtrise popullore. U afrua prane shokeve dhe sqaroi: Ky nuk meriton te quhet shok, mbasi ka mashtruar organet. Ndryshe nuk ka mundesi ta dergojne jashte shtetit, te pregatite kuader per ushtrine popullore. Ai qe ka firmosur nuk e di, qe ne vitin 1944 ka qene komisar i etes se Mentor Zadrishtes. Me pas i sherbeu gestapos me graden toger. Djaloshi rondokop nuk u pergjigj. Nderkaq Petro Morava vazhdoi: Pasi mbaroi operacioni i qershorit gjermanet u larguan nga fshatrat e rrezes se malit. Te nesermen eta e Mentorit shkoi ne Mollas dhe plakiti popullin. Ne kohen qe ksulebardhet vidhnin, komisari i etes se Mentorit ( e tregoi me gisht) perdhunoi vajzen gjashtembedhjetvjee, e bije e nje fshatari te varfer, perkrahes i luftes lirimtare. Kur u kthye batalioni partizan, banoret e Mollasit i gjeti te plakitur dhe te dhunuar. Babai i vajzes, me ndihmen e miqve, kishte saktesuar, perdhunuesi ishte komisari i etes, djali i kryeplakut te fshatit Kismet. Pasi kishte kerkuar ne te gjithe zonen, s'kishte mundur ta gjente. Pas operacionit eta e Mentorit ishte bashkuar me
78

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

ushtrine gjermane, disllokuar ne rrethinat e qytetit. Ndersa komsari ishte futur ne sherbim te ushtrise gjermane me graden toger. I revoltuar nga veprimi kriminal, komandanti i batalionit me caktoi me dy shoke, t'a kapim dhe ta ojme ne Mollas, per te dhene llogari perpara popullit. Megjithse e kerkuam edhe ne brimen e miut, nuk e gjetem. Por u informuam se ishte futur ne sherbim te ushtrise pushtuese, qendren e kishte ne Tirane. Si e shikoni, kane kaluar disa kohe, por poshtersite e tij nuk jane harruar. Ate dite Petro Morava beri nje deklarate, ne te cilen denoncoi perdhunuesin, dhe pjemarresin ne operacon armik te qershorit. Me von venien ne sherbim te ushtrise gjermane me graden toger. Pas nje muaji Lame Bushi u kthye ne atdhe. Selim Bushi, djali i xhaxhait me nje detyre te rendesishme ne ministrine e brendshme i premtoi perkrahje. Lamia i kthyer si i papershtatshem per ushtrine popullore, nderhyri ne ministrin e Mbrojtjes. Nje jave me von Lame Bushi u emrua zevendes komandant ne nje repart te marines luftarake. Ndekohe beri te pamunduren te fitonte besimin e komandes. Duke qene kushuri i Selim Bushit, pas nje periudhe te shkurter u gradua nentoger. Por, per t'u hakmarre nuk e zuri gjumi. Sedren nuk do ta leme te neperkembur, - u zotua Selimi, ne biseden qe bene per kete qellim. Ne doren time kam elsa qe hapin dyer te rendesishme. Nuk ka rendesi qe Petro Morava ka qene partizan. Do t'a gjej menyren sesi ta oj nderin e familjes ne vend. Fale pozites ne Ministrine e Brendshme, nuk ishte e veshtire per te gjetur alibine.... ...Pas dy vjetve Petro Morava u kthye ne atdhe per pushime. Gjat bisedave me miqte dhe shoket tregoi veshtiresite e shkolles dhe miqsine me studentet e vendeve te tjera. Ne familjen e Minerves u ankua per veshtiresite qe hasi per te mesuar gjuhen e huaj. - Jam lodhur tha, por pa pune nuk vjen asgje e mire. Me von biseda u vertit rreth takimit me Lame Bushin, komisarin e etes Mentor Zadrishtes. Gjat bisedes spjegoi ngjarjen. Ne nje fshat te rrezes malit, ne kohen qe ushtaret e tij plakitnin, komisari kishte perdhunuar vajzen gjashtembedhetvjee, bija e aktivistit te luftes. Per poshtersine fshataret protestuan ne komanden e batalionit partizan qe kthye pese dite pas operacionit ne Mollas. Komandanti me caktoi me dy shoke ta arrestonim dhe t'a onim ne Mollas ta gjykonte populli. Megjithse e kerkum nuk e gjetem. Saktesuam qe ishte i biri i kryeplakut te fshatit Kismet. Kur e takova ne Odese e kuptova, qe kishte mashtruar. S'kishte mundesi ta dergonin te pregatititej si kuader i ushtrise. Nderkohe me shoket, beme nje deklarate, ne te cilen denoncuam veprimtarine e tij. Kane vepruar mire qe e kane kthyer ne atdhe, mbasi nuk e meritonte. Tani eshte kuader i marines luftarake - tha Minerva. Sa u kthye nga Odesa Ministria e Mbrojtjes e emroi ne forcat e mbrojtjes bregdetare. Pavarsisht ka bere dhe si ka vepruar, tani eshte me mire nga ata qe luftuan pese vjet maleve. Megjithse nuk mendoj, ne radhet e ushtrise te gjenden horra te tjere si Lame Bushi, qe perkrahet nga
79

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

miqte dhe te afermit. Me vjen keq ne kete menyre zbehet lufta e bijve te nenave. Ndersa Lame Bushi me shoket e tij ndihmuan pushtuesin te ulet kembekryq ne vendin tone. Sa t'i ngasesh keto pune, nderhyri babai i Minerves, aq telashe dalin. Njerzit jane lidhur me njeri tjetrin. Po i ngacmove do presesh prej tyre. Njerz te tille, po u munguan faktet i sajojne. Gjejne nje kleke sado te vogel, dhe qimen e bejne tra. Shembull kemi djalin e Veses, qe ka gjashte muaj i perjashtuar nga shkolla. Ceshtja e tij eshte ngaterruar aq shume sa sot duket e pazgjidhur. Eshte per t'u uditur, sa kemi fituar lirine dhe, ata qe kane gjerat ne dore tregohen te pameshirshem. - Si eshte e mundur? Djalin e nenes qe sakrifikoi jeten per te shpetuar partizanet nga vdekja, kane perjashtuar nga shkolla? - Pyeti i habitur Petro Morava. Per 'arsye? - Per nje cen ne biografi - u pergigj Minerva. Ka shkuar kudo dhe s'ka marre asnje pergjigje. Trokiti ne dyer dhe e percjellen. Dikush justfkohej, nuk ishte ne kopetencen e tij, disa heshtin, disa ngrinin supet. Deri sot nuk eshte bere asgje! Te pakten, ta dim ' cen paska ne biografi. - Pse nuk shkoi tek shoku Vetetima? Ne ate kohe banesa e Demirit ka qene si shtepia e tij!- Pyeti i nervozuar. - Me mire te mos kishte shkuar, - nderhyri babai i Minerves. Shoku Vetetima nuk e mbante mend babain e Bardhit, por e kishte kshilluar te shkonte ne Sojnik tek sekretari i partise. Nuk e kuptoj pse e percolli, kjo le te dyshosh. Mendoj ne kete histori ka dika te rendesishme! Nderkaq lindi pyetja: si ishte e mundur qe perkrahsve te luftes nuk u jepej ajo qe meritonin. Ndersa ata qe kishin kryer veprime kriminale, per shembull Lame Bushi, perkrahen dhe u afrohen vende pune te rendesishem. - Kam nje shok tha Petro, i cili ka mundesi ta gjej keqberesin. Tomorri eshte shok i pregatitur dhe besnik. Perpara lirimit punoi me SIM -in. Gjat luftes u kthye ne atdhe dhe u lidh me grupin gueril dhe i sherbeu luftes. Ne profesionin e tij eshte kopetent, punon per zbulimin e keqberesve. Deri sot nuk krahasohet me asnje. Ndoshta as me ata qe kane mbaruar shkollat e profilit. Mendoj se do t'a gjej kush hedh gurin dhe fsheh doren. Duke qene i ndershem di si te veproje. Fakti qe nipi i Selim Bushit i propozoi djalit te Veses te arratisen, me von problemit i vihet kapaku, ka nje shkak. Jam i bindur, Tomorri do ta zbuloje. Vjerri e degjoi me kujdes por, premtimi i dhendrrit nuk e bindi. - Ne kohen e luftes tha partizanet luftonin per lirimin e atdheut dhe binin ne fushen e betejes me emrin e tij ne goje. Sot, koha ka ndryshuar. Ata qe punojne ne keto vende, jane lidhur me njeri tjetrin. Akraballekuun e perdorin per te ruajtur interesat. Problemi mund te ndryshoje, ne qoftese e ben ne emer te shlyerjes se ndonje detyrimi moral. - Borxhin ne para, eshte i detyruar kushdo ta shlyej. Ndersa detyrimet shoqerore jane pergjegjesi morale, ndoshta per do individ. Ne kemi qene ne lufte. Ne rrethana te ndryshme jemi kercenuar nga rreziqe te panumurt. Ne kushte te tilla kemi
80

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

ndihmuar njeri tjetrin. Kete s'mund ta harrojme! Shoqeria jone filloi ne kohen qe komandanti i batalionit me ngarkoi detyren te arrestoj Lame Bushin. Partizani qe me shoqeronte, kishte miqesi me portjerin e hotelit Internacional. Ndodhi qe ai ishte nderlidhes i grupeve te rezistences. Pasi tregova arsyen me lidhi me Tomorrin, ne sherbim te trupave gjermane te Durresit dhe Vlores. Pasi spjegova ngjarjen, premtoi ne rast se Lame Bushi ishte ne Tirane. Per arsye sekreti, diten e dyte takimin e beme ne baze tjeter. Ate dite u njohem me mire. Ndersa ne kohen qe ishim duke dale nga baza, nje fshatar nga te rrezes malit, i cili ishte ne sherbim te gjermaneve me njohu. Dha alarmin. Ne pazar te vjeter u rrethuam. Tomorri ishte ne rrezik dh ia bera shenje, te kalonte ne rrugicen nga e majta. Nderkohe nxora nagantin dhe e zbraza ne ajer. Vura re Tomorrin qe vraponte neper popull duke bertitur: kapeni kapeni. Ishim ne situate teper te veshtire. Per fat te mire na ndihmoi paniku i krijuar ne popull. Ne mes te rremujes Tomorri ishte futur ne nje kovaane. Ndersa kovai doli ne rruge duke bertitur: Kapeni kapeni! dhe doren e kishte shtrir ne drejtim te qendres se qytetit. Ne kohen qe spiunet ndruan drejtimin, kalova murin qe doli perpara. U hodha ne anen tjeter. Ishte kopshti i nje familje te lidhur me luften. Ajo me ndihmoi te dal nga rreziku. Ne kete bote ka nje rregull. Kur i shpeton rrezikut te duket, sikur s'ke qene i rrezikuar. Nxehja e gjakut me nxiti te behem me i guximshem. Gjat do beteje secili i mat forcat per te dale i fituar. Ajo qe vendos eshte bindja, e cila behet force e shpirtit. Ate dite u perballa me te keqen dhe e kaperxeva. Pasi dola nga rreziku kerkova me intuite rrugen me, me pak rrezik. Kisha degjuar qe familjet tiranase, pas masakres se 4 shkurtit, ishin bere mbrojtse besnike te ilegaleve. Kur u futa ne kopshtet e disa familjeve, vura re grate dhe femijet qe dilnin, tek porta dhe me jepnin shenje. Kalo nga kjo ane, rrruga eshte e lire. U ndjeva si ne nje familje te madhe. Tre femije, nje prapa, dy perpara duke luajtur rolin e para dhe pas rojes zgjodhen rrugen me te sigurte. Ndersa nje grua e varfer, e cila nuk kishte buke per femijet, mbeshtolli ne nje shami buke me gjize dhe m'a futi ne xhep. Xhesti i saj prej nene me dha kurajo. E pershendeta, kur kaperxeva gardhin e kopshtit ma bente me dore: Mire u pafshim ne Shqiperine e lire! Ne mbremje shkova ne nje baze te re. Ishte nje shtepi perdhese me nje dhome dhe nje kthine te vogel, qe sherbente per te gatuar. Kishte nje bae me peme, dhe nje rrugice te shtruar me kalldrem. Muret e shtepise dhe kopshti ishin me qerpi. Duke qene shtepi e veuar, levizjet e armikut viheshin re qe larg. Mund te dilej nga rreziku neper pemet e kopshtit. Ne kete baze qendrova dy dite dhe nje nate. Diten e dyte erdhi nje djale trembedhjetvje zhele - zhele. Kishte nje kapele te vjeter me strehe te perthyer, e mbante anash. Ne strehen e saj fshihte letrat sekrete te shifruara te grupit gueril dhe i onte nga baza ne baze. Djali kishte pseudonimin. Gishto, ishte nderlidhes i disa bazave. Megjithse puna ishte delikate, nuk kishte frike se kishte fituar eksperience.
81

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Prandaj detyrat sado te veshtira i kryente pa telashe. Gishtua kalonte pa frike perpara gestapos me duar ne xhepa duke vershellyer. Kishte raste qe kuestoret e therrisnin. Gishtua pasi rregullonte kapelen, shkonte me vrap. Qendronte gatitu dhe nderonte alla zogiste. Veprimet i bente natyrshem, pa krijuar dyshimin me te vogel. Me pas kuestoret e dergonin t'u blinte nje baqete diamanti tek Flora. Gishtua largohej me vrap dhe kthehej me vrap. Ne kete menyre kishte krijuar ne vetvete besim dhe siguri. Ne fillim nuk e vleresova. Ai e vuri re dhe me shkeli syrin. - Mos u merzit - tha, do gje do ta kesh ne kohe! E shikova duke qeshur. Ai futi duart ne xhepa, me pas doli duke vershellyer. - Kur te kesh nevoje - tha, ketu jam! Pas nje gjysme ore e thirra. Gishtua erdhi me vrap. Qendroi prane meje duke shikuar nga poshte lart. Me kete xhest tregoi se ishte gati. Kisha mendimin se Tomorr Dajti ndodhej ne komanden e shtabit gjerman, afer kishes se Shenprokopit. Pyeta voglushin nese mund ta takonte. Pasi mori karakteristikat premtoi: - Pas dy oreve jam ketu - tha dhe u largua me vrap. Vocrraku e kreu porosine ne menyre perfekte. Ne kohen e duhur siguroi lidhjen midis meje dhe Tomorr Dajtit.Ndersa Tomorri ne leter me njoftoi, takimin do ta benim tek Varri i Bamit ne oren nje pasmesnate. Saktesia e voglushit me entusiazmoi, aqsa kur takova Tomorrin e pyeta: nese e njihte vocerrakun. Nuk e kam njohur tha, por mos u udit, kjo qe beri sot eshte e zakonsheme. Si ai ka shume te tjere. Nderkaq tregoi peripecite qe kishte kaluar, per te dale nga rrethimi. - Futja ne kovaane me nxiu fytyren, por me shpetoi jeten. Pasi qendrova njegjysme ore fshehur ne kovaane, dola i pluhurosur por i sigurte. Te nesermen u lidha me shoket e bazas. Duke qene se nuk ishin mundesite Lame Bushin do te mbahej nen vezhgim, pasi te krijoheshin kushtet do arrestohej. Nga ajo nate nuk u pame, deri ne luften per lirimin e Tiranes. Naten e pare te futjes ne kryeqytet Tomorrin e takova ne nje nga bazat e luftes. Komanda e brigades me ngarkoi detyren te merrja informata mbi disllokimin e trupave armike, ne zonen qe sot quhet Tirana e re. Megjithse gjat 17 dite lufte per lirimin e qyteti,t veprimet e zbulimit i kryem te ndar nga njeri tjetri, por nje nate na bashkoi rastesia. Naten e pare te betejes se pergjithshme partizanet u hodhen ne sulm. Luftohej per jete a vdekje kunder ushtareve armiq te disllokuar ne ndertesa dhe vendstrehime te blinduara, ne anen jugore te qytetit. Ne mbremje Tomorri ishte duke kaluar ne nje rrugice prane tij shpertheu nje granate, ishte plagosur ne kembe. U terhoq me veshtiresi deri sa gjeti nje vend me te sigurte. Me pas s'mundi te levizte. Ishte ne rrezik te kapej rob. Rastesia e solli qe Nnk isha larg. Nderkaq vura re tankun qe i afrohej. Rreshqita barkas deri sa iu afrova dhe i hodha bomben tek zinxhiret, u shtriva ne nje thellome. Megjithse tanku ishte gati te na shtypte,kapa Tomorrin tek kemba e terhoqa dhe u shtrime ne kanalin ane rruges. Tanku kaloi siper nesh me
82

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

mendimin se na kishte shtypur. Pasi kaloi ne anen tjeter i hodha bomben e dyte e cila i zbertheu zinxhiret. Ushatret armiq dolen me duar lart te lemerisur. Me von i armatosi skuadra partizane. Pasi i lidha plagen ecem me veshtiresi per ne spitalin partizan ne kodrat e Saukut. Por ndodhi ajo qe nuk e prisnim. Ne rrugen qe menduam se ishte e sigurte, dy tanke pasi kishin shkaterruar disa shtepi, dolen perpara si te dilnin nga dheu. Shoket na lajmeruan te kalonim ne rrugen qe ndante dy blloqet e banesave, por edhe andeje u rrezikuam nga autoblinda qe kontrollonte zonen midis blloqeve. Qitjet e tyre penguan ecjen perpara. Ne pamundesi qendruam ne vend. Ishim ne situate kritike. Tomorri kuptoi situaten, nderkaq tentoi te levize, por s'mundi. Pasi e vendosa ne nje rreze muri sulmova blindin me bomba tymuese. Ndersa shoket me mbeshteten me batare mitrolozi, nuk lejuan afrimin e blindit. Ndihma mundesoi te dalim nga rreziku. Pasi qendroi dy ose tre dite ne spitale Tomorri doli i pa sheruar. Ne fushen e betejave ndihej nevoja e tij urgjente. Ai kishte intuite te jashtezakonshme. Pasi vrojtonte zonen parashikonte armatimin dhe numurin e ushtareve armiq. Ne kete menyre dha nje kontribut te jashtzakonshem. Ajo dite do te mbetet ne kujtesen time, si dita e rilindjes sone. Por nuk ishte rasti i pare. Me von kaluam aste nga te cilat kemi qene qindperqind te humbur. Gjat kohes Tomorri beri do perojekje te binte ne gjurmet e Lame Bushit. Por u informua, pasi kishte rene ne kontakt me forcat e brigades se peteste sulmuese kishte braktisur gjermanet. Pasi disa koheve mora vesh kishte takuar Selim Bushin, ne ate kohe bodigard i shokut Vetetima. Nga ajo kohe me Tomorr Dajtin kemi mbetur miq per te gjithe jeten. Vese Tomorri nuk eshte nga ata qe vihet ne levizje duke e citur. Per te zgjidhur problemin mund te vonoje, mbasi kerkon kohe. ...Perjashtimi i Bardh Gjinovarit nga shkolla, e nxiti Tomorin per te zgjidhur dhe nje problem tjeter te rendesishem. Ndonse ne drejtorine e zbulimit nje nga shoket e porositi te bente kujdes, do te perballej me Selim Bushin, qe pretendon se mba mbi supe barren e digasterit. Mjafton ta njoh kush eshte, u pergjigj Tomorri, mbasi te gjithe kemi shoke, varet per 'qellime i sherbejme njeri - tjetrit.... Disa dite me von ne sektorin e agjentures lindi nje problem, papritur mori ngjyren e thashethemit. Per Selim Bushin mund te sillte te papritura. Megjithse qendronte larg fenomeneve te tilla. Ne thashethem behej fjale per nje problem, qe kishte lindur gjat luftes. problemi bente fjale per prishjen e emrit te Lame Bushit nga proces verbali i komandantit te batalionit partizan, ne te cilin thuhej: Lame Bushi, komisari i etes se Mentor Zadrishtes, ka perdhunuar vajzen minorene te fshatarit te varfer aktivist i luftes ne fshatin Mollas. Nderkohe Selimi mendoi: kemi te njejtin mbiemer, mund te mendohet se e kam vella. Ne thashethem thuhej se ne prag te lirimit Selimi, kishte ndar gruan dhe
83

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

kishte marre nje tjeter me te kaluar te dyshimte. Me kete martese dyshohej, ne organet e sigurimit te shtetit, mund te kene penetruar agjente te kollones se peste. Selimi, me i pushtetshmi ne ministri, pa pritur u futu ne shenjestren e kundershtareve. Ne rast se te pavertetat do te bashkohen, do te ndodhe? Pyeti veten dhe filloi t'i dridhet toka nen kembe. Te keqen e shikoi tek pamundesia per te gjetur individin e thashethemit. Mendimet e uan tek kundershtaret ne digaster. Ne qoftese autor i thashethemi eshte nje nga ata qe kam inat, atehere ka qellimi te caktuar. U tremb! Pasi u mendua mberriti ne konkluzionin: Lamen e kam kushuri, por duhemi si vllezer, a nuk kam te drejte ta mbroj. Duke arsyetuar i dha te drejte. Por, per te prishur emerin ne deklaraten e komandantit partizan ishte veshtire te argumentonte te kunderten. Me pas e futi veten ne rreth te kuq. Nderkaq humbi qetesine dhe arsyetimin. Dukeqene se thashethemi ishte i qellimshem koha nuk priste. Pas debateve te gjata me veteveten, vendosi te bente dika, aftesite nuk i mungonin. Ne mbremje formoi grupin qe ta ndihmonte per te gjetur dhe eleminuar cilindo qe pergojonte jeten e tij. Per oren dhe vendin e caktuar njoftoi Spartakun, Faikun dhe Maksin ose ndryshe Takun, Fakun dhe Makun, te bisedonin mbi nje problem te rendesishem. Ne bashkpunim me njeri - tjetrin te sajonin nje thashethem te ri, per te terhequr vemendjen e opinionit nga thashethemi i pare. Pasi zune vend ne kthinen, e cila kishte sherbyer per pune te tilla, shefi porositi vere te bardhe dhe peshk Pogradeci. Ne kohen qe vera filloi ti ngrohe, Selimi, pershkroi me pak fjale esencen e problemit. - Nuk do bejme fjale per ndonje gje konkrete, - do sajojme nje truk, si te gjitha truket e sajuara deri sot, qe te sherbeje per te mbyllur gojet e liga. Me qellim te harrohen llokoitjet qe behen ne Ministri ne adresen time. Spartakut nuk i pelqeu shprehja: gojet e liga - Ne ministri - tha ka kuadro te ndershem, qe kane kryer dhe kryejne detyra te rendesishme, s'mund ti quajme goje te liga. Nga kundershtimii takut Selimi u revoltua. - S' ka pyll pa derra,- tha duke tundur koken i nervozuar. Debati, ka ose nuk ka goje te liga, midis shefit dhe Takut zgjati gati gjysme ore. Shoket nuk moren pjese, heshtja nuk ishte ne fvor te shefit. Ate nate ishte e domosdoshme ti binin fyellit ne nje brime. - Ne tha shefi duhet te kemi mendim te perbashket. Shoket heshten. Pas disa minutave Faku theu heshtjen. - Per problemet e sigurise duhet te jemi pa tjeter ne nje mendim. Ndersa Maku i nxitur nga favoret qe i kishte bere dikur, prej te cilit kishte nxjerre perfitime u shpreh: - Shefi ka te drejte. Ne kete rast behen leshime! Pas debateve arriten mirekuptimin. Te terheqej vemendja e opinionit me nje truk te ri.
84

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- Ne manipulimin e opinioneve jashte digasterit, - tha shefi, kemi patur sukses. Ndersa sonte suksesin do t'a tregojme ne manipulimin e opinionit brenda Ministrise. Per te siguruar suksesin duhet prekur sfera e moralit, e cila eshte me delikate, mbasi opinioni reagon menjehere. Per te caktuar permbajtjen dhe viktimen shefi kishte me shume eksperience. Per ti arritur qellimit iu kerkua te jepte detajet kryesore. Nderkohe Selimi u tregua i gatshem. - Kam vene re tha, ne digaster endet si hije e zeze nje punonjes. Ky eshte Tomorr Dajti. Per mendimin tim eshte nga ata qe s'gezon respektin e askujt. Mendoj te jete objekti. Ne astin qe shefi i orientoi tek Tomorri, mbi te cilin do te organizohej goditja. Takut iu vertit dhoma rreth vetes. Ne ast i lindi urrejtja per Selimin. Vendosi te mos flase. - Thashethemin, vazhdoi shefi, - do ta thurim ne adrese te gruas se tij, qe shkon ne shtrat te Koo Limen, shoku me i aferm i Tomorrit. - Duke qene se Koua eshte tip aventurieri merret per e vertete. Fjala do te leshohet nga njeri, ne klubin e Ministrise kur te pije kafene. Me pas ne te tjeret do t'i hedhim zjarrit benzine. Pyeti: kush desheron ta marre persiper? Mendimi i shokeve ishte per Takun. - Ne biseda vertet eshte i kursyer - tha Faku, por fjala e tij ngjit si masti. Me mendimin ishte dakort Maku. Spartaku heshti perseri. Te nesermen ne mengjes Taku shkoi ne klubin e ministrise, pasi piu kafene me shoket, problemin nuk e ceku. Pasi u ndane shkoi ne nje gabine telefoni jashte qytetit te fliste me Tomorrin. - Dua te bsedojme pa tjeter, per nje problem te rendesishem, qe ka dale ditet e fundit ne adresen tende dhe uli receptorin. Takimin e bene jashte qytetit, me mendimin, brenda qytetit mund te gjurmohej. Ne bisede pershkroi situaten, me pas vendimin e Selim Bushit. Nderkohe perfytyroi poshtersite e bera kunder njerzve per motive hakmarrje. - Kam marre pjese ne do grup. Tani jam pjesmarres ne kete te fundit. Mendoj se e njoh mire. - tha Taku. - A te kujtohet ndonje rast tani afer? - Pyeti Tomorri i kenaqur me informacionin. - Gjat kohes kam patur raste u pergjigj Taku,. - por njeri ka qene i veante. Shefi me caktoi te gjurmoj dy te rinj. Gjat kohes nuk munda te konstatoj asnje element krimi, prandaj s'munda te fajsoj asnjerin. Ne fakt kisha te beja me nipin e Selimit dhe shokun e tij, nxenesa te teknikumit. Per arsyet qe s'i di, shefi i kishte vene detyre nipit te bindte shokun te arratisen. Nuk e di nese do t'i zbulonte gjat pregatitjes ose do t'i linte te shkonin ne kufi. Sipas urdherit u bera hieja e tyre. Degjojva 'thoshin dhe 'benin. Gjat kohes se survejimit nuk me zuri veshi asnje fjale te dyshoja per veper
85

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

penale. Perve dobesise se nipit, qe u shpreh ne nje rast dobesi per nje kamarjere. Kaluan disa muaj qe jetonin ne shqeri te ngushte. Ishin afruar aq shume sa shoqeria e tyre u lakmua nga nxensat e tjere te teknikumit. Ne kohen qe nipi i shefit mendoi se mund ti besonin shoku shokut propozoi te arratisen. Por shoku nuk e hengri sapunin per djathe. Nuk pranoi, megjithse garancite iu bene me bollek. Me pas, nuk e di 'arsye e shtyu shefin, t'i dergoje drejtorit te teknikumit nje shkrese ne emer te ministrit. ta perjashtonte nga shkolla. Ne rast se do me kerkohet, mund te deklaroj me pergjegjesi. Ne kohen qe i gjurmova djaloshi qe perjashtuan ishte shume korekt. - Si e more vesh qe nxenesin e perjashtuan nga shkolla? - Pyeti Tomorri i revoltuar! - Pas nje muaji verifikova zbatimin e urdhrit te ministrit. Gjat kontrollit te korespodences, gjeta shkresen e derguar ne emer te ministrit, firmosur nga Selim Bushi lidhur me shkresen e drejtorit, ne te cilen thuhej: Nnxenesit Bardh Gjinovarit i pritet bursa, per nje cen ne biografi.... - Une jam ushtarak - tha Spartaku, detyra ime eshte te mbroj interesat e shtetit dhe do urdher e kam zbatuar ne emer te ligjit. Kur kuptova qe urdhrat e Selim Bushit nuk ishin te tilla, isha perballe pergjegjesise. Eshte ne nderin tim te njoftoj se Selim Bushi, per te larguar vemendjen nga thashethemi qe qarkullon ne Ministrine e Brendshhme mbi prishjen e emrit te Lame Bushit nga proces verbali i komandantit te batalionit partizan, vendosi te thure nje thashethem te ri, ne adrese te gruas tende. Duke qene se sfera e moralit eshte me e prekshme, do te pergojohet per tradheti bashkshortore. Tomorri nuk ka shoqeri ne Ministri ta mbrojne. - Tha Selimi, prandaj ishte i bindur qe sajesa do te merrej per e vertete. Deklaraten e beri dje mbrema ne mbledhjen e veante te grupit te punes ne vend te sigurte. Selimi i tille ka qene, mbasi ka thurur intriga ne adrese te njerzve te ndershem, qe i ka patur inat. Ligesite e tij nuk kane njohur kufi. Nga urrejtja, per motive hakmarrje, ka zhdukur qindra te pafajshem. Nuk ka mjaftuar me aq, me pas i ka akuzuar per tradheti.... Pas bisedes me Spatakun, Tomorrin nuk e zuri gjumi. Pregatitja e Selim Bushit, punonjes ne sektorin e agjentures, per t'a goditur pas shpines, e mobilizoi moralisht. Per t'ja arrinte qellimit, nuk njohu te lodhur. Per tia arritur qellimit ishte domosdoshmeri te studjonte aktivitetin e tij. Per ta realizuar duhej leja e pergjegjesit te sektorit te agjentures. Ndersa reputacioni i tij tek Ministri dhe zevendesat e tij e ndihmoi t'a arrinte objektivin. Me ndihmen e zv. Ministrit qe mbulonte agjenturen, mori leje te futet ne kartoteken e zbulimeve te fshehta, ne te cilen hulumtoi dosjet e asaj natyre. Kurthet e panumurta te ngritur kunder njerzve, ne emer te ligjit, per hakmarrje ishin objekti kryesor. Nga studimi i kartelave personale te njerzve qe kishte patur nen hetim siguroi argumentet bindes. nderkaq kerkoi arsyen. Por lindi pyetja: C'fare e kishte shtyr te dhunonte jeten e njerezve te pafajshem!? Pas hulumtimeve te kujdesshme mberriti ne konkluzionin: Njerezit qe kishin kryer krime ishin te rralle.
86

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Duke qene se Tomorri ishte me ekspsrience ne punet e kesaj natyre.U ndodh perballe provava te pakundershtueshme, prandaj vendosi problemit ti shkonte ne fund, i bindur per sakrificat qe do te bente. I vendosur vazhdoi punen per te zgjidhur nyjen e kokolepsur. Gjat kohes kishte konstatuar, njerezit qe punonin ne organe te spcializuara, veprime te tilla ishin bere per te arritur qellime te caktuara. Pasi hulumtoi dosjet ne sektorin e krimit dhe agjentures, per zbulimin e keqberesve. vuri re, dosjet nuk ishin pak. Nga vrojtimi njepernje i ra ne sy motivi qe i kishte shtyr drejt krimit. Nderkohe analizoi dosjet e tre grupeve te akuzuar per veprimtari spiunazhi, por nuk gjeti argument bindes, me perjashtime te rralle. Mbi baze opinion kishte vertetuar kryerjen e veprimtarise se spiuanazhit. I shtyr nga ligesia Selim Bushi kishte ngritur akuza fallco. Te pafajshmit ishin marre ne pergjegjesi penale. Mashtrimi vazhdonte. Te akuzuarit, megjithse kishin qendruar ne hetuesi, pjesa me e madhe nuk ishin gjykuar, dhe ishin denuar mbi pesembedhjet vjet burg. Disa ishin pushkatuar me motivin: tentim per arratisje nga qelia. Ne disa dosje gjeti te pushkatuar, per tentim arratisje nga atdheu. Kuptohej 'pasaoja kishin patur familjet e tyre. I poshter! U shpreh ne ate ast Tomorri i revoltuar. Ky njeri e ka bere njeriun e ndershmin, te pandershem. Ndersa armikun e ka bere mik. Gjat kontrollit vuri re me veprimet ngjante me kafshen me te eger. Kur e shikon prene qe jep shpirt fillon dhe e shqyen. Nderkaq e futi ne kategorine e njerzve, ligesia i ben kriminele. Kishte raste qe te vdekurin, nuk e kishte lene te qete. E kishte 'varrosur, te mos i gjenin varrin. Familjet dhe te afermit e te burgosurve dhe te pushkatuarve i kishte persekutuar per te mbrojtur regjimin. Nderkaq ishte midis nje numuri te madh me materiale, qe flisnin per punen e tij jo te paster. Prandaj e shikoi me vlere te zbulonte shkaqet qe e kishin sjelle deri ketu. Ne ministri mund te gjendej do dokument qe kerkohej dhe nuk perbente sekret shteteror. Nuk ishte e veshtire gjetja e materialeve te arkivuara, qe tregonin te kaluaren e tij familjare. Mbi bazen e nje pune serioze, me bazen dokumentat e arshivuara, u njoh me origjinen e Selim Bushit. Nga te cilat mesoi se ligesine e kishte te trasheguara. I tille kishte qene gjyshi. Ndersa i ati mesues fshati i kishte rrahur femijet me bastun. A ka gje me te shemtuar te edukatorit, kur i edukon femijet me ndjenjen e dhunues? Duke bere krahasimin i biri nuk e qellonte viktimen me shkop, si kishte bere i ati me vocerraket. Ai e kishte kaluar cakun. Viktimen e kishte vrar, nuk e kishte lene te prehej i qete dhe te vdekur e kishte persekutuar. Me punen e palodhur te tre mujave Tomorri ishte duke shkuar drejt zgjidhjes se enigmes. Pasi mori proces verbalin e korigjuar te komandantit partizan dhe e studjoi me kujdes. Duke qene i specializuar per pune te tilla nuk e kishte te veshtire te gjente elementet e krimit. Shkrimin qe kishte bere korigjimin e futi ne laborator ddhe e krahasoi me shkrimin e tij te zakonshem. Ekspertiza vertetoi se ishin te barabarte. Doli se korigjimin e kishte bere Selim Bushi. Deri tani ishte zgjidhur problemi i pare. Duhej te kerkonte materiale per te
87

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

zgjidhur problemet e tjera. Ne didpozicion kishte kapiten Spartakun, qe do te sherbente si deshmitar, ne rast se eshtja do te shkonte ne gjyq. Nga biseda me drejtorin e teknikumit mesoi, megjithse Bardhi Gjinovari kishte qene nxenes pa probleme ishte perjashtuar, ne baze te urdherit te derguar nga Ministri i brendshem. Pasi mori daten dhe numurin e protokollit te shkreses derguar nga Ministria, ne adminitraten e digasterit gjeti origjinalin. Mbi bazen e se ciles ndertoi punen e mevonshme. Sipas ligjit Ministri nuk mund te urdhronte te perjashtohej nga shkolla nje nxens qe s'kishte kryer krim. Nderkaq lindi nevoja te gjendej arsyeja, pse i ishte dashur firma e Ministrit dhe pse ishte mbyllur eshtja e arratisjes. Tomorri u perqendrua ne pergjigjen e dy pyetjeve. Nga mardheniet e punes me zv. Ministrin, linden mardheniet shoqerore. Ne bisedat e zakonshme erdhi asti t'i kerkonte mendim per firmosjen e shkreses me karakter ordiner nga Ministri dhe mbylljen e eshtjes se arratijes se nxensit. Nga pergjigja e tij, hulumtimin e shtriu jashte digasterit. Me ndihmen e Spartakut njohu Beharin, i cili ishte ende ne teknikum. Pas perjashtimit te Bardhit, kishte perseritur klasen mbasi, ishte lidhur me leshverdhen. Pas bisedes me Beharin, me ndihmen e specialistve ne Ministri u rekrutua femra qe kishte miqesi me Beharin, te ciles iu vune detyra konkrete, te cilat i zbatoi me perpikmeri. Pak nga pak filloi te futej ne detajet qe dinte Behari. Me von u udhzua se, si te avanconte per te arritur ne objektiv. Leshverdha e shtyu me dinakeri te krijonte mardhenie te ngushta me dajen. Me pas fare t'i kerkonte. Duke njohur karakterin e Beharit, Tomorri perpunoi planin e kerkesave te nipit, per dajen. Me von plani filloi te zbatohej ngadal. Tomorrit i duhej kujdes ne do kerkese, qe femra do ti bente te dashurit dhe ky i fundit dajes. Per te arritur qellimit doli e domosdoshme leshverdha ne momente te caktuara duhej ti nxiste epshet. Me pas kembengulja tek ungji do te jepte frytin e kerkuar. Puna me pasion krijoi mundesi ne zgjidhjen e eshtjeve qe mori persiper. Pavarsisht se kishte lindur per te zgjidhur probleme, qe mendoheshin te pazgjidhura veten e kontrolloi vazhdimisht, derisa tia mberrinte qellimit. Nderkohe urdhroi Spartakun, i specializuar per gjurmimin e njerzve te dyshimte, ta vrojtonte femren nese ia kishte bere djalit kerkesat per ungjin. Pasi u sigurua, filloi gjurmimi i djalit gjat kohes qe merte kontakt me ungjin. Menyra sesi leshverdha ia beri Beharit kerkesen per te mesuar nga ungji arsyen e arratisjes se Bardhit ishte teper e natyrshme. Gjetja e arsyes se perjashtimit te Bardh Gjinovarit nga shkolla ishte elsi qe zgjidhte sekretin. Punonjesi i specializuar, gjat takimeve me vajzen, i mesoi menyren sesi Behari t'ia bente kerkesen, pa krijuar dyshimin me te vogel. Kaluan disa kohe derisa erdhi momenti i mundshem i takimit te nipit me dajen. Ndodhi nje dite ne Sojnik gjat pushimeve te veres. Ne fshat behej nje dasme, ne te cilen ishin ftuar miq, te aferm dhe sekretari. Ishte ftuar Selim Bushi me familje nga Tirana dhe Memua,por duke qene i zene me nje pune te rendesishme partie, dergoi te birin, Beharin.
88

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Ate dite akia u pi me dolli. Ahengu dhe kenga arriten ne qiell. Pasi ishte zgjedhur kandidat i Komiteti Qendror, sekretari ishte i pranishem ne do sofer. Sipas zakonit, ne dasma kryemiku respektohej si i pare. Por kur ndodhej sekretari, kryemiku s'perfillej. Rakia filloi te pihej me dolli, ndersa kenga pritej me urdher sa te pihej dollia, me von fillonte perseri. Pasi i zoti i shtepise hapi kengen, sekretari mori shishen me raki dhe tha: Shoke! Mbushni godat. Mbasi rakine do ta pime si revolucionare. kur gdat jene te mbushura, s'do kete mundesi te hidhen vickla. Si dollibashi i pare, per nder te pjemarresve dolline e kam me tre shendete. E para per Selim Bushin. Ju e dini qe partia e ka ngarkuar me nje detyre te rendesishme. Shoku Selim dje ne lufte dhe sot i eshte perkushtuar partise,prandaj punon me ndergjegje komuniste.... Gjat kohes qe sekretari beri prezantimin, Selimi mendoi se po i trokiste fati te dera, prandaj u pregatit ti frynte zjarrit me teper. Pas sekretarit, vazhduan dollibashet e tjere. Pas dollibashit te pare numuri i dollive shtohej dy me shume. Kjo ishte arsyeja, dollibashi i peste mori shtate dolli. Pas dy oreve te gjithe kishi pire me shume se treqind gram. Nderkaq disa qendronin te forte si lisi, disa te tjere mermerisnin. Ne astin qe Beharit i erdhi radha per te pire shendetin, dajes i shkoi prane. Per dajen ideri ne ate ast shin pir shume dolli. I ndodhur midis te dehurve Behari, pasi e mbushi goden plot e piu per ungjin. Kete kopliment s'ia kishte ber askush. Krehja dehu Selimin,i cili e afroi pas vetes. Per Beharin erdhi asti i desheruar. Nuk kishte rast tjeter, daja ta afronte aq shume. Per pjemarrjen ne dasme Selimi kishte te motivuar arsyen, prandaj u perpoq te gjente menyren te afrohej me sekretarin per t'ia arritur qellimit. Ndersa Behari, i interesuar per te mesuar arsyen pse Bardhi duhej te arratisej mendoi menyren si mund ae kerkonte pergjigjen e dajes. Rakia i afroi me njeri tjetrin, kryesisht ata qe kishin rezistuar. Nderkaq Selimi i stervitur, nuk e kishte te veshtire t'i kerkonte sekretarit te nderhynte tek shoku Vetetima. Ne Ministri, tha kane lindur mosmarreveshje, te cilat ndjekin qellime te caktuara. Jam vene ne dijeni se organizohen prapaskena per te me zevendesuar. A mund te bisedoj me shokun Vetetima, mbasi gjykoj se fjala juaj ka vlere me te madhe. Seretari si antar i forumit te larte i rrahu krahet: S'kane 'te te bejne, mos e vra mendjen per gjera te vogela. Per partine ke vlera te rralla. Shprehja e krenoi, nderkaq i hapi rrugen kerkeses tjeter. Si sojnikas e njohim Petro Moraven. Ne e dime si ka qene ne te kaluaren dhe si eshte sot. Ju nuk e dini qe ne shpirtin e tij mbart nje tog me te meta. Me kete rast mund ta bisedoni qe partia ta shikoje vendin qe i ka dhene?! Biseda me sekretarin krijoi besim tek e ardhmja. Me kerkesen e Beharit e shikoi te arsyeshme ti benin sekretarit nje vizite shoqerore ne shtepi. Ne mbrekje mysafiret i priti e shqja ne dhomen e paisur me kolltuke. Ne mure ishin vendosur sixhade persie. Ne krye fotografia e komandantit.
89

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Sekretari i kenaqur nga vizita e dashamirve, pasi gruaja ssolli godat dhe shishen me raki, i vuri mbi tavoline dhe filluan te pinin. Rastet si ky jane te nevojshem tha sekretari. Jemi gjaku i njeri tjetrit, por punet s'na kane lejuar te bejme aqsa duhet. Gezohem qe erdhet! Nderkaq, goden e ktheu me fund. Nga godat e rakise u nxiten bisedat. Secili pyeste ose tregonte dika qe se dinin. Pasi kaluan ne bisedat m karakter te pergjithshem, kalua ne biseda te karakterit te sigurimit, ne te cilen Selimi ishte kopetent. Me von ne problemet e partise.Ssekretari tregoi gjera me interes. Rakia i nxiste, prandaj bisedat ridhnin lume. Kur erdhi rast Selimi foli per disa momente gjat luftes, kryesisht per kohen qe kishte qene bodigard (shoqerues) i shokun Vetetima dhe kontributin qe kishte dhene per sigurimin e jetes se tij. Per telashet qe kishin dale nga disa qe kishin qellime te perbashketa, por ishin te paformuar. Sot ndodh e njejta gje tha sekretari, megjithse partia ben pune te madhe me njerezit. Po, po u pergjigj Selimi, ka nga ata qe posa u jepet vendi i punes, mundohen te neperkembin te drejten e tjetrit. Ju nuk mund ta dini, Petro Morava, beri sa mundi te demtonte jeten e bashkefshatarit te tij. Me veprimin e tij u tregua sa dinak aq keqberes. Megjithse partia e dergoi ne B.S. te pregatitej si kuader i rendesishem, s'ka hequr dore nga veset. Prandaj iu kerkova te bisedoni me shokun Vetetima, se kategoria e njerzve te tille demtojne punen e partise. Ne adrese te tij kane ardhur informacione nga punonjes te caktuar, me von do ti perciell atje ku duhet. Sekretari si pjese e udheheqjes se larte te partise degjoi me vemendje duke tundur koken ne shenje pohimi. Me pas perforcoi mendimin me sjelljen jo te denje te disa bashkefshatareve te tjere ne fshat. Ne fshat, tha le te sillen si te duan, mbasi ne fund te fundit, nuk kane 'me bejne. Ndersa shembulli qe sapo tregove jam i bindur, qe ai eshte shoku i tyre. Nderkohe Behari mendoi, perjashtimi i Bardh Gjinovarit nga shkolla, mund te ishte i lidhur me Petro Moraven. Prandaj gjat bisedes gjeti rastin te pyes: - Daje! Porosia per ti qendruar afer Bardh Gjinovarit, ishte per arsyen qe spjeguar? Selim Bushi miratoi me koke, pa spjeguar detaje, te cilat i konsideroi te palejuara. Dhe biseda per bashkefshataret vazhdoi me shembuj te tjere konkrete. Nga te cilet dilte morali i tyre. Sekretari me Selimin ishin te mire per partine, por per fshati e tyre ushqenin urrejtje. Egoizmi si lejonte te thoshin fjale te mire, per djemte ose vajzat e Sojnikut qe mbaronin studimet brenda ose jashte vendit. Ne mbremje u ndane si miq te mire, ndersa te nesermen Selimi shkoi ne Tirane, dhe Behari ne Durres. Pas takimit, pamenduar leshverdhes i tregoi detaje nga dasma ne Sojnik. Me pas femra e nxiti t'i tregonte detaje nga biseda e zhvilluar midis Selimit dhe sekretarit, gjat vizites ne shtepi. Ndersa ne bisedat e tjera erdhi rasti te pyes dajen per 'arsye duhej ti qendroja afer Bardh Gjinovarit. Pergjigjen tha, e mora indirekte, por kuptova se ashtu e donin interesat e sigurimit te shtetit. Ne anen e tij gjurmuesi raportoi biseden midis Beharit dhe leshverdhes. Me
90

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

pas Tomorri perpunoi planin e veprimeve per te ardhmen. Selim Bushi duhej te tregonte arsyen, pse i vuri detyre nipit te bindte Bardh Gjinovarin te arratisen nga atdheu. Si gjithmone femrat kane sherbyer si allka lidhese, midis qellimit dhe erotikes. Gjat takimeve me Beharin vajza u tregua e kujdeseshme, t'ia plotesonte deshiren, pasi te arrinte objektivin qe i kerkohej. Ne astin qe duhej picerroi syte me pemje edhe te zemeruar edhe te lenduar. Per ti bere qejfin Behari pranoi kerkesen. Duke qene ne gracke s'mund te vepronte ndryshe. Jeta e solli qe, midis dajes dhe nipit, te ndryshoni rolet. Tani ishte nipi ai qe i dajes kerkonte me insistim t'i tregonte 'e shtyu ta fuse shokun ne kurth. Gjat dasmes ne Sojnik vuri re, ndaj tij daja tregoi dobesi. Me pas e kishte te veshtire t'a pyeste megjithse leshverdha ia kerkonte me insistim. Megjith se ditet kalonin, rezultati kishte gjasa do te vononte. Megjithse shpresa s'kishte humbur. Ne jete ka raste qe nuk dihet, ku te mbaron detyra dhe ku fillon e drejta e tjetrit. Duke qene se vajza duhej qe i dashuri ti tregonte ate qe nuk e dinte. Djali nuk mendonte se aty fillonte detyra e tij ti plotesuar deshiren. Por pas takimeve ndroi taktiken. Duke u treguar zemeruar do ta detyronte ti vihej punes seriozisht. Ate nate djali digjej nga nje zjarr i brendshem. Pasi u takuan donte te benin dashuri. Vajza ju afrua me qellim ti jepej, nderkaq deshiren nuk ja realizoi. Me pas djali beri te pamunduren, ate nate nuk ia plotesoi deshiren. Ne mbremje i shkoi dajes ne shtepi. Pasi ungji vuri re, se nipi nuk ishte me humor mori godat dhe shishen me raki. Vuri mbi tavoline dy pjata me meze, filluan te pinin. Pasi kishin pire gjysmen e shishes nipi vazhdonte te heshtete. Selimi u detyrua ta pyes: - Pse te shikoj te merzitur nipi im, mund te te ndihmoj? - Nuk kam asnje , - u pergjigj Behari, por kam gati nje vit e gjysme qe jam hasmeruar me nje sojnikas dhe s'di arsyen! - Kjo eshte arsyeja qe i ke varur buzet si vi? - Po daje! Si te duket, e lehte? - Sojnikas eshte edhe ai si te tjeret, mos u bej merak. - Do te kishe te drejte ne qofte se nuk do te beheshit edhe ju merak. Pse i kerkove sekretarit te nderhynte tek shoku Vetetima te shikonte vendin qe i kishin caktuar Petro Moraves? Pasi u mendua, mendoi se kishte te drejte t'i pergjigje Petro Mrava kishte demtuar Lamen, kushuririn vella. - Petro Morava, - tha eshte sharlatan. Por duke qene se kishte luftuar krahet i ka te ngohta. Nuk kam kam mundesi ta demtoj. Per t'ia arritur qellimit zgjodha nipin e te fejuares. Nuk jeton ne Sojnik prandaj je me fat, nuk te zene plumbat e atyre, qe kane lindur per ligesira. Duhet ta kuptosh, nuk do ti ndahem as ne varr, derisa ta kuptoje kush jam. Ne fund nipi mori dolli per dajen, e quajti te pa arritshem ne shume drejtime. Pyetjet e dyanshme nuk u konsideruan si konflikt midis tyre, por nje menyre komunikimi me e
91

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

mire. Ndersa biseda u rregjistrua, perpara se vajza te veprionte. Diten e caktuar raportoi mbi biseden qe i kishte bere Behari. Per pyetjet e tij dhe pergjgjet e ungjit. Pasi u be sqarimi u kontrollua korespondeca midis digasterit dhe organeve te larta te partise. Me nje pune te kujdeseshme u krijua mundesia te gjendej kerkesa e shokut Vetetima, ne te cilen kerkohej arsyeja e perjashtimit te Bardhi Gjinovarit nga shkolla. Ne korespodencen e shkolles ishte pergjigja e digasterit e firmosur nga Selim Bushi ne te cilen spjegohej: Bardhi Gjinovari ka qene nxenes me probleme. Duke qene i tille, u vendos te ndiqet ne dinamike aktiviteti i tij brenda dhe jashte shkolles, derisa zbuluam qe bente perpjekje per tu arratisur. Te panjohurat u zgjidhen. Duke njohur tablon e veprimtarise se Selim Bushit dy eshtjet e tjera si: Te derguarit e shkreses per te perjashtuar nxensin nga shkolla me firmen e Ministrit dhe mbylljen e dosjes per tentim arratisje te Bardhi Gjinovarit, ishin probleme te njohura, pergjigjen e te cilave do te merrej nga materjali i mbledhur. Pas studimit te materjali te grumbulluar Tomori kerkoi takim me Ministrin dhe zevendesin e tij, te raportonte mbi zhvillimin e ngjarjeve. Gjat takimit argumentoi me prova se fshirja e emerit te Lame Bushit nga proces verbali i komandantit te batalionit partizan, ishte bere nga Selim Bushi, me detyre te rendesishme ne ministri. Ndersa perjshtimin e nxensit Bardhi Gjinovari nga shkolla Selimi ishte bere ne shenje hakmarrje. Mbasi disa vjet perpara, Petro Morava kishte bere nje deklarate, me te cilen akuzonte Lame Bushin per perdhunimin vajzes ne Mollas gjat luftes dhe fshehjen e se vertetes. Nuk kishte tregua se gjat operacionit te qershorit kishte sherbyer ne gestapo me graden toger. Pas pyetjeve per perjashtimin e nxensit nga shkolla Ministri urdhroi raporti te paraqiej me shkrim, mbaronte do te diskutohej ne kolegjiumin e ministrise. Pas nje jave Tomorri e dorezoi ne sekretarine e kolegjiumit. Me pas u caktua data per diskutimin e tij. Ne sallen e kolegjiumit ve antareve, ishin thirrur Selimi dhe Spartak Kola. Tomorri filloi te lexoje raportin i perfshir nga kersheria e degjuesve, ne nje heshtje te thelle. Si stervitur me situata te kesaj natyre bere kujdes, te fuste elemente sensibilizues, te cilet elektrzuan sallen. nderkaq u degjua zeri i jerre i Selim Bushit. Nuk eshte e vertete! Tomorri nxori nga anta fotografine e Lame Bushit me uniformen e Gestapos dhe e tregoi. Ministri urdhroi te shumohej ne laborator dhe t'u jepej si prove antareve te kolegjiumit. Ne fund te raportit deklaroi: Tomorri vazhdoi: Ne rast se shikohet e nevojshme, per perdhunimin e minorenes, mund te thirrasim deshmitaret ne vendin e ngjarjes. Ndersa per prishjen e emerit te Lame Bushit nga proces verbali i komandantit partizan eshte ekspertiza, qe nuk mund te shfajsohet.
92

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Per te sqaruar pyetjen e Ministrit per perjashtimin e nxensit nga shkolla, kapiten Spartaku tregoi: gjat gjurmimit te nxensit me urdher te Selimi Bushit, nuk kam konstatuar asgje te jashte ligjshme. Pas pyetjeve dhe diskutimit te te pranishmeve xhesti i Selim dhe Lame Bushit u denuan rende. Ne fund u degjua si ne shkretetire zeri i Selimit: Zotohem se s'do te bej gabime te tilla Me pas pranoi me veshtiresi, per interesa personale kishte dhunuar jeten e njerzve te pafajshem. Por, si drejtues i nje sektori te rendesishem ne Ministri, kishte njollosur digasterin dhe veten. Me pas e mori drejtesia. Per faje te kesaj natyre meritonte denimin kapital. Por u kuptua se mbrohej nga nje dore e forte. Denimi perfundoi ne ulje nga detyra. Domethene u mbars mali dhe polli nje mi. Pasi Ministria e Brendshme njofto te kaluaren e Lame Bushit, me urdher te Ministrit te mbrojtjes u arrestua. Gjat hetimeve dolen fakte te tjera tronditese. Ve perdhunimit te vajzes minorene dhe sherbimit si oficer ne Gestapo, kishte detyruar disa fshatare te Rrezes se malit t'i onin armikut bageti, si mish per ushtrine dhe bereqet. Me vendimin e formes se prer u denua me 25 vjet heqje lirie. Selim Bushi i plotfuqishmi ne Ministri u gjunjezua. Gjat kohes Tomorri gjeti motivet e mbrojtjes nga Shoku Vetetima ish shoqeruesit te tij gjat luftes. Duke qene ne sfera te larta, nuk e kishte ne kopetence te trajtohej ne raport. Kjo ishte arsyeja qe perjashtimi i Bardh Gjinovarit nga shkolla i ishte konsideruar problem i mbyllur. Bardh Gjinovari Pas tentatives se deshtuar, per te kerkuar te drejten, Bardhi mbeti si peshku ne zall, pavarsisht se shkoi tek shoku Vetetima. Gjat pushimeve te veres u shoqerua me Gezimin, me von me Lulen dhe Ermiren. Babai i Ermires ishte vella me nene i sekretarit. Ndersa Ermira nuk kishte lidhje gjaku me Lulen, mbasi gjyshja e saj nga martesa ne Sojnik kishte lene Demon dhe nje vajze, e cila kishte vdekur. Ne martesen e dyte kishte lindur e ema e Lules. Babai i Ermires si pjesmarres i luftes sherbente ne nje repart ushtarak ne qytetin bregdetar. Ndersa vellai ne Sojnik banonte ne afersi te fushes. Ermira vendosi qe pushimet e veres ti bente tek xhaxhai ne Sojnik. Duke qene se vajzes i mungoi shoqeria, me deshiren e ungjit shkoi tek shoqja e shkolles, ne fshat. Megjith se Ermira kishte lindur ne qytet, bukuria e fshatit malor i pelqeu aq sa befasuar u shpreh: Do te isha shume e lumtur neqoftese Sojniku isht vendlindja ime. Bukuria e krijuar nga gershetimi i kodrave rrumbullake, dhe pllajes se pjeret me fytyre nga dielli, mbi te cilen ngrihej madheshtor fshati i rrethuar nga korie te
93

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

veshura me dushk kijonin freskine shlodhese. Lulia me Ermiren filluan shetitjt gjat mengjezeve. Nga shtepia kalonin ne rruget e kalldremuara ane kopshteve me peme frutore. Ndersa ne majen e kodres jeshile u befasuan nga bukuria fantastike e fshatit shekullor. Nderkaq era e lehte qe krijohej nga lartesia e kodres i futi ne enderrime. Nga kenaqesia Ermira enderruan te fluturonin si dallandyshe. Ndersa moria e zogjve laramane qe hidheshin si akrobate nga dega ne dege i mahniti. Kurse kenga e bilbilit e magjepsi. Nga lartesia e kodres shikonin sesi zbriste pllaja zbriste deri ne perrua, mbi te cilen Sojniku kishte hedhur rrenje. Nga korieja me lisat e gjate sa ponin qiellin ne lindje, krijohej flladi i lehte ne vere, ishte dhurata e muar qe i kishte falur natyra. Ne perendim te diellit rete e kuqerreme merrnin forma here te maces, here te luanit. Ndersa ne mbremje ndriohej nga rrezet e pakuryera te henes dhe yjeve qe llamburisnin ne detin pafund. Ne kete bukuri Ermira zgjati duart, hena t'i thote dika hyjnore. Nga ngazellimi syt iu mbushen me lot dhe enderroi. Ne rastse do te kisha lindur ne fshatin e mbrekullueshem, do te isha me e lumtura ne bote. Nga bukuria qe krijonin luginat, kodrat dhe flladi i mengjezeve Sojnikun nuk mund te gjendej ne asnje vend te botes. Te nesermen vajzat dolen, nga oborri kaluan kroin, u ngjitjen ne rrugicat me kalldrem, lane shtepite e fundit dhe dolen ne skain verior. Ne kodren jeshile fshati dukej ne pellembe te dores. Shtepite me dy kate mbi njera tjetren, kopshtet me peme frutore. Krojet me rrapin shekullor dhe shkolla. Per bukurine e rralle Lulia kishte te drejte te krenohej. Nderaq e ndali entusiazmi i Ermires, e magjepsur nga bukuria, derdhi e pa kursyer pershtypjet. Si piktori fantazine mbi pelhure. Vajzat shoqe ne u bene ortake ne mendime. Ne kodren jeshile, mushkrite i mbushen me oksigjen. Ndersa kur vune re shqiponjen lara lara, e cila qendronte krahapur, zemrat u ngazellyen. Duke kundruar shkembinjt pertej kodrave, i mahniti kanga e bilbilit. Shkoreti ne fund te lugines dhe parfumi i luleve prane i bene per vete. Nderkaq Lulia me nje dege trendeline ne dore i i futi krahun dhe dalen ne kodren karshi. Ne lugina ishte e pyllzuar. midis shkorretes copat e zhavorrit ndrisnin si xham ne rrezet e diellit. Ne mes kalonte perroi. Ne dimer i eger, ne vere paqsor. Shkorreta ishte streha e zogjve dhe e kafsheve te egra. Kur mbyllen syt vajzat perfytyruan laureshen. Pasi doli nga befasia, hapen duart te fluturonin nga gezimi.. Nga bukuria u perqafuan si motra me motren. Mbremjeve ne freskine e kopshtit shtriheshin mbi barin jeshil. Me pas shkonin tek shilarsi varur ne degen e pemes. Nderkaq Ermira ulet mbi jastekun e bute. Duke u lekundur, Lulia e krahasoi me velen e shtyr nga era. Nga te qeshurit zerat e bukur u perhapen u perhapen si tingujt e violines. Ndersa shallet roze benin kontrast me fytyrat tyre dobore te bardhe. Nderkaq Ermira mendoi te kendonte, por e frenuan kujtimet. Perfytyroi djalin kur e shikoi ne sy, ndersa te sajt i kishte ulur me vrap. Me pas shetitja ne lendine dhe asti, kur e shikoi perseri. Trubullimin, me pas puthjen.... Kur zbriti shilarsin mendoi, fuqi e uditshme e kishte detyruar ti ngrinte syt
94

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

ne nje kohe me te tijt? Me pas shetitjen ne lendine, barin e njome dhe kenaqesine

**

**

Dy mbesave, Lules dhe Ermira u doli bursa per te studjuar ne nje nga demokracite popullore. Diten e nisjes per rruge ishin te lumtura, te qeshura, te gezuara. Lulia u nis nga fshati e shoqeruar nga daja. Ne Durres ndaluan per te marre Ermiren. Ne aeroport kishte dale ti percillte dhe Selim Bushi, shoku i ngushte i sekretarit. Vajzat shoqe u lumturuan qe i percillte kandidati i Komitetit Qendror. Pritja ne mjediset e aeroportit i lodhi dhe, mezi prisnin udhetimin. Pasi bene takimin, e para me dajen, tjetra me xhaxhain u futen ne salle. Disa minuta me von zune vendet ne bordin e aeroplanit Tupolev. Pasi ndezi motorret avioni levizi ngadal ne piste. Pas rritjes se shpejtesise, ndien shkeputjen e gomave nga toka. Ishte hera e pare qe hipnin ne makinen fluturuese. Te ulura ne sedilet afer funditt vinin re vijen e pjeret qe krijonin kokat e pasagjereve, kuptuan sesi avioni fitonte lartesi. Me pas stuardesa me nje buzeqeshje te natyrshme spjegoi rregullat gjat fluturimit. Ne fytyrat e vajzave lexohej nje kenaqesi e natyrshme. Nga dritaria shikonin kryeqytetin, Dajtin dhe Erzenin, si ne pellembe te dores. Disa aste me von objektet dal nga dal u larguan, derisa humben nga syte. Me pas fluturonin mbi mjegullen e ngjeshur si plantacion pambuku. Gjat kesaj kohe nuk shikonin as toke as qiell. Ndersa ne intervale te ndryshme avioni binte ne boshllek, si rrotat e autobuzit ne gropat e rruges. Vajzat do te studjonin per te pervetsuar ne nivel me te larte profesionin e filluar ne politeknikum. Tupolevi me dy motorre, pas tre oreve ne fluturim iu afrua shtetit mik. Gjat uljes vajzat filluan te shikojne objektet si ne pellembe te dores. Nderkohe aaeroplani u ul ne aeroportin e Prages, kryeqyteti i Cekosllovakise. Qyteti i lashte pershkohej nga lumi i vogel gri, i cili dredhonte permes qytetit shtrir sa ne fushe dhe ne koder. Pasi zbriten nga avioni te entusiazmuara, autobuzi i oi ne dogane. Me pas perfaqsuesi i ambasades i sistemoi ne nje nga hotelet e qytetit. Per vajzat shqiptare sapo fillonte nje jete e re... ...Pas ndarjes nga shoket, Bardhi qendroi ne pritje. Pesembedhjete dite me von do te shkonte ushtar. Njohja me sykaltren e kishte befasuar. Me pas shoqeria ishte rritur dite pas dite. Gjat kohes vajza e bukur nuk iu nda nga kujtesa. Naten qe pregatitej per rruge, ne Sojnik ishte qetesi varri. Megjithse ishte mesnate, drita ne shtepine e Demir Gjinovarit dhe disa shtepi te tjera, nuk ishin shuar. Babai me te emen rrinin te menduar ne dy anet e oxhakut. Bardhi midis tyre, ne ane te vatres. Pas nje asti nje shkendi u 'keput nga uret. U ngrit dhe e ndrioi
95

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

dhomen me mire. Ndersa drita e kandilit dukej erresire. Pas perpjekjeve pa sukses per te vazhduar shkollen, Bardhi e fjeti mendjen. Shpresa u thermua si kokrat e grurit ne mokren e mullirit. Ishte nata e fundit prane familjes. Por ishte e fundit, per te gjitha familjet qe nuk kishin zbatuar urdhrin e .sekretarit. Te nesermen mbaronte afati. Me pas asnjeri nuk e dinte deri ku do te shkonte fundi i mjerimit. - Shko te flesh - tha babai. Neser do te ohemi pagdhir. Per ne qytet duhen pese ore rruge. Ne qiell rete u shtuan. Megjithse hena ishte e plote rrezet nuk mberrinin ne toke. Kur aheshin rete, fshati dilte nga erresira. Megjithse ra per te fjetur, nga mendimet nuk e zinte gjumi. Nga e padrejta i pervelohej shpirti. Duke perpelitur ne shtrat mendimet u perplasen me njera - tjetren si dallget pas shkembit. Ne shpirti s'gjeti qetesi, pa kuptuar e zuri gjumi. Prinderit te revoltuar rrinin te heshtur prane zjarrit. Nena hapi prushin ne vater dhe u shpreh e trishtuar . Ndersa babai s'kishte mendim te kundert nuk u shpreh nga frika. Ishte koha qe muret kishin veshe. - Nuk kane te drejte vazhdoi nena, qe urdherojne te leme shtepine! A jetohet ne kasolle? Parate u shpenzuan per shtepine qe dogji fashizmi... Ndersa babai grindej me vetveten. Ishte e veshtire te merte nje vendim ne stuaten e veshtire. Te banonin te vetemuar ishte e pamundur. Ne kasolle ishte me keq. Kur mbaroi lufta tha pas pak, te gjithe u gezuam. Nuk menduam se do te ndodhte ajo qe nuk desherojme. Kur u be reforma, ligji nuk e preku familjen time, pasurine e babait u nda, perpara permbysjes. Tani kuptohet shkoqur, 'e shtyn sekretarin qe nuk e llogarit kontributn tim gjat luftes. Bnesen qe e bera strehe per ata qe luftuan per lirimin e vendit, per te semuret dhe te plagosurit. Per rreziqet gjat operacioneve te armikut, te cilat i perballuam me sakrifica, te cilat i kaluam mbi shpinen tone. Ndersa sot sekretari na ka vene ne gryke te pushkes. Mbasi s'mundi te kafshoje nje cope nga kapitali, qe e beme me mund dhe djerse. Me von doli ne dritare. Pertej xhameve ylli i drites kishte zbritur ne fund te qiellit. Tek oxhaku u shpreh i revoltuar. - A mund te jetohet me dhjete kile miser? E padrejta po na zene frymen! C'duhet te bejme? Nena heshti! Disa minuta heshten te dy. Nderkaq Bardhi u zgjua. Hena ishte duke zbritur ne fund te qiellit. Ndersa fshati ishte i pergjumur. Pas pak erdhi asti i ndarjes. Nena perqafon te birin me lot ne faqe. Ndersa i biri e shterngoi pas gjoksit, nje nger i shterngon fytin. Zemra sa si doli nga kraharori. Nga e padrejta donte te bertiste, por ishte sedra. Forca qe njerzit e ndershem i shtyn perpara, si susta shulin e pushkes. Me kete force do te perballonte padrejtesite qe krijonin njerzit e vellazeruar me ligesine. Nderkohe ne malin perballe doli tufa e reve te zeza. - Do prishet moti - tha babai.
96

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

I biri shpejtoi hapin. Nga zhurma e kepuceve ne zall, nje shpez levizi nga frika. Ndersa bulkthi i kacavirur pas shqope vazhdoi kengen ne qetesi. Rete leviznin drejt lindjes. Rruga dredhoi rreth koderes dhe u fut ne lugine. Tani nuk ndrionin as hene as yjet. Deget e pemeve ngjanin si skelete. Ne dukje te thata, por jeta vazhdonte.. Nderkaq kreshta e malit filloi te zbardhte. Po lindte nje dite e re. Babai ecte duke menduar. Racionin e misrit nuk mjaftonte per te kaluar muajin. Ndersa Bardhi perfytyroi sykaltren dhe iu kujtuan vargjet: O hene e plote palose driten tende dhe flake erresiren ne skutat me te thella, ndritoma kete vajze, ndrioi keto vende, pa ndriimin tend duken aq te mjera!... Mos e vono pra ardhjen dhe, mos me mundo, me shpejt te lutem une, me shpejt therret ajo, ndrioje paqesisht do dru edhe do gur dhe astin afroje, te jemi si dikur. Luginen e lane pas, u futen midis arave. Disa te pluguara, disa jeshilonin. Ne parcelat me miser kalliri mezi dallohej. Kur aren e punonte i zoti, misri leshonte me shume se nje kalli. Ne pronen e te gjithve mbetem pa buke. - A u lodhe o bir, - pyeti babai i lodhur nga mendimi. - Jo baba!- U pergjig Bardhi, me mendjen tek sykaltra. Nderkohe e 'vendosi tek Gezimi ne kohen qe donte Lulen. Ermira ishte mbesa e sekretarit dhe emeri e trembi. Ndersa mendimi i te atit shkoi tek pasojat qe do te kishte, nga mos zbatimi i urdhrit te sekretarit. Dita qe gdhihej ishte afati i fundit. Ku do jetonte, pas daljes nga shtepia? Qafa e malit zbardhi! - Po gdhihet - tha babai. Ne qofte se je lodhur, pushojme! Ngadal ngadal nata hoqi vellon e zeze. Yjet u shuan. Rrezet e diellit filluan te ngrohin token, guret dhe druret. Bardhit iu kujtua dita e perjashtimit nga shkolla. Me pas nuk mundi te dallonte 'mendim kishte peshe me shume. - Bej durim tha babai. S'kemi shume rruge! Pyetja erdhi e papritur. Shpejtoi hapin dhe eci ngjitur. Te atit ju be zemra mal. - Ushtria tha, do te jete e veshtire. Kij kujdes, ai qe eshte i zoti ben durim. Veshtiresite jane si zjarri qe kalit hekurin. Atje do te mesosh, si ndahet e mira nga e keqja. Mos i bej keq askujt. Nga jeta ne veshtiresi, ai qe duron del faqebardhe. Duhet ta dish, nga vuajtjet lind kembengulja, ajo krijon karakterin. Mos harro, more vesh! Me keshillat e babait ishte gati te shkonte ne fund te botes. - Me degjove? - Pyeti perseri babai. Pyetja e gjeti ne befasi. La mendimin dhe u pergjigj: - Degjova baba! - Ketu e ke mendjen!
97

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- Po, po. Ketu! - Ne asnje vend tjeter? - E ku t'a kem! - Mos e hiq mendjen nga ushtria. Gjat kohes ne ushtri, nuk duhet te mendosh per asgje. Te tjerat e kane radhen me von, nderkaq i vuri doren mbi sup. Ndersa i birit vendosi mendimin disa vite pas. Atehere kur ishte kerthi. ....Ishte vjeshte. Babai kulloste bagetite ne mal, per t'u rritur bari ne kulloten dimerore. Ushqimin ia onte nena, tre here ne jave. Ndodhi qe i doli nje pune e rendesishme. U detyrua qe ushqimin e babait ne mal ta onte i biri nente vje. Ne mesnate hena ndrionte aqsa nata s'dallonte nga diten. Ylli i drites kishte zbritur ne fund te qiellit. Me mendimin se ishte gdhir, nena zgjoi te birin, ngarkoi ushqimet ne kal dhe e percolli duke i uruar rruge te mbare: Ece me kujdes, mos kij frike, tha se shpejti behet dite, u ndane! Bardhi i ra kalit me shufer, pa menduar friken. Rruga gjarperoi midis perrenjve. Here - here ne erresiren e pyllit me dushk. Ishte hara e pare qe udhetonte naten dhe ne rruge te tille. Kali ecte me veshet perpjete ,kur futej ne pyll i iftoste perpara. Gjat rruges zhurma e patkojve zgjonte egersirat. Duke vrapuar neper pjerresira zalli shkiste me zhurme. Filloi te dridhet, sidomos ne perrenjte e pa ndriuar nga hena. Nga frika mblidhte kembet mbi samar, ndersa nje lemsh i shterngonte fytin. Here here mezi merte fryme. Qetesohej kur rruga filloi te ngjitej ne te perpjetat qe ndrionte hena. Ndersa kur futej ne hijen e perrenjve lemshi i shterngonte fytin. Ndersa kali sa here ndiente friken, frynte dhe iftoste veshet. Djaloshi ishte i qete kur kali ndryshonte pozicionin e tyre. Pas ngjitjes, rruga kaloi afer vathes se nje obani te dhive. Qeni ndjeu zhurmen. lehu dy tre here dhe mberriti duke ckermitur dhembet. Kali vazhdoi te ecte duke tundur koken pa shqetesuar. Afrimi i qenit e trembi dhe kembet i ngriti mbi samar. Kurse qeni lehu perseri dhe u largua. Rruga dredhoi ne mes te pyllit te erret. Deget e varura i binin mbi krye, sa here e preknin lemerisej. Pasi doli filloi ngjitjen e pllajes, midis dy prrenjve qe nxinin si pus. Rruga gjarperonte sa nga njeri perrua tek tjetri. Kur i afrohej te parit e merte frika dhe, qetesohej kur i lagohej. Kur i afrohej tjeterit dridhej si purteke. Situata vazhdoi e tille sa here largohej nga i pari dhe afrohej tek i dyti. Duke kaluar nga kthesa ne kthese, zhurma e patkojve zgjonte egersirat, te cilat nga frika vraponin neper zallin e prroit. Nga zhurma e zallit kur shkiste tatpjete Bardhi trembej me shume se egersira. Ndersa kali qendronte ne vend me veshet bige. Pasi godiste toke me kemben e pare dhe shikonte ne drejtim te perroit. Me pas duke tundur koken vazhdonte rrugen. Ne kete kohe Bardhit iu tha peshtyma ne goje. Gati i pushonte zemra. Ne krye te pllajes hena i ishte afruar perendimit. Me tej rruga kaloi ne zona pak te veshtira. Kishte degjuar ne raste te tilla duhej te kendonte. Provoi, por zeri ngeci ne fyt. Kali vazhdonte te ecte i qete. Ne buze te malit yjet filluan te shuhen. Lindi dita e re... .... Nderkohe iu afruan qytetit. Psheretima e babait iu duk si e shkulur nga shpirti. - Baba, 'te shqetesoi?- Pyeti, i bindur per hallet.
98

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- Me dhemb shpirti biro, hallet jane bere mal. Cilin te perballoj, 'pronesimi, na solli ne kete dite, po urdhri i sekretarit te leme shtepine! Te dy jane barabarte. Prandaj shpirtin e kam helm. Nuk largohem nga shtepia nuk e duroj dot! Po racioni? A jetohet me dhjete kile miser? Pa ngrene nuk jetohet! Mos u merr me keto. M'i lere do bej si te bej. Pas ushtrise do te bisedojme. Tani, shko dhe na zbardh faqen. Mbasi jemi mesuar te jetojme me faqe te bardhe. Kij mendjen, zgjidhi shoket, mbasi nuk jane te gjithe njelloj. Nderkohe u futen ne qytet. Pas gjysme ore mberriten ne zyren e rekrutimit. Ne oborr grumbuj me njerez. Disa benin muhabet, disa benin shaka, te tjeret kendonin. Te gjithe ishin me humor. Te rinjte shkonin ushtare, te moshuarit i percillnin. Dikush djalin, dikush nipin ose vellain. Pasi iu afruan grumbullit me rekrute, i befasoi gezimi ne syt e tyre. Djemte shkonin ushtare, ndersa prinderit gezonin. Ne bisedat shoq me shoq, te moshuarit kujtonin te shkuaren, kohen kur kishin bere ushtrine. I moshuari qe percillte nipin, pasi u fut ne muhabet me babain tha: - Ortaket e mi kane shkuar nizam, mbasi ishin ne sherbim te Turqise.... Nderkaq disa te rinj filluan te kendonin nje kenge per nizamin, sa mbaruan filluan kengen e kohes, e cila u kendohej te rinjve qe shkonin ushtare per te mbrojtur atdheun e tyre. Grupi tjeter i kendonin djalit qe kishte takuar vajzen tek burimi. Dita e qete dhe ajri i paster, dielli ndrionte pa pengesa si ne pranvere. Fletet e plepave kishin filluar te ndryshonin ngjyre. Ne nje ast i moshuari prane, kerkoi te ndezte ibukun. Me kete rast filloi muhabetin me babain. ......Xhaxhai im tha, ushtrine e beri ne Kurdistan. Ne ate kohe Turqia ishte ne lufte, djemte tane shkonin per te luftuar. Disa mbeten, disa erdhen sakate. Mua me ndihmoi fati. Ne ate kohe ligji nuk i merte djemte e vetem ushtare. Me kushte te ishin te martuar. Im ate nuk e dinte ligjin. Tek shtepia jone kaloi nje udhetar, i cili vinte nga karg, Pasi ndezi cigaren, u fut ne muhabet. Ndodhi qe ishte i bredhur, ndersa muhabeti tregoi se ishte i menem. Pasi droshen cigaren e dyte, im ate e solli fjalen tek djali i vetem qe do t'i shkonte nizam. Nuk ka mundesi kundershtoi ai, eshte nje ligj, djemte e vetem nuk i marrin. Ne ate ast vemendja e babait u perqendrua nese ishte e mundur te perfitonte, mbasi nuk dinte nga ta fillonte perjapjen. Udhetari zemermire i siguroi zgjidhjen. Ne nje fshat, larg fshatit tone kishte nje mik. Shko dhe bisedo tha, i derguar nga Murat Pasha, mbasi te zgjidh hallin. Pa humbur kohe babai i gjeti shtepine. Pasi i tregoi rsyen, i rekomandoi te shkonte tek miku itij. Babai shkoi tek miku i mikut, ne nje fshat tjeter dhe i kerkoi doren e vajzes. Ndodhi qe nuk u kthye duarbosh. Ne mes te javes u kthye ne shtepi. Ndersa nga asti ne ast, ishim duke pritur xhandaret, te cilet duhej ta gjenin nusen ne shtepi. Ate nate nisi kenga. Familja dhe te afermit gezonin se martohej djali. Ndersa une gezoja se nuk do te shkoja nizam. Te nesermen, megjithse nuk ishte dite e caktuar, krushqit u nisen per te marre nusen. Tymi i pisqollave ngrihej ne qiell. Ndersa ne oborr kenga u ngrit ne qiell, vallja u hodh ne gju. Pa perenduar dielli krushqit duke shkrehur piqollat mberriten me
99

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

nusen e mbuluar me duvak. Ne krye ishte xhufka me theke dhe dega e ullirit. Dy te sajt e mbanin nga krahu. Ne oborr babai e zbriti nga kali. Tek dera nena i hodhi sheqer e oriz. Pas pak dhendrri u mbylla ne gjerdek. Me duart qe dridheshin i hiqa cipullin. E pash nga bukuria, por nuk e vura re, ishte e ale. Ky eshte fati mendova, mbasi s'kisha rruge tjeter. Ndryshe fjalen e kishte gryka e dyfekut. Dy dite pas dasmes mberriten xhandaret, ne baze te dokumentave do te me merrnin. Babai lajmeroi hoxhen e fshatit, pas kafese tha djali eshte i vetem, nuk mund te shkoja ushtar. Pasi u vertetua martesa xhandaret u larguan. Nderkohe Bardhit iu kujtua biseda e xha Jahjait per Demo Gurren, i cili e kishte marre gruan me mbleseri. Mblesi nuk kishte treguar qe nusja se kishte njerin sy. ....Nderkohe ne shkallet e godines doli nje oficer. Pasi rregulloi uniformen filloi te lexonte emrat e rekrutve per kontroll mjeksor. Pasi i erdhi radha Bardhi u perball n dhomen e komisionit me ushtarake, te cilet ishin ulur ne nje tavoline te gjate. Ndersa kapua, qendronte perpara tyre. Ai jepte urdhra, bente kontrollin dhe merte vendimet. - Emrin, emrin e babait, emrin e nenes, mbiemrin. Sa shkolle ke? Djaloshi raportoi gjenialitet. Ne fund: tre klase te mesme pa perfunduar. - C'vishu! Urdhroi mjeku. Bardhi i hoqi te gjitha, ve mbathjeve. - Hiqi- hiqi! - Duhet t'i shikojme, - mund te jesh rrenxuar!- Tha kryetari Bardhi zbatoi urdhrin, ai e lavderoi: - Bravo djalosh! Nga je? - Nga Sojniku! - U pergjigj rekruti. - Aaa bukur, bukur! - Ky eshte per atje tha duke u kthyer nga ushtaraket. Njeri shenoi ne bllok emrin: Bardh Gjinovari..... Lulia me Ermiren .....Pasi mbaruan formalitetet vajzat u akomoduan ne qytezen e populluar me studente te kombsive te ndryshme, i cili gumzhinte nga bisedat ne disa gjuhe. Megjithse ishte fillim vjeshte, dimri erdhi me vrap. Pas veshjes se pemeve, njerezit u veshen me rrobat e trasha. Ne ditet e para rruget u mbuluan nga debora. Nje ndryshim i madh me vendin e tyre. Ne Shqiperi shtatori ishte gati pranvere. Shoqet e shkolles se mesme ne hotelin e studenteve flinin ne nje dhome. Nga kenaqesia lumturia u lexohej ne fytyre. Studentet e vendeve mike, pasi pervetesuan gjuhen filluan te merrnin leksionet. Me veshtiresi dhe kembengulje kaperxyen pengesat e para. Ne fillim vajzat ishin bashke kudo. Ne dhome, ne restaurant, ne rruge, dhe ne auditor. Edhe kur dilnin ne qytet, nuk preferonin shoqe te tjera. Megjithse nuk perjashtohej rasti kur u paraitej nevoja. Ne kete drejtim jeta ne vendin mik, nuk ndryshoi nga ajo e politeknikumit. Pas pervetesimit te gjuhes, ndjekja e leksioneve filloi sipas fakulteteve.
100

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Mjedisi, shoqeria dhe njohurite qe do te merrnin, do te krijonin garancine e formimit te tyre prefesional. Pas ndarjes, Lulia ndoqi leksionet ne sallen e madhe me shkalle rrethore si amfiteater. Midis shkalleve ishin vendosur tavolina per dy studente. Ne fund pedagogu ishte i baraslarguar. Leksioni e te cilit degjohej nga te gjithe njelloj. Drrasa e zeze prane pedagogut fshihej ne menyre mekanike. Pas ndarjes, Ermira u shoqerua me vajzat e kursit te saj. Me von me Frantishekun, djalin nga Cekia, me te cilin ishin ne nje fakultet. Ai dy vjet perpara. U njohen nje nate ne disko gjat vallzimit. Ate nate Ermira faqi kishte aftesi befasuese ne kercimin e foksit. Shkathtesia dhe levizjet e saj elegante rane ne sy te djaloshit. Ate nate s'e leshoi nga krahu. Me pas shoqeria u rrit me shpejt se sa e mendoi. Disa dite me von Ermira nuk u interesua per te takuar Lulen. Megjithse nuk ishin ne dy skaje te kundert te qytetit. Ndersa me djalin simpatik shkonte do mbremje ne disko, ose ne teater. Rralle ne kinema. Diten e pushimit e kalonin duke shetitur ne nje nga parqet e medhenj te qytetit, sidomos ne ate paralel lumit Veltava. Ne bisedat e para folen per mesimet. Per veshtiresite ne pervetesimin e tyre. Por kur pane Cajkovksin vajza u mbrekullua. Brenda muajit u dashurua aqsa, ne qofte se nuk e takonte, i merte zemra flake. Nderkohe perfytyronte lendinen e gjelber dhe djalin qe i dhuroi puthjen e pare. Pak nga pak menyra e re e jeteses , eklipsoi jeten qe kishte kaluar ne atdhe. Sidomos kur e shikonte veten duke fluturuar ne krahet e djalit simpatik. Nderkaq zemra sa si dilte nga kraharori. Duke buzqeshur nga gezimi mendonte. Ata qe me shikojne, nuk 'me intereson, nese behen xheloze dhe ne fytyren e saj shtrihej gezimi. Lumturia dukej pafund. Kishte aste qe mendonte ndryshe, por perpara hoveve shpirterore ishte e pafuqishme ta ndronte mendimin. Prandaj ndaj do opinioni u be mos begenisese. Ndryshe nga ne Shqiperi, neqoftese femra bisedon me nje mashkull, shperthejne thashethemet. Kohe pas kohe mendonte pushimet ne Sojnik dhe bukurine e fshatit malor. Ditaen qe djali kishte bere vend ne zemren e saj. Te nesermen nuk i shkoi ne takim. Me mendimin te jetonte me kujtimet e pushimeve te veres. Mbasi e pervelonte deshira te ndodhej ne freskine e kodrave vezulluese. Duke notuar ne morine e atyre kujtimeve, e kishte te veshtire te ndahej prej tyre. Ne fund te javes u semur. Ne mbremje djaloshi beri nje telefonate, ne mengjes ishte duke pritur tek dera e konviktit. Kur e takoi u befasua, por shkathtesia e nxori nga situata. Dreken e hengren ne restaurant te shoqeruar me vere Bratislava. Rrushi ngjante si dy pika uji me moskatin shqiptar. Bukuria e ndihmonte t'i pershtatej do situatave. Ne astin qe kuptoi se djaloshi digjej per te, vendosi t'i provonte seriozitetin. Te dielen ne parkun e madh te qytetit kishte shume zhurme. Si ai kishte pare disa parqe te tjere, njeri me i bukur se tjetri. Ndonse parku me i bukur ndodhej ne kodren, siper lumit Veltava. Te qendruarit ne krah te Fratishekut ishte gati njelloj me ate ne krah te djalit ne lendinen prane fshatit malor. Pasi kundruan statujat e njerzve te artit dhe shkences derdhur ne bronx, u
101

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

mbrekulluan. Ndersa shumellojshmeria e pemeve dekorative i mahniten. Kurse levizja e fletve te pemeve i dehu. Gjat shetitjeve ne park vishej me fustane te holle dekolte. Mbasi veshja me sentapure i nxirte ne pah rrumbullaksine e belit me te cilin krenohej. Me menyren e veshjeve Fratishekun e terhiqte si lulja bleten. Gjat shetitjeve ne barin jeshil qendroi vazhdimisht ngjitur. Nga prekja e gjoksit, trupin e djaloshit e mbulonin mornicat. Prandaj ne aste te tilla ishte gati t'i miratonte do kerkese. Sa here ulej ne stol vinte kemben mbi kembe, duke lene t'i duket pjesa e mbigjurit dhe tantella e kemishes. Dal nga dal erdhi puthja e pare. Ndonse duart nuk ia lejoi, t'i ulte poshte gushes. Diten tjeter djali kerkoi ta puthe, por nuk e lejoi: - Mos u nxito miku im! Vendi nuk eshte i pershtatshem. U ngriten nga stoli. Pas gjysme ore ishin ne teater. Luhej drama e iftit ne konflikt. Permbajta bente fjale per mardheniet ne astin e prishjes. Nderkohe Fratisheku i futi doren mes shaleve. Trupi i saj u mbulua nga mornicat, pas faqjes iu lut ta percillte ne konvikt. Ne ndarje propozoi te nesermen te pinin birre te fresket ne nje bar. Megjithse ne disko kishte provuar shume pije, nje sheri brand do ta lumturonte. Ne qender te qytetit parrullat e shkruara me llampa ikandeshente shkelqenin si ne feste. Zune nje tavoline ne barin me te madh, porositen: ajo sheri brand, ai dopio uiski me akull. Pak nga pak pija e nxiti te tregonte ngjarje te koheve te shkuara. Per miqesine midis tyre asnje fjale. Ne tavolinen prane nje ift simpatik pinin birre me shishe. Femra e skuqur ne fytyre degjonte me vemendje. Ndersa mashkulli fliste pa i hequr syte nga te sajte. Me pas kamarjeri beri llogarine, ajo pagoi dhe dolen. Ermira u udit. Me von kuptoi, kishte menduar gabim. Nje dite i ra rasti te shkonte ne banke, per te terhiqur ekun e derguar nga familja. Ata ishin atje. Punonin pas banakut, afer njeri tjetrit. Gjat kohes vuri re rastin kur ajo e shikonte, ne kohen qe ishte duke sistemuar parate. Nuk ju durua derisa gjeti menyren u shikuan sy ne sy. Pasi mbaroi ai i futi doren midis shaleve. Kur e vuri re, Ermira u eksitua aqsa gjoksi iu po i ahej nga rrahjet e zemres. Nderkaq mendoi! Dashuria eshte ajo qe dhuron gezime dhe qejfe pa mbarim! Ne kete kohe Lules i erdhi nje leter tjeter nga Gezimi, ne te cilen shkruante: Gjej mundesine dhe bisedo me Ermiren. Mendoj, me Bardhin behen ift i mbrekullueshem! Megjithse ajo kishte te njejtin mendim, letra e nxiti me tej. Te nesermen i shkoi ne konvikt. Pavarsisht se kishte shkuar dy - tre here te tjera, nuk e kishte takuar. E nisur nga qellimi i mire, nuk e vleresoi indiferentizmin e saj pa shkak. Shkoi ne mbremje, nuk e takoi perseri. Mund te kete dale, mendoi dhe i shkroi nje leter. Kam ardhur disa here te takohemi, por nuk ia kam arritur qellimit. Sonte erdha per nje problem te rendesishem. Krijo mundesine, dua te bisedojme. Ermira e lexoi ne kohen, qe mardheniet me Fratishekun ishin ne kulmin e zhvillimit te tyre. Ne keto kushte u tregua e pavullnetshme, nuk iu pergjigjej. Disa dite me von i ra ne mendje. Trishtimi ishte aq i madh sa filloi te qante. Mendoi se Lulia
102

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

mund te ishte informuar per aventurat e saj. Te nesermen mendoi ndryshe: Megjithse ka aste qe me bejne te vuaj, ato nuk jane me te medha nga kenaqesia qe me jep dashuria. Megjithse kishte kaluar aste te pakendshme, nga te cilat mendoi se kercenohej dashuria. Ndersa Fratisheku e dashuronte aq shume, sa astet e hidhura kaluan pa lene gjurme. Pas disa diteve Ermira u qetesua, por i erdhi keq, mmbasi kishte treguar shenja dobesie. Tre muaj me pas Lulia mori letren e dyte nga Gezimi, ne te cilen i behej e njejta kerkese. E quante te rendesishem propozimin qe i kishte bere Bardhi. Por pa biseduar me Ermiren, nuk mund te merte asnje inisiative. Derisa vendosi 'duhej te bente kaloi nje muaj tjeter. Gjat kohes u miqesua me nje nga shoqet e kursit, me von e bene shoqe te ngushta. Vajzen nga Bratislava Lulia e zgjodhi midis shoqeve me te mira, mbasi pershtateshin ne disa drejtime. Ne kohen qe ishte prezantuar, jam shqiptare, ajo kishte tundur koken. Nuk e dinte ku ndodhej Shqiperia. Ne shqiptaret mendoi, mesojme gjeografine e vendeve mike. Prandaj njohim qytetet, fushat dhe malet e vendeve te tyre. Ndersa ata te pakten te dine pozicionin, qe ze vendi im ne harte! Duke arsyetuar ne kete menyre doli ne dritare. Vuri re rruget, sheshet dhe parqet. Pallate me shume kate dhe arqitekturen e tyre te mrekullueshme. Lumi Veltava e ndante ne dy pjese. Per te kaluar nga njera ane ne tjetren, sherbenin urat me harqe te zbukuruara me skulpturat te kohes se Karlit IV, lumin e trubullt e intersektonin do peseqind metra. Ne qytet pastertia ishte shembullore, ndersa lumi ishte perzier me balte. Ndersa ndertesat shumevjeare ngjiten e zbresin nga fusha ne koder. Ndryshim te madh kishte moti. Ne qytet dimri ishte i ashper, bora ishte mikeshe e fundshtatorit, dimri vinte me te ftohtin acar. Por kushtet qe ishin krijuar ne ambjentet brendshme dimri s'dallonte nga stinet e tjera. Kur vinte pranvere entusiazmi ishte i papermbajtur. Te rinj dhe te moshuar dilnin ne qytetin e zbukuruar nga lulet ne trotuare dhe pemet dekorative, aroma e te cilave kundermonte atmsferen. Ne fillim te kesaj stine shoqeria midis Lules dhe Irenes mori permasa. Prinderit ishin nga Bratislava por, kishin shume kohe qe jetonin ne kryeqytet. Irena shoqe Lulia e krahasoi me Irenen flokarte teSaga e Frosajtve. Ne nje ast te veante duke biseduar e krahasoi me personazhin kryesor te Gollsuorthit, me pas respekti u dyfishua. Kesisoj u futen me thelle ne zemren e njera tjetres. Irena si sllave, ndersa Lulia si shqiptare, te cilen e kishte ngrohur dielli i Mesdheut. Si e tille miqesine e kishte rrenjosur ne gjak dhe u bene te pandara. Mbasi gjithshka ishte e paster ne shpirtin e tyre. Ditet e pushimit te fundjaves i kalonin ne shoqeri me vajzat dhe djemt e kursit. Shetisnin ne parqe, ose shkonin ne kinema. Per studentet filmat perendimore ishin me te preferuar. Ne qofte se kinemate e qytetit faqnin filma sovjetike, te cileve u behej me shume raklame, nuk i lakmonin. Ndiheshin me mire te pinin nje gode birre ne kodrat e qyetetit. Midis filmave me te pelqyer ishin ata gjermane. Subjekti i te cileve trajtonte
103

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

mardheniet e iftit para dhe gjat marteses. Ne pergjithesi filmat perendimore i lakmonin me shume, nga ata sovjetike, te cilet trajtonin tema te luftes ose te mardhenieve socialiste ne prodhim. Pas tre muajve shoqeri Irena propozoi t'a njihte me familjen. Lulia e priti ftesen me kenaqesi. Prandaj mbremjen e nje te shtune doli nga qyteza per tu takuar ne vendin e caktuar. Rruga per ne shtepine e Irenes kalonte midis luleve dhe trendafilave te mbjella anash saj. Ne oborrin e ndriuar lulet ishin me gjithfare ngjyrash. Duke ecur vuri re nje ift duke u puthur. Si eshte e mundur mendoi, nderkaq Irena tha: Eshte motra ime dhe miku i saj! Dhomat ishin te mobiluara bukur. Ne mure dhe tavane ndrionin ambazhure dhe ndriues te formave dhe madhsive te ndryshme. Qylymet e shtruar, panoramat ne mure, perdet e dritareve, pasqyrat dhe orendite e befasuan. Ne dhomen e ndenjes Irena e prezantoi me prindrit. Babai i qeshur e babaxhan kishte graden e gjeneralit. Ndersa e ema, nje grua simpatike, flokeverdhe te leshuar mbi supe, e priti si shoqen e saj. Vajzat zune vend prane njera tjetres. Perballe ishte babai. Per te krijuar ngrohtesi babai i Irenes, ne bisede foli mbi defrimin e te rinjve. Sjellja e ti Lules i beri pershtypje. Megjithse gjeneral ishte perfekt ne mardheniet e tij me familjen. Nderkohe ne dhome u fut vajza me mikun e saj. Pasi e prezantoi me prinderit, babai vazhdoi biseden, qellimi i se ciles ishte debati te zhvillohej ne fushen qe te rinjte kishin interes. Prandaj u zhvillua ne kendveshtrimin qe u duhej te rinjve, sidomos per pushimet e veres. Nga i cili shqiptaria nxori si konkluzion, dhenia e lirise ishte merite e trashgimise. Babai nxiste debatin, qe kur te dilnin ne jete, femijet te mos ecnin symbyllur. - Te tjeret - tha ne nje ast babai, te mojne dhe te nderojne, nga menyra si sillesh! Rreth arsyetimit ketij arsyetimi u diskutua gjate. Lulia nuk dha asnje objeksion, mbasi druhej mund te ishte larg realitetit dhe gabonte. Shoqeria ne te cilen ishte rritur ruante ende zakonet e te pareve, si prifterinjte ungjillin. Kjo ishte arsyeja, qe fejesen me Gezimin e deklaruan pas kater viteve. Megjithse e ema e Irenes e nxiste te behej pjese, ajo se gjeti dot forcen qe duhej. Nga turpi, fytyra i behej flake e kuqe. Me pas biseda mori drejtim te pergjithshem. Per prindrit e Irenes ishte e palejuar, qe mikja e vajzes, te mbetej degjuese. Pak nga pak Lulia u ndie e qete. Krijimi i hapsires e liroi nga ngeri. Me pas mori pjese gjallerisht ne diskutim duke shprehur e sigurte, jo vetem mendimet, por dhe vleresimin e saj. Ndersa te nesermen ne auditor qendroi vetullngrysur. Po thuaj se te gjithe javen qendroi e trishtuar dhe s'i qeshi buza. Melankolia Irenes i ra ne sy. Megjithese kembenguli, nuk mundi ta mesonte arsyen e vertete. Lulia ishte ndier keq, mbasi nuk kishte mundur ta perballonte diferencen midis dy kulturave. Muajt kaluan, ndersa largimi pa shkak i Ermires, ishte nje problem qe duhej ta zgjidhte. Nje mbremje vendosi t'i shkonte ne dhome pa lajmeruar. Nuk e gjeti,
104

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

prandaj u largua perseri pune pa mbaruar. Ermira vazhdonte te shijonte kulmin e lumturise me mikun e saj, i cili nuk i linte deshire pa plotsuar. Prandaj nuk i mbetej kohe elire. Ndersa Ermira mundohej me te gjitha aftesite, qe mikun e saj ta bente me te lumtur. Ne disa aste i dukej sikur fluturonte dhe fillonte te qeshte. Syt si bajame beheshin me te bukur. Caste te tille sillnin efekte te uditshme. Ai e dashuronte per bukurine dhe levizjet e saj te shkathta. Per floket qe derdheshin si mendafsh mbi supe. Prandaj i ngazellyer e rrembente ne krah, e sillte rreth vetes, derisa i merreshin mend. Ishte aq i dashuruar sa nuk e besonte. Ndersa ajo bente gjithshka ta terhiqte si lulja bleten. Sidomos kur ai e shikonte ne sy, behej me interesanete. Fratisheku e respektonte jo vetem per pamjen, por dhe per sjelljen e admirueshme. Ndonse dhe ai kishte nje force terheqse dhe imponuese. Ishte i ilter, kurajoz dhe i zgjuar. Ermiren e dashuronte per trupin e bukur, dhe per qenien mister. Cdo kontakt me trupin e saj e luante mendsh. Ajo ishte e vetdijshme per efektin qe bente bukuria e saj tek meshkujt. Prandaj gjat kohes qe shkembenin mendime, fliste me fodullek per kujtimet e shkuara, sidomos kur i lavderonin bukurine. Kur erdhi rasti foli per djalin qe i ishte vene pas, ne nje nga rruget e qytetit. - E vura re tha dhe eca ngadal, derisa mberrita afer shtepise dhe prita sa erdhi. Nuk u afrua, por peshperiti dika pa mundur te lidhe fjalet. - Pse me ndjek? E pyeta! Nuk u pergjigj, por zgurdulloi syt duke u larguar si torollak! Ne nje ast tjeter tregoi historine e djalit te porsa njohjur. Nje dite tha, ishim duke shetitur ne livadh. Gjat kohes qendroi aq afer sa prisia momentin por, per dashurine u tregua i kursyer. Foli sa u lodh, po asgje s'me pelqeu. Pasi vendosem te largohemi me percolli. Gjat rruges ecem krah njeri tjetrit, deri sa rruga u fut midis pemeve. Ne ate kohe me puthi. Nuk e durova. U terhoqa, hapa krahun dhe e godita me shpulle. - Maskara ! Pse vepron si kusar? Dhe i ktheva krahet.... Koha ne shoqeri me Fratishekun kishte kaluar sa hap e mbyll syte. Frantisheku e kuptonte qe dashuria per vajzen e bukur shtohej dita, dites. Por, per fat te keq nuk zgjati. Filloi te venitej njelloj me lulen e keputur. Ndonse aftesia e saj ne shtrat e detyronte te harrote kryesoren. Me pas djalin e kaplonin mendimet. Kishte vajza te bukura, por nuk ishte i sigurte, cila mund t'i dhuronte dashurine qe kerkonte. Ermiren e kishte dashuruar me ndjenje, por dashuria e saj e kishte zhgenjyer. Me mendime te tilla naten kohen duke permbytur veten me lloj - lloj arsyetime. Atehere u binda, ishte dhurata me e mire, qe me kishte derguar Zoti! Pse s'prita, po rash si zogu ne ark!? Dhe ndjeu dhimbje fyese, e cila e fshikulloi pa meshire. Me pas: Ka shume njerez, midis tyre edhe une, qe s' jetoj dot pa seder! Ate nate, megjithse te nervozuar, bene dashuri. Per te harruar ka kishte ndodhur midis tyre. Te nesermen ne mesdite ra zilja e telefonit. Ishte Fratisheku. Ne mesnate kishte pare nje enderr. Me veshtiresi e kishte perballuar kohen gjat leksionit.
105

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- C'ka ngjare? - Pyeti Ermira nga ana tjeter e fillit. - Asgje, por desheroj te pime nje shampanje ne klubin e asaj nate! - Me pas? - Me pas? - Ti e di 'ndodh ne raste te tilla! Nuk priti. Mori rrugen dhe brenda njezet minutave ishte tek pallati qe banonte. Ngjiti shkallet me vrap dhe u fut pa i rene ziles. Ajo u be flake e kuqe. Pas dushit u ferkua mire e mire, sa iu nxeh trupi. U afrua duke qeshur. Fratisheku e rrembeu ne krahe, i hoqi peshqirin dhe zbuloi gjokset kryengritur.... Pas nje gjysme ore ishin shtrir nudo. Me von u ngrit dhe e shikoi me vemendje. Pasi i vuri doren mbi gjokse tha: Fli Xhokonda ime! E terhoqi prane dhe nuk u ndane nga njeri tjetri. Nga ajo dite rrodhi shume uje. Qejfprishurit fajin ia linin njeri - tjetrit. Deri sa nje dite, u prishen. Ermira u largua. Per te mos mbetur vetem kerkoi Lulen. Gjat bisedes u betua: Shoqeria me vajzat e fakultetit ka marre gati te gjithe kohen e lire. Dhe premtoi. - Ne te ardhmene do te jemi motra te pandara! Nderkohe Lulia i foli per letren e Gezimit. - Me shkruan per deshiren e Bardh Gjinovarit. - Edhe une kam mendimin me Bardhin beheni nje ift ideal! Dhe priti. Ermira uli syte. Nuk foli. Ne krahasim me mua mendoi eshte shume larg....Me pas, 'shoqe eshte Lulia qe ben propozime te tilla? Diten tjeter iu kujtuan pushimet ne Gjino dhe astet e bukura. Por, ne krahasim me jeten ne Prage, atje jeta iu duk primitive. Me pas kujtoi livadhin e gjelber, lulet.... ..Iu mbajt fryma. Pas asaj dite me Lulen u takuan do pasdite. Ne nje fare menyre shetitjet i bente per te kaluar kohen. Nje mbremje u takuan rastesisht. Ermira kishte veshur nje fustan te kalter sentapure, ai e bente me te bukur. Pamjen e kishte te embel, syte i leshonin xixa. Sa u takouan, Lulia tha:. - Kjo veshje te ka bere te mbrekullshme, bukuria me befason. Jam me fat qe te gjeta. Tek Ermira kishte ndryshuar do gje. Duke filluar nga menyra e krehjes se flokve. Fjalet i zgjidhte sa me joshese. Me nje fjale ishte bere xhind. Per mirembajtjen nuk kursente asgje. Tej fustanit sentapure binte ne sy ngjyra e mbathjeve. Kur ecte tundte vithet. Por, kur vinte fjala tek meshkujt, behej nervoze. Ndiente dhimbje koke, dhe humbiste ne mendime. Ne bar, duke pire birre, biseduan per gjithshka, por asnje fjale per propozimin e Gezimit. Nga ajo dite shoqeria midis tyre eci me veshtiresi. Largimin e saj Lulia nuk e priti mire. U deshperua. Pothuaj gjat te gjithe javes qendroi e heshtur. Deshperimi Irenes i ra ne sy, e pyeti. Lulia s'tregoi arsye. Ne kete kohe Gezimi i dergoi letre e trete.Ne te cilen ankohej se nuk
106

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

duronte dot pa e pare. Malli e pervelonte aqsa gjumin e bente me endrra. Lulia u prek nga fjalet dhe qau. Me pas lexoi. Gezimi pyet per shoqerine me Ermiren. Me Bardhin jemi vellezer pa gjak. Edhe ju te tilla kini qene! A e ruani shoqerine e kaluar? Letra e vuri perpara pergjegjesise. Ne ast iu kujtua fytyra e thartuar e Ermires, kur biseduan per letren e kaluar, mbeti ne medyshje. Do te bej gabim tha me vete, t'ia perseris. Ndryshe do te mendoje se i lutem..... Ndersa Ermira e merzitur nga leksionet, doli ne mengjes heret nga apartamenti. Pa vetedije kembet e uan ne qender te qytetit. Nuk kishte asnje adrese ku te shkonte dhe iu afrua qendres tregetare. Ne hyrje kishte shume njerez. Pak nga pak njerzit u rralluan. Hyri ne mjediset e saj. Llampat neon ndrionin raftet e mbushura me mallra. I ra ne mend, i duhej nje kuti tualeti. Pas disa minutave ishte ne repartin perkates. Duke ecur me kuti ne dore, padashje u perplas me dike. Kutia ra ne dysheme. Nderkaq produktet u ndan ve e ve. Djaloshi, pasi kerkoi falie, u ul t'a ndihmonte. U ul edhe ajo. Nga shpejtesia takuan duart e njeri tjetrit. Ne astin qe ia kapi, fytyra iu be roze. Ai e vuri re dhe i futi krahun. Dolen ne rruge pa bere ze. Me von duke i shternguar krahun tha: - Je aq e bukur sa, edhe ne varr nuk te ndahem! Ermira uli koken. Vazhduan te ecnin pa fjale. Nderkohe djaloshi ia oi doren tek beli dhe ndjeu ngrohtesine e trupit te saj. Ndersa ajo ia vuri doren tek supi. Pas koplimentit e pyeti per punen qe bente. Djaloshi u pergjigj shkurt. - Nuk jam i papune! Dhe vazhdoi ecjen duke menduar do te njihemi gjat bisedave! Dita ishte e bukur, pa marre mendimin u drejtua per tek parku i madh. Ai ishte vendi me i pershtatshem, per iftet te miqesohen me njeri - tjetrin. Ajo nuk kundershtoi. Mendoi, ne kete menyre tregohej e emancipuar. U futen ne porten kryesore pa kaluar ne asfalt, mbasi desheronin te ecnin midis luleve te sapoelura. Gjat shetitjes mjedisi, pemet dekorative, rrugicat me stola anash tyre. Ne park binin ne sy mbrekullite qe kishte krijuar dora e njeriut. Pavarsisht se i kishte pare dhjetra here. Filluan te shetisin ne ajrin e paster, ne diellin qe i ngrohte. Kur iu kujtua lendina ne Sojnik, trupi iu mbulua nga mornicat. Pas nje asti ia hoqi doren nga nenkrahu, e oi tek beli. Edhe ajo e vendosi ne belin e tij. Ashtu vazhduan shetitjen mbi barin e njome, zhytur secili ne mendimet e tij. Ajo me perfytyrimet e se kaluares. Ndersa ai rrekej per te gjetur fjalet me te pershtatshme. Disa minuta me von, me nje buzagaz, vetullambledhur pyeti: - Pse nuk flisni miku im? Nuk i la kohe te pergjigjet dhe vazhdoi: - Kushedi sesa e uditshme do tu dukem! - Pse? - Pyeti ai. - Per marrezine qe jam me ju! - U pergjigj duke e shikuar me sy gjysme te mbyllur. - Nuk eshte mire. Keshtu mund te me beni fajtore! Me pas. Ah! Nuk e di sa e
107

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

vetmuar ndihem! Vetmia siell trishtim, qe here here se perballoj dot. Por lumturohem kur shoqerohem me natyren. Prandaj mundohem te dukem sa me e qeshur. A e ve re sa e lumtur jam!. Mendoj qe sjelljen time s'do ma merrni per keq! Si mendoni? Ai nuk iu pergjigj. Hoqi doren nga beli dhe doren e saj e mori ne te tijn. E Puthi. Ajo i shkau nga krahet, vrapoi ne barin e njome duke kukurisur. Mendoi t'i jepej, por pjese pjese. Harmonishem, sipas menyres qe kishte me te preferuar. Ne fillim: buzet, nenbuzen, me pas gushen. Ne fund gjoksin,... Ne kete menyre do ti bente dhuraten me te mire. Me pas kenaqesia. Ai e arriti, e kapi nga krahu dhe e shterngoi pas vetes. E puthi. Te puthurat ishin te zjarrta. Ne fytyre, ne gushe, ne supet e zbuluar. U trullos! Duke lodruar u rrukullisen mbi barin e njome. Pa dashje ose me qellim iu ngrit fustani i holle, nderkaq iu duken kofshet e bardha si simite. Megjithse dita kaloi midis embelsise maramendese, emri mbeti i panjohur.... Ne qytet menduan se pranvara erdhi me vrap. Ne fillim elen lulet e blirit, ne Prage ditet e pranveres ishin me te bukurat e vitit. Ne mengjez degjohen cicrima e zogjve, kurse dallandyshet ishin duke ndertuar folete. Deti i luleve mbuloi qytetin, gjalleruan jeten. Kurorat e pemeve i mbuloi jeshilleku. Pemet e veanta i mbuluan ngjyrat e ylberit. Nderkohe filloi zevendesimi i veshjeve te trasha. Ne nje dite te bukur te fillimpranveres, Irena me Lulen shkuan te blinin fustanet e stines. Gjat bisedes Lulia i kujtoi fustanin luleshege, qe mbante ne Shiperi. Per te mos u dalluar, do ti pershtatem gustos tende tha dhe priti pergjigjen e saj. - Pse e ke preferuar te kuqen?- Pyeti Irena duke e shikuar ne sy. - Ne nder te flamurit tim,- u pergjigj Lulia duke vazhduar te ecnin te dehura nga aroma e luleve. Me pas Irena i foli per djalin qe dashuronte. - E duam njeri -. tjetrin si te mendur, - tha, mbasi dashuria na ben te lumtur. Per zgjedhjen tone ndihemi te mrekulluar! Nderkohe Lules iu kujtuan peripecite, gjat kohes qe dashuronte Gezimin. Me pas takimi ne Elbasan dhe hieja e shelgut lotues. - Ne vendin tim, vazhdoi Irena, fejesa midis dy te rinjve deklarohet kur ata kane njohur cilesite e njeri tjetrit. Ne rast se ndihen te dashuruar, kerkojne pelqimin e prinderve. Ndersa Lulia perfytyroi perpjekjet e saj, derisa ia arriti qellimit dhe shtatin ia mbuluan mornicat. Sa larg jemi mendoi dhe lakmoi shoqen, qe jetonte ne gjirin e shoqerise qe ka flakur barierat. Me vjen keq, per vendin tim, nuk i ka zevendesuar zakonet qe frenojne, si kave vepruar te tjeret dhe, kane ecur perpara. Ne vendin tim tabute respektohen nga te gjithe.... Pemet mbuluar me lule binin ne sy te te rinjve dhe te moshuarve, ne do kend te qytetit. Ne fusha, ne kodra, ne malet qe gjeberonin. Shperthenin lastaret e rinj, jeshilleku ishte pa kufi, degezat e njoma, sythe ne shperthim. Ne deget e pemeve
108

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

degjohen kenget e zogjve dhe kenga e bilbilit. Ujrat e Veltaves zbardhnin. Rruget e qytetit te mbushura me te rinj e te moshuar. Qielli plot me pellumba dhe dallandyshe. Pranvera kishte ardhur me te gjithe madheshtine e saj! Sipas tradites universiteti i Prages sa here trokiste pranvera studentet i on ne eskursionne ajrin e fresket, jeshillekun shlodhes. Studentet e fakultetit, ne te cilin ishte Lulia me Irenen eskursionin do ta bente ne veri te vendit. Mjetet e transportit ishin ne dispozicion. Ne program ishte menduar ta kalonin diten ne livadhe, per te defryer ne gjirin e natyres. Nje dite perpara Lulia mori nje leter te uditshme nga goca e dajes. Pasi kishte ngelur shtatzane u martua me djalin qe ishin dashuruar. Ne leter shkruante: Motra ime Lule! Me fal qe s'te kam shkruar prape, por hallet si pasoje e dashurise se parakoheshme, nuk me kane lejuar. Si e di, me djalin qe u dashurova, mbeta shtatzane. Pasi e linda, u mora me rritjen e femijes, te cilen e dua me shume se veten. Pasi u bera nene, nuk munda te vazhdoj shkollen. Prandaj tetembedhejtvjee u detyrova te mbyllem brenda mureve te shtepise. Ndonse shoqet e mia vazhduan te shkollohen per te dale te zonjat ne perballimin e jetes. Me burrin duheshim aqsa nuk i vura rendesi qendrimit brenda shtepise. Sa kohe qe imshoq vazhdoi shkollen, ditet i ngrysa per rritjen e vajzes. Pasi e ushqeja dhe e vija per te fjetur, dilja ne oborr me komshiet. Kur mbaroi shkollen ushtarake imshoq u emrua ne repartin e tankeve ne Tirane. Jetonim shume mire. Isha sa e lumtur aq e gezuar, veten s'mund ta krahasoja me asnje ne bote. Por shkarkimi i babait nga kandidat i Komitetit Qendror u publikua me buje. Gabimi i tij u krahasua me tradheti ndaj atdheut. Ne kete kohe timshoq e transferuan ne veri. Deshperimi ne familje ishte shume i madh. Jo vetem per largimin nga detyra, por ne te ardhmen do te ishte i veshtire kthimi perseri. U strehuam ne nje fshat larg qytetit verior. Ndersa burri sherbente ne nje repart kufiri. Per shkak te largesise, vinte ne shtepi nje here ne jave. Ndersa une, si gjithnje, isha mbyllur ne te kater muret, ne shoqeri me vajzen e vogel. Duhet te pranoj se kjo situate, ne krahasim me ate qe erdhi me von, nuk ishte shume e keqe. Mbasi erdhen dite shume te veshtira. Fne familje filluan grindjet. Si shkak sherbeu gabimi i babait. Me von shkarkimi i tij nga te gjitha pergjegjesite. E keqja paska ardhur nga ajo dreq femer, me te cilen ishte plenksur. Mbasi me dinakeri i kishte vjele te fshehtat e partise. Pak nga pak, grindjet shkateruan jeten bashkeshortore. Gabimet e tyteti me detyruan te vij ne humbetire, akuzonte imshoq, aq shpesh sa me nxiu jeten. Ndonse akuzat e tij ishin jo per shkarkimin e timeti nga detyrat por, per shkuarjen e tij me femren e huaj, C'faj kisha bere, qe kishte gabuar im ate? Nuk ka asnje ndryshim thoshte. Kur ai shkel kuroren, edhe ti je e bija. Akuzat ishin aq te renda sa, jeten ma beri sketerre. Ne mezin e situates se ndezur flake, nje dite erdhi ne shtepi i dehur. U tremba! Nga alkooli kishte marre pamjen e te marrit. - Do ndahemi tha. Nuk mund te jetoj me nje femer, babai i te ciles eshte i pamoralshem. Pasi derdhi me bollek nje fjalor te pakontrolluar, u ul ne tavoline me koken midis duarve. Me pas u shpreh:
109

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- Ne kete menyre nuk mund te jetohet! Do ndahemi te mbarojne vuajtjet. Ne kete kohe iu luta atij dhe Zotit. Por ai e kishte ndar mendjen. Megjithse ju luta si perendise, nuk e ndryshoi mendimin. Nderkohe i dergova nje leter babait. S'kisha menyre tjeter si te merreshim vesh. Ne ate kohe si une dhe ai ishim ne buze te gremines. Babai punonte roje ne nje nga fabrikat e kombinatit. Duke qene se ishte mesuar te qendronte mbi te tjeret, nuk i vinte mire t'a urdhronin. Megjithse puna naten me turne i ishte merzitur. Kur e pa veten te veshur nga gjitha privilegjet, merzia e oi ne pakenaqsi. Me pas ne urrejtje. Nje nate ishte duke pire ne klub me nje shok, te cilin e konsideroi te sinqerte. Ne bisede i foli per padrejtesite qe i ishin bere dhe, vazhdonin t'i beheshin ende, ne kohen qe i digjej shpirti. Duke e ndier veten te shperfillur, nuk i kurseu sharjet per udheheqsin e partise. Fjalet e tij shkuan lart. Pas disa ditve u takua me nje te njohur. Nuk kishin bere muhabet, por i kishte thene. Kam porosi nga shoku Vetetima te ruash veten. Por punet ishin mplenkur aq shume sa tani prej tij kerkohej vullnet dhe zgjuarsi. Me pas, si pasoje e inatit mbeti si peshku ne zall. Nuk dihej e nesermia. Pasi babai mori letren time, i dyfishoi dhimbjen. Ne kushtet qe ndodhej, e kishte te pamundur ndihmen qe mund te me jepte. Miq te tjere, ve shokut Vetetima nuk kishte. Ndersa une nuk mund te largohesha nga fshati verior pa lejen e operativit. Mbeta ne te kater rruget. Me von u detyrova te punoj ne kooperative. Te ardhurat qe siguroja nga puna nuk me mjaftonin per te ushqyer veten dhe femijen. Besoj e kupton gjendjen e rende ne te cilen u ndodha! Ne fshat me shikonin si armik te klases. Asnjeri nuk me fliste. Shoqet e moshes m'u larguan. U izolova. Pas nje muaji vura re se interesoheshin te dinin 'mendoja. Per ta verifikuar caktuan dy gra te varfera, te cilat pak nga pak m'u afruan. Ne kete kohe brigadieri me caktoi te punoj me njeren prej tyre. Kur hapa trasten te haja dreken, nxora nje cope buke misri me qepe te thata. Ndersa ajo ne trasten e saj nuk kishte buke me qepe si une. Pasi vuri re ushqimin tim me foli me dhimsuri. M'u be qejfi. Takova nje njeri te mire mendova. Dhe ditet kaluan midis dhimbjes dhe shpreses. Ndonse shpirti me dhimbte nga braktisja e te gjithve. Para disa kohve ishburrin e transferuan. Me prindrit e mi nuk kisha lidhje me letra, ose me telefon. Ne kete kohe me erdhi ne mendje vrejtja e babait kur mbeta shtatzane. Me djalin qe u dashurova kisha shkelur zakonin, mbasi nuk kisha pyetur familjen. Domethene duhet te martohesha me ate qe do te me jepte babai. Ne ate kohe nuk e vleresova. Ndersa tani e kuptoj sa i madh paska qene zemerimi i tij. Megjithese mbeta fillikat, vendosa te jetoj. Do sillem dhe do te punoj mire mendova. Ndoshta njerzit mund te ndihmojne. Megjithse me trajtuan keq nuk e humba shpresen. Kur shkoja ne shtepi, pjesen me te madhe te kohes e kaloja duke qare e perkedhelur vajzen. Ne kete menyre kaluan njezet muaj. Pas dy vjeteve takova rastesisht nje sojnikas qe kishte ardhur ne veri. Do te bej stazhin ne kooperative tha. Me pas pyeti:
110

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Si e ke nenen. Vuan nga ajo semundja e rende? Mendohet qe semundja eshte e pa sheruar. Tha dhe heshti. Nuk kisha provuar dhimbje me te madhe! Ne ate moment dhimbja per nenen u bashkua me fatkeqesine time dhe u dyfishua. Nga fshati i larget nuk mund te ikja pa lejen e operativit. I shkova ne zyre dhe iu luta te me lejonte te takoja nenen sa ishte gjalle. Ne fillim nuk premtoi, por kur kembengula tha: - Do te lejoj, por me nje kusht. U gezova, prandaj iu pergjigja: - Me do kusht qe te duash, por te lutem lejome te shkoj. Nuk me shkoi ne mendje se kushti i tij kishte qene qellimlig. Ne mbremje erdhi ne shtepi. Kur trokiti, hapa deren. U gezova qe ne shtepine time do te futej nje njeri dhe: Urdhroni, urdhroni futuni brenda! Pasi pregatita kafene u ula afer vajzes. - Jo aty - tha, ulu ketu dhe tregoi kerriken afer tij. Nuk u pergjigja, ula koken dhe mendova te nxier nje shkak. Nderkohe s'mi hiqte syte. C'te beja? - Jam e semur, kam te vjella, dhimbje ne stomak. Sajova aty per aty justifikimin. U ngrit nga karrikia, erdhi prane. - Tani e kuptoj - tha, ke genjyer per nenen. A eshte vertet e semur? Ne trup me shkuan te renqethura. Qava! - Joo! Nuk ke pse qan! A premtove? - Kam kerkuar leje, s'te kam premtuar per keto gjera, - u pergjigja. - Po kushtin e harrove? Me afroi prane. U ndjeva si zogu ne ark. Nje cope here mbeta pavetedije. Dhimbia me poi zemren. Trupi m'u drodh, si vela kur e rreh era. Ai qendronte gojehapur pa ditur 'te thote e 'te bente. Me pas me ngriti koken. Pasi me fshiu lotet me mollzen e gishtit, me shterngoi pas gjoksit me te dy duart si i terbuar. Me mbuloi me te puthura. Me veshi bluzen. Eja tha dhe me oi ne krevat. Megjithse e pushtuar nga zemerimi, terheqja satanike ishte e madhe. Vala e nxehte e gjakut mori te gjithe trupin. Me zgjoi nga plogeshtia. Megjithse nuk e beja nga dashuria, hapa duart dhe u rreka ne krahet e tij. Pasi mbaroi, ndenji mbi berrul duke me shikuar. Me puthi perseri me afsh. E lashe te bente gjithshka, me mendimin qe ne kete menyre do te detyrohej te ndihmonte! Kerkesen per te shkuar ne Tirane ja kisha bere per diten e diel. Deri ne fund te javes erdhi gati do nate. Trupin tim e perdori si desheroi. Naten e shtune, sipas premtimit, nuk erdhi. I ka dale ndonje pune mendova. Ne mengjes i shkova ne zyre. Tek dera lexova njoftimin: Jam ne Ministri. Me kishin thene qe kryetari i kooperatives, duke qene antar i nje forumi te larte partie, mund te me ndihmonte. Vendosa t'i shkoj ne zyre t'i lutem. Kryetari ishte tek te dyzetepesevjetet i ashper, llogarikerkues. Kur me pa te zverdhur ne fytyre me afroi karriken. U ula. Por, e kisha te veshtire te lidhja fjalet. Priti te flisja, ndersa mua nga turpi me rrodhnen lotet. Me afroi. Nxori shamine nga xhepi dhe m'i fshiu.
111

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

- Tani fole pse ke ardhur? - Tha dhe doren ma hodhi mbi sup. E skuqur ne fytyre e shikova me dashamiresi. Nuk e di si e mori, mbasi pas disa sekondave isha ne krahet e tij duke me shternguar. Dobesite e natyres njerezore ngriten krye. Me operativin kisha humbur. Me kryetarin duhej te tregohesha e kujdeseshme. Pas nje asti syte e tij i mbertheu tek te mite. Nuk munda t'i rezistoj. C'mund te beja? I plotsova deshiren. Nje ore qendrova ne krahet e tij duke me thithur si shushenje. Me pas iu luta: - Me ndihmo, dua te shkoj tek nena, mbasi eshte shume e semur, te pakten ta shikoj sa eshte e gjalle. Pasi me shikoi, vuri buzen ne gaz dhe pyeti: - E kerkon si shperblim? U ndjeva jo vetem e braktisur, por e fyer dhe e poshteruar. Ata qe kishin ne dore fatin tim, me perdoren per te kenaqur epshet e tyre, pa perfillur se isha njeri. Tani e dashur Lule jetoj ne fshatin e larget e braktisur. E harruar nga te gjithe.... Pasi mbaroi leximin e letres se kushurires Lulia mendoi: Ne qofte se jeta e njerezve ne shtetet e tjera eshte e lumtur, jeta e njerezve ne vendin tim hiqet zvarre. Per vuajtjet e kushurires i erdhi keq, por nuk mendoi qe shkaku i vuajtjeve te saj, ishte keqperdorimi i pushtetit nga i ati..... Eskursioni .....Dita e shumepritur nga studentet ishte shume e bukur. Autobuzet u nisen ne mengjes heret, per te udhetuar mbi 400 km . Autokollona shoqerohej nga policia rrugore. Pasi studentet u sistemuan, autobuzet u nisen per rrugen e gjate. Dielli s'kishte dale ende. Ne bordet ishin vendosur banderola, ne te cilat eskursionit i behej jehone. Ne krye ecte makina e policise. Ne fund makina me paisjet e guzhines. Lulia me Irenen ishin ne sedile ne krah te shoferit. Gjat udhetimit ishin sa te qeshura aq te gezuara. Mbasi udhetimin e mendonin me supriza te bukura. Pas doljes nga qyteti rruga kaloi neper fusha. Ndersa ne kodra dredhoi sipas kontureve te tyre. Gjat ecjes soditen me nje kenaqesi te natyrshme jeshilekun qe kishte pushtuar fusha e livadhe. Fnderkohe fshatrat dhe qendrat e banuara kalonin perpara syve te tyre si ne ekran. Te gjitha te bukura. Te bukura ishin dhe fshatrat midis pyjeve, ne pjerresite dhe ne pjeresine e kodrave. Nderkaq Lulia u befasua kur vuri re fshatin e ndertuar ne nje pllaje te pjerret. Nga pamj ishte gati i barabarte me Sojnikun. Shtepite me dy kate njera mbi tjetren, ishin bojatisur me gelqere. Nga ngjashmeria e zones dhe e shtepive mendoi se ndodhej prane Sojnikut te saj te dashur. Jeshilleku dhe lulet ngjyra, ngjyra shtrihej ne fusha dhe kodra. Vajzat u lumtururuan kur pertej xhameve erdhi aroma e kendshme. Nga autobuzet degjohen kenget me te cilat shprehej gezimi rinor. Gjelberimi ngjitej nga fusha ne malet e larte, mbi te cilen nje grumbulli i reve dukej si araf i bardhe. Banoret e asaj treve ishin te
112

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

lumtur qe jeten e merrnin permes gjelberimit. Me ne fund mberriten ne livadin e caktuar per tu defryer, gjatesia e te cilit shtrihej sa shikonin syte. Pas zbritjes nga autobuzet vrapuan ne ajrin e paster. Nderkaq filluan ti pershendesin rrezet e diellit. Ndersa kenget dhe entusiazmi u ngrit ne qiell. Lulia e magjepsur nga bukurite e natyres, kujtoi vendlindjen dhe faqet iu skuqen si pjeshke. Pasi filloi te shetiste me Irenen iu kujtuan vargjet: Zot! Ne qofsh vertet atje ku thone se je, ne pa vertet at' force qe thone e ke, tregoje kete dite qe vendos per mua, beje edhe shoqen time ashtu si une e dua. Te rinjte ishin ne levizje. Lulia kur filloi te vraponte midis grumbujve me djem e vajza, nuk vinte re gjokset qe hidhen perpjete, me nje force ngacmuese, Me pas u fut ne loje, mes te rinjve te nje fakulteti tjeter. Gjuanin topin sa tek njeri tek tjetri. Gjat lojes, perpasime te sakta dhe te bukura u miqesua me Lulen. Ndekohe nje nga djemte e shikoi ne menyre provokuese. Pasi e vuri re u largua e zbehur ne fytyre. Me zemren qe ia pervelonte inati, u fut midis shoqeve te kursit me nje buzagaz te shtir. Megjithse u mundua te tregohej e qete, u kuptua qe zemren e kishte te helmatisur. Irena e vuri re dhe i futi krahun, kuptoi shkakun dhe tha: - Mos u merzit moter. Qumeshti s' behet me njehere hirre! Lulia bente pjese ne femrat, qe nderin e vleresojne me shume se vdekjen....

PJESA E TRETE Ne Sojnik Per mungese te vaditjes te mbjellat ne tokat e Sojnikut ishin ne meshire te shiut. Gjat veres nga thatsira tokat u ane si thela bakllavaje. Nxehtesia e diellit shkoi thelle sa thithi te gjithe lageshtine e tokes. Gjethet e misrit, duke mos marre ushqimin e nevojshem, filluan te vyshken. Pak nga pak humben e gjelberimin. Megjithse kooperativistet prashitnin do rrenje misri, shkulnin dhe fijen e barit per te mos i thithur vlagen, nuk beri lart. Toka e etur sa binte vesa e shiut, avullonte si vaji ne tigan. Toka vuante per vaditjen, njelloj si udhetari per piken e ujit ne shkretetire. Nga mungesa e shiut miseri filloi te thahej me shpejt sesa u mendua. Ne mez te muajit qielli u mvrejt. Rete, si te varura ne engel, iu afruan tokes. Por i shperndau era qe filloi te frynte nga veriu. Pasi doli, dielli perveloi si prush. Ditet vazhduan pa ndryshuar nga njera - tjetra. Rete u duken dhe u zhduken, derisa faqen e dheut e mbuloi koreja e holle. Toka dite pas dite u plasarit. Dalngadal ndryshoi ngjyren.
113

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Ranishtet u zbardhen aqsa fletet e misrit s'qendruan perpjete, si atehere kur i ushqente qumeshti i tokes. Por u varen derisa ceken kercellin. Pluhuri i ngritur nga furtuna mbuloi qiellin. Toka filloi te zbehet si i semuri nga malarja. Pluhuri i ngritur lart ra mbi bimet si vesa mbi lendine. Misrit i zuri frymen. Per mungesen e ujit nuk mundi ti krente proceset jetsore. Ne tokat e zeza gjethet e miserit iu afruan kercellit, por nuk u thane, mbasi toka ishte me te ngjeshur, nxehtesia nuk mundi te futej thelle. Ne mes te beharit u degjuan bubullima. Per bujqit ishin sihariq. Nderkaq leshuan nje vese sa zbuti koren dhe pasdite u larguan, ndersa qielli mbeti xham i paster. Ne fund te javes filloi furtuna, naten rriti shpejtesine dhe e shtriu misrin ne toke. Kur kooperativistet dolen nga shtepia, tjegullat nuk ishin mbi ati. Ato dhe kashten e kasolleve ishin prishur nga flutuna. Pasfurtunes me veshtiresi plotesuan ankesat e femijve. Por kerkesat e sekretari u nxin jeten. Megjithese ne sherbimet e misrit u treguan te palodhur, nuk e siguruan buken e gojes. Femijet nuk kishin 'te hanin. Nga frika s'e hapnin dot gojen. Nga mungesa e bukes u detyruan te protestojne, por u quajt e jashtzakonshme. Ne Sojnik zbarkoi dega e brendshme ne kerkim te shkaktareve. Duke qene i gjithe fshati ne revolte, u mjaftuan me vrejtje per mungese vigjilence. Komiteti i partise ne rreth do te ishte mjaftuar me qortim, ne qofte se nje baba me dhjete femije, nuk do te kishte shkuar te zinte deren e Komitetit, per te kerkuar buke. Veprimin, Komitetit Ekzekutiv e quajti te nxituar. Ndersa Komiteti i Partise, si instanca me e larte, i dha ngjyrim politik. Nderkaq organizohet kontrolli gjithperfshires me pjesmarrjen e dy komiteteve. Ekipi i perbere nga kuadro me pergjegjsi, shkoi ne Sojnik te njihej nga afer me jeten e fshatareve. Ne dukje e mire, por jetonin ne mjerim. Nga bisedat me popullin kuptuan, te gjithe ishin te pa kenaqur ne shume drejtime. Ndersa pakenaqsine me te madhe e kishin me sekretarin. Sekretari thene disa bujq, nuk i trajton te gjithe te barabarte. Pjesen afer tij e ka te privilegjuar, te tjeret jane ne meshire te brigadiereve. Te perkrahurit nga sekretari, megjithse nuk bejne pune te renda, paguhen me teper. Ndersa ata qe bejne punet e veshtira s'marrin me shume se 50 deri 60 pike per diten e punes. Nje bujk tjeter ankesat per sekretarin i oi ne kupe te qiellit. Nje dite tha shkova t'i ankohem. Me te ardhurat nga puna s'mund t'i ushqej femijet. Por, pa mbaruar sekretari u pergjigj: Fajin e kini vete, pse pillni si minjt e arave. Fshatari kishte dale nga zyra i revoltuar pa ditur ku te ankohej. Ne Sojnik ai ishte sekretar partie, kryetar kooperative dhe vete perendia! Brigadieret e arave tha nje tjeter caktohen nga te afermit e sekretarit. Ata nuk mirnin parasysh asnje ankese, mbasi sekretari i trajton kooperativistet njelloj. Padrejtesite shkuan aq larg, sa nje brigadier, shok i sekretarit, nje djale e mbante per ti bere punet e kalemit. Nje tjeter e dergonte per t'i prashitur qepet ne kopshtin personal. Per te gjitha 'ndodhnin ne brigade, askush se hapte gojen nga frika. Frika mbante
114

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

disiplinen ne brigade. Ne qoftese ndonjeri fliste kunder brgadjerit, diten tjeter e priste puna tjeter me e veshtire. Ne rast se e perseriste e therriste sekretari dhe mjere ai. Ne nje menyre ose ne tjeter do te perfundonte tek operativi. Ndersa me operativin nuk behej shaka! Kryetari i ekipit vendosi te pyes brigadjeret. Ne fillim brigadjerin e aktiviteteve ndihmese, te cilit ia caktonte punen sekretari. Punet ne kooperative shkojne per bukuri! - U pergjigj brigadieri. Nuk kemi pse te ankohemi. Megjithse ka disa qe diten e ngrysin duke u qare, por duhet ta dine, secili pergjigjet per familjen e tij. Jemi bere koperative? Duhet te punojme! Pa pune as toka nuk piell. Kur mbaroi fjalen priti. Tjetri e degjoi dhe tundi koken. Nderkaq brigadieri mendoi: Sa te kem sekretarin, pela ime do te haje tagji do vit dhe do vit do ti marr nje mushke. Nje nga brigadjeret e arave, nje mesoburre i gjate, i cili ne piskun e vapes mbante tirqe, me zerin si sokellime tha: Ne brigade kam 40 puntore, me shume jane gra, mbasi burrat bejne pune te veshtira: si qerrexhi ose roje nate, qe s'i bejne dot grate. Megjithse brigada eshte e punes te ardhurat nuk i realizuam. Bereqeti nuk u prodhua se beri mot i keq. Pavarsisht se ishin te pakenaqur, asnjera nga grate nuk e hapi gojen. Te gjitha e dinin se punet nuk ishin si tha brigadieri. Ndersa kur pyeten nje nga te perkedhelurit nuk tha asnje fjale te keqe per. brigadierin. Mbasi gjat beharit nuk ishte pjekur ne rrezet e diellit. Ndersa tek te tjeret, shiu dhe debora kishte kaluar mbi shpinen e tyre. Meghithse fshati ziente nga fjalet, pakenaqesive u ishte vene kapaku. Njelloj si butja kur mbushet me bersine e rrushit, i vihet kapaku. Sekretari e njifte gjendjen, por nuk mendoi se gjat kontrollit, butja do te fillonte te shfrynte. Ekipi i kontrollit shkoi nga parcela ne parcele, u takua me bujq te ndryshem, por kuk ishte te lehte te percaktohej ku pikonte shtepia e sojnikasve. Nje mbremje ne klubin e fshatit, kryetari i ekipit, nje agronom me eksperience, i shoqeruar nga sekretari, shkuan ne klub te pinin kafe. Pas shpines, ne tavolinen ngjitur, dy te moshuar bisedonin me ze te ulet. Nje ast, njeri prej tyre, ngriti zerin, aq se biseden e degjuan ne tavolinen tjeter. Kryetarit te ekipit i beri pershtypje dhe, u perqendrua ne biseden e dy te moshuarve. - Sekretari tha me i moshuari kete radhe do t'a hedhe lumin, si e ka hedhur heret e tjera. Te siguroj do dale i fituar. - Eshte i zoti! - U pergjigj tjetri. Miku per keto raste duhet! Nderkaq tjetri iu pergjigj ashper. Kuptohej, per te zbrazur marazin. Ne qofte se ata qe kane ardhur nga Komiteti, nuk i shkojne te keqes ne fund, do varrosemi se gjalli. Kam disa dite qe mendohem: te shkoj a te mos shkoj t'u them dy fjale, pavarsisht se do bejne. Por frika me ka mbajtur ne vend. Ne qofte se nuk do me besojne, do behet me mua? Ja! Kjo me ka mbajtur. Por, sot ne mengjes, u
115

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

ngrita nga gjumi me nje enderr qe me dha shprese. M'u duk se dikush tha: Mos u tremb xha Jahja. Ti nuk u trembe pese vjet, kur luftove maleve kunder fashizmit. Tani qe lufton per fshatin tend, mos u dorezo. Sekretari vertet nuk perfill asnje, por edhe ai ka frike nga te padrejtat qe ben. Enderr eshte, por me ka dhene kurajo. C'eshte e verteta kurajua nuk me ka munguar, po kur flet dhe s'te degjojne, njeriu fillon e pyet. Tani nuk kam 'te pyes se thika ka shkuar ne kocke. Ne fakt, kam edhe dika tjeter qe, kur mendohem me revolton. Por, njeriu duhet te kete nje fare namuzi. Sekretari i ka futur njerzit ne thark dhe mendon se duhet te beje 'te doje me nderin e tyre. Kur m'a thane, nuk e besova. Mendova qe muhabetet mund te behen per shume arsye. Me pas u binda. Ishte nje rast qe s'e prisja. Por gjahu doli vete ne shteg. Nje dite vendosa t'i shkoj sekretarit ne zyre t'i kerkoja te shtonte racionin e qumeshtit, per mbesen e vogel, se nuk ha ushqim tjeter. Ate dite bente vape. Perpara se te mberrija te zyra, perpara ishte nje grua. Kur u fut brenda nuk me pa. E njoha dhe prita sa te dilte. Kur kaloi me shume se nje ore kuptova, kali i sekretarit kulloste ne air te botes. Pas nje ore sekretari hapi deren. Pasi shikoi majtas e djathtas. Kur s'pa njeri, ajo doli.... Kete nuk duhet ta dine ata qe kane ardhur, mbasi ky eshte problem per ne. Ne qoftese edhe me nderin do t'a lejojme te beje 'te doje, si beri me fshatin, qe e shkaterroi nga themeli, nuk eshte faji i tij. Tani qe femijet tane po vdesin nga uria, nuk duhet te rrime gojembyllur. Mendoj se shoku Vetetima s'mund te vazhdoje ta mbaje nen sqetull. Duke u nisur nga keto qe thashe kam vendosur ta marr ne lule te ballit. O sot, o kurre! Te keqen qe na ka mberthyer per fyti, duhet ta shkulim me gjithe rrenje. Te keqen ta largojme sa me shpejt. Diten tjeter mbledhja e fshatit u be ne hijen e merizit. Perpara popullit u vendos nje tavaline e mbuluar me beze te kuqe. Pas tavolines ishin kryetari i ekipit, ne te djathte sekretari. Kryetari foli per protesten, qe kishin bere sojnikasit dhe revolten e babait me shume femije. Nga s'kamja tha, zuri deren e komitetit. Me pak fjale kerkoi mendimin e bujqve me eksperience dhe te puntoreve. Nga diskutimet do te dilnin shkaqet e varferise dhe te pakenaqesive. - Duke kritikuar te metat tha, do te korigjohen gabimet per punet qe nuk jane bere mire, te cilat nuk jane pak. Bujqit ishin ulur kembekryq ne hien e merizit. Te gjithe degjonin me vemendje 'thoshte i deleguari. Por, kur i deleguari pyeti, asnjeri s'u pergjig. Halle kishin plot, por mendonin: do te ndodhe pas largimit te ekipit. Kjo ishte arsyeja, qe edhe ate dite qendronin gojembyllur. Te gjithe kishin ulur koken dhe heshtnin. Njeri gervishte token me shkop, nje tjeter i futur ne mendime germonte thonjte me dhembe. Komunistet nuk flisnin. Nuk i trembte statuti aqsa hieja e sekretarit. Ne te vertete thika e ekretarit priste ne te dy anet. Prandaj e kishin keq, qofte me statutin, qofte me
116

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

sekretarin. Pas disa minutave heshtjeje kryetari i ekipit nxiti perseri: - Flisni shoke! Gjendja ne te cilen ndodhet Sojniku, nuk eshte e mire. Ne kemi ardhur te shikojme faktet dhe t'ju degjojme. Perpara se te fillonim kete mbledhje kemi pare gjthka. Tani e kini radhen ju. Ne do t'u degjojme! Me gjithe thirrjen e kryetarit, asnjeri nuk mori inisiative. Kryetari i xiti perseri: - Nuk mund te mendojme, se nuk flisni se s'kini probleme, gjendja ne te cilen ndodheni duket! Partia na ka derguar t'u degjojme. Me pas do merren masat per te permiresuar gjendjen. Por pa ditur shkaqet, masat qe do merren nuk do te jene te mjaftueshme. Prandaj duhet te flisni per te gjitha problemet qe ne s'kemi mundur ti shikojme. Peroblemet qe kane ardhur nga moti i keq nuk ka nevoje, ato i dime. Avduli, babai i dhjete femijve, qe mori guximin dhe shkoi ne dere te komitetit u ngrit i pari. Le te bejne 'te duan mendoi. Kur jam i mbytur, s'kam qeder nga te lagurit. - Familja ime ka dymbedhjet fryme tha. Ata duhet t'i ushqej, po s'kam me fare. Buka nuk u be, ndonje mall tjeter per te shitur s'kam. Me gruan punojme tere diten, femijet s'punojne se jane te vegjel. Ajo qe na jep kooperativa nuk na del. ndersa femijet duan te hame dhe te vishen. Duan libra e fletore per ne shkolle. Me thoni 'duhet te bej? Kaq kisha. Xha Jahjait nuk i mungonte inisiativa, por s'donte te ishte i pare ne keto pune. I pare isha atehere kur kerciste pushka, grindej me vete. Do marr leje dhe do ohem ne kembe. Nuk do te diskutoj ulur, si disa qe fjalen e thone duke fjetur. - Ulu, ulu, mendoi qe - tha i deleguari. - Jo, jo jam me mire keshtu, - tha dhe vazhdoi te diskutonte me vete. Ne lufte nuk e njoha friken, prandaj dola ne mal. Edhe ne batalion nuk qendrova ne prapavije, por i dola rrezikut ne balle. Megjithse te gjithe ishin trima, ne sulm u hodha i pari. Nuk mendoja per asgje tjeter, ve lirimit te vendit. Ndersa tani gjerat kane ndryshuar. Sot armikun si dikur, nuk e kemi perpara per t'u sulur kunder tij. Atehere te gjithe e dinim armiku na kishte zene vatanin. Ndersa tani na ka zene per fyti nje oban, qe perpara lirimit banonte, atje ku kishte kulloten. Nuk kishte shoke ve atyre qe kishte ne kufi. Ky bari u be perori i sojnikasve. Pse u be dhe kush e beri te gjithe e dime. Pyetja qe sot shtrohet perpara sojnikasve per zgjidhje eshte: A ia vlen qe bariu te jete gjithmone peori i tyre? Ky eshte problemi, i cili ka kohe qe eshte shtruar perpara popullit! Por mjerisht deri sot, nuk eshte bere asgje... Nderkohe xha Jahjai doli nga mendimet. Pas Avdulit vendosi te flase: Me leje o shoke? Jo,jo kam vendosur te flas ne kembe, pavarisht se jam i moshuar. Une jam mesuar qe puneve nuk u dal dot anash e anash, sado te veshtira qofshin. Kur mendoj qe duhen bere, vendos ti bej. Prandaj per do vendim qe kam marre, nuk i jam trembur rrezikut.
117

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

As atehere kur plumbat me shponin gunen per te shporrur armikun, as tani, qe na kanos sekretari per nje fjale goje. Sot do t'ju flas ne kembe per ti pare dhe me shikuar te gjithe. Te me shikoje mire edhe sekretari. Do flas me hapur se jam mesuar te mos trembem nga askush. Por mendoj si do me kuptoni! Sojniku eshte fshat i madh, qe jetojne 3000 fryme. Ndersa jeten e te gjith ketyre njerzve e ka patur dhe e ka ne dore sekretari, nje ish oban. Kur lirimi zbriti nga mali ne qytet, sekretari yne zbriti nga mali ne fushe. Zbriti nga mali se atje i ati kishte kasollen, gjyshi dhe stergjyshi i tij atje jetonin me bageti. Nuk e kam fjalen tek shkolla, se ashtu jemi te gjithe. Por tek marveshja qe duhet te kete me bashkefshataret. Sekretari yne qysh diten qe i hipi kalit, per te qeverrisur Sojnikun mendoi se ai di ta ngase kalin me mire. Dukeqene se, edhe tani mendon qe di gjithka nuk pyet per asgje. Sekretari yne nuk ka pyetur, dhe s'pyet as atehere kur e di qe e ka gabim. Kjo eshte arsyeja qe sot sojnikasit kane mberritur ne kete dite halli. Gjendja e keqe, ne te cilen ndodhemi, duhet ta shikoni edhe ju qe kini ardhur per te na pare. Kur partia e vuri ne krye te fshatit per te drejtuar ekonomine, e dinte qe ishte pa shkolle. Kete e dinte dhe vete sekretari. Megjithse e di qe eshte i pa shkolluar, mendon se eshte si Muhameti, qe di gjithshka. Po 'ndodhi? Ka ndodhur ajo qe tani jemi duke e pare te gjithe. Kemi disa vite qe jetojme ne ate varferi, qe nuk e kemi menduar kurre. Ta dini kete varferi nuk e meritojme. Por, per faj te tij, fatkeqsisht e kemi. Ne kete varferi nuk jemi nga moti i keq. Por, nga veprimet e keqia qe jane bere vit pas viti, deri sa erdhem ne kete dite. Tani do thoni ju, 'ka sekretari ne kete mes. Ai ka pergjegjesi shume te madhe. Duke qene ne krye te fshatit ka marre te gjithe elsat. Si me i madhi ne fshat, njerzit i detyron te veprojne sipas urdhrave te tij. Tregohet aq i rrepte ne arritjen e kapriiove te tij, sa njerzit i binden qorrazi. Ne kete fshat ka patur bujq te mire qe dine si behen punet, ndersa sekretari nuk i begenis. Ne jemi ne kufi me Drithasin, megjithse tokat e tij jane me te dobta, ekonomia e tyre eshte me e mire se jona. Furtuna nuk demtoi vetem Sojnikun. Tani ju kerkoj falje, dua te me lejoni mbasi do te dal jashte qellimit qe jemi mbledhur. Qellimin nuk kam te ankohem per veprimet qe ben, si te jemi bujq ne ifligun e tij. Por dua te tregoj se jemi njerez me dinjitet. Prandaj s'duhet ta lejojme te beje 'te doje me nderin tone. Kete nuk dp t'ia falim. Heren e pare me fshatin beri 'deshi. Ne qofte se e lejojme perseri nuk eshte faji i tij. Ne qofte se plaga e hapur nuk do mjekohet ne kohe, ta dini me keq do behemi! Diskutimi i xha Jahjait vrau friken. Tek disa te tjere ndezi deshiren per te thene ate qe dinin. Pas te moshuarit foli Arifi, obani i bagtive te tufzuara: Jam bari me bagetite e antareve, filloi diskutimin Arifi. Megjithse bagetite jane te secilit, sekretari ka urdhruar, qumeshti te ndahet i barabarte sipas krerve, jo sipas prodhimit. Pse more vellezer veprohet ne kete menyre? Ndersa Selimi, nje bujk i urte, eksperienca e tij s'krahasohej me te tjeret tha:
118

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Brigadjeret nuk na trajtojne te gjithve njelloj. Disa i mbajne si te nenes, disa si te njerkes. Prandaj tek pjesa me te madhe e fshatit eshte krijuar nje pakenaqesi qe vjen duke u rritur. Per shembull fisin e kryetarit, nuk jane pak, u ka bere privilegje te tilla, qe askujt s'i shkon ne mendje. Gruaja e sekretarit nuk del ne pune po thuaj gjat te gjithe vitit. Por brigadieri i hedhin dite pune me shume se grave qe u bie bretku ne pune dimer e behar. Mbasi mardheniet e brigadiereve me sekretarin jane: njera dore i jep tjetres. C'fare do thoni ju. Po jap nje shembull: Brigadieret, per ve asaj qe iu thashe, sapo merr brigaden, nuk e leshon nga dora. Megjithse ka djem te rinj qe jane me te zote. Kjo ndodh per arsye se ai dergon ne shtepine e sekertarit do gje, edhe vezet e pulave. Ne qofte se do vazhdojme te punojme ne kete menyre, jemi te humbur. Me pas diskutuan: Zequa, Asllani, Zeneli, Tofiku e Sadiku me disa te tjere. Diskutimet ishin te ashpra dhe te sakta. Me pas diskutuan disa gra,te cilat se kishin hapur gojen asnje here. Ndersa sot thika u kishte shkuar ne kocke. Ne mbremje, duke qene se nuk kishin diskutuar pjesa me e madhe e puntoreve te bujqesise, u vendoa, mbledhja te vazhdonte te nesermen. Diten e dyte bujqit diskutuan me zemer ne dore. Punojme tha nje grua, por buken e ham me qepe te thata. Nuk kemi as qumesht as dhalle. Ndersa nje tjeter tha: Punoj nje lloj me shoqet, po shperblehem me pak. Pse more vellezer brigadieri ben kaq shume hatere. Disa gra te tjera u ankuan njezeri: Ne qofte se ne grate e fshatit punojme do dite ne are, gruaja e sekretarit nuk e ka pare diellin me sy. Megjithse nuk punon, i hidhen dite pune me shume nga ne, qe na bie bretku. Me nje fjale zbrazen barkun. Thane ato qe dinin. Me mendimin pas shume viteve, kishte ardhur dita te mos qendronin gojembyllur. Ne fund diskutoi sekretari. U ua ne kembe, pasi shikoi me vrejtje, mbeshteti duart mbi tavoline dhe tha: Degjoni me vemendje. Ne qofte se do te flasim per suksese ne pune, ato s'kane munguar. Sot duhet te falenderojme partine, qe na beri zot mbi token dhe mbi fatin tone. Kur kemi punuar e dinim qe tokes do t'ia merrnim prodhimin. Por kur tokes nuk i jep ate qe kerkon, edhe ajo nuk ka 'te te jape. Shume nga ju i jane fshehur punes. Disa kane punuar, por me hile. Nuk e kane prashitur misrin, por sa kane gervishur token. Prandaj edhe misri s'dha ate qe duhej te jepte. Tani te vijme tek llogarikerkimi. Ne do kohe kam kerkuar disipline ne pune. Me kete nuk kam dashur te ofendoj asnjerin. Ne do rast e kam pare te arsyeshme te kritikoj ata qe i kane bere bisht punes. Me kritikat qe u kam bere dembeleve dhe atyre qe nuk e duan punen, jam munduar t'i fut ne brazde njelloj me shoket. Nuk perjashtohet, ne pune mund te kem bere ndonje gabim. Por kane qene gabime pune, mbasi ne pune te gjithe gabojne. Pra duke kritikuar kam ndihmuar te korigjohen. Nuk jam dakord me ata qe pretendojne se i kam ofenduar. Kjo nuk eshte e vertete. Une jam perpjekur ti ndihmoj mbasi kam vene re qe kane dale nga binaret. Partia me ka mesuar, jo vetem te jem ne
119

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

balle te punes, por ti kerkoj llogari kujtdo qe nuk i sherben punes. Te jem i durueshem dhe i ndershem me te gjithe. Edhe me ata qe nuk i kane kuptuar gabimet. Ne kete drejtim jam perpjekur ti ndihmoj dhe ti kshilloj ti permiresojne, te gabojne sa me pak. Kete e kam bere me qellimin e mire, dembeleve t'ua fut ne gjak deshiren per pune. Ata qe akuzojne, nuk kane te drejte. Me ata jam munduar te tregohem i kujdeseshem, mbasi me pjesen me te madhe me lidh gjaku, me te tjeret miqsia. Mbi te gjitha me lidhin interesat e partise. Gjendja e keqe ekonomike ne te cilen ndodhemi, ju duhet ta dini, nuk vjen nga puna e pamjatueshme drejtuese e organizuese, por nga moti i keq. Kete do ta vertetoj me fakte. Ka patur vite qe miseri eshte rrezikuar nga thatesira. Ne si kemi mbajtur syt nga qielli, por e kemi potisur me kova. Nga puna qe i beme morem dika. Vertet harxhuam kohe dhe pune, por ne kohen e te vjelave hodhem dika ne thes. Ne kete menyre kemi vepruar do vit. Kur jemi ndodhur perballe te papriturave. Ndersa kete vit nuk u rezikuam vetem nga thatsira. Furtuna ishte aq e forte sa rrezoi ne toke edhe pemet ne pyll. Ndersa misrit ia nxori rrenjet nga toka. Kur i erdhi koha nuk lidhi dot kallirin. Prandaj, ne qofte se sot ka te pa kenaqur, perpara duhet te jene te pakenaqur me motin e keq dhe veten. Une kam punuar dhe do te punoj me partishmeri, e cila asnjehere s'me ka munguar. Ashtu si nuk me ka munguar deshira per te ndihmuar te gjithe ata qe kane qene ne nevoje..... Me leje! U degjua njeri nga te pranishmit ne mbledhje. Sekretari nuk thote te verteten. Kur kam shkuar ti ankohem me ka nxjerre nga zyra. Per te ndrequr gabimet shkova, kisha vene re qe punet ne brigade nuk shkonin mire. Nuk isha dakord dhe i shkova sekretarit ne zyren t'i ankohem per brigadierin, i cili hidhte dite pune ne defter, kushurinjve te tij qe s'shkonin ne pune. Por e keqja vazhdoi. Brigadieri s'hoqi dore nga hateret. Sekretari tundi koken ne shenje mosaprovimi pa i kthyer pergjigje. Disa minuta me pas mbaroi diskutimin. Ndonse ne fjalen e tij nuk tha, kushe kishte pergjesine, per situaten e renduar. Por beri perpjekje ta shperndaj tek hileqaret dhe te padisiplinuarit. Ne fjalen e tij kryetari i ekipit anoi nga sekretari, mbasi u mundua te sheshonte kontradiktat, qe ekzistonin midis atij dhe sojnikasve. Kuptohej, nuk mund ta kritikonte, mbasi mund t'ia zinte koken me dere. Duke qene antar i forumit te larte, i kishte te gjitha mundesite te hakmerrej. Per menyren se si u mundua ta mbronte fshataret heshten. Megjithse sekretari, diskutimin e interpretoi si sulmin me te ashper ndaj tij. Ndersa diskutimi i nje nga antaret e ekipit ishte me objektiv, i kundert nga ai i kryetarin te tij. Me baze argumentet bindese, sekretarin e vuri me shpatulla pas murit. Pa menduar t'i fshihte asnje nga gabimet e tij, me te cilet kishte sjelle vuajtjet e sojnikasve. Gabimi me i madh i sekretarit tha, eshte ndarja e bashkefshatareve. Disa te nenes, te njerkes. Te paret i shikon me te dy syte, te tjeret i quan hileqare dhe te padisisplinuar. Eshte i denueshem fakti qe gruaja e tij paguhet pa punuar. Ndersa rasti
120

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

i pageses me te ardhurat e kooperatives puntorin qe punon ne baen e brigadierit eshte jashte do llogjike. Lind pyetja: Pse ka heshtur sekretari? Gabimet e qellimshme e bera vit pas viti, kane sjelle renien e te ardhurave, gradualisht derisa ekonomia e perbashket u rrenua aq, sa nuk mba uje pilafi. Mendoj se me e keqja qendron tek kriza e besimit, e cila demton punen ne fshat. Sot ka mberritur ne nivel te veshtire te riparohet.... Mbledhja e pleniumit

Sekretari i pare, pasi njohjes me materialet e ekipit te kontrollit, urdhroi mbledhjen e jashtezakonshme te pleniumit te rrethit. Ne njoftim thuhej te marrin pjese antaret e pleniumit dhe drejtues te ndermarjeve ekonomike me rezultate te mira ne prodhim. Per te ndihmuar me eksperiencen e tyre, korigjimin e te metave ne Sojnik. Ne hapjen e punimeve te pleniumit Sekretari e vuri theksin ne gabimet e shoku Demo Gurra, si sekretar partie, mbasi me punen e tij te dobet ishte demtuar rende politika e partise ne Sojnik. Dhe e orjentoi pleniumin, do diskutim te behej mbi bazen e kritikes revolucionare. La te kuptohej, pergjegjesia per rezultatet e dobta binte mbi sekretarin. Prandaj antaret e pleniumit te mbanin qendrim revolucionar. Pasi mbaroi leximi i raportit Demo Gurra i nervozuar me Sekretarin e pare, u ngrit pa kerkuar leje. Midis pyetjeve, disa ishin te karakterit tedencioz. Ne esence godiste punen e pamjaftueshme te Sekretarit te pare. Ne kete kohe Sekretari i pare ishte duke biseduar koke ne koke me kryetarin e Komitetit Ekzekutiv. Por kur degjoi pyetjet e shokut Demo nuk priti, por i revoltuar iu drejtua forumit. Degjoni shoke! Perve rezultateve te dobta ne pune, shoku Demo Gurra guxon t'u kundervihet mesimeve te partise. Ne e dime, mbi te gjitha qendron njeriu yne i ri. Ne qoftse arrijme ta ndergjegjesojme eshte ne gjendje te permbyse malet. Ne kete drejtim shoku Demo, nuk e ka zbatuar direktiven e partise. Ne te kundert, gjendja ekonomike ne Sojnik, nuk do te ishte kaq e keqe, sa eshte sot. Atje ka munguar puna e partise, puna qe duhej te bente sekretarit me njerzit. E antarit te pleniumit dhe antarit te kryesise se rrethit. Por, mbi te gjitha ka munguar puna e kandidatit te Komitetit Qendror. Nga puna e tij e pamjaftueshme, ka ardhur renia e dashurise se sojnikasve per partine. Por ju e dini, shoku Demo eshte deputet i Kuvendit Popullor. Si e shikoni, pergjegjesite duhet ta mobilizonin, ndersa ne fakt kane bere te kunderten. Si pasoje e mendjemadhesise se tij e kane mobilizuar. Sot me te drejte do njeri nga ju mund te pyes: A i ka merituar Demo Gurra te gjitha keto ofiqe? Ne fillim kemi patur besim, mbasi u bindem nga puna e tij revulvolucionare per kolektivizimin e bujqesise. E vleresuam per punen e mire,prandaj partia e ngarkoi
121

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

me detyra te rendesishme ne rreth dhe ne qender. Megjithse kishim vene re kapacitetin e tij te pa mjaftueshem. Ne ate kohe menduam, se duke studjuar me vemendje mesimet e partise, do te aftesohej si shume shoke te tjere. Si e shikoni kemi gabuar. Prandaj sot del e nevojshme te korigjojme gabimin qe kemi bere. Partia ka nevoje per shoke te aksionit. Per te realizuar detyrat, duhet ta bente naten dite. Ndryshe, nuk mund te materjalizonte ne praktike mesimet e udheheqesit per rritjen e prodhimit bujqesor dhe blektoral. Pas nderhyrjes se Sekretarit te pare, kryetari i ekipit te kontrollit vazhdoi diskutimin mbi gjendjen e mjeruar ne Sojnik. Por diskutimi ndryshoi 180 grade ne krahasim me konkluzionet qe beri ne Sojnik. Ne fshatin e varfer, pjesa me e madhe banonin ne kasolle. Ne fund u perqendrua ne eshtjet kryesore: Shoku Demo tha, eshte treguar shperfilles ndaj mendimit te bashkfshatareve. Me dashje ose padashje, me diferencimet ka nxitur grindjet. Me sjelljen e tij eshte treguar sa shperfilles aq nenvleresues ndaj te tjereve. Gjat kohes ka perkrahur fisin duke krijuar akraballek te pashembullt ne fshat. Si pasoje, fshati eshte varferuar aq shume, prindrit nuk kane buke t'u japin femijve. Me e keqja qendron ne renien e tyre morale, tani eshte bere gati e pariparueshme..... Ne kohen qe kryetari i komisionit diskutonte, nesalle filluan peshperitjet. Nderkaq Kryetari i Komitetit Ekzekutiv i revoltuar, i pret fjalen: Nuk mund te tolerojme renien e dashurise se njerzve per partine. Ne qofte se Demo Gurra do te vazhdoje te punoje si ka punuar deri tani, nuk ben punen e partise por prapagandon mendimin anti parti. Dhe vazhdoi: Nuk mund ta besoj, Demo Gurra te tregohet shperfilles ndaj mendimit te shokeve dhe mesimeve te partise. Mbivleresimi qe i ka bere dhe i ben vetes, siell perarjen midis njerzve. Perjashtojme pjesen e vogel qe ka mbajtur afer, te cilen e ka perdorur per interesat e tij. Kjo menyre qendrimi ndaj punes dhe njerzve ne permbajtjen revolucionare eshte borgjez. Me veprime te tilla ka demtuar rende punen e partise. Prandaj i propozoj pleniumit te mbaje qendrim. Ekonomise socialiste nuk i duhen drejtuesit e shkeputur nga masat. Partise i duhen te gjithe ata qe jane te lidhur me masat. Kuadro te tilla te devotsheme kemi pregatitur dhe pregatiten ne shkollat tona, te cileve mund t'u besojme drejtimin e puneve. Mendoj se ka ardhur koha te mos tregohemi sektare, por ti veme ne krye te punve drejtuese. Me njohurite shkencore dhe rinine e tyre, do te tregohen te palodhur, per te realizuar detyrat qe do t'u ngarkoje partia. Fjala e Kryetarit te Komitetit ishte paralajmerim per ata qe s'kishin arsimin, por kishin meritat. Antare te tille, pleniumit kishte nje numur te madh, te cilet prisnin diten ti zevendesonin. Duke qene perballe se keqes, menduan ti pershtaten situates. Diskutimet e tyre i filluan ne frymen e solidaritetit per njeri tjetrin dhe me mospajtimin me te metat ne Sojnik. Per t'u treguar revolucionare kritikat sekretarit te Sojnikut, ishin shume te ashpra. Ne mbledhjen e vitit te kaluar te forumit, i cili ishte zhvilluar mbi realizimin e detyrave, shoku Demo gurra kishte kritikuar ashper drejtorin e ndermarjes se
122

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

blektorise, per mos realizimin e planit te numurit te bagetive te imta. Ne fund kishte propozuar te shkarkohej nga detyre dhe te hetohej dhe mbasi dyshonte per shperdorim te pasurise socialiste. Ndersa i kritikuari kishte hedhur lumin pa u lagur me ndihmen e shokeve, te cilet e kishin marre ne mbrojtje. Me mendimin se duhet treguar solidare mbasi nje dite do t'i vinte radha secilit te jepte llogari. Prandaj ndihej nevoja e mbrojtjes reciproke. Duke qene se asnjeri nuk mund t'i shmangej llogaridhenies ishte bere e zakonshme te ndiqej ne do mbledhje pleniumi. Une tha drejtori ikritikuar nje vit perpar, mendoj shoku Demo ka humbur besimin e bashkefshatareve te tij. Deke u sjelle si borgjez eshte shkeputur nga masat. Prandaj nuk pranohet sekretari i partise te tregohet inati ndaj atyre qe u heq buken e femijeve. Babai nuk gjeti zgjidhjen ne fshat, detyrohet te shkoje ne dere te komitetit per te kerkuar buke. Ndersa sekretari jeton pakokarje duke shperfillur jeten e njerzve. Mendoj se veprime te tilla jane te pafalshme, sidomos kur nxier nga zyra puntorin qe kerkon ta ndihmoje per t'i zgjidhur hallet. Kushdoqofte ai qe me veprimet e tij shperfill popullin, me dashje ose padashje demton politiken e partise. Mendoj se kuadro te tilla nuk meritojne te qendrojne midis nesh. Per mendimin tim, pleniumi duhet te vendose nese ia vlen te qendroje antar i tij. Ne diskutimin e tyre antaret e pleniumit ishin te mendimit se sekretari i Sojnikut, kishte demtuar rende punen e partise ne fshat. Mbasi me punen e pa mjaftueshme kishte sjelle renien graduale te gjendjes ekonomike, prandaj jeta e sojnikasve kishte shkuar ne buze te varrit. Protesta e fshatareve tha nje drejtor ndermarjeje, i cili nuk ishte antar i forumit, ishte i mendimit, kishte ardhur nga mos korigjimi i te metave. Si pasoje fshataret kane humbur besimin tek e ardhmja. Me fodullekun e tij sekretari ka demtuar politiken e partine. Une nuk kam te drejte vte, por mendoj Demo Gurra nuk i meriton pergjegjesite qe jane dhene. Nje i ftuari tjeter qe s'ishte antar i forumit u tregua me i ashper. Mbasi ne nje mbledhje te tille dy tre vjet perpara, Demo Gurra kishte propozuar te shkarkohej nga detyra, per mos realizimin e planit te fasuleve. Mendoi se i doli gjahu ne shteg, mbasi ne kete bote e keqia nuk harrohet. Ne kritiken e tij u tregua i pakursyer. Sekretari i Sojnikut tha, eshte shkeputur nga masat, mbasi s'ka vepruar si na meson partia. Me egoizmin e tij dhe etjen per pushtet ka demtuar rende politiken e partise ne fshat. Eshte e pafalshme te nxjerresh bashkefshatarin nga zyra. Jo vetem nuk i ka zgjdhur hallet, por e ka ofenduar me fjale banale. Eshte e rende shprehja: Mos pillni si minjt e murave? Sjellja e tij ne kete menyre na kujton te kaluaren. Sot nuk mund te veprohet si dikur beu i Myzeqes ne iflikun e tij. Gabime te tilla nuk mund te falen. Nje nga antaret me influence te pleniumit propozoi. Mendoj se kuadrot e pa arsimuara te zevendesohen me kuadrin e shkolluar. Njeri nga ata qe duhet zevendesuar tha, eshte shoku Demo Gurra. Megjithse pa shkolle eshte zgjedhur ne forume te larta te partise ne baze dhe ne qender. Me kete rast kam mendimin se per te bere politiken e kuadrit jane organet e partise. Per rastin qe diskutojme mendoj se shkaku kryesor eshte puna e pamjaftueshme e shokut Demo, prandaj duhet te zevendesohet, per te
123

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

ecur punet perpara. Ndersa nje tjeter ne diskutimin e tij u tregua me aktive, ndryshe nuk mund te qendronin ne detyre. Ne kete mbledhje kishte rastin te vinte ne shinjester shokun Demo. Nderkaq iu versul me te gjithe arsenalin e fjalorit politik. Ne fund propozoi te shkarkohej nga detyra dhe te mendohej nese ia vlente te qendronte ne parti. Ne kete kohe Demos iu kujtuan fjalet e xha Jahjait, ne takimin per te mos prishur fshatin.... Mendimet e shokve i kemi ne konsiderate tha Sekretari i pare. Ato na sherbyen per te ndrequr te metat e vertetuara ne punen e partise. Udheheqja ne rreth e shikon te pa mjafueshme punen e shokut Demo. Byroja eshte e mendimit te shkarkohet nga fuksionet qe i ka ngarkuar pleniumi. Me von do t'i propozojme Komitet Qendror te shikoje qenien e tij ne detyrat qe i ka besuar. Se shpejti do te dergoj ne Sojnik nje nga shoket, t'i propozoje organizates t'a shkarkoje si sekretar Pas vendimit te Sekretarit te pare, Demua i tronditur kerkoi te flase, por iu refuzua. Pas Sekretarit te pare, nuk mund te fliste. Pas kater oreve plenium perfundoi punen me sukses. Partia mjekoi ne kohe plagen e hapur nga komunisti i veshur me pushtet te pakufizuar. Pas vendimeve te rendesishme te pleniumit u vendos, ne Sojnik te vendosej normaliteti. Shoku Demo Gurra i revoltuar nga venndimi i padrejte, te nesermen heret shkoi ne Komitet te Partise. Per te biseduar koke ne koke me kryesorin e pertise Megjithse sekretarin e pare e pa kur u fut ne zyre, nepunsi i paradhomes e percolli: Ishte i detyruar te prese. Por nuk ia arriti qellimit. Sekretari i pare e pa me te arsyeshme te mos bisedonte me komunistin qe nuk gezonte besimin e masave. Per ti dale te keqes perpara, shoku Demo zemerthyer per situaten e krijuar,qe nuk e kishte ne favor te bisednte me shokut Vetetima. Te nesermen u ua heret. Pas kafes mdhe konjaku shkoi ne agjensi, por autobuzi i linjes kishte difekt. Megjithse qendroi ne pritje gjysmen e dites, per mjete te rastit, nuk ia arriti qellimit. Diten tjeter, pa pire kafene me konjak, ne agjensi shkoi i nervozuar. Pas dy oreve ne prije u nis per ne kryqytet. Ruga iu duk e pambaruar. Nga troshitja ne autobuz e zuri gjumi, i zgjuar nga zhurma e skapamentos kishte mendime te tjera. Ne qofte se fshati nuk eshte mire me ekonomine, ne gjendje te keqe ndodhet qyteti, i cili jeton me tollona. Ne kete situate direktiva e partise, qe buken ta prodhoje fshati per te furnizuar qytetin, eshte e drejte. Por kur iu kujtuan veshtiresite pyeti: Po thatsirsiresi do ti bejme? Ne kete rast mendimi ngeci. Me mendime kaloi nje pjese e rruges. Me pas arsyetoi mbi mbledhjen e pleniumit. Pasi kujtoi diskutimet e atyre qe e kritkuan mberriti ne perfundimin: Megjithse gjat te gjithe kohes kam punuar, ne plenium u fol ndryshe. Mbasi Sekretari i pare kishte kurdisur zanatinjte. Iu kujtuan disa prej tyre dhe u revoltua. Pas pak tha me vete: Tani nuk duhet te mendoj, per ato qe s'me takojne. Ne pamjen fizike, Demo Gurra dukej me i ri nga 'ishte. Floket vertet i qene thinjur dhe sheshi i kokes dukej pasqyre, por ishte i forte dhe energjik. Si
124

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

tridhjetvjear. Megjithse kishte nje te keqe, kur e kritikonin, ose kur benin shaka, nuk i duronte po fryhej si shkume qumeshti. Ne disa raste behej qejflli, sidomos kur pinte raki me meze te kripur. Kur kalonte masen i kujtohej syzeza.... Nga xhamet e autobuzit vuri re fshatrat ane rruges. Tymin e shtepive qe ngrihej perpjete. Pulat ne oborr dhe macen qe flinte ne pezul te dritares. Ne fillim krijoi pershtypjen sikur njerzit ishin duke fjetur. Ne fakt kishin dale qe menate te punonin ne arat e kooperatives. Per te pastruar kanalet kulluese, hapnin vija per kullimin e ujit parcelat e mbjella. Te tjeret pastronin grurin nga barrerat e keqia. Qerrexhinjte transportonin fosfatin, te tjeret e plehronin. Nderkohe autobuzi shtoi shejtesine, flladi qe krijoi shpejtesia ne rrugen e drejte fushore, e freskoi. Vuri re dy anet e rruges parcelat e mbjella. Ne disa gruri gjelberonte, ne disa te tjera misri ishte bere per shatin e pare. Shoferi i lodhur nga vapa, nxirte here pas here shamine. Me njeren dore fshinte djerset. Me tjetren mbante timonin. Pas ktheses autobuzi kaloi neper hijen e plepave rreshtuar ne dy anet e rruges. Nderkaq veriu futet nga xhamet e hapur. Demo Gurra lirohet nga zagushia mendoi: Ne qoftse s'kam te sigurte koken, pse duhet te 'mendoj per punet qe s'me takojne? Nderkaq nxori kutine, drodhi cigaren dhe e vuri ne buze. Shoferi bertiti: - Shokoo! Duhani eshte i ndaluar! Mendoi t'i pergjigjej, por.... U kthye nga shoku qe kishte prane. - Nuk e ndez te shkretin, por e mba ne buze t'i thith aromen! Tjetri nuk iu pergjigj. Me mendimin, ne qoftese ngacmonte teriaqiun, mund ti lendonte plagen. Nuk e dinte sa ishte i lidhur me te keqen. Per te filluar muhabetin Demua beri perpjekjen tjeter. Duke qene se i vinte era e duhanit, bashkeudhetari ktheu shpinen. Sekretari, pasi vuri doren ne faqe, mendoi astin e takimit me shokun Vetetima. Gjithmone me ka perkrahur mendoi, mendoj s'do me lere ne balte. Shpresoj ta detyroje Sekretarin e pare te beje autokritike. Nderkohe iu kujtua nata, kur i shkoi ne kasollen te shkembi, informacioni qe i kishte dhene. Nga ajo kohe kemi mbetur miq..... Ne Tirane, autobuzi ndali tek agjensia afer sahatit, ne qender te qytetit. Pasagjeret filluan te zbresin, secili me nje torbe ne dore ose bagazh me te rende. Demo Gurra, vuri re bashkeudhetarin qe u largua pa i folur dhe, tundi koken i pakenaqur. Pa pire kafene shkoi ne mininistri. Shoku Vetetima nuk ishte ne zyre. Doli ne trotuar, me pas shkoi ne barin me te afert dhe piu kafene e dyte. Pas nje ore shkoi perseri. Tek shkallet dezhurni tha: shoku Vetetima nuk eshte kthyer. U shqetesua! Doli perseri nga ministria ne trotuar. Kaloi rrugen dhe u ul ne parapetin karshi. Pasi drodhi cigaren, mbeshteti ballin mbi doren e majte. Filloi te mendoje. Mendimet brodhen nga fshati, ne mbledhjen e pleniumit. Ne kete kohe zeri i serte i Selimit i erdhi ne vesh si bubullime. Me Selimin nuk kam patur ndonje mosmarveshje, se di 'pati? U inatos! Le te kritikoje, por punen time s'ka te drejte ta quaj armiqsore! Dhe thithi me nevrik tymin e duhanit. Pasi analizoi nje nga nje ata qe diskutuan, nuk gjeti dege ku te mbahej. Psheretiu vrullshem! Te gjithe jane kundershtare? Zeri ilarte terhoqi
125

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

vemendjen e qytetarit ulur per bri. Doli nga kujtimet e mbledhjes, duke mallkuar u ngrit nga parapeti. Pasi beri dy tre hapa, ne drejtim te sahatit takoi Mion, me te cilin kishin kohe pa u pare. - Shoku Vetetima ka tre dite qe nuk vjen ne zyre tha duke nxjerre baketen. - Ndize tha! Dhe shkrepi akmakun... Ters, mendoi Demo Gurra dhe heshti. Tjetri u fut ne digaster. Demua mbeti vetem. Ne parapet njerzit filluan te largohen, ndersa zhurma e diskutimeve ne plenium i vinte ne vesh. U revoltua. Pas nje shetitje te shkurter ne diell, vendosi te largohej. Eci si i dehuri kur del nga klubi. Nxehtesine e diellit mezi e duroi. Ndersa diskutimet i vinin zhurmeshm ne vesh. Njelloj si arrzat ne koshere. Megjithse zerat vinin shkoqur, nuk kuptoi 'thoshin. Ne rrugen e barikadave u fut ne nje dyqan manifature. Vuri re raftet bosh dhe shitset pas banakut duke biseduar. Doli pa zhurme dhe vazhdoi te ece i menduar. Ne hotel zuri nje dhome teke, me pas shkoi te hante dreken. Pasi hengri, vendosi te pushoje, por i shqetesuar nese do te takonte shokun Vetetima. Pas pak e zuri gjumi. Nje enderr e bukur e largon nga vrushkulli i mendimeve... ... Ajo u fut ne zyre e qeshur, si heret e tjera. U gezua. Te prisja tha dhe shterngoi buzet pas buzeve te saj. Kur je larg s'duroj dot! - Tha ajo duke qeshur. Sekretarit i kishte trazuar gjakun, bukuria e rralle dhe i ishte futur ne shpirt. Je krijesa m e embel, me nazet me mend! U zgjua Duke ferkuar syt me duar, perfytyroi kohen kur ishte me bageti. Me pas sekretar. Disa vite perpara s'mund t'a mendonte, obani te udhehiqte fshatin! Por ndryshimin e solli revolucioni. Megjithse nuk luftova, lufta qe ben te tjeret me nxori ne drite. Tani komandoj edhe ata, qe kane bere shkollen e kapitalizmit. Ne dhome bente nxehte. Ne koridor dalloi nje femer. Mendoi se e njifte dhe u afrua. Duke qeshur i vuri doren mbi sup. Ajo ktheu kryet e shikoi me kujdes. Shikimi i saj ishte miklues. - Me fal! Kerkoi ndjese sekretari. Te mora per nje te njohuren time! Ajo qeshi. Kafshoi buzen dhe e skuqur ne fytyre u shpreh: - S'ka gje! Te gjithe gabojme! Sekretar Demua nuk mendoi femra te tilla paguhen, per te dhuruar kenaqesi. Per te realizuar qellimin qe i kane caktuar, ata qe e pagujne. Per tu shfajsuar e ftoi ne barin prane. Pasi zune vend, porositi kafe me konjak. Per te panjohuren kafe dhe embelsire. Gjat kohes biseda e gruas ishte sentimentale. Per ta bere biseden sa me terheqese sekretar Demua i foli mbi problemin, per te cilin kishte shkuar ne Tirane, dhe e quajti te padrejte sjelljen e Sekretarit te pare ne plenium. - Shpresoj qe shoku Vetetima do ta vere piken mbi i mbasi jam antar i pleniumit te rrethit dhe kandidat i Komitetit Qendror. Nderkaq vuri re, ajo mori pamje te trishtuar. Nga levizja e kokes, floket iu derdhen supeve, ndersa syte i flakeruan. Me xhestin la te kuptohej, midis tyre lindi miqesia. Sekretar Demua u lumturua. Fati m'i ka dhuruar femrat e bukura, mendoi. Me
126

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

bukuroshen mund te mirekuptohemi dhe doren ia mori ne te tijne. Me pas biseda u be me miqsore. I nxitur nga pyetjet e saj te kujdeseshme dhe mllefi i grumbulluar gjat dy ditve, vazhdoi kritikat e ashpra kunder Sekretarit te pare, e konsideroi njeri me moral te dobet. -Ne qoftese ndonje e kritikon - tha, duhet te mendohet mire. Me forcen qe i ka dhene partia, kujtdo mund ti shtyp koken kur vepron kunder interesatve te tij. Pas pyetje - pergjigjeve, gruaja e sapo njohur mendoi te mesonte dika mbi situaten e partise ne qender. Pa menduar sesi do ta kuptonte, per pune te tilla ishte e specializuar. Per tia arritur qellimit u mundua te luante rolin e te deshperuarit. Por sekretar Demua u pergjigj per nje problem tjeter, frytezoi rastin dhe u largua. Te qenurit me pergjegjesi e kishte stervitur epshit ti vinte fre. - Do takohemi perseri tha ajo para se ai te dilte nga dera! Megjithse u largua qejfmbetur, sekretar Demos s'iu hoq mendja prej femres se bukur. Megjithse u detyrua te qendroi me shume se nje jave shokun Vetetima s'mundi ta takonte. Ne fund nga kryeqendra u largua duarbosh. Pas nje muaji ne gazeten Zeri i Popullit u botua njoftimi. Kandiati i Komitet Qendror Demo Gurra, shkarkohet nga fuksionet ne rreth dhe ne qender. Njoftimi perfundonte ...Me ne fund partia u pastrua nga te pa aftit. Disa kohe me von u sharkua si sekretar partie i Sojnikut. Shkarkimi nga fuksionet e revoltoi, por nuk e trembi. Tek sekretar Demua deshperimi ishte i madh. Disa dite u mundua te dukej i qete, por nuk ishte i tille, ne fakt pervelohej nga inati. Beri perpjekje ta mbante te fshehur, por hidhrimi binte ne sy. Ne fytyre inati dallohej dukshem. Sidomos pas zgjedhjes se sekretarit te ri. Ne mbledhjen e organizates e cila zgjati kater ore nuk mori pjese. Sekretar i zgjodhur ishte rekomanduar nga komiteti i partise. Moszgjedhja e asnjerit nga komunistet e fshatit ishte shuplake e forte per partine ne Sojnik. Me von u emruan kryetari i kooperatives dhe shefi i llogarise. Ish sekretari s'mundi ta gelltiste shkarkimin nga funksionet. Nga ppadrejtesia ndihej i ofenduar. Per te qene sa me larg njerzve qe e kishin pergojuar pa te drejte vendosi te perdore do mundesi, qe Sojnikut ti jepte lamtumiren. Pas te gjithe asaj hataje, ishte e pamundur te banonte ne fshatin qe i solli ditet me te veshtira. Si i stervitur me dinakeri gjat karieres si sekretar, ne menyre admiruese dduhej te perdorte hipokrizine. Armen me te mire dhe te sofistikuar mendoi ta fute ne perdorim per t'iu larguar neperkembjes dhe mosmirenjohjes. Ne Tirane u mundua te nxirte lote korkodili, me te cilet bindi me lehtesi partiakun qe kishte ne kopetence transferimin e tij. Ne fund te bisedes i premtoi: - Shpresoj pas dy - tre muajve kjo pune do te rregullohet. Familjarisht te banosh ne Tirane! Nje muaj perpara premtimit, ish sekretari mundi te takohet perseri me shpetimtarin e tij, t'i jepnin dy dhoma me guzhine. Nderkohe kerkoi takimimin me shokun Vetetima. Per fatin e tij te keq, ishte i zene me nje pune te rendesishme. Por
127

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

kishte lene porosi te preste, do ta lajmeronte sa te lirohej. Nga pergjigjia u bind, mund te mos e takonte kurre. Por ushqeu nje fare shprese. Mendoj tha me vete, mund te mos e kete harruar sherbimin qe kam bere. Dhe qendroi ne pritje. Gjat kohes kur shkonte nga nje zyre te tjetra u takua rastesisht me femren, qe dikur ishin miqesuar. Qendrimi i saj dashamires gjat takimit i la te kuptoje, se ndaj tij nuk ishte zemeruar, por ushqente simpati te veante. Ne bisede u tregua sa e dashur aq e ilter. Fjalet i konsideroi te sinqerta, ne shenje respekti i propozoi te pinin kafe si dikur. Ne bar biseduan per gjithshka. Por nuk i tha, as i la te kuptonte se ishte sharkuar nga te gjitha fuksionet. Ndersa ajo u mundua te tregohej korekte, ne bisede ishte sa me serioze. Ne dukje e sinqerte. Pasi u largua paksa nga tavolina la t'i duket tantella e kemishes, Me pas kofshet e bardha. Gjat bisedes shkelte syrin, duke lene te kuptohej, aksh veprim kishte qene i qellimshem. Kete menyre komunikimi e perseriti gati gjat te gjithe bisedes. Ne kete menyre zhduku do pengese, qe mund te ekzistonte. Pas ndarjes ishte e mendimit mund te takohen perseri. Ndersa ai u tregua i gadishem te takohej me femren e porsa njohur. Ndonse ezmeria qe i jepte embelsi nuk i doli nga kujtesa. Perfytyroi diten kur e takoi. Pershtypjen qe krijuan syte e zes dhe, timbrin e embel te zerit..... .... Vjeshta e pare sa kishte filluar. Sekretari ishte njoftuar, ne fillim te javes do te mblidhej pleniumi i partise se rrethit. Ne njoftim i thuhej se ne mbledhje do te propozohej kanditatura e tij: Komitet i Komitit Qendror. Midis gezimit qe i lexohej ne fytyre ecte duke perfytyruar momentin e lumtur. Ne kete eufori doli perpara syzeza, si e zbritur nga qielli. Dalia e papritur e entusiazmoi i foli me embelsi. Ajo u afrua duke i ferferitur qepallet. Pas bisedes se shkurter u largua me koken ulur duke tundur vithet.... ....Ditet ne Tirane kalonin si furtune, njera pas tjetres, ne pritje te takimit me shokun Vetetima, te cilin mund te mos e takonte kurre. Ndersa partiaku qe kishte premtuar apartamentin, vazhdonte ta zvarrite. Ndodhej midis premtimit dhe zhgenjimit. Me pas situata vazhdoi te keqesohej. Te nesermen ne shtyp dhe ne radio televizion shpertheu histeria ndaj kuadrove qe kishin keqberdorur pushtetin. Kritikokohej Sekretari i pare i Komitetit te Ppartise dhe Kryetari i Komitetit Ekzekutiv i nje qyteti. Ne shtypin e dites filluan te lakohen per pune armiqsore. Nuk do t'i kem punet mire, mendoi. Kishte mbetur vetem. Ne keto kushte e kishte te veshtire te gjente nje shok per t'u konsultuar, te qante hallet, t'i thoshte dika. I ndodhur ne kushte qe nuk e favorizonin mendoi te harmonizonte dinakerine me mashtrimin. Por varej, cilin do te genjente dhe, me cilin do te tregohej dinak. Thika ishte me dy presa. Punet do t'i kishte mire, ne qoftese do te fitonte. Ne te kundert... Pasi bindi veten se aftesite s'i mungonin, vendosi te perdore karten e shoqerise me shokun Vetetima. Kete hollesi me mire nga te gjithe, e dinte Trifoni, mbasi gjat kohes ishin ndodhur shume afer. Ne kete kohe nuk shpresonte tek asnje tjeter. Dy dite me von i shkoi Trifonit ne zyre. - Jam ne hall - u ankua Demo Gurra. - Gruan dhe nje femije i kam te semure.
128

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Shtepise ne fshat i jane ar muret. Nuk e di pse, por eshte ne rrezik te shembet. Shoku Safet me ka dhene fjalen, te vij me familje ne Tirane. Po deri tani shtepine e premtuar, nuk e kam marre. Ju lutem nderhyni te sistemoj familjen. Shoku Trifoni mori persiper ta shpejtonte sistemimin ne Tirane. Pas premtimit sekretar Demua u largua i kenaqur. Kohen gjat rruges per te shkuar ne hotel e kaloi midis euforie se dukshme. Si per udi afer hotelit vuri re femren me krela, e cila u afrua me fytyre te ndezur flake dhe e perveloi me shikim tinzar. Pas bisedes se shkurter ne kembe, Sekretar Demua e ftoi ne dhome. Me von shkallet e hotelit i ngjiten me vrap. U futen brenda. Pasi mbylli deren ajo veproi si e porsa dashuruar. Duke ngjitur buzet pas buzeve te tij iu lakua pas trupit. Perpara se ti jepej e nxiti t'i fliste mbi mardheniet me eproret. Demo Gurres i ishte nxehur gjaku, nuk u kursye. Nderkohe i spjegoi dredhite qe kishte perdorur shoku Vetetima gjat luftes per t'u ngjitur ne majen e piramides. Me biseden i la te kuptonte, miqesia e tij me shokun Vetetima ishte shume e madhe. Kjo miqesi tha lindi gjat luftes, per nje sherbim te pamuar qe i bera. Sot shoku Vetetima eshte me i forti. Prandaj luften me Sekretarin e pare te rrethit do ta fitoj. Ne kohen qe ishte gati e mbyten pyetjet e asaj mbi mardheniet e shokut Vetetima me shefin e partise. Pa hequr syte nga te sajt e afroi, ajo shkau si ngjale. Pasi deshtimit te pare, levizjet i beri teper mikluese. Ishin aste mosdurimit. Vaji ne tigan ishte gati te merte flake. Nje nxitje e menur e detyroi ti tregonte sekretin mbi mosmarveshjet midis kryesorve. Nderkaq fqi mendimin pas prishjes do te vinte dis'harmonia ne udheheqje. Pasi vuri re se limonin ishte shtrydhur u shtri ne shtrat. Ne kohen qe ai ishte gati, gjeti shkakakun: E leme per nje here tjeter? Sekretar Demua i befasuar leshoi nje oh!. Ne mengjes u ngrit nga shtrati. Piu kafene dhe doli te bente xhiro. Me pas do te shkonte tek shoku Vetetima. Kishte dite qe takimin e priste me padurim. Portieri i pare ishte zevendesuar. Kur u fut ne koridor, filloi te ngjiste shkallet, portjeri i ri tha: Shoku qytetar! Orari i prijes eshte ne 12.00. Pasi sqaroi nje qytetar tjeter i humbi nga syte. Demo Gurra doli nga digasteri i menduar: Do t'a takoj, a s'do t'a takoj! Nderkohe iu kujtuan astet e embla me gruas qe iu fut ne shpirt. Me menyren sesi ishte sjelle, e kishte bere robin e saj. Por s'kishte mbetur i kenaqur, mbasi e kishte uar ne ezme dhe nuk e kishte lejuar te pinte uje.! Ndjeu nje zbrazetire, njelloj si ne mbledhjen e pleniumit. Filloi t'i rotullohet godina e digasterit. Kerkoi ndihme, por fjala i ngeci ne fyt. Duke qendruar mbi parapetin e trotuarit iu kujtua premtimi i femres gojemjalte. U nis per ne hotel. Befas e pa ne rruge, nxitoi hapat ta takonte. Megjithse e ndoqi, i humbi nga syte. Ne hotel pronotoi te njejten dhome. Eshte me fat, mendoi dhe u fut ne restaurant. Hodhi shikimin majtas e djathtas, nuk e pa. Mbaroi dreken, pagoi dhe u ngrit nga tavolina. Tek dera nje dore i rendoi mbi sup. Ktheu koken. Nuk e njohu! - C'kerkon? - Pyeti ishsekretari disi i nervozuar. - Eja pas meje - Urdhroi prer.
129

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Ishsekretari i shkoi pas. I panjohuri, e kapi nga krahu, u fut ne nje rrugice me kalldrem. Ne ate kohe e pyeti perseri: - Kush je? C'pune ke me mua? - Ec ec. Mos bej fjale! - U pergjigj tjetri. Nderkaq u futen ne godine. Pas nje bisede te shkurter polici i sherbimit e oi ne zyre. I pa njohuri u ul pas tavolines, Demo Gurra perballe tij. - Ti je Demo Gurra? Ishsekretari i partise ne katundin Sojnik? - Pyeti i panjohuri duke e shikuar ne sy. Demo Gurra perpeliti syte. Mendoi te mos i pergjigjej. - A ke qene sekretar partie? - Pyeti i panjohuri dhe e shikoi rrepte. Ishsekretari u mundua t'i dredhonte pyetjes ku dhe me cilen kishte fjetur. Por duke qene perballe faktit, spjegoi: - Femren e mora per nje te afermen time dhe iu afrova. Kur ktheu fytyren i kerkova te falur. Pas asaj dite kemi shioqeri. Dhe heshti. - C'ndodhi me von, si u miqesuat? - Pyeti tjetri, jo pa qellim. Demo Gurra i uditur perpeliti syte: Si eshte e mundur, ky birko di gjithshka? Kush e ka informuar? I ndodhur ngushte, mendoi t'i dredhoje. Tjetri e paralajmeroi: - Ne qoftese nuk tregon te verteten, do te te hedh hekurat! Demo Gurra u befasua. Duke qene ne situate te veshtire, vendosi te perdore autoritetin e shokut Vetetima. Me pas kerkuesi i llogari nuk u terhoq, por luajti rolin e moskokarsit. Pasi i mori firmen ne nje proces verbal e la te lire. Dokumentin e oi ne digaster. Ne linje partie Ministri vuri ne dijeni shokun Vetetima.... Carja e rezervuarit .....Punimet per ndertimin e ujembledhsit ne Sojnik u inaguruan perpara afatit te planifikuar. Ministri i ndertimit, Ministri i bujqesise dhe Sekretari i pare i rrethit moren pjese ne perurimin e tij. Nje gezim te tille sojnikasit nuk kishin perjetuar diten qe Kryetari i Kuvendit Popullor, midis gezimit dhe duartrokitjeve te zjarrta, vendosi ne gjoksin e sekretar Demos dekoraten e arte. Ate dite kishin kenduar shume kenge per partine. Ndersa sekretari me shoket e tij kishte hedhur valle deri ne mesnate. Me pas jehona ishte shuar si flake kashte. Ndersa tani gezimi per ndertimin e rezervuarit, i cili do te vadite tokat e fshatit, ishte shume here me i madh. Por sekretar Demua nuk ndodhej. Duke mos e pare dot veten i 'veshur nga pushteti, perdori do mundesi te largohej nga fshati. E kishte te pamundur te jetonte, mbasi punet ishin ngaterruar aqsa kishte rene viktime e intrgave. Nuk mundi ta kuptonte shkakun qe e solli ne dite halli. Intrigat e thurura nga
130

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

bashkefshataret, apo intrigat e kundershtareve ne komitetetin e partise, te cilat i nxiste Sekretari i pare.... Ishte behari i dyte, qe rezervuari me dy milion metra kub uje, vadiste tokat e Sojnikut dhe te Mollasit ne kufi. Ndertimi i rezervuarit dhe ndryshimi i sekretarit ne fshat kishin sjelle permiresimin e gjendjes ekonomike. Te gjthe punonin pamenduar se do te ishin ne meshiren e shiut. Mbasi sa here misri do te kishte nevoje do te vaditej. Nga futja e tokes nen uje ishin rritur rendimentet, si rezultat Sojniku kishte dale nga varferia. Ndersa pas largimit te Demo Gurres, ne krye te punve ishin emeruar djem te arsimuar. Puna e te cileve ndryshonte si nata me diten nga ajo e Demo Gurres. Te gjitha ndryshimet te marra se bashku i binden sojnikasit se ne ardhmen duhet te kishin besim tek puna, me te cilaen do te permiresonin jeten e perditshme. Ne nje fare menyre ishin te qete, mbasi ishin liruar nga ndrydhja disa vjeare e sekretar Demos. Megjithse nuk jetonin ne paqe shpirterore. Per tu ndar me te kaluaren, prisnin me padurim diten e zgjedhjes se kshillit te fshatit. Per te zgjidhur personin e pershtatshem, i cili do te punonte me mire, nga Binak Gorrica, veprimet e te cilit s'kishin ndryshim nga ato te sekretarit. Pavarsisht se zgjedhjet donin dymbedhjete muaj. Fshati priste me padurim largimin e Binakut. Ne bisedat me njeri - tjetrin diskutonin me mllef mbi te kaluaren e tij. Ne nje ceremoni qe u organizua ne fshat me i moshuari tregoi: Mund ta dini, Binaku ishte djali i madh ne tharkun e Malo Teveqelit. ( mbiemri i tij kishte mbetur nofke nga pazotesia per pune, dhe ne arsyetim ) I ati i gjate si hosten. Ndersa i biri i dobet si purteke. Ne vegjeli ishte si limon i verdhe, por vepronte ndryshe nga moshataret. Nje dite ne leme u bashkua me moshatare per te lozur cinglen. Kur fituan shoket bertiti si ujk. Shoket u larguan me vrap sa u zinin kembet. Ne kohen qe mbeti vetem, hoqi thiken nga brezi dhe e vertiti ne ajer duke bertitur: Do ti vras te gjithe. Shoket nuk iu afruan, por nga frika nuk guxuan t'i dilnin ne rruge. Megjithse mbeti fillikat, nuk e vrau mendjen. Ne mungese te shokve, lahej dhe laterzhyer neper lera si mosmekeq. Vetmia i hoqi tiparet e te qenit njeri. Pasi kaloi dhjete vjetet, largimin nga shtepia e beri te zakonshem. Pas disa kohve filloi te shoqerohej me versniket. Ne biseda tregonte me mburrje sesi zinte gargujt me ark dhe pjekjen e tyre ne hell. Ne ate kohe grate e mehalles ankoheshin. Njeres i kishte humbur pula, tjetres zoga. Ne fakt gargujt ishin pulat te gjitonise. Pas levdatave vraponte ne perroin tej fshatit, ne te cilin kishte fshehur gjahun e nates. Me bredhjet gjat nates vrau friken. Ndersa vjedhja e pulave e beri te pabindur. Me veprime te tilla fitoi liri te pakontrolluar. Pasi u embelsua nga vjedhja e pulave lindi deshire te vjedhe dele ose rruza. I stervitur me punet e nates, mesoi sesi te vidhte diten. Pasi zinte nje shteg, ruante kur kalonte kopea. Ne astin qe e shikonte te pershtatshem kapte delen, njelloj si ujku kur e kap nga fyti, ndersa Binaku i zinte gojen derisa largohej obani. Pasi e onte ne perrua nje pjese e piqte ne shpuz, tjetren ia onte semes ne kasolle. qe pa e pyetur e futi ne poe. Nga mos ndeshkimi i semes mori zemer. Me pas vjedhi pa merak. Pas sukseve qe arriti njera pas tjetres fitoi
131

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

eksperience. Megjithse ishte ne rrezik, mezi priste naten te zinte priten. Nderkohe fitoi aftesine qe nuk e hanin qente dhe u be me i rrezikshem se ujku. Vitet ecnin bashke me prapesite dhe nenvleresimin e te tjereve. Prapesite e tij filluan te tregohen, si prrallat e Nastradinit. Kur punonin ne are ose kur pinin kafene ne klub. Me von i tregoni ne dasma e morte. Disa i tregonin me mllef, disa te tjere per te kaluar kohen. Pas vitit te trete ne Sojnik degjuan aktin e tij te vetmin njerezor. ....Gjat nates kishte rene shi me rrebesh. Ne mengjes kishte pushuar, por lumi ishte buze ne buze. Binaku kishte dale per te soditur valet e lumit qe shkumzonin. Nderkaq degjoi britmat e femijes,i cili ruante bagetite. Nga kuriziteti i ishte afruar anes se lumit, pamenduar ra ne lume me copen e tokes. Femija bertiti i lemerisur! Pasi e degjoi Binaku shkoi me vrap, me nje shkure e nxori nga lumi,me pas i shtypi barkun derisa volli ujet. Ngadal - ngadal femija u qetesua. Me pas e mori ne krah dhe e oi tek prindrit. Nga menyra sesi tregoi ngjarjen, veten e beri hero. Babai e lavderoi qe shpetoi jeten e te birit. Te kenqur qe i shpetoi jeten, tek prinderit e femijes hengri dreken. Nderkohe femija shkoi tek fiku me nje kaile per te vjele kokrat me te pjekura. Nderkohe dega e fikut, mbi te cilen kishte mbeshtetur kembet u thye. Femija u rrezua me dgen dhe ra ne pusin nen strehen e fikut. Binaku vrapoi dhe me litarin e koves zbriti ne pus, e nxori mbi uje por pa jete. Veprimin e tij dashamires per prinderit e femijes, veprimi dashamires ishte i dyfishte. Per gadismerine qe tregoi qe te shpetonte jeten e femijes, prinderve fatkeq e futen ne shtepi si femijen e tyre. Me mendimin se deshira eBinakut erdhi nga vullneti i Zotit. Pas perfundimit te ritet te nesermen ia dorezuan tokes, ne kodren prane fshatit. Me pas Binaku ishte i shtepise. Me padijen e tij ndihmoi prindrit e femijes te kaperxenin fatkeqesine. Me qendrimin dashamires arriti t'u fitonte zemren. Nuk kaluan me shume se tre muaj Binaku rrshqiti pak e nga pak ne veset e kaluara. Ne fillim lavderohej per zotesine e treguar per te ndihmuar dy here vocerrakun. Me von filloi te fliste per vjedhjet, krenohej se ishte stervitur te behej trim. Dhe levdat s'kishin fund. Por dhe pas vitit te pare nuk ndryshoi. Ne disa raste nderpriste biseden cilitdo, per te treguar zotesine per te vjedhur perorin. Ne raste te tjera mburrej qe kishte rrahur shokun e mehalles. Ne nje rast tjeter tregoi peripecite ne nje nate me shi per te vjedhur dashin e xhaxhait. Me histori te kesaje kategorie kaloi vitin e dyte. Me aste te tjera s'mund te durohej. Per babain e femijes, sjellja e Binakut u be teper e paturpshme, sa u detyrua te mendoje 'duhej te bente. Megjithse kishte bere perpjekjeve ta ndihmuar te ndryshonte sjelljen, por s'ja arriti. Vendosi ta martonte. Me mendimin, nusja mund te influeconte te fillonte nje menyre te re jetese. Ne fshatin fqinje nje mik i babait, vajzen e kishte te pafejuar. Sipas zakonit nuk dergoi lajmes, vendosi te bisedonte me mikun gju ne gju. Kam ardhur - tha te bisedoj per nje te keqe, s'e kisha por me ka rene ne pjese. Pasi psheretiu thelle vazhdoi. Ne fillim desheroj te me degjosh. Ne fund zgjidhjen e dua nga ti.
132

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Pas spjegoi veprimet e Binakut nga nga asti qe ishte bere i njohur per veprimin dashamires. Qysh i vogel ka qene i prape, vazhdo i moshuari. Ne jeten e tij nuk ka bere asgje te mire. Pasi u rrit u be hajdut. Me sjelljen dhe veprimet ka demtuar interesat e te gjithve. Nuk ka ditur te beje asgje te mire. Te gjithe i ka dmtuar me paramendim. Prandaj ne fshatin e tij e kane urryer. Te fola shkurtimisht per te kaluaren e tij te zeze. Per te qene i ndershem duhet te te flas per rastin qe eshte treguar njerezor. Pasi ndryshoi ne mimike filloi te tregonte me detaje ndihmen qe kishte dhene te birit te mos mbytej ne lume. Nuk mjaftoi kaq tha, por si i derguar nga Zoti u tregua me i shpejte kur femija ra ne pus. Me pas me ndihmen e tij kaperxeva dhembjen. Veprime te tilla me detyruan te mos marr parasysh, kush kishte qene dhe 'kishte bere. Nuk kam ardhur tek miku per te fituar. Mendoj se eshte i tille. Por mendoj ka mundesi te ndryshoje. Ndryshimin mund ta beje pas marteses. Nusja mund ta largoje nga veset. Per kete kam ardhur. Te kerkoj dihme te kaperxej te keqen. Pas spjegimeve bindese, babai i vajzes vendosi e bija te behej nuse e Binakut, per te cilin i munduri nga hallet doli garant. - Kam te bej me nje familje, qe gorricen kerkon ta shartoje ne dardhe. Shpresoj se deshera jote, me ndihmhmen e Zotit te behet realitet. Pas tre muajve Binaku u martua. Duke qene i lidhur me vesin, s'hoqi dore nga punet e nates. Ne fillim vetem. Me pas me nusen. Duke bere gjithka piell mendja e nje deliranti. Ne kete menyre kaluan vitet. Duke vodhur te tjeret dhe genjyer te tijt. I mesuar me kete menyre jetese, kishte me shume fitim, se sa te punonte aren e vogel, ne te cilen i ati kishte marre te ardhua derisa i kishin rene fuqite. Me pas ara mbeti djerre, ne te cilen kullosnin bagetite.... ....Pas ardhjes se pushtetit popullor, gjithshka ndryshoi. Nga frika Binaku la zanatin e vjeter dhe shkoi per te punuar aren. por nuk punoi me shume se dy vjet. Ne astin qe s'e priste sekretarit i shpetoi jeten. Nga ajo dite iu fut ne zemer, si shperblim pas gjashte mujave, caktoi dy shoke te organizates t'i behen garante. Nderkaq Binaku pranohet ne parti. Pas futjes ne xhep te tesres se kuqe filloi te mbronte me zjarr inisiativat revolucionare te sekretarit. Duke patur garanci partine iu krijuan mundesite te rifillonte zanatin e vjeter. I mbeshtetur tek mbrojtja e sekretarit hyri dhe doli nga fshati, naten si hije. Ne fshat filluan vjedhjet, por nuk dinin kujt t'ia hidhnin fajin. Binaku sypatrembur vazhdoi te vjedhe ata qe kishte inat. Ne rastse ishte te pamundur rrembente delen e fukarait. Ne kushtet e krijuara fshati vendosi te kapte hajdutin. Megjithse bene perpjekje, s'munden ta kapnin me presh ne dore. Dhe vazhdoi si pa te keq, vjedhjen e kopeve te obaneve. Dhunimi dukej sheshit, sedra i nxiti te bashkohen. Nje nate kusarin e rrethuan ne pyllin pertej fshatit. Ishin te armatosur me dyfeke. Binaku ishte ne rrezik. Nuk kishte asnje shteg ti shpetonte rrethimit. Ne qofte se nuk e kapnin te gjalle do ta vrisnin. Duke vrapuar neper pyll u perball me nje grope te mbushur me flete e gjethe te pemeve. Pa u menduar, u fut midis tyre dhe, u mbulua
133

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

mire sa nuk dallohej. Nga frika ndaloi frymemarrjen. Me pas degjoi bisedat. Do ta kapim tha i pari. Nuk na shpeton tha tjetri, kemi zene te gjitha shtigjet, s'mund te dredhoje. Pak nga pak iu afruan njeri tjetrit. Heu! Bertiti xha Matua, nga zeri i forte, u tremben egersirat. Nje lepur dredhoi neper shqope, ndersa nje dhelper largohet me vrap. - Pse nuk morem qente t'a gjenin ku eshte fshehur? - Tha nje nga komunistet, me i moshuari ne organizate, ne te cilen bente pjese Binaku. Diten e pare ne mbledhjen e partise, Binaku e kishte kritikuar mbasi i kishte munguar vigjilence per mbrojtjen e prones. Xha Matua u tremb, mund ta perjashtonin nga partia. Mbasi per tu siguruar kerkoi te vihej ne krye te shokeve te kapnin hajdutin. Ne kete menyre fitonte besimin e sekretarit. Por nuk e mendoi te keqen qe e priste. Aksioni i organizuar per kapjen e hajdutit perfundoi pasukses. Pas fitores Binaku vazhdoi te vjedhe pakokearje. Ndersa ne mbledhjet e partise ose te kshillit, kritikonte si revolucionar pronen dhe pronaret. Ne kete drejtim me Binakun s'krahasohej asnjeri ne fshat. Edhe ata qe kishin marre pjese ne luften per lirimin e vendit. Ne organizaten e partise nuk kishte qene asnjeri me proletar se sa Binaku. Si prove sherbente kasollja me llamarina, ara e vogel dhe disa dele, me te cilat familja kishte mbajtur frymen. Ne mbledhjet me popullin ngrihej ne kembe dhe deklaronte: Ne fshatin tone nuk ka asnje familje me proletare se familja ime! Nderkohe te gjithe heshtetnin, Nuk mendonin se kishte qene me i varferi ne fshat, por me dembeli dhe i pa ditur. Nga heshtja e pjesmarresve ne mbledhje merte kurajo mbasi i perkrahur nga sekretarit tregohej i pakursyer te kritikonte cilindo qe prekte rinine e tij. Situata vazhdoi e tille derisa nje dite secili u mendua. Ne qofte se do ta kritikonte duhej ti bente mire llogarite. Pas nje viti u barazua me sekretarin. Pavarsisht se mbi vete kishte grumbulluar urrejtjen e shumices. Por nuk u tremb, nga kopetencat qe i kishte dhene sekretari, e kishin bere te paprekshem. Prandaj Binaku i qendronte ne krah dhe s'i trembej syri. Kesisoj ndihma e sekretarit e favorizonte ne gjithshka. Me pas filloi te mendoje, si ishte e mundur, ne pak kohe kishte grumbulloje, gjithe ate kapital politik. Prandaj venien ne sherbim te sekretarit e konsideroi fat qe i kishte zbritur nga qielli. Per do detyre qe i caktoi raportoi realizimin e saj perpara afatit. Simpatine e sekretarit e barazonte me shiun ne behar. Kjo ishte arsyeja pse e ndiente detyrim ti sherbente ne te gjitha menyrat. Me von hyri e doli ne shtepine e tij, si vella pa pjese. I sherbeu me aq perkushtim, sa filloi ti tregonte 'hante komshiu per darke. Nga provat dhe gadishmeria qe tregoi, zuri vend te sigurte ne zemren e sekretarit. Por ironia me e madhe ishte se nuk kishte turp, kur e shikonin here ne rolin e sherbetorit, here te hipokritit. Ndersa ne parti beri gjithshka, te tregohej i devotshem, per ti bindur se zemra e tij digjej per drejtesi! Ne mbledhjet me popullin percillte me fanatizme idete e sekretarit si direktiva qe vinin nga qendra. Ne do mbledhje partie imponoi me force mendimet e sekretarit, sipas te cilave vepronte organizata. Ne rast se gjat mbledhjes ndonjeri dilte kunder, afronte kryet tek sekretari, pasi merte aprovimin i versulej si te ishte kriminel. Kritikat e tij te ashpra i konsideronte parimore, ndersa mbrojtjen e tjetrit tradheti. Pas vitit te
134

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

pare, per sherbimet me vlere dhe besnikeri, sekretari vendosi ta shpente. Ne zgjedhjet e kshillit popullor,me propozim te sekretarit u zgjodh kryetar i kshillit te fshatit. Me justifikimin se vendosi partia. Pas vendosjes ne krye te fshatit, gjithka ishte me bollek. Prandaj besnikeria per sekretarin nuk njohu kufi. Me nje fjale ishte mashe ne duart e tij. Kur shoket e organizates i siguronin perkrahjen morale, kryetari siguronte perkrahjen ligjore. Me von me te fuqishem nga sekretari, nuk ishte asnjeri ne fshat. Megjithse Binaku si komunist ose si kryetar i kshillit tregohej i ashper, kishte ndonje qe mendonte: Ne krahasim me te kaluaren, ka bere permiresime. Ndersa xha Jahjai i njohur per qendrimin e tij te prer pergjigjej: - Kali s'munt te'ecij revan ne pleqeri! Ishte i bindur, mbasi Binaku e kishte te pamundur te jetonte pa demtuar te tjeret. Per kete kishte zvarritur prishjen e shtepise, pavarsisht se ishte ne rrezik nga rezervuari, te cilin e kishte mbi koke. Nuk mund ta prish shtepine ishte shprehur komshiut ne kohen kur kishte lene shtepine e vjeter. Shtepia ime eshte me e mira ne fshat, nuk mund te prishet. Kryetarin nuk e kishte vrar ndergjegjia, kur vendoesen ne marveshje me sekretarin te prishej fshati i bukur i gjysherve. Per te treguar se ishte i afte te bente mbrekulli, kohe e pa kohe, tregonte shtepine e te atit mbuluar me llamarine. Dhe krenohej me shtepine e tij, me e bukura e fshatit. Mbivkleresimi nuk e lejoi t'i trembej rrezikut. Rezervuari eshte ndertuar per te vaditur tokat, jo per te mbytur shtepite e fshatit. Shprehej per te justifikuar rrezikun. Kryetari nuk e vleresoi largimin e komshive mbasi nuk i begeniste. Duke qene nen ombrellen e sekretarit, s'duhej ti trembej se keqes. Arsyetimi spjegohej duke qene ne sherbim te sekretarit, jeta e tyre ishte lidhur aq shume sa ngjanin si dy vellezerit siameze. Prandaj kur u shkarkua sekretarit nga detyra u deshperua me shume se Mando Qorri. Me pas vendosi te mos e linte pushtetin, deri ne zgjedhjene kshillit te ri, me pas me kryetarin do te mirekuptohej dhe s'do t'ia prishte shtepine. Ne mes te gushtit ra shiu i pare. Ne mbremje menduan se pushoi, por gjat nates ra me gjyma. Rezervuari filloi te mbushet me shpejtesi. Nje pjese nga rrekete qe zbrisnin nga mali, pjesa tjeter nga shiu qe s'pushonte. Brenda nates rezervuari me dy milion metra kub uje u mbush plot. Duke qene e mbyllur porta e sigurise, uji kaloi pragun e diges prej dheu dhe pak nga pak e germoi nga jashte. Ndersa presioni i ujit nga brenda e au. Nderkaq masa e ujit vershoi me shpejtesi neper lugine. Ne fillim u perplas me shtepine e kryetarit. Pasi rrezoi muret, atine e vuri perpara, nje pjese e se ciles mbeti nen rrenoja. Nderkaq masa e madhe e ujit mbyti stallat e lopeve dhe arat me te mbjella. E nesermia u gdhi e pazakonte. Paniku pushtoi te rinj e te moshuar. Te keqen ia hodhen rezervuarit, pa menduar se e keqia nuk vinte nga ai, Perpara fillimit te punimeve, dy vjet perpara, kishte dale vendimi per te larguar te gjitha familjet ne zonen e rrezikuar. Pjesa me e madhe nuk e dinin se kryetari kishte zvarrritur ndertimin
135

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

e shtepise, si kishin vepruar te tjeret afer tij, mbasi vendimin e quante te pa drejte. Nga demet e shkaktuara fshatin ishte gati te ngrihej ne revolte. Mbas mberritjes me urgjence te deges brendshme dhe organeve te pushtetit, qendruanne pritje. Ne kohen qe situata ishte duke u normalizuar dikush pyeti komshiun e kryetarit: Nga lart kishte ardhur urdheri tha Hamzai te largoheshin familjet qe banonin ne lugine, si te kercenuara nga rreziku. Une me disa te tjere u larguam, por kryetari e zvarriti me mendimin se s'kishte rrezik. Si e shikoni te fituar dolen ata qe u tremben para kohe! Pasi u njohjen me situaten, hetuesit filluan kontrollin, u befasuan kur gjeten porten e sigurise te mbyllur. Roja nuk ishte, por menduan se ishte mbytur. Pas arjes se diges basenit ishte zbrazur ne nje kohe te shkurter. Duke mos patur pengesa ujit kishte rrjedhur si lume. Kur ujet eshte i rrembyer tha nje bujk, te rrezikon diten, naten reziku nuk krahasohet. Me vjen keq per rojen, se mund te mos e kene udhezuar si te vepronte ne kete rast, tha nje tjeter. Disa te fisit, qanin ne heshtje. Nje grua griste faqet duke vajtuar per humbjen e djalit gojemjalte! Kur perfytyroi astin kur e kishte marre rryma e ujit, i ra te fiket. Ne naten e zeze i ka shkare kemba - tha kushuri, duke psheretitur: I shkreti djale, luftoi te mos mbytej fshati, por u mbyt vete. Megjithse ka bere perpjekje, por s'ia ka arritur qellimit tha komshiu. Iu lumte, ra si hero ne krye te detyres. Edhe notarit me te mire, tha nje djali te ri, ne kete situate zotesia nuk mund ti sherbente! Dikush pyeti: - Si eshte e mundur, pse s'ka ardhur kryetari? Nje nga turma u pergjigj: - Ka qene ne nje darke, mund te mos i kete dale rakia! Informacioni qetesoi te interesuarin dhe te tjeret afer tij. - Ne mbremje piu raki, tani duhet te jete duke fjetur, tha nje nga antaret e kshillit. Pas nje ore u degjuan te bertiturat e gruas se kryetarit, e cila vajtonte vdekjen e papritur. Disa minuta me von familaret dhe te afermit u grumbulluan prane shtepise germadhe. Te gjithe pyesnin si e qysh ndodhi. Disa ngrinin supet, te tjeret heshtnin. Kur e shoqja qante, kunata shkulte floket, per humbjen e kunatit flori, per jeten, qe kishte vene ne sherbim te fshatit. Dhe i drejtohej Zotit qe kishte lejuar te vinte kjo dite. Kryetari humbi jeten pa pritur e pakujtuar. Megjithse ishte nje nga ata qe ushqehej me dhembjen qe u shkaktonte te tjereve. Ndersa i biri, nje djale i holle si kallam, qendronte i heshtur me duar lidhur . Dukej qe e kishte mundur helmi. Ne nje vend te dukshem rrinte i heshtur me koke ulur. Dikush e pyeti, ndersa ai heshti. Kur e pyeti nje nga versniket si ndodhi u pergjigj: - Aaa babai! Qendroi me shoket deri sa u be tape. Ne mesnate u largua
136

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

neper shi, mendoi te flinte rehat ne shtepi. Nuk dihet nese ka ardhur, mund ta mbytur prroin i lopve! Te afermit e fisit, te mundur nga helmi, mendonin duke kryetar i kshillit i del detyre qeverrise te gjej arsyen e vdekjes se papritur. Ne mesdite u vertetuan dy viktima, nuk dihej nese kishte te tjere. Nderkohe hetuesit vazhdonin te kqyrni. Duke qene e mbyllur porta e sigurise, nuk u dyshua per pune te dyshimte. Ne fund mberriten ne perfundimin:. Ujet e rezervuarit pasi kishte kaperxyer pragun e diges, ka germuar nga jashte derisa e eshte dobesuar. Me pas e ka ar presioni i ujit. Nga bazeni ujet vazhdonte rrjedhjen.... Ne kohen qe hetuesat pregatitnin proces verbalin, roja u kthye nga qyteti. Pasi mesoi vdekjen e xhaxhai leshoi kujen. Hetuesat i hodhen hekurat. Nga vdekja e kryetarit situata u nderlikua. Filluan thashemet, 'thuhej tani, nuk thuhej me von. Pas arrestimit te rojes, opinionionet kthyen kunder tij. - Maskarai u be shkak te mbytet fshati. Ne rast se do te ishte ne krye te detyres, s'do ndodhte hataja!....U shprehen dy te moshuar, te cilet qendronin te menduar, per mjerimin qe i priste nga mbytja e te mbjellave. Per tokat qe do te mbeten pa vaditje. Ne mesdite u hap lajmi, roja ishte larguar pa leje. Zemerimi i bashkefshatareve shpertheu si furtune, mllefet dhe fjalor fyes. - Maskarai! U be shkak te mbytet i ungji! - Tha me i afermi. Nje i zemeruar u pergjigj: - U be shkak te prishet pasuria e sojnikasve. Rezervuari na nxori nga varferia. Na siguronte buken e gojes. Me von do te hame? Te rinjte bertisnin, te afermit heshtnin. Disa te aferm u shprehen: - Qeverria e paguante te qendronte ne krye te detyres. Pse u largua pa leje, roja s' largohet pa u zevendesuar! Fshatin e beri fukara. Le ta paguaj me koken e tij! Filluen ta shanin, disa nga nena, disa nga babai, nga soi e sorollopi. Nje i moshuar qe kishte pare gjera me te renda tha: - Ajo qe eshte bere, nuk 'behet. Mjere femijet tane, qe do mbeten pa buke. Nuk ia kishim borxh tha nje tjeter dhe tundi koken. Sipas zakonit fshati u grumbullu prane shtepise se renuar. Do te shprehnin pezmin per vdekjen e kryetarit. Ndersa nipi i arrestuar u ky ne nje dhome me polic tek dera. Nga marazi godiste gjoksin me grushte, Mbasi e quante veten shkaktar te mynxyres. Pasi i ra ne mendje xhaxhai qe s'jetonte, qau me ze te larte, sa u lemeris. Megjithse ishte me hekura ne duar, nuk vajtonte jeten per e tij, po qante xhaxhain me oi. Pa menduar rrezikun qe kishte mbi krye. Nga te qarit u lodh. Me pas ra ne qetesi. Shume shpejt i ra ne mendje jeta qe kishte ne rrezik. U tremb. Nga frika bertiti sa u tunden muret. Polici u fut ne qeli ti shterngonte hekurat. Kur u largua u shprehur me mllef: - Aty ngordh, zagar i zgjebosur! Ve dhimbjes se duarve e pushtuan mendimet e frikshme. Nderkaq fytin ia shterngoi nje nyje, mezi mori fryme.
137

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Te aferm dhe jo te aferm, filluan te kerkojne trupin pa jete te kryetarit te zhdukur. Ne fillim duke levizur guret. Me pas ne drejtim te vershimit te rrymes. Ne kanalet dhe gropat qe ishte hapur nga shpejtesia e saj. Ne kanalet kullues dhe vadites ane arave. Ne gropat me te vogela dhe grumbujt e shkarpave. Pasdite gjeten disa copa te kemishes te kapura pas ferrave, ne ane te parceles me jonxhe. Dikush kishte mendimin, ujet mund t'a kishte futur neper zgeqe, qe s'u shkonin ne mendje. Me pas filluan kontrollin nga e para. Ne fillim afer shtepise, gjat perplasjes ujet mund te kishte ndrruar drejtim. Pasi hoqen llumin e grumbulluar neper zgavrra, kerkuan si te ishte gjelpera ne kashte. Ose si mace e ngordhur, jo si burre kaba. Kontrolluan shkarpat e mbledhura mullar pas lisit qe merzenin lopet. Disa te tjere midis mbeturinave te mullareve te kashtes. Trupi pa jete vazhdoi te kerkohej deri ne mbremje, por pa rezultat. Familja vazhdoi kembenguljen, ndryshe s'kishin si ta qanin vdekjen realitet. Trupin pa jete te kryetarit nuk u gjet as ne prroin e lopet. Me pas dyshuan nese kishte shkuar ne shtepi. Pas pyetjeve gruaja deklaroi. Pasi mbaroi rakia dhe ngrenia e darkes shkoi te flinte rehat ne shtepi. Pa vleresuar shiun qe binte qe binte m shtembe. Pas deklarates se bashkeshortes u binden hetuesat dhe te afermit. Megjithse dyshimet vazhduan... Per te zhdukur dyshimet dhe te plotesonin kerkesa e ligjit dhe te familjes, u vendos te kerkohej ndihma e specialistev, e cila mberriti ne kohen qe ishte humbur do shprese. Pasi u njohjes me rrthanat filluan te kontrollonin, si i thone fjales, dhe ne brime te miut. Pasi hoqen traret prej druri te mbetur mbi gropen e fekaleve, dhe vendosen grumbullin e fekalve ne njeren qoshe, midis tyre ishte trupi pa jete i kryetarit. Akti njerezor liroi nga ngeri te pranishmit. Nderkaq operativi pyeti: - S'ka munduesi, kryetai nuk vdiste ne gropen e fekaleve. Ne qoftese e ka rremyer ujet, ajo ka qene e mbyllur! Kerkesa e operativit ngateroi situaten. - Kryetarin e kane vrare tha mee von oerativi. Per te humbur gjurmet eshte futur ne gropen e fekaleve. Pas autopsise, mjeku ligjor argumentoi: Ka patur disa dallget te ujit, njera ka qene me e fuqishme, ka hequr nje pjese te mbuleses. Me pas dallget e tjeter e kane sjelle te mbytur. Gjat autopsise nuk u vertetua asnje shenje dhune, ne mushkrit e tij s'kishte uje....

EPILOGU Jeta ne Sojnik vazhdonte te hiqej zvarre. Megjithse te keqiat e sjella nga sekretari, i kishin hequr qafe, jeten e vazhdonin si mosmekeq. Me te ardhurat nga
138

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

puna ne kooperative s'mund ti plotesonin nevojat e familjes. Nje cope toke dhe disa krer bageti te imta, me te cilat perballonin nje pjese te nevojave, me urdherin nga lart i kolektivizuan. Pas kolektivizimit te tokes dhe bagetive, ata qe ndertonin planet per nxitjen e masave revolucionare menduan. Ishte menyra me e mire per te rritur prodhimin. Por u prodhua me pak. Pas eksperimenteve dhe inisiativave revolucionare prodhimi ra. Megjithse te pakenaqur, heshtja vazhdoi. Mbasi vleresuan: Kur ujet shkonte ne mullirin e regjimit, heshtja ishte flori. Nga llogarite e secili, te fituar dolen ata qe murit s'i rane me koke. Nga kryeqendra vazhduan te dalin ligjet, vendimet dhe udhezimet. Ne fund thashethemet, me te cilat matej pulsi i popullit. Per te njohur opinionin per mallin qe ishte hedhur ne treg. Kur shoqerohej me peshperitje, zevendesohej por i ruhej ngjyra. Pasi umbyllen shtigjet, populli jetoi me punen e planifikuar. Prodhimi i madh, i cili u kerkua me kembengulje, solli boshatisjen e tregut. Me pas populli u ushqye me pikatore. Pas rritjes sevarferise u rriten: servilizmi, brylat, intrigat, mbyllja ne vetvete. Megjithse populli s'kishte per te ngrene, bota jepte mime per rritjen e mireqenies. Ata qe ishin lart, bene te pamunduren per te mashtruar boten. Mahnia per te genjyer te tjeret, ne vendin e tyre genjeshtra u kthye ne epidemi. Strukturat drejtuese te ekonomise raportonin rritjen e prodhimit, por ishte prodhuar me pak. Ne ndermarjet prodhuese s'kishte progres, por ne radio, ne televizor, dhe shtypin e shkruar, flitej dhe shkruhej per rritjen e prodhimit bujqesor e blektoral. Jo vetem nga rritja e siperfaqeve te mbjella dhe shtimi i krereve te bagetive, por edhe nga rritja e rendimenteve tej atyre te planifikuara. Ne te gjithe kete perartje, njerzit prisnin ne heshtje 'mund t'u afrohej tjeter, ve s'kamjes. Te gjithe desheronin te distancoheshin nga s'kamja, mbasi jetonin me lugen bosh. Kushdo vinte re, sa shume kishim ngelur mbrapa. Te varferit nuk kerkonin me shume, vese te ushqeheshin dhe te siguronin veshmbathjen e nevojshme. Te punonin me bark te ngopur dhe te mbroheshin nga te ftohtit acar. Ndersa ata qe hidhnin idete, shikonin endrra ne diell.... Gjendja ekonomike u keqsua aq sa popullit i shkoi thika ne kocke. Te gjithe ndiheshin te inatosur dhe te keqardhur. Ne pergjithsi fajtore dhe frikakacake. Ndonse ne te gjithe kete rremuje, kishte nga ata qe ndiheshin krenare. Por kur i shmangesh frikes qendron sa i qete aq i neperkembur. Por asnje here nuk duhet harruar frika. E kunderta ndodh kur mendon se do vdese. Ne kete kohe pendohen si ata qe kane bere gabime dhe ata qe s'kane bere te mira. Periudha e thashethemeve qe lehtesonte ndergjegjen e atyre lart vazhdoi. Ne kete kohe burrat kruheshin aty ku u hante. Ndersa te rinjte e perkedhelur kishin epsh per vrimen qe i embelsonte, prandaj s'donin t'ia dinin. Edhe per faktin se gjat kohes skifteret pergjonin, pritur astin e gjahut t'u dilte ne shteg, ti nxirnin melite dhe t'ua hidhnin qenve. Ne kete kohe shemtia u me e zakonshme se bukuria. Ndersa stomaku dita dites rudhej nga uria..... ....Lulia kishte dy vjet e kthyer nga studimet. Pasi mbaroi lejen e zakonshme u emerua ne nje klinike stomatologjike te rendesishme. Ndersa Gezimi mbaroi institutin shkelqyeshem e emeruan pedagog. Ndersa Bardhi pasi mbaroi ushtrine ishte punesuar me veshtiresi, ne nje sektor te larget.
139

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Ishte koha jo vetem sojnikasit, por i gjithe populli jetonin ne varferi te skajshme. Xha Jahjai, pas nje semundje te shkurter kishte lene boten e ngaterruar. Ndersa kafexhiun e fshatit, megjithse i moshuar e kishin uar te pregatste kafene e puntoreve ne nje qender pune te rendesishme. Mando Qorri ishte transferuar ne ministri te aresimit. Familja e Demir Gjinovarit me te gjithe ata (perpara kooperatives) qe se kishin njohur s'kamjen, jetonte ne varferi. Per arsye te ngjarjes se hidhur, e cila kishte ndodhur ne familje, Gezimi u martua dy vjet pas studimeve. Dasma u organizua ne Sojnik. I ati kishte ftuar fisin, miq dhe shoke te djalit. Midis tyre edhe Bardh Gjinovarin. Megjithese pjemarrja ishte e madhe , perte ftuarit mungoi kenga. Nuk jemi ne qejf tha babai i Gezimit, prandaj u lutem miqve te me kuptojne. Ahengu nuk mungoi, ne qofte se rakia, si i thone fjale,s u pi me opinge, zakoni u ruajt. Ne dhomen e burrave pihej raki, behej shaka, ndersa muhabeinjte tregonin ngjarje. E 'fare nuk u be, derisa shkoi mesanta! Pjesa me e madhe e te ftuarve u dehen. Njerin, me zevzeku, qe provokoi ngaterresa, e nxoren jashte. I dehuri fjeti tek komshiu. Nje tjeter kishte thene disa fjale qe e onin pas hekurave, por ishte nje i aferm, qe biseden e te dehurit e pershtati me biseden qe kishte bere sekretari ne mal.... ....Nje nate ne stanin e brigades se dalluar, per shtimin e te imtave, kishte shkuar sekretari. Kryeobani organizoi darken me mish dhe raki. Gjat bisedes, nje nga shoket beri shaka, por u mbyllur, pa i hedhur zjarrit benzine.... Kjo ndodhi ne dasme, e cila u kalua me zgjuarsi, mbasi midis te ftuarve kishte nga ata qe mbanin veshin pipez, por kishte te kujdesshem ne te gjitha drejtimet. Ahengu vazhdonte, ndersa ata qe si rezistuan alkoolit u shtrine mbi qilima. Ashtu i kishte zene gjumi. Ndersa tej mesnates dollibashi mbylli rakine. Rreth sofres u afru nje pjese e vogel per te ngrene. Ne tasin me orbe filluan te trokasin luget. Disa nuk e fusnin ugen lugen ne orbe, por godiste anet e enes. Pas orbes u vendos tepsia me pilaf, mbi se cilin ishin vendosur thelat dhe bishti,.Ne shenje respekti, babai i Gezimit bishtin ia oi kryemikut. Ndersa pilafin filluan ta hanin, disa me luge disa me duar. Ndersa byrekun e pa prer e keputnin me gishtrinj. Ne kete menyre vepruan me revanine, mbi te cilen. ishte vendosur nje ftua. Dita e marteses, si per cilindo edhe per Gezimin ishte eveniment me i rendesishem. Megjithse, si intelektual duhej te peronte te rene. Domethene secili te hante ne pjate me lugen dhe piroin e tij. Por nuk e mori inisiativen. Ishte e pamundur te dilte mbi zakonin, prandaj ia la kohes. E reja do te futej ngada ngadal ne do familje. Bardhi u gezua per pjesmarrjen ne dasmen e shokut te feminise. Duke qene te pandare per nje kohe te gjate, ve mallit qe i kishte perveluar, kishin gjera per te thene. Nderprerja e mesimeve dhe ushtria Bardhit i kishin humbur kohen, por nuk e kishin ndar nga shoket. Ndersa jeta midis veshtiresive e kishte mesuar se si mund te
140

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

behej i durueshem, i zoti per te kaperxyer veshtiresi te tjera me te medha. Nga dashuria dhe respekti ndaj njeri tjetrin, pas dasnmes gjeten kohen dhe me Lulen, dolen ne bregoren e bukur. Duke kundruar fshatin kujtuan feminine. Kundruan fshatin e ndertuar sipas interesit, pa kriter. Shtepite larg njera tjeters, ishin ndertuar ne toke shkembore. Disa grumbull, disa te veuara. Rruget e ngushta dredhonin midis kodrave. Siperfaqja rreth shtepise diku ishte e sheshte, diku koder. Monopatet e mbuluara me gure, ferra e shkure. Nje shtepi kishte dritare te vogla, tjetra te medha. Nje me dy dhoma tjetra, nje te vetme. Njera me dere nga veriu, tjetra nga perendimi. Disa te tjere nuk i kishte lejuar varferia, te zevendesonin kasollen me kater faqe mur. Ndersa shtepia e sekretarit shquante, si shtepia e beut ne Myzeqe. Fshati i reklamuar me aq buje si me i miri, shtrihej permes kodrave shkembore. Gjashte mije metra nga jugu ne veri. Tre mije metra nga lindja ne perendim. Ndersa grate ngarkonin bucelat me uje tek burimi dy here ne dite. Me veshtiresi ngjitnin te perpjetat e shkembore. Me veshtiresi perballonin nevojat e famijve. Perroi i thelle e ndante ne dy pjese. Ne behar merzenin lopet. Ne dimer nga vershimi i ujrave ishte i pakalueshem. Ishte fshati i partise, me i bukur nga qyteti! Me te cilin sekretari ishte krenuar. Por nuk mund te krahasohej me fshatin e ndertuar nga gjysherit ne pllajen e Moraves. Shtepite e te cilit ishin me dy kate, te vendosura ije ne ije te njera tjeters. Ndersa rruget e kalldremuara e pershkonin tej e tej ne do lagje. Ne qender ishin krojet dhe rrapi shekullor, ne hijen e te cilit burrat benin kuvendet. Prane krojeve ishin kafenete dhe dyqanet me artkuj ushqimore. Ne do familje kishte bae me peme frutore, Shtepite ishin njera me e bukur se tjetra. Bukuria e krijuar nga dora e njeriut, ishte harmonizuar me bukurine qe kishte falur natyra. Pjeresia harmonike e pllajes dhe kodrat qe e rrthoninme gjelberim gjithvjetor kishte pamjen e qendres turistike. Ndersa fshati i partise s'ishte as njeren as tjetren. Kuvendi i burrave ishte zevendesuar me mbledhjet e partise. Ne grupin e zgjedhur benin pjese Binaku me shoket e tij. Kryeplaku izevendesuar me sekretarin e partise bente lidjin. Ne doren e te cilit kishte jeten e sojnikasve. Per shkak te detyres mund bente me shume miq se kundrshtare. Por ndodhi, sojnikasit e perzune si te padenje. Pasi u liruan, Gezimit iu kujtua momenti i grindjes me djalin e kryetarit, per itjanet e grave, perballja me sekretarin. Kemi ardhur ne kohen, - tha Gezimi, qe mendojme dhe veprojme ndryshe nga periudha e feminise. Duke qene se s'kishin per te ngrene, as trurin se ushqenim per te mesuar me shume. Megjithse as sot s'kemi mundur te bejme ndryshimet qe duhen. Perjashtuar te disa gjerave te vogela, te cilat jane te pamjafueshme. Per te jetuar me mire duhen mjete materiale, qe s'i kemi. Ne rast se do te kishim shtepine me mobiljet e nevojshme, ushqimin, veshmbathjen dhe tregun per tu furnizuar, barazia do te ishte krenari. C'kuptim ka barazia e enderruar, kur e kemi barkun bosh. Me perjashtim te udheheqjes qe, edhe parcelat me peme frutore i ka te veanta. Ne shkolle mesuam fillozofine e jetes, - tha Bardhi, menyren si mund te sigurohet mireqenia. Por lufta qe i behet mendimit te kundert eshte e tejskajsheme.
141

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Njerzit detyrohen te heshtin. Ne kushte te tilla prodhimi nuk mund te rritet. Mendimi i pranuar eshte ai qe mbron barazine dhe lavderon partine. Mendimet etjera sjellin pasoja. Frika mpin inisiativen dhe nervin e punes. Ngushton horizontin. Nga mosbesimi qe ka njeriu ne vetvete, lind dyshimin, per te bere ate qe mendon se e ben me mire. Jeta e feminise megjithse e veshtire, kishte bukurine e saj. Ndonse vuajtjet nuk mund te harrohen. Pasi lane kujtimet e te shkuares, u perqendruan tek ngjarjet qe kishin ndodhur kohet e fundit. Mund t'iu them shume gjera, - tha Lulia. Sidomos per kerkesen qe beri Gezimi kur isha ne Ceki. Me vjen keq qe Bardhit nuk iu ralizua deshira, por doli me mire. Sa ishim ne shkollen e mesme, per Ermiren s'mund te them asgje. Edhe kur ishim atje dhe jetuam ne nje konvikt, s'mund te shprehem. Mardheniet midis nesh ndryshuan pasi u ndam dhe secila shkoi ne fakultetin e saj. Jam e lumtur qe ndarjen e beme pa shkak. Me kete dua te them, me von ajo e ndryshoi perfytyrimin per jeten. Shoqerine me vendeset e kishte te domosdoshme, por shoqerine e vjeter nuk mund ta harronte. Ne kete drejtim gaboi. E kerkova disa here ne konvikt, por se gjeta. Me von mesova rastesisht se ishte lidhur me dike. Mendoj se prandaj me kishte harruar. Nuk me vjen keq se me harroi si shoqe e vjeter, por e keqia qendron ne shperdorimin e vetvetes. Me te parin nuk perfundoi, me von jeta ne aventure nuk i eci. Tani kam marre vesh se eshte kthyer duarbosh, mbasi nuk vazhdoi rregullisht universitetin. Ne kete drejtim jam e kenaqur. Jo se perfundoi ne ate menyre, se ajo eshte drejta e saj. Por nuk u bera shkak qe Bardhin te lidhej me nje femer, te ciles s'i mungon bukuria, por i mungon ajo qe ka vlere me shume. Karakteri! Bardhi ndoqi me vemendje biseden e Lules, nderkaq iu kujtua kerkesa qe i kishte bere dikur Gezimit. Me qenese nuk kishte marre pergjigje e la ne harrese. Ndonse ne ast iu kujtua shikimi i saj, i cili e digji si zjarr. Kuptoi se qendronte ende ne zemren e tij dhe nuk e kishte harruar! Ne ate kohe kishte bere kerkesen i bindur qe e donte. Por ndarja kishte patur efektin e pikes se ujit, mbi buzet e thara nga etja. Dhe iu kujtua perseri shikimi miklues, me te cilen kishte kaluar aste te embla. - Iu falnderoj per gadishmerine qe treguat u pergjigj Bardhi. Ka rendesi qe kerkesa nuk ra ne vesh te shurdher. Per te tjerat mendoj se s'veproi mire qe braktisi shoqerine dhe neperkembi veten. Secili le te kruhet atje ku i ha. Me pas, Gezimi e citi Lulen te spjegonte problemin e dajes. Mbasi ne Sojnik ekziston mendimi se u shendosh nga te ushqyerit me mekate. Lulia mori fryme thelle. Nderkaq iu ngrit gjoksi nen tantellen e holle te fustanit qe e zbukuronte. Thashethemet mbi jeten e sekretarit gjat kohve te fundit kishin terhequr vemendjen jo vetem ne fshat. Duke qene me e informuar, mund t'iu tregoj si u shkarkua nga detyra. Mbasi me von, u burgos per agjitasion e prapagande. Familja e dinin ne burg, po nuk dinin shkakun. Mendonin se burgosja lidhej me shkarkimin nga fuksionet qe kishte ne qender dhe ne baze. E gjithe periudha eshte plenksur me telashe per ate, por telashet e familjes kane qene te skajshme.
142

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

....Pas gjashte muajve ne hetuesi ishte denuar. Familja eshte e gezuar qe nuk e pushkatuan, si disa te tjere. Mbasi ne ate kohe u pushkatuan, jo vetem ata qe u akuzuan per shperdorim te ekonomise ne permasa te medha, por dhe ata qe ishin shprehur kunder vijes se partise. Disa te tjere qe u akuzuan per gabime me te vogela, u denuar me afate te ndryshme burgimi. Para se te lexoja rastesisht letren e tij nuk kam ditur shume gjera. Ndersa diten qe m'u dha rasti te lexoja letren e tij mesova te gjitha te zezat. Perpara se te lexoja letres, perpara syve te mi doli jeta e tij e vuajtur. Vuajti gjat kohes qe jetoi ne mal me bageti. Por vuajti edhe gjat kohes si sekretar ne Sojnik. Mendoj se dhe sot vuan. Keto mendime i kisha perpara se te mesoja zhvillimin e gjyqit kunder tij. Kam mendimin se gjat kohes qe drejtoi punet e fshatit, sojnikasit i mbajti te bashkuar. Ndersa sot e shikoni si jane hasmeruar me njeri - tjetrin? Ndersa mendimi i fshatit tregon te kunderten, nderhyri menje here Gezimi: Sekretari gjat te gjithe kohes ka qene dinak. Kujtdo i bente lajka, ndersa tjetri kujtonte se e kishte mik. Kur e kuptonte kishte frike, se ne rast se i prishej qejfi, helmin e kishte si te neperkes. Keto cilesi e benin te urryer. Por nuk 'jane pak rastet kur eshte merre me fustanet e grave. - A e lexove letren? - Pyeti Gezimi. Na thuaj ndonje gje te rendeishme! - Gimi! Letren e lexova, por u pendova, mbasi u lemerisa. Pa e lexuar isha me mire. Nuk kisha mundesi t'i perfytyroja torturat qe kishin perdorur mbi trupin e tij. Gezimi pyeti perseri: - Pse e kane torturuar? - Ai u hkarkua nga detyra per probleme ekonomike. Ne kete drejtim gabimet e tij ishin te njohura! - Edhe une keshtu do te arsyetoja, ne qoftese nuk do te kisha lexuar letren. Ndersa ai nuk u burgos per gabimet qe kishte bere ne Sojnik, te cilat nuk ishin vetem gabimet e tij. Pavarsisht se ata qe jane ne krye ashtu e gjykuan. - Paska bere gabime te tjera? - Pyeti Bardhi, qe kishte heshtur. - Po. Ne akt akuze kishte dy nene. Njeri per agjitacion dhe prapagande, tjetri per sabotim ne ekonomi. Gjat seances se gjyqit ishte ngaterruar, me dashje ose qellimisht nuk e di, ne kohen kur i ishte pergjigje pyetjes se kryetarit te gjyqit, dyshoi dhe pezulloi gjyqin. Me pas u kthye ne qeli, te plotesohej hetimi. Kthimi ne qeli per tu rihetuar, nga hetuesat u konsiderua si dobesi e punes. Prandaj kishin zbrazur te gjithe inatin e njeriu primitiv. Qysh ne pyetjen e pare kishin filluar trajtim shtazarak. Me tortura kishin arritur derisa ti nxjernin thonjte nga gishtrinjt. Me pas doren ia kishin futur ne uje me kripe. Nuk me ka shkuar asnje here ne mendje, qe arsyeja njerzore te bjere aq poshte. Kete lloj trajtimi e kishin vazhduar. Mbasi kerkonin te tregonte agjentin me te cilin ishte lidhur. Informacioni qe kishte derguar operativi i zones, ne te cilin ndodhej hoteli, qe kishte fjetur disa net e dispononin, por ishte kufizuar ne pak rreshta ne te cilin thuhej: Eshte pare te shoqerohet me nje femer, nepunse e nje ambasade te huaj. Dhe asgje tjeter. Duke qene se informacioni ishte i pamjaftueshem pesembedhjeteditet
143

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

e para te hetimit, kishin qene te barabarta me hetimin qe u ishte bere luftetareve te lirise ne Shqiperi, nga oficeret e gestapos. Pas pyetjeve qe s'merrnin pergjigje, e varnin ne litar me koke poshte. Me pas i futnin koken ne vasken me uje ose e linin disa dite pa uje. Nga rrahjet dhe torturat ishte dobesua aqsa s'mund te leviste. Pas nje muaji menduan se do vdiste. Me von nderpren pyetjet dhe torturat 'njerezore. Ne spitalin e burgut pasi beri nje fare pemiresimi, e uan ne qeli te erret. Prangat ia shternguan sa iu enjten duart. Ndersa kembet ja futen ne atalle. Ashtu te lidhur kembe e duar e lane pese dite, pa uje dhe paushqim. Me von rifilluan pyetjet. Ne leter tregonte se ishte detyruar te tregonte, po 'fare, nuk spjegonte asgje. Kur u binden qe limoni ishte shtrydhur, vendosen ti japin fund hetimit. Me pas e uan ne sallen e gjyqit. Pas kater oreve trupi gjykues e denoi sapretenca e prokurorit. Me bashkimin e dy neneve u denua me 25 vjet heqje lirie. Pas burgosjes kishin filluar torturat e familjes. Nje nate te ftohte dimri policia nxori nga shtepia gruan dhe famijet qe gjeten brenda. Pasi i hipen ne kamjon me nje grusht plaka i larguan neper naten e zeze. Llahtar! Kur lexova ltren pyeta. Si eshte e mundur qe shteti i sotem vepron si ne mesjete? Duket e pabesueshme, por ka ndodhur. Jo vetem me familjen e dajes tim. Ju mund ta dini keshtu eshte vepruar me familjet e te denuarve per sabotime ne ekonomi. Me te gjithe ata qe punuan dhe sakrifikuan jeten per kete vend! Njeriu mund te gaboje, por njerezit duhet te jene te arsyeshem. Kur qytetari gabon, shteti s'duhet t'i neperkembe qytetaret e tij Disa minutave Lulia uli syt dhe s'foli. Me von, si te zgjuhej nga gjumi tha: I dashur Gezim! Nuk te kam treguar nje sekret, per te cilin mund te kem bere gabim, por ashtu e mendova. Prandaj sot kerkoj falje. Mbasi ne ate kohe arsyetova se duhej heshtur. Ndersa sot ndergjegjia dikton te kunderten. Duke qene se kam qene e stresuar, sot e ndiej te nevojshme. ...Nje dite ne klinike isha duke punuar. Nga puna intesive gjat dites isha shume e lodhur. Mezi prisja te mbaronte teteorrshi. Nje ast trokiti dera. Ndonje klient mendova dhe u pergjigja: Hyre! Nderkaq u futen dy civile. Njeri me anten nen sqetull, tjetri me duar ne xhepa. - Jemi te deges se brendeshme! - U prezantuan. Pasi i shikova mire, mendova se me ngaterruan: - Ndoshta me ngaterroni me ndonje person tjeter! - U pergjigja. - Jo, jo. A je mbesa e Demo Gurres, ishsekretari i partise ne Sojnik, partia eka shkarkuar nga te gjitha detyrat? - Per ty kemi ardhur! - Gjaku me shkoi ne fund te kembeve. U zverdha. Djerset e ftohta me mbuluan fytyren. Nuk thashe asgje, prita si ne ethe. - Kemi ardhur te njoftojme: Diten e diel ne ora 08. 00 te paraqitesh ne dege te brendshme tek shefi i zhdukjes se krimeve. Pasi njoftuan u kthyen, hapen deren dhe u larguan. Ditet deri sa erdhi e diela
144

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

isha si ne ethe. Mezi merja fryme. M'u pre oreksi. Nuk kisha vullnet te flisja. Ne pune shkoja, por beja kujdes qe gjendjen time shpirterore te mos e lija te binte ne sy te te tjereve. Ne kete menyre shkuan dy ditet e para. Diten e trete drejtori me pyeti: - Kam vene re, dika nuk shkon tek ty. Je e semur? Megjthse isha munduar, problemin ta mbaja sekret, si vura re, kisha tradhetuar veten. Ate dite drejtorit nuk i tregova. Me nje argument 'fardo u justifikova. Edhe ai nuk u interesua. Me pas vazhdoi gjendja e rende psiklogjike. Fytyren vrazhde dhe e pavullnetshme. Ecja duke m'u marre kembet. U tjetersova! Kur me flisnin s'degjoja. Kush me pyeste, vonoja t'i ktheja pergjigje. Nga asti ne ast prisja te me arrestonin. Disa ore me pas mendoja ndryshe, isha e sigurte se s'kisha kryer asnje lloj krimi. Dhe ja, nje ze brenda vetes me tha: Poqese te kane vene ne maje te kalemit, nuk e kane te veshtire te sajojne do alibi, prandaj rri e qete. Ne kete menyre vazhdova te arsyetoj deri diten e diel. Ne mengjes shkova si e dehur tek shefi i zhdukjes se krimeve. Isha teper e tensionuar. Me dhimbte koka, veshet me zhurmonin, kembet i hidhja kuturu, isha e pavullnetshme. Te zyra trokita ne dere me zemer te dridhur. Pas pak degjova, dikush tha hyre! Kur hyra doli nje femer e skuqur ne fytyre. Per pak me pushoi zemra. Ne astin qe shefi tha ulu, isha zverdhur deri tek thoi i kembes. Ne fytyre me ran djerse te ftohta. Nxora shamine t'i fshij, nderkaq vura re, ai me shikonte me vemendje. M'u kujtua letra e shkruar nga kushurira kur isha ne Ceki. Atehere zemra filloi te rrahe me force. Duke u dridhur pyeta veten: Pse ka thirrur diten e diel? U bera gati t'ia jap te qarit. Nderkohe shefi ngriti koken nga shkresat mbi tavoline. Pasi me shikoi uli syte. Filloi ti binte tavolines me majen e lapsit. Me shikoi perseri duke mbajtur syte gozhde mbi mua. Me pas u ngrit nga karrikja. E mjera thashe me vete! C'duhet te bej! Pasi me bleu mendjen u ul perseri. Trupi mu dritherua sa m'u ngjeth mishi. Me dukej se po me fshikulloi nje ere e ftohte akull. M'u moren mente. Fillova te mendoj per gjithka. Kryesisht per nderin. Ne ate ast vdekja me dukej me e embel. Ndersa shefi qendronte pas tavolines, pa levizur. Me koken ulur dika mendonte. E ku nuk me shkoi mendja? Ne aste te tilla mendja shkon kudo! Por si ne fillim deri ne fund qendron tek e keqia. Keta jane xhelate mendova! Me mbertheu paniku. Dhe jetova ne nje tmerr pa fund. Neper libra kam lexuar shume gjera, midis tyre, per jeten dhe punen e njerzve qe merren me punet e sigurimit. Te them te verteten, disa me kane lene mbresa, per zotesine qe tregonin ne zgjidhjen e problemeve shume te veshtira. Ne pergjithesi per kete kategori s'kam patur as do ta kem ndonje lloj simpatie. Per te tjeret s'mund te prononcohem. Ne kete drejtim bindjen time e kishte forcuar kusherira kur shkruante: Operativi shfrytezoi nje fjale dhe me futi ne shtrat, nga ajo nate qendroi nje jave me mua. Me pas gjeti shkakun, u largua pa dhene ndihmen qe kerkova.
145

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

Te gjitha i perfytyrova ne astin qe isha perpara shefit te zhdukjes se krimeve. Te cilin e urreva! Megjithse urrejtjen nuk e njoh. Por kur paraqitet e tille, si oficeri qe bente punen e operativit, njerez te tille duhen urryer. Nderkohe shefi levizi nga tavolina. Me mori lumi, thashe me vete, fillova te dridhem. Ndersa ai futi duart ne xhep, filloi te shetise nga tavolina tek dritaria karshi dhe anasjelltas. Perpunon ate qe ka menduar. Isha ne hall! Si duhej bere? Te rrahurat e zemres u rriten. E shikova veten si qengjin ne gojen e ujkut. Nuk reagova. As ai nuk foli. Nuk e di sa vazhdoi kjo situate, nga frika, ndoshta me shume nga inati qumeshti i nenes kishte ardhur ne maje te hundes. Me pas s'm'u durua. Shoku shef! Theksin e vura tek fjala shok, e cila tingelloi e ashper. Nuk e di nga me erdhi, qe u tregova aq trime. Nderkaq qendroi ne vend. Hoqi doren nga xhepi dhe priti. Me shikoi ne sy. Ne kete ast me trime nga une s'mendoj se kishte te tjere. Shikimin e tij e ndoqa me perbuzje. - Kam nje ore qe pres ne zyren tende. Me thoni! Pse me kini thirrur? Shefi u kthye menje here perballe. - Nuk e kupton? Femrat si ti duhet te jene te zgjuara! A e shikon qe edhe sot kam ardhur ne pune? Detyra qe me ka ngarkuar partia me detyron te punoj do dite. Edhe te dielen! Nuk guxova t'i pergjigjem. Por nuk me vinte mire te heshtja. Qendrova ne pritje, ne gjendje apatie. Sikur isha ne tjeter bote. Me pas tha: Ti je mbesa e Demo Gurres, partia u tregua e pakursyer dhe e ngriti ne majen me te larte! Ndersa ai kujdesin e saj ia shperbleu me tradheti. Dajen tend partia e konsideroi si antarin e saj me te devotshem. Ndersa ai ra ne prehrin e grave te shthurura. Pa ruajtur partine dhe sekretet e saj dhe ia dhuroi si shperblim prostitutes, qe ka ardhur ne vendin tone dhe e futi ne lak. Ai ka shitur interesat e patitise se ishte kuader i paformuar. Per kete te kam thirrur. Te te njoftoj, sesi antare e partise duhet te jesh e kujdeseshme. U kuptuam!? Por duhet te keshp arasysh, partia shikon ne do drejtim. Ne rast se do veprosh ne dem te saj, qenia jote ne gjirin e saj do te shikohet seriozisht! Uli koken dhe, nuk tha asnje fjale. Dola nga zyra pa e pershendetur. Ne koke me peshonte nje ngarkese e madhe psikologjike. Trupi ishte helmuar deri ne kocke. Sa dola ne rruge arrita te shquaj dika te bardhe, ne qiellin qe nxinte. Ne koken time mbizoteroi rrokopuja. Vazhdova te ecij ne rruge si e verber. Isha e pavetedijshme. Trupi dhe shpirti ishin te thermuar! Ne ate ast koha per mua kishte mbetur ne vend. Asgje s'me lidhte me realitetin. Ndersa brenda qenies sime, shefi thurte skena makabre. Nderkaq kohen e ndava ne dysh: Njera ishte pjesa e erret, ne te cilen ai ndodhej brenda saj me nje lloj lodhje marramendese. Ishte ne mendyshje here e forte e here e squllet, aq sa ne do moment ndronte forme. Ky mund te ishte asti me i pershtatshem, qellimin t'a kthehente ne vendim. Ne ate ast ne balle iu krijua nje re mjerane. Nisi te flase. Tregoi dika te
146

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

rendomte, per te marre pak zemer. Ne kete kohe me kaploi ngasherimi, dhe u mbyta ne lote. Me zemren te renduar nga dhembia, vura re shpirtin e tij te zi. Ndersa ne fytyren e tij njeriun pashpirt. Vendosa te largohem sa me shpejt nga zyra e perbindshit. Me pas trupin ma mbuluan mornicat. Nderkohe nje ze tha: Ruaju. Duke qene prane se liges duhej te vrapoja pa humbur kohe. Nuk mund ta perfytyroj astin kur u futa ne shtepi. Me kujtohet asti kur u shtriva ne krevat, ndersa kur u zgjova syt i kisha te enjtur. Ne pjesen tjeter ishte shpresa. Kujtova vargun e gjate te diteve ne Sojnik, te cilat me kishin torturuar shpirtin, deri sa ia arritem qellimit. Ky ast me beri te forte. Kishin kaluar shume dite, ne bisede me nje shoqe tregova ngjarjen qe kishte ndodhur me operativin e zones. Fola mbi torturat qe i ishin bere dajes dhe denimin e tij. Te gjitha, sikur i kisha lexuar ne nje roman policesk. Nderkohe kaluam nga njera bisede ne tjetren. Me pas fjalen e solla perseri tek te denuarit, ne rastet qe ne sallen e gjyqit s'ndodhen familjaret dhe e pyeta: - Si mund te informohen per akuzen, mbrojtjen dhe deshmitaret? Pasi shkembyem mendimet tha: - Disa njerez, per ngjarje te tilla, informacionin e marin ne gjykate. Atje lexojne proces verbalin, qe eshte mbajtur gjat seancave gjyqsore. Praktiken e konkretizoi me nje shembull te komshies, e i kishte folur per nje te afermin e saj. Biseden e vazhdova per te mos lene te kuptohej, qe ishin hallet e mia. Mendova padashje mund te me bente objekt. Me von do te ndizej lufta e klasave. Jam e bindur te besoj se njerzit jane te prirur pas se mires. Por, ka nga ata qe, lumturine e kerkojne tek fatkeqesia e te tjereve, tha Lulia dhe vazhdoi. Pas disa diteve u qetsova. Por fjala e shoqes per proces verbalin nuk me doli nga mendja. Qendrova gati nje jave ne medyshje. Ne fund vendosa. Dukeqene se gjyqi i dajes ishte bere ne Tirane, mbasi atje kishte bere krimin, shkova ne gjykate. U prezantova dhe tregova arsyen pse kisha shkuar. Ndodhi qe nje nga sekretaret me njifte. Dikur i kisha kryer nje sherbim, qe ia kishin marre persiper. Nderin qe i kisha bere s'e kishte harruar. Pa ia kerkuar me ndihmoi. - Po te jap librin e proces verbaleve tha. Lexoje, kur te mbarosh me thuaj! Fillova ta 'fletoj duke m'u dridhur duart. Ajo e vuri re, dhe m'u afrua. - C'fare e ke te denuarin? - Te shikoj te emocionuar! Nuk munda t'i pergjigjem. Edhe ajo nuk kembenguli. Mori librin e proces verbaleve dhe filloi e fetonte. Pasi e gjeti tha: - Ja ku eshte, lexoje! Dhe shkoi perseri ne tavolinen e saj. Proes verbali ishte ndertuar sipas pyetje - pergjigjeve te trupit gjykues. Atje lexova: Kryetari i gjyqit: Sa kohe kishe qe njifje femren, me te cilen fjete naten e pare ne hotel? Pergjigje: Ate dite kisha ardhur ne Tirane i lodhur. Pasi zura hotelin, fjeta gati dy ore. Duke qene i merzitur, me Sekretarin e pare te partise se rrethit, mbasi me shkarkoi nga fuksionet: antar pleniumi dhe antar i kshillit popullor, vendosa te
147

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

ankohem ne Komitetin Qendror. Kur dola ne koridor vura re nje femer, e cila qendronte me shpine nga ana ime. M'u duk si e njohur, i shkova prane. Pasi i vura doren ne sup, ajo u kthye perballe. Me fal thashe, te mora per nje te njohuren time. Ndersa ajo u tregua e njerezishme. - Mos u shqeteso. - Te gjithe gabojme. Ndodhi femer e muhabetit. Kur e kuptoi se isha i merzitur, u tregua e pakursyer per te ma larguar. Nga veprimet m'u fut ne shpirt. Ne ate moment u tregua aq e ilter, sa s'munda t'a krahasoj me asnje femer te njohur. U ndjeba mire kur me perkedheli sedren. Nderkaq biseden e konsideruar te sinqerte, vazhdova te shoqerohem pa patur dyshim. Edhe ajo u tregua e pakursyer. Me von e ftova te pinim kafe ne barin prane. Nuk ma prishi, zume nje tavoline. Ne kete kohe biseda u be me e kendshme. Nga te panjohur u afrua te pinim kafe. Dhe ast pas asti stresi filloi te largohej. Ne kohen qe u ndjeva i liruar prej tij, m'u lirua gjoksi, i cili s'ma shtergoi fytin. Pasi e pash veten te liruar nga ngerit, ngrohtesia e saj me ngushelloi. Ishte e uditshme, fjalet e mira nepermjet menyres si komunikoi m'i injektoi ne tru. E po njeriu tek fjala dhe tek veprimet njihet, nese eshte dashamires ose jo!... Kryetari gjyqit: C'ndodhi me pas? A e vazhduat miqesine e sapofilluar? Pergjigje: Zoti kryetar! Une nuk e dija qe ajo ishte oficere ne sherbim te zbulimit te fshehte jugosllav. Ajo ishte shume e pregatitur. Nga gjuha, qe mund te dyshoja, e fliste rrjedhshem. Nga ana tjeter, afiniteti dhe respekti, qe tregoi ne shume aste, me largoi nga do dyshim, qe mund te me kompromentonte. Me von kuptova pakujdesine time. Por ishte von, ne provokimin e pare kisha rene ne prehrin e saj. Ne ate kohe kisha arritur ne perfundimin, mund te jete nga ato femra, qe kerkon te gjeje kenaqesine e munguar. Pasi pime une konjak, ajo uiski me akull, disa aste me von filloi te ankohej nga te prerat ne stomak. Nderkaq kerkoi ndihme. Do te te oj ne spitale thashe. U bera gati te dilja, per te marre taksine. Jo, jo tha, dua te shtrihem diku. E ova ne dhomen e hotelit. U kujdesa per gjithka. Mos u shqeteso, pas pak do te ndihem me mire. Nderkohe mbylli syte. Pas disa minutave vura re fytyren e saj me are te kuqe. Si eshte e mundur, pyeta veten. Por e fjeta mendjen, mbsi mendova se dhembjet mund t'i sillte alkooli. Nderkohe mendova grate qe vishen me rroba te bukura jane zonja. Si e tille ajo e kishte fshehur epshin, pas nje maske te persosur ndershmerie. Gjysme ore me von ishte ne gjendjen e pare. Nuk u ua, por kerkoi ti shkoja prane. Zgjati duart dhe. - Eja tha. Tani jam me mire! Kryetari i gjyqit: Gjat bisedave, per fare folet. Pyeste ajo, apo ti ia tregove ne mirebesim? Pergjirgje: Zoti kryetar! Nga asti qe kerkova te takohem me Sekretarin e pare, ndersa ai nuk pranoi. Ne ndergjegjen time indiferentizmi i tij peshoi rende. Ne kulmin e deshperimit mberrita ne Tirane per te takuar shokun Vetetima. Ate dite nuk munda, vendosa te pres. Ndersa punimet e pleniumit i kisha do ast perpara syve. Diskutimet e te caktuarve, me vinin ne vesh si zhurma e arrzave ne koshere. Ne keto
148

Ibrahim Xhuveli

Shkelqimi dhe mjerimi e shokut Demo Gurres

kushte zemerimi , u ndjeva i revoltuar dhe i ofenduar. Ne gjendjen e rende psikologjike, fjalet e ngrohta kishin bere efekt. Ne keto kushte, pak nga inati, pak nga alkooli, i plotesova kerkesen. Kryetari i gjyqit: Nuk te vriste ndergjegjia, ishe duke bere krim? Per te cilin do te denohesh rende! Je vene ne sherbim te agjententes se huaj, e cila se ka per gje, infrmacionin t'a blej me trupin e saj. Ti qe e shite, u bere i padobishem per vendin tend! Nga kerkesa e llogarise u bere armik i partise! I pandehur! U perpoqe te demtoje partine, por gjithka e ke bere per koken tende. Prandaj do te peshoje rende damka e tradhetise. Vendin e ke ne kosh te plehrave. ....Nga e gjithe seancave e gjyqit, perfytyrova skenat gjat gjykimit. Nga te cilat m'u coptua zemra. Kush e mendonte, sekretari qe kishte udhehequr partine nje kohe te gjate, te binte ne gracken qe i ngriti femra spiune? Nga njerez te medhenj kam lexuar : Ai qe tradheton, ben mekat ndaj atdheut dhe familes. Nderkaq m'u kujtua Dante. Kur shkova ne shtepi shikova nje ilustrim te Viliam Blake per Komedine hyjnore, mendova Ferrin, Purgatorin dhe Parajsen. Dante i krijoi, per te bere ndarjen e do te vdekshmi, sipas meritave. Rreth meje u krijua nje realitet, ndryshe nga ai qe kisha menduar. Realitetin qe perfytyrova e quajta real, mbasi gjykova pa kompleksin e mjegullimeve te para. Tani jam ne gjendje, te mendoj se vellai i nenes sime meriton Ferrin. Nderkaq Lules iu dritherua zemra. Gezimi vuri re ndryshimin e saj qe, me nje lloj nervozizmi u be gati te ohej. - A mund te shkojme tek shkolla tha, atje kemi kujtimet e pashlyera te rinise sone? Nderkohe Lulia me Bardhin miratuan kerkesen. Pas shume viteve vune re ndryshimet ne mjediset e shkolles, ndersa dardhes se drejtor Mando Qorrit kishin filluar ti thahen deget. Nerkaq Lulia perfytyroi te kaluaren. Pas mbeshtetjes ne supin e Gezimit, filloi ti rrihte zemra. Per vajzat ishte e ndaluar te merrnin inisiativa te tilla. Bolonja, mars 2009 Vlore, Janar 2010

149