P. 1
Στοιχεία-για-την-εργατική-τάξη-στην-Ελλάδα-σήμερα

Στοιχεία-για-την-εργατική-τάξη-στην-Ελλάδα-σήμερα

|Views: 21|Likes:
Published by Etero Foto

More info:

Published by: Etero Foto on Aug 07, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/27/2014

pdf

text

original

Θεόδωρου δεοδώρου

H.
στοιχεία
κκδοτική
ομαδα
εργασ ια
γ;α την εργατική
ταζη
στην ελλαδα
I
σήμερα
'Αφιερώνεται
Στη μνήμη των θυμάτων
τής στρατιωτικοφασιστικής δικτατορία
Πρ λογο 
Ή γνώση για τή συγκρότηση των τάξεων πού συνθέτουν
τήν έλληνική κοινο^νία είναι νομίζω τό ταό άπαραίτητο μέσο
γιά τή χάραξη σωστής πολίτικης, Ιδιαίτερα στ'ις στιγμές πού
σήμερα ζοΰμε.
Ή σκέψη αυτή κι ή παρότρυνση του Καθηγητή της Πολιτι­
κής Επιστήμης στή Νομική Σχολή του Πανεπιστήμιου της ’Α­
θήνας κ. Χαρίτωνος Κοριζή νά προχωρήσω σέ μια έργασία
σύνθεσης γιά δσα παρατηρούσα ν’ άφοροΟν τή σημερινή έλλη­
νική έργατική τάξη μέ όδήγησαν στό νά καταπιαστώ μέ τά
συγκεκριμμένα θέματα πού περιέχονται στό βιβλίο αότό.
'Όμως πρέπει ξεκάθαρα νά τονίσω πώς αύτή ή έργασία
δέν θά γινόταν άν ή δουλειά μου δέν μέ είχε φέρει πολύ κον­
τά στούς έργάτες. Γιά καλή μου τύχη σέ σημαδιακά χρόνια,
στά 1973 καί 1974, συνεργάσθηκα στενά μέ πολλούς έργαζό-
μενους και μέ όρισμένα έργατικά σωματεία, ποϋδειχναν πρα­
γματικό ένδίαφέρον γιά τά έπαγγελματικά ζητήματα του κλά­
δου τους. Τή μεγαλύτερη συνεργασία τήν είχα μέ τούς έργα-
ζόμενους στά τρόλλεϋ.
Περιττό πάντως νά λεχθεί πώς ή έξέταση τών ζητημάτων
πού Μχουν σχέση μέ τήν έργατική τάξη στήν σημερινή Ελλά­
δα, δέν μπορεΐ νά όλοκληρώνεται μέ τό βιβλίο τοΟτο μόνο.
Τά μειονεκτήματα της σημερινής έλληνικής έργατικής τά­
ξης, δέν τά παραγνωρίζω, δπως δέν τά παραγνωρίζει κι ή Ι­
δια στήν πλειοψηφία της. Στό βιβλίο έπισημαίνονται έπίσης
βασικές καταστάσεις άντιφατικότητας, στον οίκονομικό καί
τόν -πολιτικό τομέα, μέσα στ'ις όποιες ζεΐ καί κινείται τούτη τή
στιγμή ή έλληνική έργατική τάξη.
"Ομως δεν άναιροΰνται άπό αύτά οί δυνατότητες πού ot
"Ελληνες έργάτες έχουν, καί, προ παντός, δέν Αναιρείται μέ
τίποτα ή μεγάλη Ιστορική άποστολή τής τάξης τους.
Θ.Ε.Θ.
Υ.Γ. Τό χειρόγραφο τής μελέτης κλείσθηκε στις 19 τοϋ
Όκτώδρη 1974. Πάρθηκαν δμως ύπ’ δψη καί τά σημαντικότε­
ρα γεγονότα καί στοιχεία πού σημειώθηκαν μέχρι τήν 1.12.74.
β
Ε ίσ α γ ω γ ή
1.—- Ό ρ ι ο μ ο ς τής έ ν ν ο ι α ς «τ ά f ιρ>.
«Τάξεις ονομάζονται μεγάλες ομάδες άνΰρώπων, πού δια-
κρίνονται άπ τη Μοη τους στο ιστορικά συγκεκριμένο σύστημα
τής κοινωνικής παραγωγής, άπ τή σχέση τους (nob κατά Ινα
μεγάλο μέρος βασίζεται και διατυπώνεται οε νόμους) πρός τά
μέοα παραγωγής, άπ ιο ρόλο τους στην κοινωνική οργάνωση τής
έργαοίας, καί, επομένως, άπ’ τον τρόπο είσπραξης και το επίπε­
δο τον μεριδίου τον κοινωνικού πλούτον που δια&έτονν. 01 τάξεις
είναι ομάδες άη}ρώπων, πού ή μια μπορεϊ νά ιδιοποιείται την
έργαοία τής άλλης έξαιτίας τής διαφορετικής {ϊέσης τους ατό συγ­
κεκριμένο σύστημα κοινωνικής οικονομίας».
Σ’ αυτό τον έπιατημονικό ορισμό τον Β. 1. Λένιν διατυπώ­
νεται ακριβώς ή έννοια τής τάξης.
2. 'Η έ ρ γ α τ ι κ ή τ ά ξ η.
Στις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής έχουν διαμορφω-
ϋεϊ, δπως είναι γνωστό, δυο βασικές τάξεις. Ή τάξη των αστών
(καπιταλιστών), που άποτελεϊται απ’ τους ιδιοκτήτες των μέσων
παραγωγής τής καπιταλιστικής οικονομίας, κι ή τάξη των έργα-
7
τών, πού τήν άποτελονν δοοι δεν είναι Ιδιοκτήτες τών μέσων
παραγωγής τής καπιταλιστικής οικονομίας, που δμως παίρνουν
Άμεσα μέρος στην προ παρασκευή και στην πραγματοποίηση τής
υλικής παραγωγής έκμισϋώνοντας την εργατική τους δύναμη
και 7του με τήν Ιδιότητά τους αυτή γίνονται παραγωγοί υπερ­
αξίας. Φυσικά, ανάμεσα στις δυο αυτές δασικές τάξεις υπάρχουν
στην καπιταλιστική κοινωνία κι άλλες ενδιάμεσες.
Άτι τή θέση πού ή άστική κι ή έργατική τάξη κατέχουν
στό καπιταλιστικό σύστημα παραγωγής, απ’ τή σχέση που αυτές
έχουν μέ την Ιδιοκτησία ατά μέσα παραγωγής, και τέλος απ’ το
μερίδιο τον κοινωνικού πλούτον που ή κά&ε μιάι τους απολαμβά­
νει όρίζουμε την άστική τάξη σαν έκμεταλλεντρια καί την έργα­
τική σαν έκμεταλλευόμενη. Στό σημερινό μονοπωλιακό στάδιο τον
καπιταλισμόν ή άστική τάξη διακρίνεται σέ μονοπωλιακή και μη
μονοπωλιακή.
Ή σύγχρονη έργατική τάξη οέ παγκόσμια κλίμακα όχι μόνο
έχει αυξηθεί αριθμητικά, άλλα μέ την επιστημονική και τεχνι­
κή ανάπτυξη έχει ανεβάσει, συγκριτικά μέ τις προηγούμενες έπο-
χές, σέ σημαντικό βαθμό τό πνευματικό και πολιτιστικό της έπί-
πεδο.* Ή ανάπτυξη τής έργατικής τάξης στϊς σημερινές συν­
θήκες είναι ένα φυσικό φαινόμενο που ακολουθεί τις σννεχώς
αναπτυσσόμενες παραγωγικές δυνάμεις και πού τονίζει τήν ανάγ­
κη για τήν αλλαγή τών παραγωγικών σχέσεων, καθώς κα'ι τό
ρόλο τής έργατικής τάξης στην άναπόφευκτη αντή αλλαγή-
* 'Ορισμένοι συγγραφείς θεοφοΰν πώς στίς ανεπτυγμένες καπιταλι­
στικές χώρες καί μέσα στις συνθήκες τής έπιστημονικοτεχνικής έπανάστασης
ή έργατική τάξη περιλαμβάνει στους κόλπους της άκόμα καί τεχνικούς δψη-
λής ειδίκευσης κι άτομα πού ζοΰν % - ' τήν προσφοράπνευματικής μισθωτής
έργασίας, πού μέ τήν ιδιότητά αύτή είναι παραγωγοί ύπεραξίας. Γιά τούς
συγγραφείς αύτούς ή έργατική τάξη άποτελεΐται απ’ τό σύνολο τ<δνμισθω­
τών πού παρεμβαίνουν άμεσα στήν προπαρασκευή καί στήν πραγματοποίηση
τής Ολικής παραγωγής καί μ’ αύτή τήν ιδιότητα γίνονται παραγο>γοΙ ύπε-
ραξίας, χωρίς οί ϊδιοι νά καρπώνονται τίποτα άπ’ αύτή.
3.— Ή 'Ε λλάδα, υ π αν άπ τ υ κ τ η χ ώ ρ α υ­
π ο δ ο χ ή ς ξ έ ν ο ν κ ε φ α λ α ί ο υ — Ή
ο ν γ κ ρ ό τ η ο η τή ς ε ρ γ α τ ι κ ή ς τά­
ξ η ς κι ο ί ά λ λ ε ς ο μ ά δ ε ς έ ρ γ α ζο-
μ έ ν 0}ν.
Ή ’Ελλάδα, κράτος οικονομικά καθυστερημένο, βρίσκεται
στην περιφέρεια τον διεθνούς καπιταλιστικού συστήματος.
01 καπιταλιστικές μητροπόλεις άνάϋεταν κι έξακολονθονν
και σήμερα ν άναϋέτουν στις κυρίαρχες τάξεις τής χώρας μας
την εκπλήρωση διπλού ακοποϋ. Την ανεμπόδιστη παραχώρηση
στη διάθεσή τους τοϋ γεωπολιτικού χώρου που κατέχει ή 'Ελλά­
δα σαν κράτος και ταυτόχρονα τή βοηθητική γι αυτές λειτουργία
ιον ελληνικού καπιταλισμόν μέσα στα πλαίσια τοϋ παγκόσμιον
καπιταλιστικού συστήματος*
* Ό Γιάνης Κορδατος παρατηρεί πολύ εδστοχα, στήν «Ιστορία τού
ΈλληνικοΟ ’Εργατικού Κινήματος» ($' Ικδοοη, ’Αθήνα 1956) σελ. 14 - 1δ,
τά ίξής: «όταν ίίνοιξαν τό κανάλι τοΟ Σουέζ (1869) καί 6 ισθμός τής'Κο-
ρίνθου (1893), δημιουργήθηκαν εβνοϊκές συνθήκες γιά τήν ανάπτυξη τοΰ
ΙλληνικοΟ καπιταλισμού. Έξαιτίας πού ή Ελλάδα ήταν τό γεφύρι στίς συγ­
κοινωνίες Δυτικής Εύρώπης καί ’Ανατολής, τό ξένο κεφάλαιο (κυρίως τό άγ-
γλικό) μέ δάνεια καί μέ πολιτικές επεμβάσεις προσπάθησε νά κηδεμονεύσει
πολιτικά, καί οικονομικά τήν 'εθνική μας οικονομία. ’Εξάλλου οί “Ελληνες
κεφαλαιούχοι τού έξω Ελληνισμού συνεργάζονταν στενά μέ τό ξένο κεφά­
λαιο. Οί "Ελληνες έμποροι παντού (Μικρασία, Αίγυπτο, Βαλκανική, Νότια
Ρωσία) κάνανε εξαγωγή άπό πρώτες ύλες καί δημητριακά (βαμβάκι, σι­
τηρά κλπ.) καί φέρνανε στήν Τουρκία, Ρωσία, Αίγυπτο, Βαλκανική τά βιο­
μηχανικά ε’ίδη τής Εύρώπης, Αύτός ήταν γιά πολύ καιρό — κοντά Ινας
αίώνας — δ ρόλος των Ιλλήνων έμπορων τού έξω Ελληνισμού καί ίσαμε
ένα σημείο καί 6 ρόλος των έμπόρων τής 'Ελλάδος. ’Από τόν τέτοιο ρόλο
τού έλληνικού έμπορικοΰ κεφαλαίου άναπτύχτηκε καί ή έλληνική ναυτιλία
(εφοπλιστικό κεφάλαιο). Παράλληλα άρχισε καί ή έκμετάλλευση τής έσω-
τερικής έλλαδικής άγορας καί ή Ανάπτυξη παραγωγής άπό ε’ίδη έξαγωγής
(καπνού, σταφίδας, λεμονιδν κλπ.)...
Άπό τήν αιτία αύτή εύνοήθηκε πρώτα ή ανάπτυξη τού εμπορικού κε­
φαλαίου, παράλληλα τού εφοπλιστικού καί κατόπι τού χρηματιστικοΰ, πού
εξυπηρετεί τις πιστωτικές ανάγκες τού εμπορικού καί τού έφοπλιστικοδ κε­
φαλαίου.
Τό βιομηχανικό κεφάλαιο άναπτύχτηκε τελευταίο. 'Όπως είδαμε, δέν
υπήρχαν πρώτες δλες, οΰτε έσωτερική καταναλωτική αγορά. Κι άκόμα οί
συγκοινωνίες τής ξηρϊς ήταν πρωτόγονες καί ή τεχνική καθυστερημένη. Κά­
9
Τό ξένο κεφάλαιο, σε συνεργασία με τη ντόπια χρηματιυ*.
κη ολιγαρχία, εκμεταλλευόταν, κι εξακολουθεί μέχρι σήμερα νά
εκμεταλλεύεται, στο μεγαλύτερο 6α!)μυ πον γίνεται, τους οικονο­
μικούς πόρους τής χώρας, τις πρώτες της νλες, τό εργατικό δυνα­
μικό κλπ. *
τω άπό τις συνθήκες αύτές ο! ελληνες κεφαλαιούχοι δίσταζαν νά διαθέσουν
τά κεφάλαιά τους σέ βιομηχανικές έπιχειρήσεις.
Έτσι δ ρόλος τού ελληνικοί) κεφαλαίου γιά μιά μεγάλη περίοδο ήταν
έμπορομεσιτικός, δηλαδή παρασιτικός μέσα στή συνολική λειτουργία τού δι­
εθνούς καπιταλισμού».
Ό Θανάσης X. ΙΙαπαδόπουλος στό άρθρο του «Γύρω στά «Ελληνικά
Συντάγματα» καί τή Συνταγματική μας Ιστορία (περιοδικό «Σύγχρονα Θέ­
ματα-, άριθ. 3, Μάρτης 1972) σημειώνει επίσης (σελ. 115) : «μέχρι σήμερα
παρόλο πού στό μεταξύ εχει αναπτυχθεί μιά σημαντική εγχώρια βιομηχα­
νία, ο! συνθήκες οικονομικής, στρατηγικής κι ιδεολογικής εξάρτησης δέν
άλλαξαν στήν ουσία. ’Αλλά έκλεπτύνθηκαν καί τελειοποιήθηκαν οί μέθοδοι
κι <οί τεχνικές σέ βαθμό πού νά γίνονται αδιόρατες μέσα στήν καθημερινή
αλληλουχία Ασύμμετρων γεγονότων. Πιστεύω, λοιπόν, πώς δ κύριος καί βα­
σικός χαρακτήρας τής (οργανωμένης) έλληνικής κοινωνίας βρίσκεται στήν
περιφέρεια του εύρωπαϊκού (παλιότερα) καί τοΰ παγκοσμίου (σήμερα) κα­
πιταλισμού·».
Κι δ Νίκος Φυρούκης, στό βιβλίο «Ιστορικός χώρος καί Ελλάδα» (α'
έκδοση, ’Αθήνα 1973), γράφει ανάμεσα στ’ άλλα πώς «δ πάροικος έμπορος
τής Βιέννης καί τής ’Οδησσού, τού Λονδίνου καί τής Τεργέστης είναι οργα­
νικά καί άδιάρρηκτα συνδεδεμένος μέ τις εξελίξεις στήν παραγωγή καί στις
παραγωγικές σχέσεις τής πατρίδας του... ’Αλλά οί άστοί των παροικιών
ίήταν δεμένοι καί μέ τήν παγκόσμια άγορά. Δ έ ν ή τ α ν ά σ τ ο ί
( κ α π ι τ α λ ι σ τ έ ς ) ε π ε ι δ ή ή τ α ν έ μ π ο ρ ο ι , τ ρ α­
π ε ζ ί τ ε ς , έ φ ο π λ ι σ τ έ ς . ’Ήτ α ν ά στ ο ί έ π ε ι δ ή
ε ί χ α ν μ π ε ι κ άτ ω άπό τή ν έξά ρ Ίηση τοΰ παγκό ­
σμ ι ο υ β ι ο μ η χ α ν ι κ ο ύ κ ε φαλαί ο υ », (σελ. 94). Καί
παρακάτω (σελ. 114) : «Οί χώρες τής Βαλκανικής ήδη άπό τις αρχές τού
19ου αιώνα είχαν μετατραπεί σέ άγροτικό έξάρτημα τών βιομηχανικά Ανα­
πτυγμένων χωρών καί στή βάση τής συμμαχίας ξένου βιομήχανου καί ντόπιου
έμπορα διαμορφώθηκε δ καπιταλίστας τών Βαλκανίων... Στό πρώτο στάδιο
τού μονοπωλιακού καπιταλισμού τά Βαλκάνια αποκτούν διττή σημασία: Γί­
νονται τόπος εισροής ξένων κεφαλαίων καί αποκτούν ιδιαίτερη σημασία καί
θέση στό αποικιακό — στρατηγικό σύστημα τού ιμπεριαλισμού γιά τήν κυ­
ριαρχία του στόν άποικιακό χώρο τής ’Ανατολής».
* Ό Νίκος Φυρούκης στό πιό πάνω βιβλίο του γράφει (σελ. 115- 116) :
«Άπό τήν άρχή, ή εισροή τού ξένου μονοπωλιακού κεφαλαίου γίνεται ακρι­
βώς σέ συνεργασία μέ τό ντόπιο κεφάλαιο καί δχι εναντίον του... Ή εισροή
τού ξένου μονοπωλιακού κεφαλαίου γινόταν, δπως παρατηρεί καί δ καθηγη­
10
Στις συνθήκες τοϋ μονοπωλιακού καπιταλισμού ή εξαγωγή
κεφαλαίων απ’ τις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες σέ καθυ­
στερημένες (σε διάκριση απ’ την εξαγωγή απλώς εμπορευμάτων)
άποτελεϊ ένα ουσιαστικό και βασικό χαρακτηριστικό τοϋ οικονο­
μικού αντον συστήματος. Τό γεγονός τούτο έχει ιδιαίτερη ση­
μασία για την παγκόσμια εργατική τάξη, άλλ' είδικώτερα έχει
επιπτώσεις στην κατάσταση τής εργατικής τάξης τής χώρας
υποδοχής των ξένων κεφαλαίων μέ την εντατική εκμετάλλευση
άπ αυτό τής ντόπιας εργατικής δύναμης και τό κάρπωμα τής ανά­
λογης υπεραξίας.
Ή εξαγωγή τού κεφαλαίου, που βασικά γίνεται μέ πολιτικά
κίνητρα σέ μια προσπάθεια των ιμπεριαλιστικών κρατών να ένι-
σχνσουν τις θέσεις τους η έστω νά τις κρατήσουν, πραγματο­
ποιείται μέ δυο μορφές: 1) Μέ τή μορφή παραγωγικού κεφα­
λαίου. 2) Μέ τή μορφή δανείων. ’Εξαγωγή παραγωγικού κεφα­
λαίου είναι ή τοποθέτησή του στή βιομηχανία, στις μεταφορές, στο
εμπόριο κλπ. 'Η έξαγωγή δανειστικού κεφαλαίου πραγματοποι­
είται μέ τή μορφή κρατικών δανείων κι Ιδιωτικών πιστώσεων.
Μέ τήν έξαγωγή παραγωγικού κεφαλαίου καί, συνακόλουθα μέ
την ίδρυση θυγατρικών εταιριών, σέ χώρες δπου τό κεφάλαιο
έξάγεται, φθάσαμε στις «πολυεθνικές εταιρίες», που στα τελευ­
ταία δεκαπέντε χρόνια αναπτύχθηκαν μέ θυελλώδεις ρυθμούς.
τής Σ. Κορώνης, «κατά τρόπον άποικιακόν». "Ομως αυτό δέ σημαίνει πώ;
δέν έπιτάχυνε τήν συγκέντρωση των ντόπιων κεφαλαίων σέ μιά χούφτα μεγα-
λοκεφαλαιοΰχων καί τή συγκεντρωποίηση τής παραγωγής... 01 καπιταλιστι­
κές σχέσεις διευρύνονται στήν ύπαιθρο καί ή ταξική διαφοροποίηση δυνα­
μώνει τούς πλούσιους αγρότες καί δημιουργεί τόν υπερπληθυσμό τής υπαί­
θρου καί τροφοδοτεί τό μεταναστευτικό ρεϋμα καί τήν αστυφιλία. Κ α τ’
αύτδ ν τ 6 ν τρ όπο τό ε ρ γ ατ ι κ ό δ υ ν α μ ι κ ό τ ων
Β α λ κ α ν ί ων Ι γ ι ν ε φτ η νή έ ρ γ α τ ι κ ή δ ύ ν α μ η
γ ι ά τ ά δ ι ε θ ν ή μ ο ν ο π ώλ ι α κ αί τ ή ν ν τ ό π ι α
χ ρ η μ α τ ι στ ι κ ή ό λ t γ α ρ χ ί α. Α ύ τ ό ή τ α ν ή σο­
β α ρ ό τ ε ρ η σ υ ν έ π ε ι α τ ή ς κ υ ρ ι α ρ χ ί α ς τοΟ
μ ο νο π ωλ ι α κ ο ύ κ ε φα λ α ί ο υ στ ά I! α α ά ν! ι » ».
11
Στήν ’Ελλάδα το Ιμπεριαλιστικό κεφάλαιο έβρισκε πάντοτε
κάθε είδους διευκόλυνση. Μεταπολεμικά οι διευκολύνσεις κατο­
χυρώθηκαν ακόμα και συνταγματικά, τόσο με τό Σύνταγμα τον
1952, όσο και με τούς συνταγματικούς χάρτες 1968)1973 και τό
τελευταίο συνταγματικό θέσπισμα της 1ης Αύγουστου 1974. *
Φυσικά, τό ιμπεριαλιστικό κεφάλαιο δεν εχει φροντίσει παρά μό­
νο για την ιδιοποίηση τον προϊόντος παραγωγής στη χώρα μας καί
καθόλου για την ανάπτυξή της, δπως έξ άλλον γίνεται μ' όλες
* "Αρθρο 112 Συντάγματος 1952, άρθρα 23 τοΰ συνταγματικού χάρτη
1968 καί τοΰ δμοιου 1973, άρθρο 9 τής «Συντακτικής πράξεως» 1 τής 1-
8 - 1974. Καί πρέπει νά σημειωθεί πώς σύμφωνα μέ τΙς πιδ πάνω διατάξεις,
τόσο των συνταγματικών χαρτών 1968 καί 1973, ίσο καί τοΰ συνταγματικοί
θεσπίσματος τής 1 - 8 - 1974 «Τό κατ’ έφαρμογήν τοΰ άρθρου 112 τοΰ Συν­
τάγματος 1952 έκδοθέν νομοθετίκόν διάταγμα ύπ’ άριθ. 2687 τοΰ έτους
1953 «περί έπενδύσεως καί προστασίας κεφαλαίων έξωτερικοΰ», ώς αύθεν-
τικώς ήρμηνεύθη διά τοΰ νομοθετικού διατάγματος ΰπ’ άριθ. 2928 τοΰ έτους
1954 καί τής παραγράφου 3 τοΰ άρθρου 5 τοΰ νομοθετικού διατάγματος δπ’
άριθ. 4256 τοΰ έτους 1962, διατηρούν τήν ήν έκέκτητο τυπικήν ίσχύν. Νεώ-
τερος νόμος έφ’ άπας έκδιδόμενος, δύναται νά τροποποιήση τό ώς άνω νομο­
θετικό'; διάταγμα π ρ ό ς π α ρ ο χ ή ν μ ε ί ζ ο ν ο ς προστα­
σ ί α ς ε ι ς τ 4 π ε ρ ί ώ ν π ρ ό κ ε ι τ α ι κ ε φ ά λ α ι α
τοΰ ε ξ ωτ ε ρ ι κ ο ύ». Δηλαδή κι ή χούντα κι ή μεταβατική κυβέρνη­
ση «εθνικής Ινότητος» Κ. Καραμανλή απαράλλαχτα δρισαν μέ τά συνταγμα­
τικά τους κείμενα πώς απαγορεύεται ή άποδέσμευση τής χώρας άπ’ τό ξένο
μονοπωλιακό κεφάλαιο καί πώς άντίθετα τό μόνο ποδ έπιτρέπεται είναι ή
μ ε γ αλύ τ ε ρ η άκό μα πρ ο στ ασί α τ ο υ!
νΑς σημειωθεί έξ άλλου πώς στις προστατευτικές διατάξεις τής έργα-
τικής νομοθεσίας δ έν δ π άγ ε τ αι τό προσωπικό πού άσχολεΐται: στήν
“Αμερικανική Γεωργική Σχολή Θεσσαλονίκης, τήν ’Αμερικανική Κοινή ή
Μικτή ’Επιτροπή Διανομών, τό ’Αμερικανικό "Ιδρυμα ’Εγγύς ’Ανατολής, τήν
’Αμερικανική Σχολή Κλασσικών Σπουδών καί Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, τό Κολ-
λέγιο. ’Ανατολής Θεσσαλονίκης, τό Κολλέγιο •Ρυχικοΰ ’Αθήνας, τό Συνεται­
ρισμό ’Αμερικάνικων ’Αποστολών στήν Εύρώπη (CARE), τό "Ιδρυμα «Ροκ-
φέλλερ», τή Χ.Α.Ν., τή Χ.Ε.Ν., τό Κολλέγιο ΠΓΡΣ — θηλέων, τό ’Εθνι­
κό Συμβούλιο ’Ιουδαίων γυναικών κ.ά.
’Επίσης, σύμφωνα μέ τό νόμο 4171)1961, οί ξένες τεχνικές επιχει­
ρήσεις πού βρίσκονται στήν Ελλάδα έχουν τό προνόμιο νά μή δεσμεύον­
ται άπ’ τις ελληνικές διατάξεις γιά τις ώρες εργασίας τών μισθωτών. "Ο­
πως δρίζει ό νόμος αύτός «έπιτρέπεται ή ύπερωριακή άπασχόλησις. τοΰ προ-
σωπικοΰ τών ανωτέρω έπιχειρήσεων ά π ε ρ ι ο ρ ί σ τ ω ς». Βλ. καί τά
πλεονεκτήματα πού παρέχουν στις αλλοδαπές επιχειρήσεις κι οί Α.Ν. 89/
1967 καί 378/ 1968.
12
τις χώρες πού αυτό έξάγεται καί τοποθετείται. ’Έτοι, παρά τις
ύποαχέαεις των μεταπολεμικών κυβερνήσεων, πώς, με την εισα­
γωγή ξένου κεφαλαίου, ή ’Ελλάδα θά μεταβαλλόταν σέ κράτος οι­
κονομικά αναπτυγμένο, ή χώρας μας έν τούτοις έξακολυθεϊ νάναι
χώρα καθυστερημένη, μ’ δλο που τά μονοπώλια έκαναν επενδύ­
σεις. Αυτές, όμως, άπ’ τη μεριά ιών καπιταλιστών, είχαν σά βα­
σικό στόχο επιχειρήσεις δευτερεύουσες η συμπληρωματικές γιά
κείνες, που υπάρχουν ή Ιδρύονται, στις καπιταλιστικές μητροπό-
λεις, ή επιχειρήσεις εξαγωγών πρός τή Μέση ’Ανατολή και σέ
χώρες τής ’Αφρικής.
Τό ιμπεριαλιστικό κεφάλαιο εκμεταλλεύεται τις φτηνές πρώ­
τες νλες, τά χαμηλά μεροκάματα, τή μικρή σχετικά τιμή τής γης
κλπ., γιά νά Ιδρύει δευτερεύουσες (σέ σχέση μέ τις κύριες στό
καπιταλιστικό σύνολο)· επιχειρήσεις σ’ αυτήν έδώ τήν περιφέρεια
τοϋ καπιταλιστικού χώρου που λέγεται «'Ελλάδα» καί που παρα­
μένει μιά χώρα οικονομικά καθυστερημένη.
’Αλλά γιά νά λειτουργήσει αυτό τό σύστημα πού έχει δημι-
ουργηθεϊ στον τόπο μας μέσα άπό διαδικασίες αυνυφασμένες μέ
τον τρόπο τής ανάπτυξης τοϋ παγκόσμιου καπιταλισμόν και τής
διαμόρφωσης τοϋ μονοπωλιακού τον σταδίου στό συγκεκριμένο
τούτο χώρο, είναι απαραίτητη τόσο ή προστατευτική κρατική πα­
ρέμβαση, πού χορηγείται στά μονοπώλια χωρίς φειδά», όσο κι ή
ύπαρξη ενδιάμεσων τάξεων καί στρωμάτων, πού εξυπηρετούν τή
λειτουργία ενός συστήματος, τοϋ όποιου ό χαρακτήρας είναι παρα-
κολονθητικός, υποτελής κι άμεσα συναρτημένος μέ τά μονοπώλια.
’Έτσι έχει δημιουργηθεί κι ένα πολυάριθμο γραφειοκρατικό στρώ~
μα άπό δημόσιους υπαλλήλους, πού επανδρώνουν τον κρατικό
μηχανισμό, ή άπό υπάλληλους γραφείων, πού απασχολούνται στις
διάφορες επιχειρήσεις, δημόσιες, ιδιωτικές, κοινής ώφέλειας
κλπ. "Αν καί στις σημερινές συνθήκες τού μονοπωλιακού καπι­
ταλισμού τά μή προνομιούχα τμήματα άπ’ τά στρώματα αυτά πλη­
σιάζουν κι έδώ οτήν Ελλάδα τήν έργατική τάξη, οί ιδιαίτερες
13
οικονομικές συνθήκες στον τόπο μας, δπως πολύ γενικά τις περι-
γράψαμε, δίνουν την έννοια τής έργατικής τάξης οχι ο ολους τους
μισθωτούς, άλλά σ’ εκείνους πού, ανεξάρτητα απ’ τή νομική υπα­
γωγή στήν κατηγορία τού «υπάλληλου» * ή τον άπλοϋ «εργάτη»:
1) δεν είναι ιδιοκτήτες τών μέσων παραγωγής, 2) έκμιαθώνουν
τήν εργατική τους δύναμη σ’ έργασίες προπαρασκευής ή πραγμα­
τοποίησης υλικής παραγωγής και μεταφοράς, 3) με τ>)νπιο πάνω
ιδιότητα γίνονται οι !ίδιοι παραγωγοί υπεραξίας και δέν μεσο-
* Μέ δικαστικές αποφάσεις, άλλά καί μέ νομοθετικούς Ορισμούς, διάφο­
ρες κατηγορίες εργαζομένων εντάσσονται στή νομική κατηγορία τοΟ «Οπάλ-
ληλου», δηλαδή τοΰ μισθωτού πού κατέχει θεωρητικές γνώσεις καί δέν έκτε-
λεί άπλώς χειρωνακτική εργασία. (Ί! απόφαση ’Αρείου Πάγου 389/ 1950
άναφέρει σχετικά δτι «εις μέν τόν Οπάλληλον προέχει τό πνευματικόν στοι-
χεΐον, προσδίδον εις αυτόν τόν χαρακτήρα τρόπον τινά καθοδηγητοΰ, εις δε
τόνεργάτην τό σιοματικόν, προσδίδονεις αυτόν τήν ιδιότητα τοΰ, εκτελεστού».
Νομοθετικός δρισμός τής ιδιότητας τοϋ υπάλληλου δίνεται μέ τό άρθρο 1 έδ.
1 τοΰ Νομοθετικού Διατάγματος 2655/ 1953, σύμφωνα μέ τό όποιο «’Ιδιωτι­
κός ύπάλληλος κατά τήν έννοιαν τοϋ παρόντος νόμου θεωρείται παν πρόσω-
πον κ α τ ά κ ύ ρ ι ο ν έ π ά γ γ ε λ μ α άσχολούμενον έπ’ άντιμι-
σθία, Ανεξαρτήτως τρόπου πληρωμής, εις υπηρεσίαν ιδιωτικού καταστήματος,
γραφείου ή έν γένει έπιχειρήσεως ή οίασδήποτε έργασίας καί παρέχον εργα­
σίαν ά π ο κ λ ε ι στ ι κ ώ ς ή κ α τ ά κ ύ ρ ι ον χ α ρ α κ τ ή­
ρα μ ή σωμ ατι κή ν»).
Γιά τό νομικό χαρακτηρισμό τού εργαζόμενου σάν «ύπάλληλου» ή άπλώς
σάν «έργάτη» κύρια σημασία έχει τό πιό πάνω κριτήριο κι δχι τό άνπαίρνει
μεροκάματο ή μηνιάτικο μισθό. (Πριν άπ’ τό Ν.Λ. 2655/ 1953 δσοι Αμείβον­
ταν μέ μεροκάματο δέν θεωρούνται «υπάλληλοι», κι δταν έκτελοΰσαν έρ-
γασία «άποκλειστικώς ή κατά κύριον χαρακτήρα μή σωματικήν».
Οι «υπάλληλοι» έχουν μερικά πρόσθετα οφέλη πού δέν τάχουν οί άπλοί
έργάτες, δπως π.χ. περισσότερες μέρες κανονικής άδειας τό χρόνο, μεγα­
λύτερη άποζημίωση σέ περίπτωση καταγγελίας τής σύμβασης έργασίας, σέ
'.ρισμένες κατηγορίες μικρότερο άπ’ τό όκτάωρο χρόνο έργασίας, δρισμένα
πιδόματα κατά ειδικότητες κ.τ.ο.
Μέ τά μικρά αΰτά οφέλη οί κυρίαρχες τάξεις καί τό κράτος προσπαθούν
ίχι μόνο νά εύνοήσουν οικονομικά (ως ένα βαθμό) έκείνους τούς μισθωτούς
πού προσφέρουν έργασία πνευματική (αποκλειστικά ή κατά κύριο λόγο), άλ­
λά καί νά διαφοροποιήσουν τούτους κοινωνικά άπ’ τούς άλλο υ ς — τούς
έργατοτεχνϊτες. Μέ τόν τρόπο αύτό οί κυρίαρχες τάξεις καί τό κράτος φρον­
τίζουν νά δημιουργείται χάσμα άνάμεσα στίς κατηγορίες αύτές τών μισθωτών,
πού έν τούτοις δλοι τους παράγουν ύπεραξία, τήν όποια καρποϋνται μόνο
οί κύριοι τών μέσων παραγωγής, «τ’ αφεντικά».
14
λαβονν ο’ύτε γιά δφελος τρίτου οτην παραγωγή της τελευταίας.
Στη μελέτη αυτή μερικές φορές άναφερϋοϋμε συγκριτι­
κά και σ’ άλλες κατηγορίες εργαζομένων που δεν εντάσσονται
οτην έργατικη τάξη, οάν ομάδας που ή βασική της ομοιογένεια
βγαίνει μέσα άτι την Ιδιαίτερη ϋέοη της στο Ιστορικά συγκεκρι­
μένο σύστημα παραγωγής στην 'Ελλάδα, άπ τη σχέση της πρός τά
μέσα παραγωγής, άπ’ τον ’ιδιαίτερο και ξεχωριστό ρόλο της στην
κοινωνική οργάνωση τής εργασίας κι άπ’ τό μερίδιο τον κοινω­
νικού πλούτον που περιέρχεται σ’ αυτή.
Πρέπει όμως νά σημειώσω πώς τά συμπεράσματα τής με­
λέτης αυτής δεν αφορούν δυο ειδικές κατηγορίες τής εργατικής
τάξης, τους ναυτεργάιες, και τους έργάτες τής γης, έπειδή αυ­
τές έχουν ειδική μορφή καί σύνϋεση και δεν δια&έτω τή στιγμή
αντη τά ιδιαίτερα στοιχεία που είναι άπαραίτητα γιά την κα­
λύτερη εξέταση των δνό αυτών ειδικών κατηγοριών.
4.— Τ αξι κή κι ι στ ορ ι κή συ νε ί δ η ση τής
ε ρ γ ατ ι κή ς τάξης.
Ή εργατική τάξη μέσα ατό καπιταλιστικό σύστημα είναι άπ
τή μιά μεριά παράγοντας τών καπιταλιστικών παραγωγικών σχέ­
σεων, συνεπώς αντικείμενο τον οικονομικού προτσές, κι άπ’ την
άλλη τό υποκείμενο τής ιστορικής διαδικασίας γιά την ποιοτική
αλλαγή στις παραγωγικές σχέσεις και στο σύνολο τών κοινωνι-
κοπολιτικών δομών που &ά προκόψουν απ’ αυτή την ποιοτική
αλλαγή.
’Έτσι, αναπόφευκτα, εμφανίζονται διάφορες μορφές πάλης
τής εργατικής τάξης ενάντια στην καπιταλιστική, άπ’ τούς πιό
άπλους οικονομικούς άγώνες ώς την πάλη γιά την κοινωνική και
πολιτική άλλαγή ■— την ποιοτική άλλαγή στις σχέσεις παραγωγής
καί στο κοινωνικό, πολιτικό και πολιτιστικό εποικοδόμημα.
Ή εργατική τάξη σάν παράγοντας τών καπιταλιστικών παρα-
γιογικών σχέσεων έχει δείξει ένα άδιαμφισβήτητο ταξικό θάρρος
15
άπέναηι στήν κυρίαρχη καπιταλιστική τάξη. 01 ταξικές συγκρού­
σεις γεννιούνται κατά πρώτο στην περιοχή τών παραγωγικών
σχέσεων και μέσα ο αυτή την περιοχή ή εργατική τάξη, που τά
άμεσα σνμφέροντά της αυτής τής στιγμής καθορίζονται άπ’ τις
έμπορενματικές σχέσεις, φροντίζει νά πουλήσει τήν εργατική δύ­
ναμη οσο μπορεϊ πιο ακριβά. ’Αντίθετα ό καπιταλιστής φροντίζει
ν αγοράσει την εργατική δύναμη οσο μπορεϊ πιό φτηνά. Κι έπεΙ­
δη στο αστικό καθεστώς οί καπιταλιστές είναι ή κυρίαρχη τάξη,
έχουν τή δύναμη και προσπαθούν μέ διάφορους τρόπους νά πετύ-
χουν δσο τό δυνατό πιο φτηνή εργατική δύναμη. ’Αλλά κι οί εργά­
τες δεν θέλουν και δέν μπορούν νά πουλούν τήν εργατική τους
δύναμη στο δριο που θά τους επιτρέπει απλά και μόνο νά ζοΰν
και ν’ άναπαράγονται. Αν τή ή αντίθεση ανάμεσα στις δυο άπό-
λντα άνταγωνιστικές τάξεις τής καπιταλιστικής κοινωνίας είναι
πρωταρχική και βασική αντίθεση κι οί εργάτες έχουν δείξει
πάνω σ’ αυτό τό θέμα και μέσα στα πλαίσια τών καπιταλιστικών
παραγωγικών σχέσεων ένα πολυ σοβαρό και σπουδαίο ταξικΐ
θάρρος. ’Οργανώνονται (πρώτα απ’ δλα σέ συνδικαλιστικές όργα
νώσεις) και παλεύουν μέ διάφορους τρόπους, απ’ τον πιό απλό
τήν αδιαφορία δηλαδή γιά τή δουλειά και τήν επιβράδυνση στο
ρυθμό τής εργασίας, ώς τήν άπεργία, γιά νά πετνχουν καλυτέ­
ρευση στις συνθήκες τής δουλειάς και τής ζωής τους. Ή συν­
δικαλιστική οργάνωση κι ή πάλη τής εργατικής τάξης γιά τήν
καλντέρενση τών συνθηκών δουλειάς και ζωής, έχει σωστά χαρα-
κτηρισθεϊ σαν «?/ αστική πολιτική τής εργατικής τάξης».
Άλλ’, δπως είπαμε, ή τάξη αυτή είναι συγχρόνως και τό
υποκείμενο τής ιστορικής διαδικασίας γιά τήν ποιοτική αλλαγή
στις τιαραγωγικές σχέσεις και στις κοινώνικοπολιτικές δομές.
Σάν υποκείμενο τής ιστορικής διαδικασίας ή εργατική τάξη δρα
ο %ι μέ σα στο καπιταλιστικό σύστημα, άλλ’ έ ν ά ν τ ι α σ'
αυτό γιά τή δημιουργία του σοσιαλιστικού συστήματος.
Τώρα, τό ταξικό θάρρος, χωρίς νά παύει νά υπάρχει στό
ελάχιστο (αντίθετα μάλιοτα είναι περισσότερο απαραίτητο άπό
πριν), δεν είναι άπό μόνο τον αρκετό. Πρέπει νά συνοδεύεται
απ’ την ι στ ορ ι κή συ νε ί δ η ση γιά την αναγκαιότητα
τής ποιοτικής άλλ.αγής στις σχέσεις παραγωγής και ατό κοινω­
νικό, πολιτικό και πολιτιστικό εποικοδόμημα, καθώς και γιά τον
πρωτοποριακό ρόλο τής έργατικής τάξης γιά την πραγματο­
ποίηση αυτής τής άλλαγής. Πρέπει επίσης νά συνοδεύεται κι άπ’
τό ι στ ορ ι κό θ άρ ρ ο ς γιά την πραγματοποίηση της.
2
17
ΚΕΦ ΑΛΑΙΟ A'
ΣΤΑΤΙ ΣΤΙ ΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΓΑΤΙΚΗ
ΤΑΞΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΗΜΕΡΑ
1.— Σύμφωνα μέ τά στοιχεία τής «Εθνικής Στατιστικής Υ ­
πηρεσίας τής Ελλάδος» (ΕΣΓΕ) ο πληθυσμός τής χώρας στη διάρ­
κεια τής εικοσαετίας 1951 — 1971 ήταν 6 έξης:
Επομένως μεταξύ 1951 καί 1961 σημειώθηκε αύξηση τοΰ
πληθυσμού κατά 755.752 άτομα καί μεταξύ 1961 -1971 κατά 380.
088- Στήν τελευταία δηλαδή δεκαετία ή αύξηση τοΰ πληθυσμού
ήταν κατά ποσοστό 51ο) ο μικρότερη απ’ τήν αύξηση τής .προη­
γούμενης δεκαετίας. Τούτο δφείλεται βασικά στή μετανάστευση,
πού σ’ δλα τά χρόνια, ύστερα άπ’ τό 1960 μέχρι καί σήμερα, άπο-
τελεΐ αιμορραγία γιά τήν Ελλάδα γιατί δχι μόνο μειώνει τή φυσιο­
λογική άνάπτυξη τού πληθυσμού, άλλά κι απορροφά τόν οικονο­
μικά ενεργό πληθυσμό τής χώρας μας προσφέροντάς τον στά ξένα
μονοπώλια.
Στά χρόνια τής δικτατορίας συνεχίστηκε αμείωτος ό ψηλός
ρυθμός μετανάστευσης παρά τούς Αντίθετους ισχυρισμούς των τότε
κυβερνήσεων·
* Τρεις εκδόσείξ της ΕΣΓΕ. («01 ίΐκτιατικίς επετηρίδες τής Ελλάδος»)
1972 καί 1973 καί ή «3υνοπτική στατιοτιχή έπετηρίς τ$)ς Ελλάδος» 1971
παρουσιάζουν γιά τό 1971 συνολικό πληθυσμό 8.768.641 ατόμων καί δια­
φορά άπ’ τό 1961 380.088. Μόνο ή «Συνοπτική στατιστική επετηρίς τής
'ϊίλλάδος» 1972 παρουσιάζει πληθυσμό 8.768.640 άτόμων, δηλαδή κατά
Ινα λιγώτερο. Πρέπει νά πρόκειται γιά τυπογραφικό λάθος στή «Συνοπτική
Επετηρίδα» 1972.
1951
1961
1971
7.632.801
8.388.553
8.768.641 *
19
Σύμφωνα μέ τά στοιχεία της ΕΣΪΕ, πού δημοσιεύθηκαν σΐι~
χρόνια τής έπταετίας καί για τα όποια πρέπει να υπάρχει έπι-
φύλαςη, γιατί οί άρμόδιες υπηρεσίες άπόκρυβαν δσο μπορούσαν τόν
πραγματικό άριθμό των μεταναστών, είχαμε τά έξης μεγέθη συ­
νολικής μετανάστευσης στήν έξαετία 1967 — 1972:
Τά έπίσημα αύτά στοιχεία δείχνουν ότι απ’ τό 1969 καί μετά
παρουσιάζεται ιδιαίτερη έξαρση τής μετανάστευσης. Στά χρόνια
αύτά 6 άριθμός τών μεταναστών ήταν ανώτερος απ’ τόν άριθμό με­
ταναστών τού τελευταίου πριν άπ’ τό πραξικόπημα χρόνου (τό
1966 ήταν 148.414). ’Άν τελικά ληφθεΐ ύπ’ δψη ό πραγματικός
άριθμός μεταναστών τότε άντιλαμβανόμαστε πώς στά χρόνια τής
δικτατορίας ή μετανάστευση είχε φθάσει στούς πιό ψηλούς ρυ­
θμούς. Πράγμα πού δέν έκπλήσσει, φυσικά, δσους γνωρίζουν τό με­
γάλο βαθμό έκμετάλλευσης τής έργατικής δύναμης στήν Ελλάδα
άπ’ τό κεφάλαιο, κι ιδιαίτερα άπ’ τά ξένα καί τά ντόπια μονο­
πώλια.
Χαρακτηριστικό γιά τήν περίπτωσή μας είναι δτι ό «Σύνδε­
σμος Ελλήνων Βιομηχάνων» (ΣΕΒ) στο βιβλίο πού κυκλοφόρησε
τόν Ίούνη του 1974 στή σειρά «Ειδικαί μελέται» μέ τόν τίτλο
«’Αγορά έργασίας καί διάρθρωσις αμοιβών είς τήν έλληνικήν βιο­
μηχανίαν» μιλάει έπανειλημμένα γιά έξακολούθηση «ύψηλών ρυ­
θμών ύψηλής μεταναστεύσεως». Έτσι, ανάμεσα σ’ άλλα γράφον­
ται στή σελ- 36 δτι «ή μειωσις τής ανεργίας προέκυψε κυρίως ώς
άποτέλεσμα ύψηλών ρυθμών εξωτερικής μεταναστεύσεως καί δευ-
τερευόντως έκ τής αύξήσεως τής έγχωρίου άπασχολήσεως». Στή
σελ. 41 δτι «ή ύψηλή άποδημία τών έτών 1968 - 70, ή όποια έπι-
βεβάιοΰται καί έκ τών στοιχείων καθαράς μεταναστεύσεως τοΰ Πί-
νακος 4, συνέβη είς έποχήν κατά τήν δποίαν ή ύψηλή άνεργία καί
ύποαπασχόλησις τών μεταπολεμικών έτών εΐχον μειωθή σημαντι-
κώς. Άπετέλεσεν, ώς έκ τούτου, τόν κύριον παράγοντα έντάσεως
τής στενότητος είς τήν άγοράν έργασίας». Στή σελ- 43 δτι «δέν
έπραγιι,ατοποιήθησαν αί προσδοκίαι διακοπής τής έξωτερικής με-
1967
1968
1969
1970
1971
1972
102.462
115.004
158.675
163.251
136.974
136.138
20
ταναστεύσεως καί επαναπατρισμό μεγάλου άριθμοΰ Ελλήνων με­
ταναστών».
Άλλα καί τό Υπουργείο Εργασίας (ή, δπως λέγεται τελευ­
ταία, «Άπασχολήσεως») στις έσωτερικές υπηρεσιακές έρευνες δέ
μπορεΐ νά κρύψει τόν συνεχιζόμενο υψηλό αριθμό μετανάστευσης.
Σέ μιά τελευταία ύπηρεσιακή έρευνα, πού έκδόθηκε τάν Ίούνη τοΰ
1974 μέ τόν τίτλο «Συμβολή εις τήν έρευναν έπί των έξελίξεων τοϋ
εργατικού δυναμικού, τοΰ δγκου τής άπασχολήσεως και τής προσ­
φοράς καί ζητήσεως έργασίας» (συντάκτης δ τμηματάρχης τοΰ
υπουργείου Ιωάννης Α. Μακρής) γίνεται λόγος γιά μείωση τοΰ
έργατικοΰ δυναμικού μέσα στήν Ελλάδα «συνεπεία κυρίως τής
μεταναστεύσεως».
2— Κατά όμάδες ήλικίας παρατηρούμε 8τι ό πληθυσμός ήλι-
κίας 20 - 64 χρόνων υπήρξε, σύμφωνα μέ τις άντίστοιχες άπο-
γραφές, δ έξής στά χρόνια:
1951 4.133.606
1961 4.835.060
1971 4.952.240
Συνεπώς παρουσιάζεται αύξηση τοΰ πληθυσμοΰ ήλικίας 20 -
64 χρονών κατά 701.454 άτομα στό χρονικό διάστημα άπό 1951 -
1961 καί κατά 117.180 στό διάστημα 1961 - 1971. Ή τελευταία
δηλαδή αύξηση είναι πολύ μικρή κι υπολείπεται τής γενικής αύ­
ξησης τοΰ πληθυσμοΰ.
Επίσης, σύμφωνα μέ τά στοιχεία τής «Συνοπτικής στατιστικής
έπετηρίδος τής Ελλάδος» 1972, έχομε συνεχή μείωση τοΰ πληθυ­
σμοΰ στήν δμάδα ήλικίας Ο - 19 χρονών· Τά δίτομα τής ήλικίας
αύτής ήταν στά:
1951 2.985.096
1961 2.866.839
1971 2.838.700
Αντίθετα έχουμε αύξηση τής δμάδας πληθυσμοΰ ήλικίας πάνω
άπ’ τά 65 χρόνια άπό 514.099 άτομα τό 1951 σέ 686.654 τό
1961 καί σέ 977.700 τό 1971.
’Απ’ τά πιό πάνω στοιχεία δέν thou δύσκολο ν’ άντιληφθεΐ κα­
νείς πόσο είναι δυσοίωνη ή αύξηση τοΰ οικονομικά ένεργοΰ πλη­
θυσμοΰ τής χώρας.
21
3.— Σύμφωνα jii τά στοιχεία τής «Στατιστικής Ιπετηρίδος
τής Ελλάδος» 1973 ό πληθυσμός ηλικίας 0 - 14 χρόνων ήταν τά:
1951 2.165.966
1961 2.243.962
1971 2.180.220
Ό πληθυσμός ήλικίας 15 - 64 χρόνων ήταν τό:
1951 4.945.583
1961 5.457.937
1971 5.610.720
Ό πληθυσμός ήλικίας 65 χρονών καί δίνωήταν τό:
1951 521.252
1961 686.654
1971 977.700
Οί δμάδες αύτές πληθυσμού, σέ σχέση μέ τό συνολικό πληθυ­
σμό, Ιχουν τήν έξης αναλογία, υπολογιζόμενες έπΐ τοΐς ο) ο :
Χρόνος Ηλικία Ηλικία Ηλικία
0-14 15-64 65
χρονών χρονών χρονών
καί άνω
1951 28 ο) ο 65 ο) ο 7 ο) ο
1961 27 ο) ο 65 ο) ο 8 ο) ο
1971 25 ο) ο 64 ο) ο 11 ο) ο
Παρατηρούμε, λοιπόν, γιά τήν πρώτη δμάδα συνεχή μείωση,
γιά τή δεύτερη πρώτα στασιμότητα καί μετά, στή δεκαετία 1961
- 1971, πτώση, ένώ άντίθετα Ιχουμε αύξηση τής αναλογίας στήν
όμάδα τών άπομάχων τής ζωής άπό 7 ο) ο σέ 8 ο) ο γιά τή δεκαε­
τία 1951 - 1961 καί άπό 8 ο) ο σέ 11 ο) ο στή δεκαετία 1961 -
1971.
Κατά φϋλο ό πληθυσμός ήλικίας 15 - 63 χρονών, σύμφωνα
μέ τά στοιχεία τής «Στατιστικής έπετηρίδος τής Ελλάδος» 1973,
είναι άέξής γιά τά χρόνια 1951, 1961 καί 1971:
’Άνδρες Γυναίκες
1951 2.378.498 2.567.085
1961 2.643.708 2.814.229
1971 2.735.460 2.875.260
Υπάρχει, δηλαδή, κάποια μικρή ύπεροχή τών γυναικών άπέ-
ναντι στους άνδρες στήν δμάδα αύτή ήλικιών. Ύπεροχή παρου­
σιάζουν οί γυναίκες καί στήν δμάδα 65 χρονών καί άνω. ’Όχι δ-
μως καί στήν δμάδα 0 - 14 χρονών- Στήν τελευταία τά στοιχεία
22
Ιχουν ώς έξης:
Άνδρες Γυναίκες
1951 1.113.067 1.052.899
1961 1.152.412 1-091-550
1971 1.116.660 1.063.560
’Απ’ τά στοιχεία αύτά βλέπουμε τή μείωση σέ άριθμούς τοΰ
πληθυσμοΰ στήν δμάδα ήλικίας Ο- 14 χρονών, τόσο τών άνδρών,
δσο καί τών γυναικών. ’'Ετσι οι μέν άνδρες μειώνονται άπό 1.152.
412 τδ 1961 σέ 1.116.660 τδ 1971, καί οί γυναίκες άπό 1.091.
550 σέ 1.063.560 άντίστοιχα.
4. — Σύμφωνα μέ τά στοιχεία τής «Στατιστικής έπετηρίδος
τής Ελλάδος» 1973 δ οικονομικά ένεργδς πληθυσμός ήταν κατά
τήν άπογραφή τής 14ης Μάρτη 1971 (δσοι απ’ τούς άπογρα-
φείς απάντησαν δτι έργάζονται συνήθως) :
Άνδρες 2.369.740
Γυναίκες 914.140
Σύνολο 3.283.880
Ό μή οικονομικά ένεργδς πληθυσμός ήταν:
’Άνδρες 1.029.260
Γυναίκες 2.857.040
Σύνολο 3.886.300
Παρατηρούμε συνεπώς αξιόλογη ύπεροχή στό σύνολο τοΰ μή
οικονομικά ένεργοϋ πληθυσμοΰ απέναντι στον οικονομικά Ινεργό
(διαφορά κατά 602.420 άτομα). 01 οικονομικά Ινεργοί άνδρες εί­
ναι περισσότεροι απ’ τούς μή ενεργούς κατά 1.340.480. ’Αντίθετα
οί οικονομικά ενεργές γυναίκες είναι κατά πολύ λιγώτερες τών μή
ενεργών.* Οί τελευταίες είναι κατά 1.942.900 περισσότερες.
. Παραθέτουμε παρακάτω τρεις άναλυτικούς πίνακες τής σύν­
θεσης τοΰ οικονομικά ένεργοϋ πληθυσμοΰ τής χώρας σύμφωνα μέ
τά στοιχεία τής «Στατιστικής έπετηρίδος τής Ελλάδος» 1973.
Στή συνέχεια στόν πίνακα 4 παρατίθεται ή σύνθεση τοΰ μ ή
οικονομικά ένεργοϋ πληθυσμοΰ κατά φΰλο καί γεωγραφικό διαμέ­
ρισμα, άναγραφομένης καί τής αιτίας γιά τήν δποία τά άτομα δέν
απασχολούνται, σύμφωνα πάλι μέ τή «Στατιστική έπετηρίδα» 1973.
* Ή τόσο σημαντική απουσία γυναικείου οικονομικά ένεργοδ Γ.ληθυ-
σμοδ είναι ένδεικτική τής άποκοινωνικοποίησης των γυναικών στήν 'Ελλάδα.
(Οί γυναίκες τεχνίτριες κι εργάτριες, εκτός γεωργίας, σύμφωνα μέ τά στοι­
χεία τής «Στατιστικής επετηρίδας» 1973, είναι 141.880 Απέναντι σέ 824.
340 άνδρες τεχνίτες κι εργάτες — έκτδς γεωργίας).
23
Ν
<
Β
ills
50!
<1*
%
ϊ’.
ι
I
ς3>
ο £*3
ίίΤ· ο
W
if 4
II»
wgs
? „
a 1
- <
_. £
1 Ε
* 3
__ S
8 Β
3
3)
ο
3
3 1
Ο
fs
1 8
4
0
9
4
0
%1 1
ο
9 1 8 I II 1 s s
Ν
Λ
«0
S a
a
%
S
ο
°?
||
§ 3 1
S 8
0
8
9
o
r
as
§ §
s
ο
S
SJ3 S
2
Ο
δ
005ι
fi
a
*1
8 S
Ο
Ό1 11
8
I
8
ο
1 5 1 II S 1 1
§
2 ” ν —9\
1
Ό
FJ
«*1
ο
S5 a »

32 m
- — Μ —
Ss 3g s.ss s s a
·£<*>^Γ<Α^<7.COΌ Ο-, Γ'
κ 3 !ί · 8 ?ϊ 2 « 5
%_______________
i I § S I S! I I
Ρ 2 2 ^ r<* ο
g δ 8=Ε=61έ
Μ Μ Μ «I
ο ο η « - . · * « — W W 52 Ξ '· 'C?'’° 2 £ίίζ !s*
3 8S g 8 g Ϊ 8?§
F! S3
5 g s s
II SSI
§ I I I
§S § 1 1
ί
I llSiSi
R8?
s
a 8 » 00^
I 2 S s:
3 ~3 38
5
5
0\ *· O,
g
£-1;^£££
Kg?
<f* P5
•s!
131!!
III®!1
£§;i!rS‘· ?
•*3.9ao*- . j
i «®2S! II :
liU U M !
fcO«KOa5e

E
M
.
-
r
f
l

&
ά
ο
ε
ι

T
f
,5

t
w
ο
ΐ
α
ς

τ
?
,<

«
β
υ
ν
^
β
ο
χ

*
τ
τ
«
σ
χ
ο
λ
ή
σ
ί
ω
ς
ι

Π
β
ρ
Ο
Λ
ί
φ
Λ
ν
ο
ν
*
»

Κ
3
4

τ
4

i
o
T
V
X
t
6
p
ia

κ
α
ί

ζ
*
«
δ
ο
χ
*
ϊ
β
.
ΠΙΝΑΚΑΣ 2
Οίχονομοίώς ενεργός πληφνσμός κατά «ρϋλον, μεγάλας δμάδας άτομικών Επαγγελμάτων
(μονοψήφιος κώδιξ) καί περιοχάς
Αΐ'.γιιαιοληκτική iit€^tp?aoia 5% ιώ» δ*Χτίο»ντής Άκογραφής Πληθι-τμοϋ 1971
' Ομϊδες ίπβγ^ιλμάτων
Πρέβωπ»
άσκούν-*
irrso-rf.uo-itxdi
x ii ίλιυΟίρια
4ίτατ"νΐλμ.ατα,
«χνικοΐ «ύτών
βοηθοί καί
πράς τούτου;
<ζομο Lου ; ι .0,
' Vrt'iXXr.AOt
γρ*»*Ιου κ*ΐ
*τρ6ς τούτους
4ζο«οΐΛύμίνοι
τήν παροχήν
\jnr,ftn t£jv.
>.0')u£v-Ji ιίς
Τιχνϊτβί **1
ϊργάίβι (*κ-!ός
1ίρ00«3*
•ύλβ»
Οίκανομικώ;
έν*<>γδ;
ηληθυαμάς·
διοικητικά
αιώίχτι
"Εμτ:'.ρ«
Sa'j'iv.rij.iav
·“ * £££. ν
;ι<; ί -νίμινα
ν* ne-KCTUf.fai
xeti
4η*τγ*λΐί«
VNOAON ΕΛ \ ΑΔΟΣ
*A^l»»«4| »»v ι* ν »iiXwv
120 110 1*6220 22 3B0 249.380 231 680 228.020 1 330 480 888 220 M m
2 3». 740 122 326 20 300 166 360 1*7400 142 800 846 220 824340 68.90·
•ή·λ«Κ ............ »Ι4 140 43 900 2 080 83 020 44 280 8« 220 484 2*0 141 »*e 9 50·
ΑΣΤΙΚΑ! ηΚΙΗΟΧΑΙ
‘A**ot£p(ov τών ΐΜ ν
1369.340 144.200 20 740 213 520 17* 260 1*674C 87.960 705 040 52 m
"Apptvt; ............ 1.202.140 93.400 IS 780 13ft,760 143 500 97 820 67.440 ?97,«0O 46.140
θήλίΐς ............ 367000 50.800 I 960 7ύ 760 68.920 20.520 107.24CT 6.04·
ΗΜΙΑΣΤΙΚΑ! UK ΊΟΧΑΙ
Ά»»φ«>·ίρΜν τ«ί» «ύλοιν

369 140 is doo 1.08!) 17,360 23 700 24 820 173 200 107.600 6 3· ·
Άρρ*'«- 279000 880 .040 Ι3.6Μ» 19.620 I7.2IH) i i “ >>40 94 220 5.440
«ήΑ«·; ..... ‘W140 3.120 40 3.700 4.080 7 620 S3.260 13.380 94·
ΑΓΡΟΤΙΚΑ! Sr.pvt\ M
Ά| ί**)ΐέ| Μβν tt»v ful.«v
1345:460 27 020 560 IS S0O 2*726 36 46» 106* 320 153 980 If.24·
“Αρρε·*; ............ 8*3.400 19.040 *30 13.940 24 .180 27.780 6<>ό840 132.320 7.T2·
θήλϊ:·; 457.000 7 980 80 2.560 5.440 8 680 41>ϊ 480 21,260 2.»·
'AM3μη τ» τγ.ς«•uvj^-JC*η·ο*.ολήβ«ωίΜ.
ΠΙΝΑΚΑΣ. 3
Οίκονομικώς ένεργός πληθυσμός κατά Οέσιν dq τό Επάγγελμα, «ρΟλον: xcsi
όμόΜς ήλιχιών
I
• . ■ i
i m i m
i f
1 i 11 1 l l s l
5 £ f ss -S 2=
: i
a i i i i s p r
s £ 1" £ S -K^· -
!
S. I l l 1 l l l §
s Si as g SSSP
I
I 5 s i 3 S l i S
S 8^-5 s »5"S
l
s δ β ϋ Λ 11S1
5 κ'· *= S PS" =
J S
s S M I m .
S « ! " * B ^S"”
J
ϋ i n i s x u
§ X. '2R- g
j g
1 i s? a n s s
1 s l s s S sg=?
f i
1 S . 13» m ,
s ϊ ”8 5 3
1
i ! I B ! SSI ® 1
s k ' 3* | m m |
• : i : i : :,i
Σύμφωνα μέ τά πιο πάνω στοιχεία τοΰ πίνακα 1 οί Απασχο­
λούμενοι στους παρακάτω κλάδους είναι, κατά φΰλο καί σέ
σύνολο:
Άνδρες Γυναίκες Σύνολο
1) ’Ορυχεία (μεταλλεία, λατομεία,
άλυκές) 19-660 1-320 20.980
2) Βιομηχανία — Βιοτεχνία 394-960 144-920 539.880
3) ’Ηλεκτρισμός — Φωταέριον κλπ. 22-380 2-580 24.960
4) Οικοδομές καί Δημόσια’Έργα 253-300 1-720 255.020
5) Μεταφορές, ’Αποθηκεύσεις,
’Επικοινωνίες 199.960 13.180 213.140
Σύνολο 890.260 163.720 1.053.980
Άπ’ τό γενικό σύνολο τών άπασχολουμένων στους πιό πάνω
κλάδους (1-053.980), πού περιλαμβάνει έργάτες κι «υπάλληλους»,
μπορούμε νά υπολογίσουμε γύρω στίς 950.000 ειδικά τούς έργατο-
τεχνίτες, πού ανήκουν στήν έργατική τάξη.
Έξ άλλου δ πίνακας 2 μάς μιλάει για 966.220 «τεχνίτες κι
έργάτες (έκτος γεωργίας) καί χειριστές μεταφορικών μέσων», άπ’
τούς οποίους:
Άνδρες 824.340
Γυναίκες 141.880
Σύνολο 966.220
Σέ αστικές περιοχές 705.040
Σέ ημιαστικές περιοχές 107-600 )
Σέ άγροτικές περιοχές 153-580 ( 261.180 *
Σύνολο 966-220
* 01 έργάτες βιομηχανίας, μεταφορών κλπ. πού ζοΰν σέ μικροαστικές
κι αγροτικές περιοχές κι είναι ιδιοκτήτες γης δέν £χουν στήν πλειοψηφία
τους έγκαταλείψει τήν εποχιακή Απασχόλησή τους καί σέ άγροτικές έργα-
σίες. Πόσος είναι δ αριθμός αύτων πού ένω είναι έργάτες ταυτόχρονα Απα­
σχολούνται, ϊστω κι εποχιακά, μ=έργασίες Αγροτικές δέν Αναφέρει ή στα­
τιστική. 'Ο πίνακας 2 άναφέρεται σέ «τεχνίτες κι έργάτες (έκτός
γεωργίας) καί χειριστές μεταφορικών μέσων», άλλά πρέπει νά θεωρείται
βέβαιο πώς άπ’ αύτούς δαοι ζοΰν σέ μισοαστικές κι άγροτικές περιοχές άσχο-
λοΰνται, στό μεγαλύτερό του ποσοστό, καί μέ Αγροτικές δουλειές.
Είναι ευνόητο πώς οί έργάτες αύτής τής κατηγορίας δέν Αποκτούν εύ­
κολα ταξική έργατική συνείδηση. ’Αντίθετα φέρνουν μέσα τους γιά μεγάλο
χρονικό διάστημα τή συνείδηση Ινός χωρικού πού νταλαβερίζεται μέ τό έργο-
στάσιο και τήν πόλη.
28
Τέλος, δ πίνακας 3 μιλάει γιά «μισθωτούς», στούς δποίους προ­
φανώς περιλαμβάνονται έργατοτεχνϊτες κι υπάλληλοι (κι υπάλλη­
λοι γραφείου) — ή «Στατιστική επετηρίδα» δέν κάνει διασαφήνι­
ση καί δέν ξεχωρίζει κατηγορίες μισθωτών — δίνοντας συνολικό
αριθμό:
Άνδρες 1.030.820
Γυναίκες 340.840
Σύνολο 1.371.660
Απ’ τδ σύνολο αδτδ τών 1.371-660 «μισθωτών», σύμφωνα,
μέ τά πιο πάνω στοιχεία, γύρω στούς 950.000 εντάσσονται στήν ερ­
γατική τάξη, ενώ στδ ύπόλοιπο ανήκουν άλλες όμάδες «μισθωτών»,
βασικά υπάλληλοι γραφείου.
5. — Σύμφωνα μέ δσα παραθέσαμε πιδ πάνω εχομε τήν εξής
εικόνα απ’ τά στοιχεία τής άπογραφής τής 14ης Μάρτη 1971 καί
γιά τά δυο φΰλα:.
ΣΓΝΟΛΟ ΠΑΗΘΓΣΜΟΓ 8.768.641 άτομα
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΕΝΕΡΓΟΣ ΠΛΗΘΪΣΜΟΣ 3-283.880 άτομα
ΣΓΝΟΛΟ ΜΙΣΘΩΤΩΝ 1.371.660 άτομα
ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ «ΤΕΧΝΙΤΕΣ, ΕΡΓΑΤΕΣ
(ΕΚΤΟΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ) ΚΑΙ ΧΕΙΡΙΣΤΕΣ
ΜΕΤΑΦΟΡΙΚΩΝ ΜΕΣΩΝ» 966-220 άτομ*
ΣΓΝΟΑΟ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΙΣ ΕΠΙ­
ΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΠΓ ΑΡΙΘ- 1, 2, 3, 4 καί 5
ΤΟΓ ΠΙΝΑΚΑ ΤΗΣ ΣΕΛ. 28 1.053-980 άτομα
* Μαζί μέ τούς εργάτες τής γης καί τούς ναυτεργάτες τό σύνολο τών ατό­
μων πού άνήκουν στήν έργατική τάξη όπωσδήποτε ξεπερνάει τό 1.000.000.
Δυστυχώς δέν φαίνεται νά υπάρχουν άκριβή στατιστικά στοιχεία γιά τό
πόσοι είναι οί εργάτες γης κι οί ναυτεργάτες. Μπορούμε δμως νά θεωρή­
σουμε πώς δν σονυπολογισθοΰν καί τ’ άτομα πού άπασχολοΰνται σ’ αύτές τις
εργασίες τότε ή ίλληνική έργατική τάξη πρέπει σήμερα ν’ άριθμεΐ συνολικά
γύρω ατά 1.500.000 άτομα.
29
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'
ΑΝΕΡΓΙ Α, ΣΤΕΝΟΤΗΤΑ ΕΡΓΑΣΙ ΑΣ
ΚΑΙ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΞΕΝΩΝ ΕΡΓΑΤΩΝ
1.— Ε ξ έ λι ξ η του ο ι κ ο νο μ ι κ ά έ νε ρ γο ϋ
πλη θυσμ ο ί ) τή ς χ ώρ ας κατ ά τή δεκαετί α
19 6 1— 1 9 7 1.
Ένώ 6 γενικός πληθυσμός τής χώρας αυξήθηκε στή δεκαε­
τία 1961 -1971 κατά 380.088 άτομα (βλ. Κεφάλαιο Α', παραγρ.
1) δ οικονομικά ενεργός πληθυσμός αντίθετα μειώθηκε άπό 3.638.
601 σέ 3:283.880 άτομα, δηλαδή κατά 354.7*21 άτομα καί σέ πο­
σοστό 9,7%, πού αντιστοιχεί σέ γενικό μέσο ετήσιο ρυθμό μείωσης
0,97%, ’Έτσι κι ή ποσοστιαία συμμετοχή τοϋ οίκονομικά ένεργοΰ
Ιναντι τοΰ συνόλου τοΰ πληθυσμοΰ μειώθηκε άπό 43,4% τό 1961
σέ 37,5% τά 1971. Ή μείωση παρατηρεΐται οχι σέ ορισμένες μόνο
περιοχές, αλλά σ’ δλα τά γεωγραφικά διαμερίσματα τής χώρας.
Είναι φανερό πώς πρόκειται γιά πολύ άσχημη έξέλιξη. "Αν
μάλιστα ληφθεΐ ύπ’ δψη δτι στις άλλες χώρες τής Ευρώπης (’Α­
νατολικής καί Δυτικής, εκτός απ’ τήν Ισπανία καί τήν Πορτογα­
λία) δ οίκονομικά ενεργός πληθυσμός, αύξανε, ένώ αντίθετα στήν
Ελλάδα σημείωνε σημαντική πτώση, τότε μπορεϊ νά λεχθεί χωρίς
υπερβολή πώς ή έξέλιξη αύτή υπήρξε γιά τήν Ελλάδα τραγική.
“Οσον αφορά τούς τομείς απασχόλησης στή δεκαετία 1961 -
1971 παρατηρούμε μετακίνηση τοΰ ένεργοϋ πληθυσμοΰ άπ’ τή γεωρ­
γία στούς κλάδους μεταποίησης κι υπηρεσιών· Αυτό είχε σαν απο­
τέλεσμα ν’ απασχολείται στή γεωργία, σύμφωνα μέ τ’ άπογραφικά
στοιχεία τοΰ 1971, τό 40,5 τοΰ οίκονομικά ένεργοΰ πληθυσμοΰ I-
ναντι 53,9% τό 1961. Ή μετακίνηση αύτή συνδέθηκε, δπως ήταν
επόμενο, μέ τήν εγκατάσταση νέου πληθυσμοΰ στις αστικές περιο­
30
χές, καί κυρίως στίς πόλεις Αθήνα, ΙΓειραιά καί Θεσσαλονίκη. ’Αν­
τίθετα ο πληθυσμός τών αγροτικών περιοχών μειώθηκε σημαντικά,
έξ αιτίας, βασικά, τής εσωτερικής καί τής εξωτερικής μετανάστευ­
σης.
Άλλ’ ή μετακίνηση τοΰ αγροτικού πληθυσμοΰ εγινε χωρίς νά
ληφθεί άπ’ τό κράτος καμιά μέριμνα για τή διατήρηση καί τήν
ανάπτυξη τοΰ επίπεδου τής γεωργικής παραγωγής, δπως έπίσης
δέν Ιχει ληφθεί μέριμνα για τήν τύχη τοΰ πληθυσμοΰ πού μετακι­
νείται στό έσωτερικό τής χώρας (καθώς καί για τήν τύχη τοΰ πλη­
θυσμοΰ πού μεταναστεύει σ’ αλλα κράτη, πού ή μόνη σοβαρή μέρι­
μνα είναι ή αστυνόμευση τών φρονημάτων καί τής πολιτικής δρα­
στηριότητας) . Κι ετσι άπ’ τή μιά μεριά έχουμε δυσμενή εξέλιξη
τής γεωργικής παραγωγής, ένώ άπ’ τήν αλλή γίνεται σέ μεγάλο
βαθμό έκμετάλλευαη τοΰ νέου έργατικοΰ δυναμικοΰ άπ’ τό κεφά­
λαιο, κι ιδιαίτερα άπ’ τά ξένα καί τά ντόπια μονοπώλια. ’Αποτέλε­
σμα τής κατάστασης αύτής είναι τό τραγικό φαινόμενο τής έγκατά-
λειψης τής υπαίθρου, άλλά καί τής έ'λλειψης έργατικών χεριών γιά
τή βιομηχανία, πού ζητάει νά καλύψει τις άνάγκες της μέ τήν ει­
σαγωγή πολύ φτηνής έργατικής δύναμης από χώρες τής ’Αφρι­
κής καί τής Άσίας, ένώ παράλληλα υπάρχει ανεργία στήν Ελλά­
δα, * πού σύμφωνα μέ τά έπίσημα στοιχεία τής Ε.Σ.Γ.Ε., κυμαινό­
ταν μέχρι τό 1973 γύρω στό 5 - 6%, γιά νά σημειώσει τό 1974 ση­
μαντική πλέον άνοδο. Καί ξέχωρα άπ’ τήν άνεργία υπάρχει ή υπο­
απασχόληση, ή άπασχόληση σ’ εργασίες χαμηλής παραγωγικότη­
* Στό βιβλίο τοϋ Κλεάνθη Γρίβα «Ελλάδα 1940 —- 1974» (έκδδσεις
«Αιάλογος», ’Αθήνα 1974) σημειώνονται τά. έξης (σελ. 51) : «Σχετικά μέ
τήν ανεργία καί τήν δποαπασχόληση: Στά 1969 ή άνεργία έπληττε 950.000
άτομα (άπόλυτη άνεργία “250.000, λανθάνουσα 700.000) σέ συνολικό ενεργό
πληθυσμό 4 εκατομμυρίων. Στά 1961 ή άνεργία άφοροΰσε 800.000 άτομα (α­
πόλυτη 200.000, λανθάνουσα 600.000) σέ συνολικό πληθυσμό 3.664.000.
Ιίράγμα πού σημαίνει πώς σημείωσε άνοδο, παρά τίς άντίθετες διαβεβαιώσεις
τοϋ στρατιωτικοΰ «καθεστώτος».
Καί σέ άρθρο τοΰ Ιί. Τσαλόγλου μέ τό τίτλο «Δεν εύθΰνονται οί μι­
σθωτοί» στήν πρωϊνή εφημερίδα τής ’Αθήνας. «Ή Καθημερινή» τής 3ης
Νοεμβρίου 1974 γίνεται λόγος γι’ «αύξανόμενη άνεργία», ή οποία — κατά
τόν άρθρογράφο — «πρέπει οπωσδήποτε νά άνακοπή μέ τήν αποφασιστική
παρέμβαση τοϋ κράτους γιά τήν δημιουργία εύκαιριδν άπασχολήσεως διά
τοΰ προγράμματος επενδύσεων ή τής χρηματοδοτήσεως τής ιδιωτικής πρω­
τοβουλίας».
31
τας καί πάνω απ’ δλα ή αιμορραγία της μετανάστευσης έργατικών
χεριών, πάντοτε σέ ψηλούς ρυθμούς πρδς τις χώρες τοΰ εξωτερι­
κού.
2-— Μ ε τ α ν ά σ τ ε υ σ η στό ε ξ ωτ ε ρ ι κ ό ,
α ν ε ρ γ ί α κι υ π ο α π α σ χ ό λ η σ η στό ε σω­
τε ρ ι κό καί μ αζ ί σ τ ε ν ό τ η τ α εργασίας.
Ή μετανάστευση Ελλήνων εργαζομένων * εχει χαρακτηρισθεΐ
σαν «εόλογία» άπ’ τούς ιθύνοντες της οικονομικής ολιγαρχίας κι
άπό όπεύθυνους υπηρεσιακούς παράγοντες τοΰ κράτους. Ό Σύνδε­
σμος Ελλήνων Βιομηχάνων στις εκδόσεις του απεύχεται τόν έπα-
ναπατρισμό των μεταναστών, παρά τό γεγονός δτι ο! βιομηχανίες
παραπονοΰνται γιά ελλειψη εργατικών χεριών!
Στήν πρόσφατη ειδική μελέτη τοΰ ΣΕΒ, πού άναφέραμε πιό
πάνω, μέ τόν τίτλο «’Αγορά έργασίας καί διάρθρωσις αμοιβών εις
τήν έλληνικήν βιομηχανίαν», γράφονται στή σελ. 46 τά έξης: «Ό
μαζικός έπαναπατρισμός θά έδημιούργει όξύτατα προβλήματα εις
τήν έλληνικήν οικονομίαν, άποτελεΐ δέ ώς έκ τούτου λίαν εύοίωνον
προοπτικήν τό γεγονός δτι αι πιθανότητες τούτου είναι σχετικώς μι-
κραί»!
Άπ’ τήν άλλη μεριά ή άνεργία παρά τή μεγάλη μετανάστευ­
ση, δέν εχει λείψει. ’Αντίθετα αυξήθηκε, καθώς είπαμε, σημαντι­
κά μέσα στό 1974. Νά τί γράφονται γιά τό -θέμα τούτο στις Ι·κ-
δόσεις τοΰ ΣΕΒ καί στις υπηρεσιακές ερευνες τοΰ Υπουργείου Έρ­
γασίας.
Στήν πιό πάνω μελέτη τοΰ ΣΕΒ, στή σελ. 52, άναφέρεται γιά
πριν άπ’ τό 1974, δτι: «Έκ τής ανωτέρω άναλύσεως διεπιστώθη
ή υπαρξις σχετικώς ύψηλοΰ ποσοστού άνεργίας καί ή συνέχισις τής
καθαράς εξωτερικής μεταναστεύσεως, κατωτέρω δέ έξετάζεται ή
ύφισταμένη εύρεϊα είσέτι ύποαπασχόλησις καί άπασχόλησις εις ερ­
γασίας χαμηλής παραγωγικότητος. Είναι συνεπώς φανερόν, δτι ή
άπασχόλησις τοΰ έργατικοΰ δυναμικοΰ τής χώρας κάθε άλλο παρά
* ΙΙεριοαότερα στοιχεία ειδικά γιά τή μετανάστευση 6λ. στά βιβλία
Γιώργου Ξ. Ματζουράνη «"Ελληνες έργάτες στή Γερμανία», εκδόσεις «Γκοό-
τεμηεργκ», Αθήνα 1974, καί «Πέντε οικονομικές μελέτες — Οικονομική
άνάπτυξη καί μετανάστευση στήν 'Ελλάδα», εκδόσεις «Κάλβος», ’Αθήνα 1974.
32
xq όφείλεται στον ψηλό ρυθμό επενδυτικής δραστηριότητας ΐοΰ προ­
ηγουμένου ακριβώς χρόνου (σελ. 52) .* -
Τέλος στό τεΰχος 256 τής 28.2.1973 τοϋ «Δελτίου» τοΰ ΣΕΒ,
σελ. 6 — 7, δημοσιεύεται εκθεση τοΰ ΣΕΒ πρός τήν Unice
— τήν "Ενωση τών Συνδέσμων Βιομηχάνων τής ΕΟΚ, στήν ό­
ποια, μετά απ’ τή γενική διαπίστωση γιά ανοδική πορεία τής έλ-
ληνικής οικονομίας, ειδικά γιά τή βιομηχανική παραγωγή άναφέ-
ρονται τά έξης:
«Ιδιαιτέρως ύψηλή υπήρξεν ή αυξησις τής δευτερογενούς πα­
ραγωγής, ή όποια άνήλθεν εις 13% σχεδόν Ιναντι τοΰ 1971, περι­
λαμβανόμενης καί της παραγίϋγής ήλεκτρικής ένεργείας καί με­
ταλλείων·
Ή βιομηχανική παραγωγή ηόξήθη κατά τό αύτό μέ τήν
δευτερογενή παραγωγήν ποσοστόν, ήτοι 13%, εν συγκρίσει πρός
αυξησιν 9,6% τοΰ έτους 1971. Ή έν λόγω Ιντονος αυξησις έση-
μειώθη είς δλους σχεδόν τούς κλάδους βιομηχανικής δραστηριό­
τητας.
Ιδιαιτέρως υψηλός υπήρξεν δ ρυθμός έπεκτάσεως τής παρα­
γωγής τών κλάδων βασικής μεταλλουργίας (21%) , χημικών προϊ­
όντων (18%) καί ύφαντουργίας (14%). Οί κλάδοι οδτοι έπηρεά-
σθησαν μεγάλως έκ τής έξωτερικής ζητήσεως διά τά'προϊόντα
των· Ύψηλήν αυξησιν παραγωγής ένεφάνισαν καί οί κλάδοι, έλα-
στικοΰ καί πλαστικών (27%) , ήλεκτρικών μηχανών (26%), προϊ­
όντων πετρελαίου (18%) , ποτοποιίας (18%) και προϊόντιον Ικ μή
μεταλλικών ορυκτών (17%)».
’Απ’ δσα άναφέραμε πιό πάνω φαίνεται ξεκάθαρα πώς ή βιο­
μηχανία στήν Ελλάδα σ’ δλα τά χρόνια τής δικτατορίας αδξησε
* Σύμφωνα μέ τά στοιχεία της ICAP (πού δημοσιεύτηκαν στόν ελληνικά
τύπο μετά! τις ίκλογές της 17ης Νοέμβρη 1971 — βλ. «’Απογευματινή» 28 —
11—-1974, ο. 3, «Καθημερινή» 1—12—1974, σ. 13), τό 1973 σημειώθηκε
•— άπέναντι στδ 1972 — αύξηση στίς μέν πωλήσεις των προϊόντων τής έλ-
ληνικής βιομηχανίας κατά 50%, στά δέ κέρδη κατά 106%. «'Γψηλός είναι ο
βαθμός συγκεντρώσεως ταΟ επιχειρηματικού κεφαλαίου στήν Ελλάδα», πα­
ρατηρεί δ Ν. Νικολάου στήν «Καθημερινή» τής 1—12—1974. Κι ή «’Α­
πογευματινή» τής 28—11—1974 σημειώνει: «Καί τό 1973, παρά τήν κρίση
τής οικονομίας μας, συνεχίσθηκε μέ Ιντονα άνοδικούς ρυθμούς ή πορεία τής
Ιλληνικής βιομηχανίας. ’Ιδιαιτέρως θεαματική γιά τό Ιτος αύτό είναι ή
άνοδος τών καθαρών κερδών...».
49
σημαντικά τήν παραγωγή της, ένώ παράλληλα σημειώθηκε με­
γάλη συσσώρευση κεφαλαίου σ’ 'όλους τούς τομείς. ’Απέναντι σ’
αυτές τις τόσο πολύ εύνοϊκές εξελίξεις γιά τό κεφάλαιο ποιά ήταν
ή κατάσταση πού δδηγήθηκε ή έργατική τάξη στην Ελλάδα σ’
ολα αυτά τά χρόνια;
Έδώ Ιχουμε μιά ακριβώς αντίστροφη εξέλιξη. Ή έργατική
τάξη δδηγήθηκε σέ μεγαλύτερη εξαθλίωση. Ή δικτατορία τής
στέρησε κάθε κοινωνικό καί πολιτικό δικαίωμα, τήν άποδιοργά-
νωσε σέ πολύ μεγάλο βαθμό καί κατάφερε νά μειώσει τό εισόδημά
;ης κατά 100% καί πλέον.
Βέβαια, δέν αγνοούμε — καί δεν πρέπει ν’ αγνοούμε — πώς
σ’ δλα τά μεταπολεμικά χρόνια τό εργατικό κίνημα πολεμήθηκε
μέ σφοδρότητα κι έγινε συστηματική προσπάθεια γιά νά μπει ή
έργατική τάξη στο περιθώριο, γιά νάναι σκλαβωμένη στο'κεφά­
λαιο, ιδιαίτερα στά ξένα καί τά ντόπια μονοπώλια. Τούτο ήταν
συνέπεια τοΰ οίκονομικοπολιτικοΰ καθεστώτος πού έπιβλήθηκε
στήν Ελλάδα υστέρα άπ’ τό Β' παγκόσμιο πόλεμο.
Ή οικονομική κυριαρχία τών ξένων καί τών ντόπιων μονο-
πο)λίων τών Ε.ΠΑ. κι βρισμένων δυτικοευρωπαϊκών χωρών κι ή
πολιτική επιβολή τους είχαν σάν αποτέλεσμα:
α) Τή διατήρηση τοΰ έλληνικοΰ χώρου σέ πεδίο ληστρικών
έπιοόσεων γιά τά ξένα καί τά ντόπια μονοπώλια, στά όποια αφει­
δώς δίνεται κάθε διευκόλυνση καί βοήθεια (ανάμεσα στις τόσες
φτηνές λ·χ· ■τιμές στις πρώτες δλες, ξεπούλημα τής γης, φτηνά
εργατικά χέρια, φορολογικές απαλλαγές κλπ.) . Κι ολα αυτά μέ
τό πρόσχημα τής «προσέλκυσης ξένων κεφαλαίων» (γιά ποιό σκο­
πό δμως;) .
β) Τήν οικονομική, κοινωνική καί πολιτική καταπίεση δλων
τών εργαζόμενων, πρώτα άπ’ δλα τών εργατών· Ή έργατική τάξη
βρίσκεται στο περιθώριο, σκλαβωμένη στά μονοπώλια. Τά μικροα­
στικά στρώματα κατέχουν τή θέση τών λαμπρών ή φτωχών (ανά­
λογα) υπηρετών τής μονοπωλιακής ολιγαρχίας. Κι ή φτωχή α­
γροτιά ύφίσταται βάναυσα οικονομική έκμετάλλευση άπ’ τά μονο­
πώλια κι άπό ενα ένδιάμεσο στρώμα έμπορευομένων·
γ) Τήν πολιτική άποτελμάτο)ση μέ τήν ανυποχώρητη κι από­
λυτα καταπιεστική κυριαρχία τών ξένων καί ντόπιων καπιταλι­
στικών κύκλων, πού έννοοΰν νά κρατούν τήν έξουσία, νά δίνουν
50
στήν οικονομία τήν πορεία, πού αποβλέπει στήν εξασφάλιση εύκο­
λων καί μεγάλων κερδών γι’ αυτούς, καί τέλος στή διατήρηση τής
οικονομικής, κοινωνικής καί πολιτικής καταπίεσης πάνω σ’ βλους
τούς έργαζόμενους.
Ή στρατιωτικοφασιστική δικτατορία πού έπιβλήθηκε στίς 21
’Απρίλη 1967 ήταν ή άκρότατη κατάληξη τού οίκονομικοπολιτι-
κοΰ καθεστώτος πού επικράτησε στήν Ελλάδα μεταπολεμικά. Γι’
αύτό καί νομοτελειακά οδήγησε άπ’ τή μιά μεριά στή μεγάλη συσ­
σώρευση κεφαλαίου κι άπ’ τήν άλλη στήν πιο βαθειά έξαθλίωση
τών έργαζομένων·
3.—- % καθ ή λωση τών έ ρ γατι κών μ ι σ θ ών
χι ή μείωση τής πρ αγματικής αξίας τους.
Μέχρι καί το 1969 τά κατώτατα δρια μισθών καί ημερομι­
σθίων καθορίζονταν μέ εθνικές γενικές συλλογικές συμβάσεις έρ­
γασίας, πού συνάπτονταν, υστέρα άπό σχετικές διαπραγματεύσεις,
μεταξύ τής Γενικής Συνομοσπονδίας ’Εργατών Ελλάδος, ώς έκ-
πρόσωπου τών έργατοϋπαλλήλων, καί τών οργανώσεων τών έργο-
δοτών· Μέ τό Ν·Δ· 186) 1969 ορίσθηκε τά κατώτατα δρια νά θε­
σπίζονται μέ κοινή απόφαση τοΰ Πρωθυπουργοΰ καί τών Υπουρ­
γών Συντονισμού, Βιομηχανίας κι Εργασίας. ’Έτσι τόν καιρό τής
δικτατορίας είχε καταργηθεϊ ή διαπραγματευτική δυνατότητα τών
ένδιαφερομένων κι οί εργαζόμενοι είχαν στερηθεί τό δικαίωμα
νά διεκδικοΰν ένα καλύτερο μισθό. (Μέ τό Ν.Δ. 73 τής 2.10.1974
επαναφέρθηκε τό δικαίωμα σύναψης έθνικών γενικών συλλογικών
συμβάσεων έργασίας) .
Ταυτόχρονα, μέ τό ί'διο Ν.Δ. 186, ορίσθηκε πώς έ χρόνος ι­
σχύος τών δμοιεπαγγελματικών καί τών ειδικών συλλογικών συμ­
βάσεων έργασίας διπλασιάστηκε άπό εξη μήνες σ’ ένα χρόνο (γε­
γονός πού ικανοποίησε βαθύτατα τούς έργοδότες καί τό όποιο ή κυ-
βέρνησηΤίαραμανλή ούτε πού σκέφθηκε νά τό καταργήσει γιά νά
επαναφέρει τήν έξάμηνη ισχύ) .
’Έτσι μέ τό Ν.Δ. 186) 1969, μέ τό όποιο Ιγινβ ή πρώτη νομο­
51
θετική προσπάθεια έκφασισμοΰ των συνδικάτων* (πού δσα δέν δια­
λύθηκαν, είχαν κι όλας μπει κάτω άπ’ τόν ασφυκτικό έλεγχο τής
δικτατορίας αμέσως υστέρα απ’ τις 21 ’Απριλίου 1967), οί έργα-
ζόμενοι έβλεπαν νά διαγράφεται καί τό νομοθετικό πλαίσιο καθή­
λωσης των μισθών τους. Πράγματι, τό νομοθετικό τρίπτυχο τής
καθήλωσης τών μισθών ήταν τό έξής:
α) Τά δικτατορικό κράτος τών ξένων καί τών ντόπιων μονο­
πωλίου καθορίζει μόνο του αυτό, έντελώς ανεξέλεγκτα, δπως θέλει
κι δποτε θέλει, τά βασικά δρια μισθών κι ήμερομισθίων·
β) Οι δμοιοεπαγγελματικές κι ειδικές συλλογικές συμβάσεις
εργασίας (δηλαδή αύτές πού αντίστοιχα αφορούν ένα ορισμένο κλά­
δο ή μιά ορισμένη έπιχείρηση) ή ο! άποφάσεις τών διαιτητικών
δικαστηρίων, στήν περίπτωση πού ή διένεξη έργοδοτών κι εργα­
ζομένων δέν ρυθμισθεΐ μέ σ.σ.ε., άλλ’ δδηγηθεΐ στις τριμερείς αύ­
τές επιτροπές (πού οχι σωστά έχουν τήν ονομασία «διαιτητικά δι­
καστήρια») , Ισχύουν δχι γιά έξη μήνες, δπως μέχρι τότε, αλλά γιά
Ινα χρόνο. Ό Υπουργός Εργασίας μπορεΐ νά παρατείνει γιά δώ­
δεκα άκόμα μήνες τήν ένέργεια τής σ.σ.ε. ή τής διαιτητικής από­
φασης. Ά ν τώρα ληφθεΐ ύπ’ δψη ή βραδύτητα τής διαδικασίας
σύναψης σ.σ.ε. καί πρό παντός έκδοσης διαιτητικών αποφάσεων,
* Στδ άρθρο «Άντιπροσωπευτικότης τδν συνδικαλιστικβν όργανώσειον
καί ή νομιμότης τής άπεργίας», στήν «Εφημερίδα Ελλήνων Νομικίον», τεύ­
χος Σεπτέμβρη 1973, έγραφα πώς πρότυπο ώρισμένων διατάξεων τοδ Ν.Δ.
186)1969 είναι καί δ νόμος τοΰ Μουσσολίνι, γιά τό συνδικαλισμό, 6π’ ά-
ριθμ. 563 τοΰ 1926. Είναι φανερό πώς ό φασιστικός αύτός νόμος έχει έμπνεύ-
σει (καί τό δικτατορικό νομοθέτη στήν 'Ελλάδα. Έν τούτοις έξω άπ’ τή
νομικιστική άντιμετώπιση τοΰ συνδί’/ .αλισμοΰ, με βάση τά ιταλικά φασιστι­
κά πρότυπα, έχουμε σ’ δλη τήν περίοδο τής δικτατορίας καί πράξεις άμε­
σης βίας. "Ετσι πολλά συνδικάτα διαλύθηκαν άμέσως μετά τήν 21η τοΰ
’Απρίλη 1967, οί στρατιωτικές διοικήσεις, άλλά κι ή ΕΣΑ, άνάλαβαν τδν
έλεγχο καί στδ συνδικαλισμό, παράλληλα μέ τόν έλεγχο πού πάντοτε άσκεΐ
τδ συνδικαλιστικό τμήμα τής αστυνομίας, πού ύπήρχε καί πιό παληά κι
εξακολουθεί καί τώρα νά υπάρχει. Οί απεργίες επίσης, άσχετα άπ’ τδ
τί έγραφε τδ άρθρο 36 τοΰ Ν.Δ. 890)1971, απαγορεύονταν «έπαναστατικφ
δικαίψ»! Οί διεκδικήσεις, άκόμα κι οί πιό άπλές, έπέσυραν τήν δργή τοΰ
καθεστώτος κ.τ.ο. Μετά τδ Νοέμβρη τοΰ 1973 έντείνεται ή προσπάθεια γιά
πλήρη έκφασισμδ καί τοδ συνδικαλισμού (βλ. καί τδ άρθρο «"Έργα καί ή-
μέραι τοΰ υπουργού άπασχολήσεως» πού ξαναδημοσιεύεται στό παράρτημα τοΰ
βιβλίου αύτοδ).
52
τότε καταλαβαίνομε πόσο αργά αυξάνονται οι μισθοί καί τά ημερο­
μίσθια των εργαζομένων-
Έξ άλλου, σύμφωνα μέ το άρθρο 20 παραγρ. 2 τοΰ Νόμου
3239) 1955, ό Υπουργός Εργασίας μποροΰσε νά τροποποιεί ή καί
νά μην εγκρίνει καθόλου σ.σ.ε., ή ο.α., δταν αύτές θεωροΰνταν
πώς είναι αντίθετες «εις τήν γενικήν ή ειδικήν οίκονομικήν ή κοι-
νωνικήν πολιτικήν τής Κυβερνήσεως»· Μέ τή διάταξη αύτή έπι-
βαλλόταν έντονη κρατική παρέμβαση, καί μάλιστα κατά τρόπο Αν­
τιφατικό, γιατί ή παρέμβαση αυτή αφορούσε κι αποφάσεις άλλων
κρατικών οργάνων, των «διαιτητικών δικαστηρίων»· Τοΰτο Αποτε-
λοΰσε μέρος μιας διαδικασίας υπαγωγής των οικονομικών λειτουρ­
γιών σέ συγκεντρωτικό ελεγχο. Τό γεγονός αύτό είναι συναντημέ­
νο μέ τό οίκονομικοπολιτικό σύστημα πού έγκαθιδρύθηκε στήν
Έλλάοα, ύστερα Απ’ τό Β' παγκόσμιο πόλεμο (καί τό Ν·Δ. 186)
1969, πού Αναφέραμε, είναι ενα ακόμα βήμα στις διαδικασίες αύ­
τές τοΰ κρατικομονοπωλιακοΰ καπιταλισμού). Φυσικά Ετσι καταρ-
γεΐται ο οίκονομικοκοινωνικός αύτοπροσδιορισμός, ή κοινωνική αύ-
τονομι'α, κι ή αύτονομία τών συμβαλλόμενων, καί μάλιστα μέ τρό­
πο πουθιγε μονόπλευρα τά συμφέροντα τών έργαζομένων, Αφοΰ
πάντοτε ή τροποποίηση ή ή μή έγκριση συλλογικής σύμβασης έρ-
γασίας ή διαιτητικής Απόφασης γινόταν δταν δ μισθός ή τά μερο­
κάματα πού καθορίζονταν θεωροΰνταν «υψηλά»! Ή κατάχρηση
πού Ιγινε στήν Ιφαρμογή τοΰ άρθρου 20 παράγρ. 2 τοΰ Νόμου
3239 απ’ τή δικτατορία Ανάγκασε τήν κυβέρνηση Καραμανλή νά
καταργήση τήν πιό πάνω διάταξη μέ τό Ν·Δ. 73 τής 2.10.1974,
γιατί τοΰτο ήταν γενική κι έντονη άξίωση τών έργαζομένων-
γ) Ή Απεργία Απαγορευόταν «επαναστατικά) δικαίω». ’Α­
πό νομική άποψη τό θέμα τής Απεργίας ρυθμιζόταν ύστερα Απ’ τό
1971 μέ τό άρθρο 36 τοΰ Ν-Δ. 890. Μέ τήν παράγραφο Ια τοΰ
άρθρου εκείνου έπιτρεπόταν ή άσκηση τοΰ δικαιωμάτος τής Απερ­
γίας γιά επαγγελματικούς — καί μόνο -— λόγους. ’Αλλά κι αύτή
ή (σύμφωνα μέ τήν παράγρ. Ια) μισοεπιτρεπόμενη άσκηση τοΰ
δικαιώματος περιοριζόταν Ασφυκτικά απ’ τις έπόμενες παραγρά­
φους τοΰ άρθρου 36. Ό δικτατορικός νομοθέτης τοΰ 890 προσπα­
θούσε νά ρυθμίσει άπό νομική σκοπιά τό θέμα έτσι πού γιά λό­
γους μέν εντυπώσεων νά φαίνεται πώς έπιτρέπει τήν Απεργία, ταυ­
53
τόχρονα δμως φρόντιζε νά τήν περιορίζει νομοθετικά οσο μπορού­
σε πιό πολύ.
’Αλλά πέρα άπ’ αύτή τήν αντιφατική νομοθετική ρύθμιση ή
δικτατορία δέν άφηνε στήν πράξη δσο τής ήταν δυνατό, νά πρα­
γματοποιηθούν άπεργίες. Δέν άφηνε ακόμα νά εκδηλωθεί οδτε ή
έλάχιστη ένεργητική διεκδίκηση δικαιωμάτων άπό μέρους τών
μισθωτών· Κι Ινώ οί συνθήκες εργασίας χειροτέρευαν, οί μισθοί
καθηλώνονταν κι ή πραγματική τους αξία μειώνονταν, απαγορευό­
ταν κάθε διεκδίκηση. Άπεργίες ή συγκεντρώσεις, πού είχαν σά
σκοπό τή διεκδίκηση από μέρους τών έργαζόμενων τών δικαιω­
μάτων τους, ακόμα και τών πιό βασικών, Ιπισύρανε τήν όργή τοΰ
καθεστώτος, πού άπειλοΰσε μέ .στρατοδικεία, μακροχρόνιες φυλα­
κίσεις κι έξορίες ή έκανε αμέσως χρή^η βίας. Φυσικά, παρά τό
φόβο πού έπικρατοΰσε, οί έργαζόμενοι δέν υποτάσσονταν χωρίς
αντίσταση. "Οταν μάλιστα τό 1973 ή εξαθλίωση τών εργαζομένου
είχε προχωρήσει σέ σημαντικό, καί μεγαλύτερο άπό κάθε άλλη
φορά, βαθμό, τότε σημειώθηκαν μερικές άπεργίες κι αρκετές άλ­
λες διεκδικητικές έκδηλώσεις· Καί παρά τήν νέα ένταση τρομο­
κρατίας που έπιβλήθηκε μετά τά γεγονότα τοΰ Πολυτεχνείου, τό
Νοέμβρη τοΰ 1973, είναι βέβαιο πώς καί χωρίς τήν πολιτική με­
ταβολή τής 23ης τοΰ ’Ιούλη ή έργατική τάξη μέσα στό χειμώνα
1974—1975 θά κατέβαινε σέ μαχητικές εκδηλώσεις, πού ή έντα­
σή τους θά κλιμακώνονταν μέ τό πέρασμα τοΰ χρόνου.
Σέ ποσά τά κατώτατα βρια ήμερο μισθίων, άνδρών, γυναι­
κών καί μαθητευομένων είναι τά έξης:
Ημερομίσθιο Ημερομίσθιο Ημερομίσθιο
Χρόνος Άνδρα Γυναίκας Μαθητευόμενί
1967 90,00 75,00 50,00
1968 96,30 80,30 53,50
1969 103,50 86,30 57.50
1970 103,50 86,30 57,50
1971 110,00 93,00 61,00
1972 115,00 97.00 65.00
Στά 1973, μέ τήν άχαλίνωτη πιά άνοδο τοΰ κόστους ζωής,
τήν δξυνση τοΰ κοινωνικοΰ προβλήματος καί τήν κινητοποίηση
54
τής έργατικής τάξης σέ κάποιο σημαντικό, άγνωστο στά προηγού­
μενα, χρόνια της δικτατορίας, βαθμό, σημειώνονται τρεις διαδοχι­
κές αυξήσεις στά κατώτατα δρια ημερομισθίων. Οί σχετικές Απο­
φάσεις πάρθηκαν γιά μέν τις δύο πρώτες άπ’ τήν «κυβέρνηση» Γ·
Παπαδόπουλου καί γιά τήν τρίτη άπ’ τήν «κυβέρνηση» Σ. Μαρ-
κεζίνη-
Ημερομίσθιο Ημερομίσθιο Ημερομίσθιο
ιερομηνία "Ανδρα Γυναίκας Μαθητευόμενων
1.5.1973 125,00 105,00 75,00
1.9.1973 138,00 120,00 85,00
1.12.1973 165,60 144,00 95,00
Elyai χαρακτηριστικό πώς στό διάστημα τής έπταετίας κι
ιδιαίτερα μετά τό 1970 οί τιμές βασικών ειδών διατροφής τών ερ­
γαζομένων (δπως τά φασόλια καί τά ξερά όσπρια γενικά, δ ξερός
μπακαλιάρος κλπ·), αυξήθηκαν πάνω άπό 200 καί 300%. Έτσι
π.χ. ο άλλοτε φθηνός μπακαλιάρος (ποδχε 10 δρχ. τό κιλό) , Ιγι-
νε σχετικά πανάκριβος (εχει 60 δρχ. τό κιλό σήμερα) . Τό ίδιο
έγινε μέ τά φασόλια, τά ρεβύθια, τις φακές κλπ. ’Αλλά καί τοΟ
κρέατος ή τιμή στήν ίδια αυτή περίοδο αυξήθηκε πάνω άπό 150%.
Ξέχωρα ή εισαγωγή κι ή διάθεση στήν άγορά καί τήν κατανάλω­
ση σάπιων κρεάτο>ν, μέ «καπέλλο» κ·τ·ο. (Βλ. υπόθεση Μ. Μπαλό-
πουλου κλπ.). Κι ένώ ό τιμάριθμος κόστους ζωής αύξανε σ’ αύτά
τά χρόνια μέ καλπασμό (πού στά 1973 καί 1974 Ιγινε ξέφρενος),
ένώ παράλληλα, ο! επιχειρήσεις — δπως τό είιδαμε πιό πάνω —
αποκόμιζαν τεράστια κέρδη, αύξαναν τήν παραγωγή τους καί πρα­
γματοποιούσαν έξαιρετικά μεγάλη συσσώρευση κεφαλαίου, ή Ονο­
μαστική αδξηση τοό έργατικοΰ ήμερομίσθιου άπό χρόνο σέ χρόνο
ήταν μηδαμινή· Μέχρι τό 1973 ?χομε αδξηση κατά ποσοστό:
στά 1970=0%, στά 1972=4,6% καί στ’ άλλα χρόνια γύρω στό
6%· Σέ ποσά ή αδξηση ήταν τής τάξης τών: 5 δρχ. 2ως 7,20 τό
ανώτατο γιά τον άνδρα (7,20 δρχ. αδξηση δόθηκε μόνο στά 1969,
ένώ στά 1970 ή αδξηση ήταν μηδέν καί τις άλλες χρονιές άπό 5
ειος 6,50 δρχ.) — 4 δρχ. Ιως 6,70 τό άνώτατο γιά τή γυναίκα
— 3,50 έ'ως 4 δρχ. τό άνώτατο γιά τό μαθητευόμενο. νΕτσι άπό
χρόνο σέ χρόνο τό πραγματικό εισόδημα τών έργαζομένων μειώθη­
κε σέ πολύ σημαντικό βαθμό-
55
Ή πρωτοφανέρωτη ακρίβεια τής ζωής κι ή κινητοποίηση τών
εργαζομένων μέσα στό 1973 ανάγκασε τις «κυβερνήσεις» Παπαδό-
πουλου καί Μαρκεζίνή νά προσαρμόσουν τό ημερομίσθιο διαδοχι­
κά άπό 115 δρχ·, γιά τόν άνδρα σέ 165,60, άπό 97 δρχ. γιά τή
γυναίκα σέ 134 κι άπό 65 δρχ. γιά τό μαθητευόμενο σέ 95. Εν­
νοείται πώς τό εισόδημα τών έργαζομένων δέν καλυτέρεψε μέ τΙς
4νομαστικές αυτές αυξήσεις γιατί παράλληλα, στό ίδιο χρονικό
διάστημα, ανέβαινε μέ πρωτόγνωρους ρυθμούς τό κόστος ζωής. Ό
πληθωρισμός πού επικράτησε στά 1973 καί σ’ δλο τό α' έξάμηνο
τοΰ 1974 ήταν χωρίς κανένα προηγούμενο γιά δλα τά μεταπολεμι­
κά χρόνια. Σέ σύγκριση μέ τόν πληθωρισμό σέ άλλα κράτη είχε
στήν Ελλάδα ενα άπ’ τούς πιο γοργούς ρυθμούς σέ διεθνή
κλίμακα. Οί εργαζόμενοι μέ τήν κινητοποίησή τους στά
1973 δέν κατάφεραν βέβαια νά συγκρατήσουν απόλυτα τήν πτώ­
ση τοΰ εισοδήματος τους, μπόρεσαν πάντως ν’ άποφύγουν τήν κα-
ταβαράρθρωση. Ό πληθωρισμός δέν άγγιζε έν τούτοις τό πραγμα­
τικό εισόδημα τών κεφαλαιοκρατών- Τό τελευταίο αύξανε μέ τα­
χύ ρυθμό. Οι δαπάνες πολυτελείας έκ μέρους αυτής τής κοινωνι­
κής τάξης, πού στήν Ελλάδα είναι πάντοτε υψηλές, όχι μόνο δέν
μειώθηκαν στά 1973 καί 1974, άλλ’ αυξήθηκαν, γεγονός χαρα­
κτηριστικό τής ευημερίας τής τάξης αύτής τή στιγμή πού οί έρ-
γαζόμενοι κινητοποιούνταν γιά νάχουν τά βασικά μέσα συντή­
ρησής τους.
Στούς οκτώ πρώτους μήνες τοΰ 1974 Ιχουμε άπόλυτη, στασι­
μότητα στό μισθολογικό ζήτημα τών έργαζομένων γιατί ή «κυ­
βέρνηση» τών Άνδρουτσόπουλου, Ίωαννίδη, Μπονάνου κλπ·, άν-
τέδρασε μέ πείσμα καί στή σκέψη γι’ αύξηση, παρά τή μεγάλη
ακρίβεια ζωής, πού μαστίζει τούς έργαζόμενους.
Σέ άρθρο τοΰ Σπ. Μονδάνου στήν εφημερίδα τής ’Αθήνας
«Τά Νέα» στίς 7 τοΰ Όκτώβρη 1974 μέ τόν τίτλον «Οί αόξήσεις
άποδοχών τών έργαζομένων» άναφέρονται καί τά έξής:
«Τά μεγέθη τοΰ τιμαρίθμου κατά τήν περίοδο ’Ιανουαρίου —
* Ή εφημερίδα «Καθημερινή* σέ σχόλιό της τί,ς 27—9—1974 τόν
Οπολογίζει νάναι ό μεγαλύτερος σέ σύγκριση μέ τ’ άλλα κράτη.
56
Αύγουστου τοΰ 1974 είναι εύγλωττα. Μέσα στους δκτώ μήνες τοΰ
τρέχοντος έτους δ εργαζόμενος Ιφτασε νά άγοράζη κατά 34,1%
λιγώτερα τρόφιμα, νά πληρώνη Εξοδα κινήσεως άκριβώτερα κατά
44,4%, νά μειώση τις αγορές του σέ είδη οικιακής χρήσεως κατά
32,7, νά πληρώνη ψηλότερα νοίκια κατά 30,1%, νά πληρώνη τά
είδη ύγείας καί ατομικής καθαριότητος κατά 29,2% άκριβώτερα.
Κατά συνέπεια μείωσε τις δαπάνες του γιά άναψυχή κατά 28,6%
καί τις αγορές ειδών ένδύσεως κατά 26,8% κλπ.
«'Όλα αυτά σημαίνουν, δτι μεταξύ Ίανουαρίου καί Αύγου­
στου 1974 έπήλθε μιά γενική άνοδος τών τιμών κατά 33,2%. Φυ­
σικά, στο δίμηνο ’Ιουλίου — Αύγουστου, λόγω τής έποχικής δια-
κυμάνσεως κατά ένα μέρος, αλλά καί τής χαλαρώσεως τής αγο­
ράς πού έπήλθε έν τώ μεταξύ, οί τιμές ύποχώρησαν κατά 2,2%.
'Όπως καί νά εχη τό πράγμα, οί αριθμοί αυτοί δείχνουν, δτι μέ­
σα στο 1974 ό μέσος έργαζόμενος είδε νά συρρικνώνεται ή αγο­
ραστική δύναμη τοΰ μισθού του στά δύα τρίτα περίπου τής άρ-
χικής».
Καί σημειώνει:
«Μ ε ρ ι κ ή άναπλήρωση χύτης της μειώσεως θά έπέλθη,
φυσικά, γ ιά το ύς άμ ε ι β ό μ έ νο υς μέ τά κ α-
τ ώτ ατ α δρι α ή μ ε ρ ο μ ι σθ ί ων καί μισθών,
μέ τήν χορηγηθεΐσα αύξηση τοΰ 10%». (Οί ύπογραμμίσεις δι­
κές μου) .
’Απ’ δλα τά πιό πάνω στοιχεία (κι άπ’ τά στοιχεία πού δίνει
ό Σπ. Μονδάνος), βλέπουμε πώς ή αύξηση κατά 10% στά κατώ-
τατα δρια μισθών καί ήμερομισθίων (άπ’ τήν 1η τοϋ Σεπτέμβρη
1974), πού ή κυβέρνηση «έθνικής ένότητος» Κ. Καραμανλή Ανα­
κοίνωσε, είναι, έτσι ή άλλοιώς, μέ τά σημερινά δεδομένα, μιά ά-
στεία αύξηση, προορισμένη άπλώς νά ρίξει «στάχτη στά μάτια»
τών έργαζομένων, τή στιγμή πού ή οικονομική όλιγαρχία συσσω­
ρεύει πλούτη μέ πολύ γρήγορο ρυθμό. Έξ άλλου, υστέρα άπ’ τήν
έναρξη ισχύος αύτής τής απόφασης άπομένει νά προχωρήσει τό
Υπουργείο έργασίας σ’ έφαρμογή ούσιαστικών μέτρων (μέ τις
συλλογικές συμβάσεις καί τις διαιτητικές αποφάσεις) γι’ αύξηση
τών μισθών κι ήμερομισθίων πού καταβάλλονται στούς έργαζόμε-
νους ανάλογα μέ τόν κλάδο στον όποιο ανήκουν- ’Αλλά μέ τις δια­
δικασίες πού τό ύπουργεΐο έφαρμόζει (-καταστρατηγώντας σχετι­
57
κά καί το νόμο), είναι βέβαιο, πώς δέν πρόκειται νά γίνει κάτι
τέτοιο. Έτσι οί εργαζόμενοι είναι υποχρεωμένοι ν’ άγωνισθοΰν
γιά ν’ αυξηθεί πραγματικά τά εισόδημά τους.*
Στά συμπεράσματα της ειδικής μελέτης που, δπως εχομε
άναφέρει, έκδόθηκε τάν Ίούνη τοΰ 1974 άπ’ τά Σύνδεσμο Ελλή­
νων Βιομηχάνων μέ τάν τίτλο «’Αγορά εργασίας καί διάρθρωσις
άμοιβών εις τήν έλληνικήν βιομηχανίαν» γίνεται λόγος γιά τά χα­
μηλά μεροκάματα καί τούς μισθούς. Ό συγγραφέας δέχεται πώς ή
μεγάλη πλειονότητα τών έργαζομένων άμείβεται μέ βάση τά κα-
τώτατο μεροκάματο «μέ μικράν προσαύξησιν»· IIιά συγκεκριμέ­
να γράφει:
«Τά κατώτατον ημερομίσθιον, μέ μικράν προσαύξησιν, έλάμ-
βανον σημαντικώς ηύξημένα ποσοστά καί τών δύο φύλων— AC
ύπο τοΰ νόμου καθοριζόμεναι κατώταται άμοιβαί εξακολουθούν συ­
νεπώς νά έπηοεάζουν άμέσως τά επίπεδα άμοιβών μεγάλου άρι-
Ομοΰ μισθωτών, καί ιδιαιτέρως τάς έργαζομένας γυναίκας, δεδο­
μένου, δτι διά τάς κατηγορίας αύτάς, ή διαφορά μεταξύ κατωτά-
του ορίου καί πραγματικώς καταβαλλομένων (Wage drift) είναι
σχετικώς μικρά» (σελ- 92) .
* Οί νεοδιορισμένοι στις διοικήσεις τής Γ.Σ.Ε.Ε., των Όμοσπονδιδν
καί τών Εργατικών Κέντρων «συνδικαλιστές» (πολλοί άπ’ τούς δποίους
είναι οί ίδιο; πού ήταν καί στις χουντικές διοικήσεις, ένώ μερικοί άλλοι
είναι έργατοκάπηλοι τής περιόδου πριν άπ’ τδ 1967) έδειξαν στό βασικό
τοΰτο θέμα — στό ίδιο δηλαδή ακριβώς πού οί χουντικοί «συνδικαλιστές»,
είχαν κυριολεκτικά ξεπουλήσει καί χαντακώσει τούς έργάτες, έξυπηρετώντας
ατόν πιό μεγάλο βαθμό τήν οικονομική όλιγαρχία — άσυνέπεια ή Ανικανό­
τητα. , Καί νά ληφΟειί &π’ όψη δτι στήν πρωινή εφημερίδα «'Η Καθημε­
ρινή» τής 3ης Νοέμβρη 1974 σέ άρθρο τοΰ Κ. Τσαλόγλου μέ τό τίτλο: «Δέν
εύθόνονται οί μισθωτοί» (στό δποΐο άναφερθήκαμε καί πιό πάνω) γράφεται
πώς: «’Εάν έπρόκειτο νά άποκατασταθεΐ ή ένεργός ζήτηση στά επίπεδα τού
1973, θά Ιπρεπε νά είναι τ ο ύ λ ά χ ι στ ο δ ι π λ ά σ ι ο %i
πο σο στ ό των α ϋ ξ ή σ ε ων πού δ ό θ η κ ε ατούς μι­
σθ ο ύ ς κ αί τ ά η μ ε ρ ο μ ί σ θ ι α , γιατί καί ή πραγματική
ένοδος του κόστους ζωής στά τελευταίο είκοσάμηνο είναι διπλάσια αότής
πού εμφανίζει ό συγκροτημένος βάσει τδν άντικοινωνικων επιδιώξεων τής
δικτατορίας, δείκτης τιμών καταναλωτοΰ. Λ εν υ π ά ρ χ ε ι δρα,
κ α ν έ ν α ς κ ί ν δ υ ν ο ς γ ι ά τή ν ν ο μ ι σ μ α τ ι κ ή καί
τ ή ν τ ι μ α ρ ι θ μ ι κ ή ε ξ έ λ ι ξ η άπό τ ή ν ι κ α ν ο ­
πο ί η ση τ α ΰ αι τ ή μ ατ ο ς β ε λ τ ι ώσ ε ως τ ών ί πο·
δ ο χ ώ ν» (οί υπογραμμίσεις δικές μου).
58
«Ο! κατώτατοι μισθοί, προσηυξημένοι εις πολλάς περιπτώσεις
κατά μικρόν ποσοστόν, λαμβάνονται εισέτι υπό σημαντικού Αρι­
θμού άμφοτέρων τών φύλων» (σελ. 92) .
Ό συγγραφέας τή χαμηλή αμοιβή τών εργατών βιομηχανίας
τήν Αποδίνει στή χαμηλή τους έκπαίδευση, καί γράφει σχετικά:
«Ή μεγάλη πλειοψηφία τών απασχολούμενων εις τήν βιομη­
χανίαν άποτελεΐται άπό άτομα χαμηλού μορφωτικού έπιπέδου (πο­
σοστού 69% τού εργατικού δυναμικού τής βιομηχανίας είναι Από­
φοιτοι τοΰ δημοτικού σχολείου καί 22% δέν Ιχουν Αποφοιτήσει τού­
του ή είναι τελείως αναλφάβητοι» (σελ. 143) .
Παρά ταΰτα τή χαμηλή αμοιβή σέ σχέση μέ τήν αύξηση τής
άποδοτικότητας τής έργασίας τήν βρίσκει δχι δικαιολογημένη-
Γράφει:
«Ή συσχέτισις μεταξύ αύξήσεως τών κερδών καί βελτιώσε-
ως τών αμοιβών έργασίας είναι έξαιρετικώς χαλαρά. Κατά συνέ­
πειαν ή άμεσος ωφέλεια τών μισθωτών έκ τής ηύξημένης άποδο-
τικότητος τών μεγάλων έπιχειρήσεων υπήρξε μικρά» (σελ. 144
— 145).
Αυτά βεβαιώνει 6 συγγραφέας τής ειδικής μελέτης τοΰ Συν­
δέσου Ελλήνων Βιομηχάνων·
4·— Κατά τούς υπολογισμούς τοΰ Κεφαλαίου VIII τής πιό
πάνω ειδικής μελέτης τοΰ ΣΕΒ, οί έπιστήμονες κι οί ύπάλληλοι
γραφείου παίρνουν τις πιό κάτω Αμοιβές.
Οί Ανδρες:
Ποσοστό 3,1% έως 3.000 δρχ. τό μήνα
Ποσοστό 48,7% άπό 3-000 δρχ. — 6.000 δρχ. τό μήνα
Ποσοστό 9,1% 15-000 δρχ- καί πάνω-
Οί γυναίκες:
Ποσοστό 26,7% λιγώτερες άπό 3 000 δρχ. τό μήνα
Ιΐοσοστό 61,6% 3.000 — 6.000 δρχ. τό μήνα
Ποσοστό 2,2% πάνω άπό 10.000 δρχ. τό μήνα
Είναι φανερή ή μεγάλη διαφορά στούς μηνιάτικους μισθούς
Ανάμεσα σέ Ανδρες καί σέ γυναίκες υπαλλήλους. Τοΰτο άποδίνε-
ται κυρίως στό γεγονός δτι υπάρχει προσφορά έργασίας πιό χαμη­
λής στάθμης άπό μέρους τών γυναικών, παρά άπό μέρους τών
άνδρών· Πολλές γυναίκες, άπόφοιτοι γυμνασίου, προσφέρονται
59
νά έκτελέσουν τρέχουσες Εργασίες γραφείου. ’Αντίθετα ή Εργασία
Επιστημόνων γυναικών αμείβεται ίσα ή σχεδόν ίσα μέ τών Επιστη­
μόνων άνδρών· Δέν προσφέρονται δμως πολλές γυναίκες για Ιργα-
σία Επιστημονικής βιομηχανικής ειδίκευσης (μηχανολόγοι — ή-
λεκτρολόγοι, υπεύθυνοι προμηθειών, πωλήσεων κλπ.) .
’Απ’ τα πιό πάνω στοιχεία συμπεραίνεται δτι οί μισοί πε­
ρίπου άπ’ τούς Επιστήμονες κι υπάλληλους γραφείου παίρνουν μι­
σθό άπό 3.000 — 6-000 δρχ., ποσοστό δέ 36,5%, άπό 6.000 —
15.000 δρχ. "Ενα μικρό ποσοστό (9,1%) παίρνει μισθό πάνω άπό
15 000 δρχ. κι ενα μικρότερο (3,1%) μισθό κάτω άπό 3.000 δρχ.
Οί γυναίκες υπάλληλοι γραφείου παίρνουν στή μεγάλη τους
πλειονότητα (τά 2) 3) μηνιάτικο μισθό άπό 3.000 — 6.000 δρχ.
Ποσοστό 9,5% άπό 6.000 — 10.000 δρχ. Ποσοστό 2,2% πάνω άπό
10.000 δρχ. Προφανώς στίς δυό τελευταίες κατηγορίες Εντάσσον­
ται οί γυναίκες Επιστήμονες. Τέλος, ενα ποσοστό 26,7% (στό ό­
ποιο Εντάσσεται καί τό υπηρετικό προσωπικό τών Επιχειρήσεο>ν
*οοΰ στήν πλειοψηφία του είναι γυναίκες) , παίρνουν μισθό κάτω
άπό 3·000 δρχ. τό μήνα.
“Οσον άφορα τούς μηνιάτικους μισθούς τών υπαλλήλων τεχνι­
τών αυτοί είναι, σύμφωνα μέ τούς ύπολογισμούς τοΰ ΣΕΒ, γιά τό
50% μέχρι 6-000 δρχ., γιά τό 36% άπό 6.000 — 10-000 δρχ. καί
γιά τό 14% πάνω άπό 10-000 δρχ.
Τό συμπέρασμα είναι δτι ή πλειοψηφία τών άνδρών μισθω­
τών (Επιστημόνων, υπαλλήλων γραφείου καί τεχνιτών), παίρνουν
μισθό γύρω στίς 6-000 δρχ- τό μήνα. "Ενας μικρότερος άριθ;.ιός
παίρνει μισθό μέχρι 10.000 δρχ-, οί τεχνίτες, μέχρι 15.000 δρχ.,
οί ύπάλληλοι γραφείου κι οί Επιστήμονες. Μιά άριστοκρατία τής
κατηγορίας αυτής μισθωτών παίρνει πάνο) άπό lO-ΟΟΟ ή 15.000
δρχ. Οί γυναίκες μισθωτοί παίρνουν στή μεγάλη τους πλειοψηφία
μισθό γύρω· στίς 4.500 δρχ. τό μήνα. Μόνο μιά άριστοκρατία (2,
2%) τής κατηγορίας αύτής παίρνει πάνω άπό ΙΟ-ΟΟΟ δρχ. κι Ινα
ποσοστό 9,5% άπό 6.000 — 10-000 δρχ. Τέλος ποσοστό 26,7%
παίρνει μισθό κάτω άπό 3-000 τό μήνα.
5.— ’Απ’ δσα είπαμε κι άπ’ δσα στοιχεία άναφέραμε γίνεται
φανερό δτι ή αμοιβή τής Εργατικής δύναμης στήν Ελλάδα είναι
χαμηλή, πιό χαμηλή γιά τούς άπλούς Εργάτες, άλλά καί χωρίς
σημαντική διαφορά άπ’ αύτή τών άπλών Εργατών γιά τή μεγάλη
GO
πλειοψηφία τών μή ειδικευμένων υπαλλήλων γραφείου, καθώς
καί για τήν πλειονότητα τών επιστημόνων μισθωτών- Έτσι, βσο
κι αν θέλουν οί καπιταλιστές νά μιλούν γι’ αϋξηση τών αμοιβών,
τό μόνο σίγουρο είναι ή πραγματική αύξηση τής έντατικότητας μέ
τήν οποία γίνεται ή σημερινή εργασία κι ή αύξηση τής παραγωγι­
κότητας, άλλ’ οχι κι ή πραγματική αύξηση τοΰ μισθοΰ, πού σή­
μερα, μέ τις αυξημένες ανάγκες γιά τή ζωή τών ατόμων, δέν
είναι κείνος πού οί εργαζόμενοι θάπαιρναν δπωσδήποτε άν δέν με­
σολαβούσε ή άφαίμαξη πού κάνει στόν έργαζόμενο ό καπιταλι­
στής μέ τήν ιδιοποίηση τής υπεραξίας καί τήν απόκτηση τοΰ
«πλεονάσματος». ’Έτσι είναι δυνατό νάχουμε άκόμα κι αύξηση τοΰ
ονομαστικού μισθοΰ, άλλά ταυτόχρονα πτώση τής τιμής τής έργατι­
κής δύναμης. Γιατί άν δ καπιταλιστής πλήρωνε τήν έργατική δύ­
ναμη στήν άξια της θάπρεπε μόλις γίνεται πρός τά πάνω αλλαγή
σ’ εναν άπ’ τούς παράγοντες πού έπηρεάζουν τήν τιμή της (έργά-
σιμες ώρες, έντατικότητα έργασίας καί παραγωγικότητα αύτής)
ν’ ανεβάζει καί τήν τιμή τής έργατικής δύναμης άνάλογα. Έν τού-
τοις, ένώ έχει σημειωθεί πολλαπλάσια αϋξηση τής έντατικότητας
καί τής παραγωγικότητας τής έργασίας ή τιμή τής έργατικής
δύναμης δέν πραγματοποιεί τήν ανάλογη αύξηση.
Στήν Ελλάδα, ή έκμετάλλευση τής έλληνικής καί τής ξένης
έργατικής δύναμης άπ’ τά κεφάλαιο, κι ιδιαίτερα άπ’ τά ξένα καί
τά ντόπια μονοπώλια, είναι μεγάλης έντασης, πού συναντάται μό­
νο στίς άποικιακές κι έςαρτημένες χώρες.
6.— Τίίρ ες έ ρ γ ασί ας
Τό άλλο σκέλος τών πιό άμεσων διεκδικήσεων τών έργαζο­
μένων είναι ό περιορισμός τών ώρών έργασίας. Ένώ οί καπιταλι­
στές έπιδιώκουν τό μεγάλωμα τής ώρας έργασίας χωρίς αμοιβή,
οί έργαζόμενοι αντίθετα παλεύουν γιά νά έπιβάλλουν δριο στις έρ-
γάσιμες ώρες. Τό μεγάλωμα τοΰ χρόνου έργασίας σημαίνει αντί­
στοιχα μείωση τής άμοιβής τής έργατικής δύναμης. Γι’ αύτό δ
νομοθετικός κανονισμός τών έργάσιμων ώρών έχει τήν τάση νά βά­
ζει φραγμό στίς προσπάθειες τών καπιταλιστών νά κατεβάσουν μέ
τόν τρόπο αύτό τόν έργατικό μισθό.
Οί έργάτες έχουν δώσει σκληρούς άγώνες γιά νά καθιερωθεί
τελικά τό έκτάωρο- Ή ύπ’ άριθμ. 1 Διεθνής Σύμβαση Έργασίας
61
τοΰ 1919 δέν τό καθιέρωσε πρώτη αυτή. Γιατί τοΰτο είχε αρχί­
σει νά έπιβάλλεται μέ τις προσπάθειες και τούς αγώνες τών Ιρ-
γαζομένων στ'ις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες άπό πιό πα-
ληά. Πάντως ή συμβολή τής ύπ' άριθμ. 1 Διεθνούς Σύμβασης
(πού στήν Ελλάδα κυρώθηκε μέ τό Νόμο 2269) 1920) στήν όρι-
στική καθιέρωση τού όκτάωρου, και μάλιστα σέ πολλά κράτη μα­
ζί, καθώς καί στήν προσπάθεια μείωσης καί κάτω απ’ αύτό τής
απασχόλησης, σ’ βρισμένους τουλάχιστο κλάδους, είναι σημαντική.
Παρ’ δτι δμως στ’ αναπτυγμένα κράτη ή ύπ’ άριθμ. 1 Διε­
θνής Σύμβαση Εργασίας άποτελεΐ γιά τούς έργαζόμενους (μέ σύμ­
βαση μίσθωσης έργασίας) αυτών τών κρατών άπλά ένα δριο βασι­
κής προστασίας, ποΰ εχει ξεπεραστεϊ στό μέτρο πού 6 χρόνος έρ­
γασίας είναι κι δλας μικρότερος, έν τούτοις στήν Ελλάδα ή έφαρ-
μογή τού όκταώρου άποτελεΐ ακόμα τη στιγμή αυτή αίτημα τών
εργαζομένων·
Οί παραβιάσεις τοϋ όκταώρου άπ’ τούς έργοδότες στή χώρα
μας είναι συστηματικές κι οδηγούν σέ συνεχείς καταγγελίες στις
επιθεωρήσεις έργασίας, σέ μηνύσεις στά ποινικά δικαστήρια, άλλά
καί σέ δίκες γι’ αποζημίωση στ’ αστικά δικαστήρια. Καί παρ’ δτι
οί καταγγελίες κι οί δίκες γιά παραβίαση τοΰ όκτάωρου χωρίς
αμοιβή δέν είναι λίγες, είναι έν τούτοις αμέτρητες οί περιπτώσεις
δπου οί έργαζόμενοι μέ τό φόβο τής απόλυσης ή τής δυσμένειας
τοϋ έργοδότη καί τών πειθαρχικών ποινών διστάζουν νά καταγ­
γείλουν τις παραβιάσεις.
"Ομως και τό σύστημα προστασίας τών έργαζομένων δέν εί­
ναι αποτελεσματικό. Οί ποινικές δίκες καθυστεροΰν τόσο πού δταν
γίνονται, δέν έχουν κανένα αποτέλεσμα καί καμιά άξια. Οί Αστι­
κές χωλαίνουν άπ’ τό γεγονός δτι &εργοδότης μπορεΐ συνήθως κι
εκφοβίζει τούς μάρτυρες, έπειδή κι αυτοί είναι συνήθως στήν υπη­
ρεσία του, έργαζόμενοι — συνάδελφοι τοΰ ένάγοντος. ΙΙαρ’ δλα
αυτά στις περισσότερες δίκες αύτοΰ τοΰ είδους δέν μπορεΐ νά κρυ­
φτεί τελικά ή παραβίαση τοΰ όκτάωρου, έτσι πού οί πιό πολλοί
άπ’ τούς έργοδότες καταδικάζονται νά πληρώσουν σχετική αποζη­
μίωση ή συμβιβάζονται.
Τέλος τό σώμα τής έπιθεώρησης έργασίας, πού ιδρύθηκε τό
1930 μέ τό νόμο 4819, δέν μπορεΐ νά πραγματοποιήσει τήν άπο-
στολή του γιατί έχει καταντήσει σήμερα μιά σκιώδης υπηρεσία,
62
τόσο άπ’ τήν πλευρά τών αρμοδιοτήτων πού Ιχει, δσο κι άπ’ τήν
πλευρά τής επάνδρωσής του, άφοΰ οί υπάλληλοι πού απα­
σχολούνται στήν υπηρεσία αύτή είναι πολύ λίγοι, ετσι πού δέν
είναι δυνατό νά γίνει σωστή δουλειά- Καί νά σκεφθεΐ κανένας πώς
σ’ άλλες ύπηρεσίες υπάρχουν υπεράριθμοι υπάλληλοι ή καί αρ­
γόμισθοι-
Δυό άλλα γεγονότα είναι χαρακτηριστικά γιά τήν παραβία­
ση τοΰ όκτάωρου στήν Ελλάδα, τή στιγμή πού στις διάφορες χώ­
ρες μειώνονται οί ώρες εργασίας κάτω κι άπ’ αύτό τό χρονι­
κό opto -
Το πρώτο είναι ή προσπάθεια τών Ιργοδοτών, πού έχουν Ιπι-
χειρήσεις συνεχοΰς λειτουργίας ή απασχολούν σ’ αύτές έναλλασσό-
μενες βάρδιες, ν’ αυξήσουν τις ώρες έργασίας τών εργαζομένων
σ’ αυτές, χωρίς μάλιστα ύποχρέωση καταβολής Αποζημίωσης. Ευ­
λογία αυτής τής προσπάθειας υπήρξε ή άπόφαση τής 'Ολομέλειας
τοΰ Άρείου Πάγου 485) 1973 (βλ. σχετικά μέ τήν άπόφαση αύτή
’Α λέ ξ ανδ ρ ο υ Σ ακ ε λλαρ ό πο υλο υ «Νομολογια-
κή κατασκευή νομικών πλασμάτων είς τό έργατικόν δίκαιον», στήν
«Επιθεώρηση Εργατικού Δικαίου» 1973, σελ- 1025—1029) -
Τό δεύτερο είναι πώς ή δικτατορία μέ Νομοθετικά Διατάγμα­
τα (βλ- Ν.Δ. 515) 1970, 264) 1973) έπικύρωνε ξεδιάντροπα τις
«κατά παρέκκλισιν τών κειμένων διατάξεων αποφάσεις περί χορη-
γήσεως άδειας δι’ ύπερωριακήν άπασχόλησιν μισθωτών έπί πλέον
τών έπιτρεπομένων άνωτάτων ορίων·..».
Σ’ δλη τή διάρκεια τής δικτατορίας ή παραβίαση τοΰ όκτάω-
ρου άπ’ τούς εργοδότες έγινε θεσμός μέ τά πιό πάνω Νομ. Δια­
τάγματα πού νομιμοποιούσαν τις παρανομίες, καθώς καί μέ τις δια­
τάξεις διαφόρων κανονισμών έργασίας Ιπιχειρήσεων, πού έκδίδον-
ταν, μέ τήν Ιπικύρωση τοΰ Υπουργείου Έργασίας, άπ’ τούς έργο-
δότες, ατούς όποιους προβλέπονταν διάφοροι τρόποι διευκολύνσε­
ων γιά ύπερωριακή εργασία. Τελευταία, τό Σεπτέμβρη 1974, μέ
τήν κεκτημένη ταχύτητα διάπραξης παράνομων ενεργειών, ή έπι-
χείρηση τών τρόλλεϋ (ΗΛΠΑΠ) κι οί αρμόδιοι τών Υπουργείων
Έργασίας καί Μεταφορών θέλησαν νά θεσπίσουν, μέ διάταξη τοΰ
κανονισμού έργασίας τής έπιχείρησης, δυνατότητα έννηάωρης έρ­
γασίας, είτε σέ συμψηφισμό μέ τις ώρες έργασίας άλλης μέρας (κι
έτσι χωρίς άμοιβή) , ειτε μέ υπερωρία, χωρίς δμως προηγούμενη
63
έγκριση τής επιθεώρησης έργασίας. Μόνος του ό έργοδότης θά ό­
ριζε έννηάωρη καθημερινή έργασία, άλλοτε μέ αποζημίωση κι άλ­
λοτε χωρίς αποζημίωση. Έπρόκειτο γιά ένα τέχνασμα, απ’ αότά
πού οί «εγκέφαλοι» τής διευθυντικής γραφειοκρατίας μάς Ιχουν
συνηθίσει. Ήταν μιά ένέργεια άπόλυτα αντίθετη στο άρθρο 5 τής
ύπ’ άριθ. 1 Διεθνούς Σύμβασης Έργασίας (Νόμος 2269) 1920),
πού τελικά δέν καρποφόρησε χάρη στήν κινητοποίηση τών έργα­
ζομένων στά τρόλλεϋ. Γιά ν’ άποδειχθεΐ, γι’ άλλη μιά φορά, πώς
μόνο ή άγωνιστική ενότητα, ή επαγρύπνηση κι ή αγωνιστική κι­
νητοποίηση, πάνω σέ σ^οστή βάση, είναι δυνατό νά διαφυλάξουν
τά δικαιώματα τών έργαζομένων καί νά δώσουν σ’ αύτούς τή δυνα­
τότητα απόκτησης νέων-
6
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ'
ΕΡΓΑΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΑ 1973 ΚΑΙ 1974
— Η ΑΠΕΡΓΙΑ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΩΝ ΤΡΟΛΛΕΎ"
I
1.— Στά 1973, όταν οί πραγματικοί μισθοί έπεφταν σέ τέτοιο
βαθμό, πού τό φάσμα τής πείνας ήταν ολοφάνερο μπροστά στούς
έργάτες, γιά τούς ίδιους καί τις οίκογένειές τους, τότε, αυτοί, κι
ορισμένοι άλλοι έργαζόμενοι, άρχισαν νά δραστηριοποιούνται σέ
βαθμό πρωτόγνωρο γιά τά χρόνια τής δικτατορίας- ’Άσχετα μέ
τήν αύξηση τών Ονομαστικών μισθών, τρεις φορές μέσα στά 1973,
πού όφείλονταν ακριβώς στήν κινητοποίησή τους, οί έργάτες έξα-
κολούθησαν νά δραστηριοποιούνται αυθόρμητα καί παρά τήν αδρά­
νεια ή καί τήν αντίδραση στήν πράξη τών διορισμένων άπ’ τή χούν­
τα τών δήθεν εκλεγμένων «συνδικαλιστών» (οί όποιοι καμιά φορά
κάτω άπ’ τήν πίεση τών μαζών, έκαναν κι αυτοί πώς φώναζαν γι’
«άπεργία», μέ τήν ολοφάνερη πρόθεση νά υπονομεύσουν άπ’ τά
πριν μιά τέτοια άγωνιστική έκδήλωση τών έργαζομένων) · Καί
τοΰτο, γιατί οί έργαζόμενοι διαπίστωναν άπ’ τήν ίδια τήν πείρα
τους. πώς ή ονομαστική αύξηση τοΰ μισθοΰ, πού γινόταν γιά νά
ικανοποιήσει τό ζήτημα πού τούς άπασχολοΰσε άμεσα, ν’ άποφύ-
γουν δηλαδή τήν πείνα, καί γιά νά καταπραΟνει τήν πρωτοφανέ­
ρωτη γιά τά χρόνια τής δικτατορίας οραστηριοποίησή τους, δέν ή­
ταν αρκετή, στό βαθμό πού γινόταν, νά καλύψει τήν πραγματική
μείωση τής τιμής τοΰ μισθοΰ. Κι δπως Ιχουμε πει, οί έργαζό-
μενοι μπορεΐ νά μή κατάφεραν μέ τήν κινητοποίησή τους νά
συγκρατήσουν άπόλυτα τήν πτώση τοΰ εισοδήματός τους, δμως
μπόρεσαν Ιτσι ν’ άποφύγουν τήν καταβαράθρωση.
Ή πιό σοβαρή διεκδικητική κινητοποίηση τών έργατών μέ­
65
5
σα στά 1973 καί σ’ ολη τή διάρκεια τής δικτατορίας υπήρξε ή α­
περγία τών έργατών (οδηγών κι είσπρακτόρων) τρόλλεϋ στίς 27
Αΰγούστου 1973. ’Αλλά κι ή διαδικασία αλλαγής τής διοίκησης
τοΰ σωματείου τών έργατών αυτών, μέ τήν ενεργό συμμετοχή τών
ίδιων, πού προηγήθηκε απ’ τήν άπεργία και πού υπήρξε ή προϋ­
πόθεση γιά τήν πραγματοποίησή της (καί τήν έπιτυχία της) , ήταν
γιά τά χρόνια τής δικτατορίας κάτι καινούργιο. *
Εκτός άπ’ τήν άπεργία στά τρόλλεϋ εγιναν τό 1973 άπερ-
γίες καί σ’ άλλους κλάδους εργαζομένων· Τόν ’Ιούλη τοΰ 1973
άπεργία τών έργατών τύπου καί τών δημοσιογράφων τής ’Αθή­
νας, καί τόν Όκτώβρη καί Νοέμβρη τοΰ 1973 άπεργία τοΰ προ­
σωπικού ΔΕΗ - ΠΑΠ.
Πιό συγκεκριμένα' στίς 3 τοΰ ’Ιούλη 1973 οί έφημερίδες
τής ’Αθήνας πληροφορούσαν τό αναγνωστικό κοινό, δτι δέν έκδό-
θηκαν τήν προηγούμενη μέρα, γιατί οί εργάτες τύπου είχαν κηρύ­
ξει άπεργία, ζητώντας καλυτέρεψη τών αποδοχών τους. Ή άπερ­
γία ήταν διάρκειας μιας ήμέρας κι έπαναλήφθηκε γι’ άλλη μιά
μέρα στίς 5 τοΰ ’Ιούλη.
Άπό κοντά, οί συντάκτες κήρυξαν άπεργία άπ’ τις 17 ώς
τις 20 τοΰ ’Ιούλη 1973, πού έληξε χωρίς προηγούμενα νάχουν λυ­
θεί τά αίτήματά τους, μιά κι ή τότε διοίκηση τοΰ σωματείου τους,
Ε.Σ.Η.ΕΑ·, ύστερα άπό πιέσεις τοΰ Υπουργείου Εργασίας δέ­
χθηκε νά μή συνεχισθεί ή άπεργία, χωρίς δμως νάχουν λυθεί τά
ζητήματα τών συντακτών· Ή βίαιη άναστολή τής άπεργίας διατά-
χθηκε έπειδή στίς 20 τοΰ ’Ιούλη δόθηκε στή δημοσιότητα άπ’
τούς παράγοντες, τοΰ δικτατορικοΰ καθεστώτος τό «πόρισμα» γιά
τήν άντικαθεστωτική άπόπειρα κινήματος τό Μάη τοΰ 1973 άπό
άξιωματικούς τού Πολεμικού Ναυτικού. Ό Παπαδόπουλος κι ή
χούντα ήθελαν νά κυλοφοροΰν οί έφημερίδες γιά νά δημοσιευθεί
τούτο κι έτσι άνέστειλαν βίαια τήν άπεργία. Πάντως οί έφημερί-
* Τή διαδικασία τής άλλαγής στή διοίκηση τοΟ σωματείου κα! τήν άπερ­
γία στίς 27—8—1973 τήν περιέγραψα γιά πρώτη φορά σέ δυο άρθρα στό
περιοδικό «Προσανατολισμοί», μέ τό ψευδώνυμο Πέτρος Άμπελής. Τό πρδτο,
πού είχε τόν τίτλο «Μιά περίπτωση κι ορισμένα συμπεράσματα» δημοσιεύ-
Οηκε στό τεύχος 12 τοΰ Μάρτη 1973 (είχε γραφεί γύρω στίς 10 τοΟ Φλε­
βάρη). Τό δεύτερο, μέ τό τίτλο «Ή άπεργία Ιγινε καί πέτυχε», δημοσιεύ-
Οηκε στό τεύχος 19 τοϋ Όκτώβρη 1973.
66
δες (δσες δέν δέχονταν τις προτάσεις τής Ε Σ.Η Ε Α.), έμειναν
κλειστές γι' άλλες τέσσερις μέρες.
Στις 29 τοΰ Όκτώβρη 1973 Ιγινε ή πρώτη απεργία τοΰ
προσωπικού τής ΔΕΗ — ΠΑΠ· Βασικός λόγος τής άπεργιακής
αυτής κινητοποίησης, στήν όποια τό υπαλληλικό προσωπικό τών
γραφείων έπαιξε σημαντικό ρόλο, ήταν ή χειροτέρεψη τών συνθη­
κών έργασίας γιά μεγάλο μέρος άπ’ τούς έργαζόμενους πού γινό­
ταν μέ τόν καινούριο κανονισμό έργασίας, τόν όποϊο είχε έγκρί-
νει καί δημοσιεύσει ή τότε διοίκηση τής ΔΕΗ κι ή κυβέρνηση
(ΦΕΚ 1274, τ· Δεύτερο τής 25 Όκτώβρη 1973). Ή δεύτερη α­
περγία τοΰ προσωπικού τής ΔΕΗ - 1ΤΑΠ ήταν διήμερη κι έγινε
στις 14 καί 15 τοΰ Νοέμβρη 1973- Κι οί δυό αύτές άπεργιακές έκ-
δηλώσεις, δπως κι οί προηγούμενες τών άλλων κλάδων, είχαν κατα­
πληκτική έπιτυχία μέ τήν ομόθυμη συμμετοχή δλων τών έργα­
ζομένων·
Στό μεταξύ τά σωματεία τών έργαζομένων στή ΔΕΗ - ΗΑΠ
κατάγγελαν συνεχώς, πώς ή τότε διοίκηση τής ΔΕΗ καταπατού­
σε άσύστολα τις συνδικαλιστικές έλευθερίες τοΰ προσωπικοΰ κι εί­
χε έξαπολύσει κΰμα τρομοκρατίας, απειλώντας απολύσεις, δυσμε­
νείς μεταθέσεις, βαθμολογική στασιμότητα κ.τ.ο. ’Επίσης σέ ανα­
κοίνωση τών ίδιων σωματείων στις 14 τοΰ Νοέμβρη 1973 έπιση-
μαίνονταν «ή έπιδεικνυομένη αχαρακτήριστος άδιαφορία τών Stoi-
κούντων τήν ΔΕΗ καί ή παρελκυστική τακτική τών άρμοδίων κυ­
βερνητικών φορέων, αί όποΐαι έχουν κορυφώσει τήν άγανάκτησιν
τών έργαζομένων». Τονίζονταν άκόμα πώς τό προσωπικό τής ΔΕΗ
— ΙΙΑΙΙ θά συνεχίσει τις άπεργιακές του εκδηλώσεις μέχρι νά έ-
πιλυθεΐ όριστικά τό θέμα τής χειροτέρεψης τών συνθηκών έργασίας
μέ τό νέο κανονισμό.
Μιά μέρα μετά τή λήξη τής δεύτερης απεργίας τοΰ προσω­
πικού τής ΔΕΗ — ΙΙΑΙΙ κηρύχθηκε (στις 17 τοΰ Νοέμβρη 1973)
γι’ άλλη μιά φορά ό στρατιωτικός νόμος «καθ’ άπασαν τήν έπι-
κράτειαν» καί στις 25 τοΰ Νοέμβρη, ό Ίωαννίδης κι άλλες όμάδες
στρατιωτικών έγκαθιστοΰσαν άλλη κυβέρνηση παραμερίζοντας τούς
Παπαδόπουλο καί Μαρκεζίνη· Μέσα στό κλίμα τής νέας έντασης
τής τρομοκρατίας δ σύλλογος τών υπαλλήλων κι έργατοτεχνιτών
τής ΔΕΗ — ΠΑΠ έξέδιδε στις 3 τοΰ Δεκέμβρη 1973 έντονη α­
νακοίνωση, «έν συνεχεία τής άπό 16.11.73», μέ τήν όποια κατη-
67
γοροΰσε τούς αρμόδιους τής ΔΕΗ γιά τά θέματα πού δημιούργη­
σαν σέ βάρος τοΰ προσωπικού μέ τδ νέο κανονισμό, ένώ απ’1αυτόν
ωφελούνταν μιά ολιγαρχία τεχνοκρατών κα'ι γραφειοκρατών, γιά
τήν όποια δημιουργοΰνταν νέα προνόμια. Επίσης στις 8 τοΰ Μάη
1974 ο! εργαζόμενοι κατάγγειλαν πώς ή ΔΕΗ παραβιάζει τή
συλλογική σύμβαση έργασίας σέ βάρος τοΰ κατώτερου εργατο-
Οπαλληλικοΰ προσωπικοΰ-
2.— ’Έντονοι γιά τά χρόνια τής δικτατορίας ήταν κι οί άγώ-
νες τών υπαλλήλων καταστημάτων στά 1973 καί 1974 γιά τήν
καθιέρωση συνεχοΰς ώραρίου έργασίας γιά δλο τό χρόνο σέ πε­
ρισσότερες άπό μιά μέρες. Τό θέμα ήρθε στό προσκήνιο τό Σε­
πτέμβρη τοΰ 1973, δταν οί υπάλληλοι πρόβαλλαν τήν άξίωση νά
ίσχύσει τό συνεχές ωράριο τής Τετάρτης, πού ειχε άπό χρόνια
(πριν απ’ τή δικτατορία) καθιερωθεί γιά τή διάρκεια τοΰ καλο­
καιριού, καί κατά τό χειμώνα. Οί μεγαλέμποροι άντιδράσανε στήν
άξίωση αύτή έντονα. Οί τελευταίοι άποτελοΰσαν, καθώς ήταν έπό-
μενο, τά διοικητικά συμβούλια τών Εμπορικών Συλλόγων τών με­
γάλων πόλεων· ΤΗταν έπίσης καί μέλη στά διοικητικά συμβούλια
τών Έμποροβιομηχανικών Επιμελητηρίων· Τι’ αύτό όρισμένοι Ε­
μπορικοί Σύλλογοι κι Έμποροβιομηχανικά Επιμελητήρια φαίνον­
ταν ν’ άντιδροΰσαν στήν έπέκταση τοΰ συνεχοΰς ώραρίου σ’ άλλες
μέρες έκτός άπ’ τό Σάββατο. Άλλ’ οί υπάλληλοι καταστημάτων
έδειξαν έπιμονή στήν προσπάθειά τους καί σιγά - σιγά βρήκαν θερ­
μή συμπαράσταση, πρώτα άπ’ τό αγοραστικό κοινό καί μετά άπ’
τούς μικρούς καί μεσαίους έμπόρους, πού ώφελοΰνταν κι οί ίδιοι
άπό οικονομίες σέ διάφορα έξοδα, συγκοινωνίας, ήλεκτρισμοΰ κλπ.,
καθώς κι άπ’ τή λιγώτερο έντατική έργασία μέ τό συνεχές ωράριο,
έπειδή, σ’ άντίθεση μέ τούς μεγαλέμπορους, πολλοί μικρομεσαιοι
δουλεύουν κι οί ίδιοι στά καταστήματά τους. Ή πλειοψηφία άπ’
τούς μικρομεσαίους έμπόρους τάχθηκε στό τέλος μέ τρόπο Αποφα­
σιστικό υπέρ τοΰ συνεχοΰς ώραρίου καί γιά ν’ αντιμετωπίσουν
τούς οργανωμένους μεγαλέμπορους, σχημάτισαν δικές τους έπιτρο-
πές, πού ζητοΰσαν έπίμονα τήν έφαρμογή τοΰ συνεχοΰς ώραρίου.
Έτσι, οί μεγαλέμποροι απομονώθηκαν·
Οί ιδιωτικοί ύπάλληλοι, μαζί μέ τήν πλειοψηφία τών μικρ
μεσαίων έμπόρων, άρχισαν νά έφαρμόζουν άπό μόνοι τους τό α
νεχές ωράριο έργασίας άπ’ τόν Όκτώβρη τοΰ 1973. Καί μέ συ
68
κεντρώσεις τους έδειξαν πώς είχαν σοβαρή αγωνιστική διάθεση
γιά νά τό έπιβάλλουν· Μπρός σ’ αυτή τήν ένωμένη έπιμονή τό
κράτος αναγκάσθηκε νά τό θεσπίσει κι έπίσημα.
Αργότερα, τό Μάρτη τοΰ 1974, θεσπίστηκε συνεχές ώράριο
έργασίας τών καταστημάτων καί γιά τή Δευτέρα, στήν άρχή «προ­
σωρινά», γιά τρεις μήνες, κι υστέρα γιά πάντα. ’Έτσι οί ύπάλλη-
λοι, χωρίς νάχουν σ’ δλη τή διάρκεια τής δικτατορίας συνδικάτα
άξια λόγου, δπλισμένοι μέ τήν άγωνιστική παράδοση καί τή θέλη­
ση νά νικήσουν δείχνοντας τόλμη κι έξασφαλίζοντας τή συμπαρά­
σταση τοΰ καταναλωτικοΰ κοινοΰ καί τή συμμαχία τής πλειοψη-
φίας απ’ τούς μικρομεσαίους καταστηματάρχες, πέτυχαν, παρά τήν
έντονη άντίδραση τών μεγαλεμπόρων, μέ τά δργανωμένα συμφέ-
ροντά τους, νά έπιβάλλουν στό κράτος νά θεσπίσει τρεις συνολικά
μέρες συνεχούς ώραρίου τή βδομάδα (Δευτέρα, Τετάρτη καί Σάβ­
βατο — καί γιά βρισμένα καταστήματα, τροφίμων κ.τ.ο., άντί γιά
Τετάρτη καί Σάββατο δυό άλλες μέρες τή βδομάδα).
3.— Στήν περίοδο τής δικτατορίας οί έργαζόμενοι, ζώντας
μέσα σ’ ένα καθεστώς πού είχε έπιβληθεϊ ένάντιά τους μέ τή βία,
καί πού τούς είχε στερήσει άπό κάθε δικαίωμα, οικονομικό, κοινω­
νικό καί πολιτικό, προσπαθούσαν, στό μέτρο πού μπορούσαν, νά δ-
περασπίζονται τά ταξικά τους συμφέροντα. ’Έτσι, καί πριν άπ’ τό
1973, δέν ελειψαν μερικοί μικροί άγώνες, κυρίως μ’ έκδηλώσεις
επιβράδυνσης στό ρυθμό έκτέλεσης τής έργασίας. θ’ άναφέρουμε
τό παράδειγμα μιας τέτοιας επιβράδυνσης, ποδγινε τό 1971, άπ’
τούς δδηγούς κι είσπράκτορες τών πράσινων λεωφορείων ΕΗΣ.
Ό έργοδότης, ή Α.Ε. «Ελληνικοί ’Ηλεκτρικοί Σιδηρόδρομοι»
— ΕΗΣ (κύριος μέτοχος καί πρόεδρος τοΰ Δ.Σ. δ Στρατής Άν-
δρεάδης, Γενικός διευθυντής δ Ν. Βλάγκαλης) , άρνήθηκαν νά δε­
χθούν τήν ικανοποίηση τοΰ αιτήματος γι’ αύξηση τών αποδοχών,
ένώ ταυτόχρονα οί συνθήκες έργασίας δέν ήταν καλές. Τότε οί
οδηγοί κι είσπράκτορες αποφάσισαν νά έπιβραδύνουν τό ρυθμό έρ­
γασίας. Τά δρομολόγια γίνονταν τώρα μέ καθυστέρηση, πού δ έρ­
γοδότης, σάν δέν κατάφερε νά σπάσει μέ διάφορους τρόπους τήν
εκδήλωση αυτή διαμαρτυρίας, δέχθηκε, υστέρα άπό τέσσερις περί­
που μήνες, νά ικανοποιήσει βασικά αιτήματα τών έργατών· Ή Ικ-
δήλωση αυτή, πού κράτησε άπ’ τις 20 τοΰ ’Ιούλη ως τήν 1η τοΰ
Νοέμβρη 1971 καί πού οί έργαζόμενοι τήν ονόμασαν άπ’ τό ρυθμό
69
τής έκτέλεσης τών δρομολογίων μέ τή χαρακτηριστική ονομασία
«κηδεία», είχε έπιτυχία κι ανέβασε, στά σκληρά εκείνα χρόνια, τό
ηθικό τους.
Προσπάθειες γι’ άπεργιακές έκδηλώσεις έγιναν καί στό διά­
στημα τής νέας έντασης τής τρομοκρατίας μετά τις 17 τοΰ Νοέμ­
βρη 1973. Έτσι, στις 8 τοΰ Μάη 1974, τά τέσσερα σωματεία τών
έργαζομένων στους ΕΗΣ (προσωπικού ηλεκτρικών σιδηροδρόμων,
οδηγών ήλεκτρικών σιδηροδρόμων, λεωφορείων ΕΗΣ κι ύπαλλή-
λων γραφείου) άνακοίνωναν κοινή απόφασή τους νά κατεβοΰν σέ
Απεργία γιά τήν Αδικαιολόγητη καϊ παράνομη καθυστέρηση ϊκδο-
σης αποφάσεων τοΰ Πρωτοβάθμιου Διοικητικοΰ Διαιτητικοΰ Δι-
καστήριου τής Αθήνας γιά τό μισθολογικό, μέ αποτέλεσμα οί έρ-
γαζόμενοι νά στεροΰνται τή νόμιμη αύξηση τοΰ μισθού τους. (Βλ.
σχετικά γιά τή συστηματική παρεμπόδιση έκδοσης διαιτητικών
αποφάσεων στό άρθρο «’Έργα καί ήμέραι τοΰ ύπουργοΰ άπασχολή-
σεως», πού ξαναδημοσιεύεται στό παράρτημα τοΰ βιβλίου αύτοΰ) ·
Ή δικτατορία, φυσικά, μ’ έντονες απειλές άμεσης βίας μπόρεσε
καί ματαίωσε κάθε απόπειρα γι’ άπεργιακή έκδήλωση (έκμεταλ-
λευόμενη καί τά λάθη στό χειρισμό τής υπόθεσης πού Ιγιναν από
τις διοικήσεις τών τεσσάρων σωματείων — γιατί κυρίως Ιλειψε ή
έγκαιρη, σωστή και συντονισμένη προετοιμασία καί προσπάθεια γιά
τήν αντιμετώπιση δλων τών ζητημάτων) · Καί δέν άφησε νά γίνει
ούτε Γενική Συνέλευση τών έργαζομένων! Φυσικά, καμιά αύξηση
στό μισθό τοΰ προσωπικού τών ΕΗΣ δέν δόθηκε, ούτε τότε, ού­
τε σήμερα άκόμα-
Τόν Ίούνη τοϋ 1974 οί μουσικοί, οί έργαζόμενοι στήν «Κρα­
τική ’Ορχήστρα ’Αθηνών» (ΚΟΑ), στους όποιους τό κράτος χρώ­
σταγε αρκετούς μηνιάτικους μισθούς, αποφάσισαν νά διακόψουν τήν
έργασία τους, μέχρις δτου πληρωθούν- "Ομως, οι τότε πραιτωρια-
νοί τής «Ελληνικής Στρατιωτικής ’Αστυνομίας» (ΕΣΑ) άνάλα-
βαν νά τούς πείσουν πώς δέν κάνουν καλά- Οί άπειλές γιά ξυλο­
δαρμό, βασανιστήρια, φυλακίσεις κι έξορία ήταν τά πειστικά «ε­
πιχειρήματα». Γιατί τήν έποχή έκείνη ή ΕΣΑ αποφάσιζε, άνάμεσα
σέ τόσα άλλα, πώς δχι μόνο δικαίωμα άπεργίας δέν ύπήρχε, άλλ’
ούτε καί δικαίωμα έπισχεσης, σάν δέν καταβάλλονταν μισθοί γιά
δουλειά ποδχε κι βλας γίνει.
4— Τήν ίδια έμπειρία μέ τήν ΕΣΑ είχαν δυό φορές μέσα
70
στό 1974 ν.ι ol πιλότοι της «’Ολυμπιακής ’Αεροπορίας». 'Η δικτα­
τορία, αμέσως υστέρα άπ’ τήν έγκαθίδρυσή της, θέλησε νά δείξει
καί σ’ αυτούς πώς έννοοϋσε νά συμπεριφέρεται στους έργαζόμε-
νους. ’Έτσι, το καλοκαίρι τοΰ 1967, ή χούντα άποφάσισε νά δδη-
γήση στό έκτακτο στρατοδικείο δσους θεωροΰσε «υπεύθυνους» γιά
τήν άπεργία πούχε γίνει στήν «’Ολυμπιακή ’Αεροπορία» τόν Αδ-
γουστο τοΰ 1966 κι ειχε κρατήσει τότε δέκα έπτά μέρες. Τελικά
δέν τόλμησε νά κάνει κάτι τέτοιο γιατί ή Διεθνής ’Οργάνωση τών
πιλότων απείλησε αεροπορικό αποκλεισμό. Τό γεγονός πάντως εί­
ναι χαρακτηριστικό τής νοοτροπίας, τής σκέψης καί τοΰ προγράμ­
ματος τών «επαναστατικών» ιεραποστόλων τής «Ελλάδος Ελλή­
νων Χριστιανών» καί τών κρεάτων τής Ροδεσίας.
Οί πιλότοι τής ’Ολυμπιακής συνέχισαν τΙς προσπάθειές τους
γιά τήν καλυτέρευση τών συνθηκών τής δουλειάς τους καί κατά
τήν περίοδο τής δικτατορίας. Τόν ’Απρίλη τοΰ 1969 Ικαναν στά­
σεις έργασίας, τις πρώτες άπ’ τήν πλευρά τους μέσα στό καθεστώς
τής χούντας. Τό Μάη τοΰ 1970 κάνουν καί πάλι τόν ίδιο άγώνα.
Ό Παττακός άναλάμβανε κάθε φορά νά τούς σωφρονήσει, άπει-
λώντας συνέχεια φυλακή κι έξορία. (Στίς 20 τοΰ Μάη 1973, στίς
8-30 τό πρωί, διέταξε καί κρατήθηκαν ό πρόεδρος, δ άντιπρόε-
δρος, ό γραμματέας κι ένας σύμβουλος τοΰ σωματείου τών χειρι­
στών, γιά έν,φοβισμό. Δέν πέτυχε τίποτα μ’ αύτό ποδκανε καί τούς
άφησε στίς 3-30 τό άπόγευμα τής ίδιας μέρας) .
Τόν Αύγουστο τοΰ 1973 εγιναν νέες στάσεις έργασίας άπ’
τούς πιλότους τής ’Ολυμπιακής ’Αεροπορίας. Στίς 18 καί 19 αύ-
τοΰ τοΰ μήνα δέν πέταξε κανένα άεροπλάνο τής έταιρείας αύτής.
Ή ’Ολυμπιακή αναγκάσθηκε στίς 19 Αύγουστου νά ύποχω-
ρήσει καί νά δεχθεί τά αιτήματα τών χειριστών·
Κι έρχόμαστε στό 1974 στά δύο βασικά ζητήματα πού ά-
πασχολοΰν τούς αεροπόρους. Τό πρώτο είναι νά ληφθεί μέριμνα
γιά τήν αποφυγή αεροπορικών ατυχημάτων καί νά ρυθμισθεΐ νομο­
θετικά δ τρόπος πού θά γίνεται ή διερεύνηση τών άτυχημάτων, ώ­
στε αύτή νάναι υπεύθυνη κι έπιστημονική. Τό δεύτερο θέ',να είναι
νά υπάρχει στήν ’Ολυμπιακή «χρηστή διοίκηση».
Καί τά δυο θέματα είναι αναμφίβολα σοβαρά, μέ συνέπειες
στόν τρόπο τής δουλειάς τών πιλότων. Γι’ αύτό κι άποφάσισαν,
μέ συναίσθηση τής εύθύνης τους, στή Γενική Συνέλευση τής 29ης
τοΰ Μάρτη νά καταθέσουν τά πτυχία τους καί νά σταματήσουν τΙς
71
πτήσεις άν δέν ληφθεϊ μέριμνα γιά τήν τακτοποίηση τών βασικών
αύτών ζητημάτων· Τό δικτατορικό δμως κράτος, άντί γιά δποια-
δήποτε ρύθμιση φρόντισε νά οδηγήσει τό Δ·Σ. τοΰ Σωματείου
στήν ΕΣΑ . Έκεΐ τούς Απείλησαν μ’ έξορία άν κάνουν πώς κατα­
θέτουν τά πτυχία τους. Τούς υπόσχονται δμως ταυτόχρονα νά έ-
ξετάσουν καί τά ζητήματα πού τούς απασχολούν!
Τόν Ίούνη 1974 οί πιλότοι αποφασίζουν ξανά νά καταθέ­
σουν τά πτυχία τους, μιά καί δέν φάνηκε κανένας πού νάχει έξε-
τάσει τά θέματά τους. Γι’ άλλη μιά φορά τό Δ·Σ· τοΰ Σωματείου
όδηγεΐται στήν ΕΣΑ κι έκεΐ πάλι άκοΰν τό ϊδιο τροπάρι. ’Απει­
λές γιά έξορία, αλλά κι υποσχέσεις.
Τόν ’Ιούλη προβαίνουν σέ νέες διαμαρτυρίες. Τώρα δδη-
γοΰνται, στίς 17 αύτοΰ τοΰ μήνα, στον τότε «υπουργό Μεταφο­
ρών» Α. Τζαβέλα (ή ΕΣΑ είναι προφανώς απασχολημένη μέ τό
πραξικόπημα στήν Κύπρο) ■Ό Τζαβέλας τούς Αντιμετωπίζει μέ
απειλές καί βρισιές.
Λίγο αργότερα γίνεται ή κυβερνητική μεταβολή. ’Αλλά κανέ­
νας δέν καταπιάνεται μέ τά σοβαρά αυτά θέματα τής πολιτικής Αε­
ροπορίας, ένώ ό ιδιοκτήτης τής ’Ολυμπιακής ένδιαφέρεται νά προ­
βάλλει νέες Αξιώσεις.* ’Έτσι οί πιλότοι αρχίζουν άπ’ τις 8 Αύ-
γούστου νά κάνουν στάσεις έργασίας. Στό τέλος τοΰ Σεπτέμβρη
1974 ό Αγώνας φουντώνει. ’Αλλά τό κράτος Αδιαφορεί, παρ’ δτι
τά θέματα πού προβάλλουν οί πιλότοι ένδιαφέρουν άμεσα τό έπιβα-
τικό κοινό καί τό κοινωνικό σύνολο. Κι ένώ, στίς 24) 9 τό βράδυ
γινόταν Γενική Συνέλευση τών χειριστών γιά νά πάρουν Αποφά­
σεις σχετικά μέ τό τί πρέπει νά κάνουν, ή «’Ολυμπιακή ’Αεροπο­
ρία» Ανακοινώνει πώς Απ’ τήν άλλη μέρα κηρύσσει λόκ - άουτ.
Κι &μως τό κράτος μπρός σ’ αύτή τήν κατάσταση μένει Αδιάφορο!
Κι δχι μόνο αύτό, άλλά στίς 2 τοΰ Όκτώβρη παραπέμπει, παρά­
νομα κι Αναρμόδια, τό ζήτημα στό «διαιτητικό δικαστήριο»!
* Ό Ωνάσης ζητά»·, αδξηση τής τιμής τών εισιτηρίων τοΰ έσωτερι
κοδ, μακροπρόθεσμο δάνειο 500.000.030 δρχ. μέ τόκο 2]4% καί τιμή αγοράς
τής βενζίνας 7,50 δρχ. (άντί 15 δρχ.) τό γαλόνι. νΕ χει έπίσης κάνει συμ­
φωνία μέ τό Ελληνικό δημόσιο, τό Φλεβάρη τοΰ 1974, μέ τήν δποία τό
κράτος γιά τήν εξαγορά τής «’Ολυμπιακής ’Αεροπορίας» όφείλει νά πλη­
ρώσει τεράστια κι αδικαιολόγητα ποσά. "Α ραγε ή συμφωνία αύτή τοΟ ’2-
νάαη μέ τή χοόντα μπορεϊ νά θεωρηθεί άπ’ τϊς έλληνικές κυβερνήσεις δτι
έξακολουθεϊ νά τ!ς δεσμεύει;
72
Ή μεταβατική κυβέρνηση Κ . Καρα>ιανλή, κι είδικώτερα οί
τότε υπουργοί μεταφορών καί έργασίας, καθώς κι δ υφυπουργός με-
ταφορών (πού οΕ πιλότοι τόν κατηγόρησαν πώς πολλές υποσχέ­
σεις τους είχε δώσει, αλλά δέν τήρησε καμιά) , δέν είναι άμοιροι
άπό εϋθΰνες. Γιατί πρώτα παριστάνανε τόν άπλό θεατή ή τόν «κα­
λόπιστο διαιτητή». Καί μετά παραπέμψανε τό ζήτημα στήν κρίση
τοΰ «διαιτητικού δικαστηρίου», παράνομα κι άναρμόδια*, οταν η κυ­
βέρνηση, μέ άσύγκριτα μεγαλύτερη δύναμη άπ’ αυτό τό «κατ εύ-
φημισμό» δικαστήριο, δείχθηκε ανίκανη ή άδιαφόρησε στή ρύθμιση
τόσο ζωντανών ζητημάτων·
5·— Στίς 12 τοΰ Ίούνη 1974 δ τότε «ύπουργός μεταφορών»
Α. Τζαβέλλας, ύστερα άπό συσκέψεις μέ τό Δ·Σ· καί τό Γ. Διευ­
θυντή, άπειλοΰσε τούς δδηγούς κι είσπράκτορες τής έπιχείρησης
τών τρόλλεϋ μ’ επίθεση στρατού ενάντιά τους, έπειδή άρνοΰνταν
νά δεχθούν χειροτέρευση τών συνθηκών έργασίας, πού δ έργοδό-
της ’Οργανισμός ΗΑ ΠΑ ΙΙ** επιχείρησε νά πραγματοποιήσει άπ’
τις 10 τοΰ Ίούνη, επιβάλλοντας γιά πρώτη φορά απογευματινές
διακεκομμένες βάρδιες, πράγμα πού δέν Ι χει γίνει καί σέ καμιά
άλλη συγκοινωνιακή έπιχείρηση (σήμερα υπάρχουν παντού πρωι­
νές, σύστημα πού κι αυτό πρέπει ν’ άλλάξει).
Σέ σχόλιό του, πάνω στό θέμα αύτό, στήν έφημερίδα τής ’Α ­
θήνας «Τά Νέα» στίς 24 τού Ίούνη 1974, δ μετέπειτα Υπουργός
Εμπορίου ’Αθανάσιος Ινανελλόπουλος, εγραφε τά έξής:
«Εργαζόμενοι στήν Η Λ ΠΑ Π μοΰ καταγγέλλουν, δτι πιά­
* Τό διαιτητικό δικαστήριο κηρύχθηκε τελικά αναρμόδιο μέ τήν Οπ’
άριθ. 63 απόφασή του τής 14 Νοέμβρη 1974.
* * 'Ο ’Οργανισμός (Ν .Η .Ι .Δ .) «’Η λεκτροκίνητα Λειοφορεία Περιοχής ’Α­
θηνών Ι Ι ειραιως» (ΗΛΠΑΠ) διαδέχθηκε μέ τό Ν .Δ. 7G8/ 1970 (άπ’ τήν 1-1-
1971) τήν παληά «’Η λεκτρική Ε ταιρία Μεταφορών» (H EM ) Α .Ε., θυγατρική
τής Βρεταννικής Πάουερ Ι ντ Τράξιον πού χρόνια Εκμεταλλευόταν, χάρη σέ μιά
άποικιακή σύμβαση τοϋ 1925, βασικές συγκοινωνιακές γραμμές τής ’Αθήνας καί
τοΟ Πειραιά, αποκομίζοντας τεράστια κέρδη χωρίς ποτέ νά φροντίσει γιά τή
βελτίωση των συγκοινιονιακων συνθηκών στήν περιοχή τής πρωτεύουσας.
’ Ι διοκτήτης τοϋ ΗΛΠΑΠ είναι τό ελληνικό δημόσιο κι δργανα διοίκη­
σης καί διεύθυνσης τοϋ ’Οργανισμού αύτοϋ είναι τό διοικητικό συμβούλιο,
δ Γενικός διευθυντής κι οί Προϊστάμενοι των τμημάτων. 'Ο ΗΛΠΑΠ έκμε-
ταλλεύεται μονοπωλιακά (δπως παληότερα ή ΗΕΜ) τΙ ς γραμμές τρόλλεϋ
τής ’Αθήνας καί τοΰ Πειραιά.
73
νουν έργααία στίς 6 τό πρωί, διακόπτουν στις 9, πού τά όχήματα
μπαίνουν ατό αμαξοστάσιο, ξαναπιάνουν δουλειά στίς 12 καί δέν
σχολάνε στίς 2, δπως θάπρεπε, άλλά στίς 5 τό απόγευμα. Έχουν
δηλ. Ινα διακεκομμένο ώράριο, πού είναι πράγματι βασανιστικό γιά
τόν έργαζόμενο, άφοΰ τόν υποχρεώνει νά μένη στόν τόπο τής δου­
λειάς 12 ολόκληρες ώρες. Πράγματι, τις 3 ώρες τής διακοπής, 9
— 12, πώς καί ποΰ νά τις χρησιμοποιήση ό έργαζόμενος; Σάν νά
μή έφτανε αύτό τό καταχρηστικό καί in fraudem legis ώράριο, ή
έπιχείρηση εισάγει τώρα τό ίδιο σύστημα καί τό απόγευμα, Ιτσι
ποΰ οί έργαζόμενοι σ’ αυτές τις βάρδιες νά πιάνουν δουλειά τό με­
σημέρι καί νά τελειώνουν τά μεσάνυχτα, άφοΰ ψηθοΰν στό λιοπύρι
κατά τις ώρες τής διακοπής. ΤΗταν κακές οί συνθήκες τής έργα­
σίας καί τώρα .χειροτερεύουν αιφνιδιαστικά. "Οπως καταγγέλλεται
δέ δσοι δέν αποδέχονται τή βλαπτική αύτή μεταβολή τίθενται έ­
κτος ύπηρεσίας. 0ά έπιτραπή στήν Η Λ ΠΑ Π αύτή ή αύθαιρεσία;
Κάποιος πρέπει νά τής μιλήση γιά τόν νόμο·.·».
’Αλλά γιά τόν έργοδότη καί γιά τό κράτος τής δικτατορίας
δέν ύπήρχε δ νόμος. Υ πήρχε μόνο ή αύθαιρεσία. ’Έτσι στήν άρ­
νηση τών έργαζομένων νά δουλέψουν μέ χειρότερες άπό πριν συν­
θήκες δ «υπουργός μεταφορών» απειλούσε μέ στρατό, πού θά έ-
πέβαλλε μέ τή βία στους έργαζόμενους νά δεχθοΰν τις νέες χειρό­
τερες συνθήκες έργασίας. Δυό βδομάδες κράτησε ή άντισταση τών
έργατών τρόλλεϋ γι’ αύτό τό θέμα. Ή δράστηριοποίησή τους αύτή
άρχισε κάπως ν’ άπασχολεΐ κατά τή δεύτερη βδομάδα τής έκδή-
λωσής της δρισμένους έργαζόμενους άλλων κλάδων, καθώς καί με­
ρικούς προοδευτικούς διανοούμενους καί πολιτικούς. Είχε βμως γί­
νει φανερό πώς οί πλατειές μάζες δέν μπορούσαν νά φθάσουν σ’
έκδηλώσεις συμπαράστασης. Κι άπ’ τήν άλλη μεριά τό κράτος
τής δικτατορίας έβλεπε μέ ανησυχία αύτή τήν άνταρσία. Γι’ αύτό
οί έργάτες τών τρόλλεϋ άναγκάσθηκαν, στήν κατάλληλη στιγμή,
νά ύποχωρήσουν προσωρινά, γιατί, διαφορετικά, μέσα σ’ έκείνη
τήν ένταση τής τρομοκρατίας, καθώς ήταν απομονωμένοι στόν άγώ-
να τους καί χωρίς ουσιαστική δύναμη, τό πιό πιθανό ήταν νά χτυ­
πιούνταν καί νά ύπέκυπταν στήν ένοπλη βία πού τό δικτατορικό
καθεστώς θά εφάρμοζε στό τέλος*.
* Για. τήν άσχημη τροπή πού λίγο Ι λειψ ε νά κΑ ρει τότε τό ζήτημα
αύτό, μέ κίνδυνο νά χτυπηθούν στό σύνολό τους τά συμφέροντα τών έργαζο­
μένων στά τρόλλεϋ, μεγάλη ευθύνη Ι χουν ό Ι Ι ρόεδρος κι δ Γ. Γραμματέας
74
Ή αντίσταση εκείνη τών οδηγών κι εισπρακτόρων τρόλλεϋ
ήταν αξιόλογη καί σημαντική· Ουσιαστική Ιπίδραση στήν έκδήλω-
σή της είχε ή καλή τους όργάνωση σ’ ενα σωματείο πούχε κατα­
φέρει άπ’ τις αρχές τοΰ 1973 νά ξεφύγει απ’ τά καλούπια τής δι­
κτατορίας, καθώς κι’ ή έπιτυχία τής απεργίας πουκαναν στίς 27
Αύγουστου 1973- Γιά τά δύο αυτά γεγονότα μιλάμε στό αμέσως
επόμενο τμήμα.
τοΰ Δ.Σ. τοΰ Σωματείου. Γιατί σάν ϊμαθαν πώς στόν Ι Ι ΛΠΑΠ είσάγονται
γι * πρώτη φορά Α πογευματινές διακεκομμένες βάρδιες δέν πήραν έγκαιρα
τά μέτρα τους, παρά τις συστάσεις πού τούς έγιναν. Ά ρκέσθηκαν μόνο
στό νά επισκεφθοΰν τόν τότε «υπουργό μεταφορών» Α . Τζαβέλα, πού τούς
έδωσε δποσχέσεις. Στή συνέχεια περίμεναν αμέριμνοι νά λυθεί άπό κείνον ιό
ζήτημα σ’ δφελος των έργαζομένων!
’Λ λ λ’ 6 Τζαβέλας ατό μεταξύ έδιοσε τή συγκατάθεσή του στόν ΗΛΠΑΠ
για τήν έφαρμογή τοΰ νέου συστήματος έργασίας κι ούτε θυμήθηκε φυσικά
τίς δποσχέσεις ποδχε δώσει στόν Πρόεδρο τοΰ Σωματείου. Τότε εκείνος
πού, δπως ήταν Ι πόμενο, δεν περίμενε κάτι τέτο'.ο, αναστατώθηκε καί
χωρίς καμιά προετοιμασία, χωρίς νάχει συζητήσει τίποτα μέ τ’ άλλα μέλη
τοΰ Δ.Σ. τοΰ' Σωματείου, άπείλησε απεργία. Ό Τζαβέλας κι ή Γενική άσφά-
λεια δρχισαν τότε τις απειλές καί «συστάσεις».
’Α περγία μέσα στίς συνθήκες τοΰ Ίούνη 1971 ήταν λάθος νά γίνει.
Δέν κρύβω πώς καί μένα προσωπικά, μέ κάτεχε δ ρομαντισμός μιας απερ­
γίας, πού στρεφόταν στά Τσα ενάντια στούς τυράννους. Μά ή λογική έλεγε
πώς μιά κι υπήρχαν διάφορα άλλα μέσα, τόσο αγωνιστικά, 8σο καί δικαστι­
κής ,έν τέλει αντιμετώπισης τοδ θέματος, δέν Ι πρεπε νά γίνει κείνη τή
στιγμή προσφυγή σε απεργία, γιατί κάτι τέτοιο, μέσα στίς συγκεκριμμένες
συνθήκες κείνης τής έποχής, θά σήμαινε ήττα, κι ισοις ήττα βαρειά. "Έτσι
οί έργαζόμενοι περιορίσθηκαν σέ άρνηση έκτέλεσης κάθε απογευματινής δι­
ακεκομμένης βάρδιας. Ό Τζαβέλας, τό Δ.Σ . τοΰ ΗΛΠΑΠ κι ό Γενικός δι­
ευθυντής, μπρος στ’ αύτή τήν άρνηση των έργαζομένων άπειλοΰααν νά φέ­
ρουν στρατό ένάντιά τους (δ Τζαβέλας ισχυριζόταν πώς είχε συνεννοηθεΐ μέ
τόν τότε Α .Ε.Δ. Μπονδνο), δμως μιλούσαν καί γιά συμβιβασμό, γιατί φο­
βόντουσαν κι ο/ ϋτοί νά φθάσουν ώς έκεί. Γιά ν’ αποφευχθεί τό χειρότερο
γιά τούς Εργαζόμενους ίγινε ενας προσωρινός συμβιβασμός, μ’ επιφύλαξη δ-
λων των δικαιωμάτων τους. "Οσοι είχαν τεθεί έκτος υπηρεσίας γιά τήν άρ­
νησή τους νά δεχθοΰν τίς απογευματινές διακεκομμένες βάρδιες, ξαναγΰρισαν
στή δουλειά τους, χωρίς τελικά νά τούς επιβληθεί καμιά πειθαρχική ποινή,
γιατί κάτι τέτοιο θίταν μιά ακόμα απαράδεκτη παρανομία άπ’ τή μεριά τοΰ
έργοδότη.
Τελικά καταργήθηκαν οί βάρδιες αυτές κι οί έργαζόμενοι πέτυχαν στό
σκοπό τους, κάνοντας χρήση τδν πολύμορφο>ν δυνατοτήτων πού είχαν κάθε
φορά στή διάθεσή τους, χωρίς δμως καί νά ςεπεράαουν τά δρια έκείνων πού
τούς παρέχονταν.
75
1— Οί τραμβαγέρηδες («τροχιοδρομικοί» — ετσι Ονομάζον­
ται οί έργαζόμενοι καί σήμερα στά τρόλλεϋ, έπειδή ή ίδια έπιχεί-
ρηση είχε παληά άντί γιά τά τρόλλεϋ τά τράμ) κατέχουν μέσα στό
έλληνικό εργατικό κίνημα μιά αρκετά αξιόλογη θέση, που τήν
Ιχουν διατηρήσει άκέραιη μέχρι σήμερα, μέ τούς άγώνες τους καί
στά χρόνια τής δικτατορίας.
Τό σωματείο τών τραμβαγιέρηδων πρωτοϊδρύθηκε στά 1909.
Έ πρώτη τους απεργία Ιγινε στις 6 τοΰ Ίούνη τοΰ ίδιου χρόνου
καί μιά δεύτερη Ιγινε στις 10 τοΰ Σεπτέμβρη. Στις 21 τοΰ Γενάρη
1911 κηρύχτηκε ή τρίτη απεργία, τών τραμβαγέρηδων — μιά άπ’
τις μεγαλύτερες πουχουν γίνει στήν Ελλάδα (καί τήν όποια πε­
ριγράφει λεπτομερειακά ό Γιάνης Κορδάτος στήν «'Ιστορία τοΰ
Έλληνικοΰ Εργατικού Κινήματος», Β' Ικδοση, ’Αθήνα 1956,
σελ. 194 - 199).
Στά μεταπολεμικά χρόνια οί άγώνες τών τραμβαγέρηδων ή­
ταν, δπως καί προπολεμικά, άπ’ τούς πιό σημαντικούς. Κι ό κλά­
δος είχε διακριθεΐ γιά Ιντονη συνδικαλιστική δραστηριότητα. "Ω-
σπου ήλθε ή 21η ’Απριλίου 1967. ’Αλλ’ οί έργάτες τών τρόλλεϋ,
στις 27 Αύγούστου 1973, εφεραν, μέσα στήν παγωνιά τής δικτα­
τορίας, ανοιξιάτικο μήνυμα γιά τήν έργατική τάξη μέ τή μαζική,
γεμάτη παλμό καί μαχητικότητα άπεργία τους, πού σημείωσε α­
πόλυτη έπιτυχία.
Πριν δμως φθάσουν στήν άπεργία (καί γιά νά φθάσουν άκρι-
βώς μέχρι σ’ αύτή) οί τραμβαγέρηδες μπόρεσαν κι άναδιάρθρωσαν
ριζικά τό σωματείο τους κι άνάδειξαν μιά γνήσια έργατική ήγεσία
πού άνάλαβε τή διοίκηση. ’Α ξίζει νά δοΰμε τή διαδικασία τής
αλλαγής στό σωματείο καί τήν πορεία τοΰ αγώνα μέχρι τήν
άπεργία.
Στά 1989, μέσα στις συνθήκες τής δικτατορίας καί τοΰ
στρατιωτικού νόμου, (κι είδικώτερα τοΰ άσφυκτικά έλεγχόμενου
συνδικαλισμού), εμφανίσθηκαν στόν κλάδο δυό σωματεία, κανένα
άπ’ τά όποια δέν συγκέντρωσε — καί δικαιολογημένα — τήν
έμπιστοσύνη τών εργατών· Τό μικρότερο μάλιστα σ’ αριθμό μελών
είχε μόνο τήν έμπιστοσύνη τών ανθρώπων τής έπιχείρησης. Στά
1971 δημιουργήθηκε ενα ενιαίο σωματείο (μέ τόν τίτλο «"Ενω-
II
76
σις Εργαζομένων ΗΛ ΠΑ Π») καί διαλύθηκαν τά δυο προηγούμε­
να. Τή συνδικαλιστική ένωση οί εργαζόμενοι τήν είδαν μέ καλό
μάτι, σαν προϋπόθεση μιας άλλαγής πρός τό καλύτερο. Μέ τήν
Ινωση αυτή οί έργαζόμενοι — βλέποντας πολύ στενά — περίμε-
ναν δτι τά έπαγγελματικά τους συμφέροντα θά υποστηρίζονταν
καλύτερα. Τούς παραπέρα δρους μιας συνεπούς συνδικαλιστικής
δράσης δέν τούς διέκριναν, κι αντικειμενικά δέν μπορούσαν νά
τούς διακρίνουν·
"Ομως δέν χρειάστηκε νά περάσει πολύς καιρός γιά ν’ άντι-
ληφθοΰν δτι ή συνδικαλιστική ένωση, αυτή καί μόνη δέν ήταν
αρκετή γιά τή βελτίωση τής τύχης τους. Καί τά πρόσωπα πού
άνάλαβαν τή διοίκηση τοΰ σωματείου τούς άπογοήτευσαν δσο δέν
επαιρνε άλλο. Πρόεδρος εγινε δ πρόεδρος τοΰ μικρότερου άπ’ τά
δυό σωματεία πού διαλύθηκαν- Μέλη τοΰ διοικητικοΰ συμβουλίου
ήταν μερικοί άπ’ τούς συνδικαλιστές τής περιόδου 1969— 1971
κι όρισμένοι πρωτοεκλεγμένοι.
Γενικά οί αρχαιρεσίες τοΰ 1971 ήταν νόθες. Ά π ’ αύτές εί­
χαν αποκλεισθεί δσοι δέν ήταν αρεστοί στήν άστυνομία, ενώ κα­
μιά μέριμνα δέν είχε ληφθεΐ γιά τήν τίμια διεξαγωγή τους. Ή
σύγχιση πού επικράτησε ήταν απόλυτη.
Οι έργαζόμενοι είχαν ψηφίσει κυρίως νέους συναδέλφους
τους, γι’ αύτό ύπήρξαν αρκετοί πρωτοεκλεγμένοι. Ά λλά ανάμεσα
στους νέους συνδικαλιστές δέν βρέθηκαν ήγετικές προσωπικότητες,
πού νά μπορέσουν νά συγκεντρώσουν γύρο) τους τούς άλλους. ’Έ ­
τσι οί νέοι μείνανε σκόρπιες μονάδες στή διάθεση τοΰ πιό ίκανοΰ
τυχοδια')κτη. Κι ύστερα, κανένας απ’ αύτούς δέν διακρίθηκε γιά
στοιχειώδη αξιοπρέπεια, φιλοτιμία καί συνέπεια απέναντι στούς
συναδέλφους του. Γι’ αύτό οί έργαζόμενοι δέν άργησαν ν’ άντιλη-
φθοΰν δτι μαζί, παληοί καί νέοι συνδικαλιστές, δσοι σχημάτισαν
μέσα στό διοικητικό συμβούλιο τοΰ σωματείου τήν πλειοψηφούσα
δμάδα, τή βασισμένη μόνο στό προσωπικό συμφέρον τών μελών
της, είχαν έγκαταλείψει κάθε διάθεση έξυπηρέτησης τών πραγμα­
τικών συμφερόντων τοΰ κλάδου. Τό πρώτο άποτέλεσμα τής απογοή­
τευσης τής μάζας τών έργαζομένων άπ’ τήν ανικανότητα καί τήν
παραδοπιστία τής διοίκησης, ήταν ή αποστροφή της πρός αύτή κι
ή αδιαφορία της γιά τά συνδικαλιστικά ζητήματα.
"Ομως ή αρχικά παθητική αύτή στάση τών έργαζομένων ά-
πέναντι στή διοίκηση τοΰ σωματείου, μετατράπηκε άργότερα σ’ I-
77
νεργό αντίδραση, μέ πολύ βραδύ, έν τούτοις, ρυθμό. Τρία ήταν τά
αίτια αύτής τής μεταστροφής. Τδ πρώτο, δτι ή διοίκηση τοΰ σω­
ματείου έδειξε σέ ζητήματα βασικής σημασίας για τούς Εργαζόμε­
νους μιά χωρίς προηγούμενο άνικανότητα κι αδιαφορία. Ό χι ά­
πλώς δέν μπόρεσε νά λύσει διάφορα προβλήματα τοΰ κλάδου, άλλ’
άφησε αδιαμαρτύρητα νά χειροτερέψουν οί συνθήκες έργασίας. Τό
δεύτερο, δτι καταγγέλθηκαν υπεύθυνα, χωρίς καί νά διαψευστοΰν,
οικονομικές ατασθαλίες άπό μέρους μελών τής διοίκησης, σέ βά­
ρος τών πόρων τοΰ σωματείου. Καί τό τρίτο, βτι κάποιοι άλλοι
«συνδικαλιστές», ποδχαν παραγκωνιστεί άπ’ τή διοικοΰσα όμάδα,
έκμεταλλευόμενοι τήν άγανάκτηση τών έργαζομένων κινήθηκαν
γιά τή δημιουργία ενός νέου σωματείου. Αύτό τό τελευταίο, σέ συ­
σχετισμό καί μέ τά δυο προηγούμενα, ήταν έκεϊνο πού είχε τις πιό
σημαντικές συνέπειες πάνω στά συνδικαλιστικά ζητήματα τοΰ
κλάδου γιά κείνη τή στιγμή.
Οί αρχικές κινήσεις γιά τή δημιουργία ένός νέου σωματείου
δέν προήλθαν άπό πρωτοβουλία τής μάζας. "Οπως είπαμε, μερικοί
άλλοι «συνδικαλιστές», παραγκωνισμένοι άπ’ τή διοικοΰσα τότε δ-
μάδα, σκέφθηκαν νά δημιουργήσουν ένα νέο σωματείο, έκμεταλ-
λευόμενοι τήν άγανάκτηση τών έργαζομένων στον κλάδο άπ’ τήν
άνικανότητα καί τήν παραδοπιστία τής διοίκησης τοΰ σωματείου.
Στήν αρχή ή μάζα δέν έδειξε σοβαρή διάθεση ν’ ακολουθήσει τις
κινήσεις τών «συνδικαλιστών» αύτών, τόσο γιατί δέν είχε οδτε σ’
αύτούς έμπιστοσύνη, δσο καί γιατί ήταν γενικώτερα άπογοητευμένη-
’Αργότερα, δμως, βρισμένοι, νέοι κυρίως στήν ηλικία έργα-
ζόμενοι, πού δέν είχαν ώς τότε ένεργό άνάμιξη στό συνδικαλι­
σμό, πήραν τήν πρωτοβουλία καί παραγκωνίζοντας όλοένα καί πιό
πολύ τούς παληούς «συνδικαλιστές» κατάφεραν νά συγκεντρώσουν
γύρω τους μιά όμάδα συναδέλφων τους κι Ιτσι δημιουργήθηκε ένα
νέο σωματείο. Αύτή ήταν ή πιό ενεργός άντίδραση ένάντια στήν
τότε διοίκηση τοΰ σωματείου «Ένωσις ’Εργαζομένων ΗΑ ΠΑ Π»,
μιά άντίδραση πού ξεκινούσε τώρα άπό νέους έργαζόμενους κι έ-
ξέφραζε τήν άγανάκτηση τής μάζας, μέ δχι πιά παθητικό τρόπο.
’Ά ν κι ή συμπαράσταση αύτή τής μάζας πρός τις ένέργειες τών
νέων συναδέλφων τους δέν ήταν άκόμα τότε χωρίς έπιφυλάξεις
(πού προέρχονταν άπ’ τήν κακή πείρα τών συνεχών σέ βάρος της
προδοσιών), ήταν πάντως γεμάτη υποσχέσεις γι’ άγκάλιασμα κά­
78
θε σωστής προσπάθειας- Καί πραγματικά, αυτούς τούς νέους, σαν
δείχθηκαν λίγο άργότερα ή ήγεσία τοΰ σωματείου κι οδήγησαν
τούς Εργαζόμενους σέ πετυχημένες λύσεις στά βασικά προβλήματά
τους, ή μάζα τούς αγκάλιασε θερμά· Δέν ήταν μόνο ή συντριπτική
πλειοψηφία πού ή ομάδα τών νέων συγκέντρωσε στις τελευταίες
αρχαιρεσίες, ποδγιναν στίς 2 τοΰ Νοέμβρη 1973 (δλοι οί σύμβου­
λοι πού εκλέχτηκαν ανήκαν στό συνδυασμό τής όμάδας αύτή;)
'Ηταν πρό παντός τό γεγονός δτι ή ’Αστυνομία, ή Στρατιωτική
Διοίκηση κι ή επιχείρηση τών τρόλλεϋ δέν τόλμησαν νά κτυ-
πήσουν τό Διοικητικό Συμβούλιο τοΰ Σωματείου αύτοΰ, ακόμα κι
δταν τόν Ίούνη τοΰ 1974 προχώρησε σέ αγωνιστική έκδήλωση,
δπως άναφέραμε πιό πάνω, γιατί γνώριζαν πώς είχε τή Θερμή
συμπαράσταση τής συντριπτικής πλειοψηφίας τών έργαζομένων
κι αυτό μετρούσε γιά δλους.
Έκεΐνο, πάντως, τόν καιρό, στό τέλος τοΰ 1972 καί στούς δυό
πρώτους μήνες τοΰ 1973, οί νέοι εργαζόμενοι στά τρόλλεϋ, μέ τήν
'ίδρυση τοΰ καινούριου σωματείου, πού προβλεπόταν μέ βεβαιότητα
πώς θά συγκέντρωνε σάν μέλη του τό 80 μέ 90% τοΰ προσωπι­
κού, δημιούργησαν στούς τότε συνδικαλιστικούς «παράγοντες» τοΰ
κλάδου κατάσταση πανικού. Τά πρόσωπα πού άποτελοΰσαν τό προ­
εδρείο τοΰ σωματείου «Ένωσις Έργαζομένων* ΗΑ ΠΑ Π» άντικα-
ταστάθηκαν (στίς 8 τοΰ Γενάρη 1973), χωρίς πολλή καθυστέρη­
ση, από άλλα μέλη τοΰ διοικητικοΰ συμβουλίου. Οι εργαζόμενοι,
όμως, δέν θεώρησαν άξια λόγου τήν άλλαγή στά πρόσωπα τοΰ
προεδρείου. Κι Εδειξαν αδιαφορία γιά τό γεγονός. ’Έτσι έμενε ή
απειλή ν’ άνδρωθεΐ μέσα σέ σύντομο χρονικό διάστημα τό νέο
σωματείο, ένώ ταυτόχρονα τό παληό θάπεφτε σέ μαρασμό. Ή α­
πειλή αύτή στάθηκε ή αφορμή νά προκηρυχθοΰν έσπευσμένα άρ-
χαιρεσίες γιά νέο διοικητικό συμβούλιο στήν "Ενωση Έργαζομέ­
νων Η Α ΠΑ Π.
Μέ τήν προοπτική τής δυνατότητας Εκλογής μιας νέας διοί­
κησης, οί εργαζόμενοι έστρεψαν τήν προσοχή τους στίς αρχαιρε­
σίες. Κι ή δμάδα τών νέων προχώρησε στήν άπόφαση νά συμμε-
τάσχει σ’ αύτές, αφήνοντας στήν άκρη τό νέο σωματείο. Παίρνον­
τας μερικές Εγγυήσεις άπ’ τό διοικητικό συμβούλιο τοΰ παληοΰ
σωματείου γιά αδιάβλητες άρχαιρεσίες, κυρίως μέ τήν Ικλογή
μελών τής Εφορευτικής Επιτροπής προσώπων σοβαρών κι άχρωμά-
79
-αστών, κατέβηκαν στίς αρχαιρεσίες, πού προκηρύχθηκαν γιά τις
2 τοΰ Μάρτη 1973-
2.— Ο ί ά ρ χ α ι ρ ε σ ί ε ς σ τ ό Σ ωμ α τε ί ο κ ι σ ύ ν θ ε ­
ση το ΰ Δ ι ο ι κ η τ ι κ ο ύ Σ υ μ β ο υ λ ί ο υ
Στίς 2 τοΰ Μάρτη 1973 Ιγιναν οί αρχαιρεσίες στήν «'Ενωση
Έργαζομένων Η Λ ΠΑ Ι Ι » γιά τήν έκλογή Δ. Συμβουλίου. Εκλε­
κτοί τών έργαζομένων άναδείχτηκαν δχι οί έπαγγελματίες «συνδι­
καλιστές», άλλ’ ή δμάδα τών νέων άνθρώπων, πού βγήκαν μέσα
άπ’ τούς κόλπους τής μάζας τών εργαζόμενων κι άναδείχτηκαν χά­
ρη στον αγώνα τους Ινάντια στήν παληά διοίκηση.
Όμως τό πέρασμα απ’ τήν παληά κατάσταση τών έπαγγελ-
ματιών «συνδικαλιστών» ώς τήν έπικράτηση τών νέων άνθρώπων
δέ μπορούσε νάταν απότομο. ΙΙ έρασε άπό μιά πορεία πολύ δύ­
σκολη, σημείωσε επιτυχία χάρη άφ’ ένός — καί προπαντός —
στή συμπαράσταση τής μάζας πρός τούς νέους ήγέτες, πού ή ίδια
άναδείκνυε, κι άφ’ έτέρου χάρη στήν τόλμη καί τήν άρετή τών
νέων αύτών·
Οί νέοι στίς άρχαιρεσίες είχαν σχηματίσει κοινή όμάδα μ’
ορισμένους παληούς πού θεωροΰνταν λίγο - πολύ «καλοί». Τή σπον­
δυλική πάντως στήλη αύτής τής όμάδας τήν άποτελοΰσαν οί νέοι.
’Απ’ αύτή έκλέχτηκαν οί 9 άπ’ τούς 11 συνολικά συμβούλους (άπ’ τά
μέλη τοΰ προηγούμενου συμβουλίου έκλέχτηκαν 3, κι αύτοί ήταν
εκείνοι πούχαν διαχωρίσει τή θέση τους άπ’ τόν πρώην πρόεδρο,
κι άπ’ αύτούς τούς τρεις 6 ένας συνεργαζόταν μέ τούς νέους) . Ά π ’
τούς έννέα οί 4 ήταν νέοι, οί 5 παληοί. Στό προεδρείο πού σχη­
ματίστηκε τρεις άπ’ τούς παληούς κατέλαβαν τις θέσεις τοΰ προέ­
δρου, αντιπροέδρου καί ταμία, δυο άπ’ τούς νέους κατέλαβαν τις
θέσεις τοΰ γραμματέα καί τοΰ έφόρου. Ά π ’ τήν πρώτη δμως στι­
γμή φάνηκε πώς οί παληοί κρατούσαν συμβιβαστική στάση απέναν­
τι στόν έργοοότη καί τελικά ή σύνθεση αύτή τοΰ συμβουλίου δέν
κράτησε παρά 20 μόνο μέρες. Στίς 24 τοΰ Μάρτη σημειώθηκε με­
γάλη σύγκρουση μεταξύ σωματείου κι Ιργοδοσίας, μ’ άφορμή τή
δημόσια καταγγελία τοΰ σωματείου γιά τήν δχι νόμιμη στάση τοϋ
έργοδότη απέναντι στούς οδηγούς τρόλλευ.
80
Οί παληοί, μπρός στήν Iντονη αντίδραση τοΰ εργοδότη, προ­
τίμησαν νά διαλέξουν απροσχημάτιστα τδ δρόμο τοΰ συμβιβασμού
μαζί του, άλλ’ οί νέοι άρνήθηκαν νά τους ακολουθήσουν· ’Έτσι —
τόσο σύντομα —- δημιουργήθηκε διάσταση ανάμεσα σέ παληούς
καί νέους μέσα στήν πλειοψηφούσα όμάδα τοΰ Δ.Σ. Οί παληοί (I-
ξω άπό ενα) δέν δίστασαν τότε νάρθουν σέ συνεννόηση μέ τή μειο­
ψηφία τοΰ Δ.Σ. τοΰ σωματείου γιά τό σχηματισμό νέου προεδρείου,
στό όποιο δέ θά συμμετείχαν πιά οί νέοι πού Ιτσι θά μεταβάλλον­
ταν σ’ αντιπολιτευόμενη μειοψηφία. Τήν τελευταία δμως στιγμή
ξέσπασε διαφωνία ανάμεσα στούς παληούς γιά τά «πόστα» κι ϊτσι
οί νέοι μπόρεσαν, έκμεταλλευόμενοι τή διαφωνία, νά προσεταιρι­
στούν τόν ενα πού χρειάζονταν γιά νάναι πλειοψηφία. 'Ο τελευ­
ταίος αυτός εκλέχτηκε πρόεδρος κι οί νέοι κατέλαβαν τις άλλες θέ­
σεις τοΰ προεδρείου. Έτσι τελικά οί νέοι υστέρα άπ’ αύτή τήν πε­
ριπέτεια, αντί νά βρεθούν στή θέση τής μειοψηφίας προωθήθηκαν
ακόμα περισσότερο. Οί παληοί τότε παραιτήθηκαν κι άπό σύμβου­
λοι καί τις θέσεις τους τις πήραν οί αναπληρωματικοί. Ή νέα σύν­
θεση τοΰ Δ.Σ., μέ τήν είσοδο σ’ αύτό τών άναπληρωματικών, ένί-
σχυσε τή θέση τών νέων ακόμα περισσότερο.
3.— Ή μ ά ζ α α γ κ α λ ι ά ζ ε ι τ ο ύ ς ν έ ο υ ς
Στήν αρχή ή μάζα τών Ιργαζόμενων δμεινε Ι κπληκτη μπρο­
στά σ’ αύτή τήν αναταραχή. Δέν άργησε δμως νά καταλάβει τήν
ουσία τής διένεξης. Οί παληοί δέν ήθελαν νάρθουν σέ ρήξη μέ τήν
έργοδασία. Οί νέοι αντίθετα ήθελαν νά διεκδικήσουν τά δίκαια αι­
τήματα τών εργαζομένων· Ά πό δώ καί μπρός ή μάζα κάθε μέρα
καί πιό πολύ αγκάλιαζε τούς νέους. Οί παληοί κι οί έπαγγελμα­
τίες «συνδικαλιστές» δλο καί περισσότερο απομονώνονταν-
Ό έργοδότης, βλέποντας τούς νέους ν’ άποκτοΰν κάθε μέρα
καί μεγαλύτερη δύναμη, προσπάθησε μέ κάθε τρόπο νά παρεμποδί­
σει τή συνδικαλιστική τους δραστηριότητα, θίλησε νά τούς τιμω­
ρήσει, παραπέμποντάς τους στό πειθαρχικό συμβούλιο, γιά τή δη­
μόσια καταγγελία τής στάσης τής επιχείρησης. Καί δέ διστάζει,
άνήμερα τή Μεγάλη Παρασκευή νά τούς έπιδώσει τήν κλήση γιά
τό πειθαρχικό συμβούλιο (τδ εκκλησιαστικό περιοδικό «’Ενορία»
κατάγγειλε σέ σχόλιό του μέ τίτλο «’Όχι καί τήν Μ. Εβδομάδα»
στό τεύχος ύπ’ άρ. 533 τής 1) 6) 73 τή συμπεριφορά αύτή τού Ιρ-
γοδότη, ενώ δ ήμερήσιος τύπος της ’Αθήνας καί τής Θεσσαλονί­
κης δλο κι είχε ειδήσεις γιά τις ένέργειες τοΰ Η Λ Π Α Π ). Τούς
απαγορεύει νά μιλούν πρός τούς εργαζόμενους μέσα στό άμαξοστά-
σιο, άκόμα καί νά μοιράζουν ανακοινώσεις τοϋ σωματείου. 'Ύστε­
ρα τούς απαγορεύει νά εισπράττουν τή συνδρομή τοΰ σωματείου
μέσα στό αμαξοστάσιο. Οί ένέργειες βέβαια αυτές τοΰ έργοδότη
είναι παράνομες. Προσπαθεί δμως έτσι νά δείξει δτι είναι άτεγ­
κτος. Οί έργαζόμενοι, μέ έπικεφαλής τούς νέους συνδικαλιστές,
κάνουν ένα μεγάλο άγώνα. Προσπαθούν νά έξαναγκάσουν τήν έρ-
γαόοσία νά τηρήσει τις άπ’ τό νόμο υποχρεώσεις της, προσπαθούν
συγχρόνως καί νά διασφαλίσουν τά συνδικαλιστικά τους δικαιώμα­
τα, πού ή εργοδοσία προσπαθεί νά τά καταπατήσει.
Ό έργοδότης φαίνεται πάντως νά πιστεύει πώς μέ τήν σκληρή
στάση του θά φοβίσει τούς έργαζόμενους καί θά πτοήσει τούς νέους
συνδικαλιστές. ’Αλλά γίνεται τό αντίθετο! Ή μάζα αγωνίζεται κι
όρθώνει δλοένα καί πιό πολύ τό ανάστημά της! Οί νέοι συνδικαλι­
στές μπορεΐ νάναι άπειροι, ίσως καμιά φορά νά φοβούνται (άνθρώ-
πινο συναίσθημα ό φόβος καί τό δέος, δταν μάλιστα υπάρχει άπει-
ρία), άλλ’ είναι τίμιοι. Μέ τήν άμεση βοήθεια τής μάζας τών έρ­
γαζομένων καί μέ νομική συμπαράσταση ξεπερνούν δλα τά έμπό-
δια, ένώ ό έργοδότης, πού μένει ακάλυπτος στις — δχι νόμιμες,
ούτε σωστές — ένέργειές του, περιέρχεται δλο καί πιό πολύ σέ
δύσκολη θέση. Δέν έννοει δμως νά σεβαστεί τις νόμιμες υποχρεώ­
σεις του. ’Αλλά κι οί έργαζόμενοι δέν έννοοΰν νά ύποκύψουν·
4.— Ή Γ. Σ υ ν έ λ ε υ σ η τ ή ς 29)6) 1973 κ ι ή π ρ ώ­
τη ά ν α γ γ ε λ ί α ά π ε ρ γ ί α ς .
Μέσα σ’ αύτές τις συνθήκες φτάνουμε στή Γενική Συνέλευση
τών έργαζόμενων στις 29 τοΰ Ίούνη· Ήταν μιά συνέλευση μέ παλ­
μό καί μαχητικότητα. Στό έρώτημα πού έθεσε ή διοίκηση στους
έργαζόμενους άν θέλουν τήν προσφυγή στήν απεργία γιά τή διεκ­
δίκηση τών δικαιωμάτων τους ψήφισαν μέ μυστική ψηφοφορία 296
ναι καί μόνο 2 δχι! Ήταν φανερό πώς οί έργαζόμενοι διάλεγαν
τό δρόμο τοΰ άγώνα (αύτό φαινόταν κι άπό ένα άλλο γεγονός, δτι
δηλαδή αρκετοί άπ’ τούς έργαζόμενους στήν απογευματινή βάρδια
82
προτίμησαν άντί γιά νά πάνε στ ή δουλειά τους νά κατεβοΰν στή
Γ. Συνέλευση τοΰ σωματείου τους) .
Καί τό ποτήρι ξεχείλισε στις 19 τοΰ ’Ιούλη δταν δ τότε ό-
πουργός μεταφορών (Ο· Γιάκας), δέ δέχτηκε, σάν κατέβηκε στά
γραφεία τοΰ Η Λ ΠΑ Π, νά καταπιαστεί μέ τά ζητήματα τών έρ­
γαζόμενων, παρ’ δτι τό είχε ύποσχεθεί δημόσια στή συνέλευση. Ή
διοίκηση τοΰ σωματείου, υστέρα άπ’ αυτό τό γεγονός (ένας σύμ­
βουλος είπε άνοιχτά καί δημόσια στον «ύπουργό» «λές καί ξελές»)
καί κάτω άπ’ τήν πίεση τής άγαναχτισμένης μάζας κήρυξε στάσεις
έργασίας γιά τις 23 τοΰ ’Ιούλη. ’Αμέσως τότε κινήθηκε ό κρατι­
κός μηχανικός γιά νά μή γίνει αύτή ή άπεργία καί δόθηκαν
«άρμοδίως» στόν πρόεδρο, τόν αντιπρόεδρο καί τό γραμματέα «κα­
τάλληλες συμβουλές» άπ’ τά Υπουργεία ’Εργασίας καί Μεταφο­
ρών κι άπ’ τήν ’Αστυνομία. Στις 21 τοΰ ’Ιούλη οί αρμόδιοι τοΰ
Υπουργείου Εργασίας άπ’ τή μιά μεριά ύπόσχονταν δτι άν άνα-
σταλεΐ ή άπεργία θά υποστηρίξουν τά αιτήματα τών έργαζόμενων
(δς τότε φαίνεται πώς δέν τούς είχε μείνει καιρός νά προσέξουν
τά αιτήματα τών έργαζόμενων, παρά τις αιτήσεις, τις άναφορές
καί τά έξώδικα) κι άπ’ τήν άλλη ισχυρίζονταν πώς άν δέν άνα-
σταλεΐ ή άπεργία θά παρέπεμπαν τή διένεξη στή διαιτησία καί θ’
άπαγόρευαν τήν άπεργία. Ό έργοδότης, πάλι, νομίζοντας, ίσως
δτι Ιτσι θά κατάφερνε πλήγμα στήν άπεργία κατέφυγε σέ μιά χει­
ρονομία άπελπισίας, πούδειχνε δμως πόσο ήταν εκτεθειμένος άπέ-
ναντι στους άγωνιζόμενους έργαζόμενους’ Ιδωσε άπό δυό χιλιάδες
(2.000) δρχ. στόν καθένα «έναντι προβλεπομένης αύξήσεως» —
μέτρο πού άφησε ασυγκίνητους τούς έργάτες καί πού σχολιάστηκε
άπ’ τή μεριά τους μέ πολύ χιούμορ: «παρτε το, παιδιά», έλεγαν,
«δ καλός μας έργοδότης μάς τό δίνει γιά νά μάς προσφέρει ένί-
σχυση κατά τις μέρες τής απεργίας μας».
Τό διοικητικό συμβούλιο τοΰ σωματείου πάντως δέν έμεινε
ανεπηρέαστο άπ’ τις προσπάθειες τής κρατικής διοίκησης νά μή
γίνει ή άπεργία. Πίστεψε στά καλά λόγια τών ιθυνόντων τοΰ Υ ­
πουργείου Έργασίας καί στις έγγυήσεις πού προσωπικά Ιδωσε δ
ίδιος ό «Γεν- Γραμματέας τοΰ ύπουργείου» γιά δίκαιη λύση τών
ζητημάτων κι άνάστειλε τήν άπεργία. ’Ασφαλώς στήν άπόφασή
του αύτή θά επηρεάστηκε κι άπ’ τό έν δψει «δημοψήφισμα» τής
29) 7) 73 γιατί ίσως νά κρίθηκε δτι δέν ήταν πρόσφορη γιά άπερ­
γία ή τελευταία πριν άπ’ αύτό εβδομάδα.
83
Ά λλά τότε άρχισαν οί άτέλειωτες συζητήσεις άνάμεσα στό
σωματείο άπ’ τή μιά μεριά καί τόν έργοδότη και τά υπουργεία άπ’
τήν άλλη· «Πηγαίνετε στόν ΗΛ ΠΑ Π» Ιλεγαν τά υπουργεία, «πη­
γαίνετε στά υπουργεία» ελεγε δ Η Λ Π Α Ι Ι . Κάποιο, στό μεταξύ,
σχέδιο κοινής συμφωνίας πού σέ μιά κοινή σύσκεψη είχε δεχτεί δ
Η Λ ΠΑ Π, τήν άλλη μέρα άνακοίνωνε πώς δέν τό δεχόταν πιά.
"Ετσι ή άγανάκτηση τών εργαζόμενων κορυφωνόταν.
Πριν δμως προχωρήσουν σ’ δποιαδήποτε άπεργιακή έκδή-
λωση, Ικαναν κάτι πολύ σωστό, πούδειχνε εύφυΐα καί καλό υπο­
λογισμό. Άνασύνταξαν τις δυνάμεις τους κι άναδιάρθρωσαν τό
προεδρείο, άπομακρύνοντας άπ’ τις ήγετικές θέσεις εκείνους πού
θεωρούσαν δτι δέν είχαν πετύχει στήν άποστολή τους. Ή μάζα
τών εργαζόμενων ήταν Ικείνη πού επέβαλε αύτή τήν αναδιάρθρω­
ση, ύστερα άπό καταγγελίες δτι ό πρόεδρος κι δ άναπληροιτής
γραμματέας έπίσκέφτηκαν τόν εργοδότη κι ήρθαν σέ συνεννόηση
μαζί του χωρίς νάχουν ένημερώσει τό διοικητικό συμβούλιο. Νέος
πρόεδρος Ι κλέχτηκε στίς 11 Αύγουστου δ Χρήστος Άναστασόπου-
λος (πού ήταν ως τότε Ιφορος) καί γραμματέας δ Κώστας Ζαχα-
ράκης, πού πριν ήταν άντιπρόεδρος. Αντιπρόεδρος Ι κλέχτηκε δ
θ· Κάτρης καί ταμίας Ιμεινε δ Γ. Παρίσης (αύτή είναι ή τετρά­
δα τών νέων) ·
5.— Ή ά π ε ρ γ ί α τή ς 2 7 η ς Α ύ γ ο ύ σ τ ο υ 1 9 7 3
Τόν καιρό ποδγινε ή ανασύνταξη τοϋ προεδρείου κανείς α­
κόμα δέν πίστευε, δτι τελικά τά πράγματα θάφταναν στήν άπερ­
γία. Ή πρώτη κίνηση τοΰ ’Ιούλη πρός τήν κατεύθυνση αύτή, πού
δέν είχε σημειώσει ΐπιτυχία, φαινόταν σάν άνασταλτικός παρά­
γοντας γιά μιά δεύτερη κίνηση. Ά λλ’ ή μάζα, ποδχε επιβάλλει τήν
άλλαγή στό προεδρείο κι είχε ξεκαθαρίσει έτσι τά πράγματα μέ­
σα στό σωματείο, είχε παίξει τό καλύτερό της χαρτί. Κι ή ορθό­
τητα αυτής τής πράξης φάνηκε, δταν δ έργοδότης θέλησε νά σκλη-
ρΰνει τή θέση του, άρνούμενος κάθε συνεννόηση ή συμβιβασμό κι
επιζητώντας νά έπιβάλλει τούς δρους του, γιατί φαίνεται, δτι πί­
στευε πώς οί έργαζόμενοι δέν είχαν πιά διάθεση ν’ άπεργήσουν,
μιά καί περνούσε άπραχτα δ καιρός (κόντευε νά τελειώσει καί τό
διάστημα τών 60 ήμερών άπ’ τή Γενική Συνέλευση, μέσα στό ό­
ποιο, κατά τό δικτατορικό Ν.Δ. 890) 1971 επρεπε νά γίνει ή ά-
84
περγία), καί τά μέλη τής τότε διοίκησης τού σωματείου είχαν Iρ-
0ει σέ διάσταση έξαιτίας τής αλλαγής τοΟ προεδρείου.
Ά ν ή αλλαγή αυτή ήταν απλώς υπόθεση μιας φούχτας συν­
δικαλιστών, έπαγγελματιών ή έστω νέων, θαχε κάποιο δίκηο
στους 'υπολογισμούς του δ έργοδότης. "Ομως τήν απομάκρυνση τοϋ
ώς τότε προέδρου καί τοϋ αναπληρωτή γραμματέα τήν είχε έπι-
βάλλει ή ίδια ή μάζα τών έργαζομένων, παρά τούς δισταγμούς
ακόμα και μελών τής διοίκησης απ’ τούς νέους συνδικαλιστές. ’Έ ­
τσι ήταν έπόμενο ή μάζα νά δίνει έμπιστοσύνη σ’ αυτούς πού ή
ίδια θεωρούσε ικανούς γιά ν’ άναλάβουν τά ήνία, ένώ τό άλλο
γεγονός, τ’ δτι δηλαδή b χρόνος περνούσε χωρίς ή έργοδοσία νά
ικανοποιεί τά αιτήματα τών έργαζομένων, χαλύβοωνε τή μάζα
στήν απόφασή της νά άγωνιστεΐ.
I V αυτό δταν στις 24 Αύγουστου κηρύχτηκε ή απεργία γιά
τις 27 τού ίδιου μήνα (τό δικτατορικο Ν.Δ. 890) 1971 απαιτούσε
προειδοποίηση τού έργοδότη γιά τήν κήρυξη τής απεργίας πριν
δυό μέρες, κι ουσιαστικά τρεις), ή μάζα άνταποκρίθηκε μ’ ένθου-
σιασμό σ’ αύτή τήν απόφαση. Κ ι δπως τδδειξε τή μέρα τής άπερ-
γίας μέ τή συγκέντρωση στήν πλατεία ’Αττικής, ή ύπόθεση τής
απεργίας ήταν δλότελα δική της ύπόθεση, πού τήν υπερασπίσθη­
κε μέ τόν καλύτερο τρόπο.
Πραγματικά, ή απεργία δέν ήταν κυρίως Ιργο τής διοίκη­
σης τού σωματείου. Ή διοίκηση αύτή έδειξε πώς σάν σύνολο δέν
είχε δλη τήν ικανότητα ν’ άνταποκριθεΐ στούς πιό βαθειούς πό­
θους τών έργαζόμενων, γιατί τόσο τήν πρώτη φορά δσο καί τή
δεύτερη βρισμένα μέλη της έδειξαν δισταγμούς κι αμφιταλαντεύ­
σεις. Ή άπεργία ήταν καθαρά ύπόθεση τής ίδιας τής μάζας τών
έργαζόμενων.
"Οταν κηρύχθηκε ή νέα άπεργία, b κρατικός μηχανισμός κι-
νήθηκε πάλι γιά νά μή τήν αφήσει νά γίνει. Δραστηριοποιήθηκε
ή αστυνομία κι άρχισαν οί συσκέψεις στό υπουργείο Έργασίας.
’Αλλά δέν έβγαινε τίποτα, γιατί τά όργανα τής έπιχείρησης καί
τό κράτος (πού είναι κι ό ιδιοκτήτης της) δέν εννοούσαν νά ικα­
νοποιήσουν ουτε ενα αίτημα τών έργαζομένων καί τό μόνο πού έ-
πιδιώκανε ήταν νά μή γίνει ή άπεργία. Έτσι άπρακτη έμεινε κι ή
τελευταία σύσκεψη στις 25 Αύγούστου. Κι ένώ ακόμα γινόταν ή
σύσκεψη θυροκολλήθηκε άπόφαση τοΰ άσκοΰντος καθήκοντα «ύ-
85
φυπουργοΰ άπασχολήσεως» γιά παραπομπή τής διένεξής στή διαι­
τησία, κηρύσσοντας τήν άπεργία «παράνομη». Μπρός σ’ αύτή τήν
παράνομη ένέργεια τοΰ υπουργείου Έργασίας δέν μείναμε μέ
σταυρωμένα τά χέρια. Μέ δηλώσεις στόν τύπο, μ’ έςώοικη διαμαρ­
τυρία στά υπουργεία καί τέλος μέ δυό νομικές μελέτες («Άντιπρο-
σωπευτικότης τών συνδικαλιστικών οργανώσεων καί ή νομιμότης
τής άπεργίας» στήν «Εφημερίδα Ελλήνων Νομικών», τεΰχος Σε­
πτέμβρη 1973 — «Τό δι καί αίμα τής άπεργίας καί ή παραπομπή
εις τήν διαιτησίαν» στήν «Έπιθεώρησιν Εργατικού Δικαίου»,
1973, σελ- 1286— 1289) ξεσκεπάσαμε τήν παρανομία καί τήν
ηλιθιότητα τοΰ τεχνάσματος «αρμοδίων παραγόντων» τοΰ Υπουρ­
γείου έργασίας καί τοΰ — τότε — άσκοΰντος καθήκοντα «ύφυ-
πουργοΰ άπασχολήσεως», πού τελικά έγκαταλείφθηκε, άφοΰ οί πιό
πάνω «άρμόδιοι» κατάλαβαν πώς δέν ήταν δυνατό νά έπιμένουν σ’
αύτή τήν παράνομη κι ήλίθια ένέργεια, πού τήν γκρέμισε έξ άλ­
λου ή άπεργιακή δρμή στις 27 Αύγούστου. (’Έτσι ύπογράφηκε ή
συλλογική σύμβαση πού δριζε αύξηση άποδοχών τόση περίπου, δ-
ση έπιδιώκανε οί έργαζόμενοι).
Στις 25 Αύγούστου, δταν δ έργοδότης άρνήθηκε νά λύσει τά
ζητήματά τους, οί τραμβαγέρηδες αποφάσισαν νά προχωρήσουν 6-
πωσδήποτε στήν άπεργία καί νά μή τήν άναστείλουν· Οί έφημερί-
δες τής Κυριακής 26 Αύγούστου άνήγγειλαν σέ είδηση, 3τι τήν
έπομένη θά γίνουν στάσεις έργασίας στά τρόλλεύ. Τό βράδυ δμως
τής Κυριακής συνέβη Ινας κάπως αναπάντεχο (;) γεγονός. Ό
πρόεδρος, δ γραμματέας, δ ταμίας κι ένας σύμβουλος τοΰ Σωμα­
τείου κάθονταν στήν πλατεία Έξαρχείων δταν, στις έννηά περίπου
αστυνομικοί τής Γενικής ’Ασφαλείας τούς Ιπιασαν καί τούς δδή-
γησαν "στήν Υποδιεύθυνση ’Ασφάλειας. Ό ταμίας κι δ σύμβουλος
άφέθηκαν ύστερα άπό λίγο έλεύθεροι. Ό πρόεδρος, δμως, Χρ. ’Α-
ναστασόπουλος κι δ γραμματέας Κων· Ζαχαράκης κρατήθηκαν ώς
τήν 1η πρωινή καί τούς υποδείχτηκε (δχι βέβαια μέ εύγένεια)
νά μή γίνει ή άπεργία. 'Όμως αυτοί δέν δέχτηκαν μέ κανένα
τρόπο κάτι τέτοιο.
Ή είδηση τής σύλληψης τοΰ Προέδρου καί τοΰ Γενικοΰ
Γραμματέα τοΰ Σωματείου δυνάμωσε άκόμα πιό πολύ τή θέληση
τών τραμβαγέρηδων νά παλαίψουν γιά τό δίκηο τους.
Στις 27 Αύγούστου — μέρα τής άπεργίας — οί εργαζόμενοι
86
συγκεντρώθηκαν στήν πλατεία ’Αττικής (δίπλα έκεΐ είναι τό ά-
μαξοστώσιο) καί διαδήλωσαν τή θέλησή τους νά υπερασπίσουν τά
δίκαια αίτήματά τους. "Οταν μάλιστα κλήθηκε τό διοικητικό συμ­
βούλιο τοΰ σωματείου στό υπουργείο Έργασίας γιά νέα σύσκεψη
ο! έργαζόμενοι πήραν άπό μόνοι τους τήν πρωτοβουλία κι έξέλε-
ξαν άπεργιακή έπιτροπή γιά νά διευθύνει τήν άπεργία στόν τόπο
συγκέντρωσης τών έργαζόμενων ως δτου νά έπανέλθει τό διοικητι­
κό συμβούλιο. Κι Ινώ ή πρώτη στάση έργασίας έληγε στις 9 π.μ.
οί έργάτες δέν έφυγαν άπ’ τή συγκέντρωση στήν πλατεία ’Αττι­
κής, εως οτου στίς 11 π.μ., δ πρόεδρος τοΰ σωματείου τούς άνακοί-
νωσε δτι ό έργοδότης ύποχώρησε καί δέχτηκε τά αίτήματά τους.
Σημειώνουμε δτι, καθώς έγραψαν τήν Ιπόμενη κι οί εφημερίδες,
ή άπεργία είχε άπόλυτη επιτυχία κι άπ’ τά 150 τρόλλεϋ κινήθη-
καν μόνο 17, πού τά όδηγοΰσαν άντί γιά τούς δδηγούς οί έπιθεωρη-
τές, ενώ στή θέση τών είσπρακτόρων κάθονταν οί έλεγκτές! Καί
πάλι δμως δυο έπιθεωρητές άρνήθηκαν νά οδηγήσουν τρόλλεϋ τή
μέρα τής απεργίας.
Ή νίκη τών τραμβαγέρηδων, πού σημειώθηκε σέ δύσκολες
στιγμές γιά τό ελληνικό έργατικό κίνημα, φανέρωνε πώς τοΰτο
βρισκόταν πάλι σέ άνοδο καί πώς είχε τήν ικανότητα νά ξεπερά-
σει τ’ άπειρα έμπόδια πούβρισκε μπροστά του, άρκεΐ οί έργαζόμε-
νοι νάδειχναν τήν αγωνιστική στάση, τήν ένότητα καί τή θέληση
πού οί τραμβαγέρηδες είχαν δείξει.*
* Στή Γενική Συνέλευση τής 3ης ’Οκτώίρη 1974 (τήν πρώτη μετά
τή δικτατορία) οί τραμβαγέρηδες δρισαν σάν μέρα γιορτής στόν κλάδο τους
τήν 27η Αύγουστου κάθε χρόνου, σ’ άνάμνηαη τής απεργίας ποδκαναν τό
1973, μέσα στό καθεστώς τής χούντας.
87
Κ ΕΦ Α Λ Α Ι Ο Ε '
ΜΕΡΙ ΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙ Σ Γ! Α ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ
ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝ. ΕΡΓΑΤΙ ΚΗΣ ΤΑΞΗΣ
Ή ελληνική εργατική τάξη ίχει δώσει αξιόλογες ιστορικές
μάχες γιά τήν οικονομική, κοινωνική καί πολιτική Απελευθέρω­
ση τοΰ εαυτού της κι ολων τών εργαζομένων· Οί μικρές της μά­
χες αρχίζουν κι δλας στόν προηγούμενο αιώνα (τότε πού τ Ολιγά­
ριθμο προλεταριάτο μόλις σχηματιζόταν) , Αναπτύχθηκαν στή διάρ­
κεια τοΰ μεσοπολέμου καί κορυφώθηκαν μετά τήν απελευθέρωση.
Ά λλ’ ή έλληνική έργατική τάξη στά χρόνια μετά τδ Β' παγκό­
σμιο πόλεμο ύπέστη αλλεπάλληλες καί σοβαρές ήττες. "Ομως, δσο
κι άν ί5στερα άπ’ αυτές τις ήττες, άποδιοργανώθηκε, δσο κι δν
βρέθηκε σήμερα νάναι σχεδόν ακέφαλη, χωρίς ηγεσία, έξακολου-
θεΐ έν τούτοις καί θά εξακολουθεί πάντοτε νά έπαναλαμβάνει τδν
ταξικό κι ιστορικό της άγώνα, γιατί τό οικονομικό προτσές κι ή
διαδικασία τής κοινωνικής καί πολιτικής αλλαγής τήν τοποθετοϋν
•στήν πρωτοπορεία τοΰ κοινωνικού κινήματος·
Ά λλ’ άν θέλουμε νά δούμε σωστά τή θέση στήν δποία σήμε­
ρα βρίσκεται ή έλληνική έργατική τάξη τότε δέν μπορούμε νά
παραμερίσουμε τά μειονεκτήματα πού τή βαραίνουν- Ή έργατική
τάξη στήν Ελλάδα ζεΐ καί κινείται τούτη τή στιγμή σ’ ενα έκμε-
ταλλευτικό κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο καί δραστηριοποιείται οίκο-
νομικά μέσα σ’ αντιφατικές συνθήκες απασχόλησης (καταστάσεις
γιά τις δποΐες εχουμε σέ προηγούμενα κεφάλαια μιλήσει) .
Οί συνθήκες έργασίας στή χώρα μας είναι έξαντλητικές γιά
τούς εργάτες. Ξεθεώνονται κυριολεκτικά στή δουλειά γιά 2να μι­
κρό μεροκάματο ή ενα μηνιάτικο. Μ’ αύτές τις συνθήκες τδ κεφά­
λαιο ιδιοποιείται τεράστια υπεραξία καί παράλληλα καταφέρνει
νά κρατάει τήν έργατική τάξη δεμένη μέ τά προβλήματα τής άμε­
88
σης συντήρησης κι επιβίωσης, έτσι ποΰ αύτή να μή μπορεϊ εύκο­
λα νά φτάσει στή συνειδητοποίηση τής ανάγκης γιά κοινωνική, πο­
λιτική καί πολιτιστική άνοδο·
Ή οικονομική ολιγαρχία φροντίζει συστηματικά νά κρατάει
τήν έργατική τάξη μακρυά άπό κάθε μόρφωση. Δέ διστάζει νά
φθάνει καί στό σημείο νά μποϋκοτάρει μέ διάφορους τρόπους άκό-
μα κι άπλές συζητήσεις γιά θέματα πού άφοροΰν άμεσα τήν εργα­
τιά, δταν αυτές δέν γίνονται μέσα στά πλαίσια πού ή ίδια ή ολι­
γαρχία διαμορφώνει. Καί καταπολεμάει λυσσασμένα κάθε ενέρ­
γεια άπ’ τήν οποία δημιουργεΐται τό έ'/ δεχόμενο ν’ άρχίσουν οί ερ­
γάτες νά ζητοΰν δικαιώματα, πού σήμερα δέν μπορεϊ κανείς νά
τούς τ’ άμφισβητήσει, άλλά πού τό κεφάλαιο στήν Ελλάδα τά κα­
ταπατάει συστηματικά. Προσπαθεί -— καί τδχει πετύχει — ή συ­
νηθισμένη διασκέδαση γιά τούς έργάτες νάναι τό καφενείο κι ή
τράπουλα, καί γιά τις εργάτριες ή γειτονιά καί τό φτηνό περιο­
δικό. Κάπου - κάπου κι ό κινηματογράφος μέ ταινίες καράτε,
καούμποϋς κ·τ·ο.
Τό σύστημα τής τεχνικής ειδίκευσης άποβλέπει μόνο στό νά
μάθει τούς έργάτες, μέσα σέ πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, νά
κάνουν έκεϊνες τις κινήσεις πού είναι απαραίτητες στήν έργασία
γιά τήν οποία προορίζονται κι άπ’ τήν όποία τό κεφάλαιο θ’ άν-
τλήσει τεράστια υπεραξία. (I V αυτό καί τό σύστημα τούτο, αυτό
καθαυτό, εχει ενα σωρό άτέλειες, έπειδή άκριβώς μοναδικός σκο­
πός του είναι νά βγάζει γρήγορα παραγωγούς ύπεραξίας) . Τό ίδιο
τό κράτος δέν καταβάλλει τήν παραμικρή προσπάθεια νά δώσει
στούς έργάτες (καί στούς άλλους εργαζόμενους, άγρότες κλπ.)
στοιχεία έστω μιας κάποιας κουλτούρας, ούτε προσπαθεί νά φέρει
σ’ αύτούς τ’ άγαθά τοΰ πολιτισμού (άντίθετα ή πολιτική του εί­
ναι πέρα γιά πέρα σκοταδιστική) . Έτσι δτι προσπάθεια γίνεται
σ’ αυτό τόν τομέα αύτή προέρχεται άπό μερικούς ίδεολόγους, πού
δμως πολλές φορές σκοντάφτει πάνω στήν άδιαφορία τών Γδιων
τών έργατών, οί όποιοι, δπως είπαμε, βασανίζονται καί κατατρώ-
γονται άπ’ τό βασικό πρόβλημα τής συντήρησης κι έπιβίωσης τών
έαυτών τους καί τών οικογενειών τους.
Δέν είναι λοιπόν παράξενο πού ό έργάτης βρίσκεται τελικά
μέσα σ’ ενα δικό του μίζερο κόσμο καί δέ μπορεϊ εύκολα νά ξανοι­
χτεί σ’ εύρύτερους όρίζοντες.
89
Σημειώνω έπίσης τούς παρακάτω λόγους πού έχουν κι αυτοί,
κατά τή γνώμη μου, έμποδίσει τήν εργατική τάξη νά φθάσει σέ
πλατύτερες προσπάθειες καί μαζικούς άγώνες σ’ δλα τά τελευταία
χρόνια. Μπορούμε νά τούς διακρίνουμε σ’ αντικειμενικούς κι υ­
ποκειμενικούς.
ΟΣ αντικειμενικοί λόγοι είναι:
α) Τ ’ δτι τό οίκονομικοπολιτικό σύστημα έχει θέσει, ιδιαίτε­
ρα υστέρα άπ’ τήν έπιβολή τής δικτατορίας, τήν έργατική τάξη στό
περιθώριο καί δέν τήν αφήνει νά μετάσχει ουτε στό ελάχιστο στίς
οίκονομικοπολιτικές διαδικασίες έπιοιώκοντας άπλώς τήν έκμετάλ-
λευση στό μεγαλύτερο βαθμό τής εργατικής δύναμης.
Ή μεταβατική Κυβέρνηση Κ . Καραμανλή δέν πήρε κανένα
μέτρο πού ν’ αλλάζει αυτό τό καθεστώς. Οί μεγαλόστομες διακηρύ­
ξεις τού υπουργού έργασίας Κ . Λάσκαρη έμειναν άπλώς λόγια,
Ινώ ταυτόχρονα φάνηκε καθαρά, ιδιαίτερα μέ τό Ν·Δ· 42) 1974
γιά τόν έργατικό συνδικαλισμό, * αλλά κι άπ’ τούς διορισμούς διοι­
κήσεων επί κεφαλής τών διαφόρων Εργατικών Κέντρων, 'Ομο­
σπονδιών καί τής Γ.Σ.Ε.Ε., πουγιναν δστερα άπό έλεγχο κι Ι γ-
κρι-ση τών τότε υπουργών έργασίας καί προεδρίας τής κυβέρ­
* Τό Ν .Δ. 42)1974, πού θεσμοθετεί ένα σύστημα κρατικοΰ συνδικαλι­
σμοί), βρίσκεται, δπως κ·- οί νόμοι τής χούντας γιά τ6 συνδικαλισμό, σέ
πλήρη άντίθεση μέ τήν 6π’ άριθ. 87. Διεθνή Σύμβαση ’Εργασίας « Περϊ
συνδικαλιστικής έλευθερίας καί προστασίας τοΰ συνδικαλιστικοΰ δικαιώμα­
τος», καθώς καί μέ τήν περί έλευθερίας τοϋ συνεταιρίζεσθαι διάταξη τοΟ
Συντάγματος. Μέ τις διατάξεις τοΰ Ν .Δ. 4*2)1974 (πού ψηφίσθηκε άπ’ τήν
πρώτη μεταδικτατορική κυβέρνηση «έθνικής ένότητος») κάθε συνδικαλι­
στική κίνηση μπαίνει απροσχημάτιστα κάτο> άπ’ τόν άσφυκτικό έλεγχο τοΰ
υπουργού έργασίας καί τής κρατικής διοίκησης, σέ βαθμό δχι μικρότερο άπ’
δτι τήν έποχή τής δικτατορίας. Κ ι αυτό έγινε μέ τό πρόσχημα δήθεν τής
αποκατάστασης των συνδικαλιστικών έλευθεριών ( ! ) , έν ω— δπως τονίζουμε
ιδιαίτερα στήν έπόμενη υποσημείωση — δέν πραγματοποιήθηκε καμιά τέτοια
αποκατάσταση. Στήν πραγματικότητα μέ τό νόμο αύτό ή οικονομική ολιγαρ­
χία προσπαθεί λυσσασμένα νά κρατήσει δεμένα τά χέρια τής εργατικής τά­
ξης. Ι Ι ολϋ συνοπτικά σημειώνουμε πώς ή οΰσία των διατάξεων τοΰ Ν .Δ. 42)
1974 είναι δ διορισμός διοικήσεων στις έπαγγελματικές εργατικές όργανώ-
σεις μέ εισήγηση τοΰ Νομάρχη, δστερα άπό έντολή τοΰ ϋπουργοΰ έργασίας
(καί μέ σύμφωνη έγκριση τοΰ ϋπουργοΰ προεδρίας τής κυβέρνησης — που,
δχι τυχαία, προΐσταται τής Κ .Γ .Π .), κι ή άναβολή των προθεσμιών γιά
διεξαγωγή αρχαιρεσιών στίς εργατικές οργανώσεις γιά τήν έκλογή νέων
διοικήσεων.
90
νησης, δτι έξχκολουθεϊ νά διατηρείται, δπως πάντοτε, ένας κατευ-
θυνόμενος άπ’ τήν οικονομική ολιγαρχία «εργατικός συνδικαλι­
σμός»,* τή φορά αύτή (δπως και πριν άπ’ τό 1967) μέσω τών συν­
τηρητικών πολιτικών δυνάμεων, άντί άπ’ τή χούντα.
'Ο έμπαιγμός είναι φανερός, τήν iota στιγμή πού ή οικονο­
μική όλιγαρχία συνεχίζει νά μαζεύει τεράστια κέρδη.
β) Ή καταπίεση πού άσκεΐται πάνω στους έργαζόμενους άπ’
τούς έργοδότες καί τό κράτος. Οί παραβάσεις τών νόμων σέ βά­
ρος τών έργαζομένων κι ή έκμεταλλευτική καί καταπιεστική συ­
μπεριφορά τών έργοδοτών πρός αύτούς είναι κάτι τό πολύ συνη­
θισμένο στήν Ελλάδα. Ταυτόχρονα οί έργοδότες, πού παραβιά­
ζουν άσύστολα τούς νόμους, άδιαφορώντας ακόμα καί γιά τή ζωή
καί τή σωματική άκεραιότητα τών έργατών κι έργατριών (κι είναι
στήν Ελλάδα τόσο πολλά τά εργατικά άτυχήματα έτσι πού τό θέμα
χρειάζεται ειδική έρευνα), έχουν πολλή ευχέρεια γιά νά επιβάλ­
λουν διάφορες πειθαρχικές ποινές στούς έργαζόμενους. Ή ευχέρεια
αύτή έχει κατοχυρωθεί καί μ’ Ινα νομοθέτημα τής τότε κυβερνή-
σειος Κ . Καραμανλή, τό Ν.Δ. 3789) 1957. Σά νά μή έφθανε ό­
μως αύτό, στά 1972 καί 1973, τό Υπουργείο Έργασίας, μέ δυό
καταφάνερα παράνομες έγκυκλίους του, τις ύπ’ άρ. 40617) 2635)
* Βαρύγδουπα είχαν τονίσει 6 Καραμανλής κ; 6 υπουργός έργα­
σίας Κ . Λάσκαρης Sxt «δ συνδικαλισμός θά έξυγιανθεΐ». Πόσοι αφελείς άραγε
νά τό πίστεψ αν; Γεγονός δμιος είναι 8τι 8χι μόνο δέν έπανασυστάθηκαν τά
σωματεία πού εί χε διαλύσει ή δικτατορία κι δχι μόνο δέν άλλαξαν οί διοι­
κήσεις των πρωτοβάθμιων συνδικαλιστικών όργανώσεων, τών σωματείων δη­
λαδή βάσης (πού είναι καί τό πιό ούσιαστικό γιατί αύτά χειρίζονται πιό
άμεσα τά θέματα των έργαζομένων), άλλά κι οί πολυδιαφημισμένοι άπ’ τήν
κυβέρνηση διορισμοί νέων διοικήσεων στά Εργατικά Κέντρα καί στίς 'Ομο­
σπονδίες άποδείχθηκε πώς ήταν μπλόφα. Πρώτα άπ’ βλα μέ τούς διορισμούς
δέν καταργήθηκε δ ελεγχόμενος άπ’ τό κεφάλαιο — είτε μέσω όποιασδήποτε
χούντας χθές, εί τε μέσω τών συντηρητικών πολιτικών δυνάμεων σήμερα —
κρατικός συνδικαλισμός. Ά λλ’ άκόμα περισσότερο' μέ τούς περίφημους αύ­
τούς διορισμούς άπλώς τά ιδια «χουντικά» πρόσωπα άλλαξαν στίς πιό πολ­
λές περιπτώσεις θέσεις. Ό πρόεδρος λ.χ. τής τάδε δμοσπονδίας Ι γινε άντι-
πρόεδρος (περίπτωση Πανελληνίου 'Ομοσπονδίας Υ παλληλικού Προσωπικού
Αύτοκινήτων — Π ΟΓΠ Α ), δ γενικός γραμματέας τής άλλης δμοσπονδίας
έγινε πρόεδρος, δ πρόεδρος ταμίας κ.τ.ο. Δυστυχώς αύτά Ι χουν συμβεΐ στήν
πραγματικότητα. 'Ο πολυδιαφημισμένος άπ’ τούς Καραμανλή καί Αάσκαρη
«εκδημοκρατισμός» τοΰ συνδικαλισμού κι ή «κάθαρση» είναι άπλώς μιά προσ­
πάθεια άπατης σέ βάρος τοΰ έργαζόμενου Λαοΰ.
91
9.8-1972 καί 61080)4148)3.1.1973 (πού φέρνουν τήν υπογρα­
φή τοΰ τότε χουντικού «ύφυπουργοΰ άπασχολήσεως» Κλ· Δαμιανού,
μέ εισηγητή τον διευθυντή τού υπουργείου έργασίας Δ. Παπού-
λια) , προσπαθεί νά περιορίσει τό δικαίωμα εφεσης, πού τό Ν·Δ·
3789 παρέχει σ’ δλους τούς έργαζόμενους ενάντια σέ πειθαρχικές
ποινές τοΰ εργοδότη ένώπιον τών επιτροπών έφέσεων-
Ά λλα τις πιό πάνω έγκυκλίους δέν τ'ις χαρακτηρίζει μόνο
ή καταφάνερη παρανομία τους (έκτενέστερα γιά τό θέμα τοΰτο
βλέπε στις δυό μελέτες μου μέ τόν τίτλο «Ο! κανονισμοί έργασίας
— ΑΣ πειθαρχικαί ποιναί καί τό δικαίωμα τής Ιφέσεως» στήν «Έ-
πιθεώρησιν Εργατικού Δικαίου» τόμος 1972, σελ. 1453 καί τόμος
1973 σελ- 260 κ.έπ.) . Φανερώνουν κι Ιλλειψη σοβαρότητας κι ύ-
πευθυνότητας έκείνου πού τις έμπνεΰσθηκε καί τις συνέταξε, αλλά
καί τοΰ υπουργείου πού τις θέσπισε καί τις κοινοποίησε. Γιατί στήν
εγκύκλιο τοΰ 1973 ό συντάκτης της, θέλοντας νά στηρίξει τις α­
στήρικτες άπ’ τό νόμο Ιντολές πού δίνει, επικαλείται μιά απόφαση
τοΰ Άρείου ΙΙάγου, τήν ύπ’ άριθ. 706) 1969, ή όποία δμως άνα-
φέρεται σ’ άλλο θέμα άπ’ αυτό μέ τό όποιο καταπιάνεται ή έγκύ-
κλιος!* ’Αντίθετα, ή νομολογία, τόσο τού Άρείου Πάγου,, δσο
καί τού Συμβουλίου Έπικρατείας, δέχεται δτι τό δικαίωμα τοΰτο
μπορεΐ νά ασκείται πάντοτε (Α-ΙΤ. 162)1962, 572) 1962, 395)
1963, Σ Ε. 1607) 1959, 217)1962). Τό ί'διο Ι χει δεχθεί καί τό
Νομικό Συμβούλιο τοΰ Κράτους μέ τήν ύπ’ άριθ. 802) 1970 γνω­
μοδότησή του.
Τό Ν.Δ. 3789) 1957 δέν παρέχει σημαντική έξασφάλιση
στους μισθωτούς απέναντι στούς έργοδότες. Α ντίθετα διευκολύνει
τούς τελευταίους στήν καταπίεση τών έργατών- Καί πάλι δμως
* Ή Ι γκύκλιος τού 1973 χρειάστηκε νά έκδοθεΐ Βστερα άπ5 τδ άρθρο
στήν «’ Επιθειόρηση ’Εργατικού Δικαίου» (τόμος 1972, σ. 1453), τΙ ς δια­
μαρτυρίες έργαζομένων καί τήν αμηχανία ποδδειχναν ύπάλληλοι το0 ύπουρ-
γείοu γιά τό άν θάποεπε νά έφαρμόζουν τήν εγκύκλιο τού 1972. Γι αύτδ καί
στή δεύτερη τοϋ 1973 (ή οποία κοινοποιήθηκε προσωπικά καί σέ μένα) Ι γινε
προσπάθεια νά στηριχθοδν οί έντολές πού δίνονταν σέ δικαστική άπόφαση, γιά
νάχουν Ι να '/.Ορος, πού άπδ μόνες τους δέν είχαν. ’Επειδή, δμως, δέν βρέ­
θηκε νά υπάρχει καμμιά άπόφαση πού νά συμφωνεί μ’ 8σα Ι γραφε ή εγκύ­
κλιος, δ συντάκτης της φαίνεται δέν δίστασε νά βάλει μιά άπόφαση τοΰ
Ά ρείου Πάγου, παρ’ δλο πού αύτή δέν άναφέρεται στδ θέμα μέ τδ δποΐο
καταπιάνεται ή Ι γκύκλιος!
92
κατάφεραν οί κεφαλαιοκράτες, εκμεταλλευόμενοι τήν άπόλυτη α­
νυπαρξία «κράτους δικαίου» τόν καιρό τής δικτατορίας, ν’ άναατεί-
λουν μέ τις δυό αύθαίρετες καί παράνομες εγκυκλίους τού υπουρ­
γείου έργασίας καί τήν ελάχιστη γιά τούς μισθωτούς προστασία
τού Ν·Δ· 3789 (δταν 6 ίδιος αύτός νόμος δίνει ταυτόχρονα τόσα
πολλά δικαιώματα στους εργοδότες) .
γ) Ή έλλειψη συνδικαλιστικής καί πολιτικής ηγεσίας τής
έργατικής τάξης. Κι είναι γνωστό πώς χωρίς ήγεσία καμιά τά­
ξη καί καμιά όμάδα δέν μπορεΐ νά έκπληρώσει τό σκοπό καί τό
ρόλο της.
δ) Τό πολιτικό κλίμα καί τό νομικό πλέγμα, πού έχει δη-
μιουργηθεΐ, λειτουργεί σάν παράγοντας άνάσχεσης στους διεκδι-
κητικούς κι ιστορικούς αγώνες τής έργατικής τάξης, ένώ ταυτό­
χρονα συσσωρεύει τά προβλήματα.
Συνακόλουθα μέ τούς αντικειμενικούς έρχονται κι οί υποκει­
μενικοί λόγοι. Αυτοί είναι:
α) Ή άγνοια. Ό 'Έλληνας έργάτης έξαιτίας τής σημερινής
του θέσης καί κατάστασης αγνοεί ακόμα καί τά βασικά νόμιμα δι­
καιώματα του. ’Αφού ούτε ή έκπαίδευση, ούτε ή κρατική διοίκηση
τοϋ δείχνουν ποιά δικαιώματα εχει (ένώ άντίθετα τοΰ μαθαίνουν
καί τοΰ υποδείχνουν συνεχώς τις υποχρεώσεις του), κι άφοΰ τό κοι-
νωνικοπολιτικό σύστημα τόν κρατάει στό περιθώριο καί τόν κα­
ταπιέζει, στερείται δέ ταυτόχρονα άπό ήγεσία, έπόμενο είναι νά
μή γνωρίζει τά δικαιώματά του. Έτσι γίνεται πιό εύκολη ή
έκμετάλλευσή του.
β) Ό φόβος, πού βρίσκεται σ’ άμεση σχέση καί μέ τήν ά­
γνοια, πώς άν κάνει κάτι πού δέν είναι αρεστό στόν έργοδότη
μπορεΐ νά τιμωρηθεί ή καί νά διωχθεί άπ’ τήν έργασία του. Ε ­
πίσης είναι κι ό φόβος γιά τυχόν τιμωρία του άπ’ τήν κρατική έ-
ξουσία άν διεκδικήσει τά δικαιώματά του πέρα άπό Ινα δριο ή
άν «άνακατευτεί» στήν ομαδική διεκδίκηση τών δικαιωμάτων του.
στό συνδικαλισμό κ·τ·ο. Έτσι, δταν δέν βλέπει διέξοδο στούς πό­
θους του, άφήνει τό φόβο νά κυριαρχεί στήν ψυχή του κι έχει τή
93
«φρονιμάδα» νά μή δείχνει ύπερβολική ανησυχία. ’Αντίθετα δταν
πεισθεί πώς μπορεΐ μέ τόν αγώνα του νά πετύχει λύση στά προβλή­
ματα τής τάξης ή τοΰ κλάδου του τότε δέν διστάζει ν’ άγωνισθεΐ
γιά νά μπορέσει νά κάνει πραγματικότητα τήν επίλυση αύτή.
γ) Ή άντίληψη πολλών Ελλήνων έργατών δτι τά προβλή
ματά τους μπορούν νά λυθοΰν εξω άπ’ τήν τάξη τους μέ μιά προσ­
πάθεια μικροαστικοποίησής τους, άντίληψη πού έχει τΙς ρίζες της
καί στίς μεταπολεμικές ήττες τής εργατικής τάξης, καθώς καί
στήν όργανωτική της χαλάρωση.
Γνωρίζοντας τίς συνθήκες πού έπικρατοΰν στόν τρόπο ζωής
καί δουλειάς τών έργατών καταλαβαίνουμε γιατί δυσκολεύεται ή
τάξη τους ν’ άναδείξει μιά ηγεσία μέ σωστές προοπτικές καί μέ συ­
νέπεια στή δράση. Τό κενό πού ύπάρχει στό χώρο αύτής τής ήγε-
σίας τό εκμεταλλεύονται οί διάφοροι «εργατοπατέρες», πού παί­
ζουν θέατρο σέ βάρος τών έργατών- Ή αλλοπρόσαλλη αύτή κατά­
σταση κάθε άλλο παρά διευκολύνει στό νά λυθεί σωστά τό θέμα.
’Αντιλαμβανόμαστε έπίσης καί τό γιατί ή έργατική τάξη δέν
έδωσε καμιά σοβαρή ταξική μάχη σ’ δλη τήν περίοδο τής δικτα­
τορίας πριν άπ’ τό 1973- ’Αλλά κι έκεϊνο τό χρόνο κατέβηκε σέ
άπεργιακές ή πολιτικές (στήν έποποιία τοΰ Πολυτεχνείου) έκδη-
λώσεις δχι τόσο τό βιομηχανικό προλεταριάτο, δσο ενα άλλο κομ­
μάτι τής έργατικής τάξης (μαζί μ’ ορισμένους άλλους κλάδους
έργαζομένων), έκεΐνο πού εί'τε είχε ψηλότερο μορφωτικό έπίπεδο ή
μακρυά άγωνιστική παράδοση στόν κλάδο πού δουλεύει, είτε πιό
σταθερή έργασία ή καλύτερους μισθούς (λ·χ· έργάτες τύπου, οδηγοί
κι είσπράκτορες τρόλλεϋ, οικοδόμοι, ιδιωτικοί ύπάλληλοι, πιλότοι,
προσωπικό ΔΕΗ - ΠΑ Π) καί πού επί πλέον βρίσκεται πιό κοντά
στή μικροαστική τάξη τής πρωτεύουσας, ή όποια κείνο τον καιρό
φανέρωνε σοβαρές προσπάθειες γιά δημοκρατική (αστική δημο­
κρατική) νομιμότητα.
Έξ άλλου παρατηρούμε, δτι στήν περίοδο τοΰ 1973, πριν άπ’
τό Νοέμβρη (γιατί μετά άπ’ τή νέα έπιβολή τοΰ στρατιωτικού νόμου
«καθ’ άπασαν τήν έπικράτειαν» γίνεται αναπόφευκτη ή πρόσκαιρη
υποχώρηση κι αναδίπλωση), ή έργατική τάξη κινήθηκε στή βάση
94
της (y.t ανάγκασε τότε καί τούς εργατοπατέρες της χούντας νά κά­
νουν κι αυτοί πώς δραστηριοποιούνται) . ’Αντίθετα στήν πρώτη πε­
ρίοδο μετά τήν πολιτική μεταβολή τής 23ης ’Ιούλη 1974 (πού
Ι χω έοώ ύπ’ δψη μου) ή έργατική μάζα εμεινε ακίνητη. Τοΰτο
μπορεΐ ν’ άποδοθεϊ στήν έπιθυμία της νά σταθεροποιηθεί πρώτα μιά
πιό ομαλή πολιτική ζωή προτοΰ ή ίδια νά προβάλλει τις διεκδική­
σεις της. 'Ά λλωστε στήν πρώτη αύτή περίοδο σημεαονόταν ανα­
σύνταξη τών κοινωνικών καί πολιτικών δυνάμεων τοΰ τόπου. *
* Είχε γραφεί αύτή ή μελέτη δταν στήν ’Ελευσίνα έγινε ή απεργία
των Εργατών τής «Νάσιοναλ Κάν Γν.ρής», Εταιρίας Αμερικάνικων συμφερόν­
των μέ Γεν. Διευθυντή τό μέτοχο Κασνακίδη. Τά γεγονότα άρχισαν δταν 6
Κ ασνακίδης στις 8 Όκτώβρη 1974 απόλυσε άπ’ τή δουλειά τό Γιάννη Δη-
μουλέα, πού είχε έκλεγεΐ μέλος τής εργατικής έπιτροπής πού συστήθηκε
κείνες τΙ ς μέρες γιά νά προχωρήσει στήν ίδρυση Εργατικού σωματείου. Ό
σκοπός αΰτής τής άπόλυσης ήτανε φανερός. “Εγινε γιά νά τιμωρήσει 6 Εργο­
δότης ενα πρωτοπόρο τής συνδικαλιστικής όργάνωσης στό Εργοστάσιο καί
γιά νά φοβίσει τούς άλλους Εργάτες, δστε νά μή δημιουργηθεΐ τελικά σωμα­
τείο κι αρχίσουν έτσι οργανωμένες καί συλλογικές διεκδικήσεις.
Στήν αύθαίρετη καί τρομοκρατική άπόλυαη τού συνδικαλιστή Εργάτη S-
λοι οί συνάδελφοί του απάντησαν μέ ά π ε ρ γ ί α, Ετσι πού τό εργοστάσιο
Επαψε νά δουλεύει. 01 εργάτες τής «Νάτιοναλ Κάν Γκρής» δταν αποφάσι­
σαν νά προχωρήσουν στήν ίδρυση σωματείου πήραν καί τήν άπόφαση νά πα-
λαίψουν σάν τούς πήγαινε κόντρα 6 Εργοδότης. Κ ι αύτό πραγματικά Εκα­
ναν. Ή Χωροφυλακή χρησιμοποίησε δυό φορές βία Ενάντια στούς Απερ­
γούς, άλλ’ οί τελευταίοι τή δεύτερη φορά δέ μείνανε μέ σταυρωμένα τά
χέρια. Τρίτη Επίθεση τής Χωροφυλακής δέ σημειώθηκε.
"Ύστερα άπό έπτάμισυ χρόνια ήταν ή πρώτη φορά πού στήν ’Ελευσίνα
γινόταν απεργία. Κ αί τό πιο. σπουδαίο είναι πώς ή έργατική μάζα κινήθηκε
θαρραλέα καί μέ δική της πρωτοβουλία (ή Γ .Σ .Ε .Ε . κράτησε, Επαίσχυντη,
ουσιαστικά άπεργοαπαστική στάση) γιά νά όργανώσει καί νά ύπερασπίσει
τά συλλογικά της δικαιώματα καί τις συνδικαλιστικές της Ελευθερίες. Στήν
άπεργία Ελαβαν μέρος κι οί i l χκιστανοί Εργάτες πού δουλεύουν στό Εργο­
στάσιο. Φαίνεται Εν τούτοις πώς στή διάρκειά της διατήρησε μιά Ελλειψ η
όργάνωσης.
Ά π ’ τήν πλευρά πάλι τού Εργοδότη φάνηκε κάποια άμηχανία μπρός
στήν κήρυξη τής άπεργίας και στήν Επιτυχία πού σημείωσε. Τελικά ύποχώ-
ρησε, ξαναπροσέλαβε τό Λ ημουλέα κι ύποσχέθηκε νά σέβεται τά συνδικαλι­
στικά δικαιώματα τών Εργατών.
"Ετσι ή άλλοιώς ή άπεργία αύτή, πού προβλήθηκε πρώτα άπ’ τόν τύπο
τής άριστεράς κι ΰστερα άπ’ όλες τις Εφημερίδες καί πού έκανε αίσθηση
στίς λαϊκές μάζες, ήταν μετά τις 21 ’Α πρίλη 1967 ή πρώτη άξιόλογη τα­
95
Είναι δμως φανερό, πώς ή εργατική τάξη θά διεκδικήσει τά
δικαιώματα της — καί θά τά διεκδικεΐ πάντοτε. Οί παληοί τιμημέ-
νοι αγώνες της, ή διεκδικητική της παρουσία στά χρόνια τής δι­
κτατορίας μέ τις προσπάθειες ιδιαίτερα τοΰ 1973 κι ό προβλημα­
τισμός της σήμερα, πού τό οικονομικό καί πολιτικό ζήτημα Ι χει μιά
συνεχιζόμενη οξύτητα, δέν άφίνουν αμφιβολία πώς ή τάξη αύτή,
οσο κι δν είναι άπ’ τό σύστημα βαλμένη στό περιθώριο καί καταπιέ­
ζεται συστηματικά καί βάναυσα, υπάρχει, κινείται, δραστηριοποιεί­
ται, αγωνίζεται.
Είναι δμως φανερό πώς ή εργατική τάξη, πιό πολύ σήμερα,
μέσα στίς συνθήκες τοΰ κρατικομονοπωλιακοΰ καπιταλισμού, δέν
μπορεϊ ν’ άρκεστεϊ μ ό ν ο στίς οικονομικές μορφές πάλης. Είναι
απόλυτη ανάγκη γι’ αύτή ν’ αναπτύξει (μαζί μέ τούς οίκονομικούς)
καί τούς πολιτικούς της αγώνες σέ γερή συμμαχία μ’ δλες τις έρ-
γαζόμενες τάξεις τής πόλης καί τοΰ χωριοΰ σ’ ενα ένωμένο άντιμο-
νοπωλιακό μέτωπο, μέσα στό όποιο δχι μόνο θά πρέπει ή εργατική
τάξη νάχει τή δική της φυσιογνωμία καί ταξική αύτοτέλεια, άλλά
πρέπει νά δραστηριοποιηθεί σέ κείνο τό βαθμό πού θά τής έπιτρέ-
ψει τήν αναγνώριση τοΰ πρωτοπορειακοΰ ίστορικοΰ της ρόλου.
ξική άναμέτρηση βιομηχανικοί) προλεταριάτου καί κεφαλαίου. Επ ίσης στά­
θηκε, ύστερα άπ’ τις 23 τοΰ ’ Ιούλη 1974, μιά ακόμα κινητοποίηση Εργα­
ζομένων, μετά άπό κείνη των χειριστών της «’ Ολυμπιακής ’Α εροπορίας», κι
δχι σέ μορφή μερικές απεργίας — άλλά γενικές.
Οί έργάτες της «Νάσιοναλ Κάν Γκρής» έδειξαν στή διάρκεια τής άπερ-
γίας θαυμάσιο μαχητικό πνεΟμα. 'Ύστερα άπ’ αύτή άρχίζει μιά νέα περίο­
δος έργατικών αγώνων.
[’Α περγίες έγιναν κι άλλες αμέσως μετά άπ’ αύτή, δπως τών τζα­
μάδων τοΰ εργοστασίου χημικών προϊόντων καί λιπασμάτων στόν Ι Ι ειραιδ
(12— 14 τοϋ Ό κτώβρη), των τεχνικών τύπου τής ’Αθήνας (16— 21 τοΰ
Ό κτώβρη)’ τών τεχνικών τής «Ζίμενς» Θεσσαλονίκης (18)10 — 5) 11) , τών
υπαλλήλων τής Ίονικής — Λ αϊκής Τράπεζας (εικοσιτετράωρη προειδο­
ποιητική στήν ’Αθήνα στίς 26/ 10) καί τέλος δυό μέ έντονο άντιαμερικανικό
πνεΰμα: τοΰ Συλλόγου Εργαζομένων στήν «Ι Τ Τ — Ε λλάς» (άπ’ τις 5/ 11)
καί τών δπαλλήλων κι έργατοτεχνιτών πού δουλεύουν στίς αμερικάνικες βά­
σεις στήν 'Ελλάδα (εικοσιτετράωρη προειδοποιητική στίς 7 Νοέμβρη 1974).
Α ίτια τής τελευταίας ήταν ή απόλυση είκοσι τεσσάρων μισθωτών, οι προσ­
λήψ εις ’Αμερικανών στίς θέσεις 'Ελλήνων, ή προβολή ανθελληνικής ται­
νίας γιά τά γεγονότα τής Κύπρου μέσα στίς βάσεις, ή άντεργατική κι άντι-
συνδικαλιστική τακτική τής διοίκησης τών βάσεων.
Α ύτές οι άπεργιακές κι άλλες κινητοποιήσεις τών 'Ελλήνων εργαζο­
μένων τοΰ τελευταίου τρίμηνου τοΰ 1974 άνήκουν σέ μιά νέα περίοδο τοϋ
εργατικού κινήματος στή χώρα μας, πού τώρα άρχίζει].
96
Παράρτημα Συγγραφέα
ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑI
ΤΟΥ «ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ»
ΆΟήνα - Μάϊος 1974
Είναι γνωστό πώς στήν Ελλάδα συνδικαλιστικό κίνημα μέ
διεκδικήσεις, μαχητικότητα καί δυναμισμό δέν υπάρχει ούτε στό ε­
λάχιστο επτά τώρα χρόνια. Ή βίαιη κατάργηση στίς 21 ’Απριλίου
1967 τών συνταγματικών δικαιωμάτων τών Ελλήνων καί ή έπιβολή
τοΰ Στρατιωτικού Νόμου πάγωσαν τό κτυπημένο κι από πιό παληά
εργατικό κίνημα στή χώρα. "Οταν τό 1970 έπιτράπηκε — υπό
καθεστώς Στρατιωτικού Νόμου — τό δικαίωμα «συνεταιρίζεσθαι»,
έ'κανε τήν εμφάνισή του ένας δειλός κι’ ασφυκτικά έλεγχόμενος
συνδικαλισμός, πού προσπαθούσε νάχει άπλώς τά τυπικά χαρακτη­
ριστικά τοΰ ελεύθερου συνδικαλισμοΰ.
Ά λλ’ ή μεγάλη ό'ξυνση τού κοινωνικού καί πολιτικού προβλή­
ματος στή χώρα, τό χάσμα .ανάμεσα στούς μισθούς καί τίς τιμές
τών αγαθών καί, τέλος, ή μακρόχρονη κοινωνική καί πολιτική στα­
σιμότητα μαζί μέ τήν οικονομική κάμψη, έφεραν στίς εργαζόμενες
μάζες αναταραχή. Καί κάτω απ’ τήν πίεση τών έργαζομένων, βρι­
σμένες διοικήσεις σωματείων βάσεως κατέβηκαν τό καλοκαίρι καί
τό φθινόπωρο τού 1973 σ’ απεργία (Τεχνικοί Τύπου, συντάκτες
εφημερίδων, οδηγοί καί είσπράκτορες τρόλλεϋ καί υπάλληλοι ΔΕΗ
Α θηνών - Π ειραιώς). ’Α ξίζει επίσης νά σημειωθεί δτι τόν ’Ο­
κτώβριο μέ Νοέμβρη 1973 είχε παρουσιασθεΐ κάποια κίνηση πα-
ραγκωνισμοΰ τών διορισμένων ή κατ’ επάγγελμα «συνδικαλιστών»
πού προορισμός τους είναι νά συνθέτουν ύμνους στήν έκάστοτε
κυβέρνηση.
* Σ. Έκδ. Τό δρθρο τοΰ θ. Ε. θεοδώρου δημοσιεύτηκε στό περιοδικό
τής Βόννη; «Δημοκρατία», τόν Ίοΰνη τοϋ 1974 μέ τό ψευδώνυμο "Ιωσήφ.
97
7
Δύο επίσης σωματεία βάσεως μέ νεοεκλεγμένες διοικήσεις -
τών έργαζομένων στά τρόλλεϋ καί τοϋ προσωπικού Λεωφορείων Ε.
Η .Σ. — είχαν ανακοινώσει πώς αποφασίζουν ν’ αναπτύξουν κοινή
συνδικαλιστική δράση γιά διεκδικήσεις κι ανανέωση καί καλοΰσαν
κοντά τους κι άλλα σωματεία βάσεως. Ήταν φανερό πώς οί ελλη-
νες εργαζόμενοι είχαν αρχίσει νά διεκδικοϋν πάλι τά δικαιώμα-
τά τους.
Ή λθε δμως στή συνέχεια ή νέα βάρβαρη στρατιωτική επέμ­
βαση τόσο στις 17, δσο καί στις 25 Νοεμβρίου 1973, πού άνέ-
κοψε κάθε ανανεωτική προσπάθεια, άν καί οί δυνάμεις τής αντί­
δρασης τή φορά αυτή σημείωσαν πύρρειο νίκη, πού οί δυσμενείς
γι* αύτές συνέπειες έχουν κι δλας φανεί.
’Έ ν τ α σ η τ ή ς π ρ ο σ π ά θ ε ι α ς γ ι ά π λ ή ρ η
φ α σ ι σ τ ι κ ο π ο ΐ η σ η.
Α π’ τό Νοέμβρη ακριβώς καί μετά εχει ένταθεί στήν Ελλάδα
ή προσπάθεια γιά πλήρη φασιστικοποίηση, τήν οποία οί πιό βασι­
κοί καί δυναμικοί κύκλοι τής χούντας επιδιώκουν. Ή προσπάθεια
αύτή δέν αφήνει άπ’ εξω τά συνδικάτα. ’Έτσι, άν στό παρελθόν,
μετά τό 1970 κι ως τό Νοέμβριο τό 1973, ό ασφυκτικά κηδεμονευό­
μενος συνδικαλισμός προσπαθούσε ναχει τά τυπικά χαρακτηρι­
στικά τοΰ ελεύθερου συνδικαλισμού, τώρα είναι φανερό δτι ακροβα­
τεί πάνω στό σημείο πέρα άπ’ τό όποιο ανοίγεται καθαρά ή φασιστι­
κή συντεχνιακή μορφή, πρός τήν οποία ή χούντα δλο καί περισσό­
τερο σπρώχνει τά σωματεία. Καί γιά τήν καλύτερη καί πιό γρήγο­
ρη εξυπηρέτηση αυτού τοΰ στρατηγικού της στόχου, ή χούντα το­
ποθέτησε επί κεφαλής τοϋ 'Υπουργείου Άπασχολήσεως τόν Πα-
παρροδόπουλο, πρόεδρο τής 'Ομοσπονδίας τών Τραπεζικών 'Τ-
παλλήλων.
Ό Π απαρροδόπουλος ήταν βέβαια πάντοτε άνθρωπος συντη­
ρητικός, βρισκόταν στήν υπηρεσία της κυρίαρχης κοινωνικής καί
πολιτικής τάξης κι είχε δεσμούς μέ τήν ανώτατη δημοσιοϋπαλλη­
λική γραφειοκρατία. Μετά τό 1967 είχε προσχωρήσει στό στρα­
τόπεδο τής χούντας. "Ομως μέσα στόν κυκεώνα τών άνυπολήπτων
καί απίθανων ατόμων πού ή χούντα προώθησε γιά «συνδικαλιστές»,
ό Π απαρροδόπουλος είχε τό προσόν νά θεωρείται σοβαρός. Με­
ρικοί αξιόλογοι γιά τήν εποχή έκείνη συνδικαλιστικοί αγώνες της
98
'Ομοσπονδίας τών Τραπεζοϋπαλλήλων έδωσαν στόν τελευταίο τά
φόντα ενός συνδικαλιστή άξιου λόγου.
Έν τοΰτοις, μιά επαφή τοΰ σημερινού χουντικοί} πρωθυπουρ­
γού Α. Άνδρουτσόπουλου μέ τόν Παπαρροδόπουλο, στίς αρχές
Ίανουαρίου 1974, μέ τήν όποια τόν βολιδοσκόπησε αν θά δεχόταν
τή θέση τοΰ υπουργού Άπασχολήσεως, ήταν αρκετή γιά ν’ άποδει-
χθή δη, δπως αρκετοί άλλοι, έ'τσι κι ό I I απαρροδόπουλος, ήταν
απλά καί μόνο «φουσκωμένος ασκός». Χωρίς δισταγμό δέχθηκε τήν
πρόταση τοΰ Άνδρουτσόπουλου, ό όποιος τόν έ'βαλε στους κόλπους
τοΰ «υπουργικού συμβουλίου» του δέκα πέντε περίπου ημέρες με­
τά τήν αρχική επαφή.
Ό I I α π α ρ ρ ο δ ό π ο υ λ ο ς τό έ π ι χ ρ ύ σ ω μ α
τή ς σ ι δ ε ρ έ ν ι α ς γ ρ ο θ ι ά ς.
Ά πό τότε ώς σήμερα, ό ΓΙ απαρροδόπουλος δέν είναι παρά
τό έπιχρύσωμα τής σιδερένιας χουντικής γροθιάς πού πέφτει στό
κεφάλι τών έργαζομένων. ’Επί τών ήμερών του δέν λύθηκε ούτε
ένα εργατικό ζήτημα. 'Ορισμένα σωματεία τόν έχουν κι δλας κα­
ταγγείλει δτι αν καί είναι γνώστης τών προβλημάτων τοΰ κλάδου
τους έν τοΰτοις κωλυσιεργεί (βλ. καταγγελίες Σωματείου Προσω­
πικού ΔΕΗ — I I Α Π , Σωματείων τών έργαζομένων στούς ΕΗ Σ,
τών οίνοπνευματοποιών κ.ά.).
Τό μεγάλο δμως έγκλημα τοΰ Παπαρροδόπουλου είναι δτι
μέ αυθαίρετη καί παράνομη έντολή του έχει εμποδίσει τό Διαιτη­
τικό Δικαστήριο νά έκδόσει αποφάσεις γιά χορήγηση αυξήσεων
μισθών τών έργατοϋπαλλήλων λόγω ουσιώδους μεταβολής τών συν­
θηκών, πράγμα πού προβλέπει τό άρθρο 15 τού νόμου 3239)1955
«Π ερί συλλογικών συμβάσεων καί διαιτητικών δικαστηρίων». ’Ά ν
κι ό νόμος 3239 εχα ρητές προθεσμίες μέσα στίς όποιες κινείται
ή διαιτητική διαδικασία κι έκδίδεται ή απόφαση, έχει περάσει
πολύς καιρός (τρίμηνο καί εξάμηνο) άπό τότε πού οί αιτήσεις τών
έργαζομένων γι’ αύξηση τών μισθών λόγω ουσιώδους μεταβολής
τών συνθηκών έχουν κι δλας συζητηθεί στό Διαιτητικό Δικαστή­
ριο, χωρίς τό τελευταίο, εντελώς παράνομα, νά εχει έκδόσει ούτε
μία απόφαση πάνω στίς αιτήσεις αυτές. Χώρια εκείνες πού έκκρε-
μοΰν έπί μακρό χρονικό διάστημα χωρίς νά είσάγονται μέσα στίς
νόμιμες προθεσμίες πρός συζήτηση.
99
Φυσικά, υπεύθυνοι γι’ αυτές τις παρανομίες είναι κι ό Πρόε­
δρος τοϋ Δ.Δ. πρωτόδικης Έμμ. Χαριτάκης καί τ άλλα μέλη αυ-
τοΰ. 'Όμως ό κύριος υπεύθυνος είναι δ ίδιος ό ΓΙαπαρροδόπου-
λος, γιατί αύτός εχει δώσει έντολή (κατόπιν διαταγής της χούντας
καί τοΰ Άνδρουτσόπουλου) νά μην έκδοθεΐ απόφαση πού νά δί­
νει αύξηση στους μισθούς τών έργατοϋπαλλήλων, αν δέν εχει πε-
ράσει τουλάχιστον χρόνος άπό τήν τελευταία αύξηση. (Ένώ γρά­
φονταν οί γραμμές αυτές, δημοσιεύθηκε στίς 9 Μαΐου 1974 στήν
έφημερίδα «ΤΟ ΒΗΜΑ» περίληψη άνακοίνωσις τών Σωματείων
τών έργαζομένων λεωφορείων καί ηλεκτρικών Σιδηροδρόμων, στήν
δποία τά Σωματεία διατυπώνουν έντονώτατη διαμαρτυρία γιά τήν
καθυστέρηση έκδοσης αποφάσεων άπό τό Διαιτητικό Δικαστήριο
γιά ρύθμιση τοΰ μισθολογικοΰ ζητήματος. Ή αίτηση εχει συζη­
τηθεί έδώ καί τρεις μήνες, χωρίς μέχρι σήμερα νά υπάρχει ή πα­
ραμικρή έ'νδειξη ρυθμίσεως τοΰ μισθολογικοΰ κι έκδοση σχετικής
απόφασης άπό τό Δ.Δ. Γιά τό λόγο αύτό καλούνται σέ Γενική Σ υ­
νέλευση τά μέλη τών Σωματείων λεοχρορείων καί ηλεκτρικών σιδη­
ροδρόμων. Στήν ανακοίνωση τονίζεται δτι ή αγανάκτηση γιά τήν
απαράδεκτη στάση τών αρμοδίων είναι μεγάλη καί δέν αποκλείε­
ται ή ανάληψη άπεργιακοΰ αγώνα γιά τή λύση τοΰ ζητήματος. Ση­
μειώνουμε πάντως δτι ή άπεργία τιμωρείται σήμερα στήν 'Ελλάδα
μέ φυλάκιση καί οί απεργοί όδηγοΰνται στά έκτακτα στρατοδικεία).
Ή κ α θ ή λ ωσ η τών μ ι σ θ ών κ α ί η μ ε ρ ο μ ι ­
σ θ ί ω ν .
Κάτω άπ’ αύτή τή διαταγή τής χούντας καί τις εντολές τοϋ
Άνδρουτσόπουλου καί Παπαρροδόπουλου γιά καθήλωση τών μι­
σθών καί ημερομισθίων, εχει έντελώς σβήσει καί ή παληά προσπά­
θεια τής Γ.Σ.Ε.Ε.. γι’ αναπροσαρμογή τών μισθών στά νέα τιμα­
ριθμικά δεδομένα, πού είναι έντελ<ος διαφορετικά άπό τοΰ ’Οκτω­
βρίου τοΰ 1973 καί δώθε, ένώ τό χάσμα μεταξύ τών καταβαλλο-
μένων τιμών τών αγαθών, ακόμη καί ειδών πρώτης ανάγκης, είναι
σήμερα τόσο μεγάλο, ώστε οί έργαζόμενοι περνούν ήμερες σκλη­
ρών δοκιμασιών.
Ή ΓΣ ΕΕ είχε κάνει στίς αρχές Νοεμβρίου 1973 καμπάνια
γι’1αύξηση μισθών, ακόμα καί σ’ έκείνους τούς κλάδους που
είχαν συνάψει Συλλογική Σύμβαση τόν προηγούμενο μήνα Όκτώ-
100
βριο. Στή σύσκεψη έκπροσώπων Εργατικών Κέντρων καί 'Ομο­
σπονδιών, πού έ'γινε στά γραφεία της ΓΣ ΕΕ στις 6 Νοεμβρίου
1973 (και στήν όποια είχε πάρει μέρος κι’ ό 11απαρροδόπουλος,
πού μάλιστα πρωτοστάτησε τότε σέ διαμαρτυρίες), ή διοίκηση τής
ΓΣ ΕΕ έδέχθη έντονη κριτική άπ’ τούς συνέδρους γιά την άτολμη
κι άγονη τακτική πού ακολούθησε στό μισθολογικό θέμα. 'Ύστε­
ρα άπ’ τή σύσκεψη αύτή, ή διοίκηση τής ΓΣ ΕΕ ανακοίνωσε δτι θέ­
τει θέμα αύξήσεως κατά 40% τών κατωτάτων ορίων μισθών καί
κατά 20% τών κλαδικών αμοιβών κι άρχισε τή σχετική καμπάνια.
'Η τότε «κυβέρνηση» Μαρκεζίνη δέν φάνηκε ευνοϊκά διατεθειμένη
απέναντι στό αίτημα αυτό, δμως λίγο πριν άπ’ τήν πτώση της καί
γιά νά κατευνάσει τά πνεύματα καθιέρωσε βασικό ημερομίσθιο 166
δρχ., εδωσε τήν μισή περίπου αύξηση απ’ αύτή πού ζήτησε ή
ΓΣΕΕ.
Δέν ήταν δμως μόνο ή ΓΣ ΕΕ πού εθετε θέμα αυξήσεων. Κα­
τά κύριο λόγο τό έθεταν τά σωματεία βάσης. Ά λλα καί οί 'Ομο­
σπονδίες καί τά Εργατικά Κέντρα συμμετείχαν στήν προσπάθεια
αύτή. Τό ’Εργατικό Κέντρο ’Αθηνών σέ διάβημά του, στις 17 ’Ο­
κτωβρίου 1973, πρός τήν τότε Κυβέρνηση ζητούσε τήν αύξηση
μισθών κι ήμερομισθίων κι' έπισήμανε δτι ή εργατική τάξη δοκιμά­
ζεται έντονα. Σ’ ανάλογο διάβημα, κατά τήν ίδια χρονική περίοδο,
προέβη καί τό ’Εργατικό Κέντρο Πειραιώς, καθώς καί 'Ομοσπον­
δίες. Γιατί, ενώ τά κέρδη τών ’Επιχειρήσεων, βιομηχανικών καί ε­
μπορικών, έ'χουν αύξηθεΐ στήν Ελλάδα μέσα σ’ αυτήν τήν τελευ­
ταία 7ετία δσο ποτέ άλλοτε, (βλ. τούς ισολογισμούς τών επιχειρή­
σεων, πού αποκαλύπτουν υπερκέρδη κι είναι γνωστό πόση αίσθηση
έκαναν γιά τό λόγο τοΰτο οί ισολογισμοί που δημοσιεύθηκαν στίς
αρχές τοΰ 1973 — επίσης βλ., μεταξύ άλλων, τό άρθρο τών Σταύ­
ρου Δρόσου καί Εύστ. Β '/.άγαν «Ηύξήθησαν σημαντικώς τά κέρδη
τών Βιομηχανικών ’Επιχειρήσεων κατά τήν περίοδον 1967 -—
1971» στήν εφημερίδα «ΤΟ ΒΗΜΑ» τής 27 ’Οκτωβρίου 1973)
άπ’ τήν άλλη μεριά, συστηματική ήταν ή προσπάθεια νά μείνουν
καθηλωμένοι οί μισθοί καί τά ημερομίσθια, ενώ τό κόστος ζωής έ­
χει άκριβήνει σέ μεγάλο βαθμό (βλ., μεταξύ άλ?^ων, τό άρθρο τοΰ
Βασ. Τζανετάκου «Μεγάλο τό άνοιγμα τών άμοιβών καί τοϋ κό­
στους ζωής» στό «Βήμα» της 28.10.1973).
Μολαταύτα δ «συνδικαλιστής» Π απαρροδόπουλος, πού διαμαρ­
τυρόταν γιά τήν έν γένει δχι σωστή στάση τής διοίκησης τής ΓΣ ΕΕ
101
καί γιά τήν άτολμη καί χωρίς αποτέλεσμα τακτική της στο μισθολο-
γικό θέμα, δταν εγινε «'Τπουργός Άπασχολήσεως» ξέχασε τί Ιλε-
γε ατό πολύ πρόσφατο παρελθόν κι εγινε ό άνθρωπος πού προσπα­
θεί νά έκτελέσει τή διαταγή τής χούντας γιά καθήλωση μισθών
καί ημερομισθίων. Χωρίς ίχνος ντροπής, δήλωνε τήν 1.3.1974
πρός τή διοίκηση της ΓΣ ΕΕ (τήν ίδια διοίκηση πού προηγουμένως
μεμφόταν γιατί δέν προωθούσε τή λύση τού μισθολογικού καί δη­
μόσια, οσο καί σέ ιδιωτικές συνομιλίες του, τήν είχε κατηγορήσει
δι’ ανικανότητα) δτι «προέχει είς πρώτην φάσιν ή έξασφάλισις
συνθηκών ομαλής έξελίξεως τής οικονομίας καί έπεται ή άντιμετώ-
πισις καί ή ίκανοποίησις τών αιτημάτων τών εργαζομένων»! Καί
συμπλήρωνε, προφανώς γιά νά καλύψη (πλήν ματαίως) τήν άβυσ­
σο τής ασυνέπειας του, δτι «ό ίδιος εξακολουθεί νά ύποστηρίζη τάς
απόψεις πού κατά τό πρόσφατον παρελθόν είχε προβάλλει ώς συν­
δικαλιστής, άλλά συνιστά δπως ή έργατοϋπαλληλική τάξις κάνει
υπομονήν»!! Τά σχόλια φυσικά είναι εντελώς περιττά, τή στιγμή,
άλλωστε, πού τά υπερκέρδη τής κεφαλαιοκρατίας είναι τό καλύτε­
ρο συστατικό γιά νά μπορούν ο'ι εργατοϋπάλληλοι νά «κάνουν υπο­
μονή» στή φτώχεια τους, κατά τις συστάσεις τού «υπουργού» I I α-
παρροδόπουλου!
Κ α τ α π ά τ η σ η κ α ί τ ώ ν σ υ λ λ ο γ ι κ ώ ν
σ υ μ β ά σ ε ω ν .
Συνεπής στά νέα του καθήκοντα, τοΰ εκτελεστικού οργάνου
τής χούντας στό σφαγιασμό τών δικαιωμάτων τών εργαζομένων ό
I I απαρροδόπουλος κάνει καί κάτι άλλο. Ά ρνείται νά επικυρώσει
Συλλογικές Συμβάσεις πού έχουν συνάψει εργοδότες καί έργαζό-
μενοι, δταν ό Άνδρουτσόπουλος, μέ τή διπλή ιδιότητα τοΰ «Π ρω­
θυπουργού» καί τού «'Τπουργοΰ Συντονισμού», θεωρεί τυχόν δτι
οί αμοιβές πού καθιερώνονται ύστερα άπό διαπραγματεύσεις εργο­
δοτών κι εργαζομένου είναι (κατά τήν αύθαίρετη γνώμη του)
«υψηλές», μέ «κίνδυνο» νά ζητούν κι άλλοι εργαζόμενοι αύξηση
μισθών. ’Έτσι δίνει εντολή νά μήν επικυρωθούν οί συμφωνηθεΐσες
άπ’ τά συμβαλλόμενα μέρη αύξήσεις!
ΓΙολύ πρόσφατο κι αρκετά ζωντανό περιστατικό αύτής τής
τακτικής είναι ή μή κύρωση έξ ολοκλήρου καί ή μή δημοσίευση στήν
’Εφημερίδα τής Κυβερνήσεως τής Συλλογικής Συμβάσεως πούχε
102
συνάψει τόν Απρίλιο μέ τόν εργοδότη τό Σωματείο τοΰ προσω­
πικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης, πού ας σημειωθεί δτι είχε επι­
κυρωθεί, δταν ύπογράφηκε, από τό Νομάρχη Θεσσαλονίκης.
’Έτσι κι η πολυδιαφημισμένη αποκέντρωση καταπατείται άσύστο-
λα κι ή ασυνέπεια δοξάζεται. (Ή άπόφαση άκυρώσεως ολόκλη­
ρης τή; Σ Σ Ε δημοσιεύθηκε στό ύπ’ άριθμ. 424 τ. Β. φΰλλο της
Έφημερίδος τής Κυβερνήσεως).
Ό ΓΙ απαρροδόπουλος, σαν «συνδικαλιστής» πού ήταν (διεκδι-
κοΰσε μάλιστα καί τή θέση τοΰ Προέδρου τής Ι 'Σ ΕΕ, άλλα στό
τέλος τοΰ τήν πήρε ό Π , Παπαδημητρίου), γνωρίζει πολύ καλά
δτι μέ τίς ένέργειές του αυτές, πού συνιστοΰν καταχρηστική άσκηση
ενός δικαιώματος πού εχει θεσπίσει τό άρθρο 20 τοΰ νόμου 3239)
55, τό όποιο δμιος εχει άλλους στόχους από εκείνους, γιά τούς ο­
ποίους χρησιμοποιείται σήμερα από τούς Άνδρουτσόπουλο καί Πα-
παρροδόπουλο, παραβιάζει συγχρόνως καί τήν ύπ’ άριθμ. 98 Διε
θνή Σύμβαση Έργασίας, πού εχει κυρωθεί μέ τό Νομ. Δ)γμα
4205)1951.
’’Α π ο λ ύ σ ε ι ς σ υ ν δι κ αλ ι σ τών καί σ υ γ κ ά ­
λ υ ψ η ανομι ών.
Ά λλ’ αύτά ασφαλώς πρέπει πλέον νάναι «ψιλά γράμματα»
γιά τόν ΓΙ απαρροδόπουλο, τή στιγμή πού αυτός είναι δ άνθρωπος
δ όποιος, μέ τήν τωρινή ιδιότητά του τοΰ «'Τπουργοΰ Άπασχολή-
σεως», εχει καλύψει τίς άπολΰσεις συνδικαλιστών πού έ'χουν κάνει
ή χούντα καί ή ’Ασφάλεια. Ινι δταν πρόσφατα, δ Πρόεδρος ένός
σωματείου μέ έδρα τήν ’Αθήνα τόν έπισκέφθηκε καί τοΰ ανακοίνω­
σε δτι ό Γεν. Γραμματέας τοΰ Σωματείου συνελήφθη τόν Μάρτιο
άπ’ τήν ’Ασφάλεια ’Αθηνών, κακοποιήθηκε κι αναγκάσθηκε νά υ­
πογράψει τήν παραίτηση πού τοΰ έτοίμασαν, τότε ό Π απαρροδό­
πουλος τοΰ απάντησε μέ κυνισμό: «Ποιός τοΰ φταίει; Νά ήταν
φρόνιμος!» Γιατί, βέβαια, τό «λάθος» τοΰ συνδικαλιστή αύτοΰ ή­
ταν δτι διεκδικοΰσε μέ κάποια μαχητικότητα τό δίκηο του καί τό
δίκηο τών συναδέλφων του. Αύτό δμως απαγορεύεται στή χουν­
τική Ελλάδα, στήν όποια τό μόνο «αγαθό» πού προσφέρεται είναι
ή «τάξη» τής αχαλίνωτης εκμετάλλευσης τών έργαζομένων άπ’ τά
μονοπώλια καί ή ήσυχία τοΰ νεκροταφείου!
Ό Παπαρροδόπουλος, πού στίς συγκεντρώσεις τής ΓΣΕΕ,
103
τών 'Ομοσπονδιών καί τών Εργατικών Κέντρων δηλώνει δτι ή
«κυβέρνηση]» εκαμε μεγάλη τιμή στούς εργαζομένους πού διώρισε
αύτόν (τόν «συνδικαλιστή»!) «'Υπουργό Άπασχολήσεως», δέν
ντράπηκε έν τούτοις νά δηλώσει σέ συνδικαλιστές, πού διαμαρτυρή-
Οηκαν γιά έξώφθαλμες παρανομίες διευθυντοϋ τοΰ 'Τπουργείου, ό­
τι δέν πρόκειται νά έναντιωθεΐ στίς ενέργειες πού οί διευθυντές
κρίνουν σκόπιμες, ακόμη κι άν δέν είναι νόμιμες, γιατί δέν «εγι-
νε υπουργός γιά νά διαταράξει τά κατεστημένα»!
"Εχει δμως πλέον γίνει φανερός ό σκοπός γιά τόν όποιο ΰ-
πουργοποιήθηκε άπό τή χούντα. Είναι ό άνθρωπος, πού μέ τήν
πρόσοψη τοΰ «συνδικαλιστή» προσπαθεί νά κατευνάσει τά παράπο­
να, νά ματαιώσει αγώνες καί, πρό παντός, νά καλύψει μέ τήν πα­
ρουσία του στό «υπουργικό συμβούλιο» τό χτύπημα πού καταφέρε-
ται ένάντια στήν έργατική τάξη, καθώς καί τις διαπραττόμενες πα­
ρανομίες ( = παραβιάσεις τών υπαρχόντων τυπικών νόμων πού γί­
νονται καθημερινά, σάν νά μή φτάνουν οί άλλοι τρόποι χτυπήματος
τών έργαζομένων). Καί, πέρα απ’ αύτό, ό ΓΤαπαρροδόπουλος, εί­
ναι ό άνθρωπος πού εξυπηρετεί τό στρατηγικό στόχο τής χούντας,
νά φασιστικοποιηθοΰν απόλυτα τά συνδικάτα. Σ ’ αύτή τήν φασι-
στικοποίηση αποβλέπουν οί διώξεις τών πιό συνεπών συνδικαλι­
στικών στελεχών κι ή παρεμπόδιση άπό τήν ’Αστυνομία της δυ­
νατότητας συγκλήσεως τών Γ.Σ . τών σωματείων πού δείχνουν
κάποια δραστηριότητα.
Ή π α γ ί δ α τ ών ε κ δ η λ ώ σ ε ω ν τ ή ς Π ρ ω ­
τ ο μ α γ ι ά ς .
’Ακόμα καί οί συγκεντρώσεις τών ’Εργατικών Κέντρων στήν
’Αθήνα καί στόν Πειραιά πού εγιναν φέτος τήν Πρωτομαγιά μ’
εντολή τής ΓΣ ΕΕ ετσι δπως προετοιμάστηκαν κι ετσι δπως εγιναν,
εδειξαν δτι τή στιγμή αύτή ό συνδικαλισμός στή χώρα μας βρίσκε­
ται στό σημείο εκείνο άπ’ δπου μπορεϊ νά περάσει έντελώς στό συν­
τεχνιακό σύστημα τοΰ φασισμού δπως τό επιδιώκει ή χούντα.
Τό τέχνασμα της γιορτής της Πρωτομαγιάς, καθώς φαίνε­
ται, είναι παρμένο άπό ανάλογη παγίδα πού ό Χίτλερ κι οί ναζί
έστησαν στά Γερμανικά εργατικά συνδικάτα τήν Πρωτομαγιά τοΰ
1933. Πράγματι, τή χρονιά εκείνη ή 1η Μαΐου άνακηρύχθηκε σττ
Γερμανία «έθνική εορτή» κι ό ΓκαΤμπελς, (υπουργός τής προπα­
γάνδας τοΰ ναζιστικοΰ καθεστώτος) οργάνωσε ενα λαμπρό θέαμα.
104
Τήν άλλη ήμερα, οί ναζί διέλυσαν μέ τή βία τά συνδικάτα
κι αντί γι’ αυτά Ιδρύθηκε τό «Γερμανικό Μέτωπο Έργασίας».
Στήν Ελλάδα τοΰ 1974 ό συνδικαλισμός, ετσι ή άλλοιώς, ε­
λέγχεται ασφυκτικά άπ’ τήν ’Αστυνομία. Ή ήγεσία άλλωστε τών
συνδικάτων είναι σήμερα εγγυημένης «έθνικοφροσύνης», άφοΰ ά­
μέσως μετά τήν 21η ’Απριλίου 1967 δσα συνδικάτα εϊχαν ως τότε
ήγεσία ελεύθερη, κι ό'χι πράκτορες της ασφάλειας, διαλύθηκαν, κι
δσοι συνδικαλιστές ήταν δημοκρατικοί ή αριστεροί διώχθηκαν ανη­
λεώς μ’ εξορία καί φυλακή. Τό θέμα τώρα γιά τή σημερινή χούντα
είναι νά κάνη τις διοικήσεις τών συνδικάτων νά χορεύουν χωρίς
διαμαρτυρίες στό σκοπό πού αύτή διαλέγει.
Τό χουντικό τέχνασμα τής φετεινής Πρωτομαγιάς ήταν λι-
γώτερο κραυγαλέο καί φανταχτερό άπό εκείνο τοΰ Χίτλερ. Έγι-
νε δμως φανερό σέ τί άποσκοποΰσε. ’Άλλωστε σήμερα τά πρά­
γματα δέν είναι δπως τόν καιρό τοΰ μεσοπολέμου, πού ό φασισμός
κάλπαζε κι είχε γίνει ιδεολογία τής καπιταλιστικής τάξης. Σήμε­
ρα δ φασισμός δέν χρησιμοποιεί τό δνομά του καί λίγοι είναι οι
φασίστες ποΰ δέν ντρέπονται νά διακηρύξουν τό πιστεύω τους.
Προσαρμοσμένη, λοιπόν, κι ή χούντα σ’ αύτό τό κλίμα, προετοί­
μασε ανάλογα τήν παγίδα. ’Έτσι, μ’ εντολή τής ΓΣ ΕΕ, ορίσθηκε
νά γίνουν άπό τά κατά τόπους Εργατικά Κέντρα συγκεντρώσεις
τών διοικήσεων τών σωματείων. 'Ορίσθηκε μάλιστα σάν αίτημα τών
συγκεντρώσεων «ή αύξηση τών μισθών». ’Ό χι βέβαια πώς ή ΓΣ ΕΕ
δέν γνωρίζει τήν πολιτική τής «κυβέρνησης» ποΰ είναι : καμμιά
αύξηση. Αύτό τό ξέρουν κι οί πιό άπλοι έργάτες καί υπάλλη­
λοι, ποΰ τό βλέπουν άλλωστε νά ξεσπάει στήν πλάτη τους. Α λλά
μιά συγκέντρωση πρέπει νάχει δελεαστικό θέμα. Έπί πλέον, τά
παράπονα τών διοικήσεων τών σωματείων βάσης, ποΰ δέχονται ά­
μεσα τις διαμαρτυρίες τών μελών τους, φρόνιμο είναι νά διοχετευ-
Οοΰν στό έλεγχόμενο κανάλι μιας κατευθυνόμενης άπ’ τή χούντα
καί τή ΓΣ ΕΕ έργατικής συγκέντρωσης, ποΰ έκ τών προτέρων εί­
ναι βέβαιο πώς θά παραμεΐνει ήσυχη καί «φρόνιμη».
’Έτσι οί διοικήσεις τών σωματείων παγιδεύθηκαν. Στις συγ­
κεντρώσεις της Α θήνας καί τοΰ Πειραιά ό «υπουργός Άπασχο­
λήσεως» Π . Π απαρροδόπουλος αναλώθηκε σέ ύμνους γιά τό «κυ­
βερνητικό έ'ργο» καί γιά «τό ένδιαφέρον τής κυβερνήσεως πρός
τούς εργαζομένους». Ουτε λέξη δμως σχετικά μέ τις αυξήσεις τών
μισθών ποΰ ζητοΰν οί εργαζόμενοι καί ποΰ ή κυβέρνηση άρνεΐται
105
νά δώσει, η σχετικά μέ τήν παράνομη καθυστέρηση έκδοσης Απο­
φάσεων τοΰ Διαιτητικού Δικαστηρίου, ή σχετικά μέ τις διώξεις
τών πιό συνεπών συνδικαλιστικών στελεχών (ποΰ, υστέρα άπό τό­
σες εκκαθαρίσεις πού έχουν γίνει, ούτε ή χούντα, οΰτε ή Α στυ­
νομία τολμάνε νά τούς ποΰν αριστερούς ή δημοκρατικούς), η τις
παρανομίες τού υπουργείου Άπασχολήσεως. Άλλά καί οί εκπρό­
σωποι της ΓΣΕΕ, πού ήταν στίς συγκεντρώσεις, καθώς καί ο!
Πρόεδροι τών Έργατοϋπαλληλικών Κέντρων Αθηνών καί Π ει-
ραιώς, πού άκοΰνε τά παράπονα τών συνδικαλιστών καί ποΰ βλέ­
πουν τήν παράνομη παρεμπόδιση χορήγησης αύξησης στούς μι­
σθούς, αναλώθηκαν κι αυτοί σέ ύμνους πρός τήν «κυβέρνηση» καί
πρός τόν «υπουργό» της καί «συνάδελφό τους» Παπαρροδόπουλο.
Τό ίδιο εγινε καί στίς συγκεντρώσεις τών ’Εργατικών Κέντρων τών
άλλων μεγάλων πόλεων.
Τό γεγονός αύτό εδειξε ακόμα καί τούτο τό πράγμα: "Οτι
αν ώρισμένα σωματέΐα βάσης, πού βρίσκονται σ’ επαφή μέ τά
μέλη τους, άκούν τις διαμαρτυρίες τους καί δέχονται τις πιέσεις
τους, δείχνουν κάποια διάθεση, νά κινηθούν γιά μιά καλυτέρευση
τών όρων εργασίας καί αμοιβής, τά μεγάλα Εργατικά Κέντρα,
οί Όμοσπονδΐες κι’ ή ΓΣ ΕΕ είναι εντελώς αποξενωμένες άπ’ τούς
εργαζομένους καί τό μόνο πού κάνουν είναι νά υπηρετούν πιστά
τή χούντα καί τήν «κυβέρνηση». ’Έτσι καί ή φετεινή Πρωτομα­
γιά στήν 'Ελλάδα, αντί ναναι μέρα προβολής καί διεκδίκησης τών
τόσο καυτών, σήμερα, εργατικών ζητημάτων, εγινε μέρα γιορτής
κι εξύμνησης τοΰ «κυβερνητικού έργου» άπό μέρους τοϋ «'Υπουρ­
γού» I I απαρραδόπουλου, τής ΓΣ ΕΕ, καί τών Εργατικών Κέν­
τρων. Μέ τό γεγονός τούτο δείχθηκε δτι, δπως καί τά 'Ισπανικά
φασιστικά συνδικάτα, έτσι καί ή ΓΣ ΕΕ κι" δρισμένα Εργατικά
Κέντρα καί 'Ομοσπονδίες έχουν γιά σκοπό λειτουργίας τους δχι
τήν προβολή καί τήν διεκδίκηση τών αιτημάτων τών εργατοϋπαλ­
λήλων, άλλά κατά κύριο λόγο τή διοχέτευση τής κυβερνητικής
γραμμής καί προπαγάνδας, στούς εργαζομένους, πού πρέπει νά
ύπακούουν καί νά συμμορφώνονται αδιαμαρτύρητα. Καί στόχος
τής χούντας καί τής «κυβέρνησής της» είναι νά φασιστικοποιή-
σουν δλα τά Κέντρα καί τά συνδικάτα. Κι αύτό τό σκοπό έξυπη-
ρετοΰν δ Π απαρροδόπουλος κι δλα τά «μεγάΐα ονόματα» τής
ΓΣ ΕΕ, τών ’Εργατικών Κέντρων καί τών 'Ομοσπονδιών. Μπορεΐ
δμως σήμερα νά γίνει στήν 'Ελλάδα πραγματικότητα κάτι τέτοιο;
106
ΒΙ ΒΛ Ι Ο ΓΡ Α ΦΙ Α
1. Α ΑΜΙ Ι ΑΝΕΖΕ — Λ Ι ΟΓΤΖΙ -— Π ΕΡΕΛ Α : Τά εργοστασιακά συμβούλια
στήν ’Ι ταλία ή πώς αλλάζουν οί σχέσεις παραγωγή;;, ’Εκδόσεις «Ό -
δυσσέας», ’Αθήνα 1974.
2. ΑΡΝΟΛ Ζ .: Οί ’Αμερικανοί εργάτες είναι συντηρητικοί; ’Εκδόσεις «Πα­
νόραμα», ’Αθήνα 1973.
3. ΒΟΓΤΓΡΑ Σ Τ .: Ί Ι νέα έργατική τάξις, 'Αθήνα 1974.
4. C O L L 1N E T T L .: L ’ esprit du syndicalisme, Pari s 1952.
δ. ΓΡΙ ΒΑ Κ .: Ελλάδα 1910 - 1974, ’ Εκδόσεις «Διάλογος», ’Αθήνα 1974.
Γ). ΖΑ ΧΑ ΡΕΑ Α .: "Ενα δημοκρατικό πρόγραμμα οικονομικής άναπτύξεως,
’ Εκδόσεις ‘ Κ έδρος», ’Αθήνα 1971.
7. ΧΕΡΚ Ν ΕΡ Ε. — ΚΑΛΛ] ΤΣΟΓΝΑ ΚΗ Λ .: Τό έργατικόν ζήτημα, Τόμοι 2,
’Εκδοτ. Βιβλιοπωλεΐον Έλευθερουδάκη καί Μπάρτ. Ά θ^να 1919.
8. ΗΑ Ι ΟΓ Η. — ΧΑ ΤΖΗ Α ΡΙ ΎΡΗ Κ . — ΠΑΝΟΓΣΗ Ν .: Πολυεθνικά δπερ-
μονοπώλια, — ’Αποσύνθεση τοϋ ιμπεριαλισμού, ’Εκδόσεις «Ι 'κούτεμ-
περγκ», ’Αθήνα 1973.
9. ΘΕΟΔΩΡΟΓ θ . : Μονοπωλιακός καπιταλισμός καί φασισμός, (μελέτη στό
βιβλίο μέ τό γενικό τίτλο «Μορφές δλοκληρωτισμοΰ»), ’Εκδόσεις «Προσα­
νατολισμοί», ’Αθήνα 1974.
10. (α - ι) ΘΕΟΔΩΡΟΓ θ . : α) Ά ντιπροσωπευτικότης τών συνδικαλιστικών
όργανώσεων καί ή νομιμότης τής άπεργίας, δημοσίευση στήν «’ Εφημερί­
δα 'Ελλήνων Νομικών», τεϋχος Σεπτεμβρίου 1974.
6) Τό δικαίωμα τής άπεργία; καί ή παραπομπή εις τήν διαιτησίαν, δημο­
σίευση στήν «’Επιθεώρησιν Έργατικοϋ Δικαίου», Τόμος 1973, σελ. 1286
κ.έπ .
γ) Τό δικαίωμα τής άπεργίας διαρκούσης τής ισχύος Σ .Σ .Ε. πρός βελ-
τίωσιν Οφισταμένων βρων έργασίας, δημοσίευση στήν «’ Επιθ. Έργ. Δι­
καίου», τόμος 1974, σελ. 130.
δ) Αί ώρα ι έργασίας, δημοσίευση στίιν «’Επιθ. ’Εργατ. Δικαίου», τόμος
1974, σελ. 390.
ε) Ή άπεργία ώς δικαίωμα,· δημοσίευση στό «Δελτίον ’Εργατικής Νομοθε­
σίας», 1974.
στ) Μία περίπτωση κι δρισμένα συμπεράσματα, δημοσίευση μέ τό ψευδώνυμο
Πέτρος ’Α μπελής, Περιοδικό «Προσανατολισμοί», τεϋχος 12, ’Αθήνα
1973.
ζ) Οί έργαζόμενοι Αρχίζουν νά διεκδικοΰν, δημοσίευση μέ τό ψευδώνυμο
Πέτρος ’Α μπελής, περιοδικό «Προσανατολισμοί», τεΰχο; 18, ’Αθήνα
η) Ή άπεργία εγινε καί π έτυχε, δημοσίευση μέ τό ψευδώνυμο
π ελής, περιοδικό «Προσανατολισμοί», τεϋχος 19, ’Αθήνα '
107
0) Γιατί φεύγουν οί έργάτες μας;, δημοσίευση μέ τό ψευδώνυμο Πέτρος
’Α μπελής, περιοδικό «Προσανατολισμοί», τεύχος 20, ’Αθήνα 1973.
ι) ’Έργα καί ήμερα! τού ύπουργοϋ άπασχολήσεως, δημοσίευση μέ τό ψευ­
δώνυμο ’Α. ’Ι ωσήφ, στό ελληνικό πολιτικό περιοδικό τής Βόννης «Δημο­
κρατία», τεϋχος Ίούνη 1974.
11. Κ Ε Τ Ν Ε Σ ΤΖΩΝ Μ Α ΤΝ Α ΡΝ Τ.: «Ή γενική θεωρία τής άπασχολήσεως
τοΰ τόκου κα! τοΰ χρήματος, ’Εκδόσεις «Α. Παπαζήση». ’Αθήνα 1956.
12α. Κ ΟΡΔΑ ΤΟΓ Γ . : Εισαγωγή εις τήν 'Ι στορίαν τής 'Ελληνικής Κ εφα-
λαιοκρατίας, ’Εκδόσεις «’Επικαιρότητα», ’Αθήνα 1972.
12p. Κ ΟΡΔΑ ΤΟΓ Γ .: I στορία τοΰ Ελληνικού εργατικού κινήματος, έκδό-
της ΓΓ. Δ. Καραβάκος, Β' έκδοση, Α θήνα 1956.
13. Κ ΟΡΙ ΖΗ X .: Ή πολιτική ζωή στήν 'Ελλάδα 1821 - 1910, ’Αθήνα
1974.
14α. Κ ΟΓΤΣΟΓΜΑ ΡΗ Γ .: Ή μορφολογία τής 'Ελληνικής Βιομηχανίας, ’Ε κ­
δόσεις «Κ .Ε.Π .Ε.», ’Αθήνα 1963.
14β. Κ ΟΓΤΣΟΓΜ Α ΡΙ Ι Γ . : Ή διάρθρωσις μισθών καί ήμερομισθίων εις τήν
'Ελληνικήν Βιομηχανίαν, έκδοση «Συλλ. 'Ε λλ. Βιομηχάνων», ’Αθήνα
1970.
15. ΙνΡΕΜΑΛΗ Κ .: ’Α περγία πρός μεταβολήν δρων- έργασίας ρυθμισθέντων.
6πό συλλογικής συμβάσεως, δημοσιευμένη στήν «Έπ ιθ. ’Εργ. Δικαίου»,
τόμος 1974, σελ. 257.
16. Λ ΕΝΙ Ν Β. I .: 'Ο ιμπεριαλισμός ανώτατο στάδιο τοΰ καπιταλισμού, ?κ-
δόσεις «θεμέλιο», ’Αθήνα 1964.
17. L E F R A N C G .': L e syndical isme dans de monde.
18. Α ΟΓΞΕΜ ΠΟΓΡΓΚ P .: Μεταρρύθμιση ή έπανάσταση, έκδόσεις «Διεθνής
Βιβλιοθήκη», ’Αθήνα, έκδοση άχρονολόγητη.
19. MA PS Κ . — ΕΝ ΓΚ ΕΑ Σ Φ .: Μανιφέστο τοΰ Κομμουνιστικού κόμματος
έκδόσεις «’Ηνίοχος», ’Αθήνα 1965.
90α. MA PS Κ .: Μισθωτή εργασία καί κεφάλαιο, έκδόσεις. «θεμέλιο», Λ
θήνα 1966.
20β. MA PS S . : Τό κεφάλαιο, έκδοση ιδιωτική, ’Αθήνα 1957.
21. ΜΠΑΜΠΓ Ζ .: θεμελιώδεις νόμοι τής καπιταλιστικής οικονομίας, (τό­
μοι 2) , έκδόσεις «Στοχαστής», ’Αθήνα 1972.
22. ΜΠΑΡΑΝ — ΣΟΓΗ ΖΓ: Μονοπωλιακός καπιταλισμός, ’Εκδόσεις «Γκού-
τεμπεργκ», έκδοση άχρονολόγητη.
23. Ν ΕΦΕΑ ΟΓΔΗ Β .: ’Απομυθοποίηση μέ τή γλωσσά τδν άριθμων, έκδό-
σεις «'Α ρμός», ’Αθήνα 1973.
24α, ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΓ Α .: Στρατηγική τής οικονομικής άναπτύξεως τής 'Ε λ­
λάδος, έκδόσεις «Κ .Ε.Π .Ε.», ’Αθήνα 1963.
24β, Ι Ι Α Ι Ι Α Ν ΔΡΕΟΓ Α .: Πατερναλιστικός καπιταλισμός, έκδόσεις «Καρα-
νάση», ’Αθήνα 1974.
25. ΣΑΚΕΑΑ ΑΡΟΠΟΓΆΟΓ Α .: Νομολογιακή κατασκευή νομικών πλασμά­
των εις τό έργατικό δίκαιον, δημοσίευση στήν «Έπ ιθ. ’Εργ. Δικαίου
τόμος 1973, σελ. 1025 κ.έπ .
26. ΣΒΩΛΟΓ Α Α .: ’Α ναθεώρησις τοΰ Συντάγματος, ’Αθήνα 1933'.
27. ΣΚΑ ΗΡΟΓ Γ . : Τό κοινωνικόν μας ζήτημα, έκδόσεις «’Επίκαιρό
’Αθήνα 1971.
108
28. ϋΤΕΦΑ Ν Ι ΔΟΓ Δ .: 'Ο ιμπεριαλισμός. — Μέρος Α '. Ή Φύσις τοΰ ιμ­
περιαλισμού, ’Αθήνα 1974.
29. ΦΑ ΚΙ ΟΛ Α Ρ . : ’Αγορά έργασίας καί διάρθρο>σις αμοιβών εις τήν έλλη-
ν’.κήν βιομηχανίαν, έκδοση «Συλλ. Έλλην . Βιομηχάνων», ’Αθήνα 1974.
30. ΦΑ ΡΑ ΚΟΓ Γ . : Έπιστημονικοτεχνική επανάσταση καί έργατική τάξη,
εκδόσεις «Σύγχρονη έποχή», ’Αθήνα 1974.
31. Φ02Τ Ε Ρ O F.: 'Ι στορία τοΰ Παγκόσμιο» συνδικαλιστικού κινήματος, ϊκ-
δόσεις Μόρφωση», ’Αθήνα 1956.
32α. ΦΠ Ό νΚ Η Ν .: 'Ι στορικός χώρος κα! Ελλάδα, εκδόσεις «Έπικαιρότη-
τας», ’Αθήνα 1973.
32β. <Ι ΤΡΟΓΚΗ Ν .: Τό Νεοελληνικό παροικιακό φαινόμενο, έκδόσεις «Έ-
πικαιρότητα», ’Αθήνα 1974.
32γ. <1'ϊ'ΡΟΓΚΗ Ν .: Ή Μικρασιατική καταστροφή. — Ή έγγϋς ’Ανατολή
μετά τόν πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, έκδόσεις «Έπικαιρότητα», ’Αθήνα
1974.
109
Οί ίδιοχχήτες
Παράρτημα
Σ ΧΕΤΙ Κ Α ΜΕ ΤΗ Ν ΕΚ ΔΟΤΙ Κ Η ΟΜΑΔΑ «ΕΡΓΑ ΣΙ Α »
Κ Α Ι ΤΗΝ ΕΚ ΔΟΣΗ ΤΗ Σ Μ ΕΛ ΕΤΗΣ «Σ ΤΟΙ ΧΕΙ Α ΓΙ Α
ΤΗΝ ΕΡΓΑ ΤΙ Κ Η ΤΑ ΞΗ ΣΤΗ Ν ΕΛΛΑΔΑ ΣΗΜΕΡΑ »
«Γιά νά γνω ρίσουμε πραγματικά ενα αντικείμενο, πρέ­
πει νά έρευνήοονμε, νά μελετήσουμε δλες τον τΙς απόψεις,
δλες τΐ£ σχέσεις καί δλες τις «αλληλεπιδράσεις». Αύτό
δέν θά τδ κατορθώσουμε ποτέ εντελώ ς, άλλά ή ανάγκη
νά εξετάζουμε τά προβλήματα άπ’ δλες τις απόψ εις τονς
θά μάς προφ νλάξει άπό τις πλάνες και τήν όρτηριοακλή-
ρο )ση» ■
Β . I . Α ένιν
I
Ή έκδοση τής μελέτης «Στοιχεία γιά τήν Έργατική Τάξη
στήν Ελλάδα Σήμερα», δέν άποτελεί παρά έ'να δείγμα δουλειάς,
ή μάλλον είναι ενα στίγμα μιας συγκεκριμένης προσπάθειας ποΰ
τώρα εκδηλώνεται πρός τά εξω.
Τι είναι αύτή ή προσπάθεια;
Πρώτα - πρώτα είναι μιά αναφορά, μιά δράση στον χώρο
τής ιδεολογικής διαπάλης, που επιδιώκει νά γίνει αρχικά ενα άπό
τά σημεία εκκίνησης κι αργότερα ενα άπό τά μέσα συζήτησης,
τοποθέτησης, διερεύνησης καί — στό βαθμό πού είναι δυνατό —
λύσης τών προβλημάτων πού απασχολούν τό λαϊκό μας κίνημα.
Π ώς θά γίνει ή δουλειά αύτή; Μέ ποιό τρόπο θ’ άποφύγει
τόν χειροτεχνισμό, τούς σκοπέλους καί τις δυσκολίες πού συναντά
κάθε τέτοια προσπάθεια;
113
Ξέρουμε πολύ καλά δτι ή δουλειά αύτή είναι ιδιαίτερα περί­
πλοκη καί δτι απαιτεί μεγάλη υπευθυνότητα. Καταστρώσαμε γιαυ-
τό τό παρακάτω σχέδιο, πού προσπαθεί νά διαγράψει τόσο τόν
τρόπο δουλειάς μας, δσο και τά δριά της.
IT ρ ώ τ ο: Πιστεύουμε δτι ή δουλειά αύτή θά εχει κά-
ποια άποτελεσματικότητα μόνο μέ τή σωστή τοποθέτηση τών ορίων
δράσης μιας εκδοτικής ομάδας, πού σέ καμιά περίπτωση δέν μπο-
ρεϊ νά ύποκαταστήσει τή σφαιρική δράση, πού θά μπορούσε νά έπι-
τελέσει ενας οργανωμένος φορέας. Ή προσπάθεια, λοιπόν νά δοθεί
στό εκδοτικό, δσο τό δυνατό περισσότερο συγκεκριμένος χαρακτή­
ρας είναι απαραίτητη, γιά νά μή δημιουργηθούν αύταπάτες καί
υπερβάσεις «καθηκόντων», γιά νά μπορέσει νά λειτουργήσει ανά­
λογα μέ τις πραγματικές του δυνάμεις καί δυνατότητες.
Λ ε ύ τ ε ρ ο : Πιστεύουμε δτι τό μόνο σωστό στύλ δου­
λειάς είναι τό συλλογικό στύλ δουλειάς καί θεωρούμε απαραίτητο
νά γίνει συστατικό στοιχείο τής ύπαρξης καί λειτουργίας τοΰ έκδο-
τικοΰ. Είναι κοινή συνείδηση πιά, δτι μόνο ά π ό τή συλλογική
δουλειά καί μόνο μ έσα στή συλλογική δουλειά μπορούν νά εξου­
δετερωθούν οί οργανικές μας αδυναμίες καί νά ξεπεραστοΰν δημι­
ουργικά τά αρνητικά στοιχεία πού έπισσωρεΰει ό δογματικός καί
ύποκαταστατικός τρόπος δράσης.
Τ ρ ί τ ο: Θεωρούμε απαραίτητη μά καί ιδιαίτερα δύσκολη
συνάμα τήν προσπάθεια γιά σφαιρική γνώση τοϋ νεοελληνικού χώ­
ρου. Γιαυτό καί θά δώσουμε μεγάλη προσοχή στήν προετοιμασία,
βοήθεια καί έκδοση ό'χι αόριστα δλων τών προοδευτικών μελετών
πού ασχολούνται μέ τή νεοελληνική πραγματικότητα, άλλά δλων
εκείνων πού έχοντας σάν μεθοδολογικό πρίσμα καί θεώρηση τις
αντιλήψεις τοΰ ιστορικού υλισμού, θά μποροΰν νά αποφεύγουν τις
παγίδες τής γενικολόγος καί άφηρημένης αναφοράς, αγκαλιάζοντας
τά προβλήματα πού επιδιώκουν νά έπΛύσουν, μέ τόν πιό συγκε­
κριμένο, έξειδικευμένο καί λεπτομερειακό τρόπο. Ή διαδικασία
αύτή ερευνάς, πιστεύουμε δτι είναι πραγματικά δημιουργική, μιά
καί αντιλαμβάνεται δτι ή αναγκαιότητα της συγκεκριμένης δου­
λειάς δέν μπορεϊ νά ξεκινήσει γενικά καί αόριστα, άλλά ειδικά καί
συγκεκριμένα, ετσι πού άπό τό μερικό ξεκινώντας νά φτιάξουμε τό
γενικό, συνεισφέροντας κατά τό μέρος μας στήν οικοδόμηση της
διαλεχτικής ενότητας στον ιδεολογικό χώρο άπό τά κάτω.
114
’Εδώ θά πρέπει νά διευκρινήσουμε δτι θεωρούμε ξεκαθαρι­
σμένο άπό τήν αρχή δτι δέν προσπαθούμε νά φτιάξουμε κανένα
νέο «ιδεολογικό σκελετό» μιά κα'ι γιά μάς αυτός υπάρχει καί δέν
είναι άλλος από τόν προλεταριακό, δπως διατυπώθηκε καί εφαρμό­
στηκε από τους Ιδρυτές τοΰ έπιστημονικοΰ σοσιαλισμού.
Τ έ τ α ρ τ ο: Κρίνουμε επίσης ουσιαστική τήν έναρξη ενός
διαλόγου μ’ ολΐς τίς αντίστοιχες προσπάθειες καί κινήσεις, καί
τοϋτο όχι φυσικά γιά τόν ίδιο τό διάλογο, αλλά γιά τήν άπό κοινού
συντονισμένη προσπάθεια γιά τήν κάλυψη τών κενών που υπάρχουν
στήν ερευνά τοΰ νεοελληνικού χώρου, άπό τήν άποψη τών δυνά­
μεων τής κοινωνικής άλλαγής.
Πιστεύουμε, ταυτόχρονα, δτι ό διάίιογος αυτός δε μπορεΐ
παρά νά στηρίζεται σ’ ενα ελάχιστο επίπεδο κοινής αποδοχής καί
νά θεμελιώνει τίς βάσεις μιάς κριτικής χωρίς τήν υστεροβουλία
τοΰ κακόβουλου διασυρμοΰ τών υπό συζήτηση άπόψεων.
Π έ μ π τ 0: Τέλος, πιστεύουμε σάν αναγκαία τή δημιουρ­
γία τών προϋποθέσεοη1εκείνων πού θά προωθήσουν τή συστημα­
τική συμμετοχή τών φορέων τών μελετώμενων κοινωνικών χώρων
στήν εξέταση τών προβλημάτων τους, ετσι ώστε νά γίνει κάποτε
δυνατή ή ερευνά τών ζητημάτων τους άπό αυτούς τοΰς ίδιους,
χωρίς τήν συμμετοχή αυτόκλητων σωτήριον, «σπεσιαλιστών» τής
ιδεολογίας κλπ. (Π .χ. ή ερευνά γιά τήν ιατρική θά έπιδιώκεται
νά γίνει μέ τήν άμεση συμμετοχή γιατρών, ή έρευνα γιά τούς ναυ-
τεργάτες μέ τήν άμεση συμμετοχή ναυτεργατών κλπ.).
Μ’ αυτό τόν τρόπο θά μπει μπροστά καί σ’ αύτό τό χώρο ή
μακροπρόθεσμη προοπτική ό'χι μόνο τής συμμετοχής τών ίδιων τών
χώρων στήν κατάστρωση τής μελέτης τών προβλημάτων τους, μά
καί τά θεμέλια τής οικοδόμησης τής συγκεκριμένης πολιτικής πρά­
ξης γιά τή ριζική επίλυσή τους.
Γιατί δμως δλα αυτά; ΓΙοία είναι τελικά εκείνη ή αναγκαιό­
τητα πού γεννάει αύτή τήν πρωτοβουλία, δπως προσπαθήσαμε νά
σκιαγραφήσουμε παραπάνω;
Γιά τό λόγο δτι άποτελεΐ κοινή διαπίστωση πιά, δτι ή ϊδεολο-
γικοοργανωτική κρίση πού περνάει τό έργατικό ·— λαϊκό μας κί­
νημα καί ή προσπάθεια γιά τήν ανασύνταξή του, δέν μπορεΐ νά
όλοκληροίθεΐ μέ τεχνίτες συγκολλήσεις, ούτε μέ ταχύρπαστες «συμ-
115
πτώσεις απόψεων», πάνω σέ γενικά καί άφηρημένα προβλήματα
θεωρίας, δταν αυτά δέν δένονται οργανικά μέ τό παρόν καί δέν
αντανακλούνε ά μ εσ α τήν έξέλιξη τής ταξικής πάλης στή συγ­
κεκριμένη μορφή πού παίρνει στόν Έλλαδικό χώρο.
Γιατί, επίσης, μ’ δλο που είναι κοινή διαπίστωση ή πληθώρα
θέσεων καί απόψεων πάνω στά έσωτερικά καί διεθνή προβλήματα,*
απόψεων πού έκφράζονται μέσα άπό διάφορες οργανώσεις, ομάδες,
άτομα κλπ., ή προσεκτικώτερτ] μελέτη τοΰ φαινόμενου θά μάς όδη-
γήσει αναπόφευκτα στό συμπέρασμα δτι δέν έχει επιτευχθεί μέχρι
σήμερα ή όργανική σύνδεση τής θεωρίας μέ τό συγκεκριμένο
παρόν. Δέν έχουμε φτάσει κοντολογίς στό σημείο έκεινο πού νά
πραγματοποιείται διαλεκτικά ή σύνδεση τών γενικών θεωρητικών
μας γνώσεων μέ τά συγκεκριμένα προβλήματα.
Πόσες μελέτες άπό τήν πληθώρα αυτών πού κυκλοφορούν
στή βιβλιαγορά θά μποροΰσαν νά διεκδικήσουν τήν ικανότητα τής
συστηματικής καί έξειδικευμένης παρουσίασης καί έπεξεργασίας
τοΰ οικονομικού, πολιτικού, στρατιωτικού καί πολιτιστικού χώρου,
έτσι πού ή σημερινή οικονομική καί πολιτική έξέλιξη τής Ελλά­
δας νά δίνεται αντικειμενικά, δηλαδή επιστημονικά χωρίς τις αλ­
λοιώσεις τού υποκειμενισμού καί τής έκ τών προτέρων κατασκευα­
σμένης συμπερασματολογίας; Ή μήπως αρκεί ή έκδοση τών κλα­
σικών κειμένων τής Μαρξιστικής - Λενινιστικής φιλοσοφίας γιά
νά μάς λύσει τά συγκεκριμένα προβλήματα;
Μ’ αυτά φυσικά δέ θέλουμε νά πούμε οτι δέν έγιναν μέχρι
σήμερα πολλές καί διάφορες προσπάθειες. "Ομως επειδή πιστεύου­
με δτι ή δουλειά ποΰγινε στό παρελθόν παρουσιάζει έναν έλλειπή
καί αποσπασματικό χαρακτήρα, θεωρούμε άπαραίτητο τόν αγώνα,
πού βασιζόμενος στή θετική έμπειρία καί συνεισφορά τού «γέρικου,
πιά, άλογου πού μας πέρασε τό θολό ποτάμι», θά τή συμπληρώσει
καί θά τή συστηματικοποιήσει.
Μπαίνει, τέλος, τό ερώτημα πώς μιά μικρή εκδοτική όμάδα,
θά μπορέσει τελικά νά ξεπεράσει αδυναμίες πού δέν μπόρεσαν νά
ξεπεράσουν χώροι μέ σφαιρικότητα παρουσίας καί δράσης αναμ­
φισβήτητα μεγάλη.
* Ά ρκεΐ γιαυτό ν* ρίξει κανείς μιά ματιά στήν έκδοτική πλημμυρίδα
τής τελευταίας δεκαετίας.
116
’Εδώ θ’ απαντήσουμε δτι τό πρόβλημα δέν μπαίνει ετσι. Για­
τί κατά πρώτο λόγο ή εκδοτική αύτή δμάδα, αντιλαμβάνεται τήν
ύπαρξη καί λειτουργία της σ ά ν εν α κ α ί μ ά λ ι σ τ α
μ ι κ ρ ό τ μ ή μ α μιας κυκλικής προσπάθειας γιά ιδεολογική
καί πολιτική ανασυγκρότηση τοΰ κινήματος. Γιατί, κατά δεύτερη
λόγο, ή φιλοδοξία της δέ βρίσκεται στό νά ανοίξει ενα δρόμο που-
ναι ήδη (γενικά δμως) ανοιχτός ή στό νά αποπερατώσει κάτι που-
ναι δουλειά δλου τοΰ κινήματος, άλλά σ τό ν ά σ υ ν ε ι σ φ έ ­
ρει κ α τά τό μ έ ρ ο ς τη ς σ υ γ κ ε κ ρ ι μ έ ν α , απο­
σαφηνίζοντας καί διερευνώντας μ’ εναν λεπτομερειακό τρόπο, ορι­
σμένα άπό τά νεοελληνικά προβλήματα πού ή προσέγγισή τους ώς
σήμερα εγινε μ’ ενα τρόπο άφηρημένο καί συμπτωματικό.
I I
Μέσα σ’ αύτά τά πλαίσια πού προσδιορίσαμε παραπάνω, θά-
κολουθήσει ή έκδοση τοΰ πρώτου κύκλου μελετών, πολλές άπό τις
όποιες διαφέρουν άπό άποψη προβληματικής καί τρόπου προσέγ­
γισης τοΰ έρευνώμενου θέματος.
'Ορισμένες άπό τις μελέτες αύτές είναι δημιούργημα της ί­
διας τής εκδοτικής ομάδας ή έχουν πραγματοποιηθεί κάτω άπό
συνθήκες στενής συνεργασίας μέ άνάλογους χώρους καί άτομα.
’Άλλες πάλι είναι δημιουργήματα μεμονωμένων άτόμιον ή ανεξάρ­
τητων άπό τήν εκδοτική δμάδα κύκλων πού δμως ή δλη τους προ­
βληματική δέν εχει άνταγωνιστικό χαρακτήρα μέ αύτόν τής έκδο-
τικής δμάδας.
Μέ λίγα λόγια τό εκδοτικό πρόκειται νά δημοσιεύει καί από­
ψεις διαφορετικές άπό εκείνες πού τό ίδιο εχει διαμορφώσει. Α ­
ποκλείεται δμως νά δημοσιεύει απόψεις πού τις θεωρεί άσυμβίβα-
στες μέ τό Μαρξισμό.
Απόψ εις δηλαδή πού α) δέν έχουν καμιά πρόθεση νά Ερμη­
νεύσουν τά φαινόμενα κάτω άπό τό φώς του ή β) δδηγοΰνε ουσια­
στικά στή συστηματική του παραμόρφωση καί παραφθορά.
Ot μελέτες θά δημοσιεύονται άτόφιες δπως τις παράδωσαν οί
συγγραφείς τους ή δπως τελικά διαμορφώθηκαν άπό τό διάλογο
καί τήν κριτική πού απαραίτητα γίνεται προτού έκδοθοΰν.
117
Σχετικά μέ τό δεύτερο σκέλος τής παραπάνω πρότασης θα
θέλαμε νά διευκρινήσουμε τά έξης:
Π ρ ώ τ ο: ’Επειδή πιστεύουμε δτι είναι σπάνιο ή μάλλον
αδύνατο μιά μελέτη νάναι απόλυτα ολοκληρωμένη καί μάλιστα δταν
είναι προϊόν δουλειάς ενός ατόμου, γι’ αυτό στήν περίπτωση που
Οά τό'θελαν καί οί ίδιοι οί συγγραφείς,* προτείνουμε νά μελετιέται
καί νά κριτικάρεται ή μελέτη προτοΰ έκδοθεΐ, άπό τήν εκδοτική
ομάδα, άλλά καί άπό δσους φίλους θαθελαν σοβαρά νά συμμετά-
σχουν σαύτή τή διαδικασία.
Δ ε ύ τ ε ρ ο : ’Επειδή πιστεύουμε δτι οί συζητήσεις καί 6
ανοιχτός διάλογος δέ μπορεϊ παρά νά διευρύνουν τόν προβλημα­
τισμό καί τών συγγραφέων άλλά καί δλων δσων συμμετέχουνε σαύ-
τές, γιαύτό κρίνουμε αναγκαίο ή ή μελέτη νά παρουσιάζεται σάν τό
καταστάλαγμα τοΰ κοινοΰ προβληματισμού ή νά δημοσιεύεται σάν
εισαγωγή ή παράρτημα τό σύνολο τών παρατηρήσεων καί από­
ψεων πού διατυπώθηκαν στήν κοινή συζήτηση μεταξύ συγγρα­
φέα καί της έκδοτικής όμάδας.
Κιαύτό γιατί ή εκδοτική όμάδα πέρα άπό τήν άπρόσκοπτη
προώθηση τοΰ διάλογου θεωρεί συστατικό στοιχείο υπευθυνότη­
τας τήν τοποθέτησή της σαύτό πού εκδίδει καί πού ένδεχόμενα
τήν εκφράζει μόνο μερικά.
Στό σημείο αυτό θά θέλαμε νά τονιστεί δτι ή άναφορά τοΰ
έκδοτικοΰ είτε μέ τή μορφή τής εισαγωγής είτε μέ τή μορφή τοΰ
παραρτήματος δέ θάναι στατικά άρνητική.
Δέν θά στέκεται δηλαδή στά σημεία διαφοράς καί μόνο, άλλά
θά υποδείχνει καί τά θετικά (βασικά αυτά) καί θά θέτει στήν
κρίση τοΰ αναγνώστη τά ερωτήματα πού μπήκανε σάν άποτέλεσμα
της κριτικής καί τοΰ διάλογου άπό τις δυο πλευρές.
Μέ βάση τις παραπάνω σκέψεις θεωρούμε δτι:
Α ') Είναι απαραίτητο νά δημιουργήσουμε ενα συλλογικό στύλ
δουλειάς.
Β ') Είναι απαραίτητο νά δεχτούμε τις σωστές παρατηρήσεις.
Γ ') Είναι άπαραίτητο νά δίνουμε προβάδισμα στό διάλογο
καί τήν πρωτοβουλία εκείνη πού οξύνει τήν προβληματική καί δέν
κολλάει άβασάνιστα έτικέττες.
* Ά λλι δς, 4φ’ δοον φυσικά μας βρίσκει βασικά σύμφωνους, θά δημο­
σιεύεται 8πως ί χει .
118
Ό πρώτος κύκλος μελετών πού πιστεύουμε νά κυκλοφορήσουν
μέσα στό 1975 είναι δ εξής:
Α '. Θ ε ό δ ο ρ ο υ Θ εο δ ώρ <>υ : «Στοιχεία γιά τήν Εργα­
τική Τάξη στήν Ελλάδα ΣήμεΡα>>·
Β' . Ό μ ά δ α Μ ε λ έ τ η ς : «Ή Οικοδομή καί οί Οικοδόμοι
στη Μεταπολεμική Ελλάδα».
- Ό ιι ά δ α Έρ γ α σί α ς :
’ «  ί ^ Π α ν ε π ι σ τ ή μ ι ο 5—- *1 ~ W
χεία νιά τό Ελληνικό Π «νεπι(ίτγ1!α0>>·
Λ '. Ό μ ό' δ α Σ π ο υ δ α σ τ ώ ' 1: «Ή Τεχνική Παιδεία στήν
Ελλάδα καί 6 ’Αγώνας τών Τ^μηχανικων».
Ε'. Ό μ ά δ α ’Ε ρ γ α σ ί α ς ; «Στοιχεία γύρω στην Μετα­
πολεμική Ελληνική Βιομηχανία»·
Σ Τ '. Ό μ ά δ α Ε ρ γ α σ ί α ^ «Στοιχεία άπό τήν 'Ι στορία
τών Τραμβαγέρηδων».
I I I
Ξεκινάμε λοιπόν τήν προσπάθεια αυτή μέ τήν παρουσίαση
τής πρώτης μελέτης ποΰχει τίτλο: «Στοιχεία για την , ? V J
Τάξη o t f m a . Σήμϊο.» ml *· » e!v“ W W · ” ™° ” θ ’
Θεοδώρο^.
1. Προτοϋ ακόμα κάνουμε όποιαδήποτε ανάλυση τοΰ περιε­
χομένου της, κρίνουμε σκόπιμο νά παρατηρήσουμε τα ξης.
I I ο ο) τ ο: "Οτι γραμμένη καθώς f είναι απο ενα άτομο δε
μπορεί 5λη τή συζήτηση καί τις διάφορες κριτικές Q τη
ρήσεις, *αρά νά αντανακλά τό 6^πικο σκελετό των απόψεων του.
Λ ε ύ τ ε ρ ο - "Οτι δπως καί && τίτλο 1 W j
αύτή δέν φιλοδοξεί νά κλείσει fvt* ™σο σημαντικό θεμα, αλλα να
άποτελέσςι τήν αρχή μιας δσο γίν£ται πλατύτερη-, ερευνάς
άποψη τής εργατικής τάξης φυσικά·
κι ο αναγνώστης η αναγνώριση Τ,Ι*
119
τήν εργατική τάξη καί γιά τον θεμελιακό της ρόλο στό σχηματι­
σμό, ώρίμανση και ανατροπή τής καπιταλιστικής κοινωνίας.
3. Μέ βάση αυτήν ακριβώς τήν αντίληψη, γίνονται καί οί
διάφορες παρατηρήσεις σχετικά μέ τις ατέλειες καί αδυναμίες
άσκησης τοΰ ηγεμονικού της ρόλου. Οί λόγοι, φυσικά, είναι πολλοί
καί διάφοροι καί ανάγονται εϊτε σέ δρους ζωής (συγκεκρι­
μένες συνθήκες ζωής κάτω άπό τό α ή 6 καπιταλιστικό καθεστώς),
είτε σέ λόγους ιδεολογικοπολιτικούς (ύπαρξη ή άνυπαρξία ίκανοΰ
όργανωμένου φορέα, Ιστορική παράδοση κλπ.).
Συνοπτικά θά μπορούσαμε, αν καί δ συγγραφέας δέν τούς
αναπτύσσει ολους έπαρκώς, νά αναφέρουμε τέσσερεις συγκεκρι­
μένους λόγους πού κατά τή γνώμη μας άποτελοΰνε βασικό στοι­
χείο τής προσωρινής αδυναμίας τής εργατικής μας τάξης.
Οί λόγοι αυτοί είναι:
Α '. Ή ολόπλευρη κρίση τοΰ εργατικού καί λοιποΰ λαϊκοΰ μας
κινήματος, υστέρα άπό τήν βαρειά ήττα του στή διάρκεια τοΰ εμ­
φύλιου καί τήν κατοπινή ιδεολογικοπολιτική του άποργάνωση.
Β '. Ή έ'λλειψη οργανικής σύνδεσης τής πρωτοπόρας θεω­
ρίας τοΰ Μαρξισμοΰ - Λενινισμού μέ τήν τάξη (ιστορικό θάρρος).
Γ '. Ή δυνατότητα άπό μεριάς αστικής τάξης, νά τήν απο­
δυναμώνει (εξωτερική μετανάστευση) ή νά τήν άλλοιώνει (εσωτερι­
κή μετανάστευση -— εισβολή μικροαστικού στοιχείου). Αυτό θά
πρέπει νά τό δούμε σέ συνδυασμό μέ τήν άπουσία ένός συμπα­
γούς καί μέ παράδοση βιομηχανικοΰ προλεταριάτου.
Δ '. Τέλος ή αναμφισβήτητα άνασχετική επίδραση πού ασκού­
σε καί ασκεί πάνω της ή ρεφορμιστική καί μικροαστική ιδεολογία.
4. Δίπλα δμως σαύτές τις γενικές παρατηρήσεις, ή μελέτη
αύτή ερχεται νά μάς άποκαλύψει καί νά μάς αποδείξει καί δρισμέ-
να συγκεκριμένα πράγματα πού αξίζει νά τούς δώσουμε μιάν ιδιαί­
τερη προσοχή καί γιατί ε!ναι αυτά πού άποτελοΰν τήν ειδική προσ­
φορά της, καί γιατί —κατά τή γνώμη μας— άποτελοΰνε σο­
βαρή συμβολή στήν ερευνά γιά τήν επιστημονική τεκμηρίωση τών
συμπερασμάτων πού τυχόν θάβγαιναν άπό μιάν ολόπλευρη θεώρη­
ση τής κατάστασής της.
"Ετσι δ συγγραφέας μάς άποδείχνει πώς:
120
π ρ ώ τ ο: Στη διάρκεια της ϊετίας πού πέρασε δημιουρ-
γήθηκε μια πρωτοφανής συσσώρευση κεφάλαιου άπό τή μεριά τών
μονοπωλίων καί τοΰ ιμπεριαλισμού.
Δ ε ύ τ ε ρ ο : "Οτι είναι πολιτική απάτη νά μιλάμε γενικά
γιά καταστροφή της οικονομίας τής χώρας, χωρίς νά διευκρινί­
ζουμε δτι ε ί ν α ι οί ε ρ γ α ζ ό μ ε ν ε ς μ ά ζ ε ς καί
ε ί δ ι κ ώ τ ε ρ α ή έ ρ γ α τ ι κ ή τά ξ η π ού κα-
τ α π ο ν τ ΐ σ τ η κ α ν ο ι κ ο ν ο μ ι κ ά κ αί εί ν αι ή
α σ τ ι κ ή τ ά ξ η π ο ύ θ η σ α ύ ρ ι σ ε π ι α σ μ έ ν η
— δπως πάντα — χ έ ρ ι χ έ ρ ι μ έ τ ό ν ’Α μ ε ρ ι ­
κ ά ν ι κ ο κ α ί Ε υ ρ ω π α ϊ κ ό ι μ π ερ ι α λ ι σμ ό .
Τ ρ ί τ ο: "Οτι οί πραγματικοί μισθοί μειώθηκαν σέ αφάν­
ταστο βαθμό κι δτι καμιά έπιφανειακή αύξηση τών ονομαστικών
δέν μπορεΐ νά καλύψει τήν πραγματικότητα αύτή.
Τ έ τ α ρ τ ο: 'Ό τι ή αστική τάξη στήν προσπάθεια της
γιά εντατικοποίηση τής εκμετάλλευσης της έργατικής δύναμης δέ
δίστασε νά δημιουργήσει συνθήκες «σύγχρονου» δουλεμπορίου,
μεταφέροντας χιλιάδες Άφρικανοασιάτες εργάτες καί βάζοντας
τους νά έργαστοΰν κάτω άπό άνατριχιαστικές συνθήκες, δπως πολ-
λές φορές καί ό ίδιος ό αστικός τύπος αναφέρει παραμορφωμένα
καί έλλειπτικά.
Π έ μ π τ ο: "Οτι ή δικτατορία μέσω ένός οικονομικού πο­
λιτικού καί νομικού πλέγματος προώθησε αποφασιστικά τήν έδραίω-
ση τού κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού στή χώρα μας.
"Ε κ τ 0: Τέλος δτι καμία πολιτική καταπίεση, δσο δργανω-
μένη καί μεθοδική καί αν είναι, δέν μπορεΐ μακροπρόθεσμα νά
άπαλλοτριώσει τό δικαίωμα τής έργατικής τάξης νά αγωνίζεται
γιά τήν απελευθέρωσή της καί ταυτόχρονα γιά τήν απελευθέρωση
δλων τών τών καταπιεζόμενων τάξεων.
Είναι περιττό νά άναφερθούμε σέ ιδιαίτερα παραδείγματα
γιά νά αποδείξουμε πόσο ή ζωή καί ή ταξική πάλη επιβεβαίωσαν
τήν παραπάνω άποψη.
5. Δίπλα σαύτές τις θετικές πλευρές τής μελέτης βρίσκονται
καί ορισμένες αρνητικές πού άλλες άπό αυτές πιστεύουμε δτι όφεί-
λονται σέ αντικειμενικούς λόγους (ελειψή ανάλογων μελετών, στοι­
χείων, κλπ.) καί άλλες στήν υποκειμενική αδυναμία τού συγγρα­
φέα της.
Είναι περιορισμένες οί δυνατότητες χώρου γιά μιά πλήρη κρι­
121
τική ανάλυση τών αδυναμιών τής μελέτης αύτής. Ft’ αυτό θ’ αρ-
κεστοΰμε σέ μιάν ενδεικτική απαρίθμησή τους, ετσι πού, χωρίς
καί ιιεΐς μέσα σέ λίγες γραμμές νά δίνουμε βιαστική απάντηση σέ
τόσο βασικά ερωτήματα, δ αναγνώστης νά μπορέσει καί άπό μόνος
του μέ βάση τις παρατηρήσεις αυτές καί εκείνες πού ό ίδιος θά
κάνει, νά κοιτάξει τό φαινόμενο πιό ολόπλευρα καί λεπτομερειακά.
Οί παρατηρήσεις μας μπορούμε νά ποΰμε δτι χωρίζονται σέ
δυό κατηγορίες. Πρώτο: Σαύτή ποΰ περιλαβαίνει δλες εκείνες.τις
έπιμέρους αδυναμίες ποΰ κατά τή γνώμη μας έ'χουν δευτερεύοντα
χαρακτήρα, καί Δεύτερο: Σ ’ αύτή πού περιλαβαίνει δλες εκείνες
πού κατά τή γνώμη μας είναι αρκετά σοβαρές καί άπαιτοΰνε μέχρι
ενα βαθμό ακόμα καί άλλαγμα οπτικής άπό μεριά τοΰ συγγραφέα
τής μελέτης.
Στήν πρώτη κατηγορία θά μπορούσαμε λ.χ. νά αναφέρουμε:
Α '. Τή σχετική γλωσσική ανομοιογένεια.
Β '. Τήν αδυναμία νά κάνει σαφή διαχωρισμό τών ομάδων
πού άποτελοΰν τήν έργατική τάξη, μέ συνέπεια ή τυχόν διεύρυνση
ή τό τυχόν στένεμά της, νά μή στηρίζεται σέ αντικειμενικά (διά­
βαζε επιστημονικά) κριτήρια. ’Έτσι γιά παράδειγμα, δέν γίνεται
σαφής διαχωρισμός ποιοι καί πόσοι είναι τελικά εκείνοι οΐ τεχνι­
κοί ή καί οί επιστήμονες πού συμμετέχουν άμεσα στήν παραγωγή,
καί ποιοι καί πόσοι είναι έκεϊνοι πού συμμετέχουν στή διοίκηση καί
άποτελοΰν διευθυντικές μονάδες.
Γ '. Τήν υπερβολική αναφορά στήν εμπειρία τοΰ αγώνα στά
τρόλλεϋ καί στή διοργάνιοση καί ξέσπασμα τής απεργίας, ποΰ παρ’
δλη τή σημασία καί αξία τους δέ μπορεΐ παρά νά άποτελεΐ μιάν
άπό τις ψηφίδες τοΰ μωσαϊκού.
Δ '. Τήν ελειψη μιας περισσότερο συγκεκριμένης καί αναλυτι­
κής αναφοράς σχετικά μέ τή σημασία τής ιδεολογικοπολιτικής κρί­
σης τοΰ κινήματος, έτσι πού νά τονιστεί τό ιδιαίτερο βάρος τής
αποσυνθετικής επίδρασης τοΰ ρεφορμισμού καί τής μικροαστικής
ιδεολογίας πού κυριάρχησαν στό σύνολο σχεδόν τής έργατικής τά­
ξης τά τελευταία χρόνια.
Στή δεύτερη κατηγορία θά μπορούσαμε νά αναφέρουμε τρεις
βασικές — κατά τή γνώμη μας — αδυναμίες.
Α '. Τήν απουσία συγκεκριμένης τοποθέτησης σχετικά μέ τή
θέση καί τό ρόλο τοΰ Έ?ιληνικοΰ καπιταλισμού μέσα στά πλαίσια
τοΰ διεθνούς ιμπεριαλιστικού καταμερισμού τής εργασίας.
122
Β '. Τήν άλλοτε στατική, άλλοτε λαθεμένη, καί άλλοτε μηχα­
νιστική χρησιμοποίηση στις συγκεριμένες αναλύσεις του, τοΰ σω­
στού συμπεράσματος στό όποιο εχει καταλήξει, δτι δηλαδή ή Ε λ­
λάδα είναι χώρα τοΰ κρατικομονοπωλιακοΰ καπιταλισμού. Ή μή
ουσιαστική δηλαδή διαλεχτική εφαρμογή τοΰ συμπεράσματος αύτοΰ,
φαίνεται νά βαρύνει ορισμένες φορές αποφασιστικά.
Γ. Τήν έλλειψη συγκεκριμένης αναφοράς στήν α ν α γ ­
κ α ι ό τ η τ α ύπαρξης κόμματος νέου τύπου. Είναι περιττό νά
αναλύσουμε συγκεκριμένα δτι ή έργατική τάξη είναι α δ ύ ν α το
νά ασκήσει τόν ηγεμονικό της ρόλο καί νά φέρει σέ πέρας τήν Ιστο­
ρική της αποστολή χωρίς τήν ύπαρξη τοΰ επαναστατικού της
κόμματος.
6. Τέλος ενδεικτικά καί σάν σημείο αναφοράς καί πρόταση
γιά μιάν άλλη μελέτη, κρίνουμε σκόπιμο ν’ αναφέρουμε ορισμένα
στοιχεία πού πιστεύουμε δτι θά πρέπει νά ληφθοΰν ιδιαίτερα ύπ’
δψη στήν περίπτωση πού Οά ξαναμελετήσουμε τήν κατάσταση τής
εργατικής μας τάξης.
Τά στοιχεία αύτά είναι:
Π ρ ώ τ ο: ΤΙ κατά κανόνα λειψή αναφορά, πού γίνεται
μέχρι σήμερα, τής σημασίας πούχει ενα σημαντικό κομμάτι της
έργατικής τάξης, οί ναυτεργάτες, στή διαμόρφωση καί λειτουργία
τοΰ Ελληνικού καπιταλισμού.
Δ ε ύ τε ρ ο : Ή ελειψη λεπτομερειακής έξέτασης τοΰ βαθμού
συγκέντρωσης τής εργατικής τάξης καί οί συνέπειές της.
Τ ρ ί τ ο : Ή πελώρια εξωτερική καί εσωτερική μετανάστευ­
ση πού δημιουργεί ενα Ιδιαίτερο περίπλοκο πρόβλημα μιά καί μέ­
χρι σήμερα 6 Ελληνικός καπιταλισμός μποροΰσε νά «εξάγει» μεγά­
λο μέρος άπό τις αντιθέσεις του.
Τ έ τ α ρ τ ο . · Ή ιδιαιτερότητα τού κλάδου τών οικοδόμων,
ετσι δπως μέχρι σήμερα λειτούργησε καί ετσι δπως τείνει νά μετα­
σχηματιστεί στή βάση της μονοπωλοποίησης τού κλάδου μέσοι τής
συντριβής τοΰ μεσαίου καί μικροεργολαβικοΰ πλαίσιου πάνω στο
όποιο μέχρι σήμερα αναπτύχθηκε.
Π έ μ π τ ο: Ή εισβολή στό χώρο τής εργατικής τάξης
123
πελώριων μικροαστικών μαζών τής πόλης καί τοΰ χωριού, μέ ση­
μαντικές επιπτώσεις σέ προβλήματα δπως ή ανεργία, ή ταξική
συνείδηση, οί εφεδρικές στρατιές, ή πτώση τοΰ μεροκάματου κλπ.
" Ε κ το : Τέλος ή σύμφυτη μέ τήν ολοκλήρωση τής κρατικο-
μονοπωλιακής φάσης, αναγκαιότητα διπλοΰ συστήματος εκπαίδευ­
σης. Ή αναγκαιότητα δηλ,αδή δημιουργίας έξειδικευμένου προσιο-
πικοΰ κα'ι οί συνέπειες δλης αυτής τής προσπάθειας.
"Αθήνα, Γϊνάρης 75 ΕΚ ΔΟΤΙ Κ Η ΟΜΑΔΑ
«ΕΡΓΑ ΣΙ Α ».
124
ΠΕΡΙ ΕΧΟΜΕΝΑ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ .................................................................................................................................. 5
Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η .................................................................................................................................... 7
ΚΕΦΑ Λ Α Ι Ο Α ' .......................................................................................................................... 19
Κ ΕΦΑ Λ Α Ι Ο Β' ........................................................................................................................ 30
Κ ΕΦΑ Λ Α Ι Ο Γ ' ........................................................................................................................... 41
Κ ΕΦΑ Λ Α Ι Ο Δ ' ..................................................................... ................................................. 65
Κ ΕΦΑ Λ Α Ι Ο Ε ' .......................................................................................................................... 88
ΠΑ ΡΑ ΡΤΗΜΑ Σ Γ Γ Γ Ρ Α ΦΕ Α .............................................................................................. 97
ΒΙ ΒΛ Ι Ο Γ Ρ Α ΦΙ Α ........................................................................................................................ 107
ΠΑ ΡΑ ΡΤΗΜΑ ΕΚ ΔΟΤΙ Κ Η Σ ΟΜΑΔΑΣ «ΕΡΓΑ ΣΙ Α » ............................. 111
125
ΣΗΜΕΙ ΩΣΗ ΕΚ ΔΟΤΗ
1,, Τό σκίτσο τής σελ. 18 είναι παρμένο άπό τή συλλογή τοΰ Γιάννη
Λ ογοθέτη (Λ ΟΓΟ) «A merican L i fe», εκδόσεις «Έπικαιρότητα», ’Αθήνα
1974.
2. Τό σκίτσο τής σελ. 40 είναι παρμένο άπό τή συλλογή τοΰ Θανάση
Χαλκοΰ: «Μετανάστες», εκδόσεις «Στοχαστής», ’Αθήνα 1973.
3. Τό σκίτσο τής σελ. 110 είναι παρμένο άπό τή συλλογή τοΰ Γκεό'ργκ
Γκρός: «Ή ’Α γάπη πάνω.άπ’ "Ολα χαΐ άλλα Σχέδια», Dover Publ icati ons
I nc., Νέα Ύόρκη, 1971.
ΤΟ ΒΙ ΒΛ Ι Ο Α ΓΤΟ
ΤΓΠΩΘΗΚ Ε ΤΟ ΓΕΝ Α ΡΗ ΤΟΓ 1975
ΓΙ Α ΛΟΓΑ ΡΙ Α ΣΜΟ
ΤΗ Σ ΕΚ ΔΟΤΙ Κ Η Σ ΟΜΑΔΑΣ
« Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α »
Η ΣΤΟΙ ΧΕΙ ΟΘΕΣΙ Α ΕΓΙ Ν Ε ΣΤΟ ΤΓΠ ΟΓΡΑ ΦΕΙ Ο
ΤΩΝ Μ. ΓΕΡΟΝ ΤΗ καί ΣΤΓΛ . Κ ΩΝ ΣΤΑ Ν ΤΙ Ν Ι ΔΗ ,
ΟΔΟΣ ΠΡΟΠΟΝΤΙ ΔΟΣ 20, Ν. Ι ΩΝ Ι Α , ΤΟ ΤΓΠΩΜΑ
ΣΤΟΓ θ. ΦΛ ΩΡΟΓ, ΟΔΟΣ ΒΑ Λ ΤΕΤΣΙ ΟΓ Κ Α Ι Ζ 20Δ . ΠΗΓΗΣ,
Κ Α Ι Η ΒΙ ΒΛ Ι ΟΔΕΣ Ι Α ΣΤΟΓ
ΣΙ Ι . ΟΙΚΟΝΟΜΟΓ, ΟΔΟΣ Α Ι ΟΛ ΟΓ 70.
ΤΟ ΕΕΩΦΓΛ Λ Ο ΕΙ Ν Α Ι ΤΗ Σ ΣΤΕΛ Λ Α Σ ΓΚΡΑ Ν Ι Α
Εκδοτική 'Ομάδα «Εργασία»
Σταδίου 48, 8ος δροφος,
Τηλ. 3241613, Άθηνα.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->