You are on page 1of 89

UNIVERZITET U SARAJEVU GRAEVINSKI FAKULTET ODSJEK ZA KONSTRUKCIJE

DIPLOMSKI RAD

POLIMEROM MODIFIKOVANI BETON

mentor

Nazif Roajac
1264/k

Doc.dr. Azra Kurtovi

Sarajevo, jun 2013. godine

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Veliku zahvalnost za izradu ovog rada dugujem svom mentoru profesorici Doc.dr. Azri Kurtovi, bez ije pomoi ovaj rad ne bi bio kompletan. Takoe zahvaljujem se i porodici koja me je istrpjela ova dva mjeseca i koja mi je bila moralna podrka u toku izrade diplomskog rada.

ii

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


SADRAJ
UVOD ........................................................................................................................ 1 1. BETON ...................................................................................................................... 3 1.1. Osnovni pojmovi ................................................................................................ 3 1.2. Agregat ............................................................................................................... 6 1.3. Cement .............................................................................................................. 11 1.3.1. Hidratacija cementa ................................................................................ 16 1.4. Voda ................................................................................................................. 19 1.5. Aditivi ............................................................................................................... 20 1.6. Struktura betona ................................................................................................ 21 2. POLIMERI .............................................................................................................. 26 2.1. Uvod ................................................................................................................. 26 2.2. Struktura, vrste i svojstva polimera .................................................................. 26 2.3. Polimeri koji se primjenjuju za modifikaciju cementnih betona ...................... 31 2.4. Polimerne formulacije ...................................................................................... 33 2.5. Komercijalni proizvodi za modifikaciju cementnih kompozita ....................... 35 2.6. Polimer betonski kompoziti ........................................................................... 42 3. SISTEMI MODIFIKOVANI LATEKSIMA ........................................................... 43 3.1. Principi lateksne modifikacije i strukturne karakteristike PMB ....................... 43 3.2. Sastavi mjeavina ............................................................................................. 46 3.3. Tehnologija proizvodnje ................................................................................... 48 3.4. Svojstva mjeavina u svjeem stanju ............................................................... 49 3.5. Fiziko mehanika i reoloka svojstva ovrslih betona ................................ 51 4. SISTEMI MODIFIKOVANI PRAKASTIM EMULZIJAMA I SUSPENZIJAMA ...................................................................... 60 4.1. Uvodne napomjene ........................................................................................... 60 4.2. Tehnologija dobijanje polimerom modifikovanih betona ................................ 60 4.3. Fiziko mehanika svojstva ovrslih betona ................................................. 61 5. SISTEMI MODIFIKOVANI POLIMERIMA RASTVORLJIVIM U VODI ................................................................................... 63 5.1. Tehnologija dobijanja polimerom modifikovanih betona ................................ 63 5.2. Fiziko mehanika i reoloka svojstva betona .............................................. 63

iii

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


6. SISTEMI MODIFIKOVANI TENIM SMOLAMA ............................................. 64 6.1. Uvodne napomjene ........................................................................................... 64 6.2. Sistemi modifikovani poliestrom ..................................................................... 64 6.3. Sistemi modifikovani poliuretanom ................................................................. 64 6.4. Sistemi modifikovani epoksidnim smolama .................................................... 64 7. SISTEMI MODIFIKOVANI MONOMERIMA ..................................................... 68 8. ISPITIVANJE POLIMEROM MODIFIKOVANIH BETONA .............................. 69 8.1. Metode ispitivanja polimerom modifikovanih betona ..................................... 69 8.1.1. Destruktivne metode .............................................................................. 69 8.1.2. Nerazorne metode .................................................................................. 69 9. POLIMER BETONSKI KOMPOZITI SA AGREGATOM OD RECIKLIRANOG BETONA ................................................. 72 9.1. Alternativni agregati u betonu .......................................................................... 72 9.2. Betoni sa agregatom od recikliranog betona .................................................... 73 9.3. Polimerom modifikovani beton sa agregatom od recikliranog betona ............. 75 10. PRIMJENA POLIMEROM MODIFIKOVANIH BETONA .................................. 78 10.1. Primjer sanacije betonom modifikovanim polimerom .................................... 79 11. ZAKLUAK ........................................................................................................... 82 LITERATURA ........................................................................................................ 84

iv

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


UVOD
Razvoj civilizacije i razvoj graevinarstva su meusobno tijesno povezani. ovjek, kao dio civilizacije, u nastojanju za unapreenje kvaliteta ivota traga za novim visokovrijednim materijalima ili na unapreenju karakteristika ve postojeih materijala, vodei se osnovnim faktorima: vrstoa (krutost), stabilnost, estetika i ekonominost. Meu mnogobrojnim graevinskim materijalima, beton je najkoriteniji i najrasprostranjeniji materijal u svijetu. Prema nekim podacima iz 2005. godine, proizvodi se 6 milijardi kubnih metara betona godinje, to je bezmalo kubni metar po glavi stanovnika. Industrija betona ima obrt od 35 milijardi dolara i zapoljava oko dva miliona radnika samo u SAD. U Kini se trenutno utroi 40% svetske potronje cementa, odnosno betona. Zato, dvadeseti vijek u graevinarstvu sa pravom nazivaju vijek betona. Razlozi za toliku ekspanziju upotrebe betona lee u jednostavnosti izrade, niskoj cijeni sastojaka i odravanja, ugadljivosti i obaradljivosti, nezapaljivosti i iznad svega zadovoljavajuim svojstvima strukture ovrslog betona. Meutim, klasini betoni imaju i niz nedostataka, kao to su usporeno ovravanje, mala vrstoa pri zatezanju, pojava prslina pri suenju, nedovljna duktilnost, mala hemijska otpornost i drugo. Eliminacija ovih nedostataka uz poboljanje ostalih, pozitivnih, svojstava betona mogua je primjenom polimera kao modifikatore strukture betona. Betoni modifikovani polimerima imaju monolitnu strukturu u okviru koje dolazi do sprezanja organske polimerne matrice i matrice koju formira ovrsla neorganska veziva (cementni kamen gel dobijen kao rezultat procesa hidratacije). Na ovaj nain svojstva polimerima modifikovanog betona (u daljem tekstu PMB) postaju funkcije tako dobijene kombinovane matrice, gdje neorganska matrica uglavnom bitno odreuje vrstou pri pritisku, tvrdou i dr. , a organska matrica vrstou pri zatezanju, hemijsku otpornost, duktilnost i niz drugih svojstava datog kompozita. Dodavanjem polimera u svje beton postie se bolja obradljivost svjeeg betona, a kod ovrsnulog betona poboljava se prionljivost tj. adhezija na podlogu, poveava se nepropusnost za fluide, otpornost na cikluse zamrzavanja i odmrzavanja i soli za odleivanje, te istezljivost i otpornost na udar. Isto tako, smanjen je modul elastinosti i povean koeficijent puzanja. Polimeri u betonu prvi put se pominju 1923. godine. Prvi patent modernog koncepta PMB objavio je Lefebur 1924. godine, gdje je kao polimer koristena prirodna guma. Godine 1940. razvijen je PMB za praktine primjene na bazi sintetikih lateksa

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


poput Neoprena. Zemlje poput SAD, Njemake, Velike Britanije i Rusije imaju dugogodinje iskustvo koritenja polimerom modifikovanih betona. Danas imamo itavu lepezu novih polimer betonskih kompozita. Betoni modifikovani polimerima danas se primjenjuju kako pri izvoenju novih konstrukcija kod kojih se trai poveana koroziona otpornost betona, tako i za saniranje starih kada se radi o krupnim oteenjima betonskih konstrukcija. Takoe PMB naao je iroku primjenu u izradi ploastih konstrukcija tipa aerodromskih pista, kolovoza, platformi i dr. U urbanim sredinama se nakon ruenja objekata javlja velika koliina starog betona, ije deponovanje predstavlja veliki ekoloki, ali i ekonomski problem. Zbog toga, danas se sve vie razmilja o primjeni recikliranih materijala kao to su stari beton, keramiki kr i sl. kao zamjena za prirodni agregat. Predmet daljeg izlaganja, u nastavku rada, su polimer betonski kompoziti. U radu e biti rijei o polimerima koji su danas u upotrebi, principima i metodama modifikovanja betona polimerima, kao i svojstva PMB i razlike u odnosu na klasini beton. Takoe, osvrnuemo se na rezultate istraivanja betona u kojima se istovremeno koriste i reciklirani agregat i polimeri kao modifikatori strukture betona. Pri izradi zadatka koriteni su evropski standardi i propisi, istovremeno sa osvrtom na neke jugoslovenske standarde i propise koji su jo uvjek vaei u Bosni i Hercegovini.

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


1. BETON
1.1. Osnovni pojmovi
Beton (slika 1. i slika 2.) je vjetaki kamen, konglomerat, koji se sastoji od zrna agregata i vezivnog sredstva koje obavija zrna agregata, popunjava upljine izmeu njih i povezuje ih u vrstu masu.

Slika 1. Ugradnja svjee betonske mjeavine

Slika 2. Betonski ugledi

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Za spravljanje betona koriste se razni vezivni materijali kao to su: cement, gips, asfalt, epoksi smole i dr. Zavisno od vrste vezivnog materijala dobijaju se: cementni betoni, kreni betoni, asfalt betoni, epoksi betoni i drugi. U graevinarstvu se najvie koriste cementni betoni koje u praksi uobiajeno nazivamo samo betoni. Vezivno sredstvo betona je cementni kamen koji nastaje ovravanjem cementnog tijesta koje se dobija mjeavinom cementa, sitnih estica agregata i vode. Ovravanje cementnog tijesta zasniva se na hemijskoj reakciji cementa i vode i ovaj proces nazivamo hidratacijom, a produkte hidratacije hidratima. Proces hidratacije u velikoj mjeri zavisi od temperature i vlanosti sredine u kojoj beton ovrava, kao i od vrste upotrebljenog cementa u pogledu njegovog sastava i finoe mliva. Proces hidratacije se u poetku odvija vrlo brzo, a zatim sve sporije. U vlanim sredinama proces se odvija i nekoliko desetina godina. Formiranje strukture betona je usko povezano sa mehanizmom hidratacije cementa. Ovaj proces moemo sa aspekta vrstoe betona pri pritisku podijeliti u 3 faze (slika 3.).

Slika 3. Faze formiranja strukture betona

Prva faza predstavlja formiranje poetne strukture betona (svje beton prelazi u vrsto agregatno stanje). Druga faza je faza formiranja strukture ovrslog betona (znatno poveanje vrstoe betona pri pritisku). Trea faza je faza stabilizacije ovrslog betona (vrstoa betona se znatnije ne mijenja tokom vremena). Ubrzanje procesa formiranja strukture betona moe se postii primjenom aditiva, ali i postupcima termike obrade kao to su zagrijavanje, zaparivanje, autoklaviranje i slino. Betone prema svojim fiziko mehanikim osobinama moemo podijeliti u nekoliko kvalitetnih grupa.

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Prema zapreminskoj masi, ovrsle betone dijelimo: Teki betoni, zapreminska masa b>2500 kg/m3 Standardni (normalni) betoni, zapreminska masa 2500 kg/m3 b2000 kg/m3 Laki betoni, zapreminska masa b<2000 kg/m3 Jedna od osnovnih klasifikacija je prema karakteristinoj vrstoi betona koja se odreuje statistikim putem, na osnovu ega beton svrstavamo u odreene kvalitetne klase ili marke betona. Prema nainu ugradnje, betone dijelimo na monolitni koji se doprema (mikserima ili se spravlja na samom gradilitu) i ugrauje u svjeem stanju, i montani koji se koristi za fabriku izradu modularnih betonskih konstrukcionih elemenata (blokova, stubova, ploa, zidova i dr.) koji se zatim montiraju na gradilitu. Pored ovih osnovnih podjela, betone dijelimo prema vodonepropusnosti, prema otpornosti na mraz, prema otpornosti na habanje, prema izloenosti na hemijske agense, poroznosti, namjeni i dr. Proces ovravanja betona prati i poveanje zapremine praznina (mjehurii vazduha i kapilarne pore), to je u prvom redu posljedica karaktera procesa hidratacije cementa, odnosno posljedica injenice da u okviru produkta hidratacije najee ne dolazi do hemijskog i fizikog vezivanja cjelokupne koliine upotrebljene vode (slika 4.).

Slika 4.Zapreminski odnosi konstituenata prisutnih u svjeem (a/.) i ovrslom (b/.) betonu

Kod projektovanja sastava betona treba poi od osnovne zavisnosti, da konzistencija svjeeg betona za zadani agregat i cemenat ovisi o koliini vode u 1m3 betona. To znai, da se koliina cementa, a time i vodocementni faktor (odnos masa

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


vode i cementa) moe mijenjati u relativno irokim granicama (u praksi se najee koriste betoni sa V/C faktorom koji se kreu od 0.40 0.65), a da konzistencija betona ostaje ista, ako je koliina vode priblino konstantna. Prema tome, konzistenciju svjeeg betona mogue je prikladno odabrati u skladu sa raspoloivim sredstvima za transport i ugradnju betona, kao i prema gustoi armiranja i dimenzijama betonskog elementa.

1.2. Agregat
U optem sluaju pod agregatom se podrazumjeva materijal rastresite strukture formiran u vidu skupa manje vie istovrsnih estica, tj. materijal relativno homogen u smislu supstance izgraivaa, koji se sastoji od meusobno nevezanih zrna odreene krupnoe. Kao agregati se tretiraju svi zrnasti (inertni) materijali koji zajedno sa odreenim vezivnim materijalima slue za dobijanje raznih vrsta maltera i betona, odnosno materijala koje jednim imenom definiemo kao kompozite. Generalno posmatrano agregat moe biti neorganskog i organskog porijekla, prirodni ili vjetaki. Podjela agregata data je na slici 5.

AGREGAT

PRIRODNI

VJETAKI

Prirodno nevezane stijene

Drobljeni i mljeveni kamen

Razni otpadni materijali industrijski nuzprodukti

Specijalni proizvodi za primjenu u malterima i betonima

Slika5. Podjela agregata

Pod prirodno nevezane stijene spadaju drobine, ljunak i pijesak. Drobina je raspadnuti stijenski materijal sa zrnima razliite krupnoe u kome su komadi nezaobljeni i uglasti. Nastaje uglavnom drobljenjem stijena na stjenovitim padinama i na platoima. Ovaj materijal je najee homogenog sastava. ljunak je nevezani sediment uglavnom heterogenog sastava u kome su prisutni manje ili vie zaobljeni

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


fragmenti stijena. Kao ljunak tretira se materijal sa zrnima krupnoe od 4 do 125 mm. ljunak esto prate zaobljeni komadi kamena krupnoe preko 125 mm koji se nazivaju obluci (valutice). Moe biti rijeni (nalazita u postojeim rijenim tokovima), ali i brdski (nalazita na mjestima nekadanjih rijenih tokova) koji je prekriven zemljom. Pijesak uglavnom nastaje na isti nain kao i ljunak, pri emu je stepen usitnjenosti stijenskog materijala znatno vei. Pod pijeskom se tretira materijal sa zrnima krupnoe do 4 mm. Moe biti rijeni i brdski, pri emu brdski moe nastati i na samom mjestu raspadanja stijenske mase. U daljem tekstu ljunak, pijesak i drobinu nazivamo prirodnim agregatom. Drobljeni i mljeveni kamen dobija se usitnjavanjem lomljenog kamena i to u prvom redu obinog lomljenog kamena. U zavisnosti od krupnoe zrna, drobljeni kamen se moe podijeliti na: drobljenac, krupnoa zrna od 4 do 125 mm drobljeni pijesak, krupnoa zrna manja od 4 mm kameno brano (filer), krupnoa zrna ispod 0.125 mm Za izradu kolovoza na putevima, zastora na eljeznikim prugama i sl. koristi se drobljeni kamen poznat pod nazivom tucanik. Kamen za proizvodnju betona treba da ima minimalnu vrsou od 80 MPa, a ako se radi o betonu koji e u eksploataciji biti izloen habanju ili eroziji, minimalna vrstoa kamena treba da iznosi 160 MPa. Zahjeva se jo i ispunjavanje uslova u pogledu samog habanja, gdje koeficijent habanja H za kamen mora biti najvie 35cm3/50cm2. U daljem tekstu, drobljeni i mljeveni kamen nazivamo kratko drobljeni agregat. Vjetaki agregati su loina zgura, letei pepeo, kristalasta zgura visokih pei, granulisana zgura, pjenuava zgura, keramzit i dr. Agregat uestvuje sa 70 80% u ukupnoj masi betona i od njegovih karakteristika zavise i svojstva kako svjeeg betona tako i svojstva ovrslog betona. Za spravljanje betona potpuno ravnopravno se koriste prirodni agregat (pijesak i ljunak) i drobljeni agregat, ali i mjeavina separisanog ljunka odnosno pijeska i drobljenog agregata. Prednosti prirodnih (rijenih) agregata je u njihovoj cijeni (jeftiniji su od drobljenog zbog jeftinijeg separisanja) i zaobljenosti zrna koja utie na ugradljivost i obradljivost svjeeg betona. Prednosti drobljenih agregata uglavnom je u petrografskom pogledu, tanije drobljeni agregat je uvjek homogeniji od prirodnog, a to uslovljava manje koncetracije napona u ovrslom betonu pod optereenjem i pri temperaturnim

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


promjenama. Otroivini oblik zrna drobljenog agregat omoguuje meusobno ukljetavanje susjednih zrna, to znaajno doprinosi poveanju mehanikih karakteristika betona. Jedna od njih je i vrstoa betona pri zatezanju. Danas se za spravljanje betona iskljuivo koristi separisani (frakcionisani) agregat. Kao glavni razlozi navode se tehniki uslovi koje prirodna mjeavina agregata tj. onog agregata koji se dobija direktno iz ljunkara, odnosno pogona za drobljenje kamena, ne zadovoljava. Separisani agregat se isporuuje u vidu odreenog broja frakcija, pri emu se ove frakcije dobijaju postupcima industrijskog prosijavanja prirodnih mjeavina uz eventualne korekcije sastava i odgovarajue kontrole bitnih sastojaka. Separisani agregat mora da zadovoljava standarde koji propisuju uslove kvaliteta, bez obzira da li se radi o prirodnom ili drobljenom materijalu BAS EN 12620. Predvia se upotreba sledeih nominalnih (nazivnih) frakcija agregata (tabela 1.) : 0/4 mm 4/8 mm 8/16 mm 16/32 (16/31,5) mm 32/63 (31,5/63) mm 63/125 mm 0/1 mm 0/2 mm 1/4 mm 2/4 mm 8/11 (8/11,2) mm 11/16 (11,2/16) mm 16/22 (16/22,4) mm 22/32 (22,4/31,5) mm 32/45 (31,5/45) mm 45/63 mm

Tabela 1. Nominalne frakcije agregata, u zagradi su ispisani otvori sita koji se koriste za prosijavanje agregata

Granulometrijski sastavi navedenih frakcija i meufrakcija krupnog agregata i stinog agregata dat je na slici 6. Smatra se da e sitan agregat biti pogodan za spravljanje betona ako se njegova granulometrijska krivulja nalazi u rafiranom podruiju (slika 6.). Neovisno o vrsti, agregat dijelimo na sitni i krupni. Ova podjela je adekvatna iz razloga jer veliki broj svojstava smjee i ovrslog betona zavisi od uea sitnih i krupnih zrna u ukupnoj masi agregata. Pod sitnim agregatom podrazumjevamo onaj ija

Meufrakcije

Osnovne frakcije

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


zrna prolaze kroz sito otvora 4 mm (metalna pletena mrea), a krupan je onaj ija zrna ne prolaze kroz to sito, tj. vea od 4 mm (izbuena metalna ploa).

Slika 6. Granulometrijski sastavi frakcija agregata

Mnogobrojna ispitivanja su pokazala da se potrebna ugradljivost i obradljivost betonskih smjea, kao i potpuno zadovoljavajua svojstva ovrslog betona, mogu dobiti ukoliko su u granulometrijskom sastavu zastupljene odreene proporcije tj. ako granulometrijski sastav agregata odgovara odreenim referentnim granulometrijskim krivuljama. Najpovoljnija granulometrijska krivulja agregata treba da se nalazi izmeu krivulja datih izrazima: Fuler: Y=100
Y=50 (

EMPA:

+ )

Na slici 7. je vidljivo da su ordinate granulometrijskih krivih Y(%) definisane su u funkciji krupnoe zrna d (mm) (otvori sita) i najkrupnijeg zrna agregata D (mm) tj. njihovog meusobnog odnosa. Takoe, sitniji agregat je blie kriulji Fuler, a krupniji blie krivulji EMPA.

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 7. Fuler i EMPA krulje za sluajeve D=16 mm; D=31,5 mm i D=63 mm

Takoe, u zakonskoj regulativi date su referentne granulometrijske krivulje prikazane na slici 8., gdje je u podruiju 3 povoljna, a u podruiju 4 prihvatljiva granulometrijska kopozicija. Podruija 1 i 2 predstavljaju nedovoljno ugradljive granulometrijske kompozicije. U podruiju 5 zahtjeva se vea upotreba vode. Diskontinualna granumetrijska kriva treba da je blie krivulji U.

Slika 8. Referentne granulometrijske krivulje

10

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Za spravljanje betona moe da se upotrebi svaki agregat koji s obzirom na svoj mineroloko petrografski sastav i na prisustvo pojedinih komponenata nee tetno uticati na fiziko mehanika svojstva betona, koji nee prouzrokovati njegovo razaranje, niti pojavu korozije armature i koji nee djelovati u pravcu spreavanja hidratacije cementa. Komponente koje su potecijalno tetne sa aspekta fiziko mehanikih svojstava betona su: trona zrna, glinoviti peari, lapori i laporoviti karbonati, argiloisti, mikaisti, kriljci, gline i glinci, gips, serpentin, liskun, ugalj itd. Sadraj ovih komponenti definiu mineroloko petrografska ispitivanja, pri emu se na bazi ovih ispitivanja daje prava ocjena upotrebljivosti konkretnog agregata. Glina moe obaviti zrno agregata i tako da sprijei dobru vezu izmeu agregata i cementnog kamena. Takoe, posebnu panju treba obratiti na prisustvo amorfnog silicijuma koji dovodi do alkalno silikatne reakcije i stvaranja produkata koji u prisustvu vlage poveavaju svoju zapreminu i time poveavajaju naprsline u betonima, koje dovode do destrukcije istog. U ovu grupu spadaju opal, kristobalit, vulkanska stakla i drugo. Takoe se ispituje sadraj komponenti koje su izazivai korozije armature kao to su halit, pirit, anhidrit i dr. Agregat ne smije da sadri ni organska jedinjenja koja mogu da spreavaju hidrataciju cementa (masti, sahariti i dr.).

1.3. Cement
Cement je neorgansko hidraulino vezivo, tj. fino spraen neorganski materijal, koji kad se pomjea sa vodom, stvara pastu koja vezuje i ovrava pomou hidratacionih reakcija i procesa, i koji, nakon ovravanja zadrava svoju vrstou i postojanost ak i u vodi. Proizvodnja cementa kretala se u dva pravca: u pravcu proizvodnje prirodnog portland cementa i u pravcu proizvodnje vjetakog portland cementa. Prirodni cement se dobija od laporca, tj. prirodne mjeavine krenjaka i gline, to za posljedicu moe imati oscilacije u kvalitetu dobijenog cementa. Proizvodnja prirodnog cementa se naputa u korist proizvodnje vjetakog portland cementa, zbog tenje da se dobije cement boljeg i ujednaenijeg kvaliteta. Vjetaki portland cement se dobija mljevenjem portland cementnog klinkera vjetakog kamenog materijala koji se stvara peenjem krenjaka i gline, za ije se spravljanje koristi mjeavina odnosa masa krenjak:glina 3:1. Zavisno od ureaja i tehnologije, proizvodnja portland cementnog klinkera se vri suhim ili mokrim

11

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


postupkom. Peenje sirovine, dobijene bilo po suhom ili mokrom postupku, vri se u rotacionim ili vertikalnim peima do temperature sinterovanja (oko 1500oC). Po zavretku ovog procesa, dobija se peeni proizvod (portland cementni klinker), koji se potom transportuje u klinker halu ili silos gdje se hladi. Portland cementni klinker se nakon hlaenja melje do zrna krupnoe 0.001 do 0.1 mm, obino uz dodatak gipsa (do 5%), i u zavisnosti od vrste cementa mineralnih dodataka, eventualno punila i aditiva. U zavisnosti od finoe mliva, specifina povrina cementa varira od 2000 do 5000 cm2/g. Portland cement karakterie srazmerno konstantan hemijski sastav: CaO (vezan) SiO2 Al2O3 Fe2O3 SO3 CaO (nevezan) MgO alkalije 62-67 % 19-25 % 2-8 % 1-5 % 3,5-4,5 % 2% 5% 0,5-1,3 %

Mada se pojedina svojstva portland cementa mogu razmatrati u funkciji njegovog hemijskog sastava, ipak ona se najee razmatraju sa aspekta minerolokog sastava cementa, pa se sa tim u vezi polazi od injenice da cement konstituiu tzv. klinker minerali. Osnovni minerali portland cementnog klinkera su: trikalcijumsilikat (alit) - 3CaOSiO2(C3S) dikalcijumsilikat (belit) - 2CaOSiO2 (C2S) trikalcijumaluminat (celit) - 3CaOAl2O3(C3A) tetrakalcijumaluminatferit (zelit) - 4CaOAl2O3Fe2O3(C4AF) 45-60 % 20-30 % 4-12 % 10-20 %

Cementi se u optem sluaju mogu podijeliti na vrste i klase. Vrste predstavljaju kategorije cemenata s obzirom na sastav i tehnologiju proizvodnje. Prema standardu BAS EN 197-1, cemente dijelimo u pet vrsta i to: CEM I CEM II CEM III CEM IV CEM V Portland cement Portland kompozitni cement Metalurki cement Pucolanski cement Kompozitni cement

Sastav ovih cemenata dat je u tabeli 2.

12

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Osnovne komponente (%)1)

Osnovne vrste cementa

Pucolani

Flugasche
Bogat slicijskom

Sporedne komponente
LL
6-20 21-35 -

Klinkeri portland

Prirodni sagorjeli

Sagorjeli kriljac

Silikatna praina

vapnencom

Vapnenac

cementa

kiselinom

Prirodni

K CEM I Portland cement Portland cement sa zgurom Portland cement sa silikatnom prainom
CEM II/A-P 80-94 65-79 80-94 65-79 80-94 65-79 80-94 65-79 80-94 65-79 80-94 65-79 80-94 65-79 80-94 65-79 35-64 20-34 5-19 65-89 45-64 40-64 20-38 CEM II/A-D 90-94 CEM I CEM II/A-S CEM II/B-S 95-100 80-94 65-79

S
6-20 21-35

D2)
-

P
-

Q
-

V
-

Bogat

Oznaka cementa

Zgura

W
-

T
-

L
-

0-5 0-5 0-5

6-10

0-5

6-20 21-35 -

6-20 21-35 -

6-20 21-35 6-20 21-35

6-20 21-35 -

6-20 21-35 -

6-20 21-35 -

0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5

Portland cement s pucolanom

CEM II/B-P CEM II/A-Q CEM II/B-Q CEM II/A-V

Portland cement CEM II s leteim

CEM II/B-V CEM II/A-W CEM II/B-W

Portland cement s dodatkom kriljaca

CEMII/A-T CEM II/B-T CEM II/A-L

Portland cement s vapnencom

CEM II/B-L CEM II/A-LL CEM II/B-LL

Portland kompozitni cement3) Metalurki cement

CEM II/A-M CEM II/B-M CEM III/A

36-65 66-80 81-95 18-30 31-50

11-35 36-55

0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5 0-5

CEM III

CEM III/B CEM III/C

CEM IV

Pucolanski cement
3)

CEM IV/A CEM IV/B CEM V/A CEM V/B

CEM V

Kompozitni cement
1) 2) 3)
3)

18-30 31-50

Vrijednosti u tabeli se odnose na sumu osnovnih i sporednih sastojaka Udio silikatne praine ogranien je na 10% U portland kompozitnim cementima, pucolanskim cementima i kompozitnim cementima osnovni sastojci, izuzev klinkera portland cementa, moraju se obiljeavati oznakom za cement.

Tabela 2. Sastav 27 obinih cemenata prema BAS EN 197-1

13

(%)1)

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Mineralni dodaci koji ulaze u osnovni sastav cemenata prikazanih u tabeli 2. su: portland cementni klinker (K) zgura ili granulisana ljaka visokih pei (S) nastaje brzim hlaenjem rastopljene troske nastale u proizvodnji sirovog eljeza. Kada se sitno samelje od nje se dobije latentno hidraulini materijal, kojem za hidraulino stvrdnjavanje treba stimulator. pucolani (P,Q) su prirodne stijene koje sadre reaktivni slicijev dioksid. Dodavanjem vode dolazi do reakcije pucolana s kalcijevim hidroksidom, pri emu se stvaraju kalcijum silikatne i kalcijum aluminatne komponente koje dovode do ovravanja. prirodni pucolani (P) su uglavnom stijene vulkanskog porijekla ili sedimentne stijene, kao npr. tuf. prirodni pucolan, tretiran na visokoj temepraturi (Q) su aktivirane stijene vulkanskog porijekla, ilovaa, krilja ili druge sedimentne stijene. letei pepeo (V,W) se dobija elektrostatikim ili mehanikim odvajanjem estica praine iz dima termoelektrane. Uglavnom je prisutan u okruglasto staklenastom obliku. letei pepeo s visokim sadrajem silicijske kiseline (V) uglavnom se sastoji od reaktivnog silicijevog dioksida i aluminijskog oksida i ima svojstva pucolana. letei pepeo s visokoim sadrajem vapnenca (W) se sastoji od reaktivnog kalcijevog oksida, reaktivnog silicijevog oksida i aluminijevog oksida i ima latentno hidraulina svojstva i/ili svojstva pucolana. sagorjeli kriljac (T), a naroito sagorjeli uljani kriljac se dobija u specijalnim peima peenjem na temperaturi od oko 800OC. Usljed sastava prirodnog materijala i proizvodnog procesa, sagoreli kriljac sadri klinker minerale i vei dio pucolanski reaktivnih oksida. Sagoreli kriljac pokazuje hidraulina svojstva, kao i pucolanska svojstva. vapnenac (L,LL) ili krenjak se koristi kao osnovni sastojak za cement i da bi se koristio u koliini veoj od 5%, treba da ima sadraj CaCO3 vei od 75% M (masenih) i neznatan sadraj gline i organskih materijala. silikatna praina (D) ili silikatna a nastaje u elektolunim peima prilikom pravljenja legure silicija i ferosilicija. Sastoji se od veoma malih kugliastih

14

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


estica s amorfnim silicijevim oksidom od najmanje 85% i ima svojstva pucolana. sporedne komponente (punila) su prirodni ili vjetaki odabrani neorganski minerali koji poslije adekvatne primjene poboljavaju fizike osobine cementa. Mogu biti inertni ili da posjeduju male hidrauline, latentne hidrauline ili pucolanske osobine. U specijalne vrste cementa spadaju: bijeli portland cement aluminatni cement sulfatno otporni cement cement niske toplotne hidratacije Cementi su podijeljeni u tri klase (32.5, 42.5 i 52.5) po vrstoi na osnovu vrstoe pri pritisku standardnog maltera poslije 28 dana. Vrijednosti predstavljaju minimalne propisane vrstoe pri pritisku od 32.5/42.5/52.5 N/mm. Cementi sa visokom ranom vrstoom pri pritisku imaju dodatnu oznaku R, dok cementi sa normalnom poetnom vrstoom imaju dodatnu oznaku N. isti portland cementi imaju veu poetnu vrstou u odnosu na portland cemente sa dodacima. Meutim, pri veim starostima od 28 dana portland cementi sa dodacima nadmauju vrstoe istih portland cementa. Zbog toga cementi sa dodacima imaju iste klase kao i isti portland cementi (slika 9.).

Slika 9. Porast vrstoe cemenata u funkciji vremena

Boja cementa ovisi od upotrebljenih sirovina, od metode proizvodnje i od finoe mliva. Sitno samljeveni cementi su obino svjetliji od krupno samljevenih cemenata. Meutim, boja ne otkriva oekivana svojstva cementa.

15

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


1.3.1. Hidratacija cementa
Mijeanjem portland cementa sa vodom dobija se plastino tijesto (cementna pasta) koja uslijed kompleksnog fiziko hemijskog procesa (hidratacije) mijenja agregatno stanje i prelazi u vrstu supstancu. U prvoj etapi hidratacije ( 5 do 10 h od momenta mijeanja vode i cementa) zapaa se pojava vezivanja paste, a nakon toga dolazi do pojave ovravanja, tj. prelazak cementne paste u cementni kamen. Vrijeme vezivanja cementa je vremenski period od momenta mjeanja cementa i vode do trenutka kada cementna pasta izgubi svoju plastinost, i ono se zavrava relativno brzo za razliku od ovravanja koje traje od nekoliko mjeseci do nekoliko godina. Meutim proces ovravanja nije ravnomjeran, jer je u poetku vrlo intezivan, dok se docnije sve vie i vie usporava i asimptotski tei odreenoj graninoj vrijednosti. Hidrataciju cementa moemo razmatrati kao hemijski proces i kao prostorni (volumenski) proces. U oba sluaja prisustvo vode ima kljuni znaaj, jer bez nje hidratacija nije mogua. Hidratacija kao hemijski proces. Mijeanje vode i cementa moemo objasniti preko hemijskih formula: 2C3S + 6H = C3S2H3 + 3CH + q1 2C2S + 4H = C3S2H3 + CH + q2 C3A + 6H = C3AH6 + q3 C3A + gips + voda = etringit + q4 C4AF + 2CH + 10H = C3FH6 + q5 gdje su H voda (H2O), a CH kalcijumhidroksid (CaOH2O) i q osloboena toplota. Iz formula se jasno vidi da su produkti hidratacije minerala C3S i C2S hidrosilikat kalcijuma (tobermoritov gel) i kalcijumhidroksid, dok su produkti hidratacije minerala C3A trikalcijumaluminat hidrat, odnosno minerala C4AF trikalcijumferit hidrat. Obzirom da je u portland cmentu uvjek prisutna izvesna koliina gipsa, kao reakcija izmeu celita (C3A), gipsa i vode dobija se mineralna supsanca etringit. Etringit se odlikuje velikom zapreminskom ekspanzijom, a njeni kristali se razvijaju veoma brzo i obavijaju zrna cementa (slika 10.) stvarajui ljuske i na taj nain oteavaju pristup vodi do cementa, to dovodi do usporenja hidratacije. Da nema gipsa, odnosno kasnije tih ljuski, hidratacija cementa bi se odvijala gotovo trenutno.

16

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 10. Kristalizacija etringita

Zapreminsko poveanje etringita u mjeavini cement voda nije od znaaja ako se vri u okviru fluidne cementne paste. Meutim, ovo ekspanzivno dejstvo je opasno ako se vri u ovrslom cementnom kamenu, naroito ako je cementni kamen izloen sulfatnoj agresiji. Poveanje zapremine etringita je 4 do 6 puta u odnosu na zapreminu supstance od koje je dobijen. Ovo poveenje dovodi do stvaranja unutranjih napona koji izazivaju razaranje sulfane korozije (slika 11.). Samim tim, cementi treba da imaju to manje minerala celita (C3A).

Slika 11. Sulfatna korozija cementnog kamena

Mineral C3S (alit) bre hidratizira, oslobaa vee koliine toplote, a i nosioc je ranijih vrstoa. Mineral C2S (belit) sporije hidratizira i ima manji prirast vrstoe, meutim tokom vremena vrstoa belita se izjednaava po vrstoma sa produktima

17

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


alita (slika 12.). Celit (C3A) se takoe odlikuje visokom toplotom hidratacije, kao i veoma brzim priratajem ove toplote.

Slika 12. Doprinosi klinker minerala vrstoi cementnog kamena

Hidratacija kao volumenski proces. Cementna pasta je u sutini jedan disperzan sistem suspenzija, gdje voda prestavlja disperzionu sredinu, a zrna cementa su disperziona faza (djelimino se rastvaraju, samo po povrini). Hemijska reakcija na relaciji voda celit (C3A) ima za rezultat da se na povrinama cementa, a takoe i u vodi koja ih okruuje, stvaraju tanki igliasti kristali koji e se tokom vremena neprekidno poveavati. Na taj nain se ostvaruju prostorne veze, tj. dolazi do vezivanja cementa. Nakon 8 do 10 sati cijeli volumen mjeavine cement voda bie ispunjen skeletom igliastih kristala, pri emu dolazi do postepenog smanjivanja zrna cementa (slika 10.). Taj kristalni skelet dobijen na bazi klinker minerala C3A naziva se aluminatna struktura. Definitivno formiranje aluminatne strukture uzima se kao zavretak procesa vezivanja i poetak ovravanja cementa. U hemijskoj reakciji na relaciji voda alit i belit (C3S i C2S) sitni kompaktni kristali ispunjavaju praznine izmeu igliastih kristala aluminatne strukture, u poetku manje intezivno, vremenom se uveava, i postaju stvarni nosioci vrstoe cementnog kamena. Nakon 24 sata silikatna struktura poinje da potiskuje prekriva aluminatnu strukturu, tako da nakon 28 dana u cementnom kamenu dominira silikatna struktura. Proces hidratacije moemo podijeliti u tri faze prikazane na slici 13.

18

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 13. ematski prikaz hidratacije cementa

Na slici 13a. i slici 13b. prikazana je poetna faza, tj. faza vezivanja (etapa formiranja aluminatne strukture). Slika 13c. prikazuje postepeno ovravanje cementne paste, tj etapu istiskivanja aluminatne strukture i nadvladavanja silikatne strukture (druga faza). Trea faza prikazana je na slici 13d. i prestavlja stabilizaciju silikatne strukture, tj. kada se dostignuta vrstoa cementnog kamena tokom vremena bitnije ne mijenja. Faktori koji utiu na brzinu hidratacije, odnosno odreuju oblik krivulje hidratacije su: vrsta cementa (finoa mliva i hemijski sastav); vodocementni faktor; temperatura pri kojoj se odvija reakcija; prisutnost mineralnih i hemijskih dodataka (letei pepeo, zgura ili ubrzivai, plastifikatori, superplastifikatori i dr.).

1.4. Voda
Voda predstavlja neophodnu komponentu svake betonske mjeavine, poto je samo uz njeno prisustvo mogue odvijanje procesa hidratacije cementa. Takoe, voda u svjeem betonu je znaajna kao komponenta putem koje se ostvaruje potreban viskozitet betonske smjee, tj. omoguuje ugradljivost i obradljivost betonske smjee. Sa te take gledita dolazimo do zakljuka da je voda u svjeem betonu znaajna kako sa kvalitativne tako i sa kvanitativne strane.

19

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Voda za spravljanje kompozita tipa PMB ne smije da sadri sastojke koji mogu nepovoljno da utiu kako na proces hidratacije cementa, tako i na odvijanje reakcije sinteze upotrebljenog polimernog dodatka, ali ni takve sastojke koji e da utiu na koroziju armature. Sastojci o kojima je rije mogu da budu rastvoreni u vodi, a mogu biti i u vidu vrstih primesa tj. u obliku suspendovanih mehanikih neistoa (muljevite, glinene estice, estice drveta, uglja i drugo). Obina voda za pie praktino uvjek zadovoljava navedene uslove, pa ona moe da se upotrebi za spravljanje betona i bez posebnog dokazivanja podobnosti. Meutim, u svim ostalim sluajevima mora se obezbjediti dokaz o kvalitetu vode za beton. Uslove koje voda mora da ispunjava su dati prema standardu BAS EN 1008.

1.5. Aditivi
Aditivi za beton su supstance koje svojim fizikim, hemijskim ili kombinovanim djelovanjem utiu na odreena svojstva svjeeg i/ili ovrslog betona. Najee koriteni aditivi su: plastifikatori, superplastifikatori, aeranti, aksceleratori (ubrzivai vezivanja i/ili ovravanja), retarderi (usporivai vezivanja), zaptivai, antifrizi (dodaci za betoniranje na niskim temperaturama)... Aditivi mogu biti u tenom ili prakastom stanju, a njihovo doziranje je obino oko 5% mase cementa, i dodaju se mahom prilikom spravljanja betonske mjeavine. Ove supstance se mogu podijeliti na: plastifikatori su dodaci koji poboljavaju ugradljivost i obradljivost betonskih smjea, pa se moe rei da oni predstavljaju regulatore reolokih svojstava svjeeg betona. Upotrebom plastifikatora smanjuje se koliina vode u svjeem stanju za 10 do 15%. superplastifikatori omoguavaju jo znaajnije smanjenje koliine vode u svjeem betonu, a da se pri tome ne ugroava njegova ugradljivost i obradljivost. Smanjenje vode moe da iznosi i preko 30%. aeranti (uvlaivai vazduha) su aditivi putem kojih se u strukturi betona formiraju mjehurii (globule) vazduha reda veliine 0.01-9.3 mm. Ovi mjehurii su ravnomjerno rasporeeni unutar mase betona, i takva struktura uslovljava poveanje otpornosti na dejstvo mraza. zaptivai, isto kao i aeranti, mogu se smatrati za aditive regulatore strukture

betona. Nakon njihove reakcije sa klinker mineralima dobijaju se produkti koji zaptivaju kapilarne pore u cementnom kamenu. Na taj nain poveava se stepen vodonepropustljivosti ovrslog betona.

20

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


aksceleratori su najee jedinjenja hlorida, pri emu je najpoznatiji i najee

upotrebljavan akcelerator kalcijum hlorid. On ne utie bitno na vezivanje cementa, ali u znaajnoj mjeri ubrzava proces ovravanja. brzo retarderi djeluju na taj nain to oko zrna cementa stvaraju opne koje sprevaju odvijanje hemijskih procesa na relaciji cement-voda. Najpoznatiji i

najrasprostranjeniji retarder u upotrebi je sadra. inhibitori korozije se koriste kako bi umanjili koroziju elika (armature) u

betonu. vrska je hemijski aditiv koji se uglavnom koristi prilikom vezivanja novog antifrizi su sredstva protiv smrzavanja svjeeg betona. Djeluju tako to

betona za stari. sniavaju taku smrzavanja vode. Njihovom upotrebom omoguava se izvoenje betoniranja i na temperaturama niim od 0C. aditivi za irenje povjeavaju volumen svjeeg betona prije vezivanja. Slui za polijevanje i popunjavanje fuga izmeu gotovih dijelova, popunjavanje proreza u graevinskim elementima i za oblaganje graevinskih elemenata. stabilizatori su hemijski dodaci koji reduciraju sklonost betona ka krvarenju. reduktori sedimentacije su sredstva koja spreavaju sedimentaciju sastojaka Kombinovanje polimera i drugih aditiva u betonu zahtjeva opreznost, poto moe biti kontraproduktivno, i da, s obzirom na hemijske reakcije na relaciji polimer aditiv, dovede do nepovoljnih rezultata. Proizvoai aditiva (polimera) u svojim katalozima i prospektima daju informacije o eventualnoj nekompitabilnosti koritenja vie aditiva u betonskoj mjeavini.

Primjenjuju se za podvodne betone kao i za lake betone meke konzistencije. svjeeg betona. Primjenjuju se kod samozbijajueg betona.

1.6. Struktura betona


Makrostruktura betona. Na nivou makrostrukture betona izdvajamo dva elementa : agregat i cementni kamen. S obzirom na to, moemo rei da je struktura betona nehomogena, a po svom tipu konglomeratina. U masi ovrslog betona mogue je jasno izdvojiti i kvantifikovati pojedine makrostrukturne elemente polazei od jednaine zapremina koja glasi:

Va,a + Va,cp + Vp = 1

21

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


gdje su Va,a apsolutna zapremina agregata, Va,cp apsolutna zapremina zrnaca cementa i Vp zapremina zaostalih pora vazduha. Makrostruktura se moe izraziti u vidu odnosa agregata i cementnog kamena u betonu (slika 14.)

Slika 14. Tipovi makrostrukture betona

Tip I: zrna agregata su na znatnom meusobnom rastojanju, meudejstvo izmeu zrna praktino ne postoji; oni utiu samo na cementni kamen koji je neposredno okolo; odluujui uticaj na beton ima svojstvo cementa. Tip II: cementnog kamena je manje; ispunjava prostor izmeu zrna ali ga ima u tankom sloju na mjestu kontakta dva zrna; ovaj sloj iznosi obino 1-3 prenika zrna cementa (0.03 do 0.06 mm); zone dejstva agregata se preklapaju i javljaju se dopunski efekti trenja; veina osobina betona zavisi i od agregata i cementa. Tip III: postoji manjak cementnog kamena; on samo u tankom sloju obavija zrna agregata dok meuprostor ispunjava samo mjestimino; odluujui uticaj na svojstva betona imaju svojstva agregata. Konstrukcioni betoni najee imaju strukture bliske tipu II. U betonu visokih fiziko mehanikih karakteristika treba da, uz optimalan stepen upakovanosti zrna agregata, cementni kamen ne samo obavija zrna, ve i ispunjava praznine izmeu njih. Za dobijanj gustog betona (tip II), bitan je granulometrijski sastav agregata, kao i karakteristike samog agregata (dovoljna vrstoa i kompaktnost). Mikrostruktura betona. Mikrostruktura podrazumjeva definisanje unutranje strukture svakog od ovih elemenata njihove poroznosti, kao i analizu grae kontaktnog sloja na granici ovih elemenata.

22

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Ukoliko pretpostavimo da se primjenjuje dovoljno kompaktan agregat i da je ugraivanje betona izvreno korektno i efikasno, najvei udio u ukupnoj poroznosti betona imae pore u cementnom kamenu. Te pore moemo podijeliti na (slika 15.): gelske pore u koje, pored osnovnih, spadaju i kontrakcione pore; kapilarne pore; zaostali vazduh; uvueni vazduh. Gelske pore su posljedica hidratacije cementa i predstavljaju strukturnu komponentu cementnog kamena koje se ne moe izbjei. Dimenzije gelskih pora su reda veliine 1 do 310-6 mm (od 1 do 3 nm) i ispunjene su vodom. Ova voda naziva se gelska voda i uvjek se javlja u porama cementnog gela. Koliina ovih pora, za hidratisani dio cementnog kamena, praktino je konstantna za sve cemente i na njihovu koliinu se ne moe uticati. Kontrakcione gelske pore nastaju uslijed skupljanja cementnog kamena i iste su veliine kao i gelske pore, takoe su ispunjene vodom i uvjek su prisutne u cementnom kamenu. Ukupna zapremina kontrakcionih i gelskih pora iznosi oko 28% od zapremine cementnog kamena. Gelske pore nemaju uticaja na vrstoe i propustljivost, ali zato utiu na skupljanje i teenje (puzanje) betona. Kapilarne pore su pore nastale na mjestima koja nisu ispunili produkti hidratacije, a njihova koliina zavisi od koliine vode upotrebljene za izradu betona. Pri vodocementnim faktorima veim od 0.40, dio vode nee uestvovati ni u hemijskim reakcijama ni u stvaranju pora u gelu, ve e predstavjati viak, koji e u cementnom kamenu (nakon isparenja jednog dijela) obrazovati kapilarne pore prenika manjih od 10-3 mm. Ove pore su povezane u mreu koje se proteu kroz cijelu strukturu cementnog kamena. Predstavljaju slabo mjesto u strukturi cementnog kamena, jer veina svojstava cementnog kamena zavisi od kapilarne poroznosti. Zahvaeni vazduh su pore koje nastaju tokom mijeanja i ugradnje svjeeg betona. Razlikuju se od ostalih vrsta pora po veliina koja je oko 1 mm i nepravilnom obliku. Smatra se da dobro zbijen beton ima oko 2% zahvaenog vazduha. Uvueni vazduh (obino od 3 do 5% od zapremine betona) se namjerno stvara u betonu pomou dodataka (aeranata). Na taj nain se u strukturi betona formiraju mjehurii vazduha, ravnomjerno rasporeeni u masi cementnog kamena na

23

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


meusobnom rastojanju od 0.1 do 0.2 nm. To su zatvorene pore specifinog oblika sa tipinim prenicima od 70 do 1000 m, koje su znatno vee od kapilarnih pora. Obavijene su membranom, pa na taj nain prekidaju kapilarne pore, te spreavaju direktan prijenos fluida i susptanci.

Slika 15. Podjela i veliina pora

Ukupna poroznost betona u jednici zapremine iznosi:

Puk.b = Pgel.b + Pk.b + p.b


gdje su Pgel.b gelska poroznost betona, Pk.b kapilarna poroznost betona i p.b zaostala poroznost koja obuhvata zahvaeni i uvueni vazduh. ematski se moe prikazati na slici 16.

Slika 16. ematska struktura cementnog kamena

24

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Kontaktni sloj izmeu cementne paste i zrna agregata, irine oko 0.03 do 0.06 mm ima bitno razliitu strukturu od strukture prosjenog sastava cementnog kamena. Vee je poroznosti, pa samim tim i drugaijeg mineralnog sastava. Ovo uslovljava veu vodopropustljivost u odnosu na cementni kamen i agregat. Zbog toga je to najslabiji dio strukture betona, kroz koji najveim dijelom prolazi voda i druge supstance kada penetriraju u beton, i zato se naziva i tranzitnom zonom. To je podruije kojim prolaze pukotine pri drobljenju betona (slika 17.). U praksi treba obratiti panju da agregat bude ist s obzirom da zaprljan agregat bitno utie na vrstou veze cementnog kamena i agregata, a time i na smanjenje vrstoe betona i poveanje vodopropusnosti.

Slika 17. Mikrostruktura betona nakon 28 dana (A agregat, C cementni kamen, K kontaktni sloj)

25

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


2. POLIMERI
2.1. Uvod
Monomer (mono jedan, meros dio) je mala, prosta molekula koja se moe hemijski vezivati sa drugim molekulama, obrazujui pri tom dugu lananu strukturu (prisutno najmanje 1000 atoma) sa visokom molekularnom masom, koje premauju 100000. Ta struktura je poznata kao polimer (pol mnogo, meros dio). Hemijski proces povezivanja molekula monomera naziva se polimerizacija, pa vai nM Mn. Ako se u procesu, pak koristi vie od jedne vrste monomera, proces se naziva kopolimerizacija, a rezultantni materijal kopolimer. Moemo govoriti o dvije osnovne vrste reakcija polimerizacije: o adicionoj i kondenzacionoj polimerizaciji. Adiciona polimerizacija podrazumjeva istu adiciju istih ili razliitih monomera, pa se dobijaju polimeri sa strukturnim formulama A+A+AA-A-A ili A+B+A+B+A-B-A-B... U prvom sluaju radi se o polimeru homolognog tipa, dok se u drugom sluaju radi o kopolimeru. Dobijeni polimeri, kao to se vidi iz primjera, imaju iste elemente kao i polazni monomeri, ali polimeri se po svojstvima bitno razlikuju od polaznih monomera. Adiciona polimerizacija se moze inicirati povienom temperaturom, poveanim pritiskom ili koritenjem odreenih katalizatora. Kondenzaciona polimerizacija predstavlja reakciju polimerizacije izmeu dva monomera pri kojoj se dobija polimer koji se po hemijskom sastavu razlikuje od sastava ishodnih monomera. Osim polimera kao rezultat reakcije dobijaju se i odreeni niskomolekularni nusprodukti kao to su voda, hlorvodonik i neka druga jedinjenja. A + B AB + nusprodukti.

2.2. Struktura, vrste i svojstva polimera


Kod polimera se kao estice izgraivai javljaju makromolekuli. Oni mogu u prostoru biti razliito rasporeeni i povezani, i s obzirom na njihov raspored razlikujemo amorfne polimere i kristaline polimere. Amorfni polimeri imaju nesreenu strukturu, tj. nema geometrijskih pravilnosti u rasporedu molekulskih lanaca. Kod kristalinih polimera postoji odreeni stupanj sreenosti molekulskih lanaca u prostoru. Meutim, veina polimera ima ili amorfnu strukturu ili djelimino kristalinu strukturu. Polimeri ove druge vrste se nazivaju semikristalini, a imaju naizmjenino amorfnu, odnosno kristalinu strukturu molekulskih lanaca. Djelovanjem vanjskih sila na polimer moe doi do orijentacije makromolekulskih lanaca u smjeru djelovanja vanjske sile pa nastaje orijentirani polimer (slika 18.).

26

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 18. Molekulska struktura polimera

Kao to je ve reeno, kod polimera se kao estice izgraivai javljaju makromolekuli koji po obliku mogu da budu linearni, razgranati i mreasti (slika 19.).

Slika 19. Tipovi makromolekule

Polimeri koji se sastoje od linearnih makromolekula, kao i od razgranatih ije grane nisu povezane susjednim makromolekulima, nazivaju se linearni polimeri. Ovu vrstu polimera karakteriu slabe sile meudejstva izmeu pojedinih makromolekula, a to se odraava na niz njihovih svojstava. Ukoliko se, pak, radi o polimerima sa mreastim (umreenim) makromolekulima, odnosno o polimerima kod kojih su linijski elementi meusobno spojeni poprenim vezama, takvi polimeri se nazivaju prostorni odnosno umreeni polimeri. Za ove polimere karakteristino je postojanje jedinstvenog

27

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


prostornog skeleta, pa se oni tee deformiu i stoga u veoj mjeri nego linearni polimeri zadovoljavaju definiciju vrstog tijela. Prema fizikim svojstvima polimeri se dijele na elastomere, vlakna i plastine mase. Meu makromolekulama elastomera vladaju male intermolekularne privlane sile. Radi toga imaju mali modul elastinosti i to 1 - 10 MPa. Na sobnoj temperaturi mogu se elastino istegnuti najmanje do dvostruke poetne duine. Kod vlakana, meu molekulama vladaju jake intermolekularne privlane sile, jer postoji visoki stupanj usmjerene prostorne orijentacije molekula i visok stupanj kristaline strukture. Modul elastinosti vlakana iznosi 103 - 104 MPa. Veina mehanikih svojstava neovisna je o temperaturi, unutar intervala od -50C do 150C. Plastine mase imaju djelimino kristalinu strukturu, a intermolekularne sile su srednje veliine. Po svojstvima zauzimaju mjesto izmeu vlakana i elastomera. Prema nainu prerade, polimeri se dijele na termoplastine i termostabilne. Termoplastini polimeri pri zagrijavanju omekaju, tako da se mogu preraivati i oblikovati, a nakon hlaenja ponovo ovrsnu. Postupak zagrijavanja i hlaenja moe se ponoviti vie puta. Meutim, ukoliko se prekorai odreena temperatura, dolazi do nepoeljnih hemijskih reakcija, a time i znatne promjene svojstava polimera. Termoplastini polimeri imaju malu toplotnu postojanost i malu tvrdou, a neki od njih relativno malu otpornost na djelovanje hemikalija, posebno kiselina. Termoplastini polimeri imaju linearnu strukturu makromolekule. Najpoznatiji polimeri ove vrste su: polietilen je tvrd ronat materijal bijele boje koji se dobija polimerizacijom etilena. Proizvodi se u vidu granula veliine 3-5 mm, ili u vidu bijelog praha. To je jedan od najlakih polimera poto njegova specifina masa varira u granicama od 920 do 970 kg/m3. vrstoa polietilena pri zatezanju kree se od 12 do 32 MPa, dok mu je modul elastinosti izuzetno mali i iznosi 150 800 MPa. polivinilhlorid je bijeli ili ukasti prah bez mirisa i okusa. Moe da se koristi do temperature od oko 60oC. Njegova specifina masa iznosi oko 1400 kg/m3, dok mu je vrstoa pri zatezanju 50 60 Mpa, a vrstoa pri savijanju 80 120 MPa. Veoma je otporan prema djelovanju kiselina, baza, benzina i sl. polistirol predstavlja produkt polimerizacije stirola. Ovaj polimer je na normalnim temperaturama tvrd prozraan materijal nalik na staklo. Njegova specifina masa se kree oko 1050 kg/m3, dok su mu vrstoe pri zatezanju od 35 60 MPa, a pri pritisku 80 110 MPa. Polistirol je vodonepropustan i otporan na djelovanje mnogih hemijskih agensa.

28

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


polivinilacetat je polimer sa vrlo niskom teperaturom prelaska u staklasto stanje, pa je on ve na temperaturama veim od 28oC podloan deformacijama. poliizobutilen, polimetilmetakrilat i dr. Termostabilni polimeri nakon zagrijavanja i hlaenja nepovratno ovrsnu u netaljiv i netopiv polimer. Ova svojstva nastaju kao posljedica hemijskih reakcija umreenja koje nastaje kod zagrijavanja. Imaju veu vrstou, tvrdou i bolju toplotnu postojanost nego termoplastini polimeri, a otporni su prema hemikalijama. Termostabilni polimeri imaju umreenu strukturu makromolekule. Najpoznatiji termostabilni polimeri su: epoksidi su polimeri koji u okviru svoje strukturne formule sadre epoksidnu grupu. Epoksidi u ovrslom stanju (nakon primjene ovrivaa) karakteriu visoke vrstoe i velika hemijska otpornost. vrstoe pri zatezanju su 40 80 MPa, vrstoe pri pritisku su 70 100 MPa a vrstoe pri savijanju 60 130 MPa. Specifina masa epoksida je oko 1200 kg/m3. Odlikuju se srazmerno malom ilavou. fenolformaldehidi se dobijaju polimerizacijom fenola i izvjesnih aldehida. Na normalnim temperaturama su tvrde i krute supstance svijetlo ili tamno mrke boje sa specifinim masama 1200 1300 kg/m3. poliestri imaju iroku primjenu u graevinarstvu zbog svoje niske cijene i rasprostranjenosti. Imaju specifinu masu 1100 1400 kg/m3, a vrsoa pri zatezanju se kree od 30 - 70 MPa, dok vrstoa pri pritisku iznosi 90 240 MPa. Poliestri su otporni na djelovanje velikog broja hemijskih agensa, kao i na dejstvo okidacionih sredstava i vlanog hlora, koji inae razaraju epokside. poliuretani se u graevinarstvu najvie koriste u obliku termoizolacionih materijala. Variranjem osnovnih komponenti mogu se dobiti meki ili tvri poliuretani sa zapreminskim masama od 30 do 500 kg/m3. silikoni i dr. Kauuk predstavlja vrlo vaan tip polimera. Postoji prirodni kauuk koji se dobija iz soka (lateksa) kauukovog drveta i vjetaki koji se dobija sintetiim putem tj. polimerizacijom monomera izoprena, butadiena, hloroprena i drugih i spada u grupu elstomera. Sintetiki kauuk je otporniji od prirodnog kauuka na dejstvo svjetlosti, kisika, kiselina i ulja. Pri dovoljno visokim temperaturama kauuk postaje plastian, mek i ljepljiv. Kauuk se ne potinjava hukovom zakonu i prisutan je veoma veliki stepen deformabilnosti, a zapremisnki modul elastinosti je visok u poreenju sa drugim sintetikim materijalima.

29

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Jedna makromolekula moe biti izgraena od jedne ili vie vrsta monomera. Dakle, polimeri se mogu podijeliti na dvije osnovne grupe (slika 20.): homopolimeri koji su izgraeni samo od jedne vrste monomera. Tipian predstavnik ove grupe je polietilen; kopolimeri koji su izgraeni od dvije ili vie vrsta monomera. Tipian

predstavnik ove grupe je polivinilhlorid.

Slika 20. Makromolekuli homolognog (a) i kopolimernog(b) tipa

Polimeri mogu postojati samo u kristalinom i tekuem stanju. Polimer ne moe postojati u plinovitom stanju, jer je taka kljuanja uvijek via od temperature na kojoj se polimer razgrauje. Fiziko stanje polimera karakterie deformacija koja nastaje na optem ispitnom tijelu. Deformacijska stanja su: staklasto, viskoelastino ili gumasto i viskofluidno. Ta stanja ovise o temperaturi polimera, to se moe prikazati na termomehanikoj krivulji (slika 21.).

Slika 21. Tipina termomehanika krivulja linearnog amorfnog polimera

Pri niskim temepraturama manjim od vrijednosti Tg, polimeri se nalaze u vrstom tj. staklastom stanju. Kada su temperature vee od vrijednosti Tg, polimeri

30

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


prelaze u tzv. visokoelastino stanje koje se zadrava sve do temperature Tf, a kada se premae i ove temperature polimeri prelaze u visokofulidno stanje koje vodi ka lomu. Taka Tg naziva se staklite, a Tf se naziva tecite. Oblik termomehanike krivulje ovisi o vrsti makromolekula, prosjenoj molekulskoj masi, polarnosti makromolekula, nadmolekulskoj strukturi itd. Oblikovanje proizvoda od polimernog materijala najee se vri u viskofluidnom stanju. To se vri u relativno uskom temperaturnom podruiju da ne doe do nepoeljnih promjena u strukturi makromolekule. Svojstva polimera moemo podijeliti na dobra i loa. U dobra svojstva spadaju: mala gustoa, lako oblikovanje, otpornost prema atmosferilijama i hemikalijama, otpornost prema koroziji, izolatori su toplote i elektriciteta, lako se boje i imaju sposobnost priguenja zvuka. U loa svojstva spadaju: mala vrstoa, dimenzionalna nestabilnost, mala toplotna otpornost i laka zapaljivost kao i sklonost starenju i razgradnji. Svojstva polimera se mogu modifikovati dodacima.

2.3. Polimeri koji se primjenjuju za modifikaciju cementnih betona


Malteri i betoni modifikovani polimerima dobijaju se primjenom polimera ili monomera u vidu disperzija, emulzija, prakastih formulacija ili pravih tenosti koje se mogu mijeati sa uobiajenim komponentama cementnih kompozicija. Kao modifikatori u ovakvim sluajevima javljaju se polimeri i monomeri prikazani na emi na slici 22.

POLIMERI I MONOMERI MODIFIKATORI CEMENTA


POLIMERNI LATEKSI PRAKASTE EMULZIJE VODORASTVORLJIVI POLIMERI TENE SMOLE MONOMERI

elastomerni lateksi

termoplastin i lateksi

bitumenski lateksi

termoreaktivni lateksi

mjeavine lateksa

Slika 22. Polimeri i monomeri koji se primjenjuju za modifikiaciju cementnih betona i maltera

Od svih navedenih dodaka cementnim kompozitima, najiru primjenu danas imaju polimerni lateksi (Lateks vodena disperzija odreenog polimera). Iz ekonomskih razloga, ali i zbog tehniko tehnolokih karakteristika najiru primjenu imaju materijali koji su na emi na slici 23. ispisani tamnije (bold).

31

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


LATEKSI NA BAZI PRIRODNOG KAUUKA

butadienstirolni kauuk (BSK)

ELASTOMERNI LATEKSI
LATEKSI NA BAZI SINTETIKIH KAUUKA polihloroprenski kauuk (PHPK) akrilonitrilbutadienski kauuk (ANBDK)

POLIAKRILNI ESTAR (PAE)

POLIETILENVINILACEAT (PEVA)

POLIMERNI LATEKSI MODIFIKATORI CEMENTA

POLIVINILDEHLORID - VINILHLORID(PVDH)

TERMOPLASTINI LATEKSI
POLIVINILACETAT (PVA)

POLIVINILPROPIONAT (PVP)

POLIPROPILEN (PP)

TERMOREAKTIVNI LATEKSI

EPOKSIDNI LATEKSI

BITUMEN

BITUMENSKI LATEKSI

BITUMEN MODIFIKOVAN KAUUKOM

MJEOVITI LATEKSI

PARAFIN

Slika 23. Polimerni lateksi modifikatori cementnih kompozicija

Polimeri i monomeri (modifikatori cementa) najee predstavljaju gotove fabrike proizvedene materijale sa odreenim komercijalnim nazivima. Ovi materijali, zavisno od tipa, mogu biti jednokomponentni ili viekomponentni (najee dvokomponentni) i pri njihovoj primjeni treba se obavezno pridravati uputstava proizvoaa. Neki od ovih materijala esto se isporuuju posebno prilagoeni praktinoj primjeni, to podrazumijeva mijeanje osnovne supstance sa nekim dodatkom putem kog se utie na dobijanje odreenih tehniko tehnolokih karakteristika, kako same osnovne supstance, tako i cementne kompozicije u okviru koje se ona primjenjuje. Na primjer, pojedine vrste polimera lateksa esto se isporuuju sa dodatkom odgovarajueg sredstva za onemuguavanjem stvaranja pjene, jer prilikom mjeanja kompozicija sa lateksnim dodacima esto se ispoljava znaajno pjenuanje mjeavina, to osjetno

32

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


dovodi do pada mehanikih karakteristika kompozita. Na taj nain se formiraju sloena matrina faza reetkaste strukture znaajnih mehanikih svojstava i izuzetno vrsto povezuje zrna agregata, odnosno tzv. estice ispune betona. Uee polimera u kompozitu tipa PMB najee se izraava u vidu polimercementnog faktora (odnosa). Polimercementni faktor u sutini predstavlja odnos istog polimera (kod polimernih lateksa tipa vodenih dsperzija ne uzima se u obzir koliina vode u datoj disperziji koja iznosi 40 do 80%) i cementa. 2.4. Polimerne formulacije Kao to se vidi na slici 22. polimere moemo podijeliti na polimerne latekse, prakaste emulzije, polimere rastvorljive u vodi, tene smole i monomere. - Polimerni lateksi. U sluaju polimernih lateksa naje se radi o sistemima tipa vodenih disperzija koje u svom sastavu sadre dispregovane estice prenika 0.05 5m. Ove estice mogu da budu polimerne ili kopolimerne strukture, to znai da mogu da nastanu kao rezutat hemijske sinteze jednog ili vieg broja monomera. Sastav polimernih lateksa varira u zavisnosti od konkretnog tipa polimera i obino sadri od 30 do 50% suhe materije. U okviru ovog procenta suhe materije sadrani su i emulgatori i stabilizatori, a u nekim sluajevima i antipjenuavci i druge konstituente bitne za obezbeivanje zahjevanih karakteristika konkretne formulacije. Ovakav sastav lateksnih sistema (koji su najee na bazi elastomernih i termoplastinih polimera) uslovljavaju da se njihovim suenjem na zraku formiraju odgovarajui suhi filmovi koji predstavljaju konane produkte hemijske sinteze. Karakteristina svojstva nekih polimernih lateksa (oni boldovani na slici 23.) dati su u tabeli 3. Na slici 24. prikazani su polimerni lateksi, BSK lijevo i PEVA desno, pod mikroskopom (prenik estica od 0.05 do 5m).

Slika 24. Polimerni lateksi pod mikroskopom

33

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


spoljni izgled (boja) veliina estica (A) kol. suhe materije (%) 46.5-49.5 50 44.5-45.5 52.8 47.0-51.0 42.5 spec. masa na 20oC (kg/m3) viskozitet na povr. napon 20oC (Pas) (N/mm2)

tip polimera

pH

BSK PHPK PAE PEVA PVDH PVA

mljeno bijela mljeno bijela mljeno bijela mljeno bijela mljeno bijela mljeno bijela

2000 1200 5000 7000 1700 5000

1010 1100 1054 1050 1230 1090

10.0-11.0 0.010-0.012 9.0 8.6-10.2 6.0 3.0-7.0 4.3 0.016 0.029 1.350

0.032 0.035 0.045 0.075

0.006-0.010 0.038-0.042 2.370 0.0445

Tabela 3. Karakteristina svojstva polimernih lateksa

- Prakaste emulzije. One predstavljaju suhe polimerne formulacije kod kojih pri mijeanju sa vodom (naknadno mijeanje) dolazi do reemulgovanja. Na ovaj nain dobijaju se svojevrsni sistemi polimer voda koji po svojim svojstvima odgovaraju polimernim lateksima dispergovanim u vodi. U ovu grupu polimera spadaju polietilenacetat, polivinilacetat vinilversatat i dr. - Polimeri rastvorljivi u vodi. U ovu grupu polimera ubrajaju se razliite vrste celuloze (metilceluloza, karboksimetilceluloza i dr.), polivinilni alkohol, polietilen oksid, poliakrilamid i druge sline susptance. Polimeri ovog tipa na tritu se javljaju u vrstom (prakastom) stanju ili u vidu gotovih vodenih rastvora i njihovom primjenom u prvom redu se poboljava ugradljivost i obradljivost mjeavina (usled poveane povrinske aktivnosti estica). Njihovom upotrebom takoe se umanjuje gubitak vlage usled suenja, to dolazi kao rezultat poveanja viskoznosti mjeavina i svojevrsnog izolacionog efekta usled formiranja vrlo tankih opni oko estica kompozita. - Tene smole. U ovu grupu modifikatora cementa spadaju poliesterske smole, epoksidne smole, fenolformaldehidne smole, poliuretani i dr. Ovi polimeri se najee primenjuju kao viekomponentni teni sistemi, pri emu se uslovi koji vae za njihovu primjenu uglavnom identini optim uslovima za polimere toga tipa. Meutim, glavni uslovi za nihovo koritenje u svojstvu modifikatora cementnih kompozicija su sledee: mogunost rastvaranja, dispergovanja ili emulgovanja, to je najtenije povezano sa uslovom kompatibilnosti ovakvih formulacija sa vodom, koja predstavlja neizbjenu

34

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


komponentu svih kompozita tipa PMB. Primjera radi, u tabeli 4. dat je sastav jednog modifikatora cementnih kompozicija na bazi poliesterske smole. Materijal Poliestarska smola Nezasieni monomer (stirol) Prakasti amonijumpersulfat Prakasti natrijumbisulfat Odnosi kopozita % (po masi) 50-70 25-65 3-5 1-3

Tabela 4. Primjer sastava jednog modifikatora cementa na bazi polietarske smole

- Monomeri. Primjena modifikatora ovog tipa je praktino identina sluajevima tenih smola. U kombinacijama monomer voda cement paralelno teku procesi hidratacije cementa i termokatalitiki ili radijacioni procesi polimerizacije, pri emu se polimerizacija moe tako regulisati da se ona odvija u vrijeme, ili posle faze vezivanja, odnosno ovravanja cementa. Od monomera koji se u ovakvim sluajevima najee primjenjuju mogu se navesti furilov pirit, metilmetakrilat i hlorovodonini anilin, koje treba primjenjivati u svemu prema prethodnim ispitivanjima; bez ovakvih ispitivanja primjena formulacija ove vrste praktino je nemogua. 2.5. Komercijalni proizvodi za modifikaciju cementnih kompozita U daljem tekstu, prikazae se nekoliko komercijalnih proizvoda na bazi polimera koji se danas primjenjuju za modifikaciju cementnih kompozita i koje je mogue nai na naem tritu.

35

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Kemament HIPER X Proizvoa: KEMA Kemament HIPER X je aditiv univerzalno upotrebljiv superplastifikator na osnovi derivata polikarboksilata za sniavanje vodocementnog faktora i/ili poveanje konzistencije sa uinkom ubrzanog stvrdnjavanja. Karakteristike: Poveava se pokretljivost cementnih estica, to omoguava dugo vrijeme obradljivosti Smanjuje se potronja vode, a konzistencija ostaje ista Omoguava duge transporte

Primjena:

Za pumpane betone Za betone koji zahtjevaju nizak vodocementni faktor Za betoniranje ljeti pri visokim temepraturama Za transportne betone Za samozbijajue betone Vidljivi betoni

Tehniki podaci:

Boja: svijetlo braon pH: 6-8 Sadraj suhe stvari: 38-42 % Gustoa: 1,08 1,14 kg/cm3 Plastina ambalaa od 10 kg, 50 kg i kontejneri od 1000 kg. Mijea se sa vodom (ne preporuuje se u suhu mjeavinu), 0.5 % na masu cementa, max 1% na masu cementa

Pakovanje: Dozaa:

36

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Sika ViscoCrete 3070 Proizvoa: Sika SikaViscoCrete3070 je superplastifikator na bazi modifikovanih polistearinih estera (modifikovanih polikarboksilata) koji omoguava spravljanje cementnih mjeavina vrhunskih performansi sa produenom teljivou u toplim klimatskim uslovima ili pri transportu na vee udaljenosti. Karakteristike:

Lijep finalni izgled Umjereno odravanje konzistencije (preko 90 minuta) i transport betona Daje vee krajnje vrstoe Pogodan za letnji period Lijep finalni izgled povrine betona Poboljava obradljivost i ugradljivost betona

Primjena:

Za klasine betone Za samozbijajue betone Za pumpane betone Za duge transporte u letnjem periodu Za vodonepropusne betone

Tehniki podaci:

Boja: ukasto ilibarna Gustoa: 1,09 0,01 kg/l


pH: 4,5 Sadraj lvrste materije: 29% 1

Pakovanje: Dozaa:

Kante od 25 kg, burad od 220 kg, kontejneri od 1100 kg i rinfuz Dozira se u granicama izmeu 0,5-1,2 kg proizvoda na svakih 100 kg veziva.

37

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Izolit BETONPLAST Proizvoa: Dramin Izolit BETONPLAST je jednokomponentni proizvod, teni aditiv sa viestrukim dejstvom. Namenjen je izradi visokokvalitetnih polimer-betona i polimer-cementnih maltera. Karakteristike:

Tean jednokomponentni proizvod Homogenizuje i plastificira beton Alkalitet proizvoda daje zatitu armaturi od korozije Jednostavna primjena Pospeuje otpornost na organske kiseline ini beton i malter vodonepropusnim titi od vode i mraza Ne sadri hlorid Pri izradi svih vrsta betona Pri izradi temelja, objekata pod zemljom i cementnih kosuljica Spreava pojavu mikropukotina Poveava fleksibilnost, adheziju, trajnost i otpornost na vodu i mraz Homogenizuje, plastificira beton i daje vodonepropusnost betona do 3 bara vodenog pritiska

Primjena:

Tehniki podaci:

Boja: bijela Gustoa: 1,02 kg/lit


pH: 10 Sadraj suhe stvari: 45%

Pakovanje: Dozaa:

Plastina ambalaa od 3 kg, 5 kg, 10 kg i 25 kg. 5 do 10% na masu cementa u zavisnosti od namene.

38

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


ELGEMER Proizvoa: LGM ELGEMER je polimerni dodatak, ija je osnovna komponenta stiren-butadijenski latex. Glavna karakteristika ovoga polimera kao dodatka portland cementnom mortu ili betonu je velika hemijska i mehanika stabilnost pod otrim uvjetima okoline. Karakteristike:

U svjeem stanju, bolja obradljivost uz manju koliinu vode (fluidificiranje) Sposobnost zadravanja vode Odlina adhezija i kohezivnost smjese i prionljivost na podlogu Poveanje vlane i savojne vrstoe Poveana ilavost, a time i otpornost na udare i dugotrajna ciklika optereenja Poveana otpornost na cikluse smrzavanja i odmrzavanja Poveana otpornost na kemijski agresivnu okolinu Smanjuje rizikod korozije elika u betonu Priprema prajmera Priprema veznih slojeva starog i novog betona Priprema betona visokih preformansi Priprema zahtjevnijih estriha industrijskih podova Za zatitu betona od korozije Priprema abrazijski otpornih mortova

Primjena:

Tehniki podaci:

Boja: bijela Gustoa: 0,98 kg/lit


pH: 9 Sadraj suhe stvari: min 23%

Pakovanje: Dozaa:

Kante 20 l, bave 200 l i kontejneri 1000 l. 5% suhe stvari na masu cementa.

39

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Elastosil 34 Proizvoa: TKK Elastosil 34 je vodena disperzija vetakih smola - polimera, koji se upotrebljava kao dodatak malteru ili betonu. Karakteristike:

Postiemo poboljanje mehanikih vrstoa, posebno znaajno poveanje prionljivosti svjeeg betona ili maltera sa ve ovrslim betonom ili malterom Postiemo poboljanje otpornosti ovrslog maltera ili betona na djelovanje soli, rastvora baza i kiselina, ulja i benzina Bolju plastinost odnosno obradljivost svjeeg maltera ili betona, Poboljanu nepropustnost i na taj nain smanjenu propustnost za vodu, ulja, naftu, benzin Poveanu otpornost na abraziju

Primjena:

Izrada polimer modifikovanih maltera i betona, koji su izloeni veim mehanikim, fizikim ili hemijskim optereenjima Izrada sanacionih maltera i maltera za lijepljenje Izrada veznih slojeva imeu ovrslog betona i novog / sveeg betona ili maltera

Tehniki podaci:

Boja: bijela Gustoa: 1,00 kg/lit


pH: 5,5 Sadraj suhe stvari: 29,5 1,4 %

Pakovanje: Dozaa:

Plastine boce 1 kg, kanisteri 10 kg i burad 50 kg. Obino Elastosil 34 : voda = 1 : 1 do 1 : 3 (zapreminski ili teinski delovi).

40

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Polybond SBR Proizvoa: Henkel - Polybit Polybond SBR je disperzija butadienstirolnog kauuka koji se upotrebljava poveanje vodonepropustljivosti i trajnosti betona i maltera. Karakteristike:

Poboljava vrstoe na zatezanje savijenjem i cijepanjem Poboljava vrstoe na pritisak Poboljava vodonepropustljivost betona i maltera Smanjuje skupljanje betona Smanjuje vodementni fakotr Izvrsna adhezija za veinu graevinskih materijala Poboljava plastinost, zadravanje vode i obradljivost svjee mase Poboljava otpornost na hemikalije i naftne derivate Spreva krvarenje betona Dobra otpornost na soli titi od korozije Jednostavan za upotrebu Vezivni sloj izmeu starog i novog betona ili maltera Popravke oteenog betona Izrada kvalitetnih industijskih podova Izrada betona za bazene, vodotokove, tunele, kanalizacije Poboljava otpornost na habanje i vodonepropustljivost maltera

Primjena:

Tehniki podaci:

Boja: mleno bijela pH: 9 - 10,5 Gustoa: 1,01 1,05 kg/lit


Procenat suhe materije: 45 3 %

Pakovanje: Dozaa:

Plastina ambalaa, burad od 5 lt, 20 lt, 200 lt Za normalnu upotrebu, 10 lt proizvoda ide na 50 kg portland cementa.

41

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


2.6. Polimer betonski kompoziti Sve vrste polimer betonskih kompozita, mogu se generalno svrstati u tri grupe, i to: Beton impregnirani polimerima koji predstavljaju ovrsli cementni beton

naknadno impregniran monomerom, koji u kasnijoj fazi polimerizuje. U praksi se iskljuivo prijmjenjuje za poboljanje svojstava postojeih AB konstrukcija ili prefabrikovanih elemenata. Naime, njim se moe obezbediti relativna nepropustljivost betona u dijelu zatitnog sloja u cilju poveanja trajnosti betona, a impregnacijom sa pogodnim polimerima se mogu unaprijediti i druge karakteristike kao to su: vrstoa pri zatezanju, pritisna vrstoa, modul elastinosti, otpornost na habanje, otpornost na vodu, kiseline i soli i otpornosti na dejstvo zamrzavanja i odmrzavanja. Polimerbetoni su betoni kod kojih se kao vezivo koriste razliite vrste termostabilnih polimera, pri emu se koriste obini agregati (upotreba cementa je mogua samo u svojstvu zamjene dijela sitnog agregata). Pri izradi ovih betona tei se da se najbolji tehniki efekti ostvare uz minimalan utroak polimera koji kod ovakivih betona predstavljaju najskuplju komponentu. Najvei broj fiziko mehanikih karakteristika polimerbetona se poboljava porastom uea polimera, ali u praksi se ovi betoni uglavnom spravljaju sa najvie 20% polimera u odnosu na ukupnu masu materijala. Jedna od bitnih karakteristika polimerbetona jeste otpornost prema hemijskoj agresiji. vrtoe pri pritisku iznose preko 120 MPa, vrstoe pri zatezanju su preko 50 MPa. Takoe otporniji su na habanje i udar u odnosu na obine betone. Betoni modifikovani polimerima dobijaju se dodavanjem monomera ili polimera u svjeu betonsku masu.

42

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


3. SISTEMI MODIFIKOVANI LATEKISMA
3.1. Principi lateksne modifikacije i strukturne karakteristike PMB
Lateksna modifikacija cementnih betona regulie se kako hidratacijom cementa, tako i procesom formiranja polimernog sloja (membrane) u fazi ovravanja mjeavina. Proces hidratacije obino ide neto ispred procesa formiranja polimernog sloja, pa se kao njihov zajedniki rezultat obrazuje specifina mreasta struktura ovrslog kompozita. Sam tok ovravanja, pak, prolazi kroz vie strukturnih faza (koraka) koje su ematksi prikazane na slici 25. Faze o kojima je rije, su sledee: - Poetno stanje. Kada se polimerni lateks u vidu vodene disperzije uvede u svje beton, dolazi do dispergovanja polimernih estica u cementnoj pasti. Odmah poslije zavrenog mjeanja, u mjeavini egzistiraju inertan agregat, voda, estice nehidratisanog cementa i estice polimera (slika 25a.) - Poetak stvaranja cementnog gela. U formiranoj polimer cementnoj pasti, u fazi hidratacije cementa, poinje postepeno obrazovanje cementnog gela sainjenog od hidrosilikata, hidroaluminata i hidroferita kalcijuma. Tena faza (voda) se zasiuje kalcijumhidroksidom koji se stvara pri hidrataciji. Istovremeno, estice polimera postepeno se taloe na povrini mjeavine cementnog gela i estica cementa koje jo nisu reagovale sa vodom. Na ovom stadijumu procesa, kalcijumhidroksid sadran u vodenoj fazi reaguje sa povrinskim slojem silikata u sklopu agregata, to dovodi (eventualno) i do formiranja kalcijum silikata na povrini agregat (slika 25 b.) - Hidratacija cementa. Pratei razvoj strukture cementnog gela, estice polimera se postepeno taloe u kapilarnim porama forimranog cementnog kamena. Ovo se moe objasniti tim da se veliina polimernih estica u lateksu se kree od 50 do 500 nanometara i znatno su manje od kapilarnih pora u cementnoj pasti. Hidratacija cementa se produava, koliina kapilarne vode se smanjuje, a polimerne estice koaguliu formirajui zaptivni sloj na povrini cementnog gela (u okviru gela prisutne su jo uvjek i estice cementa koje nisu reagovale sa vodom.) (slika 25c.). Efekti hemijskih reakcija skloni su kompezaciji uvlaenja vazduha. - Konano formiranje polimernog sloja. Napredovanjem hidratacije troi se voda iz meugelskog prostora i u njega se pakuju polimerne estice. One se taloe na povrinama produkata hidratacije cementata, vezujui se meusobno u neprekidnu

43

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


polimernu membranu koje spreavaju prsline. Pri ovome se formira monolitna reetka nastala prodiranjem polimerne faze kroz strukturu produkata hidratacije. Takva sloena struktura sada djeluje kao matrica u okviru betona, pri emu se prisutan agregat (punilac) takoe povezuje i sa tom matricom (slika 25d.).

Slika 25. Model formiranja polimercementne matrice

Proces formiranje polimerne membrane na produktima koji nastaju hidratacijom cementa moe se objasniti uprotenim modelom prikazanim na slici 26. Takoe, na slici 27. prikazani su polimer filmovi u polimer modifikovanom betonu.

44

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 26. Uproteni model procesa formiranja polimernog sloja na produktima hidratacije cementa

Slika 27. Lateksom modifikovan beton pod el. mikroskopom

Primjenom polimernih lateksa, naelno se mogu smanjivati potrebne koliine vode (a i cementa) za dobijanje sistema tipa PMB koji e u svjeem stanju imati zadovoljavajue ugradljivosti i obradljivosti. Meutim, kod ovih tipova kompozita u funkciji vrste i koliine primjenjenog polimera ne treba oekivati znaajnija poveanja vrstoe pri pritisku. Ovo tim pre, to na ukupnu poroznost ovakvih sistema, osim kapilarne poroznosti, vrlo znaajan uticaj ima i koliina uvuenog vazduha u mjeavini tokom mjeanja komponenata. Meutim, iako ne omoguava znaajnije poveanje vrstoe pri pritisku, primjena lateksa u okviru sistema PMB ipak dovodi do znaajnog poboljanja njihovih drugih karakteristika. To je opet u funkciji ostvarene strukture ovakvih kompozita, jer polimerna matrica spregnuta sa matricom formiranom od produkata hidratacije, osim to ima znaajniju vrstou pri zatezanju, obezbeuje i veu ilavost kompozita, a takoe i mogunosti izolovanja prostora u kompozitu. Ovim se u

45

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


sutini formira sistem zatvorenih pora koji predstavlja glavni faktor manje vodopropustljivosti, paropropustljivosti i gasopropustljivosti, a u vezi sa tim vee hemijske otpornosti ovakvih sistema.

3.2. Sastavi mjeavina


Izbor sastava betona modifikovanih lateksima najee se vri kao za obine betone, u zavisnosti od potrebne ugradljivosti mjeavina, kao i od zahtjevanih mehanikih karakteristika, vodonepropustljivosti, trajnosti i drugih svojstava ovrslih kompozita. Pri rjeavanju ovog problema vodi se u prvom redu rauna o onim svojstvima na koja e se sutinski uticati primjenom lateksnih dodataka, tj. uvjek se uzimaju u obzir mogua poboljanja vrstoe pri savijanju i zatezanju, ilavosti, prionljivosti za razliite podloge, hemijske otpornosti i dr. Ovdje se napominje da se na sva svojstva ovakvih sistema uglavnom utie usvajanjem odgovarajuih polimercementnih odnosa, ali svakako treba dati znaaj i vrijednosti vodocementnih faktora. Odreivanje sastava betona modifikovanih lateksima u principu je sloenije nego odreivanje sastava obinih betonskih mjeavina iz razloga to je ukljuen vei broj uticajnih parametara. Meutim, i u ovom sluaju postupak se sprovodi na uobiajen nain, sledeim redom: usvajanje vrste, maksimalnog zrna i gralnulometrijskog sastava agregata; definisanje pokazatelja konzistencije i saglasno tome odreivanje potrebne odreivanje potrebne koliine cementa, vodei rauna o zahtjevanoj vrstoi

koliine vode i odabranog polimernog dodatka; -

betona pri pritisku, kao i o drugim karakteriskama betona koje su u funkciji upotrebljenog cementa (po klasi i vrsti) i polimer cementnog odnosa; odreivanje potrebne koliine agregata u mjeavini, odnosno posebno koliina

sitnog (do 4 mm) i krupnog agegata. Polimercementni odnosi (odnos masa suhog polimera i cementa mp/mc(=)kg/kg) u betonima modifikovani polimernim lateksima najee variraju od 0.01 do 0.20. Konkretno, veliine tih odnosa usvajaju se u funkciji zahtjevanih fiziko mehanikih karakteristika i trajnosti ovrslih betona, ali i u zavisnosti od potrebnih svojstava u svjeem stanju. Osnovne podatke o karakteristikama betona koje se mogu ostvariti primjenom odreenog lateksnog dodatka treba da da sam proizvoa konkretnog materijala, pri emu u ove podatke na prvom mestu treba ubrojati efekte plastifikacije

46

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


mjeavina i koliine uvuenog vazduha koje se dobijaju primjenom date forumalcije. Pri usvajanju potrebnih koliina lateksa i vode (uvjek treba uzimati u obzir i dodatnu koliinu vode koja se unosi preko polimerne disperzije) u funkciji zahtjevane konzistencije mogu da poslue dijagrami prikazani na slici 28. koji se ondose na mjeavine spravljene na bazi lateksa butadienstirolnog kauuka.

Slika 28. Uticaj koliine vode i faktora mp/mc na slijeganje konusa za betone modifikovane latkesom

Kada se na osnovu uslova konzistencije mjeavine, kao i na bazi postavljenih zahtjeva u odnosu na modifikovanje pojedinih karakteristika betona, usvoji izvjestan polimercementni odnos, a takoe i potrebna koliina vode mv, naredna faza prorauna sastava PMB je faza definisanja potrebne koliine cementa i agregata. Koliina cementa, mc, se po pravilu uvjek odreuje prema zahtevanoj marki betona, i u vezi sa tim se mogu se koristiti sve funkcionalne zavisnosti (empirijiski obrasci, dijagrami, tablice i sl.) koje se mogu nai u literaturi. Potrebna koliina agregata u jedinici zapremine svjeeg ugraenog betona, ma, odreuje se iz jednaine apsolutne zapremine koja u posmatranom sluaju glasi:

+ , + + + + = 1
gdje je vp koliina vazunih mjehuria u 1m3 svjeeg betona. Bez obzira na sproveden postupak prorauna potrebnih koliina kompozitnih materijala, za sisteme tipa PMB koncipirane na bazi polimernih lateksa poslije ovoga slijedi faza eksperimentalnih ispitivanja u cilju provjere zahtjevanih i ostvarenih karakteristika. To znai da se konano usvajanje sastava mjeavina moe dozvoliti tek

47

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


po dobijanju zadovoljavajuih rezultata tzv. prethodnih ispitivanja koja e se odnositi kako na svjee tako i na ovrsle betone.

3.3. Tehnologija proizvodnje


Betoni modifikovani lateksima se mogu spravljati primjenom svih tipova mjealica koje se inae koriste u tehnologiji ovih materijala. U principu, pri spravljanju betonskih mjeavina sa dodatkom lateksa, najcelishodnije je da se lateksna disperzija prethodno pomijea sa vodom i da se ovakva tena faza unese u suhu mjeavinu cementa i agregata. Meutim, u praksi se pokazalo da se povoljnije fiziko mehanike karakteristike kompozita na bazi lateksa dobijaju onda kada se odabrana vodena disperzija kao poslednja unese u svjeu masu betona, to se naroito ispoljava pri primjeni polimernih formulacija sklonih pjenuanju u fazi mijeanja. Sklonost ka pjenuanju pojedinih vrsta lateksnih disperzija, to zbog znaajne koliine uvuenog vazduha, dovodi do poveanja poroznosti ovrslih PMB, uslovljava potrebu za vrlo ozbiljnijim analizama pri izboru pojedinih tipova mjealica. Pa, tako, na primjer vrlo esto se dogaa da se koritenjem protivstrujnih mjealica, dobijaju ovrsli betoni niih kvaltiteta u odnosu na betone dobijene mijeanjem u gravitacionim mjealicama. Zbog navedenog, preporuuje se da brzina mijeanja za polimerne disperzije sklone pjenuanju bude do 10 obrtaja u minuti, pri emu vrijeme mjeanja treba da iznosi najvie 2 3 minuta. Meutim, nezavisno od navedenih preporuka, najbolje je da se svi parametri vezani za proces mijeanja odrede eksperimentalno, putem odgovarajuih proba ak i ako se primjenjuju odgovarajui antipjenuavci koji se dodaju u koliinama od 0.05 do 1 % u odnosu na masu cementa. Najpoznatiji antipjenuavci su nonifinelni estar polietilenglikola i silikonska emulzija. Nakon zavrenog mijeanja, PMB na bazi lateksa mogu se ugraivati i obraivati na naine kao i klasini betoni. Modifikovani betoni imaju krae vrijeme obradljivosti u odnosu na obine cementne betone, i ako ovo vrijeme znaajno zavisi od temperature sredine, njihovo ugraivanje i obrada ne bi trebalo da traju due od 1h poslije zavrenog mijeanja. Budui da modifikovani beton imaju veoma dobru adheziju sa razliitim materijalima, ak i sa metalima, sva oprema i pribor (mjealice, vibratore i ostali alat) moraju biti oprani i oieni odmah nakon koritenja. Takoe, preporuuje se i primjena specijalnih sredstava za premazivanje oplata i kalupa, kao i koritenje odgovarajuih postupaka ienja istih. Betoni modifikovani lateksima ne smiju se

48

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


ugraivati na temepraturi ispod 5oC i preko 30oC. Prilikom kompaktiranja modifikovanih betona, treba izbegavati suvino i dugo vibriranje iz razloga da se voda zajedno sa polimerima ne bi izdvajala po povrini. Njega lateksima modifikovanih betona treba da bude neto drugaija od njege obinih cementnih betona. Naime, njega u ovakvim sluajevima je vrlo kompleksan problem, poto hidrataciji cementa pogoduje vlana sredina (voda), dok se hemijska sinteza polimerne supstance moe odvijati samo na vazduhu (u suhoj sredini). Za neke lateksne polimere, primjera radi one na bazi poliakrilata, vlana sredina je veoma tetna zbog sklonosti ka saponifikaciji. Zbog toga se optimalna svojstva PMB dobijaju pri kombinovanom reimu njege, koje se sastoji od njegovanja u vlanoj sredini u poetnom periodu koje traje od 5 do 7 dana, a zatim slijedi (do 28 dana) njegovanje u suhoj sredini. Postupci ubrzanog ovravanja zagrejanom vodenom parom se ne preporuuju.

3.4. Svojstva mjeavina u svjeem stanju


Betoni modifikovani lateksima najee imaju, kao to je reeno, poboljanu ugradljivost i obradljivost u poreenju sa klasinim cementnim betonima . Ovo je u najveoj mjeri rezultat njihove povoljne konzistencije, to dolazi kao posljedica injenice da lateksne disperzije najee proizvode efekte tipa aditiva superplastifikatora. Plastifikacija o kojoj je rije moe se objasniti poznatim efektom kuglinih leajeva tj. povrinskom aktivnosti polimernih estica, kao i poveanom koliinom uvuenog vazduha koje dovodi do smanjenja unutranjeg trenja u mjeavinama. Plastinost mjeavina u optem sluaju poveava se ili sa porastom vodocementnog faktora ili polimercementnog odnosa. Sa slike 29. vidi se da je potreban vodocementni faktor znaajno smanjen sa poveanjem polimercementnog odnosa. Uticaj polimercementnog odnosa na konzistenciju svjeeg betona prikazan je na slici 30., i odnosi se na beton spravljen sa dodatkom lateksa butadienstirpolnog kauuka kod koga je varijabilan polimercementni odnos, a vodocementni faktor konstantan i iznsoi 0.43.

49

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 29. Veza izmeu konzistencije, polimercementnog odnosa i vodocementnog faktora za betone modifikovane lateksom

Slika 30. Zavisnost konzistencije betona sa dodatkom lateksa BSK

Dok je na slici 31. prikazan uticaj polimernog dodatka na slijeganje svjeeg betona.

50

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 31. a) Referentni beton h=1,50cm ; b) Beton sa 15% polimernog dodatka h=15cm

Lateskima modifikovani betoni u svjeem stanju pokazuju manju sklonost ka izdvajanju vode i mokroj segregaciji. Fiziko vezivanje vode bitno zavisi od polimercementnog odnosa, a pojava izdvajanja vode se moe objasniti hidrofilnou i koloidnim svojstvima samih polimera, kao i nemogunou veeg izdvajanja vode uslijed prisustva vodonepropustljivih polimernih membrana. Ove membrane utiu na poveanje kohezivnosti mjeavina, kao i na stabilnost i homogenost, ali i na smanjenja gaso i vodopropustljivosti. Primjera radi, betoni tene konzistencije gdje je h=20 cm, ne pokazuju nikakve znake izdvajanja cementnog mlijeka i raslojavanja, odnosno imaju zadovoljavajuu kohezivnost i plastinost. Takoe, sniavanje vodocementnog faktora mnogo utie na smanjivanje pojave mikronaprslina u masi kompozita, to se moe objasniti prisustvom polimera u njihovoj strukturi. Proces vezivanja betona modifikovanih lateksima tee u izvesnoj mjeri sporije nego kod obinih cementnih betona i ono zavisi od primjenjenog tipa lateksa, kao i od polimercementnog odnosa.

3.5. Fiziko mehanika i reoloka sojstva ovrslih betona


Jedna od najbitnijih fiziko mehanikih karakteristika betona je vrstoa betona pri pritisku. Pri starosti od 28 dana, vrstoa betona pri pritisku se relativno malo mijenja u odnosu na klasine cementne betone. ak, ta vie, nije rijedak sluaj da zbog primjene veih polimercementnih odnosa (vea koliina uvuenog vazduha) vrstoa pri pritisku opadne. U prilog tome govori dijagram na slici 32., koji se odnosi na beton modifikovan lateksom, bez upotrebe antipjenuavaca.

51

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 32. Uticaj polimercementnog odnosa na vrstou pri pritisku

Meutim, danas se primjena lateksa ne moe zamisliti bez antipjenuavaca. Takoe, kao to je ve navedeno, betoni modifikovani latksima sporije ovravaju, tj. produava se hidratacija cementa, odnosno proces vezivanja. Stoga je u odnosu na klasine betone, iji prirast vrstoe nakon 28 dana veoma mali, uoen intezivan prirast vrstoe u periodu do 6 mjeseci nakon ugraivanja betona. Generalno, vrstoe pri zatezanju lateksima modifikovanih betona u velikoj mjeri zavise od polimercementnog odnosa i naelno su uvjek vee od vrstoa pri zatezanju klasinih betona. Ova vrstoa u najveoj mjeri zavisi od ostvarene adhezije izmeu zrna agregata i cementnog kamena. Kod lateksima modifikovanih betona, formirane polimerne matrice, poveavaju adheziju izmeu zrna agregata i cementnog kamena i spreavaju progresivan razvoj poetnih mikro naprslina zbog svoje velike elastinosti. Upotrebom odgovarajue koliine i tipa lateksa, vrstoa pri zatezanju moe se poveati i preko 50% u odnosu na klasine cementne betone. Sa poveanjem polimercementnog odnosa poveava se i odnos vrstoe pri zatezanju i vrstoe pri pritisku, to je i potvrda prethodne konstatacije da lateksom modifikovani betoni imaju vee poraste vrstoe pri zatezanju u odnosu na vrstou pri pritisku. Ti odnosi su prkazani u tabeli 5., kao i odnos smanjenja vodocementnog faktora sa poveanjem polimercementnog odnosa, kao i porast vrstoe pri savijanju i pri smicanju na jednom primjeru. Takoe, treba naglasiti da se prirast vrstoe pri zatezanju i savijanju znaajnije nastavlja i nakon 28 dana, sve do starosti od 6 mjeseci (slika 33.).

52

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Polimer Tip betona cementni odnos (%) Obini beton 5 10 BSK 15 20 5 10 PAE 1 15 20 5 10 PAE 2 15 20 5 10 PVA 15 20 53,3 48,3 44,3 40,3 43,0 33,6 31,3 30,0 59,0 52,4 43,0 37,4 51,8 44,9 42,0 36,8 123 134 150 146 159 179 157 140 111 112 137 138 98 82 55 37 118 129 153 178 127 146 143 192 106 116 167 214 95 105 80 62 126 154 212 236 150 158 192 184 128 139 219 238 112 120 90 91 131 144 146 149 111 116 126 139 103 116 118 169 102 106 88 60 7.13 7.13 6.75 5.64 8.64 8.44 7.58 5.03 7.23 6.65 5.64 4.45 7.13 5.37 4.69 4.10 13.84 12.40 10.05 8.78 15.17 16.23 11.65 10.88 12.92 11.40 9.06 8.32 12.53 9.76 8.39 5.76 1.94 1.74 1.49 1.56 1.77 1.96 1.55 2.19 1.81 1.71 1.62 1.88 1.78 1.81 1.81 1.38 0.185 0.184 0.168 0.178 0.1200 0.111 0.139 0.170 0.161 0.178 0.148 0.210 0.178 0.221 0.274 0.275 0 Vodo cemenni faktor (%) 60 100 100 100 100 6.88 12,80 1.86 0.174 Pritisak Savijanje Zatezanje Smicanje fp/fzs fp/fz fzs/fz fs/fp Relativni naponi Relativni odnosi

Tabela 5. Odnosi napona normalnih betona i razliitih vrsta lateksom modifikovanih

Slika 33. Prirast vrstoe spoja (vezivnog sredstva) betona pri zatezanju

53

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Betoni modifikovani lateksima pokazuju poveane otpornosti na udar i habanje. Ove otpornosti, takoe zavise od vrste i koliine upotrebljenog polimera i mogu se poveati i do 50% u odnosu na klasine betone. Uporeivanjem radnih dijagrama betona (slika 34.), utvreno je da je kapacitet plastinog deformisanja lateksom modifikovanih betona vei u odnosu na nemodifikovane klasine betone. ilavost i plastinost PMB se poveava sa poveanjem polimercementnog odnosa, pa tako da u sluaju mp/mc od 20% dostie se dilatacija za 2 do 3 puta vea od dilatacije nemodifikovanih betona. Na osnovu date slike (slika 34.) zakljuuje se da su moduli elastinosti PMB manji od modula elastinosti nemodifikovanih betona.

Slika 34. Radni dijagram - za referentni beton i za lateksom modifikovane betone

Betoni modifikovani lateksima imaju manje upijanje vode, kao i veu vodonepropustljivost u poreenju sa obinim, nemodifikovanim betonima, i to zavisi u najveoj mjeri od polimercementnog odnosa. Na slici 35. prikazane su zavisnosti upijanja vode za betone modifikovane lateksom PAE (poliakrilnog estra) u funkciji polimercementnog odnosa i duine dranja u vodi. Razlozi ovakvog ponaanja lee u njihovoj unutranjoj i povrinskoj strukturi, u kojoj su pore ispunjene polimerom ili prekrivene polimernim povrinskim membranama (slika 36.). Ovo svojstvo je jedna od znaajnijih prednosti modifikovanih betona u odnosu na nemodifikovane betone, zato to se na posredan nain odraava i na trajnost betona.

54

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 35. Zavisnost upijanja vode od polimercementnog odnosa i duine dranja u vodi

Slika 36. Mikronaprsline obinog betona i ispunjene naprsline lateksom mofikovanog betona

Betoni modifikovani lateksima imaju znaajno veu prionljivost za razliite podloge od klasinih betona, to je posledica svojstva ljepljivosti koje karakterie najvei broj polimera. Na vrijednosti adhezije (prionljivosti) najvie utie veliina polimercementnog odnosa u kompozitu, kao i priroda podloge. Iz navedenih razloga, naponi prijanjanja izmeu armature i betona vei su kod modifikovanih betona nego kod klasinih betona. Nedostatak betona modifikovanih lateksima je smanjivanje njihove adhezije pri eksploataciji u vlanim uslovima, ali je i onda vea od adhezij e klasinih betona.

55

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Skupljanje modifikovanih betona uglavnom je manje u odnosu na obine, nemodifikovane, betone, to zavisi od tipa polimera i polimercementnog odnosa. Primjera radi, deformacija skupljanja betona modifikovanog sa 7,5% lateksne disperzije u odnosu na masu cementa, je za skoro 50 % manja u odnosu na skupljanje nemodifikovanog betona (slika 37.). Razlog za ovo lei u djelovanju povrinski aktivnih supstanci i antipjenuavaca.

Slike 37. Zavisnost deformacije skupljanja od starosti betona i koliine polimera

Podaci o teenju lateksima modifikovanih betona su dosta protivureni, meutim ipak se najee smatra da je koeficijent teenja ovakvih sistema nii od svih koeficijenata za nemodifikovane betone. Na slici 38. prikazane su vrijednosti koeficijenata teenja za jedan nemodifikovani beton i za dva modifikovana betona.

Slika 38. Koeficijent teenja betona modifikovanih lateksnim dodacima

56

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Pojava smanjenja koeficijenta teenja objanjava se poveanom vrstoom polimernog veziva kao i dugotrajnijim razvijanjem vrstoe modifikovanog betona, odnosno produene hidratacije cementa. Lateksima modifikovani betoni imaju veu otpornost na dejstvo mraza od nemodifikovanih betona (slika 39.). Ovo je posljedica nie kapilarne poroznosti (uslijed manjih vodocementnih faktora i popunjavanja kapilarnih pora u cementnom kamenu polimernim esticama) i poveane koliine uvuenog vazduha. Uticaj modifikatora, lateksa, naroito je osjetan pri polimercementnim odnosima veim od 5%. Takoe, lateksom modifikovani betoni su otporni na kombinovano dejstvo mraza i soli za odmrzavanje.

Slika 39. Povrina nemodifikovanog i modifikovanog betona nakon 60 ciklusa smrzavanja

Modifikovani betoni uobiajeno imaju temperaturni koeficijent linearnog irenja isti ili neznatno vei od obinog cementnog betona. Koroziona (hemijska) otpornost lateksima modifikovanih betona zavisi od karakteristika upotrebljenih polimera i cementa, od polimercementnog odnosa i vodocementnog faktora, kao i od prirode agresivnih materija. Modifikovani betoni, generalno, odlikuju se veom korozionom otpornou od klasinih betona. Poveana, koroziona (hemijska) otpornost sistema modifikovanih lateksima moe se objasniti smanjenom poroznou ovakvih betona uslovljenom zapunjavanjem kapilarnih pora polimernim esticama. Na ovaj nain smanjuje se penatracija agresivnih supstanci u masu kompozita. Na slici 40. prikazana je dubina penatracije jona hlorida kroz obian beton (linija 1) i kroz jedan beton modifikovan lateksom poliakrilnog estra (linija 2), i iz nje proizilazi zakljuak da betoni modifikovani polimerom u konkretnom sluaju

57

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


onemoguavaju vee prodiranje hlor-jona u kompozit, to je svakako od velike vanosti za njegovu korozionu otpornost.

Slika 40. Otpornost betona na prodiranje hlorida

Takoe, mora se naglasiti da se u svakom konkretnom sluaju jedino eksperimentalnim ispitivanjem moe dokazati koroziona otpornost modifikovanih betona. Pri dugotrajnom dejstvu spoljanje sredine, ukljuujui tu i dejstvo niske temperature i karbonizaciju, PMB na bazi lateksa pokazuju poveanu otpornost na uticaj atmosferilija u odnosu na obine betone. Do ovih zakljuaka se dolo odreivanjem promjene vrstoe pri savijanju modifikovanih sistema, izlaganih desetogodinjem dejstvu atmosfere, pa samim tim, njihova postojanost je vea ili pak jednaka nemodifikovanim sistemima. vrstoa betona modifikovanih lateksima mijenja se sa promjenom temperature sredne, to je u prvom redu posledica primjene vrstoe samih polimera (naroito ako je primjenjen termoplastini polimer). Veina termoplastinih i elastomernih lateksa mijenja strukturu na temperaturi od 80 do 100oC. Sa poveanjem temperature vrstoa pri savijanju modifikovanih sistema se najbre sniava. Pri temperaturama iznad 100oC do 150oC, usled razgradnje polimera, razlike u vrstoama, pri razliitim odnosima polimera i cementa, postaju sve manje, tj. vrstoe modifikovanih betona se izjednaavaju sa vrstoama nemodifikovanih betona. Veina modifikovanih betona gubi 50% ili vie od svoje vrstoe pri temperaturi koja prelazi 50oC, dok sa druge strane pri temperaturama ispod 0oC, ta vrstoa se poveava. Na

58

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


slici 41. prikazano je razaranje polimerne matrice unutar betona pri visokim temperaturama.

Slika 41. Uticaj temeprature na polimernu matricu unutar betona

to se tie zapaljivosti lateksom modifikovanih betona, ona zavisi od hemijskog sastava upotrebljenog polimera i polimercementnog odnosa. Betoni modifikovani polimerima koji sadre hlor, kao i betoni sa odnosima polimera i cementa do 5%, smatraju se nezapaljivim.

59

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


4. SISTEMI MODIFIKOVANI PRAKASTIM EMULZIJAMA I SUSPENZIJAMA
4.1. Uvodne napomjene
U principu, prakasti polimeri kao modifikatori cementa se proizvode u procesu koji se sastoji iz dva koraka. Najprije, u prvom koraku se lateksni polimer, kao glavni sastojak, emulziono polimerizuje, da bi se kasnije konvertovao u prah pomou suhog rasprivanja (slika 42.). Poslije polimerizacije, ali prije suhog rasprivanja, lateksima se dodaje nekoliko sastojaka kao to su baktericidi, antipjenuavci i dr. dodaci koji poboljavaju suenje. Glina, kalcijum karbonat i silicijum se dodaju za vrijeme ili poslije procesa suhog rasprivanja.

Slika 42. Proces dobijanja prakastih polimera

4.2. Tehnologija dobijanja polimerom modifikovanih betona


Tehnologija proizvodnje betona modifikovanih prakastim emulzijama i suspenzijama priblino je ista i analogna je modifikaciji betona lateksima. U veini sluajeva, prakaste formulacije se prethodno mijeaju sa pripremljenom mjeavinom cementa i punioca, pa se dodavanjem vode tako dobijenom sistemu, uz dalje mijeanje inicira proces dispergovanja, tj. emulgovanja prakastih polimernih estica. Na ovaj nain se upotrebljene formulacije dalje ponaaju isto kao lateksi. Karakteristike pojedinih prakastih polimera (koji se danas primjenjuju) date su u tabeli 6.

60

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


pH tip polimera spoljni izgled (boja) (odnosi se na formiranu suspenziju sa cca 50% vrstih estica) PEA (polirtilenacetat) PVA (polivinilacetatvinilversatat) PEVA (polietilenvinilacetat) PAE (poliakrilni estar) bijeli prah 10-12 45-75 0,31-0,51 bijeli prah 5-6 70 0,40 bijeli ili utomrki prah Srednja veliina estica (m)

Gustina (g/cm3)

bijeli prah

4-5

10-40

0,30-0,50

5-8

10-40

0,45-0,60

Tabela 6. Neke osobine tipinih prakastih formulacija

4.3. Fiziko mehanika svojstva ovrslih betona


Slino sistemima modifikovanim lateksima, sistemi modifikovani prakastim suspenzijama i emulzijama imaju neke osobine poboljane u poreenju sa obinim cementnim betonima (slika 43., slika 44. i slika 45.). Ta poboljanja u prvom redu zavise od vrste i prirode polimera kao i polimercementnog odnosa u mjeavini.

Slika 43. Efekti i odnosi prakastih i lateksnih polimera na vrstou pri pritisku betona

61

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 44. Efekti i odnosi prakastih i lateksnih polimera na vrstou na zatezanje pri savijanju betona

Slika 45. Efekti i odnosi prakastih i lateksnih polimera na koef. filtracije betona

Gdje je koeficijent filtracije predstavlja koliinu vode u m3 koja proe kroz element debljine 1m i povrine 1m2, pri razlici hidrostatskog pristiska na dvema graninim povrinama od 1m vodenog stuba, za vrijeme od 1s (mm/s ili cm/s).

62

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


5. SISTEMI MODIFIKOVANI POLIMERIMA RASTVORLJIVIM

U VODI
5.1. Tehnologija dobijanja polimerom modifikovanih betona
Osnovni materijali i sastavi mjeavina betona modifikovanih polimerima rastvorljivim u vodi uglavnom odgovaraju obinim cementnim betonima, pri emu se male koliine polimera u ovakvim sluajevima dodaju u obliku praha ili vodenog rastvora za vrijeme procesa mijeanja. Ukoliko se radi o prahu preporuuje se suho mijeanje polimera sa cementom prije dodavanja vode. Kao modifikatori cementa u ovakvim mjeavinama koriste se supstance rastvorljive u vodi, kao to su proizvodi celuloze, ukljuujui metilcelulozu, karbkoksilmetilcelulozu, polivinil alkohol, poliakrilamid, polietilen oksid i drugi.

5.2. Fiziko mehanika i reoloka svojstva betona


Sistemi modifikovani polimerima rastvorljivim u vodi najee imaju poboljanu obradljivost, a samim tim i ugradljivost, lako se mijeaju, a i ne zahtjevaju specijalno njegovanje. Poboljana obradljivost se postie primjenom vrlo niskih polimercementnih odnosa, manjih od 3%. Povrinska aktivnost polimernih suspstanci kao i efekat aeriranja ima za posljedicu poboljanje plastinosti ovakvih sistema i pri veoma niskim vodocementnim faktorima. Modifikovani betoni i u ovrslom stanju pokazuju poboljanje nekih osobina kao to je vodonepropusnost, poveanom vrstoom pri zatezanju i savijanju, velikom adhezivnou i dr. vrstoe pri zatezanju imaju tendenciju opadanja pri veim polimercementnim odnosima. Skupljanje pri suenju betona modifikovanih polimerima rastvorljivim u vodi obino je vee od skupljanja nemodifikovanih betona. Meutim, kod modifikacije metilcelulozom prisutna je pojava manjeg skupljanja nego kod nemodifikovanih sistema.

63

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


6. SISTEMI MODIFIKOVANI TENIM SMOLAMA
6.1. Uvodne napomjene
Pri modifikovanju cementnih kompozicija tenim smolama, od kojih najveu primjenu imaju termoplastine smole, u sastav mjeavina ulaze znajne koliine polimera sa niskom molekularnom masom. Sadraj polimera u ovim sistemima je znatno vei nego u sluaju modifikacije lateksima. Kao i kod prethodnih polimera, i kod tenih smola u procesu polimerizacije obrazuje se mreasta struktura ovrslog kompozita koji obezbeuje veliku adheziju sa zrnima agregata.

6.2. Sistemi modifikovani poliestrom


Ovi sistemi se dobijaju kada se nezasiena poliesterska smola, rastvorena u stirolu, mijea sa cementom. Polimercementni odnos kod ovakvih kompozita je najee vei od 30%, dok je optimalni vodocementni faktor 22%. Bitne karakteristike ovih sistema su ubrzano vezivanje, brzi prirataj vrstoe (kako pri pritisku tako i pri zatezanju i savijanju), odlina veza sa postojeim betonom, a takoe i poveana vodonepropusnost, hemijska otpornost, kao i otpornost na habanje.

6.3. Sistemi modifikovani poliuretanom


Prvi patent sistema modifikovanog poliuretanom nastao je jo davne 1959. godine. Poliuretan se sastoji od tri komponente: poliola, polizocijanata i promotera. Modifikovani sistemi ovog tipa proizvode se na sledei nain: najprije se suho mijea agregat sa cementom kome se dodaje poliol, zatim se toj smjesi dodaje promoter; naposlijetku, polizocijanat se dodaje mjeavini zajedno sa vodom. Osnovna prednost poliuretanom modifikovanih betona lei u mogunosti da mehanike vrstoe ostvare i pri niskim temepraturama i u vlanim uslovima. Ovi betoni takoe, ostvaruju dobru vezu sa postojeim betonima, bilo vlanim ili suhim, a imaju i poveanu vodonepropusnost i smanjeno skupljanje i to do 50% u odnosu na iste nemodifikovane betone.

6.4. Sistemi modifikovani epoksidnim smolama


Veina epoksidnih smola kao modifikatori cementa nastaju reakcijom sinteze molekula bisfenola i dva molekula epihlorohidrina, i sadre dvije funkcionalne grupe i to epoksidnu i hidroksilnu grupu (slika 46.).

64

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 46. Hemijska struktura tipine epokidne smole

Prvi beton modifikovan epoksidnom smolom napravio je Donnoelly 1961. Godine, mijeajui bisfenol klase A i epokside iz vazduha sa vodom, a zatim ih dodavao suhoj mjeavini cementa i agregata. Pri modifikaciji betona epoksidnim smolama, epoksidne smole se emulguju sa vodom, a zatim mjeaju sa unaprijed spravljenom mjeavinom cementa i agregata. Optimalne granice polimercementnih odnosa variraju u veoma irokom luku i zavisnosti od studija iznose : Raff i Austin, 30% ili vie Sun, 50% ili vie Nawy, 30 do 45% McClair, 20% Pri emulgovanju epoksi smole sa vodom, smola se istovremeno mijea i sa reaktivnim agensom (ovrivaem), pa se tek onda dodaje gotovoj mjeavini cementa i agregata uz obaveznu primjenu antipjenuavaca. Na ovaj nain se formira mrena struktura koju ine ovrsli kompozit (polimerna matrica) i zrna agregata (slika 47.)

Slika 47. Prikaz modifikovanog betona epoksidnim smolama pod el. mikroskopom

65

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Uslijed navedenog naina mijeanja znatno se smanjuje koliina vode koja se posebno dodaje betonu, pa se tako vrijednosti vodocementnog faktora kreu u granicama od 24 do 32%. Veliki broj ispitivanja pokazao je da ako se eli poveanje vrstoe pri pritisku, polimercementni odnos mora biti preko 30%. Za vrijednosti u granicama od 12 do 30% dobijaju se ak i nie vrijednosti vrstoe na pritisak modifikovanih betona u odnosu na nemodifikovane betone (slika 48.) Ovo se objanjava nepotpunim formiranjem matrine faze.

Slika 48. vrstoa pri pritisku betona modifikovanih epoksidnim smolama (1 sa primjenom leteeg pepela, 2 bez primjene leteeg pepela)

Odlike ovakvih sistema su veoma visoke vrstoe, izuzetno dobra veza sa postojeim betonom, vodonepropustljivost i znatno poveana koroziona otpornost. U tabeli 7. prikazani su uporedni rezultati za uobiajene nemodifikovane betonske mjeavine i za mjeavine modifikovane epoksidne smolom. Takoe, teba naglasiti da je glavna prednost betona modifikovanih epoksidnim smolama u tome to su im osobine postojane i u vlanim sredinama i u vodi.

66

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


Svojstvo Nemodifikovani beton Beton modifikovan epoksidnom smolom 42,9 52,7

vrstoa pri pritisku (MPa) vrstoa pri zatezanju (MPa) vrstoa pri savijanju (MPa) vrstoa pri smicanju (MPa) Modul elastinosti (GPa)

38,7 42,9

3,09 3,23

5,13 5,76

5,98 6,05

11,4 11,5

0,7

4,5

21,8 Poslije 20 ciklusa uoena

19,0 Poslije 50 ciklusa uoena oteenja

Otpornost na dejstvo mraza Hemijska otpornost -na 5% NaOH -na 15% solnu kiselinu -na 10% limunovu kiselinu -na 20% siretnu kiselinu

oteenja

Brzo prodiranje Brzo raspadanje

Postepeno prodiranje Lagano pjenuanje

Tabela 7. Prikaz karakteristika nemodifikovanih betona i betona modifikovanih epoksi smolom

67

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


7. SISTEMI MODIFIKOVANI MONOMERIMA
Razvijanjem tehnologije proizvodnje, posebno modifikovanih monomernih sistema omogueno je i dobijanje veeg broja tenih smola, a samim tim i proizvodnja PMB modifikovanih ovim smolama. Proces dobijanja ovih sistema sastoji se iz dva koraka, i to najpre se mijea monomer sa cementom, agregatom i vodom, da bi poslije slijedili termokatalitiki ili radijacioni procesi polimerizacije. Pri tome proces polimerizacije se obavlja ili istovremeno ili poslije vezivanja i ovravanja cementne faze. Opsena ispitivanja PMB modifikovanih monomerima pokazuju da kod ovih sistema nema poveanja vrstoe pri pritisku, bez obzira na nain odvijanja polimerizacije i bez obzira na veliinu polimercementnog faktora. Kod ovih sistema, ipak, postoje znatna poveanja vrstoe pri zatezanju i savijanju, adhezije za armaturu, vodonepropustljivosti, hemijske otpornosti kao i otpornosti na dejstvo mraza. Od monomera kao modifikatora cementa u sistemima PMB, danas se u praksi primjenjuju dvije supstance i to furilov pirit i hlorovodonini anilin.

68

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


8. ISPITIVANJE POLIMEROM MODIFIKOVANIH BETONA
8.1. Metode ispitivanja polimerom modifikovanog betona
Kao i kod klasinih betona i betoni modifikovani polimerom ispituju se destruktivnim i nerazornim metodama. Destruktivne metode se najee primjenjuju u laboratoriji na elementima konstrukcija ili na ugledima, a nerazorne metode na ovrslom betonu u konstrukciji. 8.1.1. Destruktivne metode Destruktivna metoda je takav postupak ispitivanja betona gdje dolazi do oteenja (loma) betonskog ugleda koji se ispituje kako bi se ustanovila granina stanja upotrebljivosti i nosivosti konstrukcije pod razliitim kombinacijama optereenja. Prednosti destruktivnih metoda je to su dugo u upotrebi, a veina metoda daju kvantitativne rezultate. U destruktivne metode spadaju: fiziko mehanika ispitivanja svojstva betona kao to su vrstoa pri pritisku, vrstoa pri zatezanju, vrstoa pri savijanju, vrstoa pri cijepanju, modul elastinosti, tvrdoa, ilavost, vodonepropustljivost, otpornosti na mraz, habanje i hemijske agnese, kao i deformacije betona pod uticajem kratkotrajnih optereenja; fiziko hemijska ispitivanja (struktura betona, petrografska ispitivanja i sl.) ; ispitivanje reolokih svojstava (skupljanje betona, teenje betona i dr.); 8.1.2. Nerazorne metode Nerazorne metode ispitivanja uglavnom se koriste za kontrolu kvaliteta proizvodnje betona ili kontrolu kvaliteta betona na graevini, a vrlo esto i za ocjenu stanja postojeih konstrukcija, te ocjenu uspjenosti izvedenih sanacionih radova. Uopteno, primjenom nerazornih metoda nije mogue izravno dobiti podatke o vrstoi materijala, ve je za pravilnu procjenu vrstoe potrebno poznavati vezu izmeu rezultata ispitivanja nerazorne metode i vrstoe odreene destruktivnim metodama. U nerazorne metode spadaju: metoda ultrazvuka; metoda rezonantne frekvencije;

69

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


metoda vibriranja; metode mjerenja povrinske tvrdoe (sklerometar) i dr.; Metoda ultrazvuka se koristi za odreivanje vrstoe betona, kao i za definisanje dinamikog modula elastinosti, ali primjenu ima i u defektoskopiji betona. Meutim, metoda ultrazvuka se moe primjenjivati i za ispitivanje zapreminske mase, kompaktnosti i otpornosti na desjtvo mraza. Za ispitivanje vrstoe betona najee se koriste predajnici ultrazvunih impulsa frekvencije 50 150 kHz. Metoda se temelji na brzini prolaska longitudinalnih talasa kroz uzorak betona od sonde odailjaa do sonde prijemnika (slika 49.). Ta brzina se kree od 2000 do 5000 m/s. Na brzinu ultrazvuka utie vlanost betona i armatura u betonu.

Slika 49. Ultrazvuna oprema Pundit Lab vrstoa betona e po pravilu biti vea kod betona vee kompaktnosti (manje poroznosti). Ovo pravilo, meutim, vai samo ako postoji zadovoljavajua adhezija izmeu cementnog kamena i zrna agregata. Ukoliko ovaj uslov nije ispunjen, mogu se dobiti i vrlo niske vrstoe betona i pri relativno visokim brzinama ultrazvuka. Osim slabe adhezije izmeu cementnog kamena i zrna agregata, koja na brzinu ultrazvuka nema uticaja, brzina ultrazvuka takoe ne moe da registruje vee vrstoe u sluaju primjene cementa viih klasa. Poznavajui brzinu ultrazvuka i gustou betona, kao i Poissonov koeficijent za beton moe se pomou izraza odrediti dinamiki modul elastinosti uz pojednostavljenu pretpostavku da je beton homogen, izotropan i savreno elastian materijal = 2 (1 + ) (1 2) (1 )

70

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


gdje su brzina ultrazvuka, gustina betona, a Poissonov koeficijent. vrstoa betona pri pritisku se egzaktno ne mogu odrediti iz statikog modula elastinosti, nego se koriste razliiti empiriski obrasci ili dijagrami (slika 50.).

Slika 50. Jedan od dijagrama za odreivanje vrstoe ultrazvukom

Za mjerenje debljina betonskih ploa, potpornih zidova, tunelskih obloga koristi se eho ultrazvuna metoda poznatija kao Ipact Eho. Takoe, ova medtoda se koristi i za odreivanje poloaja, debljine i smjera irenja pukotina, upljina i defekata u konstruktivnim elementima od obinog i armiranog betona kao to su ploe, stubovi, grede, cijevi i sl. Princip rada dat je na slici 51.

Slika 51. Princip rada impact eho metode

Temljni izraz ove metode je: = 2

gdje su d udaljenost od koje su se talasi odbili, C brzina talasa a f dominantna frekvencija signala.

71

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


9. POLIMER - BETONSKI KOMPOZITI SA AGREGATOM OD RECIKLIRANOG BETONA
9.1. Alternativni agregati u betonu
Alternativni agregati su oni agregati koji su dobijeni na sve druge naine osim direktne eksploatacije iz stijenske mase ili iz rijeke. Tipini primjeri su materijali koji predstavljaju otpad nakon ruenja raznih konstrukcija i industrijski nus proizvodi. Recikliranje materijala koji se koriste za gradnju zgrada i infrastrukturnih objekata je neophodno za ostvarivanje odrivosti gradnje. Recikliranjem se sprijeava da velike koliine graevinskog otpada dospiju na deponije, a istovremeno se smanjuje koritenje primarnih mineralnih sirovina. Reciklirani agregat iz betona (slika 52.) se generalno sastoji od originalnog agregata i sloja maltera koji obavija zrna agregata. Fizika i mehanika svojstva recikliranog agregata zavise, kako od svojstava, tako i od koliine preostalog maltera. Naime, poznato je da je malter oko zrna agregata porozan materijal, ija poroznost zavisi od vodocementnog faktora betona koji je recikliran. Na koliinu malterske komponente dominantno utiu proces drobljenja (usitnjavanja) starog betona i dimenzije recikliranog agregata. Koliina cementnog maltera u recikliranom agregatu kree se od 25% do 65% (izraeno u zapreminskim procentima) i razlikuje se po pojedinim frakcijama (to je sitnija frakcija, vea je koliina cementnog maltera). U nastavku su prikazana neka svojstva recikliranog agregata. Upijanje vode je svojstvo po kome se reciklirani agregat najvie razlikuje u odnosu na prirodni i zavisi od kvaliteta i debljine malterskog sloja oko zrna agregata. Zbog prisustva cementnog maltera, koji ima manju zapreminsku masu od zrna prirodnog agregata, zapreminska masa zrna recikliranog agregata manja je od zapreminske mase zrna prirodnog agregata u prosjeku za 10%. Otpornost prema drobljivosti i habanju recikliranog agregata je manja od otpornosti prirodnog, pri emu se razlike kreu u irokim granicama od 0% do 70%, u zavisnosti od kvaliteta originalnog betona i vrste prethodno upotrebljenog agregata. Bez obzira na odreene manje razlike u pogledu svojstava agregata od recikliranog betona, generalno reciklirani agregat u odnosu na prirodni agregat ima sledea svojstva: vee upijanje vode, manju zapreminsku masu, vee habanje, veu

72

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


drobljivost, veu koliinu prainastih estica, vei sadraj organskih materija i mogu sadraj hemijski kodljivih materija.

Slika 52. Reciklirani agregat iz starog betona

9.2. Betoni sa agregatom od recikliranog betona


Imajui u vidu navedene nedostatke agregata od recikliranog betona, vjeruje se da je beton napravljen sa recikliranim agregatom iz betona loiji (manje fiziko mehanike karakteristike kao i slabija obradljivost i ugradljivost) u odnosu na standardni beton. Jedan od pokuaja poveanja mehanikih karakteristika betona sa recikliranim agregatom je, pored upotrebe hemijskih i mineralnih dodataka, istraivanje primjene dvofaznog spravljanja betona (slika 53.).

Slika 53. Dvofazni postupak mjeanja betona

Ovim postupkom pokazano je da se prionljivost izmeu recikliranog agregata i nove cementne paste moe poboljati i da se istovremeno novim cementnim gelom mogu popuniti postojee pore i prsline u malterskom sloju obavijenom oko zrna agregata. Unapreenje kvaliteta tranzitne zone doprinelo je poveanju vrstoe na pritisak. Dostupni rezultati ispitivanja betona sa recikliranim agregatom variraju u irokim granicama, pa su nekad i kontradiktorni, ali se generalno moe rei da betoni sa recikliranim agregatom imaju sledea svojstva: poveanjem uea recikliranog agregata smanjuje se zapreminska masa betona;

73

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


vrsta krupnog agregata nema uticaja na koliinu uvuenog vazduha; reciklirani agregat utie na konzistenciju betona, tako to smanjuje pokretljivost betonske mjeavine zbog upijanja vode; skupljanje betona se poveava sa poveanjem koliine recikliranog agregata; teenje betona je proporcionalno koliini cementnog maltera u betonu. Betoni na bazi recikliranog agregata imaju vie cementnog maltera u odnosu na uporedni beton sa prirodnim agregatom, a samim tim i vee teenje (do 50%); upijanje vode zavisi od razlike izmeu vodocementnih faktora novog i starog betona od koga je dobijen reciklirani agregat (vee upijanje vode); vrstoa betona pri pritisku zavisi prvenstveno od kvaliteta recikliranog agregata. Kod betona sa 100% recikliranog krupnog agregata pad vrstoe u odnosu na vrstou uporednog betona sa prirodnim agregatom u prosjeku iznosi oko 13%, a kod betona sa 50% recikliranog krupnog agregata oko 8%. Pad vrstoe kod betona sa procentom zamjene krupnog agregata manjim od 50% praktino se moe smatrati zanemarljivim; na vrijednosti vrstoa pri zatezanju cijepanjem i pri zatezanju savijanjem, vrsta upotrebljenog agregata nema bitniji uticaj. Razlike u vrstoama se kreu od 010%; modul elastinosti betona na bazi recikliranog agregata manji je od modula elastinosti betona na bazi prirodnog agregata zbog prisustva cementnog maltera; koliina recikliranog agregata utie na otpornost betona prema habanju. Sa poveanjem koliine recikliranog agregata smanjuje se otpornost betona prema habanju, zbog poveane koliine cementnog kamena koji se lake haba od zrna prirodnog agregata; na vodopropustljivost betona utie kapilarna poroznost cementnog kamena novog betona i kapilarna poroznost cementnog kamena recikliranog betona. Ukoliko je agregat dobijen drobljenjem betona male poroznosti, tada vodopropustljivost novog betona zavisi od izbora granulometrijskog sastava i ostvarene strukture novog cementnog kamena; na prionljivost izmeu betona i armature agregat od recikliranog betona nema znaajniji uticaj, jer se prionljivost ostvaruje preko novog cementnog kamena.

74

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


9.3. Polimerom modifikovani beton sa agregatom od recikliranog betona
Ova vrsta betonskih kompozita je u poetnoj fazi istraivanja, tako da je do sada objavljeno svega nekoliko radova sa rezultatima eksperimentalnih ispitivanja. Rad autora Byung-Wan Jo, Seung-Kook Park i Jong-Chil Park, Mechanical properties of polymer concrete made with recycled PET and recycled concrete aggregates, Journal Construction and Building Materials 22, 2008: Svojstva polimer betonskog kompozita spravljenog sa nezasienom poliestarskom smolom dobijenom od reciklirane plastike i sa recikliranim agregatom uporeivana su sa polimer betonom na bazi prirodnog agregata. Za spravljanje betona korien je i mljeveni krenjak, kao mineralni dodatak, u cilju poboljanja adhezije izmeu polimerne matrice i zrna neorganskog agregata. Ispitivani betoni nose oznaku NA (prirodni agregat), a broj iza te oznake oznaava uee prirodnog agregata u mjeavini (100%, 70%, 50%, 30% i 0%). Prikazani rezultati se odnose na betonske mjeavine sa 9% polimernog veziva u odnosu na masu betona (slika 54., slika 55. i slika 56.).

Slika 54. vrstoa pri pritisku polimer betona sa recikliranim krupnim agregatom

75

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 55. vrstoa pri pritisku polimer betona sa recikliranim sitnim agregatom

Slika 56. vrstoa pri pritisku polimer betona sa recikliranim sitnim i krupnim agregatom

Analizom dobijenih rezltata (slika 54., slika 55. i slika 56.), moe se zakljuiti, da se u sluaju primjene recikliranog krupnog agregata vrstoa betona pri pritisku neznatno smanjuje, dok se sa poveanjem uea recikliranog sitnog agregata vrstoa evidentno redukuje. Slino se moe rei i za vrstou pri zatezanju savijanjem i cijepanjem. Kao glavni razlog za ovakve rezultate moemo navesti slabiju adheziju izmeu starog maltera i polimernog veziva. Sa poveanjem uea recikliranog agregata dolazi do smanjenja nagiba krivulje napon deformacija (-) (slika 57.), to ukazuje na drugaiji mehanizam loma u odnosu na beton sa prirodnim agregatom.

76

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 57. - krive polimer betona sa recikliranim agregatom

Poveanjem uea recikliranog agregata hemijska otpornost na dejstvo hlorovodonine kiseline znaajno opada u odnosu na polimer beton sa prirodnim agregatom. Rad autora Corinaldes i Moricon, Admixtures on Preformance and Economics od Recycled Aggregate Concrete, Publication SP 199-50, 2001 Spravljan je beton gdje je prirodni agregat u cjelosti zamjenjen recikliranim agregatom (letei pepeo, silikonska praina) i uz mineralne dodatke. Kao polimerni modifikator koriten je superplastifikator na bazi akril polimera. Vodocementni faktor je 0.40. Kao referentni beton, koriten je beton spravljen na klasini nain od prirodnog agregata sa vodocementnim faktorom 0.56. Na osnovu dobijenih rezultata, dolazi se do zakljuka da superplastifikator kao i mineralni dodaci mogu redukovati vodocementni faktor, a da se dobiju betoni slinih mehanikih karakteristika kao i kod referentnog betona. Rad autora Liu i Chu, Some studies on recycled aggregate concrete with and without polymer, 2nd Internationl Conference for Disaster Mitigation and Rehabilitation, 2008 Mehanike karakteristike betona sa recikliranim agregatom mogu se poboljati primjenom polimera u koliini od 7.5% u odnosu na masu cementa. Rezultati ispitivanja ukazuju na poveanje vrstoe pri pritisaku za 10%, vrstoe pri zatezanje na savijanje do 40%, a poveava se i vrstoa pri zatezanju na cijepanju do 35%.

77

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


10. PRIMJENA POLIMEROM MODIFIKOVANIH BETONA
Betoni modifikovani polimerima mogu se primjenjivati u svim oblastima graevinarstva kao i klasini betoni, kako pri izvoenju novih konstrukcija, tako i za saniranje konstrukcija. Meutim, zbog vie cijene, modifikovani betoni koriste se u sluajevima kada se od betona, pored vrstoe, zahtjevaju posebna svojstva. Naime, vea poetna ulaganja u betone modifikovane polimerima opravdava se produenjem eksploatacionog vijeka betonskih konstrukcija. Kada je u pitanju gradnja novih objekata, tu se akcenat stavlja na polimerom modifikovani beton sa poveanom korozionom otpornou. To znai da je primjena takvih betona u prvom redu prisutna u industrijskim objektima koji su izloeni kako gasovitim, tako i tenim agresivnim medijumima; tipa bazena sa razliitim tenostima, rezervoari, kanali industrijske i otpadne vode, konstrukcije u moru ili pored mora i dr. Takoe, primjena ovih betona je vrlo korisna i na podruiju fundiranja, kada se temeljenje objekta vri u agresivnim podzemnim vodama. Betoni sa polimernim dodacima se pimjenjuju i pri izradi ploastih konstrukcija tipa podova (industrijski podovi), platformi, aerodromskih pista i kolovoza (mostova, parking garaa), gdje se od betona zahtjevaju visoki nivoi trajnosti (na habanje, na udar, na hemijsku agresiju, mraz i sl.). Istraivanjim koja su sprovedena u Japanu potvreno je da se modifikovani kompoziti mogu uspjeno primjeniti za izolaciju od vibracija, pa se u praksi ovo svojstvo koristi za priguenje vibracija na eljeznikim mostovima i za izradu temelja maina. Na osnovu sprovedenih ispitivanja (Japan) i ve steenih praktinih iskustava pretpostavlja se da e doi i do ire primjene betona modifikovanog polimerima u aseizminom graenju. Naime, zbog svoje poveane duktilnosti u odnosu na klasine betone, konstrukcije od betona modifikovanih polimerima pri djelovanju seizmikih sila ispoljavaju vrlo znaajne efekte disipacije unutranje energije, to utie na smanjivanje seizmikih sila, a time i na poveanje seizmike otpornosti objekta pri djelovanju intezivnih zemljotresa. Polimerom modifikovani beton se koristi za izradu zidnih panela i tunelskih obloga. Kada je u pitanju sanacija postojeih objekata, betoni modifikovani polimerima koriste se prvenstveno za popravku veih oteenja ili zamjenu pojedinih dijelova

78

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


betonskih konstrukicja. Modifikovana cementna pasta se uspjeno primjenjuje za injektiranje prslina i popunjavanje defekata usljed raslojavanja. Razlozi za primjenu ovih betona lee pre svega u njihovoj velikoj adheziji za stari beton, ugradljivosti, ilavosti, malom skupljanju i dr. Adhezija novog betona (PMB) za stari beton poboljava se ako se prije ugraivanja novog betona nanese premaz iste polimerne disperzije, u obliku modifikatoar betona. Najairu upotrebu imaju betoni modifikovani polimerima BSR, PEVA i PAE, zbog svoje cijene i pristupanosti.

10.1. Primjer sanacije betonom modifikovanim polimerom


U nastavku rada dat je primjer sanacije stuba primjenom PMB, kao i proraun betonske mjeavine za sanaciju.. Prije sanacije defektna mjesta na stubu treba mehaniki oistiti, upotrebom runih alata (udarna builica), od oteenog betona uz oblikovanje sanacione zone (slika 58.).

Slika 58. Uklanjanje zatitnog sloja starog betona

Nakon prvog koraka, oiena mjesta treba dodatno oistiti od praine vazduhom pod pritiskom, a zatim ih obilno nakvasiti vodom ili polimernom disperzijom (slika 59.).

79

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 59. Pripremljena povrina stuba

Oko postojeeg, zdravog jezgra stuba postavlja se dodatna armatura (dodatne vilice i ipke) koja se vezuje za postojeu armaturu (slika 60.).

Slika 60. Postavljanje nove armature

Postavlja se oplata stuba koja sadri otvor kroz koji se ubacuje beton modifikovani polimerom pomou pumpi (slika 61.). Otvori mogu biti i u vidu depa ako su u pitanju manja oteenja, s tim da se prilikom takvih sanacionih intervencija dobijena ispupenja na povrini elementa uklanjaju kasnije u to kraem roku, dok ugraeni beton ne dobije veu vrstou.

80

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON

Slika 61. Betoniranje dodatne obloge

Nakon uklanjanja oplate, povrinu stuba treba konano obraditi cementnim malterima modifikovanim polimerom. Izgled saniranog stuba dat je na slici 62.

Slika 62. Izgled saniranog stuba

81

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


11. ZAKLJUAK
Na osnovu rezultata viegodinjih istraivanja, moe se zakljuiti da se polimerizacijom betona poboljavaju svojstva betona u odnosu na klasini nemodifikovani beton. Poboljanje svojstava betona kod upotrebe polimernih dodataka objanjava se promjenama u unutranjoj strukturi betona. Naime, poznato je da se unoenjem polimernih dodataka modifikuje struktura betona, formiranjem dvostruke matrice. Polimerom modifikovani betoni, prije svega, imaju visoke vrstoe pri zatezanju na savijanje i cijepanje, odlinu adheziju za razliite podloge, visoke otpornosti na dejstvo mraza i hemijske agense, kao i niz drugih povoljnih karakteristika, tako da je primjena ovakvih sistema u graevinskoj praksi iz dana u dan sve ira. Kao modifikatori betona najiru primjenu imaju lateksi. Optimalna koliina lateksa u betonu je od 5 do 20% na masu cementa. Upotreba vee koliine lateksa u betonu nije ekonomina jer moe prouzrokovati prevelik sadraj vazduha u betonu, a samim tim i pokvariti neka bitna svojstva betona (vrstoa pri pritisku). U poslednje vrijeme, odmah iza lateksa kao modifikatora svojstava betona iroko se primjenjuju prakaste suspenzije koje su po svojoj prirodi praktino identine lateksnim formulacijama. Tene smole kao modifikatori imaju primjenu u industriji betonskih prefabrikanata bez obzira na njihovu relativno visoku cijenu u odnosu na materijale na bazi lateksa. Monomeri kao modifikatori betona se koriste na dva naina. Ili se polimerizacijom monomera dobijaju polimeri kao modifikatori betona, ili se koriste u vidu premaza kao hidroizolacija ili kao zaptivna masa pukotina betonskih ploa. Odlikuju se veoma velikom adhezijom. Jedan od najpoznatijih monomera je metilmetakrilat. Kao polimer rastvorljiv u vodi najiru primjenu ima poliakrilamid koji mijeanjem sa cementom znaajno modifikuje reologiju cementne paste prevodei je u gumasti materijal podoban za oblikovanje tiskanjem ili valjanjem. Zbog tog svojstva najira primjena je u CBC materijalima (Chemically Bonded Ceramics - hemijski vezana keramika). Sve vea potronja agregata i ogranienja u eksploataciji prirodnih sirovina dovjela je do alternativnih rjeenja. Kao to je ve navedeno, u alternativne agregate spadaju industrijski i graevinski otpad. Jedan od takvih materijala jeste betonski kr,

82

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


nastao ruenjem objekata, koji se reciklira. Primjenom agregata od reciliranog betona za spravljanje betona mogu se dobiti betoni zadovoljavajuih, pa ak i visokih performansi, to prvenstveno zavisi od vrstoe pri pritisku betona ijim drobljenjem je dobijen agregat, a zatim i od poznavanja svih specifinosti vezanih za projektovanje sastava i spravljanje ovih vrsta betona. Meutim, u praksi je za konstrukcijsku primjenu, upotreba agregata od recikliranog betona limitirana prvenstveno zbog velikih varijacija u kvalitetu, to je direktna posljedica porijekla i stanja starog betona. Primjena agregata iz recikliranog betona u kombinaciji sa polimerima kao modifikatorima zapoela je poslednjih godina. Iako se radi o malom broju eksperimentalnih ispitivanja, prvi rezultati ukazuju da se primjenom polimera mogu popraviti pojedina svojstva betona sa agregatima od recikliranog betona, ime se otvaraju ire mogunosti za primjenu ovih vrsta betona u svakodnevnoj graevinskoj praksi. Naposlijetku, treba istai da polimeri kao dodaci betonu nisu neki udotvorni proizvodi koji bi, na primjer, poboljali lo cement, ili omoguili da se od nepovoljne granulometrijske kompozicije napravi dobar beton. Upotreba polimernih dodatka u betonu opravdana je samo onda kada su preduzete sve mjere da se dobije dobar beton.

83

POLIMEROM MODIFIKOVAN BETON


LITERATURA
1. M.Muravljov, Osnovi teorije i tehnologije betona, Beograd 2010; 2. Y.Ohama, Handbook of polymer-modified concrete and mortars, 1994; 3. M.Muravljov, Graevinski materijali, Beograd 2007; 4. SITJ, Graevinski kalendar 1994 1995; 5. asopis Materijali i konstrukcije br. 52., Beograd 2009; 6. V.Ukrainczyk, Beton, Zagreb 1994; 7. V.Hasanovi, Betonske konstrukcije, Sarajevo 2007; 8. J.Radi, Betonske konstrukcije 1, Zagreb 2006; 9. T.Kovaevi, Struktura i svojstva polimera, Split 2010; 10. 13. Interantional congress on polymers in concrete, Portugal 2010; 11. S.Otovi, Graevinski materijali u praksi, Beograd 2007; 12. Beton tehniki prirunik, Kakanj 2012; 13. Sika, Prirunik o betonima, Beograd 2008; 14. ACI, Polymer-Modified concrete, USA 2003; 15. BAS EN 206-1, BAS EN 197-1 i BAS EN 12620; 16. B. Skenderovi, Graevinski materijali, Beograd 2011; 17. asopisi Fokus, Build, Graevinar i Modul;

84