You are on page 1of 15

Struni rad

Motor

Sadraj
1. 2. Uvod ............................................................................................................................... 3 Motor sa unutranjim sagorjevanjem ............................................................................. 4 2.1. 3. 4. 5. Osnovni pojmovi o motoru ..................................................................................... 5 Traenje greke u motoru ............................................................................................... 7 Ispitivanje kompresije motora ........................................................................................ 9 Lanac razvodnog mehanizma ....................................................................................... 12 Otkrivanje kvarova .......................................................................................................... 13 Zakljuak ............................................................................................................................. 14 Literatura ............................................................................................................................. 15

Struni rad

Motor

1. Uvod
Tehniki gledano, motor pokree automobil pretvaranjem toplotne energije u mehaniki rad pri sagorjevanju benzina u komori za sagorjevanje. Kada se benzin i vazduh pomjeaju u pravoj razmjeri i kada se upale pomou varnice, ta smjea eskplodira razvijajui pritom veliku koliinu toplote i visok pritisak. I pored toga to sagorjevanje nastaje u djeliu sekunde, ono je ipak kontrolisano. Kada varnica upali smjeu, nastaje front plamena u obliku lopte koja se iri od take paljenja sve dok potpuno ne sagori. Takvo sagorjevanje izaziva naglu porast pritiska u cilindru, to potiskuje klip nanie i okree radilicu. Na taj nain se toplotna energija pretvara u koristan mehaniki rad koji pokree automobil. Pritiskom na pedalu za gas otvara se leptir u grlu karburatora, ime se omoguava da vea koliina smee goriva i vazduha uvue u motor. Time se poveava gustina smjee u svakom od cilindra motora, a posledica toga je da se poveava pritisak kada se smjea upali. Dalji rezultat poveanja pritiska, pri sagorevanju je poveanje snage motora, to omoguava da motor bre okree ili da bolje vue. Ako se popusti pritisak na pedalu gasa, smanjuje koliina smjee, pritisak u cilindrima pada i motor usporava. Na neki nain, motor sa unutranjim sagorevanjem moe da se uporedi sa pumpom za vazduh. Otvaranje leptira za vazduh omoguava da motor pumpa veu koliinu vazduha, a ukopliko je vea koliina vazduha, to motor razvija veu snagu. To je i razlog to po pravilu vei motori razvijaju i veu snagu od manjih jer predstavljaju pumpu veeg kapaciteta. Naalost, motori sa unutranjim sagorevanjem nisu naroio efikasni posmatrano sa aspekta iskorienja toplote koja se dobija sagorevanjem. Samo oko jedne treine toplotne energije se koristi za pokretanje vozila. Oko jedne treine se izgubi sa gasovima koji izlaze kroz izduvnu cijev. Do trenutka dok klip doe do donje granine take svog hoda, pritisak u cilindru ve znatno opadne u odnosu na svoju najveu vrijednost koja se javlja odmah po paljenju. Mada je motor iskoristio energiju gasova koji se ire i sagorjevaju, ipak u sagorelim gasovima ostaje toplotna energija koja se mora izbaciti napolje kako bi cilindar mogao ponovo da usisa svjeu koliinu smjee goriva i vazduha. Narednih 20 do 25 posto toplote koja se dobije sagorjevanjem gubi se preko sistema za hlaenje. Kada gorivo sagorjeva u motoru, on poinje da se zagrjeva. Stoga je gubitak toplote kroz sistem za hlaenje neizbjean. Jo jedan dio energije odlazi na savlaivanje unutranjih otpora odnosno trenja. No i pored toga gubici usled trenja nisu toliko veliki. Kod veine motora iznose 5 do 8 posto. Meutim, i to je jedan od gubitaka toplote koja nastaje prilikom sagorjevanja Jedan dio preostale snage motora je potreban za pokretanje dodatnih agregata kao to su pumpa za vodu, alternator, pumpa servo upravljaa, kompresor klima ureaja itd. Gubici usled trenja javljaju se i u pogonskom remenju motora, prenosu snage, pogonskom mostu i pneumaticima. Preostala snaga koja je na raspolaganju za pokretanje vozila predstavlja samo mali procenat ukupne snage koja nastaje pri sagorjevanju smjee goriva.

Struni rad

Motor

2. Motor sa unutranjim sagorjevanjem


Inenjeri trae naine da motor s unutranjim sagorevanjem uine to efikasnijim. Konstruisanjem motora od materijala otpornih na toplotu, tako da mogu da rade pri viim temperaturama, a moda i bez sistema za hlaenje, smanjili bi se toplotni gubici. Mnogo je truda uloeno na razvijanje keramikih materijala, potrebnih za izradu ili cijelog motora ili radi prevlaenja klipova, ventila i prostora za sagorjevanje.Spreavanje toplotnih gubitaka kroz izduvnu cijev moe se postii i tako to se izduvni gasovi koriste za pokretanje turbo punjaa. No turbo punjai su vrlo skupi te je njihovo korienje ogranieno uglavnom na luksuzne i sportske automobile. Ulja i mehanika poboljanja koja smanjuju gubitke usled trenja takoe doprinose, ali i u ovom sluaju dobitak je manji od trokova. Sve dok inenjeri ne pronau bolji nain da utede toplotnu energiju na ekonimian nain, motor sa unutranjim sagorjevanjem e i dalje biti vrlo neekonomian nain za pokretanje automobila. Meutim, ovaj motor je i pored toga najekonominiji, najsnaniji i najjeftiniji danas poznat ureaj za pokretanje vozila.

Slika 1. Motor sa unutranjim sagorjevanjem (1) glava motora - cilindra, (2) zaptivka glave, (3) poluga podizaa, (4) podizai ventila, (5) bregasta osovina, (6) pumpa za ulja, (7) klackalica ventila, (8) opruga ventila, (9) ventil, (10) prostor za sagorjevanje, (11) klipni prstenovi, (12) klip, (13) osovina male pesnice klipnjae, (14) klipnjaa i (15) radilica

Struni rad

Motor

Kada je rije o snazi motora, ona se izraava u kilovatima (kW). Druga veliina koja se mjeri kod motora je obrtni momenat, odnosno iznos obrtne sile koju motor moe da emituje. Ova veliina se mjeri u njutn metrima , i odreena je obrtanjem radilice i maksinalnim pritiskom u cilindru.

2.1.

Osnovni pojmovi o motoru

Ako ste mehaniar-amater, koji se prije svega bavi odravanjem i lakim popravkama, nije ni potrebno da se mnogo razumijete u principe rada motora. Ali, morate shvatiti vanost podmazivanja i kako se ono odraava na vijek vaeg motora. Dopremanje odgovarajue koliine ulja je neophodno kako bi se sprijeio dodir metal-metal, a time i habanje motora. Ako pravilno odravate motor, on moe trajati koliko i sam automobil; ako je pruena potrebna nega to je izmeu 150.000 i 250.000 km. Jedini djelovi koji mogu da otkau su izduvni ventili i moda neka zaptivka ili zaptivni prsten. U krajnjoj liniji svi ventili se pohabaju. Brzo otvaranje i zatvaranje pri kome ventili udaraju o svoja sjedita, kombinovano sa visokim temperaturama koje su prisutne u prostoru za sagorjevanje, konano pohabaju dodirne povrine ventila i sjedita. Usisni ventili imaju neto povoljnije radne uslove jer se stalno hlade smjeom koja se usisava, ali kod izduvnih ventila to nije sluaj. Umjesto toga oni su izloeni toplim izduvnim gasovima koji ih pre. Jedino hlaenje koje je prisutno je odvoenje male koliine toplote preko vretena na vodicu ventila u kratkim intervalima kada je ventil oslonjen na sjedite. Tada se toplota provodi preko sjedita na glavu motora. Ali kada sjedite ventila pone da se haba pri veem broju preenih kilometara, dodirna povrina se sma njuje i zbog toga ventil nije u mogunosti da sprovodi toplotu kao prije toga. Usled toga izduvni ventili se pri radu vie zagrijevaju, a time se ubrzava starenje metala i dalje habanje ventila. Konano ventil poinje da proputa. Kada to jednom pone, vreli izduvni gasovi se probijaju kroz otvor i poinju da djeluju na ventil kao gorionik za gasno zavarivanje. Otvor postaje sve iri jer sve vie i vie metala bukvalno izgori sve dok ventil ne bude uniten. Ovakvo stanje se naziva izgoreli ventil i do njega ubrzano mogu dovesti siromana smjea, nepravilno podeeno paljenje, nepravilan zazor ventila ili slabo preien usisni vazduh. Ponekad e ventil pui, otpasti komad sa njega ili se ak raspasti. To moe dovesti do tekog oteenja motora, i popravka takvog oteenja zahtjeva generalni remont. Ali kod normalnog troenja ventila, posao oko ventila se obino svodi na njihovo dovoenje u normalno radno stanje. Odravanje ventila ukljuuje skidanje glave motora, skidanje ventila i zamjenu pohabanih djelova kao to su vodice ventila, zaptivni prstenovi ventila ili opruge ventila. Pohabani usisni ventili se obino bruse da bi se obnovila dodirna povrina. Izduvni ventili se obino zamjenjuju novim. Sjedita ventila, koja se nalaze u glavi motora, moraju se isto tako brusiti radi obnove dodirne povrine. Pohabane vodice ven tila se obrauju da bi se dobili poetni zazori, ili se proiruju da bi se ugradili ventili sa veim prenikom vretena. Ovo je posao samo za iskusnog majstora i izvan je mogunosti veine majstora amatera. Takav posao ne samo da zahtjeva znanje ve i pravi alat i opremu za mainsku obradu. No i pored toga moete uteeti na troku za rad tako to ete u okviru ovog posla skinuti glavu motora i odnijeti je na obradu u specijalizovanu radionicu. Skidanje glave motora je veliki posao i nije prikazan u ovoj knjizi. Ipak, ako mislite da ste 5

Struni rad

Motor

sposobni da izvedete radove skidanja i ugradnje glave motora, uputstva za to moete nai u servisnom priruniku. Posao koji moete sami da obavljate je odravanje propisanog zazora ventila. Ovo je vano kod motora sa vrstim podizaima ventila ili mehanikim delovima, dok kod hidraulinih podizaa nije. Ovakvi podizai nalaze se na mnogim uvoznim motorima. Da bi se kompenzovalo termiko irenje motora i istezanje koje vremenom nastaje na nekim izduvnim ventilima, mora se odravati odreeno rastojanje izmeu vrha vretena ventila i klackalice (ili podizaa). To rastojanje se zove zazor ventila. U zavisnosti od legura koje se koriste za izradu bloka i glave cilindra, kao i konstrukcije motora, zazor ventila se poveava ili smanjuje pri zagrjevanju motora. Zbog toga proizvoa automobila u uputstvu navodi da li se zazor na ventilima podeava dok je motor vru ili hladan. Moe vam se dogoditi da, u nekom trenutku, doete u priliku da mjenjate lanac ili zupasti kai razvodnog mehanizma. Zupasti kai, nainjen od gume i fiberglasa, se esto koristi za pogon bregaste osovine kada se ona nalazi u glavi motora, dok se lanac ili par zupanika koriste uglavnom za pokretanje bregaste osovine koja se nalazi u bloku motora sa strane, dok su ventili u glavi. Zupasti kai se vremenom haba i nastaju naprsnua slabe take. Ako se prekine, motor e prestati da radi jer ventili prestaju da se otvaraju i zatvaraju. Kod nekih motora moe doi do tekih oteenja ako klip udari u otvoreni ventil. Drugi motori se slobodno okreu, to znai da mogu da nastave rotaciju a da klipovi ne udare u ventile. Kod motora koji imaju lanac, on se vremenom izduuje. Time se stvara zazor u razvodnom mehanizmu ventila, to dovodi do postepenog smanjenja performansi motora. Kod mnogih motora lananik na bregastoj osovini, preko koga prelazi lanac, ima zube od najlona ili plastike. Ovakvi, relativno mekani zupci smanjuju buku motora ili imaju i tendenciju da se brzo troe. Ako se potroe toliko da lanac preskoi zub na lananiku poremetie se sinhronizacija rada ventila, i u mnogim sluajevima motor e se ugasiti. U ovakvom sluaju potrebno je zamjeniti i lanac i lananik. Zamjena zaptivke koja proputa je jo jedan od poslova koji u veini sluajeva moete sami da uradite. Zamjena zaptivke glave motora moe biti preveliki posao, ali zamjena zaptivke poklopca ventila, usisne grane i kartera trebalo bi da budu u okviru vaih mogunosti. Postoji nekoliko razloga zbog kojih zaptivka pone vremenom da proputa. Zaptivke od plute/gume postaju krte usled uticaja toplote i starenja. Mehanike vibracije zajedno sa otputenim navojem ili zavrtnjem mogu izazvati pucanje zaptivke ili curenje. Ponekad je dovoljno zategnuti nekoliko zavrtnjeva da se zaustavi curenje. Ali ako je zaptivka pukla ili iskliznula mora se zamjeniti. Mnogi savremeni motori izlaze sa proizvodne linije bez klasinih zaptivki. Da bi smanjili trokove mnogi proizvoai koriste silikonske zaptivne mase za zaptivanje mnogih spojeva. Silikonska masa je odlian zaptivni materijal, ali ako se ne nanese pravilno ili ako se ne ostavi da stvrdne moe doi do curenja - ovo posebno vai za poklopac ventila koji ima tendenciju da vremenom poputa. Kada pristupate popravci curenja ovakve vrste, moete birati da li da postavite svjeu silikonsku masu ili da ugradite zaptivku od gume/plute.

Struni rad

Motor

3. Traenje greke u motoru


Provjera kompresije je korisna za otkrivanje loih ventila, istroenih klipnih prstenova/cilindara i/ili curenje zaptivke glave motora. Vakuum test e vam pomoi da otkrijete proputanje vakuuma u usisnoj grani ili karburatoru, nisku kompresiju motora, kasno paljenje, zaepljen izduvni sistem, zaglavljene ventile ili ak istroene vodice ventila. Trei test, ispitivanje balansa snage pomoi e vam da pri traenju greke gubitka snage odredite cilindar koji izaziva probleme. Neki od uobiajenih tipova problema na motorima prikazani su u daljem tekstu. Troenje ulja - plavi dim iz izduvne cjevi ukazuje da ulje sagorjeva zbog istroenih klipnih prstenova, polomljenih klipnih prstenova, napuknutog klipa ili istroenih vodica ventila. Sve to omoguava priliv ulja u komoru za sagorjevanje izazvae sagorjevanje ulja. Ako ovo nije povezano sa bukom u motoru ili gubitkom snage, najverovatnije su u pitanju istroene vodice ventila. Iz ovog razloga motor moe troiti litru ulja na svakih 400 do 500 kilometara. Ovaj uzrok se otklanja takozvanim sreivanjem ventila i popravkom odnosno zamjenom vodica i zaptivnih prstenova ventila. Cilindar na kome dolazi do prodora ulja obino se lokalizuje tako to se skine sveica i pogleda na kojoj sveici se nalazi mastan crn nanos. Ulje koje sagorjeva zbog istroenih klipnih prstenova ili cilindara obino znai da je potrebna generalna popravka motora. Napukao klip ili klipni prstenovi su obino posledica jake detonacije. Curenje ulja - Simptomi su barice ulja ispod automobila, ulje na spoljnoj strani motora ili odozdo na automobilu ili poveana potronja ulja bez vidljivog plavog dima iz izduvne cjevi. Najee take na kojima se javlja curenje ulja su zadnji zaptivni prsten radilice , poklopac ili poklopci ventila, prednji zaptivni prsten radilice kod kainika ili ponekad, kod V6 i V8 motora, zaptivka usisne grane. Zaptivka kartera je jo jedno od mjesta gde se ponekad javlja curenje ulja. Popravka se sastoji u uoavanju i zam jeni oteene zaptivke ili zaptivnog prstena. Zaptivka glave motora proputa - U ovom sluaju javlja se gubitak kompresije ako zaptivka proputa izmeu dva cilindra ili izmeu cilindra i spoljne sredine. Ako dva susjedna cilindra imaju malu kompresiju, ili je nemaju, mjerenja kompresije obino ukazuju da je zaptivka glave izgorela. Zaptivka koja proputa moe omoguiti curenje rashladne tenosti u cilindar (to brzo unitava cilindar zbog velikog zagrevanja) ili u kuite radilice (gde isto tako izaziva probleme zbog toga to rashladna tenost nije dobro sredstvo za podmazivanje). Uljni talog u hladnjaku, koji se javlja zajedno sa tajanstvenim gubitkom tenosti za hlaenje moe ukazivati na proputanje zaptivke glave motora. Provjera kompresije motora i ispitivanje sistema za hlaenje pomou pritiska ornoguie nam da otkrijemo u emu je problem. Neispravni ventili - Istroeni ili pregoreli izduvni ventili dovode do gubitka kompresije u cilindru. U takvom sluaju, provjera kompresije motora pokazae malu, ili nikakvu kompresiju. Neispravan usisni ventil e isto tako dovesti do gubitka kompresije, ali e se uz to javljati pucanje ili izbacivanje plamena u usisnu granu. Neispravni ventili se moraju zamjeniti, to zahtjeva da se izvri odgovarajua popravka motora. Razliite vrste buke iz motora - Otro fijukanje, udaranje ili zveei zvui koji se uju samo pri ubrzanju kod velikog optereenja ukazuju na pojavu detonacije u motoru. 7

Struni rad

Motor

To moe biti posledica prevelikog predpaljenja suvie siromane smjee goriva i vazduha, pregrejanog motora, prevelike kompresije usled pretjerano velikih naslaga garei u prostoru za sagorjevanje. Detonaciju moe izazvati i neispravan ventil za recirkulaciju izduvnih gasova. Opravka se sastoji u odreivanju uzroka detonacije i njegove blagovremene eliminacije kako ne bi dolo do tekih oteenja motora. Ponekad pomae i upotreba goriva sa veom oktanskom vrijednou, posebno ako nita drugo ne ukazuje na neispravnost. Blage detonacije se uglavnom smatraju nekodljivim, ali jake detonacije mogu dovesti do pucanja klipa, klipnih prstenova, glave motora ili oteenja leajeva klipnjae. Otri metalni udarci koji se javljaju pri odreenom broju obrtaja i pojaavaju sa poveanjem brzine ukazuju na istroene letee ili leee leajeve radilice. Istroena osovinica klipa moe dati slinu buku. Ova vrsta buke ukazuje na to da je potrebna generalna popravka motora. Zveei ili kuckajui zvuci koji se uju samo kod prvog pokretanja motora obino nastaju zbog hidraulinih podizaa. Kada se podizai istroe, oni isputaju ulje i time poveavaju zazor ventila to izaziva buku kada se motor prvi put pokrene. Kada pritisak ulja poraste zazor se smanji, a podizai utiaju. Ovo je normalna situacija ako motor nije radio dui vremenski period, ali ako se deava svaki put kada pokrenete motor to moe biti indikacija da je potrebna zamjena podizaa. Stalno lupkanje odnosno kuckanje motora obino ukazuje na preveliki zazor jednog ili vie ventila. To moe nastati usled nepravilnog podeavanja, zbog poveanja zazora ventila, istroene klackalice, iskrivljene ipke podizaa, istroenog podizaa ili kombinacija poslednja dva uzroka. Neispravan hidraulini podiza izaziva istu vrstu buke. Tutnjava koja se poveava sa poveanjem broja obrtaja motora obino nastaje zbog bunih leaja pumpe za vodu. Ako leajevi imaju veliki zazor, ili ako pumpa puta vodu moraju se zamjeniti.

Struni rad

Motor

4. Ispitivanje kompresije motora


Ispitivanjem kompresije otkriva se stanje motora. Ni jedan motor nije u stanju da radi kako je to konstrukcijom predvieno ako svaki cilindar ne radi pri punom iskorienju - zato znai pri specificiranoj kompresiji. Specificirane vrijednosti za kompresiju su izraene u barima . Pojedini motori, na primjer, mogu imati pritisak kompresije pri pokretanju pomou elektropokretaa od preko 13 bara. Ovdje nam moe biti od pomoi ako razumijemo kako se odreuje veliina kompresije. Kada klip doe, tokom svog kretanja pri taktu usisavanja, u donji poloaj (DMT - donju mrtvu taku), usisni ventil se zatvara i klip poinje kretanje navie sabijajui na taj nain smjeu goriva i vazduha. Kada klip dostigne, tokom ovog takta sabijanja, najvii poloaj (GMT - gornju mrtvu taku) smjea goriva i vazduha je do maksimuma sabijena. U tom trenutku se mjeri pritisak u barima i izmjerena vrijednost se specificira kao kompresija. Ako je motor u dobrom stanju onda e izmjerena kompresija u svim cilindrima biti podjednaka, i pritom biti bar jednaka najmanjoj vrjednosti koju navodi proizvoa. Nejednaka kompresija izaziva nemiran rad motora u cijelom opsegu broja obrtaja. Niska kompresija u svim cilindrima izazvae smanjenje snage motora. Da biste odredili stanje motora potrebno je da ispitate kompresiju. Ovo ispitivanje se vri kod svakog podeavanja odnosno uvjek kada motor slabo radi. Da biste ispitali kompresiju prvo treba da obezbjedite pristup svakor cilindru. Poto je, sa spoljne strane motora, jedini mogui pristup cilindrima kroz otvore za sveice, moraete da uklonite sveice sa svakog cilindra. U zavisnosti od tipa motora, to e biti 4, 6 ili 8 sveica - po jedna sveica za svaki cilindar. Sveice se nalaze ili na glavi cilindara ili na bloku motora. Na linijskim etvorocilindrinim i estocilindrinim motorima sveice su lako vidljive jer su sve poredane sa jedne strane motora. Svaka sveica je povezana sa jednim visokonaponskim kablom. Ovi kablovi su drugim krajem povezani sa kapom razvodnika paljenja. Na V8 i V6 motorima sa svake strane motora nalazi se 4, odnosno 3 sveice. Ispitivanje kompresije motora vri se na sledei nain : 1. Uklonite kuite filtera za vazduh. Za ovaj posao moe vam biti potreban klju. 2. Odvojite kablove sa svake od sveica. To se radi tako to se rukom ili posebnim klijetima uhvati gumeni titnik, koji se nalazi na kraju svakog od kablova, i povlai sa sveice uz blago uvrtanje. Najbolje bi bilo da obiljeite svaki od kablova kako bi kasnije, pri spajanju, bili sigurni da je svaki na svom mjestu. 3. Pomou nasadnog kljua i rave odvrnite svaku sveicu za oko 1/2 kruga. Jo nemojte uklanjati sveice. 4. Odvojite sekundarni visokonaponski kabl sa centralnog prikljuka na kapi razvodnika, to je onaj koji je povezan sa bobinom, i poveite ga pomou produnog kabla sa dobrom masom na motoru. 5. Poto ste samo malo poputili sveice, i povezali sekundarni (visokonaponski) kabal bobine sa masom, pokreite motor stavljanjem kontakt-kljua u poloaju 9

Struni rad

Motor

start, oko 5 sekundi. Ovo se radi da bi se smanjila mogunost ulaska prljavtine i drugih neistoa u prostor za sagorjevanje kroz otvore sa kojih su skinute sveice. Kompresija iz motora oduvae svu prljavtinu sa sveica dok pokreete motor. 6. Skinite sveice pomou nasadnog kljua i rave. 7. Sveice postavljajte na radni sto prema redu skidanja, kako biste uvjek znali koja je skunuta sa kog cilindra. 8. Pokrenite mehanizam gasa i zaglavite ga u poloaju kada je leptir karburatora otvoren, ili neka neko sjedi u kolima i dri pedalu gasa pritisnutu do kraja. Ovo omoguuje da najvea mogua koliina vazduha ue u motor tokom ispitivanja kompresije. 9. Mjerenje ponite od cilindra najblieg hladnjaku, ubacite ureaj za mjerenje kompresije u otvor sveice i neka va pomonik pokrene motor okretanjem kontakt-kljua za 4 do 5 obrtaja. 10. Dok se motor pokree zapamtite najveu vrijednost na skali ureaja. Veina ureaja ima ugraen ventil koji zadrava kazaljku na najveoj vrijednosti sve dok ne oslobodite pritisak. Zapiite oitanu vrijednost na paretu papira ili kredom na unutranjoj strani blatobrana. Ponovite take 9 i 10 za svaki cilindar. Kod V-motora izmjerite kompresiju prvo na jednoj pa onda na drugoj strani. Uporedite rezultate vaih mjerenja sa vrijednostima iz servisnog prirunika. Ako su rezultati mjerenja kompresije na svim cilindrima u okviru preporuenih vrijednosti a pritom je najmanja oitana vrijednost vea od 75 posto najvee oitane vrijednosti, onda je motor u dobrom stanju bar to se tie kompresije. Ako otkrijete da jedan (ili vie) cilindara imaju nisku kompresiju, onda to moe biti znak da su ventili u loem stanju ili da su klipni prsteni istroeni. Ako je kompresija cilindra niska postupite na sledei nain: A. Pomou pumpice za ulje kroz otvor za sveice naspite nekoliko kaiica motornog ulja u motor. B. Ponovite, mjerenje kompresije. Ako se sada kompresija povea skoro do normalne, onda to znai da su klipni prstenovi istroeni. Ako je kompresija i dalje niska onda to znai da su najverovatnije u pitanju loi ventili. Ako dva susjedna cilindra imaju nisku kompresiju, onda postoji velika vjerovatnoa da je zaptivka glave motora oteena. Ako je izmjerena kompresija via od preporuene vrijednosti to ukazuje da u cilindrima ima mnogo naslaga garei.

Slika 2. Ispitivanje kompresije motora

10

Struni rad

Motor

Da bi provjerili kompresiju cilindra prikljuite crijevo mjernog ureaja na otvor sveice. Motor pokrenite elektropokretaem, i najvea vrijednost vakuuma ostaje zabiljeena na instrumentu.

Paljivo ispitajte spoljnu i unutranju stranu kaia po cijeloj duini. Pogledajte da nema veih pukotina ili pohabanih mjesta. Ako je kai oigledno istroen mora se zamjeniti.Provjerite i zategnutost kaia. Ako zupasti kai nije vrsto zategnut onda se on ugiba vie od 12 mm izmeu dva najudaljenija zupanika kada ga potisnete rukom. Takav kai se mora zamjeniti.Kada zateete zupasti kai jednostavno otpustite zavrtanj koji dri zatezni kainik. Zatim potisnite ovaj velikim odvijaem ili polugom dok ne postignete potrebnu zategnutost kaia. Priteg nite zavrtanj zateznog kainaka vodei rauna da se kai pritom ne olabavi. Zamjena zupastog kaia Zamjena zupastog kaia se vri na sledei nain: 1. Okrenite radilicu u poloaj tako da se oznaka na zupaniku radilice, odnosno zamajca, nae naspram repera. 2. Poto je motor iskljuen, skinite zatitni poklopac sa zupastog kaia. 3. Paljivo uoite relativni odnos bilo koje oznake locirane na zupaniku bregaste osovine, pomone osovine ili drugim zupanicima. 4. Otpustite zavrtanj za podeavanje na zateznom kainiku i otpustite kai. 5. Sada je mogue skinuti kai. Vodite rauna da ne okrenete radilicu ili bregastu osovinu. 6. Jo jednom provjerite oznake na razvodnom mehanizmu i pogledajte da se neto nije pommjrilo, zatim navucite novi zupasti kai na zupanike tako da bude provuen na isti nain kao i stari. 7. Zategnite zupasti kai tako to potiskujete zatezni kainik dok ne dobijete nagib od 8-12 mm izmeu dva najudaljenija zupanika. Pritegnite zavrtnje na zateznom kainiku potiskujui ga i dalje istom silom. 8. Pokrenite motor i vidite da li radi. Ako je sve u redu, iskljuite ga i postavite titnik zupastog kaia kako biste zavrili posao. Ako ste pogreno postavili kai, motor vjerovatno nee moi da se pokrene ako je greka vea od 1 do 2 zuba. Tano podeavanje je od velike vanosti i zbog toga uvjek dva puta provjerite oznake za podeavanje kada mijenjate zupasti kai.

11

Struni rad

Motor

5. Lanac razvodnog mehanizma


Kod mnogih etvorocilindrinih motora sa bregastom osovinom postavljenom sa strane, V6 i V8 motora, za pogon bregaste osovine se koristi lanac. Pogon lancu daje lannik na kraju radilice. Lanac je vrlo pouzdan, ali mu je potreban sistem za podmazivanje i istee se vremenom. U nekim sluajevima lanac moe da preskoi zubac to dovodi do toga da bregasta osovina nije vie sinhronizovana sa radom motora i to rezultuje velikim smanjenjem snage motora. Ako se lanac prekine, i to se ponekad dogodi, motor potpuno prestaje da radi. Kratka provjera da li je lanac prekinut sastoji se u tome to se mot or pokrene kada je kapa razvodnika paljenja uklonjena. Ako se razvodna ruica ne okree to ukazuje da je prekinut lanac razvodnog mehanizma (to moe da znai i da je pukao pogonski zupanik razvodnika paljenja). Drugi problem je to da su neki lanci osjetljivi na habanje. Mekani najlon odnosno plastika smanjuju buku ali se time smanjuje i radni vijek razvodnog mehanizma. Tokom vremena zupci se troe, lanac poinje da lupa to jo vie troi mekan materijal zubaca. Moe da se dogodi da zupci otpadnu i da lanac potpuno spadne. Kada se tako neto dogodi motor prestaje da radi i moraju se zamjeniti lanac i lananici. Poto je za lanac potrebno podmazivanje onda on se obino smijeta u metalni poklopac razvodnog mehanizma. Ovj posao zamjene lanca ini komplikovanijim, jer treba ukloniti poklopac sa zaptivke poklopca. Kroz poklopac razvodnika prolazi i kraj radilice tako da je obino potreban izvlaka za skidanje kainika radilice da bi se prilo poklopcu razvodnika. Kod nekih motora donji dio poklopca razvodnog mehanizma je u dodiru sa karterom, tako da je potrebna zamjena i ove zaptivke.

Slika 3. Zamjenja razvodnog mehanizma

12

Struni rad
Otkrivanje kvarova

Motor

Osim brze provjere da li je lanac prekinut, koja je ve opisana, oputen lanac e izazvati neuravnoteeno paljenje zbog toga to razvodnik paljenja dobija pogon od bregaste osovine. Ako provjera paljenja pokae da paljenje jako varira onda su obino u pitanju otputen lanac ili istroen lananik a posebno ako je motor preao veliki broj kilometara. Komadii najlona ili plastike u ulju isto tako ukazuju na istroen lananik. Druga provjera istroenosti ili otputenosti lanca razvodnog mehanizma moe se izvesti tako to se radilica okree naprijed nazad a pritom se posmatra razvodna ruica razvodnika paljenja ili bregasta osovina. Ako se pritom uoi veliki zazor to znai da je lanac istroen i da se mora zamjeniti. Zamjena lanca Zamjena lanca razvodnog mehanizma vri se na sledei nain: 1. Okreite radilicu motora dok se oznaka na kainiku, ili zamajcu ne nae naspram repera. To znai da je klip prvog cilindra u gornjoj mrtvoj taki takta sabi janja, a razvodna ruica razvodnika paljenja okrenuta prema prikjuku kabla sveice prvog cilindra. 2. Skinite svo remenje sa motora. 3. Skinite remenicu radilice pomou izvlakaa. 4. Ako je potrebno skinite pumpu za vodu (nije potrebno kod svih motora). 5. Skinite poklopac razvodnog mehanizma i uklonite sve tragove stare zaptivke i zaptivne mase sa obje dodirne povrine. 6. Otpustite zavrtanj lananika bregaste osovine vodei rauna da ne poremjetite oznake za podeavanje. Zatim skinite zavrtanj i izvucite lananik sa bregaste osovine pomou velikog odvijaa, poluge ili izvlakaa. 7. Navucite novi lanac preko novog lananika, a zatim ubacite donji kraj lanca oko lananika radilice. Vodite rauna o tome da poravnate lananik tako da naie na bregastu osovinu a da pritom ne poremetite poloaj oznaka za podeavanje. Napomena: Ako pokrenete bilo radilicu ili bregastu osovinu prije nego to ugradite lananik, onda e se izgubiti njihov meusobni poloaj. Nego jo uvek nije sve izgubljeno jer na bregastoj osovini i radilici postoje referentne oznake. Jednostavno ponovo poravnajte oznake i ugradite lanac i lananik. 8. Poto ste postavili lananik, jo jednom provjerite poloaj oznaka, a zatim zategnite zavrtanj lananika bregaste osovine prema uputstvu proizvoaa . 9. Ako radilica prolazi kroz poklopac razvodnog mehanizma, preporuuje se zamjena zaptivnog prstena radilice. 10. Nanesite zaptivnu masu na obe strane zaptivke poklopca razvodnog mehanizma, postavite zaptivku na mesto i ugradite poklopac razvodnog mehanizma. 11. Postavite kainik radilice i svo remenje. Napomena: Ako je motor imao plastini lananik koji je otkazao, onda je potrebno promjeniti i ulje da bi se kuite radilice ispralo od neistoe. Obavezno promjenite i filter za ulje.

13

Struni rad

Motor

Zakljuak

14

Struni rad

Motor

Literatura

15