You are on page 1of 142

1

T.C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İSLÂM TARİHİ VE SANATLARI ANA BİLİM DALI

İSLÂM RESİM SANATINDA HZ. İBRAHİM VE HZ. İSMAİL
(YÜKSEK LİSANS TEZİ)

Mustafa KURUL

Tez Danışmanı: Yard. Doç. Dr. Bahattin YAMAN

ISPARTA, 2007

i

ÖZET İSLAM RESİM SANATINDA HZ. İBRAHİM VE HZ. İSMAİL
Mustafa KURUL Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Bölümü, Yüksek Lisans Tezi, 199 sayfa, Ağustos, 2007. Danışman: Yard. Doç. Dr. Bahattin YAMAN Üç büyük semavi din açısından da önemli olan Hz. İbrahim ve oğlu Hz. İsmail ile ilgili yapılan çalışmanın amacı, İslam resim sanatında Hz. İbrahim ve Hz. İsmail’le ilgili olarak yapılmış resimlerin tespit edilmesi daha sonra tespit edilen bu resimlere ulaşarak, günümüzden yüzyıllar önce tasvirlenen bu resimlerin; Kitab-ı Mukaddeste, Kur’an-ı Kerimde, İslam tarihi kaynaklarında ve özellikle eserin metninde anlatılan olayları yansıtıp yansıtmadığını tespit ederek bu resimleri üslûp ve ikonografik açıdan değerlendirmektir. Bilindiği üzere, Hz. İbrahim ve oğlu Hz. İsmail’in hayatındaki en önemli olaylar, Hz. İbrahim’in ateşe atılması, oğlunu kurban etmesi ve Kâbe’yi inşa etmesidir. Çalışmada görüldü ki, Hz. İbrahim ve Hz. İsmail’in hayatında önemli kabul edilen bu olaylar, resimli yazmalarda da en fazla resimlendirilen olaylar olmuştur. Birçoğu Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarında yer alan bu resimlerin hemen birçoğunda aynı ikonografiler ele alınmış ve bu konular birbirine yakın üsluplarla tasvirlenmiştir. Sonuç olarak, Hz. İbrahim ve Hz. İsmail’le ilgili birçok farklı konuda resmin bulunduğu, bu konular içerisinde en çok resimlenen konuların Hz. İbrahim’in ateşe atılışı ve oğlu Hz. İsmail’i kurban edişi olduğu, farklı konuların işlendiği bu resimlerin gerek kutsal kitaplarda, gerek İslam tarihi ve çeşitli kültür kitaplarında, gerekse resimlerin bulunduğu eserlerin metninde anlatıldığı biçimde tasvirlendiği görülmüştür. Anahtar Kelimeler: Resim, İslâm Resim Sanatı, Hz. İbrahim, Hz. İsmail, Ateş, Kurban, Üslup, İkonografi.

ii

ABSTRACT
HZ. IBRAHIM AND HZ. ISMAIL IN THE ART OF ISLAMIC PAINTING Mustafa KURUL Süleyman Demirel University, Institute of Social Sciences, Department of Islamic History and Arts, Master Thesis, 199 pages, August, 2007. Supervising: Asst Prof. Dr. Bahattin YAMAN The aim of the study related to Abraham and his son Ismail, which is also significant in terms of three great celestial religions, is to determine the pictures depicting Abraham and Ismail in Islamic Art of Painting and then to find out whether these pictures reflect the incidents in Bible, Qur'an and in the sources of Islamic history which were described centuries ago from our day of time and especially in the text of the piece by reaching out the pictures that were determined beforehand and to evaluate these pictures in terms of style and iconographic understanding. As known, the most important incidents in the lives of Abraham and his son Ismail are; Abraham’s being thrown into fire, sacrificing his son and the building of Kaaba. In the study, it has been seen that these incidents which are accepted as crucial in the lives of Abraham and Ismail have been the incidents which are mostly illustrated in the manuscripts. In almost all of these pictures, mostly taking place in the copies of the Stories of Prophets, same iconographs are examined and these topics are described with close styles to one another. Finally, it has been observed that many pictures covering different topics related to Abraham and Ismail exist; in these pictures the mostly illustrated ones are that of Abraham’s being thrown into fire and sacrificing his son Ismail; and of these pictures including different themes were described suitably to their original forms both in holy books, Islamic history and various cultural books and in the texts where the pictures are present. Key Words: Picture, Art of Islamic Painting, Abraham, Ismail, Fire, Sacrifice, Style, Iconography

Bahattin YAMAN’a sonsuz teşekkür ediyorum. gerekli okuma ve fişlemelerin yapılması gerekmektedir. gerek kaynaklara yönlendirmede.iii ÖNSÖZ Akademik bir çalışmanın. güler yüzünü hiç kaybetmeyen Prof. Araştırmanın sistematik bir şekilde sürdürülebilmesi için. Çalışmamda kullanmak üzere istediğim resimlerin kısa bir sürede bana ulaşmasında büyük katkısı olan Zeynep ÇELİK’i ve tezimi okuyarak imla hatalarını düzeltmemde bana yardımcı olan Arş. . Biz de bu bağlamda. İbrahim ve Hz. gerek belirli kurumlarla iletişimde izlenecek yolların gösterilmesinde. çalışmak üzere gittiğim şehir dışı seyahatlerimde bana yol gösteren Yrd. Doç. bu plan çerçevesinde sistematik bir çalışma yapılması ve daha sonra hazırlanan bu programa uygun bir yol takip edilerek. Gör. Doç.Hakkı GÖKSOY’a. Çalışmalarım sırasındaki her görüşmemizde çalışmamın zenginleşmesi için sürekli katkıda bulunan ve göstermiş olduğu ilgi ve alaka ile beni motive eden değerli hocam Prof. İ. Murat SARICIK’a. odasına her gidişimde çayını ve hoş sohbetini esirgemeyen Öğr. Dr. Dr. resimlere daha farklı bir gözle bakmamızı sağlayarak bize yeni bir bakış açısı kazandıran “İslâm Resim Sanatında Hz. Gör. en başta araştırmanın sınırlarının belirlendiği iyi bir planın hazırlanması. belirli bir süre içerisinde ve belirlenen amaç doğrultusunda tamamlanabilmesi için. Durmuş Ali ALDEMİR’i burada anmadan geçemeyeceğim. teşekkürü bir borç bilirim. İsmail” konulu yüksek lisans tez çalışmamızda birçok kişi ve kurumun destek ve yardımına başvurduk. gerekse çalışmayla ilgili okumaların takibi ve denetlenmesi gibi hususlarda alan uzmanlarının katkıları olmazsa olmaz bir gerekliliktir. Dr. Dr. Gör. Erdoğan ATEŞ’e. Sadık AKDEMİR’e. esprileriyle bize neşe katan Arş. Dr. tezimin tamamlanmasına kadar ki her aşamada desteğini esirgemeyen danışman hocam Yrd. Her şeyden önce tez çalışmamın. Muammer GÖÇMEN’e. Kendisi kütüphanesindeki kaynakların tümünü kullanımıma sunmuş dahası alanda edinmiş olduğu tecrübelerini bana aktararak önemli katkıda bulunmuştur. konu belirleme aşamasından.

. tez çalışmam boyunca çok defa yalnız ve ilgisiz kaldığı gecelerde şikâyetçi olmak yerine bana destek olan sevgili eşime teşekkür ediyorum. tahsilimi tamamlamam için gerekli olan her şeyi yaparak bu günlere gelmemdeki en büyük pay sahibi olan.iv Çocukluğumdan bu güne kadar beni yetiştiren. çok değerli anne ve babama şükranlarımı sunuyorum. Son olarak.

...................................................3....................3..v ÖZET ................ ii ÖNSÖZ ........................... İBRAHİM VE İSMAİL RESİMLERİNİN BULUNDUĞU YAZMALAR .... iii KISALTMALAR.......... Hz........ İsmail’in Mekke Yolculuğu ...................9........11.........33 1..1.............2. İsmail’in Kurban Edilişi.....5 1.... KÜLLİYÂT-I TARİH..................39 1...............................................49 1.......... İbrahim ve Ailesi ........ Hz İbrahim’in Mısır Hayatı .............. 1653 . Hz....... İbrahim ve Ona İnananların Hicreti .....................51 1..... Hz........................... ........................16 1.....20 1......................8.....5................................... Zübdetü’t-Tevârih............................ Hata! Yer işareti tanımlanmamış........................................ Hz.................1..... BÖLÜM ..........................1............................................. 414 ....................12 1............. TSM.... TSM................................. Hata! Yer işareti tanımlanmamış........................................ İbrahim’in Duası ve Hacer’le Evlenişi ..................... BÖLÜM...........................2...........15........................1.......5 HZ...62 HZ.14...........................4...12... ix GİRİŞ ...........10..........282.................................................................................................................... Hacer ve Oğlu Hz....................... Zübdetü’t-Tevârih..... İbrahim’in Halkı Uyarmaya Başlaması .........1...............2... İbrahim’in Mısırdan Ayrılışı ............................................ İsmail İle Birlikte Kâbe’yi İnşa Edişi........33 1....................... İbrahim’in Puthanedeki Putları Kırması ve Bunun Sonucunda Başına Gelen Olaylar.................................................................................................................13............41 1................ İbrahim’in Oğlu Hz........................................ Hz......................................3............................3................ Hz..........1 CÂMİÜ’T-TEVÂRİH............ İsmail’in Doğumu ve Sonrasında Yaşanan Olaylar............5 1........ ZÜBDETÜ’T-TEVÂRİH YAZMALARI ...................................................................7.....46 1.......................35 1.........63 2............ TARİH KONULU YAZMALAR..................................................................1.. Hz.................. Hz.............. H.................................. T 1973..62 2..............İBRAHİM’İN HAYATI .... i ABSTRACT .........43 1........................................54 II.....62 2.............. İbrahim’in Anne ve Babasına İlk Soruları ....... Hz................ 1......... DCB.................... Hz.......................62 2..................... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.......... TİEM..63 2.....................1 I...................................................... Hacer’in Arayışı ve Zemzem...... B..... Nemrut’un Helak Oluşu .. 2.........1...................................6......1........................................ Kurbanlığın Kim Olduğu Meselesi .......

. Hata! Yer işareti tanımlanmamış...12...2. H... SK.69....1228 .. 2.3.......... TSM... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.. Kısâs-ı Enbiyâ............ 2.. Kısâs-ı Enbiyâ.....2..3.. H..... 93 . Ms.... SUBHATÜ’L EBRAR YAZMALARI . KMM......... Or............. H.. Hadîkat-üs Süedâ....... 539.. Kısâs-ı Enbiyâ.....2. 2.....2.......... 2... SK. Hadîkat-üs Süedâ.2.........1430 .....2.1..3....7301 .....1. 1967 . 2..1.. BN. Hata! Yer işareti tanımlanmamış....2....1. 2.... TSM....8 Q1/QHata! tanımlanmamış.. RAVZATÜ’S-SAFA YAZMALARI.. BSB.....3... Turc. Kısâs-ı Enbiyâ.......... Hata! Yer işareti tanımlanmamış..1........1. Kısâs-ı Enbiyâ. Hata! Yer işareti tanımlanmamış....8.. Kısâs-ı Enbiyâ.. Op 130.. Hadîkat-üs Süedâ.3...1. Hadîkat-üs Süedâ.......1........... TSM... Hata! Yer işareti tanımlanmamış... TİEM... 2........1......2..... BN.... BL.... 2.... 2..3.1.....2.3... 2. Hadîkat-üs Süedâ......DİNİ KONULU YAZMALAR .... H..123..11.7. EDEBİ KONULU YAZMALAR .. Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Hata! Yer işareti tanımlanmamış......8......4. TSM. 2. Hata! Yer işareti tanımlanmamış...2............ T.. 573 ...... Hata! Yer işareti tanımlanmamış......2.......3...1..3. H.. IM... Fatih 4321 ...143 .. 2. H..2.......3... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Kısâs-ı Enbiyâ.......6..5. PSSC.... Ravzatü’s-Safa.. Hata! Yer işareti tanımlanmamış... 54 .2. Or... KISÂS-I ENBİYÂ YAZMALARI .. 2. NYPL....... Hadîkat-üs Süedâ....2.....3.10............. NCL.3....1.7.......2.3..vi 2....3... Kısâs-ı Enbiyâ.. 2.. Hadîkat-üs Süedâ..3. 1088 .... 2..9...............1................ 2... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.... Kısâs-ı Enbiyâ....... 2...... Ms... TSM........3..2...1225 ........980 . Yer işareti ... 2.. 2...........2.3. BL.1227 . 3 .. X 892.. Hata! Yer işareti tanımlanmamış..1..1.....3..1..... 2. AEM.... NBM.....3.... TSM. A.....12009 ... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.3..1.9.........1..3..69 2..... KMM....3.2.. Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Hata! Yer işareti tanımlanmamış....3.. Kısâs-ı Enbiyâ........2......66 2.... 2..........3...65 2...65 2.........69 2.1. Ravzatü’s-Safa....5....3.....249 . Kısâs-ı Enbiyâ. Hata! Yer işareti tanımlanmamış..... SK........1226 ....1..... TSM. Hata! Yer işareti tanımlanmamış.. 70......... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Hadîkat-üs Süedâ.6.2.1 Subhatü’l Ebrar..1321.....2. Hadîkat-üs Süedâ.3. Zübdetü’t-Tevârih..66 2. 2. B.......3..... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Hata! Yer işareti tanımlanmamış. SNL.1.4. H... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. 2.. HADÎKAT-ÜS SÜEDÂ YAZMALARI .... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.3.... 2.. 906 .. Kısâs-ı Enbiyâ..

Hata! Yer işareti tanımlanmamış.........18...3........114 Yer işareti ............4...........16.... RESİMLİ KUR’ANLAR............ Falnâme............. Kısâs-ı Enbiyâ... Hata! Yer işareti tanımlanmamış........................ Kısâs-ı Enbiyâ.... NYPL. 18576.... 5275...... İbrahim’in Şam’da İsrailoğullarını Toplayıp Konuşması Konulu Resim ..........8.74 2.... Kısâs-ı Enbiyâ............ Ms........... Nemrut’un İbrahim’in Tanrısı İle Dövüşmek İçin Gökyüzüne Çıkışı Konulu Resimler ......................... H.14................ LKC......................... Kısâs-ı Enbiyâ...... Hz...... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Hata! Yer işareti tanımlanmamış.. İSMAİL’LE İLGİLİ RESİMLERİN ÜSLUP VE İKONOGRAFİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ ...... E 445 ....3......... Hata! Yer işareti tanımlanmamış... BÖLÜM... Kısâs-ı Enbiyâ...vii 2. TSM.................97 3.108 3. DSL....... İbrahim Ve Oğlu Hz...... İbrahim İle Buluşması Konulu Resim ...... 46Hata! tanımlanmamış.1703 .......1.. H. Falnâme..3.....13...... 1985...1....1............ 2..............3............................. ......17......3. 2............6........................ Üç Meleğin Hz. İbrahim Ve Yakup Peygamber Konulu Resim..1......... Falnâme.113 3........... IBDK................1..15.................. Kısâs-ı Enbiyâ....3.77 2................76 2......................231..... TSM..................... 2.............. İbrahim Ve Ateşperest Rahip Konulu Resim ...... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.......... İbrahim’i Ziyaret Ederek Ona İshak’ı Müjdelemeleri Konulu Resim .....112 3....... MİRÂCNAME . 2..1702 ..........3................................... Persan Ms.................. 2.. İBRAHİM VE HZ.. DCB.. BSB.......275 Hata! Yer işareti tanımlanmamış........ Hz......... Hata! Yer işareti tanımlanmamış...5.6... İbrahim’in Oğlu İsmail’i Kurban Edişi Konulu Resimler ........ Hz....7........................78 III.........4............... 2.92 3............ Ms....... BL...2..19............111 3.. Hz...79 3....... FALNÂME YAZMALARI . BN..79 3.....................96 3........................ Kısâs-ı Enbiyâ..............4....9.......1......................2. 2......79 HZ... 2...3...3................1............. Hata! Yer işareti tanımlanmamış.. Aca’ibül Mahlûkat ve Gara’ibü’l Mevcudat.... Hz.........1. İsmail’in Kâbe’yi İnşa Edişi Konulu Resimler.... 2. 2........ 344Hata! Yer işareti tanımlanmamış.4.........1...5.......ACÂ’İBÜL MAHLÛKAT VE GARÂ’İBÜ’L MEVCUDÂT ......... Muhammed’in Miracta Hz...... CHAM................ 1313 ............... İbrahim’in Ateşe Atılması Konulu Resimler .................................................... Hz.......... 2............4...1. Hz...5........................7.........

........viii SONUÇ .... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. ÖZGEÇMİŞ............................................................ Hata! Yer işareti tanımlanmamış.......124 RESİM KATALOGU . .... Hata! Yer işareti tanımlanmamış..................................................................................................................................................... RESİMLER .........................................119 BİBLİYOĞRAFYA........................................................................................

g. CHAM d. a.g. BL BM BN BSB Bkz.e. c. Colombiya University New York Public Library Paris Soustiel Special Collection Sayı .ix KISALTMALAR AEM a.m.t.g. Ankara Etnografya Müzesi Adı Geçen Eser Adı Geçen Tez Adı Geçen Makale British Library British Museum Paris Bibliothéque Nationale de France Berlin Staatsbibliothek Kütüphanesi Bakınız Cilt Cambridge Harvard University Art Museum Doğum Yılı Dublin Chester Beatty Library Dresden Sachsische Landesbibliothek Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Hazreti Israil Müzesi İstanbul Beyazıt Devlet Kütüphanesi Konya Mevlana Müzesi Los Angeles County Art Museum Londra’da Keir Collection Milli Eğitim Bakanlığı New York Brooklyn Museum New York. DCB DSL DİA Hz IM IBDK KMM LACM LKC MEB NBM NCL NYPL PSSC S. a.

Sayfa Süleymaniye Kütüphanesi Sofia Cyril and Methodius Nationale Library Türk İslâm Eserleri Müzesi Türkiye Diyanet vakfı Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Tarih Yok Ölüm Yılı Ve Benzeri Yayınları Yayın Yeri Yok .x s.y. Vb. SK SNL TİEM TDV TSM t. ö. yy. Yay.

Peygamberin söz ve davranışlarını içeren hadis kitaplarındaki bazı rivayetlerde. Çünkü İslam’ın doğduğu tarihlerde resim puttu ve put anlamına gelmeyecek bir resim yoktu. s. İstanbul. 89. Abbasilerin son dönemlerinde oluşturulan Bağdat okulunda meydana getirilen eserlerdeki kitap 1 2 BANU MAHİR. İslam’da Resim Yasağı ve Sonuçları. s. İPŞİROĞLU. . bunun sonucunda da Kubbetüs-Sahrâ (691). 10 SAHİH-İ BUHARİ VE TERCEMESİ. av köşklerinin ve hamamların duvarlarında ise insan figürlerine hatta çıplak kadın resimlerine bile rastlanmaktadır. . c.2. Osmanlı Minyatür Sanatı. Bu nedenle Kur’an da putlar için söylenenler resim içinde geçerli sayılmış ve sonradan Hz. Abbasiler döneminden itibaren. bunların arasında da puta tapmaya değinilmektedir. 879. Şam Umeyye Camii (705–721).2 Bu ve bunun benzeri hadislere dayanılarak yaratılmış varlıkların benzerlerini tasvir etmek bir anlamda Allah’ı taklit etmek sayılmış ve bu yorumlardan sonra resim yapımı konusundaki yasak kesinleşmiş. Mehmet Sofuoğlu. kitap resimlenmeye başlanmasıyla resim yasağıyla çelişmeyen bir İslam düşüncesi oluşmaya başlamış. s. yüzyıllar arasında var olabilmiştir. Bu dönemde fethedilen yeni topraklardaki kadim kültürlerin yüzyıllar boyunca kökleşmiş resim gelenekleriyle temasa geçilmiş. Yapı Kredi Yay. 2005.1 Buna karşın IX. Ötüken Yay. 2004. Kusayrı Amra (711–715) ve Kasrı Hayri’l-Garbi (728) gibi dini ve sivil yapıların duvarlarına Geç Helenistik ve Sasani sanat geleneklerinin etkisini yansıtan natüralist tarzda resimler ve mozaikler yapılmış. Kur’an’da resim yapmayı yasaklayan ayetler bulunmamakla beraber. MAZHAR Ş. Kabalcı Yay. İstanbul. İstanbul. söz konusu dönemden itibaren yapı süslemesi niteliğindeki duvar resimleri ve mozaikler yerlerini kitap resimlerine bırakmıştır. 1988. ve VIII. “Kitab’ul Libas”. canlı varlıkların resimlerini yapanlardan kıyamet günü hesap sorulacağı ve bunların cezalandırılacağı açıklanmıştır. Kur’an-ı Kerim’de Tevrat’ta olduğu gibi resmi yasaklayan kesin bir buyruk olmamasına rağmen İslam dini resim yapmayı yasaklamaktadır. 16.1 GİRİŞ İslam kültüründe anıtsal resim sanatı yalnızca Emeviler döneminde. Çev. VII. konuyla ilgili ayetlerde. . yüzyılda resim anlayışında belirgin bir değişim yaşanır. sadece cahiliye devrinin gelenek ve göreneklerine. .

olaylar resimlendirilmiştir. e. kıssaları vb. yapı sanatıyla ilişkisinin kesilmesi kuşkusuz resim sanatı için bir kayıptı. Şöyle ki. Osmanlı dönemi resim sanatında. bu iki kol ile Hz. peygamberler. İbrahim Kur’an da ismi en fazla zikredilen –yirmi yedi surede adı zikredilmektedirbeş büyük peygamberden bir tanesidir. İbrahim’e 3 İPŞİROĞLU. Emeviler döneminde süsleme olarak uygulanan resmin. Makamat. . İslam dininin yerleştiği topraklarda. İbrahim’den sonra peygamberlik iki kola ayrılmaktadır. peygamber mucizeleri. bunlardan birincisi. yüzyılda altın çağını yaşamış ve bu dönemde diğer İslam resimlerinin kalıpçı ve bezemeci anlayışından sıyrılıp gerçekçi ve yalın bir anlatım diline kavuşmuştur. İsmail kolu(Araplar) ikincisi ise Hz. Hz. Hz. s. resimlendirilmiş olan eserlerin arasından Hz. İbrahim’den sonra gelen peygamberler. bu olaylarda yer alan önemli şahsiyetlerin hayat hikâyeleri. İbrahim sadece İslâm dini açısından değil diğer iki semavi din olan Yahudilik ve Hıristiyanlık tarafından da referans gösterilen önemli bir peygamberdir. şimdiye kadar giremediği İslam düşüncesine. İbrahim ve Hz. Resimlendirilen tarih ve din konulu eserlerde. ilerleyen dönemlerde tercüme hareketlerinin de sağlamış olduğu ivme ile gelişmiş ve birçok eser resimlendirilmiştir. Resim sanatı bu yüzden. Fakat hadis ve fıkıh bilginlerinin yorumlarıyla kesinleşen resim yasağından sonra. Bilindiği üzere. resim sanatının yapı dekorasyonu olarak gelişmesi düşünülemezdi. 10 . Bu tez çalışmasında. olaylar. İsmail’i konu edinen resimler değerlendirilmeye çalışıldı.3 Başlangıçta. hakikat “söz”de belirmişti ve söz sanatının İslam dünyasında önemli bir yeri vardı. İshak’ın oğlu olan Yakup(İbrâniler) koludur. Varka ve Gülşah gibi halk arasında sevilen birkaç edebi eseri resimleyerek işe başlayan resim sanatçıları. Kelile Dimne. Fakat Hz. İslam inancına göre.2 resimleri ise “İslam Resmi” diye nitelendirebileceğimiz eserler haline gelmiştir. tarihteki önemli savaşlar. Bu ifadelere bakılarak Hz. İbrahim’in sadece Müslümanlar için önemli bir peygamber olduğu düşünülebilir. g. tarihi ve dini konuların işlendiği birçok eser resimlendirilmiştir. Hz. Buna göre Hz. a. aynı zamanda kendisini geliştirebileceği yeni bir hayat alanı olan kitaplara girmekle başardı. bu dönemde kitap resmine dönerek. Resim sanatı Osmanlı devrinde sanat hamisi padişahların vermiş oldukları maddi ve manevi destek ile XVI.

Muhammed’in söz ve davranışlarını içeren hadis rivayetleri ve İslam tarihi kaynaklarındaki rivayetler sırasına uymaya gayret edildi. İsmail’in hayatı kısmına ayrıldı. Çalışmanın üçüncü ve son bölümünde ise. 2001 . bu eserlerin nüshalarının bahsedildi. İbrahim. Hz. 97. İsmail’le ilgili resimlere ulaşabilmek için çeşitli kitaplar. İbrahim ve Hz.3 dayanmaktadırlar. incelemelerimiz sonucunda elde edilen resimler üslup ve ikonografik açıdan değerlendirildi. Üç ana bölümden oluşan çalışmamızın ilk bölümü. hangi kütüphanelerde bulunduklarını ve fiziki özelliklerinden 4 ÖMER FARUK HARMAN. Bilgi verirken de. İstanbul. İbrahim ve Hz. İsmail’le ilgili resimlerin değerlendirilmesini konu olarak seçmiş olmamızda yukarıda belirttiğimiz sebepler öncelikli rolü üstlenmekle beraber bu konuya daha önce birçok İslam Tarihi ve kültür kitaplarında yer verilmiş olmasına rağmen peygamberlerin atası kabul edilen Hz. Hz. kendisinden sonra gelen peygamberlerin ve böylelikle diğer iki semavi din olan Yahudiliğin ve Hıristiyanlığın da ortak atası olmaktadır. İbrahim ve O’nun hayatındaki önemli olaylarda yer alan oğlu Hz. bizi bu çalışmayı yapmaya yönlendiren ikincil bir sebep olmuştur. İbrahim ve Hz. Hz. İbrahim ve Hz. bu resimlerin yer aldığı eserleri. Kur’an-ı Kerim. İbrahim ve Kurban. İkinci bölümde Hz. s. İsmail’in doğumlarından ölümlerine kadarki hayatlarında meydana gelen olayları. Hz. İsmail’le ilgili resimlerin yer aldığı eserler ele alınmıştır. İbrahim ve Hz. İbrahim ve Hz. Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yay. üç dinin kaynaklarından faydalanarak verilmeye çalışıldı. konumuzun disiplinler arası bir çalışma olması dolayısıyla Hz. Hz. kütüphane ve müzelerdeki tadilat vb. Bundan dolayı da Hz. kaynakların geçmişten günümüze doğru olan kronolojik sırasına uygun şekilde Kutsal Kitap. İbrahim ve Hz. Bu bölümde. 42 resim esas alındı. Bu nedenle çalışmaya. İsmail’le ilgili olarak tespit edebildiğimiz resimlerin tümüne. tez çalışmaları ve kataloglar incelendi ve Hz. İsmail’le ilgili tespit edebildiğimiz 76 resimden ulaşabildiğimiz. Hz. İsmail ile ilgili resimlerin yeteri kadar değerlendirilmemiş olması da. İbrahim ve oğlu Hz. İsmail’i konu edinen resimleri. engeller nedeniyle ulaşamadık.4 Hz. .

. Türk İslam Sanatı araştırmalarına katkıda bulunacağını ümit ediyoruz. Kur’anda. Kutsal Kitapta. İbrahim gibi üç semavi dinin atası kabul edilen bir peygamberi ele alarak üç dini de ilgilendiren kapsamlı bir çalışma olması. gerekse İlahiyat ile Sanat Tarihi arasında paslaşmalı bir şekilde yapılan disiplinler arası bir çalışma olması bakımından. olayın. hadislerde. varsa resme yansıtılmayan unsurların neler olduğuna ve resimlerde hangi konulara önem verildiğine dikkat etmeye çalışıldı. İslam Tarihi kaynaklarında ve özellikle eserin metninde geçtiği şekilde yansıtılıp yansıtılmadığına. Çalışmanın gerek konusu itibariyle Hz.4 Üslup ve ikonografik açıdan değerlendirilmeye çalışılan bu resimlerde.

5

I. BÖLÜM HZ.İBRAHİM’İN HAYATI
1.Hz. İbrahim ve Ailesi Yahudilik, Hıristiyanlık ve Müslümanlığın ortak atası kabul edilen Hz. İbrahim peygamberin soyu hakkında Kur’anda bilgi bulunmamakla beraber Tevrat’ta ve İslam Tarihi kaynaklarında bilgi bulunmaktadır. Kutsal Kitap’ta Hz. İbrahim’in soyu şu şekilde sıralanmaktadır.
“Sam’ın oğlu, Arpakşad; Arpakşad’ın oğlu, Şelah; Şelah’ın oğlu, Ever; Ever’in oğlu, Pelek; Pelek’in oğlu, Reu; Reu’nun oğlu, Seruk; Seruk’un oğlu, Nahor; Nahor’un oğlu, Terah; Terah’ın oğlu, Avram”5

Kenan ile oğlu Nemrut Bâbilde yaşarlardı. Bâbil Bağdat yakınlarında bulunan bir yerin adıdır. Nemrut, Bâbil’in hükümdarı idi. Çok zalim bir hükümdar olan Nemrut puta tapardı. Nemrut’un altından, gümüşten, yakuttan yapılmış incilerle süslenmiş kendine özel putları vardı. Nemrut’un Âzer adında bir yardımcısı bulunuyordu. Âzer Nemrut’un bütün işlerini takip eder, malını mülkünü, bütün hazinelerini O idare ederdi ve Âzer Hz. İbrahim’in babası idi. Âzer Nemrut tarafından çok sevilir ve hoş tutulurdu. Âzer on ikinci atasından Hz. Nuh’a bağlanırdı. Yani, Hz. İbrahim Hz. Nuh peygamberin zürriyetinden gelmiş bir peygamberdir. Hz. İbrahim’i, dip dedesi olan Hz. Nuh’ a bağlayan soy zinciri İslam Tarihi kaynaklarında şöyle nakledilmiştir: Nuh-Oğlu Sam-Oğlu Erfahşed-Oğlu Kaynan-Oğlu Salih-Oğlu Aber-Oğlu Falek-Oğlu Argım-Oğlu Sorug-Oğlu Nahor-Oğlu Tarek-Oğlu Âzer-Oğlu İbrahim6 Hz. İbrahim’in babasının kim olduğu konusu tartışmalıdır. Tevrat’ta ve bazı kaynaklarda Hz. İbrahim’in babasının ismi Terah olarak geçmekteyken7 Kur’an-ı

5 6

KUTSAL KİTAP, Tekvin, 11/10–26 TABERİ, Tarih-i Taberi, Türkçesi. M. Faruk FUZULİ, Sağlam Yay. , İstanbul, 1995, c. 1, s. 168; İBN KESİR, El-Bidaye ve’n-Nihaye, Büyük İslam Tarihi, Çev. Mehmet Keskin, Çağrı Yay. , İstanbul, 1989, c. 1, s. 198; İBNÜ’L-ESİR, El-Kamil Fi’t- Tarih Tercümesi, İslam Tarihi, Bahar Yay. , İstanbul, 1985, c.1, s. 87; İBN HİŞAM, Siretü’l Nebeviyye, Daru’l İhya’ul Türas’u Arap, Beyrut, 1971, c.1, s. 2–3; İBN SAD, Tabakat’ul Kübra, Daru’l Sadr, Beyrut, 1960, c.1, s. 46 7 KUTSAL KİTAP, Tekvin, 11/26, İBN KESİR, a. g. e. , c.1, s. 198

6

Kerim’de Hz. İbrahim’in babasının adı Âzer olarak geçmektedir.8 Kur’anda Hz. İbrahim’in babasının adı Azer olarak bildirilmesine rağmen bazı İslam bilginleri, Hz. İbrahim’in babasının adını Tareh olarak zikretmişlerdir.9 Tevrat’ta, Âzer’in (Terah’ın) Avram (İbrahim), Nahor ve Haran adlı üç oğlunun olduğu, Haran’ın Lut adında bir oğlu olduğu ve Haran’ın babası henüz sağken, doğduğu ülkede, Kildaniler’in Ur kentinde öldüğü belirtilmektedir.10 Ur şehri, İbrahim kavmi diye tanıtılan (Iraklı) Kildânilerin eski yerleşim yeridir. Bu bilgiye ise, 1854’teki Kırım savaşı esnasında British Museum adına J.G. Taylor tarafından yapılan kazıda Rawlinson tarafından bir tümülüste bulunan belgelerden ulaşılmıştır.11 Âzer, Babil hükümdarı Nemrut’un yardımcısıdır. Âzer Nemrut ve kavminin taptığı putları imal eden bir putperestti. Bu bilgiye göre Hz. İbrahim’in babası Azer; Kildanilerin Ur kentinde yaşamakta idi. Fakat Kutsal kitaptaki bu ifadelerle uyuşmaz bir şekilde İbn Esir (ö. 630/1232); Haran’ın babası daha hayatta iken doğduğu şehir olan Kildaniler’in Babil şehrinde ölmüştür demektedir ki, bu rivayete göre Âzer’in yurdu Ur değil Babil’dir. Siyerci ve Tarihçilere göre Âzer’in yurdu konusundaki meşhur olan görüş budur.12 Rivayetler ışığında Azer’in yurdunun Babil olduğu söylenebilir. Terah; oğlu Avram’ı, Haran’ın oğlu olan torunu Lut’u, Avram’ın karısı olan gelini Sarah’ı yanına aldı ve Kildaniler’in Ur kentinden ayrılarak Kenan’i toprağına girdi ve Harran’a yerleştiler (Resim 1 ve 2). Terah burada bir müddet daha yaşadıktan sonra bazı rivayetlere göre 205 yaşında iken, bazı rivayetlere göre ise 250 yaşında iken Harran’da öldü. Bu ifadelerden de anlaşıldığına göre Hz. İbrahim’in babası Âzer’in doğum yeri Harran değil, Kildani ülkesidir ki orası da Babil ve Babil’e bağlı olan yerlerdir.13 Azer, Kufe ile Basra arasındaki Babil toprağındaki Irak

8 9

KUR’AN, En’am, 6/74 ABDULLAH AYDEMİR, İslami Kaynaklara Göre Peygamberler, TDV Yay. , Ankara, 2005, s. 57, Konuyla ilgili ayrıntılı bilgi için Bkz. MUHAMMED ALİ SÂBÛNİ, Ayetler Işığında Peygamberler Tarihi, Çev: HANİFİ AKIN, Ahsen Yay, İstanbul, 2003, s. 335–338 10 KUTSAL KİTAP, Tekvin, 11/31 11 BAHATTİN DARTMA, Kur’an ve Arkeoloji, Pınar Yay. , İstanbul, 2005, s. 133 12 İBN KESİR, a. g. e. , c.1, s.198 13 KUTSAL KİTAP, Tekvin, 11/31–32; İBN KESİR, a. g. e. , c.1, s. 198–199

7

köylerinden birisi olan ve aynı zamanda Fırat’tan, Irak’a akıtılan ilk ırmağın da adı olan Kusa köyü halkındandır.14 Âzer’in yurdu ile ilgili farklı rivayetlerde; “Âzer’in, Harran halkından olduğu”15 bilgisi çıkmaktadır ki Kutsal Kitap’a ve İbn Kesir’e (ö. 774/1372) göre bu yanlıştır.16 Hz. İbrahim’in babasının kim olduğu hususunda farklı rivayetler olduğu gibi annesinin kim olduğu hakkında da farklı rivayetler vardır. Bazı kaynaklara göre annesinin adı Uşa veya Kusa’dır.17 Hafız b. Asakir (ö.571/1175–1176), tarihinde; İshak b. Beşir’in “el-mübteda” adlı eserinden naklen Hz. İbrahim’in annesinin adının Emile olduğunu söylemiştir. Başka bir rivayette, Hz. İbrahim’in annesinin adının Bona olduğu belirtilmiş ve Bona’nın soy zinciri şu şekilde verilmiştir. Bona, Kesri oğlu Kerbeta’nın kızıdır. Kesri ise Erfahşiz b. Sam b. Nuh’un oğullarındandır.18 İbn. Sa’d’a göre ise, İbrahim’in annesi; Erfahşad Kernba b. Kusa’nın kızı Nuna veya Efrayim b. Ergu, b. Falığ, b. Abir, b. Şalıh, b. Erfahşed, b. Sam, b. Nuh’un kızı Ebyuna idi.19 Sarıkçıoğlu, Talmud’a atfen Hz. İbrahim’in annesinin Karnebo kızı Emsata olduğunu belirtmektedir.20 Akıncı ise, Hz. İbrahim’in annesinin kim olduğuna dair üç rivayetin bulunduğunu ve bu rivayetlere göre Hz. İbrahim’in annesi şu üç kişiden birisi olduğunu belirtmektedir. Yekur kızı Enmitla (En Kuvvetli Rivayettir), Kerina kızı, Nûnâ ve Elraham kızı Enmurta.21 Farklı kaynaklarda, Hz. İbrahim’in bulunduğu mağarada iken annesine şu soruları sorduğu rivayeti vardır. Hz. İbrahim: “Benim rabbim kim?” diye sormuş. Annesi: “Senin rabbin benim” demiş. Hz. İbrahim: “O zaman senin Rabbin kim?” diye sormuş Annesi: “Babandır” diye cevap vermiş. 22

14 15

TABERİ, a. g. e. , c.1, s. 119 KÖKSAL, ASIM, Peygamberler Tarihi, Diyanet Vakfı Yay. , 8. Baskı, Ankara, 2004, s. 141 16 KUTSAL KİTAP, Tekvin, 11/31–32; İBN KESİR, a. g. e. , c.1, s. 198–199 17 A.J. WENSİNCK, “İbrahim”, İslam Ansiklopedisi, Milli Eğitim Bakanlığı Yay. , İstanbul, 1977, c. 5/2, s. 878, 18 İBN KESİR, a. g. e. , c.1, s. 198 19 İBN SAD, a. g. e. ,c.1, s. 46; KÖKSAL, a. g. e. , s. 142 20 EKREM SARIKÇIOĞLU, Başlangıcından Günümüze Dinler Tarihi, Kardelen Kitabevi, Isparta, 1999, s. 23, 21 AHMET CEMİL AKINCI, İbrahim, Bahar Yay. , İstanbul, 2005, s.13, 22 KÖKSAL, a. g. e. , c.1, s. 145

168. İBN KESİR. c. hükümdar” anlamındadır ve özel isim değildir. e. 45–46. Kur’anda adı geçmemekle beraber Bakara suresinde Allah’ın kendisine mülk ve hükümdarlık bahşettiği için şımarıp İbrahim’le tartıştığından söz edilen kişinin Nemrut olduğu kabul edilmektedir. İBN ESİR. . Nil Yay. Kuş’un oğlu Kenan. Kenan’ın oğlu Nemrut. Peygamberler Tarihi. Batılı araştırıcılar Tevrat’ın rivayetlerinden hareketle onun Hamurabi veya onun soyundan birisi olabileceği kanaatindedirler. 87 27 İBN KESİR. 87 28 SARIKÇIOĞLU.29 23 24 KUR’AN. zalimliğiyle meşhur bir hükümdardır. .1. 554–556 25 İBN SAD. 1997. . 211. İbrahim’in yaşadığı zaman hakkında M. a. a. muhtemelen Akad devletinin kurucusu I. kral.26 Kuş oğlu Kenan’ın oğlu olan Nemrut’un soy zinciri şu şekildedir: Nuh oğlu Sam. s. Bunun dışında Hz. İstanbul. Bağdat yakınlarında bulunan Babil diyarının hükümdarıdır. Bu dönemde yaşayan Nemrud. onları öldürür. s. s.–XVII. ÖMER FARUK TUNALI. c. . Bir rivayete göre.1. 2006. c. s. e. Sam’ın oğlu Kuş. c. s. “Nemrud” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Nemrut kelimesi “Sultan. Enbiya. melik. Bu sebeple Hz. . . s. Peygamberler Tarihi. e. e. e.1. bu rivayet çok rağbet bulmamıştır. e. s. kendisine Nuh peygamberi göndermiştir.27 Başka bir rivayete göre. g. Saffat. s. 37/97–98 Ayrıntılı Bilgi için Bkz. a. AHMET LÜTFİ KAZANCI. s. 23 29 İBN ESİR. g. g. 1. ortalığı yakıp yıkardı. İbrahim’in cezalandırılması ve ateşe atılmasıyla ilgili ayetlerde de23 Nemrut’a bazı göndermeler olduğu düşünülmektedir. 4. .8 Bu sorular bu şekilde devam eder ve en sonunda Hz. Diyanet Vakfı Yay. yüzyıllar arasında çeşitli rakamlar verirler.Ö. 166 26 İBN ESİR. s.24 Kaynakların bir kaçı hariç. . (M. c. Sargon olabilir. 211. . Hükümranlığı altında bulunan insanlara zulmeder. g. c. İstanbul. a. tümüne göre Nemrut. 1. Nemrut’un bu zalimliklerinden dolayı Allah. 87 . Ankebut 29/24. g. TABERİ. c. 21/ 68–70. c. İstanbul. g.1. a.Ö XX. 1985. e. CENGİZ BATUK. 2350)28 Babil’in hükümdarı olan Nemrut. y. İran hükümdarlarından birisi olduğu rivayeti de vardır ki. İbrahim’in annesinin de babasının da Nemrut’a inandığı ve Nemrut gibi puta tapar oldukları sonucu ortaya çıkar. Gümüş Basımevi. a.25 Nemrut’un Babil hükümdarı değil de. s. Nemrut’un soyu bu şekilde Hz. a.32. Nuh’a dayanmaktadır. 1. g. .

s. c. a. c. 211 34 İBN ESİR. bizim yıldızlardan gördüğümüze ve 30 31 İBN KESİR. a. bu nazariyelere göre hareket eden birisiydi. Nemrut’un rab olduğunu reddetmekten vazgeçmezlerse öldürülüyorlardı. ateşe tapan kimse idi. Süleyman peygamber ile Zülkarneyn idi. g. ilk defa yıldızların durumunu ortaya koyan ve onlar hakkında nazariyeler kurup. Müessesetü'l. . O’nun rableri olduğunu söylüyor. 142. Nemrut kadar geniş toprakların sahibi olup. c. . e. e. c. . e. a. s. e. 29 33 İBN KESİR. İbn İshak’a atfen. Bir gün. 87 35 TABERİ.1.1. 1993.A'lami li'l.zeheb ve meadinu'l.1. KUTEYBE. güneşin.30 Nemrut. 400 sene hükümdarlık yapmış ve hükümdarlığı zamanında. Nemrut’un ülkesinin genişliğinin doğudan batıya kadar uzandığını belirtirken. a. S. “Buhtun Nasr” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.1. g. .37 Rivayete göre Nemrut’un yıldız ilimleriyle uğraşan kâhin ve müneccimleri vardı. g. Anlatıldığına göre. g. uluları. 1992. g. 168. . Maarif. e. KÖKSAL.32 Nemrut.1. 1997. c. Hak dininden olanlar. c. bunlardan iki tanesi Hak dinindeydiler.1. c. s. g. bunu kabul etmeyenler. s. zamanın bilginleri.1.34 farklı rivayetlerde şu bilgilere yer verilmektedir. s.1.9 Nemrut. c. g. c. yıldızlara ait bilgilerle uğraşırlar. Daru'l. insanlara zulüm ve zorbalık yapmıştır. 23 37 MES'UDİ. Beyrut. Tarihu’l Yakubi. El-Hey'etü'l Mısrıyye el-Amm. dört hükümdar çıkmıştır ki. e.1. a. dünyaya hükmeden. s.35 Nemrut’un zamanında. Kâfir olanlar ise. a. Beyrut. .36 yıldızlara ve feleklere ait yaptıkları aletlerle onlardan bir takım hükümler çıkarırlardı. varıp önünde yere kapanmış ve üzerine bir bina kurdurarak ona bir bakıcı da tayin etmişti. Nemrut ile Buhtun Nasr idi. s. 211. c. 1992. ilk defa kötü yol açan. g. kâhin ve müneccimleri Nemrut’a gelerek ona şöyle dediler. İBN KESİR. e. Yerden bir ateşin çıktığını görünce. TUNALI. büyük zulümlere uğruyor. putlara tapmakla kalmıyor. 87 Buhtun Nasr.1.cevher. ilk defa başına taç giyen. 44. 23 32 YAKUBİ. .6. s. kendini rab yerine koyuyor ve insanları kendisine tapmaya davet ediyordu. Milattan Önce 605-562 yılları arasında hüküm süren Yahuda devletini ortadan kaldırarak Kudüs’ü ve Süleyman mabedini yakıp yıkan Babil kralıdır. e. s. 380-381 36 YAKUBİ. s. Murucu'z. s. yıldızları ve mevkilerini belirlerler.31 Kabilden sonra ilk defa. 211. a. g. . İBN ESİR. s. a. İstanbul. insanlar da puta taparlar. adeta dünyaya hükmeden bir kral durumuna gelmiştir. 3 ABDULLAH B. ayın tutulacağı tarihi hesaplarlar. Ayrıntılı Bilgi için Bkz: ÖMER FARUK HARMAN. Nemrut çok geniş toprakların sahibi ve hükümdarı olmuş. Hükümranlığı altında yaşayan insanlar. diğer ikisi ise kâfirdi. Mısır. Bu yıl içerisinde.Fikr. . a. s.Matbuat Yay.33 İbn Esir. . . e.

269 42 WENSİNCK. KÖKSAL. g. İbrahim’in annesi hariç. erkeklerin eşlerinden uzaklaştırılmasını emretti. İbrahim’in annesi. çünkü Hz. senin ve halkının dinini değiştirecek. İbrahim’in annesi hapsedilemedi. Bilginler üzgünüz ama efendimiz. pek genç olup gebeliği belli olmadığı için gözaltına alınmadı. g. . Bir rivayete göre ise hamileliğinin tespit edilememesinin sebebi şöyle açıklanmaktadır. Nemrut’un adamları hiçbir netice elde edemeden çekip gittiler. 169. s. 878 43 YAKUBİ. Diyanet Vakfı Yay. g. 88. a. Bunun üzerine. . halkın dinini değiştirecek.getirilip bir yere hapsedildiler ve bu kadınlardan doğan bütün erkek çocuklar ve buna karşı gelip zorluk çıkaran anneleri öldürüldü. g. .”38 Diğer bir rivayete göre ise. g. müneccimlerini ve bilginlerini huzuruna çağırıp gördüğü rüyayı anlattı ve onlardan bu rüyanın yorumunu yapmalarını istedi. a. g.42 İbn İshak’a göre de. Nemrut. e.169. İbrahim’in annesi muayene edildiğinde. e. e. Hz. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. muayene eden kişi karnının sağ tarafını ellediğinde çocuk sol tarafa. putlarınızı kırıp. Nemrut çok üzüldü. g. g. yıldızın parlaklığı ay’ın aydınlığını. e. HARMAN. Hz. e. 167 41 İBN ESİR.41 Hz. ayrıca sen onun yüzünden helak olacaksın dediler. güneşin ışığını bastıracak kadar fazlaydı. “İbrahim”. a. adam gönderdi. İstanbul. . a. senin hükümdarlığını elinden alacak. a. a. sol tarafını ellediğinde ise sağ tarafa saklanıyordu. s. ÖMER FARUK HARMAN. biz sadece gördüklerimizi sana anlatıyoruz dediler. 2000 c. Onlar da rüyayı. s. . s. 142–143. kâhinlerini. TABERİ. s. TABERİ. Ona bu haberi getirenlere. 88. a.10 kitaplarımızın bize gösterdiğine göre. Nemrut. a. 21. 269 40 KAZANCI. saltanatının zevali.1. e. rüyasında bir yıldızın doğduğunu görmüştü ki. . “senin yurdunda bir erkek çocuk dünyaya gelecek ve o çocuk senin hak dediğine batıl diyecek. s.40 Nemrut.1. c.39 Bu haber üzerine. e. “İbrahim” . Bunun üzerine hamile kadınların hepsi -Hz. m. İbrahim’in annesi zayıf bir kadın olduğu için hamileliği tespit edilemedi. c. s.43 38 39 İBN ESİR. Adamlarına bütün hamile kadınların defterlere kaydedilmesini. 23 . “Ülkende şu yılda bir çocuk doğacak. onun eliyle olacaktır!” şeklinde yorumladılar. hükümdarlığı altında bulunan bütün illere. s. . bu haber’in doğruluğundan emin misiniz? diye sordu.s. . senin ölümün. kendisine verilen bilginin doğruluğundan emin olduktan sonra. s. . bu rüyadan son derece etkilendi ve korktu.

Irak’ın. 144. g. annesi yeni doğacak çocuğunu görüp öldürürler korkusu ile evden kaçtı ve kurumuş bir dere kenarında çocuğunu doğurdu. g. . 341 50 İBN KESİR. g. s. g.45 Bir rivayete göre. g. 3–4 48 SÂBÛNİ. . İbrahim’in annesi. KAZANCI. .143. s.11 Hz. . a. 269. c. a. 169. g. g. a. e. e. s. Hz. e. 169 47 TUNALI. e. s. . s. e.50 Hz. Hz. HARMAN. e. İbrahim’e hamile olan karısını Kûfe ile Basra arasındaki Ur şehrine götürüp. İbrahim’in bugünkü Şam şehrinin civarında bulunan Kasyun dağı yanındaki “Berze” köyünde doğduğunu nakletmektedirler. s. İbrahim Kildanilerin ülkesi olan Babil’de doğmuştur. “İbrahim”. Babası hemen koştu ve onu otların içinden aldı. a. 49 İbn Kesir’de bu görüştedir. Eve döndü ve kocasına bir çocuk doğurduğunu ve çocuğun yerini haber verdi. bugünkü Nasıriye şehrinin 10 km kadar güneyinde. 88. 143 51 DARTMA. Bağdat’ın 300 km. İbrahim’in nerede doğduğuna dair bir başka görüş ise şöyledir. İbrahim’in annesinin hapsedilmemesi ile ilgili başka bir rivayete göre. e. Yırtıcı kuş ve hayvanların çocuğa zarar vermemesi için mağaranın ağzını bir kaya ile kapattı. 133 . AYDEMİR. g. e. İbrahim’in annesi her ne şekilde kurtulmuş olursa olsun bu Hz.51 44 45 KÖKSAL. Çocuğu bir beze sardı ve hasır kamışı denilen otların arasına koyup sakladı.1. 58 İBN ESİR. içecek ve sair ihtiyaçlarını sağlamıştır. 46 TABERİ. İbrahim milattan önce yaklaşık olarak 1940’lı yıllarda. Nemrut’un bu emrinden haberdar olan Âzer.44 Hz. doğum vakti yaklaşınca.1. a. a. s. g.47 Bazı tarihçiler. s. .1. s. g. a. a. KÖKSAL.46 Başka bir rivayete göre ise. Hz. Doğum yaptığını kocasına bile söylemez. c. g. çocuğunu mağarada doğurmamış. e. . . çocuğunu evinde doğurduktan sonra saklamak maksadı ile mağaraya götürmüştür. e. doğum vakti yaklaşıp sancıları başlayınca. . İbrahim’in ölümden ilk kurtuluşudur. güneydoğusunda ve Fırat nehrine 18 km uzaklıkta yer alan Ur şehrinde dünyaya gelmiştir. a. Hz. c. e. s. 340 49 SÂBÛNİ. daha emin başka bir yere götürüp mağara gibi bir yer kazdı ve çocuğu oraya sakladı. . evinin pek uzağında olmayan bir mağaraya gider ve çocuğunu orada doğurur ve yeni doğan bir bebek için yapılması gereken her şeyi yaptıktan sonra onu sarıp sarmalar ve mağaranın kapısını kapatarak evine döner. a. s.48 Siyerci ve Tarihçilere göre meşhur olan görüşe göre ise. . orada bir bodruma saklamış ve karısının yiyecek. s. a.

Taberi.c. a. TUNALI. Bu yüzden annesi. 88. g. Âzer bu süre içerisinde yakın 52 53 TABERİ. e. Rivayetlere göre. İBN ESİR. a.52 Hz.55 Fakat başına gelebilecek herhangi bir beladan dolayı da endişelendi. İbrahim nerede doğmuş olursa olsun. İBN ESİR.12 Hz. 88. e. On beş ayın sonunda İbrahim sanki on beş yaşında gibi gelişmişti. . “İbrahim”. . İbrahim’in annesi bu şekilde belli aralıklarla hiç kimseye görünmeden oğlunun yanına gelip onu emziriyor ve geri dönüyordu. . c. s. e. Âzer ile görüşüp ona. 88. a. e. a. g. 169 54 TABERİ. İbrahim. Âzer bu durumdan haberdar olup da Nemrut’a haber verir diye bir erkek çocuk doğurduğunu ona söylememişti. Oğlunu mağarada bırakıp evine döndükten sonraki ilk gelişinde.54 2. 169. Âzer gebeliğini sorunca ona bir erkek doğurdum ama öldü.1. diyerek geçiştirmişti. Hz. 269 55 TABERİ. Bu durumdan kocası Âzer bile habersizdi. s. s. 171. . e. . s. HARMAN. İBN ESİR. KÖKSAL. e. e. g. bu konuda ki bütün rivayetlerde geçtiği üzere. g. KÖKSAL. bir yıllık gelişme kaydediyordu. annesi tarafından bir müddet mağarada saklanmıştır. g. haftalık. Hz. s. g. . g. s. İbrahim bir mucize olarak besinini parmağından alıyordu. e. a. büyütüldüğünü öğrenince çok sevindi. Hz. İbrahim’in mağarada ki yaşamı yaklaşık on beş ay kadar sürdü.s. İbrahim’in Anne ve Babasına İlk Soruları İbrahim büyümüştü. bir ayda da. İbrahim sağ elinin baş parmağını ağzına almış emiyordu. hatta akranlarına göre daha gelişmiş bir şekilde orada yaşadığını ve artık orada yaşayamayacağını anlattı. a. bir aylık. oğlunun hayatta olduğunu ve sağlıklı olduğunu gördü.53 Hz. s. g. Allah’ın izni ile bir günde. 4–5. gizlice bir erkek çocuk doğurduğunu ve Nemrut’un onu öldürmesinden korktuğu için onu bir mağaraya sakladığını ve çocuklarının sağlıklı bir şekilde. Ve eşine bir müddet daha çocuklarının mağarada kalmasının iyi olacağını söyledi. Çünkü Âzer Nemrut’un yardımcısı idi. Hz. . İbrahim’in mağarada bulunduğu dönemde. . s. . 144. Fakat mağarada geçen on beş aylık zaman sürecinde İbrahim. bir haftada. g. Âzer oğlunun mağarada gizlice doğurulup. s. a. . bir ömür boyu yalnız başına mağarada yaşayamazdı. .1. a. a. normal bir gelişim seyretmiyordu. 145 .c1. g. e. a. 169–170. s. annesi birkaç gün ara ile İbrahim’in yanına gelip onun iyi olup olmadığını kontrol ediyor ve onu emziriyordu. İbrahim’in annesi. e.

145–146. İbrahim’in babası Azer Nemrut’tan korkması sebebiyle. g. g. KÖKSAL. a. Arkadaşları. Diyanet Vakfı Yay. 146. İbrahim’in annesi. e. s. s. Bunun üzerine Âzer oğlunun yanına gitti. . 170 KÖKSAL. dedi. Hz. a. İbrahim: “Benim Rabbim kimdir?” diye sordu. c. . e. g. TUNALI.88. dışarıya çıkınca karşılarına çıkan her yeni şeyi babasına sorar babası da oğlunun sorularına cevap verir. İbrahim’in annesi de bu zaman zarfında oğlunu görmek için mağaraya gidip gelmeye devam ediyordu. bir gece vakti mağaraya gidip Hz.6 59 İBN ESİR. g. a. s. a. s. bunların mutlaka bir Rabbi olmalıdır. . .1. e. 88. Tunalı. a. 23. g. e. s. İbrahim: “Nemrut’un Rabbi kimdir?” diye sorunca. KAZANCI. KÖKSAL. a. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.1. İbrahim: “Babamın Rabbi kimdir?” dedi. e. Abdülkuddüs Bingöl. Annesi: “Sus!” dedi ve başka bir şey söylemeden kocasının yanına döndü. 323–328 . Ayrıntılı Bilgi için Bkz. e. oğlunu mağaradan çıkarıp çıkarmama konusunda kararsız kalmış ve bu yüzden konuyu arkadaşlarına açarak arkadaşlarına. s.13 arkadaşlarına durumu anlatıp onların bu konuyla ilgili fikirlerini öğrenmek istiyordu.59 Hz. s. “Benim saklı olarak yetişen bir oğlum var. g. c. e.“İstidlal”. . İbrahim: “O zaman senin Rabbin kimdir?” dedi. İbrahim o yaşta bir çocuktan beklenmeyecek şu soruları sordu. a. s. diye mırıldanır. Oğlu İbrahim ona da aynı soruları sorunca.57 Hz. İbrahim’i çıkarır. e. Nemrut’un ona bir zarar vermesinden korkuyorum. babası Âzer çok sinirlendi ve ona bir tokat attı. 4–5 58 İBN ESİR. s. Bu gidişlerinden birisinde. Âzer’e oğlu ile aralarında geçen konuşmayı anlattı ve halkın dinini değiştireceği söylenen çocuk senin oğlundur. . 2003. Annesi: “Benim” dedi. O zamana kadar anne ve babasından başka hiçbir şey görmeyen İbrahim.58 Bunun üzerine Âzer. 56 Hz. g. g. e. . 147 60 Bir veya birden çok önermeden başka bir önerme çıkarma. Ankara. Annesi: “Nemrut’tur” dedi. . g. İbrahim’in Allah’ın varlığı ve birliğine dair istidlâlleri60. s. . a. O’nu bulunduğu yerden çıkarıp getirmemde herhangi bir tehlike var mı?” diye sordu.171. akıl yürütme anlamında bir mantık terimidir. İbrahim. a. Annesi: “Babandır” dedi. c. “Hayır git getir!” dediler. . Kur’an-ı Kerimde şu şekilde açıklanmıştır: 56 57 KAZANCI.

14

“Sonra, gecenin karanlığı bastırdığı zaman gökte bir yıldız gördü ve haykırdı: “İşte bu (mu) benim Rabbim!” Ama yıldız kaybolunca, “Ben batan şeyleri sevmem!” diye söylendi. Sonra, ayın doğduğunu görünce, “Benim Rabbim bu!” dedi. Ama ay da batınca, “Gerçekten, eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse ben kesinlikle sapıklığa düşmüş kimselerden olurum!” dedi. Sonra, güneşin doğduğunu görünce, “İşte benim Rabbim bu! Bu hepsinin en büyüğü!” diye haykırdı. Ama o da kaybolunca: “Ey halkım!” diye seslendi, “Bakın, sizin yaptığınız gibi, Allah'tan başkasına ilahlık yakıştırmak benden uzak olsun! Bakın, ben bâtıl olan her şeyden uzak durarak yüzümü gökleri ve yeri var eden Allah'a çevirmekteyim ve ben O'ndan başkasına ilahlık yakıştıranlardan değilim!”61 Âzer, oğlunu güneş battıktan sonra mağaradan çıkarmıştır. İbrahim mağaradan çıktıktan sonra, ilk önce başını göğe kaldırır ve gökteki parlak yıldızı görür. Bu yıldız’ın hangi yıldız olduğu hakkında kaynaklarda farklı görüşlere yer verilmektedir.62 Hz. İbrahim bu parlak yıldızı görünce; “İşte benim Rabbim budur!” dedi ve yıldızı izlemeye başladı. Fakat bir müddet sonra o yıldız kaybolunca; “Ben böyle kaybolup giden şeyleri sevmem!” diyerek yıldıza tapmaktan vazgeçti. Ama İbrahim kendisini yaratanı bilmek istiyordu. Biraz sonra doğmaya başlayan Ay’ı görünce; “İşte benim Rabbim budur” der. Biraz sonra o da batınca; Bu da değilmiş!” der. Gün doğmaya başlayınca güneşi gören İbrahim; “Bu diğer ikisinden de büyük hem daha da parlak, Rab bu olmalı” der. Ama güneş’te batar ve kaybolur. Bunun üzerine İbrahim; Batıp kaybolan şeyler Rab olamaz! Benim Rabbim bunlar da dâhil her şeyi yaratan Allah’tır” der.63 Rivayete göre İbrahim’in bu çıkarımları, babası onu mağaradan çıkarmadan gerçekleşmiştir. İbrahim, henüz mağarada iken bir gün annesine; “Beni dışarıya çıkar etrafta ne var ne yok görmek istiyorum” demiş. Annesi de onu dışarı çıkarmıştır. “İbrahim, başını göğe çevirip, acaba bu kadar büyük göğü kim yarattı? Bunun sahibi kimdir?” diye düşündü. Ansızın büyük bir yıldıza gözü ilişti ve “Bunun sahibi kimdir acaba?” dedi. Sonra; “İşte benim Rabbim budur!” diye mırıldandı. Yıldız kaybolunca; “Ben kaybolan şeyleri sevmem, hali üzere durmayan, doğan sonra batan bir şey Rab olamaz” dedi. Daha sonra gökte doğar halinde Ay’ı görünce; “İşte benim Rabbim budur” der. Ay da batınca, “Rabbim bu da değilmiş!” dedi. O gece annesi eve gitmemiş, İbrahim’le birlikte sabahlamıştı. Gün doğunca, İbrahim güneşe baktı ve “Bunun aydınlığı onlardan daha çok, olsa olsa Rab budur!” dedi. Ama güneş de
61 62

KUR’AN, En’am, 6/ 76–79 TABERİ, a. g. e. , c.1, s. 170; İBN ESİR, a. g. e. , c.1, s. 89; KAZANCI, a. g. e. , s. 173 63 İBN ESİR, a. g. e. ,c.1, s. 88–89; KÖKSAL, a. g. e. , s. 147

15

battı. Bunun üzerine İbrahim; “Bunların hiç birisi Rab olamaz. Bunlar benim Rabbim değildir, benim Rabbim bunları da yaratan Allah’tır” dedi.64 Hz. İbrahim bu şekilde mağaradan çıkarılıp evine gelmiştir. Ve artık mağara hayatı bitmiş ev hayatı başlamıştır. Bundan sonra artık O, put yapıp satan bir babanın oğludur. Kur’an-ı Kerimdeki ifadelere bakarak bu olayın, Hz. İbrahim’in babası Âzer tarafından mağaradan çıkarıldığı esnada yani yalnız başlarına iken ya da annesi tarafından mağaradan çıkarıldığı bir gecede olması söz konusu değildir. Çünkü ayette Hz. İbrahim’in “Ey halkım!” diye seslendiği belirtilmektedir ki; bu ifade bu olayın gerçekleşme zamanı ile ilgili daha önceki iki rivayeti çürütmektedir. Kur’an-ı Kerimdeki bu ifadeye (Ey Halkım!) dayanarak bu olayın; Hz. İbrahim’in etrafında halkından insanlar varken gerçekleşmiş olduğunu söyleyebiliriz. Hz. İbrahim, babası Âzer tarafından mağaradan çıkarılıp evine getirildikten sonra, daha önce de bahsettiğimiz çıkarımlarla; Rabbinin, yıldız, ay, güneş ve bunlar gibi kaybolup, batan herhangi bir şey olmadığını ve olamayacağını, Rabbinin bunların hepsinin yaratıcısı olan Allah olduğu sonucuna ulaşmıştır. Kur’an-ı Kerimde, Hz. İbrahim’in Rabbini buluşu ile ilgili olarak En’am suresinde; Hz. İbrahim’in, gökyüzündeki yıldız, ay ve güneş’le ilgili düşünceleri ve bu düşünceler sonucunda ulaştığı sonuç anlatılmıştır.65 Kur’an-ı Kerim’in Bakara suresindeki şu ifade ise; Hz. İbrahim’in Allah’a teslim oluşunun çok açık bir göstergesidir.
“Rabbi O'na (İbrahim’e) Bana teslim ol! dediğinde; Sana, bütün âlemlerin Rabbine teslim oldum!”66 diye cevap verdi.

Halkının tamamı yıldızlara ve putlara tapan bir kavim içerisinde bunlara inanmayan tek kişi olan Hz. İbrahim, Allah tarafından küçüklüğünde aydınlatılmış ve elçilikle görevlendirilmiş, biraz daha büyüyünce Allah O’nu kendine dost edinmiştir.67
“Ve gerçek şu ki, Biz [Musa'dan] çok önce İbrahim'e (de) rüşdünü vermiştik ve o'na yön veren saiki (O’nu bu işe ehil olarak) biliyorduk”68

64 65

TABERİ, a. g. e. , c.1, s. 170–171; İBN ESİR, a. g. e. , c.1, s. 89 KUR’AN, En’am, 6/75–79 66 KUR’AN, Bakara, 2/131 67 İBN KESİR, a. g. e., c.1, s. 199 68 KUR’AN, Enbiya, 21/51

16

Mealindeki ayete göre de Hz. İbrahim peygamberlik öncesinde de doğru yolda idi. Hz. Nuh’a verilenler Hz. İbrahim’e de tavsiye edilmiş,69 ona da sahifeler verilmişti.70 Rivayetlere göre Hz. İbrahim’e on sayfa verilmiştir.71 3. Hz. İbrahim’in Halkı Uyarmaya Başlaması Âzer, altın, gümüş ve ağaçtan putlar yapıp bu putları satarak geçimini sağlayan bir kişiydi. Oğlu İbrahim büyüyünce onu da; yaptığı bu putları satması için putların satıldığı pazara gönderiyordu. İbrahim gönülsüz de olsa babasının verdiği bu işi yerine getirmek için putlarla birlikte pazara gidiyordu. Fakat Hz. İbrahim babasının ve kavminin, önlerinde saygı ve tâzimle eğildikleri, uğruna baş koydukları bu putları alelâde tahta ve taş parçaları gibi boyunlarına bir ip bağlayıp yerde yüz üstü sürükleyerek pazara götürüyordu. Hz. İbrahim putları satarken; “Fayda ve zarar vermekten aciz bu putları kim satın alır?” diye bağırıyordu. Bu sözleri duyanlar, onun putlarla alay etmelerine kızıyorlar, Âzer’in oğlu olduğu için bir şey söylemiyorlar, fakat ondan alışveriş yapmıyorlardı.72 Hz. İbrahim’in bu putları satıp satamadığıyla ilgili başka bir rivayete göre ise; kâfirler İbrahim’in zahmet çektiğini zannederek ve babasının hatırını saydıklarından ötürü, babasına herhangi bir şikayette bulunmazlar, ne para isterse hemen ödeyip putu elinden kurtarırlardı.73 Hz. İbrahim’in puta tapan kavminin bir alışkanlıkları vardı ki; evlerinde ne yemek pişirirlerse pişirsinler bir parça da putlarına ayırırlardı. O yemeği götürüp putun önüne koyarlardı. Bu yemeği puthaneyi bekleyen bekçiler yerler ya da garip ve yoksullara verirlerdi. Âzer ne zaman puthaneden çıksa İbrahim içeriye girer, o putların önüne konulan yemekleri görüp; “Haydi putlar yiyiniz içiniz bu yiyecekleri, neden yemiyorsunuz” der, doğal olarak putlardan herhangi bir cevap gelmeyince o yemek ve yiyecekleri putların başlarından aşağıya döker, sonra da onları tekmelerdi.74

69 70

KUR’AN, Şura, 42/13 KUR’AN, Necm, 53/36–37; A’lâ 87/19 71 TABERİ, a. g. e. , c.1, s.161; ZEMAHŞERİ, el- Keşşaf an hakaiki't tenzil ve uyuni'l elcavil fi vucuhi't te'vil, Darul-Fikr Yay. , Beyrut, 1977–1983, c.4, s. 245; 72 İBN. ESİR, a. g. e. , c.1, s. 89; TABERİ, a. g. e. , c.1, s. 171; KAZANCI, a. g. e. , s. 171; TUNALI, a. g. e. , s. 6; 73 TABERİ, a. g. e. , c.1, s. 172 74 TABERİ, a. g. e. , c.1, s. 172

172. oğluna. “Onlar su da içemezler. “Hadi için de görelim!” demiştir. İbrahim “yemek yemeğe ve su içmeye gücü yetmeyenin. seni ve putları. Çünkü daha öncede belirttiğimiz gibi Âzer parasını bunlardan kazanmakta idi. İbrahim putları pazara değil bir dere kenarına götürmüş ve başlarını suya sokarak. a. Hz. İbrahim kavmini hak yola davet etmeye babasından başlamıştı. O’nun için Rabbinden şu şekilde bağışlanma diledi: “Baba! Gel şeytana uyup. Tanrılığı mı olur. İbrahim babasını uyarma konusunda hemen pes etmedi ve babasına uyarılarda bulunmaya devam ederek. Öyle bir Rabbe ibadet etki O. Ben Rabbime senin için istiğfar edeyim.17 İbrahim’in kavminden birkaç kişi. Hz. s. s. oğluna bir daha böyle şeyler yapmamasını sıkıca tembihler zira Âzer. g. senin günahının bağışlanmasını dileyeyim. puta tapma. Bu putları elinden at.c. e. İbrahim’in bu sözleri üzerine babası Âzer. g. Hz.1.76 kendi işini yapamayanın başkasına nasıl faydası olabilir ki” diyerek. “Sen ne yapıyorsun böyle der” İbrahim. g. e. c. İbn Esir’e göre ise Hz. İbrahim’in duymak istediği cevaptır. Fakat babası oğlunun bu sözlerine kulak asmadı ve O’na atalarından miras aldıkları bu inanca karşı gelmeyip. şu yerleri. “Onlara su içirmeye çalışıyorum ama içmiyorlar. yıllardan beri sürdürdüğü bu sanâtın ana malzemesini teşkil eden putların piyasadan kaldırılmasını hiç istememektedir. a. 171–173 77 TABERİ. gökleri ve arasındaki her şeyi yaratandır. KAZANCI.1. e.172 . Âzer çok sinirlenir ve olanları gözleriyle görmek için pazar yerine gider. . 89 TABERİ. ben de içmelerini sağlamak için başlarını suyun içerisine sokuyorum” der. s. e. Hz. c. Bunun üzerine babası Âzer. s. .75 Tam bu esnada İbrahim’in başına dikilen Âzer. onun putlarına yaptığı kötü muameleden ve onları alaya almasına dayanamayarak durumu babasına haber verirler.1. bilakis bu inanca tâbi olması gerektiğini söyledi. g. putlara inanmadığını ilk kez açıkça olmasa da üstü kapalı bir şekilde ortaya koymuş olur. Bu cevap tam olarak Hz. . Fakat bu daveti babası kabul etmedi. yemek de yiyemezler” diye cevap verir. Müslüman ol” 77 dedi. Hz. İbrahim’in babasını Müslümanlığa daveti ve onun için Allah’tan mağfiret dilemesi şu şekilde anlatılmaktadır: 75 76 İBN ESİR. . a. İbrahim’in kavmini uyarmaya başlaması ilk defa bu şekilde cereyan etmiştir. Kur’an-ı Kerimde Hz. a. İbrahim o esnada putlara su içirmeye çalışmakta ama putlar içmeyince suyu onların başından aşağıya devirip onları yıkamaktadır.

”79 Hz. Şeytan'a kulluk etme. En’am Suresi.80 Bu konuyla ilgili Kur’anda geçen ayetteki ifadeler ise şu şekildedir: “Hani. çünkü Şeytan O sınırsız rahmet Sahibi'ne baş kaldıran biridir! Ey babacığım. e. ellerinizle yaptığınız size herhangi bir fayda ya da zararı olmayan bu putlara tapmaya devam mı edeceksiniz. yakarışım Rabbim tarafından cevapsız bırakılmayacaktır. Ayrıntılı bilgi için Bkz. “Rabbimden seni bağışlamasını isteyeceğim: Çünkü O bana karşı hep lütufkâr olmuştur. O (Hz. Ve Hesap Günü'nde hatalarımı bağışlamasını umduğum kimse de O’dur. (öyle bir azap ki. Çev: Cahit Koytak ve Ahmet Ertürk. Şuara. Bunun üzerine Hz. bana doğru yolu gösteren de O’dur ve beni yediren de. 74–82. kendini onlara adamış kimseler olarak kalacağız!” İbrahim: “Peki. Sizden ve sizin Allah'tan başka yalvarıp yakardığınız şeylerden uzak duracak ve [yalnızca] Rabbime yakaracağım: Böylece umulur ki. MUHAMMED ESED. g.24 81 KUR’AN. İstanbul. dipnot. Onlar da: “Putlara kulluk ediyoruz” diye karşılık verdiler “ve her zaman. zihinsel sezgi ve çıkarsama yoluyla Allah'ın varlığını ve birliğini tanıma bilinci. ayetler 79 KUR’AN. “Muhakkak ki babam da sizler de yolunuzu sapıtmışsınız” der. İşaret Yay. bana gelince ben biliyorum ki. ben senin başına O sınırsız rahmet Sahibi'nin katından bir azabın çökmesinden korkuyorum. içiren de O’dur ve hasta olduğum zaman beni iyileştiren ve beni öldürecek olan ve sonra yeniden diriltecek olan hep O'dur. demiştir.) başına geldiği zaman Şeytan'ın dostu olduğunu hemen anlarsın. halkına dönerek. “Ey babacığım! Gel. “Ve herkesin kaldırılacağı O gün beni utandırma81 Yani. “Eğer bu tutumuna bir son vermezsen. şüphesiz bu düzmece tanrılar benim düşmanlarımdır. ‘biz atalarımızı da bunu yapıyor gördük!’ İbrahim: Peki dedi. ne gören ve ne de sana bir yarar sağlayabilen şeylere niçin tapınıyorsun?” “Ey babacığım. Kavmi de O’na biz atalarımızı bunlara tapar bulduk hem bunlara tapmayı bize baban öğretti. . çünkü o gerçekten yolunu şaşıranlar arasında. “Ey Rabbim! Bana [doğruyla eğrinin ne olduğuna] hükmedebilme bilgi ve yeteneğini bağışla ve beni dürüst ve erdemli insanların arasına kat ve gerçeği benden sonrakilere ulaştırabilme gücü ver bana ve beni o nimetlerle dolu bahçenin varislerinden biri yap! “Ve babamı bağışla. beni yaratan da. bu taptığınız şeylere başınızı kaldırıp da hiç bakmadınız mı: ? “Sizler ve sizden önceki atalarınız? “Şimdi. 19/42–48 80 YAKUBİ.” [Babası:] “Ey İbrahim. Kur’an Mesajı (Meal-Tefsir).18 “Hani o babasına “Ey babacığım!” demişti. İbrahim.1. gerçek şu ki. . Meryem. ‘Ama’ diye çıkıştılar. s. a. şimdi bir süre benden uzak dur!” [İbrahim:] “Sana selâm olsun!” diye cevap verdi.c. 26/70–87 78 . senin hiç haberdar olmadığın bir bilgi ışığı78 ulaştı bana. demişlerdir. 2002. sen benim tanrılarımdan hoşlanmıyor musun?” dedi. İbrahim babasını bu şekilde uyardıktan sonra. Meryem Suresi 32. Benim için âlemlerin Rabbinden başka tanrı yoktur. “Ne işiten. öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola çıkarayım. yalvarıp yakardığınız zaman sizi işittiklerine yahut size fayda ya da zarar verebildiklerine gerçekten inanıyor musunuz?” dedi. seni mutlaka öldüresiye taşa tutarım! Haydi. İbrahim) babasına ve kavmine “Nelere kulluk ediyorsunuz?” diye sormuştu.

19

Hz. İbrahim’in babasının bağışlanmasını dileyip, O gün beni utandırma demesiyle ilgili olarak Hz. Peygamberin bir rivayetinde şu ifadelere yer verilmektedir.
“İbrahim (kıyamet gününde yüzü toz içerisinde) babasına kavuşacak da: Ya Rab! Sen bana insanların diriltilecekleri O gün beni rezil ve rüsva etmeyeceğini vaat etmiştin, diyecek. Allah’ta: Ben cenneti kâfirlere haram kılmışımdır, buyuracak.”82

Bu hadisin Buhari’nin Kitab’ül Enbiya kısmında geçen başka bir rivayetine göre ise;
“Kıyamet gününde İbrahim babası Âzer ile -Âzer’in yüzü simsiyah toz toprak içinde karşılaşacaktır. İbrahim babasına: Ben sana Dünyada bana asi olma demedim mi? diyecek. Babası da ona: “İşte bugün sana asi olmayacağım”, diye cevap verecek, Bunun üzerine İbrahim: “Yâ Rab! Sen bana insanların diriltilecekleri gün beni rezil etmeyeceğini vaat etmiştin. Şimdi Allah’ın rahmetinden çok uzak olan babamın vaziyetinden daha çok ar ve utanmayı gerektirecek hangi rezillik olabilir?” diyecektir. Allah’da: “Ya İbrahim! Ben cenneti kâfirlere haram kılmışımdır”, buyuracak…”83

Hz. İbrahim babasının ve kavminin ısrarlarına rağmen putlara tapıp, onlara ibadet etmediği ve benim Rabbim Allah’tır dediği için, babası Âzer tarafından Nemrut’a götürülür. Bazı kaynaklarda Âzer’in oğlu İbrahim’i bizzat kendisinin Nemrut’a şikayet ettiği ve Nemrut’un isteği üzerine oğlunu onun huzuruna götürdüğü bilgisi verilmektedir ki, bu konuda Köksal şu bilgilere yer vermektedir. Âzer, oğlu İbrahim’in kendisine uymadığını görüp ona söz anlatamayacağını anlayınca Hükümdar Nemrut’un yanına gider ve O’na; “Ey hükümdar! Senin doğmasını istemeyip, korktuğun çocuk benim oğlumdur. Kendisi benim evimden başka bir yerde doğmuş; benim, yanıma gelinceye kadar ondan haberim olmamıştır. Oğlum, benim kadrimi bilmiyor, putlarımıza küfrediyor, onları sayıp sevmiyor. Şimdi onu sana haber veriyorum ki; daha sonra bana haber vermedin diye beni kınayıp bana kızma” der. Bunun üzerine Nemrut Âzer’e; “Onu al benim yanıma getir” der. Âzer de oğlunu annesinin yanından alıp Nemrut’un yanına getirir. Nemrut meclisini süslemiş, askerlerini sıra sıra dizdirmiş beklemektedir.

82 83

BUHARİ, a. g. e. , “Kitab’üt Tefsir”, 289, c.10, s. 4632 BUHARİ, a. g. e. , c.10, s. 4632, 424. dipnot

20

Hz. İbrahim (a.s.) sağına soluna bakıp; “Ey kavim! Siz neye tapıyorsunuz?” diye sordu. Nemrut: “İbrahim! Sen üzerinde bulunduğum dinime gir ki, seni ben yarattım ve rızkını da ben veriyorum” dedi. Hz. İbrahim: Ey Nemrut! Sen yalan söylüyorsun! O Rab ki, beni yaratan, bana doğru yolu gösteren O’dur! Bana yediren içiren de O’ dur!” deyince, orada bulunan Nemrut ve Nemrut’un askerleri tutula kaldılar. Bunun üzerine Nemrut, Azer’e dönüp: “Ey Azer! Bu oğlun daha küçüktür. Ne söylediğini, benim kıymetimi, mülk’ü saltanatımın ululuğunu bilmiyor. Sen onu hemen al götür. Kendisini azabımın şiddetiyle korkut! Ola ki, üzerinde saplanıp kaldığı şeyden döner!” dedi.84 Bir rivayete göre ise; Âzer oğlunun yaptıklarını Nemrut’a anlatmış ve oğlunun aklının başına gelmesi için, birkaç günlüğüne tapınağa gönderilip, oradaki ulu putları görmesini ve tapınağın bekçilerinin oğluna o putlara nasıl ibadet edileceğini öğretmelerini istemiştir. Nemrut’ta Âzer’in bu isteği üzerine Hz. İbrahim’i büyük bir puthaneye yollamış ve puthanede çalışanlara; “Bu çocuğu alın benim en büyük putuma secde ettirin, sizinle birlikte kalıp edep ve hizmet yolunu öğrensin” demiştir. Nemrut’un bu emri üzerine, adamları İbrahim’i alıp bu puthaneye götürmüşler ve puthanedeki “en büyük puta secde et!” demişler. Hz. İbrahim puthaneden içeriye girince secde etmemiş ve ellerini açıp; “Yarabbi; benim yüce yaradanım sensin ve bütün bu yaratıkları sen yarattın diyerek büyük puttan yüz çevirmiş ve Allah’a secde edip bir kenara çekilerek sessizce oturmuştur.85 Hz. İbrahim, Nemrut ve babası Âzer’in tüm çabalarına rağmen inancından en ufak bir sapma göstermemiş ve puthanede bulunduğu süre içerisinde kendi kendisine, puta tapan kavmine bir oyun yapmayı planlayarak bu planını uygulamaya koyabileceği uygun zamanı beklemişti. 4. Hz. İbrahim’in Puthanedeki Putları Kırması ve Bunun Sonucunda Başına Gelen Olaylar Âzer’in türlü ısrar ve çabalarına rağmen, oğlu İbrahim inancından vazgeçmemişti. Bu durumdan ötürü, Nemrut’un oğluna bir kötülük yapmasından korkuyordu. Çünkü Nemrut, İbrahim’i puthaneye gönderdikten sonra artık onun, kendi dinlerini kabul edip putlarına ibadet ettiğini zannediyordu. Oysa durum
84 85

KÖKSAL, a. g. e. , s. 149 TABERİ, a. g. e. ,c.1, s. 173

21

farklıydı. Eğer bu olaydan Nemrut’un haberi olursa Nemrut oğlunu çok kötü bir şekilde cezalandırır, hatta onu öldürebilirdi. Âzer oğluna Nemrut tarafından gelebilecek herhangi bir kötülüğü engelleyip, oğlunu kurtarmak (putperestliğe çevirmek) için bir tedbir düşündü ve oğlu İbrahim’e; “Ey İbrahim bizim bir bayram86 günümüz vardır ki, o gün sen, bizimle birlikte bayram yerine gidersen, her halde, dinimiz senin de hoşuna gider” dedi. Bayram günü olunca Hz. İbrahim onlarla birlikte yola çıktı. Ama Hz. İbrahim’in aklı başka bir işteydi. O daha önce kafasında kurduğu planı yerine getirmek istiyordu. Bu konu Kur’anda şöyle geçmektedir.
“(Hz. İbrahim) Sonra yıldızlara gözünü dikti ve “Ben kesinlikle rahatsızım!” dedi. Bunun üzerine onlar ona arkalarını döndüler ve uzaklaşıp gittiler.” 87

Kur’anda; Hz. İbrahim’in planını uygulayabilmek için, “gözünü yıldızlara dikerek ben rahatsızım” dediği belirtilirken, Taberi; (ö.310/923) Hz. İbrahim’in planını uygulayabilmek için giderken birden kendisini yere atıp yıldızlara bakarak “Ben hastayım” demesinin sebebini şu şekilde açıklamaktadır. O zamanın halkı, işlerini yıldızlara baktıktan sonra yıldızın verdiği hükme göre yaparlardı. Hz. İbrahim’de halkının kendisinin sözüne inanmalarını sağlamak için böyle yapmıştır.88 İbn Esir ise, Hz. İbrahim’in yıldızlara bakarak “Ben hastayım veba’ya tutuldum” dediğini ve bunu kavmini korkutarak oradan uzaklaştırmak ve putlara ulaşabilmek için yaptığını belirtmektedir.89 Hz. İbrahim’in sözlerini duyan halk, yerde yatan Hz. İbrahim’in ayaklarını çiğneye çiğneye kaçıştı. Hz. İbrahim, zayıflıkları sebebi ile geride kalanlara Kur’andaki ifadesi ile şöyle seslendi:
“Allah'a yemin olsun ki, siz arkanızı dönüp uzaklaşır uzaklaşmaz putlarınızı yere sereceğim!”90

Gidenler gözden kaybolduktan sonra Hz. İbrahim de geri dönüp putların bulunduğu binaya geldi. Halk oradan ayrılırken, büyük putların önlerine yemek

86

Babilliler bayram gününde adetleri gereğince, küçük büyük, kadın erkek, zengin fakir, kim varsa koşup bayram yerine giderlerdi. O gün putlara hizmet edenler bile bayram yerine gider, şehirde kimse kalmazdı. Bayram yerine gittiklerinde Kurban kestiklerine dair birkaç rivayet de bulunmaktadır. Ayrıntılı Bilgi için Bkz. TABERİ, a. g. e. , c.1, s. 173; TUNALI, a. g. e. , s. 9 87 KUR’AN, Saffat, 37/88–90 88 TABERİ, a. g. e. , c.1, s. 174 89 İBN ESİR, a. g. e. , c.1, s. 90 90 KUR’AN, Enbiya; 21/57

Bu olay Kur’anda şöyle ifade edilmektedir.98 Taberi. İbrahim’in yerde iken söylediği sözleri (Allah'a yemin olsun ki. İbn Esir’e göre Hz. İbrahim baltayı büyük putun eline koymakla güya. İbrahim’in halkı bayram yerinden döndükten sonra. c. Saffat. putlarının kırılmış olduğunu gördüler ve bunu kimin yaptığını araştırmaya başladılar. e. 37/91 93 KUR’AN. g.22 bırakarak “Biz dönünceye kadar ilahlarımız yemeklerini yemiş olurlar” diyerek uzaklaşmışlardı. İbrahim onlara Kur’anda ki ifadesiyle: “Ne o! [Önünüze konulmuş nimetlerden] yemiyor musunuz?”92 dedi. . c. O'nun çok zalim biri olduğundan kuşku yok!” dediler. e. 37/92–93 94 KUR’AN. c.1.”94 Kur’andaki ifadede Hz. s.1.91 Putların önlerindeki yemekleri gören Hz. a. İbrahim’in putları ne ile parçaladığı belirtilmemesine rağmen tarih kaynaklarının neredeyse tamamında Hz. İbrahim’in putları balta ile parçaladığı belirtilmektedir. s. 90 KUR’AN. 175 98 KUR’AN. 1.96 Taberi’ye göre de elindeki baltayı en büyük put’un boynuna asmıştır.97 Hz. Enbiya. “Neyiniz var ki konuşmuyorsunuz?” dedi sonra üzerlerine yürüyüp onlara sağ eliyle vurdu. Saffat.93 “En büyükleri dışında putların hepsini paramparça etti. . s. Hz. g. e.1. İbrahim’in putları kırdığı baltayı en büyük putun eline koyduğunu belirttikten sonra bunun sebebini de şöyle açıklamıştır. s. Hiç birinin karşılık vermemesi üzerine. Enbiya. İbrahim putları kırdığı baltayı en büyüklerinin eline bırakır ve oradan uzaklaşır. 21/58 95 İBN ESİR. e. büyük putun küçük putlara tapınılmasını kıskandığına işaret etmek istemiştir. belki dönüp (bu olup biten için) ona başvururlar diye. g. 90 96 İBN KESİR. 206 97 TABERİ. “Her kimse. g. a. Kur’anda “içlerinden bazıları” şeklinde ifade edilen kişilerin Hz. İçlerinden bazıları da: “İbrahim denen bir gencin o putları diline doladığını işitmiştik” dediler. 21/59–60 . a. c. siz arkanızı dönüp uzaklaşır uzaklaşmaz putlarınızı yere sereceğim!”) işiten ve bu sözleri önemsemeyip 91 92 İBN ESİR. . .95 İbn Kesir de Hz. [Dönüp de olanları görünce:] “Kim yaptı bunu tanrılarımıza?” diye sordular. a.

O. siz kendiniz onlara sorun. İbrahim’in suçunu itiraf etmesi için yakalanarak halkın huzuruna çıkarılması kararını alırlar.”103 İbn Esir. a. Enbiya. c.23 bu çocuk delidir diyerek yollarına devem eden kişiler olduğunu belirtmektedir. s. . g. e.1. İbrahim’e) doğru geldiler ve yaptığından dolayı O'nu suçladılar.101 Bu olay Kur’an-ı Kerimde şu şekilde anlatılmaktadır: “Onu insanların karşısına çıkarın. o'na “Bunu tanrılarımıza sen mi yaptın.c. sizin yonttuklarınızı da yaratan Allah'tır!”100 Rivayetlere göre. 91 105 KUR’AN. ey İbrahim?” diye sordular. İbrahim: “Bu işi. g. Enbiya. g. 21/64–67 104 İBN ESİR. putlarının fayda ve zararının olmadığını ifade edişleri Kur’anda şöyle geçmektedir. g. 91.99 Diğerlerinin de o kişilere inanarak bu şekilde davrandıkları Kur’anda şöyle ifade edilmektedir. [aleyhine] tanıklık etsinler!” dediler. “Siz” dedi. a. eski düşüncelerine geri döndüklerini belirtmektedir. Herhangi bir delil olmadan Hz.105 99 TABERİ. 21/65 100 . e. “Ama çok geçmeden yine eski düşünce tarzlarına döndüler ve [İbrahim'e:] “Bu [put]ların konuşamadıklarını kendin de pekâlâ biliyorsun!” dediler. 175 KUR’AN. “kendi ellerinizle yonttuklarınıza mı tapıyorsunuz? Oysa sizi de. zararlı veya yararlı yönlerinin bulunmadığını anladıklarını ama sonradan büyük put’un bu işi yapmış olabileceği iddiasını bir kenara bırakarak. e. 21/61–63 103 KUR’AN.1. Enbiya. “Bunun üzerine diğerleri galeyana gelir ve koşarak O'na (Hz. eğer konuşmasını biliyorlarsa!”102 Putperest halkın bir anlık da olsa doğruyu anlayarak.104 Eski düşüncelerine dönen kavmin. s. . c. TABERİ. . s. İbrahim’i cezalandırmak istemezler ve Hz. putların en irisi yani: en iyisi. 122 102 KUR’AN. s. hatalarını fark etmeleri Kur’anda şöyle ifade edilmektedir. asıl zalim olan sizlermişsiniz!” dediler. belli ki. “Bunun üzerine birbirlerine dönüp: “Doğrusu. e. Bu haberi duyan Nemrut ve eşrafı durumu değerlendirir. tabii. a. a.1. şu yapmıştır. İbrahim onların yanına getirilince. Saffat 37/94–96 101 İBN ESİR. putların kırıldığı ve bunu yapanın muhtemelen İbrahim isimli birisi olduğu haberi Nemrut’a ulaştırılır. Fakat ceza vermek için zanlının suçunu itiraf etmesi gerekmektedir. Putperest halk’ın bu düşünce içerisinde bir an insafa gelip putları büyük put’un kırmış olabileceğine inandıklarını ve bu putların hiçbir.

c.110 Bakara suresinde anlatılan bu tartışma 106 107 KUR’AN. Enbiya.1. bu adam beni mağlup etti ilahlıktan istifa ediyor ve onun dinine giriyorum diyememiştir. [İbrahim:] “O halde” dedi.109 Nemrut’un bu durumda yapabileceği iki şey vardır.24 Hz. yaşanmıştır. e. a. Hz. e.108 Hz. g. İbrahim’in “Ona yaşatan da öldüren de benim rabbimdir” cevabı üzerine. Kazancı. 91 109 İBN ESİR. . İbrahim’in Enbiya suresinde geçen “Yazıklar olsun size de Allah yerine tapınıp durduğunuz nesnelere de” ifadelerinden sonra Hz. Allah yerine tapınıp durduğunuz bütün bu nesnelere de! Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?”106 dedi. İbrahim arasında Kur’an-ı Kerimde şu şekilde anlatılan tartışma geçti. s. g. sultanlığın da ötesinde ilahlık payesini bir kenara itip. bu konuda şöyle demektedir: Nemrut yıllardır elinde bulunan ihtişamı. e.107 İbn Esir’in rivayetine göre. Nemrut. 21/66–67 KUR’AN. hakikati inkâra şartlanmış olan o kişi hayretler içinde kaldı: Allah [bile bile] zulüm işleyen toplumu hidayete erdirmez. 190 . “Allah'ı bırakıp da. . s. Bunun üzerine. İbrahim bu cevabı onlardan duymak için böyle bir şey yapmıştı ve beklediği bu cevap üzerine onlara Kur’andaki ifadesiyle. Nemrut.1. c. bu olaydan sonra Nemrut ile Hz. İbrahim bu ifadeleriyle Peygamber olduğunu ortaya koymuş oluyordu ki. size hiçbir şekilde ne yararı ne de zararı dokunmayan şeylere mi tapınıyorsunuz? Yazıklar olsun size de. . İbrahim’in Tanrısına inandığını söyleyecek ya da Hz. g. a. İbrahim’in başka bir tanrıya inandığının farkına varmış ve ona: “Senin ibadet edip halkı da ibadetine çağırdığın Allah’ı gözlerinle gördün mü? Onun ne olduğunu anladın mı?” diye sormuş Hz. Hz. “Sırf Allah kendisine hükümdarlık bağışladığı için İbrahim ile Rabbi hakkında münakaşa eden o hükümdardan haberin yok mu? Hani İbrahim: “Rabbim hayat veren ve ölüm dağıtandır!” demişti. İbrahim’i öldürterek kendisini zor durumda bırakan kişiyi cezalandıracaktı. s. İbrahim’in “Öyleyse sen de güneşi batıdan doğdur” demesinden sonra Nemrut cevap veremez. Hükümdar[Nemrut] cevap vermişti: “Ben [de] hayat verir ve ölüm dağıtırım!” İbrahim: “Allah güneşi doğudan doğdurur. öyleyse sen de batıdan doğdur!” demişti. ya Hz. 92 110 KAZANCI. a. şaşkına döner ve böyle bir şey yapamayacağını anlar. Bakara 2/258 108 İBN ESİR.

c. Hz. .25 Nemrut. . a. g. 37/97 114 İBN ESİR. g. Bu görüşmenin sonucunda. e.111 Kutsal Kitapta. 21/68 113 KUR’AN. İbrahim’in öldürülmesi kararlaştırıldı. 92. e. Enbiya. s. e. Ona İranlılardan Arap olan var mı? diye sorulunca. bu kadar putu parçalayan ve Nemrut’a karşı gelmek gibi bir küstahlık gösteren Hz.1. İbrahim’in muhakkak cezalandırılmasını istiyordu.1. Bu yüzden kendisine sadık adamlarıyla fikir alışverişinde bulunmaya karar verdi. Fakat bu cezanın ne olacağı konusunda tam bir karara varamamıştı. . Konumuzla ilgili olarak bu iki temel kaynakta bulamadığımız bilgilere İslam Tarihi kaynaklarından ulaşabilmekteyiz. Nemrut ve adamlarının karalaştırdıkları ceza ve bu cezanın mahiyetiyle ilgili olarak hiç bir bilgi bulunmamaktadır. Heyzen’in teklifi Nemrut tarafından kabul edilmiş ve Hz. Saffat. İbrahim’in yakılmasını teklif eder. a. g. kavminin önünde küçük düşmüş olmanın vermiş olduğu kızgınlıkla. Ömer’e atfen verdiği şu rivayetle açıklamaktadır: “İranlı Araplardan biri Hz. 190–191. e. s. 12 KUR’AN. “bari O'nu yakın da. a. Hz. . Nemrut ve yakın adamları vermiş oldukları ceza kararını Kur’andaki ifadesi ile şöyle açıkladılar: “Eğer (bir şey) yapacaksanız”. İbrahim’in ceza olarak. TUNALI. İbrahim’i ateşte yakarak öldürme fikrine nerden ulaştığıyla ilgili tam bir bilgi bulunmamakla beraber İbn Esir bu konuyu Abdullah b. Evet Kürtler İranlıların Araplarıdır. Kur’anda ise bu konuyla ilgili içerisinde ayrıntılı bilgi bulunmayan iki ayet mevcuttur. s. böylece tanrılarınıza arka çıkmış olun!”112 Kur’anda aynı konuyla ilgili bir başka ayet daha vardır ki. ateşte yakılmasına değil ateşin 111 112 İBN ESİR. c. İbrahim’in yakılması için hazırlıklara başlanmıştır”114 Cemiloğlu tarafından incelenen bir Kısâs-ı Enbiyâ nüshasında ise Hz. KAZANCI. 92 . o ayette ise şu ifadeler bulunmaktadır: “Bir odun yığını” hazırlayın ve o'nu yanan ateşin içine atın!”113 Nemrut’un. Bu teklif sahibinin adı Heyzen’dir. cevabını verir. s. a. g.

hazırlıkların tamamlandığını görmüş. g. Odunlar yanmaya başlayınca ateş öyle şiddetli bir şekilde yanmaya başladı ki. g. s. 208 KAZANCI. 116 İBN KESİR. üzerinden geçen kuşlar bile yanarak yere düşüyorlardı. s. Nemrut bütün hazırlıkların tamamlandığını görünce. ne kadar uzaktan bakılırsa bakılsın görülecek kadar olmuşlardı. . Halktan hastalığa yakalananlar hastalıktan kurtulursam İbrahim’i yakmak için odun toplamak adağım olsun. ateşin yakılması emrini verdi. a.119 Ateş hararetli bir şekilde yanıyordu ama bu kadar hararetle yanan ateşe İbrahim’in atılması işi sorun olmuştu. ilahlarımıza yardımcı olalım diye düşünürlerdi.120 İbn Kesir’e göre mancınık’ın kurulmasını teklif eden bu kişi. 190–192 117 KÖKSAL. bu şekilde onun ateşe fırlatılmasını teklif etti. Bu yüzden ne yapabileceklerini düşünmeye başladılar. İbrahim’in yakılması için hazırlanan yere getirirler. g.1. s.c. 119 TABERİ. s. s. 179. 179. a. 154.1. .115 Nemrut’un bu emri üzerine halk hep bir elden odun toplamaya başlar. g. a. onu ateşin içerisine itecek kadar yaklaşabilmek bile mümkün değildi. derlerdi. 1997. Öyle ki kadınlar bile odun toplayıp getirirlerdi. e. 12–13. a.1. e. 208. e. e.118 Nemrut. ilahlarımıza hakaret edip. e. İbrahim’i bu ateşin içine koymayı. s. 192–193 . s. 92. 118 TABERİ. Bu yüzden Hz. İbrahim’i ateşe atabilmenin çareleri aranıyordu. g. s. KAZANCI. daha önce Hz. e. e. a. 92. e. . Türk Dil Kurumu Yay. 115 İSMET CEMİLOĞLU. artık bu iş için duvar çekilen yer odunla dolmuştu. 14. a. Bunun üzerine odunların altında tutuşturulmak üzere bulunan. g. TUNALI. s. onlara inanmayan bu adamın yanmasına yardımcı olalım ki. İçlerinden birisi yüksekçe bir bina inşa edip onun tepesine bir mancınık yaparak.s. c. c. g. . 179. e. İBN ESİR. Ankara. . a. g. Bütün imkânlarını seferber ederek her cins odunu toplayıp Hz. e. Çünkü bırakın Hz. a.1. İBN ESİR. a. . . TUNALI. 192. sevinmişti. . g. g. . Çünkü kendisini halkının huzurunda rezil eden kişi dillere destan olacak bir şekilde cezalandırılacaktı.116 Odun toplama işi Ibn İyas’a atfen Köksal’a göre üç ay117 Taberi’ye göre ise bir yıl kadar sürdü ki.13 120 KAZANCI.c. a. Hz. g. . . e. s. çalı çırpı tutuşturuldu. g. Başka bölgelerden insanlar bile odun toplayıp binekleriyle getirirler.26 dumanından boğularak öldürülmesine karar verildiği ve bu fikrin Hz. a. TABERİ. a.1. ateş göklere çıkıyor. . 156. İBN KESİR. Yüzyıla Ait Bir Kısâs-ı Enbiyâ Nüshası Üzerinde Sentaks İncelemesi. c. . a.1. . s. g. s.1. İbrahim’in amcası Hazer’den geldiği bilgisine yer verilmektedir. e. Odunlar o kadar fazlaydı ki. e. c. c. İbrahim’in yakılması için hazırlanan yere gelerek. . s.

Doğruluğundan emin olmamakla birlikte bir rivayete göre mancınık ilk defa Hz. 57 125 KAZANCI. 179–180 123 KARA DAVUD. e. s. İbrahim’i mancınıkla atmayı denediler fakat bunu da başaramayınca şeytan tekrar yanlarına gelerek onlara şöyle dedi: “Bir erkekle bir kız kardeş halkın ortasında çiftleşmeli ki. Kısasu’l Enbiya. 208 TABERİ. a. O. Türk Dil Kurumu Yay. bugünkü Çingene milleti 122 Nemrut tarafından ulu orta çiftleştirilen iki kardeşin oğullarındandır. Bunun üzerine mancınık hazırlandı ve Hz. “tamam o zaman nasıl yapacağımızı bize öğret” dedi. . . Nemrut. Hz. 192–193 . İbrahim’i sevenler ise bu 121 122 İBN KESİR. Şeytan bunu meleklerin yasaklayacağını biliyordu. a. İbrahim’in ateşe atılması için çare bulunamadığını görünce. a. . s. Hz. onu ateşe atabilesiniz”. t.27 İbrahim’in ateşe atılmasını teklif eden Heyzen idi. s. Hz. İbrahim’in ateşe atılışını seyretmek için gelenlerden bazıları bu duruma seviniyorken Hz.123 Şeytanın olay yerine gelerek iki kardeşi çiftleştirme fikrini verdiği bilgisine Kısâs-ı Enbiyâ’nın Rabguzi metninde de rastlanmaktadır. Rivayete göre. İbrahim’in mancınıkla atılmasını teklif eden kişinin Heyzen olduğunu değil bizzat insan kılığına girmiş şeytan olduğunu söylemekte ve bunu şöyle açıklamaktadır: “Nemrut ve adamları türlü çabalarına rağmen ateşe yaklaşıp ta Hz. e. g. .1.y. İbrahim mancınığa konuldu. Hz. Nemrut. c. Ankara.c. Delail-i Hayrat Şerhi. İbrahim elleri zincirli bir şekilde oraya getirilmişti. O zamana kadar mancınık diye bir şey bilinmemekteydi. Huzur Yay. g. İstanbul. . Şeytanın dediği gibi biri kız. İbrahim’in ateşe atılabilmesi için Heyzen tarafından kurulmuştu. İbrahim’i ateşe atamayınca ne yapacaklarını bilemediler. Çev: Faruk FUZULİ. s. büyük bir vakar içerisinde Nemrut’un karşısına geçti ve sana onu ateşe atmanın yolunu göstermeye geldim” dedi.1. g. biri erkek iki kardeş buldurttu ve halkın ortasında çiftleştirdi. s.125 Taberi’ye göre. 1997. Şeytan. e. Şeytan da mancınığın yapılışını ona öğreterek onun mancınıkla atılması gerektiğini söyledi. Başka bir rivayette ulu orta çiftleştirilen iki kardeşin Çin ile Gane olduğu ve onların soyundan gelenlere Cingane dendiği belirtilmiştir. 927 124 NASIRUDDİN BİN BURHANUDDİN RABGUZİ.. ulu bir kişi kılığına girerek. bu esnada onun ateşe atılmasını seyretmek için gelen insanlar tepeye çıkmış onun ateşe atılmasını bekliyorlardı.124 Nemrut’un emri ile yüksekçe bir tepeye mancınık kurulmuş Hz.121 Taberi ise bu konuda farklı düşünmektedir.

208. a.c. a. e. İbrahim ona da aynı cevabı verdi ve daha önce ettiği duayı tekrarladı. s. 92. Hz. İbrahim benim size ihtiyacım yok. arz edeyim” der. . “Ey İbrahim! Ben Cebrail’im. . İbrahim bu şekilde dua ederken bütün melekler. . İbrahim “Rabbim benim ihtiyacımı benden daha iyi bilir. Sana dahi hiçbir dileğim yoktur. onu kurtaralım” diye dua ettiklerini belirtmektedir.130 Hz. a.1. İbrahim ateşe doğru giderken duasını tekrar ediyordu.c. e.126 İbn Esir ise Hz. Hz. KAZANCI. İBN KESİR.1.1 s. Benden ne dilersen dile!” deyince. a. eğer bir ihtiyacı olursa ona yardım edebilirsiniz. O bana kâfidir” der. Ateşe düşmek üzere iken. 92 128 İBN ESİR. s. . e. s. İbrahim böyle çetin bir imtihanda dahi Rabbine olan bağlılığından zerre taviz vermemiş ve onun takdirine razı olduğunu göstererek belki de insanlık tarihinin en büyük imtihanından başarıyla çıkmıştır. s. Hz. Hz. 179 İBN ESİR. g. . g. e. . a. g. e. s. g. onu yakıyorlar izin ver. c. s. . Allah nasıl isterse öyle olsun!” der. .28 cezanın çok ağır bir ceza olduğunu düşünüyor ve onun için gizli gizli ağlaşarak Allah’a onu kurtarması için yalvarıyorlardı. Allah’ın emriyle Cebrail yetişti ve O’na. 195 . “Ey Rabbimiz! İbrahim’den gayri sana tapan bir kulun yoktur. g. e. g. ateşte O’nundur. Daha sonra rüzgârlardan sorumlu melek onun yanına gelerek eğer isterse güçlü bir rüzgâr çıkarıp bu ateşi söndürebilirim dedi. g. c. e. İBN ESİR. 92.127 Hz. Hz. Rivayete göre. İbrahim’in ateşe atılmasını seyretmeye gelen insanların hallerinden bahsetmek yerine. c. .”128 Hz.1. 209.1. “Rabbine bir ihtiyacın varsa söyle.129 Hz. s. TUNALI. İbrahim Allah’tan başka hiç kimsenin yardımını kabul 126 127 TABERİ. s. 13. e. 180. 130 TABERİ. e.c. Bunun üzerine Cebrail. dedi.1. a. KAZANCI. g. e. . dedi. 194–195. vekilim sensin. İbrahim elleri kolları bağlanıyorken Allah’a şöyle dua ediyordu: “Ya rabbim göklerde ve yerde sen varsın ben sana güveniyor sana sığınıyorum. g. Allah’ın emriyle sana geldim. c. s. a. Bunun üzerine Hz.1. a. g. e. KAZANCI. g. . Bunun üzerine Allah. İbrahim ona da “Benim dileğim Allah’adır. s. Ben O’nun kuluyum. a. Allah’a yalvarıyor onun yeryüzünde Allah’a inanan tek kişi olduğunu o da ölürse yeryüzünde ismini yayacak kimse kalmayacak diyerek onu kurtarmasını istiyorlardı. a. 194–195 129 İBN KESİR. o esnada göklerde ve yerde bulunan bütün canlıların bir ağızdan feryat ederek Allah’a. İbrahim daha mancınıktayken bir melek gelerek ona ben yağmurlardan sorumlu meleğim eğer istersen yağmuru salıveririm dedi. a.

37/98. e. 16/121 132 KUR’AN.1. s. Hz. İbrahim ateşte kavrulmaktan kurtulacak ama şiddetli soğuktan donarak ölmüş olacaktı. g. . İbrahim’i yakmamış sadece el ve ayaklarındaki bağı yakmıştı. g. Kazancı. KUR’AN. . Ateşin ortasında bir meydan açılmış. a. 4/125. 208–209. c. İbrahim sıcaktan nasıl helak olacaksa. . İsrâ. Ayrıca Bkz. “Ey ateş! İbrahim’e karşı soğuk ve selamet ol!”132 demiştir. düşmanlarının kurmuş olduğu bu tuzaktan Allah’ın yardımıyla kurtulmuştur. ama Biz [onların planlarını bozduk ve böylece] onları küçük düşürdük” buyurmaktadır.c. Saffat. g. Allah (c. e.s. e. e. . Konuyla İlgili Olarak Ayrıca Bkz. İbrahim’in bu şekilde ateşin içerisinde kaç gün kaldığı Kur’anda ve Tevrat’ta belirtilmemesine rağmen İslam Tarihi kaynaklarında bu konuya ilişkin kesin olmamakla birlikte farklı rivayetler bulunmaktadır. 181. 181 134 İBN ESİR. g. g.136 Hz. s. İbrahim’in Allah’tan başka hiçbir şeyden bir yardım beklememesi üzerine. 332.195 . İbrahim’in düştüğü yerdeki ateş sanki onu yakmamak için kenara çekilmiş onun düştüğü yerdeki ateş sönmüştü. . a. benim vekilim Allah’tır. s. a.135 Hz. Nisa. ortada açılan bu meydan sanki çeşitli çiçeklerden oluşan bir gülistan. a. c. 180. c. İBN KESİR.134 Hz.1.131 Hz.133 İbn Esir’e göre ateşe soğuk ve selametli olmasını Cebrail söylemişti. 21/69 133 TABERİ. “Ona kötülük yapmak istediler. Şayet Cebrail ateşin şiddetle soğumasının önüne geçmeseydi. KAZANCI. dediği için Allah da ona “Halilim” demiş ve o zamandan sonra Hz. KUR’AN. g.13 137 KAZANCI.29 etmeyerek. s. s. 334. cennet bahçelerinden bir bahçe olmuş. e. o bana kâfidir. g. İbrahim. 21/70 136 TABERİ. Allah Teâla ateşe. soğuktan da öyle helak olurdu. g. Hz. Hz. e.1. İbrahim “Halilullah” olmuştur. TUNALI. a. s. ateşin ortasında açılan bu meydanda bir pınar belirmişti. Hz. . s. a. Ateş. e. TABERİ. Kur’anda geçen ifadesiyle Allah Teâla. Hz. 195. a. e. . g. İbrahim’in bu ateşin içerisinde bir hafta kadar kaldığı137rivayetine yer verirken İbn Kesir. e. c. İbrahim’in ateşte kırk ya da elli gün kadar kaldığını ve burada geçirdiği zaman 131 SÂBÛNİ. Enbiya.1.c) ateşe sadece “Soğuk ol!” deyip “Selamet ol!” demeseydi. Enbiya.1. . İbrahim yavaş bir şekilde ateşin ortasına düşünce. a. s. a. . 92 135 KUR’AN.

c. İbrahim’in kılığına sokarak. İbrahim daha sonra oğlu İshak’a. Allah Hz. . beni korusun!” dediği. s. yaygıyı da yere serip onun üzerine oturtmuştu. Dar'ul.1. s.Fikr Yay. çevrendeki ateşin hararetinden. Ancak yükselen alevlerin içerisinde İbrahim’i ve yanında ona benzeyen bir kimsenin oturmakta olduğunu görmüştü. Damla Yay. 1.139 Hz. c. 1997. Cebrail bu gömleği Hz. İbrahim’e cennetten bir gömlek ve bir yaygı göndermişti.1415]. dediğini belirtmiştir. Bu yüzden Hz. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Bkz. s. e. . 1. 145. g. Hz. c. Muhtasarı Ruhul Beyan. Hz. Allah’a dua et de. e. g. . 180–181 139 138 . 93 Bu konuda başka bir rivayete göre ise. 140 İBN KESİR.142 Adamları Nemrut’un istediği bu binayı kısa bir süre içerisinde yaptılar. İBN KESİR. c.HASAN İBN ASAKİR. s. İbrahim’in ateşin içindeki halini daha iyi bir şekilde görebilmek için adamlarından Hz. . İbrahim’in de Allah’a dua ettiği ve Nuna’nın oğlunun yanına geldiği ve ateşin hararetinden herhangi bir zarar görmeden oğluyla kucaklaştığı ve onu öperek geri döndüğü rivayeti bulunmaktadır. 2.1. İstanbul. a. . s. g.2. a. onun yanına göndermiş melek de gidip Hz. a. EL. O oğlu Yakup’a O’da oğlu Hz. İbrahim’e baktı. 305 141 İBN ESİR. . İbrahim’in yanına oturmuştu. İSMAİL HAKKI BURSEVİ. c. Bu gömleği Hz. İbrahim’in ateşe atıldığı yerin hemen yakınında bir yere yüksekçe bir bina yapmalarını istedi. İbrahim’e giydirmiş.KASIM ALİ B. c. Hz. Yusuf’un babasının gözleri kör olduğu zaman gözlerinin açılmasını sağlamak için gönderilen gömlek te bu gömlek idi.138 İslam Tarihi kaynaklarında. a. s. e. Tarihu Medineti Dimaşk. Yusuf kuyuya atıldığı zaman bu gömlek üzerindeydi. Üzerinde cennet kokusu olan bu gömlek herhangi bir hastaya giydirildiğinde o hasta derhal sıhhat ve afiyet bulurdu. “Ey oğlum! Ben senin yanına gelmek istiyorum.141 Taberi’ye göre ise Nemrut adamlarından alelade bir bina yapmalarını istememiş. Beyrut. 209 EBU'L. Fakat ateşe baktığında gözlerine inanamadı çünkü yanıp kül olduğunu düşündüğü Hz. İbrahim’in ateşe atıldığını görmüş ve onun yanarak öldüğüne hükmederek rahatlamıştı. Yusuf’a giydirdi. g.140 Nemrut gözleriyle Hz. İbrahim’in ateşin içinde kaldığı bu sürede annesi Nuna’nın ateşin yanına gelerek oğlunun yanmadığını gördüğü ve bunun üzerine oğluna. e. Kaynaklarda bu meleğin gölge meleği olduğu rivayet edilmektedir.30 boyunca Allah’ın vermiş olduğu izzet ve ikram ile çok lezzet alarak yaşadığını hatta keşke ömrümün tamamını orada geçirseydim. 92–93 142 TABERİ. s. İbrahim’in ateşin içerisinde bulunduğu bu zaman diliminde Allah meleklerinden birini Hz. g. 209. 1995 [h. e. c. . yüce bir saray yaptırmış sonrada ateşin yüksekliğini görmek için yaptırdığı o sarayın üstüne ağaçtan yüksek bir sedir yapılmasını emretmişti. İBN ESİR. Hz. Nemrut binanın üstüne çıkarak ateşin içerisinde bulunan Hz. a. 1.

Hz. Hz. İbrahim’e. Hz. onun ateşe atıldığını söyleyince. e. bu görüş diğer kaynaklardaki rivayetlerden farklıdır. Nemrut gördüklerinden son derece etkilenmişti. “Ey Allah’ın düşmanı ne istiyorsun” diye cevap verdi.1. 181 ESED. Hz. “Ey İbrahim sen ateşin içindeyken yanında sana benzeyen birisini gördüm. İbrahim’e seslendi. İbrahim ateşten çıkıp. Hz. daha çok. İBN ESİR. İbrahim de “Evet yanımda birisi vardı. Hz. “Ateşin yaratanı” diye cevap verdi. . “Madem senin Rabbin ateşin seni yakmasına izin vermedi. a. İbrahim’in ateşin içerisinde hala sağ vaziyette rahatça oturduğunu gören Nemrut. e. İbrahim’in ateşe atıldığını doğrulatmak istedi. İbrahim. Nemrut ona. 64. e. . çiçeklerden oluşan bahçede bir makamın üzerinde yanında kendine benzeyen birisi ile birlikte oturmaktaydı.143 Hz. . Allah senin hiçbir kurbanını kabul etmez” dedi.1. c. s. Bunun üzerine Hz. c. s. g. s. Hz. Hz. g. g. g.31 İbrahim. tersine. ve ayağa kalkarak ateşin içinden adım adım çıktı. İbrahim’in ölmekten nasıl kurtulduğunu düşünmeye başladı ama bir türlü nasıl kurtulduğunu anlayamıyordu. 181. gördüklerinin etkisiyle.145 Nemrut. ateşin ortasındaki. Kur’an'ın hiçbir yerinde Hz. O kimdi?” diye sordu. İbrahim ona. a. Dipnot 145 TABERİ. Allah’ın bana gönderdiği gölge meleğiydi” diye cevap verdi. “Senin Rabbine kurban sunacağım ama bu senin Rabbini kabul edip ona ibadet ettiğimden değil. c. Adamları da. Nemrut’un yanına gelince. c. e.144 Hz. Nemrut. senin Rabbine olan bağlılık ve inancından ve Rabbinin senin hakkında güç ve azametini görmemden ötürüdür” dedi. s. a. . 93. sen yanmıyorsun diye sorunca. Nemrut. Nemrut’a. İbrahim'in fiilen ve maddî varlığıyla ateşe atıldığı ve mucizevî bir biçimde ateşin içinde yanmadan tutulduğu ifade edilmemektedir. İbrahim’e.1. “Evet Allah’ın izniyle çıkarım” dedi. a. İbrahim’in ateşten kurtulması konusunda Muhammed Esed şu ifadelere yer vermektedir ki. Ankebût suresinin yirmi dördüncü ayetinde geçen “Allah o'nu ateşten kurtardı” ifadesi. İbrahim de ona. . ona bu ateşi kim sana böyle yaptı da. Hz. senin onun içinden çıkmana da izin verir mi? Onun içinden çıkabilir misin?” diye sordu. g. . Nemrut. Hz. O.1. onu doğrulayıp. a. TABERİ. adım attığı yerdeki ateş sönüyordu. Esed’e göre. e. 143 144 İBN ESİR. Nemrut gördüklerine inanamayarak adamlarını yanına çağırdı ve Hz. “Sen putlara tapmaktan vazgeçmedikçe. s. O'nun ateşe hiç atılmamış olduğunu göstermektedir. 656. İbrahim de. İbrahim’in her adımında. 93 .

g. İbn Esir kurbanların kabul edilmediğinin nasıl anlaşıldığını açıklamazken Taberi bu kurbanın kabul edilmediğini belirttikten sonra bunu şu şekilde açıklamıştır: “O zamanlarda bir kimsenin kurbanının kabul edilip edilmediğine dair şu inanç vardı: Sunulan kurban eğer kabul ediliyorsa.148 Hz.150 İbn Kesir ise Süddi’ye atfen bu konuda şöyle demektedir: Sâre. TABERİ. İbrahim’in davetine icabet edip Allah’a iman etmişlerdir. kurbanın kabul edildiğine. Sâre. koyun sığır ve kuşları Hz. yanmaması kabul edilmediğine delalet ederdi” der ve Nemrut’un sunduğu kurbanların yanmayarak toprağın üzerinde kaldığını ifade eder.1. g.1. 200 151 İBN KESİR. g. .1. c. . İbrahim’in. a. s. a. 181–182 149 TABERİ. e. İbrahim.151 Sâre’nin kim olduğuna dair bir başka rivayete göre ise. KAZANCI. selvi boylu. . s. a. c. e. e. Nemrut. Daha sonra Hz. 182 148 TABERİ. 214 152 CEMİLOĞLU. a. 185 150 İBN ESİR. . . Hz. Sunulan kurbanın gökten inen ateş tarafından yakılması. 93–94. deve.c. c. e. a.c. . Hz. 154 . “Ne yapayım ki ben malımdan mülkümden vazgeçemem” demiş ve dört bin inek kurban etmiştir. c. İbrahim’e iman getirmiş ve Müslüman olmuştu. İbrahim’e iman edenler arasında ölen kardeşi Haran’ın oğlu Lût.147 Her iki rivayete göre de Nemrut’un sunduğu kurbanlar kabul edilmemiştir. İbrahim Bâbilden ayrılıp Şam’a doğru hareket ettiğinde Harran melikinin kızı olan Sâre ile karşılaşmış ve onun Sabiliği eleştirdiğini öğrenerek bu görüşünden dönmemesi şartıyla onu yanına almış ve onunla evlenmiştir. g. g.1. Nemrut’un veziri olan Haran bin Bahur’un kızıdır. e. amcası Haran’ın kızı olduğu rivayet edilmektedir.149 Sâre’nin Hz. İbrahim’in ateşten nasıl korunduğunu gören halktan bazıları Nemrut’un zulmünden korkmalarına rağmen Hz. kızı Sâre de vardı. s.32 İbrahim’in bu sözleri üzerine. Sâre. a.146 Taberi ise İbn Esir gibi tam sayı vererek Nemrut’un dört bin tane inek kurban ettiğini belirtmemiş bunun yerine Nemrut’un nice bin at. . s. e. s. gökten bir ateş iner ve ateş sunulan kurbanı yakar kül ederdi.1.1. a. e. Hz. Sâre’yi nikâhına alıp onunla evlenmişti. g. g. güzel yüzlü bir kızdı öyle ki o zaman ondan daha güzel bir kadın yoktu. 92–93. s. İbrahim’e karşı kurban ettiğini belirtmiştir. İbrahim ile birlikte yola çıkmamış Hz. g. s. a. Sare. s.152 146 147 İBN ESİR. . e.

Hz. 37/99. İbrahim ve Ona İnananların Hicreti Hz. s. başka bir rivayete göre de bizzat Nemrut.1. Hz. c. Bu bölgede bir müddet kaldıktan sonra buradan da ayrılarak Mısır’a doğru gidişlerinin sebebi Kitab-ı Mukaddeste şöyle açıklanmaktadır: “Hz. İbrahim ve eşi Sâre Harran’da bir müddet kaldıktan sonra şiddetli kıtlık yüzünden. e. .154 Hz. Çünkü Nemrut’un ülkesinde bulunmak onlar için artık uygun değildi.”155 6.156 Taberi’ye göre Nemrut. 12/1–9. c. İbrahim eşi Sâre. Her iki dinin kutsal kitaplarında bilgi bulunmayan bu konuya Hz. 191 158 İBN ESİR. Hz. İbrahim ateşte yanmaktan kurtulduktan sonra bu durumu içine sindiremeyen Nemrut. e. g. Muhammed’e atfedilen rivayetlerde de rastlanmamaktadır. 12/10 156 İBN ESİR. .153 Bir rivayete göre Nemrut. s. bu sandığa binerek akbabalar vasıtasıyla havaya çıkarak göklere ok atmış ve İbrahim’in rabbini okla vurdum diye saçma sözler söylemişti. Rivayetlere göre. e. . s. Ankebut. a. yeğeni Lût ve kendisine inanan birkaç kişiyi daha yanına alarak kendisine emredildiği şekilde Bâbil şehrinden hicret ettiler (Resim 1 ve 2). e. a. İbrahim yanındakilerle birlikte Bâbilden çıkarak Harran’a (Havran) ulaştılar. bu ahdini gerçekleştirebilmek için bir sandık yaptırmış. 29/26 KÖKSAL. 1. s. Ana kaynaklar kabul edilen eserlerde bilgi bulunmayan bu konuya İslam Tarihi kaynaklarında şöyle değinilmektedir. Hz. İbrahim ve yanındakilerin Bâbilden çıkmalarına engel olmak istemiş.1. . Saffat. Nemrut’un Helak Oluşu Nemrut’un helak oluşu ile ilgili olarak Kitab-ı Mukaddeste ve Kur’an da bilgi bulunmamaktadır. Nemrut’un içerisinde bulunduğu bu sandığı havaya çeken kuşların akbabalar olduğunu söylerken İbn Esir bunların Nemrut tarafından yavruluklarından itibaren et ve şarapla itina ile beslenen kartallar olduğunu belirtmektedir.1. g.108 . Hz. a. 160–161. e. İbrahim ve Allah’a inananlar kavimlerinden ayrılmaya karar verdiler.184 155 KUTSAL KİTAP. g. bu konuda 153 154 KUTSAL KİTAP. c. TEKVİN. s. a. g. g. İbrahim ve ona inananları kavminden çıkarmış ve bir türlü galip gelemediği İbrahim’in Allah’ından öç almaya yemin etmişti. 108 157 TABERİ.158 Duru. c.33 5. KUR’AN. TABERİ. a. . Hz. İbrahim’in yanındaki inanırlarıyla birlikte göç etmesini istemiştir. oradan da göç ederek Mısır’a gitmişlerdir. TEKVİN.157 Taberi.

34 şöyle bir ayrıntıya yer vermektedir ki. s. g. c. O üstün gelirse memleket onun olsun! Ben kazanırsam bu topraklar bana kalsın! demiş. kafasını yumrukluyordu. ona Allah’ı tanımaya davet etmesi için insan şeklinde bir melek gönderdi. s. . s. s. c. 1997 TABERİ. a. . TABERİ. a. benden başka padişah yoktur. a. s. adamları aracılığıyla dört bir tarafa haber göndererek. 109 163 TABERİ. g. c. e. 191–192 162 İBN KESİR. Nemrut ise bu ihsanlar yüzünden iyice gurura düşerek üzerinde olduğu yanlış yola devam ederek ben “İbrahim’in rabbini bırakmam onunla yine savaşırım” diye and içmiş.1. 1. 213. a.161 İbn Esir ve İbn Kesir ise bu konuda Taberi’den farklı bir rivayet ortaya koymaktadırlar. Nemrut göğe çıkabilmek için. İBN ESİR. c. g. 191 161 TABERİ. Gökteki padişahı ben tanımıyorum varın o padişahınıza söyleyin askerini toplayıp getirsin. c.160 Nemrut’un bu tutumu üzerine Allah. . e. 51. Sivrisinekler o kadar fazlaydılar ki güneş dahi görünmüyordu. 192 . a. c. 192 164 İBN ESİR.1.1. c. Yapı Kredi Yay. Zamanla 159 160 ORHAN DURU. g. 213. askerlerini bir araya getirerek yaklaşık olarak 100 bin talimli asker topladı. a. a. . g. . yetiştirdiği akbabalar yardımıyla göğe çıkmıştır. 1. 1. . Bu melek Nemrut’u 4 defa Allah’ı tanımaya davet etmesine rağmen Nemrut ilk 3 daveti kabul etmemiş ve bunun üzerine melek dördüncü ve son gelişinde Nemrut’a. g. Babil’de uzunluğu beş bin arşın olan ulu ve yüksek bir köşk yaptırmış ve bu köşkün üzerinden. İBN KESİR. .164 Bütün orduyu yok eden bu sivrisineklerden biriside Nemrut’un burnundan içeriye girerek beynine yerleşti.1. . s. a. g. e. s. Nemrut’un kendisine iman etmesi için bir meleğini Nemrut’a göndermiş. c.163 Bu orduya karşılık olarak Allah’ta sivrisineklerden oluşan bir sürüyü Nemrut ve kavminin üzerine gönderdi. e. 109. .159 Nemrut’un bu davranışlarına rağmen Allah yine de ondan nimetlerini esirgememiş ve Nemrut’a 1000 yıllık ömür vermişti. Kısâs-ı Enbiyâ.1. g.162 Rivayetlerde geçtiği üzere Nemrut. e. s. İstanbul. Bu rivayete göre Allah. bir savaş yapalım. “Sen ordunu hazırla! Biz de ordumuzu hazırlayalım!” demiştir. Fakat Nemrut meleğin teklifini reddederek. e. Sinekler kısa bir süre içerisinde ordudaki bütün insanların etlerini ve kanlarını yiyerek onları kuru kemik haline getirdiler. Sivrisinek Nemrut’un beynini yavaş yavaş kemirdikçe Nemrut bu acıya dayanamıyor. s. e. e.

İstanbul.1. 213. . g. 109.165 Rivayetlere göre Nemrut beynindeki bu sivrisinekle uzun bir müddet daha yaşamış ve ölmüştür.1.167 7. c. 118–121 169 TABERİ. 213 168 Firavun hakkında ayrıntılı bilgi için Bkz. İbrahim. a. . onun güzelliği. Avram ve Saray Mısır’a girdikten sonra. TABERİ. Peygambere atfedilen rivayetlerde ve İslam Tarihi kaynaklarında ayrıntılı bir şekilde anlatılmaktadır. a. e. 1996. İbrahim’in eşi Sâre’yi gören Mısır halkı. Diyanet Vakfı Yay. s. Harran’da bir müddet kaldıktan sonra eşi Sâre’yi de yanına alarak Mısır diyarına gelir ve bir yerde konaklar. 193 İBN ESİR. a. 186 170 KUTSAL KİTAP. Taberi Nemrut’un beynindeki sivrisinekle birlikte kaç yıl yaşadığı hakkında net bir şey belirtmezken İbn Esir. g. g. e. e. 12/10–16 . s. e. Çünkü o zamana kadar Sâre kadar güzel bir kadın görmemişlerdir.169 Bu olaylar Kitab-ı Mukaddeste şu şekilde anlatılmaktadır. . “Avram. s. g. o zaman Mısır’ın hâkimi olan Firavun’un168 kulağına kadar gitmişti. a. . bunun da fayda etmediği zamanlar da kafasına tokmaklarla vurduruyordu. İBN KESİR.35 kafasını yumruklamak da yetmez olmuş artık kafasını duvarlara vuruyor. s. Hz.166 İbn Kesir ise sivrisineğin tam 400 yıl Nemrut’un beyninde yaşadığını ve ölünceye dek kafasına külünklerle vurulduğunu belirtmektedir. s. bu onun karısı diyerek beni öldürür seni sağ bırakırlar. a. a. geçici bir süre için gittikleri Mısır’a yaklaştıklarında karısı Saray’a güzel bir kadın olduğunu biliyorum. c.170 165 166 İBN ESİR. Firavun kadını Sarayına aldırır ve onun hatırı için Avram’a iyi davranır.1. İbrahim’in. onun güzelliği karşısında şaşırıp kalır. c. e.13. olur da Mısırlılar seni görüp. Lütfen onun kız kardeşiyim de ki. Nemrut’un beynindeki sinekle birlikte 40 sene yaşadığını ve 40 yıl boyunca acısını dindirmek için başına tokmaklarla vurdurduğunu. c. Mısırlılar Saray’ın çok güzel olduğunu görüp onun güzelliğini Firavun’a anlatırlar. s. g. Tekvin.1. Hz İbrahim’in Mısır Hayatı Hz. c. ÖMER FARUK HARMAN. . eşi Sâre ve yanındaki inanırlarıyla birlikte Mısır’a göç edişi ve orada Firavun ile aralarında geçen olaylar Kur’anda anlatılmazken Kitab-ı Mukaddeste. Sâre’nin güzelliği halkın diline dolanmış adeta dillere destan olmuştu ki. senin hatırın için bana iyi davransınlar. c. Bu konaklama esnasında Hz. “Firavun” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.1. . 109 167 İBN KESİR. canıma dokunmasınlar der. g. .1. e. s. Hz. c.

a. 7. “Kitabu’l Enbiya”. KAZANCI. İbrahim.171 O dönemde Mısır hükümdarının kim olduğuyla ilgili olarak İslam Tarihi kitaplarındaki farklı rivayetlerde ise. “İbrahim.172 Bazı tarihçilerin anlattığına göre ise. İbn Hişam’ın Ticam adlı eserinde. s. zulmüyle meşhur olan hükümdar Dahhak’ın kardeşidir. Sâre’yi elde etmek isteyen o zalim hükümdarın. yalnız üç defa (başka manaya çevirerek) yalan söylemiştir.Ulvan b. 218 174 BUHARİ. Uveyc b. Kitab-ı Mukaddesten farklı olarak. Peygamber’e atfedilen başka bir rivayet ise diğer rivayeti açıklar mahiyettedir ki o rivayette şu ifadelere yer verilmektedir. a.173 Kitab-ı mukaddes’in Tekvin bölümünü on ikinci babındaki ayetlerde verilen bilgilere göre Hz. Üçüncüsü de Sâre’nin kim olduğunu soran Melik’e kız kardeşimdir. “İbrahim peygamber yalnız üç defa yalan söylemiştir. g. TEKVİN. O dönemde Mısır’ın hükümdarı olan Firavun’un Ulvan oğlu Sinan olduğu rivayeti vardır. Bunlardan ikisi Aziz ve Celil olan Allah’ın zâtı ve rızası içindir: Puta tapanlara ‘ben hastayım demesi ve belki putların şu büyüğü bu kırma işini işlemiştir’ demesi. e. Kitab-ı Mukaddesteki bu bilgiye göre o dönem Mısır’ın hükümdarı Avimelek isimli birisidir. . . İmru’l-Kays b. Sam b.36 Kitab-ı Mukaddes’in bu ayetlerinde Mısır hükümdarının kim olduğuyla ilgili herhangi bir bilgiye rastlanmamaktadır.1. 3149 . . Kardeşinin maiyetinde Mısır’da valilik yapan hükümdarın adı Sinan b. c. a. Peygamber’e atfedilen bir rivayette şöyle denmektedir. s. s. g. kavrayamayacağımız bu sözle ilgili Hz. 94. e. Amr b.7. 33. 3148 175 BUHARİ. Nuh’dur. . 32. e. c. g. Mısır’ın Firavun’u. İmlak b. g. Sebe olduğu ve O’nun Mısır’da hüküm sürdüğü belirtilmektedir.1. . “Kitab’ul Enbiya”. g.”174 Hz. s. Mısır hükümdarının kim olduğuna dair bilgiye ise Kitab-ı Mukaddes’in Tekvin bölümünün yirminci babında geçen ayetteki “Gerar Kralı Avimelek” ifadelerinden ulaşmaktayız ki. e. 20/3 İBN ESİR. İbrahim’in ne amaçla söylemiş olduğunu bizim tam olarak anlayıp. s. Hz. a. e. c. c. Maylon b. 201 173 İBN KESİR. demesidir”175 171 172 KUTSAL KİTAP. a. salât ve selam o’na olsun. Lavuz b. Sâre’nin kim olduğunu soran Firavun’a Sâre’nin kardeşi olduğunu söyleyerek yalan söylemiştir.

onun yapmış olduğu bu işin yanlış olduğunu ve bu yüzden cezalandırılacağını söylediği. ‘Ben temiz vicdanla suçsuz ellerimle yaptım bunu’ deyince. 12/11–13 . Babamız bir. İbrahim’in amcasının kızı değil kendi öz kardeşidir. bu yüzden seni bana karşı günah işlemenden alıkoydum. cariyeler. ‘Bu kadın benim kız kardeşimdir’ dedi. “İbrahim günün birinde (bir kadın güzeli olan eşi Sâre) ile beraber ansızın cebbarlardan azılı bir zâlimin memleketine uğrayıvermişti. İbrahim’e işte ülkem önünde nereye istiyorsan oraya yerleş dedi. olur da Mısırlılar seni görüp. Tanrı beni babamın evinden gurbete gönderdiği zaman karıma. Hâlbuki Kitab-ı Mukaddes’in Tekvin bölümünün on ikinci babındaki ayetlerde Hz. Bunun üzerine Gerar kralı Avimelek adam gönderip Sara’yı getirtti. 20/1–16 KUTSAL KİTAP. Ama kadını geri vermezsen sen de sana ait olan herkes de ölecek bilesin. Onunla evlendim. İbrahim’in Saray’a “Güzel bir kadın olduğunu biliyorum. İbrahim’in eşi Sâre arasında geçen olaylar Kitab-ı Mukaddeste şöyle ifade edilmektedir. der. çünkü O bir peygamberdir. annemiz ayrıdır. düşünde O’na ‘bunu temiz vicdanla yaptığını biliyorum. gideceğimiz her yerde kardeşin olduğumu söyle dedim. Bunun üzerine Avimelek sabah erkenden kalkarak bütün adamlarını çağırır ve olup biteni anlatır. İbrahim’in kendisi bana Bu kadın kız kardeşimdir demedi mi?’ Kadın da İbrahim için. bunun üzerine İbrahim’i çağırtan Firavun’un neden böyle bir yalan söylediğini sorduğu ve İbrahim’in biz baba bir ana ayrı kardeşleriz dediği belirtilmektedir ki bu ifadelere göre Sâre Hz. kadına dokunmana izin vermedim’ şimdi kadını kocasına geri ver. senin için dua eder kurtulursun. sığır. Ne yaptın bize? Dedi. niçin yaptın bunu? diye sordu. Avimelek İbrahim’i çağırtarak. İbrahim. beni ve krallığımı bu büyük günaha sürükledin. Sâra’ya da kardeşine bin parça gümüş veriyorum bu yanındakilere karşı senin suçsuz olduğunu gösteren bir kanıttır. canıma dokunmasınlar”177 dediği belirtilmekte gerçekte kardeş olduklarından söz edilmemektedir. Tekvin. ‘Bu kadını aldığın için öleceksin’ dedi. İbrahim’in amacının ne olduğunu bilemeyeceğimiz sözünden sonra Firavun ile Hz.176 Kitab-ı Mukaddeste Firavun ile Sâre arasında geçen olay anlatıldıktan sonra Firavun’un rüyasında Tanrı’yı görerek Tanrının. çünkü burada hiç tanrı korkusu yok diye yanıtladı. Adamlar dehşete düşer. Karım yüzünden beni öldürebilirler diye düşündüm. de verdi. Tanrı. Tekvin. Ama tanrı gece rüyasında Avimelek’e görünerek.37 Hz. Lütfen onun kız kardeşiyim de ki. Üstelik Sara gerçekten kız kardeşimdir. Bana bu yaptığın yapılacak iş değil. (İbrahim)“Karısı Sara için. bu onun karısı diyerek beni öldürür seni sağ bırakırlar. bana sevgini şöyle göstereceksin. Adamları tarafından o zâlim hükümdara: 176 177 KUTSAL KİTAP. Kitab-ı Mukaddeste bu şekilde anlatılan olay Ebu Hureyre’nin rivayet ettiği hadiste ise şu şekilde anlatılmaktadır. Bunun yanı sıra ona davar. dedi. köleler. ‘Ya Rab! Suçsuz bir ulusu yok mu edeceksin dedi. Avimelek henüz Sara’ya dokunmamıştı. senin hatırın için bana iyi davransınlar. ‘O kardeşimdir’ dedi. Avimelek İbrahim’e karısı Sara’yı geri verdi. amacın neydi. Sana ne haksızlık ettim ki. ‘Çünkü O evli bir kadın’.

s.7. İbrahim’e geldi. a. Eliyle “Mehye” yani “hâlin nasıl? Diye işaret etti. İbrahim’in eşi Sâre ile Firavun arasında geçen olaylar ayrıntılı bir şekilde anlatılmıştır. Dua akabinde adam o halinden kurtuldu. e. Allah’a (onun elinin çözülmesi için) dua etti. yeryüzünde (bizim iman ettiğimiz esaslara) benden ve senden başka iman eden hiçbir kişi yoktur. c. Bu sefer de birincideki gibi yahut ondan daha şiddetli bir hale yakalandı. İbrahim’e haber gönderdi.38 — Şehre yolcu bir kimse gelmiştir. Bu melik. Peygamber’e atfedilen bu rivayette Hz. Sonra Sâre’ye ikinci defa uzandı.7. Kitab-ı Mukaddeste geçtiği gibi baba bir ana ayrı kardeşiz ifadelerine yer verilmezken “Yeryüzünde (bizim iman ettiğimiz esaslara) benden ve senden başka iman eden hiçbir kişi yoktur”179 ifadelerine yer verilmiştir. Sakın benim sözümü yalan çıkarma. Beraberinde insanların en güzeli bir kadın vardır. Firavun’un rüyasında ona görünerek yanlış bir şey yaptığını ve bu yüzden cezalandırılacağını söylediğine yer verilirken hadis rivayetinde Firavun’un Sâre’ye uzanmak için elini uzattığında elinin tutulup kaldığı bildirilmektedir. 33. nefesi kesildi ve Sâre’ye: —Benim için Allah’a dua et. . O da yine çözüldü ve kapıcılarından bazısını çağırdı da: —Sizler bana insan getirmediniz. Yine Kitab-ı Mukaddeste Tanrının. dedi. s. dedi. sizler bana ancak bir şeytan getirdiniz. g. e.”178 Hz. Sâre onun yanına girince melik eliyle Sâre’ye uzanmaya davrandı. Sâre yine dua etti. İbrahim’in ölüm korkusu ile bu yalanı söylediği ifade edilirken Hz. Sâre. Bu farklılıklar şunlardır: Hadis rivayetinde. Arkasından zâlim melik Sâre’ye elçi gönderip çağırttı. diye haber verildi. Sâre. bana seni sordu. İslam tarihi kaynaklarında ise. Peygamber’e atfedilen bu rivayette yukarıdaki ifadelerden de anlaşıldığı üzere herhangi bir zarar görmeleri halinde yeryüzünde Allah’a inanan kimse kalmayacağından korktuğu ifade edilmiştir. bu anda adam bir hâle yakalandı. Sâre: —Allah kâfirin yahut fâcir’in tuzağını kendi göğsüne çevirdi ve Hacer’i de bana hizmetçi verdi. “Kitab’ul Enbiya”. a. ben sana zarar vermeyeceğim. dikilmiş namaz kılıyordu. . Yine Sâre’ye: —Benim için Allah’a dua et. Sonra İbrahim. 178 179 BUHARİ. 3149 . Sâre’nin yanına geldi ve: — Ya Sâre. Geldiğinde Sâre’den söz ederek: Bu kadın kimdir? diye sordu. dedi. dedi. Kitab-ı Mukaddes’te Hz. Akabinde Hâcer’i Sâre’ye hizmetçi olarak hediye etti. “Kitab’ul Enbiya”. İbrahim : — (Din yönünden) kız kardeşim. 33. 3149 BUHARİ. g. Zâlim melik. Olay her iki rivayette de genel hatlarıyla aynı şekilde anlatılmasına rağmen iki kaynak arasında bazı farklı bilgiler bulunmaktadır. Firavunun Sare’ye dokunamayacağını anlayınca yanında bir takım hediyeler ve cariyelerinden Hacer’i de vererek Hz. c. İbrahim. ben sana zarar vermeyeceğim dedi. dedi. Ben de ona senin benim kız kardeşim olduğunu haber verdim.

a. e. g.180 Bir rivayete göre Hacer. Negevden başlayıp bir yerden öbürüne göçerek Beytel’e kadar gitti.1. Önceden yapmış olduğu sunağın bulunduğu yere gidip orada Rabbi adıyla çağırdı. Mısırlı demektir.182 8.39 İbrahim’in yanına gönderdiği. 183 KUTSAL KİTAP. e. Lût’ta onunla birlikteydi. . Firavun’un Hz. Sürüleri. “Avram karısı ve sahip olduğu her şeyle birlikte Mısırdan Negev’e doğru gitti. İbrahim’in konakladıkları yerde daha önceden yaptığı sunağın bulunduğu yere giderek Rabbi çağırdığı belirtilirken. Tekvin. a. Mısır meliklerinden birinin hanımıydı. İbrahim’e iman eden cariyelerinden biri idi. Kocası bir baskın neticesinde öldürülünce kendisi esir edilmişti. Avram çok zengindi. 218–219 . c. e. Hz. 21–22 181 KAZANCI. c. 1. İbrahim’in Mısırdan Ayrılışı Hz. KAZANCI. g. 206–207. a. . a. Kitab-ı Mukaddeste konuyla ilgili olarak şu bilgilere yer verilmektedir. a. e. Lut’un bulunduğu bölgeye yakın bir yer olan ve Sebi veya Seb olarak bilinen ıssız bir yeri beğenerek orada konaklamışlardır. İslam Tarihi kaynaklarındaki rivayetlerde orada daha önceden yapılmış bir sunaktan bahsedilmemiş Hz. e. Hacer. . a. a. . g. s. g. . İbrahim’in de. g. 94. g.185 Kitab-ı Mukaddeste Hz. e. 217. c. Hz. .”183 Kitab-ı Mukaddeste. . Hz. s. a. eşinin yanındaki hediyeler ile birlikte sağlıklı bir şekilde döndüğü için Allah’a şükrettiği belirtilmektedir. Peygambere atfedilen rivayetlerde bilgi bulunmazken Kitab-ı Mukaddeste ve İslam Tarihi kaynaklarında konuyla ilgili ayrıntılı bilgi bulunmaktadır.c. 189.1. s. 46–47. e.1.s. 13/1–5 184 İBN SAD. c. a. Kendisi Mısır’ın Ferama önündeki Ümmülarap köyünden bir Kıptî idi. . g. Beytel’le Ay kenti arasında daha önce çadırını kurmuş olduğu yere vardı. TABERİ. s. İbrahim’in Mısırdan ayrılışı ile ilgili olarak Kur’anda ve Hz. 1. e. s. TUNALI. c.181 Başka bir rivayete göre ise. 48–49 Not: Kıpti. s. İbrahim’in Mısırdan çıktıktan sonra Kudüs civarındaki Teymün’e gittiğini belirtmektedir. g. İbrahim eşi Sare ve eşinin cariyesi Hacer Mısırdan ayrıldıktan sonra Filistin diyarına doğru ilerleyerek Hz. e. Daha sonra Firavun’un sarayına getirilen Hacer. . e.1. s. .1. 96 185 İBN KESİR. Sâre’ye hediye olarak verilinceye kadar bu sarayda beklemişti. g. Hz. s. gümüşleri vardı. İBN ESİR. İbrahim’in Mısırdan çıktıktan sonra Lut ile birlikte Negev’e doğru gittiği belirtilirken İslam Tarihi kaynaklarının çoğuna göre.184 İbn Esir ise diğer rivayetlerden farklı olarak Hz. a. g. s. İbrahim’in susuzluktan kurtulmak için 180 İBN ESİR. altınları. 207 182 İBN SAD. İBN KESİR.c.

Halkın bu davranışlarından incinen Hz. e. 1. c. Bütün topraklar senin önünde. . a. sığırları ve çadırları vardı. s. Kitab-ı Mukaddeste Hz. s. Rivayetlere göre Hz. İBN KESİR. 218– 219.187 Kitab-ı Mukaddes ile İslam Tarihi kaynaklarındaki rivayetler arasında bazı uyuşmazlıklar vardır ki bunlar. İBN ESİR. ayrılalım. İbrahim’e komşu oldular. Sen sağa gidersen. a. “Bu yüzden aramızda da çobanlarımız arasında da kavga çıkmasın. kuzu. “Biz akrabayız” dedi. —O günlerde Kenanlılar’la Perizliler de orada yaşıyorlardı. Böylece koyun. Malları öyle çoktu ki. g. Hz. İbrahim’in malları Allah’ın mucizesi ile epeyce arttı. Orada bulunan insanlar o kadar çoğaldı ki. c. g. İbrahim’in kazdığı bu kuyudan bol ve temiz bir su çıkmış oranın halkı da bu kuyunun suyundan faydalanmışlardır. . 46–47. keçi edindi. e. TABERİ. Avram Lut’a. kuyudan su almaya sıra gelmez olmuştu. g. İbrahim’in Mısırdan çıktıktan sonra Negev’e doğru gittiği belirtilirken İslam Tarihi kaynaklarındaki rivayetlerde Hz. Hz.”188 “Lut kendine Şeira ovası’nın tümünü seçerek doğuya doğru göçtü. a. İbrahim ailesi ve hayvanlarıyla Seb’den ayrıldıktan sonra. 96 187 İBN ESİR. Tekvin.c. Öyle ki insanlar kuyuyu açan Hz. 13/11–12 . onun davarlarına bile su vermemeye başladılar. Avram Kenan topraklarında kaldı. e. 13/5–10 189 KUTSAL KİTAP. s. c. Avram’ın çobanlarıyla Lut’un çobanları arasında kavga çıktı. Filistin topraklarında bulunan Remle kasabası ile İlyâ arasında Katt veya Kıtt 186 İBN SAD. İbrahim olmasına rağmen.1.1. g. g. İbrahim’in Sebi veya Seb olarak bilinen yerde konakladığı belirtilmektedir. Birbirlerinden ayrıldılar. İbrahim’in bütün hayvanları daha önce açtığı kuyunun suyundan içerlerdi ama kuyunun suyu hiç eksilmezdi.186 İbn Esir diğer rivayetlerden farklı olarak Hz. a. c. Gel. Hz. İbrahim’in konakladığı yere Mescid de yaptığını ifade etmiştir. İbrahim ailesi ve hayvanlarıyla birlikte bu bölgeyi terk etti. Buranın bereketini duyan halk dört bir yandan oraya göçüp yerleşerek Hz. . . Rivayetlere göre Hz.” 189 Kitab-ı Mukaddeste bu şekilde anlatılan olay İslam Tarihi kaynaklarında ise şu şekilde ele alınmaktadır. ben sağa gideceğim. s. ben sola gideceğim. yan yana yaşayamadılar. “Avram’la birlikte göçen Lut’un da davarları. Sen sola gidersin. Dört yanını ekinliklerle doldurdu.40 kuyu kazdığı belirtilmiştir. e.1. e. s. İbrahim ve ailesinin Mısırdan çıkışından sonra yerleştiği yerde bir takım çatışmalar yaşanmasından dolayı oradan da ayrılmak zorunda kalması Kitab-ı Mukaddeste şöyle açıklanmaktadır. . Tekvin. a. 1. 189. toprak birlikte yaşamalarına elvermedi. 96 188 KUTSAL KİTAP.

İbrahim’in söylediği gibi keçilere kuyudan su içirdiler. g. 189–190. m. İsteklerine olumlu cevap alamayan halk. a. İbrahim’in açtığı kuyudan hayvanlarının faydalanamamasıdır. . . İbrahim’in malı mülkü her şeyi fazlasıyla vardı ama neslinin devamını sağlayacak. . İbrahim’in burada da bir kuyu kazdığını belirtmektedir. İBN ESİR.c. e. İbrahim’in bulunduğu bölgeyi terk etmesinin sebebi. s. İbrahim’in verdiği keçilerle birlikte yurtlarına döndüler ve Hz. yaptıklarından dolayı pişman oldular ve onu geri çevirmek için yanına geldiler. 36–37. Ondan özür dileyip. kuyunun onun bereketi ile bu kadar bol su verdiğini anlayıp. a. c.191 Hz. . Böylece suyunuz eskisi gibi bol ve tatlı olur dedi. 207–208 194 KAZANCI. a. 879 193 TABERİ.193 Hz. g.192 Görüldüğü üzere Kitab-ı Mukaddesi ile İslam Tarihi kaynaklarındaki bilgilerde farklılıklar vardır. c. g. a. s. s. mallarına varis olacak bir çocuğu yoktu. s. g. Hz. İbrahim’in kuyunun suyundan faydalanmasına engel olan halk. s. e. Sâre de. c. Bunun üzerine oraya yerleşerek Hz. . 208 . İbrahim onlar için dua etti. Bu sayede kuyunun suyu eskisi gibi bollaştı. Ama o değerli eşini üzecek böyle bir şeyi asla düşünmemişti. KAZANCI. bu sebeple Allah’a dua ediyordu.1. a. c. yalvarıp yakarmalarına rağmen Hz. s. 9. . e.1. s. kendi çobanlarıyla Hz. a. 96 TABERİ. c. e. a. İbrahim’e bir evlat verememenin üzüntü ve sıkıntısını çekiyordu. İbrahim’in Duası ve Hacer’le Evlenişi Hz. a. e. e. g. madem bizimle gelmiyorsun bari bizim için dua ette suyumuz eksilmesin dediler.190 Taberi ise yerleştiği yerin adının Kast olduğunu Hz.194 Hz.1. WENSİNCK. 193.1. ayrıca onlara yedi tane keçi verdi ve bu keçilerle birlikte yurdunuza dönün ve bu keçilere o sudan içirin.1. a. Hz. 191 192 TABERİ. g. İbrahim insanların kendisini yakmaya çıktıkları günlerde kendisine iman ederek sadakatle bağlanan eşi Sâre’den bir oğul sahibi olmayı istiyor. e. g. 96. Hz. . İBN ESİR. Halk Hz. . Lût’un çobanları arasında çıkan kavga iken Tarih kaynaklarında belirtilen sebep Hz.1. . e. Hz. 167. İbrahim’in çocuğu olmaması yüzünden duyduğu sıkıntı 190 191 İBN SAD. . KÖKSAL. g. a. Kitab-ı Mukaddes’e göre Hz.41 diye bilinen bir köye yerleşti. İbrahim geri dönmeye razı olmadı. g. e. s. g. İbrahim’in burayı terk etmesinden sonra orada kazdığı kuyunun suyu eksildi. s. İbrahim eğer istese ikinci defa evlenebilirdi. s.

“Ey Egemen Rab. Tekvin. . s. e. senin soyunu da sayabilecek”. Sâre hanım da epeyce yaşlanmış. lütfen cariyemle yat belki bu yoldan bir çocuk sahibi olabilirim’ dedi. İbrahim’in çocuk sahibi olabilmek için Allah’a dua ettiği belirtilmezken Hz. “O mirasçın olmayacak. İbrahim’in bu duası üzerine kendisine yumuşak huylu bir erkek çocuk müjdelendiği şöyle belirtilmiştir. s. çocuk doğuramayacak bir hale gelmişti. 195 196 KUTSAL KİTAP. “Avram’ın karısı Saray. İBN KESİR. İbrahim’in çocuk sahibi olmamasından ötürü bir uşağın mirasçısı olacağını belirterek adeta sitemli ifadelerle şikâyetçi olduğu belirtiliyor. 15/2–6 KUTSAL KİTAP. g. Saray. a.198 Hz. ‘Rab çocuk sahibi olmamı engelledi.168. c. Avram’a çocuk verememişti.”199 Sâre’nin eşi Hz. Saffat. Tekvin. 37/100 198 TABERİ. a. s. Öyle ki.” 195 “Gördüğün bütün toprakları sonsuza dek sana vereceğim. g. “Ey Rabbim! Bana dürüst ve erdemli [olacak bir erkek çocuk] bağışla!” Bunun üzerine ona [kendisi gibi] yumuşak huylu bir erkek çocuk müjdeledik 197 Kitab-ı Mukaddeste ve Kur’anda bu şekilde anlatılan olay İslam Tarihi kaynaklarında ise şu şekilde ele alınmaktadır. Soyunu toprağın tozu kadar çoğaltacağım. Saray’ın Hacer adında Mısırlı bir cariyesi vardı. e. . İbrahim ile Sâre yirmi yıldan beri mukaddes topraklarda bulunmalarına rağmen hala çocukları olmamış. Avram Saray’ın sözünü dinledi. 13/ 6 197 KUR’AN. Mısırlı cariyesi Hacer’i Avram’a karı olarak verdi. Avram’a. 16/1–3 . “Çocuk sahibi olamadım. yıldızları sayabilir misin? İşte soyun o kadar çok olacak. 219 199 KUTSAL KİTAP. e. Avram.196 Kitab-ı Mukaddes’te Hz. c. İbrahim’i mutlu edebilmek için kendi cariyesi olan Hacer’i ona verdiği Kitab-ı Mukaddeste anlatılırken bu olay Kur’an da yer almamaktadır. Tekvin.42 ve bunun üzerine Tanrının kendisine verdiği müjde Kitab-ı Mukaddes’in farklı bölümlerinde şu şekilde ele alınmaktadır. İbrahim’in isteğini Allah’a dua ederek açıkça gösterdiği ve Hz. Saray.1. . Bu olay Avram Kenan’da on yıl yaşadıktan sonra oldu. Hz. g.” Rab yine seslendi. a. İbrahim’in bu isteğini bilen eşi Sâre’nin eşini mutlu edebilmek için yaptıkları Kitab-ı Mukaddes’te şöyle anlatılmaktadır. bana ne vereceksin?” dedi. öz çocuğun mirasçın olacak” Sonra Avram’ı dışarı çıkararak “Göklere bak” dedi. Kur’anda ise Hz. biri çıkıp ta toprağın tozunu sayabilirse. Evim Şamlı Eliezer’e kalacak bana çocuk vermediğin için bir uşak mirasçım olacak. KÖKSAL. Hz. İbrahim de epeyce yaşlanmıştı ama o hala salih bir oğul sahibi olmak istiyor ve bu isteğini “Ey Rabbim! Benim çocuğum yok malı mülkü ne yapayım?” sözleriyle ortaya koyuyordu. 193.1.

193. İkimiz arasında Rab karar versin. İsmail koyacaksın. İBN KESİR. TUNALI. Ona. İsmail’in Doğumu ve Sonrasında Yaşanan Olaylar Hz. Tekvin. Hz. Avram çocuğun adını Hz. e. “Allah benden sana bir oğul vermedi ben buna çok üzülüyorum eğer istersen Hacer’i sana bağışlayayım. onunla evlen. ‘Hanımım Saray’dan kaçıyorum’ diye yanıtladı. 24 201 KUTSAL KİTAP. 219. e. Hacer’in çocuk doğuracak olmasını kabullenemiyordu. ‘Saray’ın cariyesi Hacer nerden gelip nereye gidiyorsun?’ diye sordu. Avram’a bu haksızlık senin yüzünden başıma geldi. dedi. . bu durum Sâre’nin çok ağırına gitmişti. a. cariyen senin elinde. 208.43 Tarih kitaplarında ise. g. Hacer. Oğlan yaban eşeğine benzer bir adam olacak. neyi uygun görüyorsan onu yap deyince. Avram. bir gün Hz. a. Rabbin meleği Hacer’i çölde bir pınar’ın başında buldu. g. e. s. s. Hz. İbrahim. İbrahim’in Hacer ile evlenmesinden sonra ortaya çıkan bu problemler ve bunun sebepleri Kitab-ı Mukaddes’te şöyle anlatılmaktadır. e. o herkese herkes de ona karşı çıkacak. c. sıkıntı içerisindeki yakarışını işitti. Hâlbuki Hz. Bunun üzerine Saray. İbrahim’le konuşarak. bir oğlun olacak. karnında bir kıpırdanma hissedince. Sâre’nin. Cariyemi koynuna soktum.1. s. Kendisinin bir çocuk doğuramayıp. adını Hz. İsmail koydu. Hacer ile evlendikten sonra iki kadın aynı evde kalıyorlar eskiden olduğu gibi ev işlerini yine Hacer yapıyordu. hamile kaldığını anlayınca hanımını küçük görmeye başladı. 16/4–15 202 KAZANCI. 209–210 . Fakat gün gelip. eşi Sâre’nin kendisine verdiği cariyesiyle evlendi. İbrahim’in Hacer’le evlenmesini o teklif etmiş ve evlilik bu sayede gerçekleşmişti. g. hamile olduğunu anlayınca beni küçük görmeye başladı. a. Hacer. Hacer. belki Allah sana ondan bir oğlan verir” dediği ve Hz. Hz. Çünkü sevgili eşinin bir çocuğu olacak ve nesli Hacer’in soyundan yürüyecekti. İbrahim’den hamile kalarak. . Rabbin meleği ‘Hanımına dön ve ona boyun eğ’ dedi. g. Kur’anda ve İslam Tarihi kaynaklarında ele alınmıştır. c. Senin soyunu öyle çoğaltacağım ki kimse sayamayacak. Hacer. Hz. . . KAZANCI. Hacer Avram’a bir erkek çocuk doğurdu. g.1. İbrahim’in eşinin bu sözleri üzerine Hacer ile evlendiği rivayet edilmektedir. s. İşte hamilesin.200 10. Hz. e. İbrahim’de her iki eşine de gereken sevgi ve saygıyı gösteriyor bu sayede iki kadın arasında herhangi bir tatsızlık olmuyordu. . İsmail’i doğurduğunda Avram seksen altı yaşında idi. İbrahim eşinin teklifini kabul ederek Hacer’le evlenişi ve bu evlilikten bir müddet sonra Sâre ile Hacer’in aralarında bir takım problemler çıkması ve akabinde gerçekleşen olaylar Kitab-ı Mukaddeste. a. Saray cariyesine sert davranmaya başladı.202 200 TABERİ. Hacer de korkarak yanlarından kaçtı. İbrahim. a. Kardeşlerinin hepsiyle çekişme içinde yaşayacak dedi. Hz. Çünkü rab. “Avram Hacer’le birlikte oldu ve hamile kaldı.”201 Hz. s.

208 [Ama] onlar: “Korkma! Biz Lût kavmine gönderildik” dediler. 219 206 “üç sea” yaklaşık 13 kg. İbrahim’in yaptığı böyle davetlerden birisinde. a. O zaman karın Sâra’nın bir oğlu olacak’ dedi. Rab ‘Hayır. s. İbrahim hazırlanan buzağıyı yoğurt ve sütle birlikte götürüp konuklarının önüne koydu. onlardan yana içine bir korku düştü. g. Hud Suresi. TABERİ.c. . gelecek yıl bu zaman döndüğümde Sâra’nın bir oğlu olacak. İsmail204 adını koydular. Sâra adetten kesilmişti. ÖMER FARUK HARMAN. İbrahim seksen altı yaşında idi. s. a. . misafirliğe gelip ona bazı müjdeler veren kişilerle ilgili olaylar Kitab-ı Mukaddes’te şu şekilde anlatılmaktadır. İbrahim. g. lütfen kulunun yanından ayrılma’ dedi.”207 Kitab-ı Mukaddes’te yer verilen bu olay Kur’anda şöyle ele alınmıştır. ‘Peki. İbrahim onların bu davranışlarına bir anlam veremedi ve onlardan korku duydu. “İbrahim günün sıcak saatlerinde Mamre meşeliğindeki çadırının önünde otururken Rab kendisine göründü. . ‘Bu yaştan sonra bu sevinci tadabilir miyim?’ diye düşündü. onlara ikramlarda bulunuyordu. a. ESED. İbrahim ise Hz. Ona. Rab. Biraz dinlendikten sonra yolunuza devam edersiniz. Hacer’in hamile kalıp çocuğu olacağını anladıktan sonra. çadırda diye yanıtladı.1. Hz. o da (onlara): “[Size de] selâm olsun!” diye karşılık verdi ve sonra da onların önüne kızarmış bir buzağıyı getirip koymakta gecikmedi.439. e. c. e.203 Hacer. ‘Madem kulunuza konuk geldiniz.’ Rab İbrahim’e sordu. İsmail doğduğunda Hz. İsmail doğduktan sonra Sâre’nin öfkesi daha da arttı. dinliyordu. gülmedim diyerek yalan söyledi. dipnot s.1. 2001. g. 101. Onları görür görmez karşılamaya koştu yere kapanarak birine. . . İsmail” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. ‘Üstelik efendim de yaşlı. Hz. Biraz su getirteyim ayaklarınızı yıkayın. “Ve gerçek şu ki. Sözü geçen elçiler melek oldukları için yemek yemediler.1. ‘Sâra niçin. Fakat ellerinin yemeğe gitmediğini görünce onların bu davranışı tuhafına gitti. Ardından sığırlara koştu. İbrahim karşısında üç meleğin durduğunu gördü. Sara’nın yanına gitti. Arap geleneğine göre bir misafirin kendisine ikram edilen yemeği yememesi onun dostça olmayan niyetine yorulmaktaydı. s. c. Diyanet Vakfı Yay. 219. Hz. a.44 İbn Kesir’e göre Sâre’nin bu öfkesinin sebebi. 204 204 203 . Ayrıntılı Bilgi için Bkz. İbrahim’le Sâre kocamışlardı.205 Hz. yanlarında ağacın altında durdu. 207 KUTSAL KİTAP. “Hz.’ Adamlar. İBN KESİR. dediğin gibi olsun’ dediler. ‘Karın Sâra nerde?’ diye sordular. Sâra Rab’bin arkasında. İbrahim hemen çadıra. bir müddet sonra. 76–80 205 İBN KESİR. yaşları hayli ileriydi.23. dır.’ Sâra korktu. büyüklenmeye ve Sâre’ye caka satmaya başlamasıdır. yoğurup pide yap’ dedi. çadırın girişinde durmuş. Tekvin. e. güldün’ dedi. ‘Gelecek yıl bu zamanda kesinlikle yanına döneceğim dedi. Sâre kendisinin bir çocuk doğuramamasından ötürü çok kederleniyordu. 18/1–15 208 Hz. bırakın size yiyecek bir şeyler getireyim. g. e. Konuklar. Körpe ve besili bir buzağıyı hemen hazırladı. Hz. Onlar yerken o da. ‘hemen üç sea206 ince un al. bu yaştan sonra gerçekten çocuk sahibi mi olacağım? diyerek güldü? Rab için olanaksız bir şey var mı? Belirlenen vakitte. oğlunu doğurdu ve oğluna Hz. İsmail Hakkında Ayrıntılı Bilgi için Bkz. Hacer’den bir erkek çocuğu olmasından ötürü son derece mutluydu ve bu mutluluğunu kutlamak için evine misafirler çağırıyor. c. İçin için gülerek. İstanbul. şu ağacın altında dinlenin. s. ‘Ey efendim eğer gözünde lütuf bulduysam. İbrahim'e semavî elçilerimiz müjdeyle geldiler ve “Selâm olsun!” dediler.

29/31 211 KUR’AN. İslam Tarihi kaynaklarında da Hz. 11/69–76 KUR’AN. İbrahim’e geldikleri -Taberi’ye göre bu elçiler Cebrail ve Mikail’dir. kendisine derin ve doğru bilgi bahşedilmiş bir oğlun olacağını müjdelemeye geldik”. “Peki. Hud. İbrahim’in yanına geldiği belirtilmiştir. kocam da yaşlı bir adam iken. “Vah bana!” dedi. Sâre’nin de söylediği yalandan ötürü korkuya kapıldığı bildirilmektedir. yadırganacak bir şey bu!” “Allah'ın dilediğini gerçekleştirmesini mi yadırgıyorsun?” dediler. onun için sakın umut kesenlerden olma!” dediler.211 İfadeleri yer almaktadır.210 Ve onlara. korkma! Biz sana. (hemen hatırlayın ki. 15/51–56 .) her zaman her övgüye layık olan O'dur.Hz. İbrahim’in de onlara kızartılmış buzağı ikram ettiği. Ankebut. “Allah'ın rahmet ve bereketi sizin üzerinize olsun ey bu evin insanları. Kutsal kitap’a göre gelen adamların (meleklerin) hatta Rab’bin yemek yemiş olmaları İslamiyet’in Allah ve meleklerle ilgili inançlarına uymamaktadır. Kutsal kitapta gelenlerin yemeği yedikleri ifade edilerek. Görüldüğü gibi her iki dinin kutsal kitabında da olaylar. şanı çok yüce olan O!”209 Konuyla ilgili olarak Kur’an’ın Ankebut ve Hicr surelerinde ise. bu farklılıklar şunlardır. bana böyle bir müjde veriyorsunuz. “Üzerime yaşlılık çökmüş olduğu halde. o da onlara: “Biz sizden korkuyoruz!” diye cevap vermişti. İbrahim’in bu durumdan endişelendiği fakat 209 210 KUR’AN. Kutsal Kitap’ta meleklerle birlikte Rab’bin de Hz. “Ben yaşlı bir kadın. fakat onların yemedikleri. hâlâ çocuk mu doğuracağım? Doğrusu. Hz. o'nun yanına geldiklerinde o'na: “Sana selâm olsun!” demişler. Bunun üzerine onlar: “Yo. Allah’ın elçilerinin misafir olarak Hz.45 Ve (yanlarında) ayaküstü bekleyen karısı. İbrahim’in korktuğu bildirilirken. İbrahim’in vermiş olduğu davetlerden birisinde. orada öyle [sevinçle] gülümsüyordu. Kur’anda elçilerin yemeği yemediği bu yüzden Hz. yaklaşık olarak aynı seyirde gerçekleşmektedir. Hicr. Derken semavî elçilerimiz İbrahim'e İshâk'ın doğumu müjdesini getirdiklerinde [aynı zamanda]: “Biz bu yörenin halkını yok edeceğiz. öyle mi?” diye sordu İbrahim. Fakat Kur’an-ı Kerimde verilen bilgiler ile Kutsal kitapta verilen bilgilerde az da olsa farklılıklar vardır ki. çünkü onlar gerçek zalimlerdir!” dediler. büsbütün yolunu şaşırmış olanlardan başka kim kesebilir ki umudunu?” dedi. yine İbrahim'in konuklarını anlat: Hani. İbrahim’in yanına gelenlerin elçiler olduğu belirtilirken. Kur’an-ı Kerim’de Hz. İbrahim: “Rabbinin rahmetinden. hangi beklenmedik şeyle müjdeliyorsunuz beni?” “Seni gerçekleşmesi kaçınılmaz olan bir şeyle müjdeliyoruz. işte bu haldeyken O'na İshak’ın doğumunu müjdeledik ve İshak’ın ardından da O'nun oğlu Yakup’un doğumunu.

s.214 İshak’ın doğumuyla. e. a. e.c. 16.g.219. . 201 İBN KESİR. s. 50. İbrahim bu halde iken. c. a. Hz. bu cariyeyle oğlunu kov dedi. e. e. doksan yaşında iken Allah’ın bir hediyesi olarak İshak’ı dünyaya getirdi.1. İBN KUTEYBE. İBN ESİR.e. .217 Sâre’nin kendi oğlu İshak’ın doğumundan sonra Hacer ve onun oğlu Hz. İbrahim yüz yaşında idi. İbrahim seksen annesi Sâre ise yetmiş yaşında idi. Hz. Hacer ile oğlu Hz. . s. Allah’ın kendisine bir çözüm yolu olarak hanımı ve eşini alarak yola çıkmasını emrettiğini anladı. Sara ne derse onu yap. . g. a. .216 Başka bir rivayete göre ise.1.213 Başka bir rivayete göre ise İshak doğduğunda. Oğlu İshak doğduğu zaman Hz. Sütten kesildiği gün İbrahim büyük bir şölen verdi. e. c. 205 215 İBN KESİR. Cariyenin oğlundan da 212 213 TABERİ. e. suyunu da onun için akıtacağını vahyetti. İsmail’e. Lût kavmi için gönderildiklerini söyleyip ona eşi Sâre’den bir çocuk müjdeledikleri belirtilmiştir. . . a. g. Bu İbrahim’i çok üzdü. g. s. İsmail’in alay ettiğini görünce. İsmail’den on üç yıl sonra doğmuştu. İsmail’i yanına alarak yola çıkmak zorunda kalmıştı. a. eşi Sâre hatunun Hacer ve Hz. “Çocuk (İshak) büyüdü. g. İsmail’i Mekke’ye (Belde-i Haram’a) götürmesini. İsmail’i kendilerinden uzak bir yere götürmesini istemişHz. Bu cariyenin oğlu. c. s. kapısının önünde sefer kıyafetiyle bekleyen meleği görünce. g. 195 217 KAZANCI.97 214 TABERİ.1. Beyti Haram’ı hazırladığını ve oranın onun elleriyle imarını takdir ettiğini. a. Yüce Allah. g. e. s. İsmail de öz oğluydu.212 Hz. 97. a. g. İsmail ile birlikte yaşamak istememesi ve bunun neticesinde ortaya çıkan durumlar Kur’anda ele alınmazken Kutsal Kitap bu konuda şu ifadelere yer vermektedir. s. İbrahim’e bu dileğini bildirip.1. c. Hacer’i ve oğlu Hz. Mısırlı Hacer’in İbrahim’den olma oğlu Hz. e.46 gelen adamların endişelenmemesini. çaresiz bir şekilde Hacer’le oğlu Hz. kıskançlığı biraz olsun azalan Sâre. İsmail’in doğumundan sonra İshak’ın müjdelenmesiyle biraz olsun rahatlayan Sâre. Ancak Tanrı İbrahim’e oğlunla cariyen için üzülme dedi.215 11. . Hz. s. İsmail’i başka bir beldeye götürmesi isteğinden sonra ne yapacağını bilmez bir haldeydi. Hz.c.1. Hz.1.1. TABERİ. bir müddet geçtikten sonra. c. a. g. Hz. 220 216 İBN SAD. a. Hacer ve Oğlu Hz. İbrahim’de eşinin bu isteği üzerine. s. g. . . 213 . İbrahim. Hacer’in yanlarında kalmasını istemez olmuştu.1. . çünkü senin soyun İshak’la sürecektir. Hz. İBN ESİR.c. İshak.1. İbrahim ne yapacağını bilmez bir halde iken. çünkü Hz. a. s. oğlum İshak’ın mirasına ortak olmasın. İsmail’in Mekke Yolculuğu Hz. İbrahim’e. Ne var ki Sara. e. c.

İsmail’i bıraktığı bu yerin Harem’de bulunan Beytü’l-Mamur olduğunu söylerken. g. İBN ESİR. 221 224 İBN ESİR. Hacer Beer-Şeva çölüne gitti. .223 İbn Esir ise Mekke’deki Zemzem denilen yer olduğunu belirtmektedir. İsmail’i de yanına alarak yola koyuldu. çünkü o da senin soyun dedi. g. Bir rivayette Hz. 21/8–14 KAZANCI a. 214. e. .1. . g. . e. 195 223 İBN KESİR.1. g. g. Hacer’i ve Hz. Bunun üzerine İbrahim. e. Bunun üzerine Hz. Hz. İbrahim’den bir cevap alamamıştır.230/844). e. Mescid-i Haram’ın yukarı kısmındaki Devha denen yer olduğunu. s. biraz yiyecek.1. Hz. a. e. . . zemzem kuyusunun üst tarafında. sabah erkenden kalktı. . a.1. c. 97 . s. TUNALI. TABERİ.47 bir ulus yaratacağım. İbrahim eşi ve çocuğunu yanlarına bir kırba su ve biraz yiyecek vererek Cebrail’in işaret ettiği bu ıssız ve kurak bölgede bırakmış ve evine gitmek üzere geri dönmüştür. e. İbrahim’in bu yolculuğu Hz. 213 220 İBN SAD. fakat Hz. . s. g. s. çocuğunu da verip onu gönderdi. c. c. g.220 Hz.1.1. s. s. g. a. . . g. e. eşi ve çocuğunu burada bırakması gerektiğini söyledi. s. İsmail’in bırakıldığı ıssız ve kurak yer Mekke civarında bir yerdir. a.195. ıssız ve kurak bir beldeye ulaştıklarında Cebrail Hz. s. e. 1. s. yeşillik ve bitki namına hiç bir şey bulunmayan. tarım ve hayvancılık gibi hiçbir işe elverişli olmayan. a.c. 24–25 222 TABERİ. Muhammed’in miraç yolculuğunu yaptığı Burak isimli binek ile yaptığını rivayet etmektedir.222 İbn Kesir. a. Hz. İbrahim’e “Bizi bu ıssız yerde bırakıp gitmeni 218 219 KUTSAL KİTAP. c. İbrahim’e bu yolculuğunda gidecekleri yeri göstermek üzere Cebrail de eşlik ediyordu. 50 221 İBN KESİR. c. KAZANCI. 221. Birkaç günlük uzun yolculuktan sonra. a. bu yerin şu anda Kabe’nin bulunduğu yerin yanında. İbrahim’e. e. bir tulumda su hazırlayıp Hacer’in omzuna attı. Tekvin. İbrahim’in geriye döndüğü bu esnada Hacer. g. e.224 Görüldüğü üzere bazı farklılıklar olmakla birlikte kaynakların tamamına göre Hacer ve Hz.”218 İslam Tarihi kaynaklarında konuyla ilgili olarak şu bilgiler bulunmaktadır. İbrahim’in bu yolculukta binek olarak deveyi kullandığı belirtilmekte ise de219 İbn Sad (ö. 97. c. Hz. yanına birkaç parça yiyecek ve içecek aldıktan sonra Hacer’i ve Hz. etrafı derin vadilerle çevrili. a. s.221 Taberi. Hz. Orada bir süre dolaştı. a. ona seslenerek “Bizi bu ıssız yerde mi bırakacaksın?” diye birkaç defa sormuş. İbrahim. . Allah’ın kendisine vahyinden sonra. İbrahim’in.

g. bereketli rızıklar bahşet ki şükretsinler. s. e. KAZANCI. s.196. 217 227 KUR’AN. İbrahim Allah’a bu şekilde dua ettikten sonra. . e. 221. e. e. e. Bunun üzerine Hacer ilk yerine Hz. İsmail’in evden uzaklaştırılması konusunda. g. s. öyleyse.c. Yanlarında içinde su olan bir kırba vardı. c. a. Nihayet Mekke’ye geldi. İsmail’in anası Hacer’de arkasından gitti. . Hacer: “Ben Allah ile olmaktan razıyım. a.”227 Hz. taban tabana bir zıtlık olmasa da. İslami kaynaklarda Hacer ile Hz. s. 97. 3163 . önemli bir fark vardır. yüzünü şu anda Kâbe’nin bulunduğu yöne çevirerek. “İbrahim ile ehli Sâre ile arasında Hacer’i kıskanma sebebiyle çekişme meydana geldiği zaman. 14/37 228 İBN SAD. g. 39. .7. e. TABERİ. Hz. ellerini açarak. g. g.1. c.228 Bu olay Hz. “Öyleyse git. İbrahim. İbrahim ile birlikte gittiği değil kendi başlarına gönderildikleri belirtilmektedir. İsmail’in anası ile yola çıktı. şüphesiz ki Allah bizi zâyi etmez” demiştir. İbrahim peygamber. e. a. Kuran’daki ifadesi ile şöyle dua eder: “Ey Rabbimiz! Soyumdan bazılarını ekilebilir toprağı olmayan bir vadiye. a. a. Nihayet Keda mevkisine ulaştıkları zaman Hacer. s. a. KAZANCI. c. s. 225 İBN KESİR. c. 214 226 KÖKSAL. ey Rabbimiz. “Kitab’ul Enbiya”. 196 229 BUHARİ. s. .1. 50.1. TABERİ.48 Allah mı emretti?” deyince. İbrahim “Evet bunu bana Allah emretti” demiş. İsmail’in anası bu kırbadan su içiyor. g. c. bundan da çocuğuna içireceği sütü çoğalıyordu. . İBN ESİR. İsmail’in Hz. a. Hz. Hz. İbrahim’in arkasından: — “Ya İbrahim! Bizi kime bırakıyorsun?” diye seslendi. a. İsmail ve Hz. . s. hoşnudum” dedi. Karısı Hacer’i büyük bir ağacın altına koydu.225 Hz. Hz. Hz. .”229 Görüldüğü üzere İslami kaynaklar ile Kutsal kitap arasında Hacer ile Hz. e. İbrahim: — “Sizleri Allah’a bırakıyorum” dedi. a. insanların kalplerini onlara doğru meylettir ve onlara verimli. g.1. c. 177. . e. Sonra İbrahim kendisi Şam’a ailesinin yanına gitmek üzere döndü. salâtı devamlılık ve duyarlılık içinde yerine getirsinler. İsmail’in yanına geri döndü. Seniye tepesi olarak geçmektedir226. . s. Bu cevabı duyan Hacer de. g. İsmail’in. İbrahim tarafından götürülüp ıssız bir yer olan Mekke yakınında ki bölgeye bırakıldığı belirtilirken Kutsal kitapta Hacer ve Hz. Peygamber’e atfedilen bir rivayette ise şöyle anlatılmaktadır. İbrahim eşini ve çocuğunu o ıssız yerde bıraktıktan sonra arkasına bakmadan bir müddet yol alır ve artık onların kendisini göremeyecekleri bir tepeye gelince ki orası kaynaklarda.1. Şam taraflarındaki ailesinin yanına geri döndü.1. g. Senin kutsal evinin yakınına yerleştirdim ki.

“Allah Hz. . gidip etrafa baksam belki. Tanrı’nın meleği göklerden Hacer’e Neyin var Hacer? diye seslendi. Orada da etrafına baktı.49 12. fakat hiçbir kimse göremedi. “Kitab’ul Enbiya”. Bir kimse görmek ümidi ile etrafa tekrar tekrar baktı. eğer sende bir hayır varsa yardım et! dedi.g. Peygamber’e atfedilen bir rivayette olay farklı bir şekilde ele alınarak. çocuğunu bıraktığı kırbadan emziriyordu. Hacer bir kuyu gördü. Hacer gitti ve Safa tepesine çıktı herhangi bir kimse görebilir mi diye etrafa tekrar tekrar baktı. hiç kimse göremedi. Peygamber’e atfedilen rivayette bu şekilde ele alınan olay İslam Tarihi kaynaklarında ise şöyle anlatılmaktadır. Sonra kendi kendine. “Hacer. İsmail bu ıssız ve kurak yerde bir başlarına kalıp yanlarındaki azık da tükenince zor durumda kalmışlardı. Kokma. 230 231 KUTSAL KİTAP. İsmail’in anası hayrete düştü ve yeri açmaya başladı. oğlunu bir çalının altına bıraktı. diye söylenerek gitti ve Safa’ya çıktı. Sonra Tanrı Hacer’in gözlerini açtı. Dedi ki. Bu düşünce üzerine. Tekvin. Hz. Konuya Kutsal Kitapta şöyle değinilmektedir. Peygamber’e atfedilen rivayetlerde ve İslam Tarihi kaynaklarında bilgiler bulunmaktadır. Bu Safa ile Merve arasında gidip gelme işini yedi defa yaptı. Bunun üzerine Hacer: —Ey ses sahibi. “Tulumdaki su tükenince. Hz. —Gidip de çocuk ne yaptı baksam. s.e. Hacer ve oğlunun bu durumlarıyla ilgili Kitab’ı Mukaddes’te. Fakat bir müddet sonra suları tükenince. Daha sonra Hacer bu sudan içti ve çocuğunu emzirdi Rivayetin sonunda İbn Abbas. Kendi kendine: —Gitsem etrafa baksam belki bir kimse görürüm. 38. Safa’dan inip vadiye ulaşınca süratle yürüdü ve Merve’ye geldi. Böyle derken (Şu anda Zemzem kuyusunun bulunduğu yerde) Cibril’i gördü.7. Hacer’in oğlunu ölümden kurtarabilmek için gösterdiği çaba şu şekilde ifade edilmiştir. dedi. Cibril aya ğının topuğuyla yeri dürttü. 3157–3158 . göğsünden hıçkırıyordu.”230 Kitab-ı Mukaddes’te. Akabinde hemen su fışkırdı. Fakat hiç bir kimse göremedi. muhakkak Zemzem akar bir ırmak olurdu” yorumunu yapmıştır. Nihayet Safa ile Merve arasında bu gidip gelmeleri yediye tamamladı. Hz. Kalk oğlunu kaldır elini tut. Hacer’in susuzluktan dolayı ölmek üzere olan oğlunun ölümünü görmemek için oğlunun yanından biraz uzaklaştığı ve oturup ağlamaya başladığı belirtilirken Hz. baksam! dedi. 21/15–19 BUHARİ. a. çünkü Tanrı çocuğun sesini duydu. Sonra yine kendi kendine. Gidip tulumunu doldurdu. İsmail’in anası Hacer’e rahmet etsin! O Zemzem’i kendi haline bıraksaydı da suyu avuçlamasaydı. Çocuk kendisindeki susuzluktan dolayı ölmek üzere baygınlık derecesinde. —Gidip de çocuğum ne yaptı. kendi kendine. Onu büyük bir ulus yapacağım. c. Tanrı çocuğun sesini duydu. bir kimse görebilirim dedi. Yaklaşık bir ok atımı mesafe uzaklaşıp. Hacer’in Arayışı ve Zemzem Hacer ve Hz. Akabinde gidip baktı ve çocuğu kendi hali üzere gördü. Hacer’in gönlü kendisini çocuğun bu hali karşısında durdurmadı.231 Kitab-ı Mukaddes’te ve Hz. Kendisi Merve üzerinde bu sözleri söylediği anda birden bir ses işitti. İbrahim’in su içip. oğlumun ölümünü görmeyeyim diyerek onun karşısına oturup hıçkıra hıçkıra ağladı. oğluna içirdi.

e. Hacer bu koşuşturmayı birkaç kere daha tekrarladı. belki bu sefer oğlumun susuzluğunu giderecek bir şeyler bulurum ümidi ile tekrar karşı tepeye koştu fakat yine bir şey bulamadı. c. olay bu şekilde gerçekleşmemektedir. Ama birkaç gün sonra yiyecekleri ve suları tükendi. Hz. İbrahim. a. Hacer’in bu iki tepe arasındaki gidip gelişleri. s. g. biraz su bulma ümidiyle karşıdaki tepeye koştu. e. İsmail’in başına herhangi bir felaket gelmesinden korkuyordu. eşi Hacer ve oğlu Hz. İsmail’i kumların üzerine bırakarak. İsmail’i bıraktığı tepeye koşarak geri geldi. Kutsal kitaba göre Hacer. . Hz. iki tepe arasındaki bu yürüyüşe Sa’y adı verilmiştir. s. 232 TABERİ. 196. . Hacer’in bu yürüyüşü sonrası Hz. . Bu suyun bulunduğu yere daha sonra Zemzem kuyuları açılmış ve buraya Zemzem kuyusu adı verilmiştir. Müslüman âleminin kutsal kabul ettiği Zemzem suyudur. 97. oğlunun durumuna üzülerek yanından birkaç metre uzaklaşıp oğlunu seyrederek ağlamaya başlıyor ve su bulabilmek için herhangi bir çaba göstermiyor. Onun ağlamakta olduğunu görünce. s. Hacer’in su bulmak için koşuşturduğu iki tepe tarih kaynaklarına ve yukarıda verdiğimiz hadis rivayetine göre Safa ve Merve tepeleridir.232 Görüldüğü üzere kutsal kitaptaki ifadeler ile İslam Tarihi kaynakları ve hadis rivayetleri arasında önemli farklılıklar mevcut. c. e. o zamandan sonra Hac farizasının. Bu yüzden oğlu Hz. a. İbrahim’in kendilerine bıraktığı yiyecek ve su ile bir müddet idare etti. e. En son karşı tepedeyken bir şey bulamayınca üzgün ve ümidini kaybetmiş bir halde geri dönüyordu ki. Bunun üzerine tekrar Hz. oğlunun bulunduğu yerde tepelenip topuğunu yere vurduğunu ve topuğunu vurduğu yerden su çıkmakta olduğunu gördü. İsmail’in ayaklarının dibinde yerden kaynar halde bulduğu su. İBN ESİR. su bulabilmek için elinden geleni yaparak. Fakat İslami kaynaklara göre. 218 . O tepenin üzerine çıkınca etrafına bakındı fakat hiçbir su kaynağı ve insan bulamadı.1. Burada bu konu ile ilgili olarak ek bir bilgi vermek gerekmektedir ki. g.1. c. Fakat tüm çabalarına rağmen su bulamayıp gücü tükenince Cibril’in açtığı kuyudaki suya ulaşabiliyor. g. 221 KAZANCI. . a.1. s. İslami kaynaklara göre. gücü tükenene kadar iki tepe arasında koşturarak su arıyor. vecibelerinden olan bir ibadet halini aldı ki. a. İsmail’i Mekke’deki ıssız yerde bırakıp Şam’a döndükten sonra bir yıl kadar yanlarına uğramamış ve onları çok özlemişti. İBN KESİR. g. İbrahim onu ıssız olan bu yerde bırakıp gittikten sonra. çünkü Hz.50 Hacer. Hacer. Hz.

37/102 . g. “Ve [bir gün. Birlikte giderlerken. babasının] tutum ve davranışlarını anlayıp paylaşacak olgunluğa eriştiğinde babası şöyle dedi: Ey yavrucuğum! Rüyamda seni kurban ettiğimi gördüm: bir düşün. Yakmalık sunu için yardığı odunları oğlu İshak’a yükledi. İsmail’i kurban 233 234 TABERİ. Moriya bölgesine git dedi. e. İsmail]: “Ey babacığım” dedi. İnşallah beni sıkıntıya göğüs gerenler arasında bulacaksın!”236 İslam Tarihi kaynakları ise bu konuda şu bilgilere yer vermektedir. Hz. yanına uşaklarından ikisini ve oğlu İshak’ı aldı. Üçüncü gün gideceği yeri uzaktan gördü.51 Bu yüzden onlara duyduğu özlemi gidermek için Mekke’ye gidip onları ziyaret etmeye karar verdi. İbrahim. a. a. e. Oğlu İshak’ı bağlayıp sunaktaki odunların üzerine yatırdı. . İsmail’in Kurban Edilişi Hz. Kitab-ı Mukaddeste olay şöyle anlatılmaktadır. 22/1–10 236 KUR’AN. Tanrının kendisine belirttiği yere doğru yola çıktı. olay ana hatlarıyla şöyle aktarılmıştır. oğlum yakmalık sunu için kuzuyu Tanrı kendisi sağlayacak dedi. Tekvin. ne dersin?” [Hz. Saffat. Tanrının kendisine belirttiği yere varınca İbrahim bir sunak yaptı. Mekke’ye. Hz. 197 TABERİ. Hz. Ateşi ve bıçağı kendisi aldı. gece rüyasında oğlu Hz. tekrar Şam’a geri döndü. Eşi Sare’ye haber vererek eşi ve oğlunun bulunduğu Mekke’ye geldi ve onları ziyaret etti.1.1. İshak İbrahim’e. s. İbrahim Şam’a döndükten bir müddet sonra. s. Taberi’ye göre. c. . Orada sana göstereceğim bir dağda oğlunu yakmalık sunu olarak. İbrahim’in orada kalmamasının sebebi. Peygamber’in Burak adındaki bineği ile otuz. Baba ateşle odun burada yakmalık sunu kuzusu nerede? Diye sordu.234 13. İbrahim’in oğlunu kurban etmekle emredilmesi ve bu emri gerçekleştirmek için yola çıkması ve bu esnada gerçekleşen olaylar Kitab-ı Mukaddes’te. eşi Sare’nin ona gece orada kalmayıp geri dönmesini söylemesidir. Onların iyi olduğunu gördükten sonra Mekke’de kalmadı. çocuk. üzerine odun dizdi.235 Kitab-ı Mukaddeste bu şekilde ayrıntılı bir şekilde anlatılan olay Kur’anda ise bu kadar detaylı bir şekilde anlatılmamış. c. İbrahim Şamdan. 198 235 KUTSAL KİTAP. İbrahim bu emir üzerine sabah erkenden kalktı ve eşeğine palan vurup. Kur’anda ve İslam Tarihi kaynaklarında anlatılmaktadır. İkisi birlikte yürümeye devam ettiler. “Tanrı İbrahim’e seslendi ve İshak’ı sevdiğin biricik oğlunu al.233 Başka bir rivayete göre Hz. Yakmalık sunu için odun yardıktan sonra. g. Hz. Uşaklarına siz burada eşeğin yanında kalın biz oğlumla tapınmak için oraya gideceğiz dedi. otuz beş günlük mesafeyi bir gecede alarak gelmiştir. “sana emredilen neyse onu yap. sun.

İbrahim bıçağı ilk önce boğazına değil ensesine dayayarak kesmeye çalışmış fakat bıçağın ağzı tersine dönmüş olması yüzünden kesmeyince.241 Hz. e. g. bıçak vücuduma değdiğine çırpınmayacağımdan emin değilim dedi.1. İbrahim gördüğü rüyayı uygulamak için hemen Mekke’ye gider. bunun için yüzümü de. s. İbrahim yaşı hayli ilerlemiş olmasına rağmen hala bir çocuğu olmaması üzerine. Mekke’ye gittiğinde oğlunu annesinin yanında bulur ve oğluna. c. .c. İBN ESİR. 225–226 241 TABERİ. a. c. İsmail’in ellerini sıkıca bağladıktan sona bıçağını iyice biledi ve oğlunu sağ yanı üstüne yatırdı. . c.237 Bu konudaki başka bir rivayete göre ise. e.240 Hz. bıçağa ne oldu 237 238 KAZANCI. a. Hz. İbrahim’in bu duasının kabul edilmesinden sonra Hz. g. İbrahim oğlunu alnının üzerine yatırdı ve bıçağını oğlunun boğazına koyarak kuvvetlice bastırdı. a. .1. hemen yola koyulur. Sanki bıçağın ağzı tersine dönmüştü.1. s. e. g. 101. a. 186 240 İBN ESİR. g. babasına niye kesmekte geç davranıyorsun. g. 211. İbrahim’in kuvvetli bir şekilde bastırmasına rağmen kesmiyordu.1. c.s. e. Hz.1. Rüyasında. Hz. 225 TABERİ. g. 105 242 KÖKSAL. Hz. a. “yanına bir ip ve büyükçe bir bıçak alda şu vadiye gidip ev için odun toplayalım” der. a. . İsmail.s. s. a. İsmail’i kesmek için geldiği zaman oğlu yeni koşar çağda bir çocuktur. İsmail.239 Rivayete göre.1. . g. İBN ESİR. Mekke’ye oğlu Hz. Hz. Hz. İbrahim. s. e. oğlunu kurban ettiğini görmesi verdiği sözü hatırlaması için bir uyarıdır. s.c. . a. 218. g. .c. 105 239 KÖKSAL. e. e. Allah’a dua eder ve şöyle der: “Ya rabbim! Eğer bana bir oğul verirsen onu senin uğruna kurban edeceğim. babasının merhamete gelerek bunu yapamayacağını anladı ve babasına beni yüzükoyun yere yatır ki alnım yere gelsin eğer.52 ederken görür.” Hz. Bu rüyayı birkaç defa görünce bunun Allah’ın bir emri olduğuna kanaat getirerek.238 Hz. . verdiği bu sözü unutur ve yerine getirmez.242 Taberi’ye göre. sana bir zorluk çıkarmayayım çünkü ölüm zordur. bir bez parçasıyla kapat dedi. Fakat bıçak Hz.107. İbrahim’in birkaç kez daha denemesine rağmen bıçak oğlunu kesmedi.1. e. s. a. İbrahim. e. s.” Hz. İbrahim de oğlunun söylediği gibi Hz. babasına: “Babacığım beni boğazlayacağın zaman beni sıkıca bağla ki. İsmail babasına bu şekilde cevap verdikten sonra. İBN KESİR. 189 . . yan tarafıma yatırırsan yüzümü görüp de merhamete gelebilirsin. g.

53 da beni kesmiyor diye sormuş ve ardından bıçağı sıkıca tutup bu sefer boğazından kesmeyi denemesini söylemiştir.243 Hz. Oğlunun yerine yakmalık sunu olarak sundu. İBN ESİR. bu koç Âdem peygamberin oğlu Habil’in Allah’a takdim ettiği ve Allah tarafından kabul edilen koçtu. Allah (c.1. e. İbrahim! diye seslendi. boynuzlu. gerçekten apaçık bir sınama idi. İbn Abbas’a göre.”244 Hz. .248 Bu koçun Sebir dağından inip gelen iri boynuzlu. s. . a. böylece o'nun sonraki kuşaklar tarafından şöyle hatırlanmasını sağladık: “İbrahim'e selâm olsun!”245 Hz. İsmail’i boğazından da kesmeyerek ikiye bükülmüştür. sen şimdiden o rüyanın amacını yerine getirmiş oldun!” İşte iyilik yapanları biz böyle ödüllendiririz: çünkü bu. Ama rabbin meleği göklerden İbrahim. g. a. İsmail’i kesmeyi bir türlü beceremedi. 106 248 İBN KESİR. g. e. Ona hiçbir şey yapma. e. boynuzları sık çalılara takılmış bir koç gördü.c. e. a. beyaz gözlü ve iri bir koçtur. 218 KUTSAL KİTAP. c. 106 . c. . Melek. kendisine seslendik: “Ey İbrahim. Ve fidye olarak O'na büyük bir kurban verdik. a. Cubeyr göre.1. e.246 Bu koçun özellikleriyle ilgili farklı rivayetler vardır. g. bu koç cennette kırk sonbahar otlayan. “Onu boğazlamak için uzanıp bıçağı aldı. İbrahim işte buradayım diye cevap verdi. 243 244 TABERİ. . “Fakat ikisi Allah'ın emri olarak gördükleri]ne kendilerini teslim edince ve İbrahim onu yüzüstü yatırınca. g.247 Said b. biricik oğlunu benden esirgemedin. Şimdi Tanrı’dan korktuğunu anladım. İbn Esir’e göre. 218 247 İBN ESİR. kaya oyuğundan İbrahim için çıkıp gelen koç siyah ve iri gözlü. çocuğa dokunma. c. Saffat. Bu esnada. s. g. Gidip koçu getirdi. İbrahim birkaç defa denemesine rağmen oğlu Hz. a. İbrahim’in oğlunun yerine kesilmek üzere Allah Tarafından bir koç gönderilmesi ve bu koçun Kitab-ı Mukaddes’te ve Kur’anda anlatılmayan özellikleri İslam Tarihi kaynaklarında ise şöyle aktarılmaktadır. Hz.c) yanında bir koç ile birlikte Cebrail’i gönderdi. üzerinde kızıl renkli yapağısı olan bir koçmuş. İbrahim’in oğlunu kurban etmek amacıyla yatırması üzerine oğluna karşılık olarak bir koç gönderilmesi olayı Kitab-ı Mukaddes’te şöyle anlatılmaktadır.1. 227. Tekvin. İbrahim çevresine bakınca. 22/10–14 245 KUR’AN.1.1 s. s. c. 37/103–109 246 TABERİ. . dedi. o cennette otlayan bir koç iken bir kaya oyuğunun yarılmasından sonra dünyaya gelmiş. boynuzlu bir koçtu ki. Fakat bıçak Hz. s. İbrahim’in rüyasında gördüğünü yerine getirebilmek için oğlunu kurban etmek üzere yere yatırışı ve o esnada oğlunun yerine kurban edilmek üzere koç gönderilmesi olayı Kur’an-ı Kerimde ise şöyle anlatılmaktadır.

227 253 Ayrıntılı bilgi için Bkz. g. . g. s.249 Başka bir rivayete göre ise. 222.253 14. koçun kulağından yapışıp o dağa indirdi. Allah tarafından oğlunun yerine fidye olarak gönderilen koçu Allah için bugün Mina olarak bilinen yerde kurban etti. “Tefsir Geleneğinde Zebih Kıssası ‘Taberi’den İbn Kesir’e Klasik Tefsir Kaynaklarına Dair Bir Oryantalist İddianın Değerlendirilmesi’ ”. . Cebrail.54 güzel bir koç olduğu rivayeti de vardır. s. g. bu. Erzurum. Allah tarafından Hz. 227 252 TABERİ. İslam Tarihi kaynaklarında ise çocuğun kim olduğu hakkında ihtilaflar vardır. e.1. a. İbrahim. e.1. . Kutsal kitap. 62 251 İBN KESİR. 2006. İbrahim’in en son ziyaretinin üzerinden birkaç yıl geçmiş oğlu Hz. . İsmail büyümüş.c. bu koç alacalı renkte idi ve yüzü kırmızıya boyanmış yüne benziyordu. s. c. a.251 Bütün bu farklı rivayetlerde ortak nokta olarak söylenebilecek şey bu kurbanlığın. s. İsmail'in yaşadıkları tecrübenin anılması demek olup İslam'ın “beş esası”ndan birini oluşturmaktadır. GÖKKIR. e. g. g. İbrahim’in Oğlu Hz. İbrahim’in kurban etmekle emredildiği oğlunun hangi oğlu olduğu konusudur. c.1. bu çocuğun İshak olduğunu açıkça belirtirken Kur’anda bu çocuğun kim olduğu açıkça belirtilmemiştir. BİLAL. g. kendi 249 250 TABERİ. s. İBN KESİR. 163–178 254 YAKUBİ. s. İsmail’in gitmesi halinde onun bereketiyle akan sularının kuruyacağını düşünerek gitmesini istemiyorlardı. a. İbrahim ve Hz. e. Bu kurban etme hadisesi. Bu yüzden Hz. g.1. c. Ekev Akademi Dergisi. s. bu kurbanlık beyaz renkli. s.1. . s. Hz. 28. . her yıl yüz binlerce müminin Mekke'ye yaptıkları hac ziyaretinde tekrarladıkları kurbandır ki. a. e. Hz. ayakları ve boynuzları karaydı. a.254 Rivayetlere göre annesinin vefatından sonra yapayalnız kalan Hz. a. 26.1. a. buluğ çağına ulaşmıştı ki. vefat etti. İbrahim daha önceden de başarıyla çıktığı imtihanlarda olduğu gibi bu imtihandan da başarı ile çıkmıştı. c. İsmail’i. annesi Hacer. boynuzlu bir koçtur. c.1. 218 AYDEMİR. 98 . İsmail İle Birlikte Kâbe’yi İnşa Edişi Hz. . .252 Hz. 219. c. Hz. İbrahim’in yakınında durdu. e. Hz. iri ve siyah gözlü. İBN KESİR. e. İBN ESİR. S. Taberi’ye göre Koçun gözleri. a. Görüldüğü üzere İslami kaynaklarla.250 Tarihçilerin çoğunluğuna göre ise. İbrahim’e fidye olarak gönderilen boynuzlu ve iri güzel bir koç olduğudur. İsmail’in durumunun farkında olan Cürhüm halkı Hz. e. g. Kutsal kitap arasında çok önemli bir fark vardır ki o da.

İsmail’in evini öğrenerek onun evine gitti. yaşlı bir adam geldi. Kadın. İbrahim ailesini ziyaret etmek için Mekke’ye gelişinde hanımı Hacer’i göremedi.”258 Bu rivayetten anlaşıldığı kadarıyla. İsmail’in hanımı ile aralarında şu konuşma geçti: "Hz. c. e. . Peygamber’e atfedilen bir rivayette şöyle anlatılmaktadır. Hanımıyla aralarında yukarıdakine benzer şekilde bir konuşma geçti. "Darlık içindeyiz. İsmail avdan gelince hanımı olanları anlattı. 1. g. İsmail. İbrahim oğlunun ilk eşinin geçim sıkıntısından şikayetçi olmasından ötürü onu boşamasını istemiş. Hz. s. Ancak kadın geçimlerinin ve kocasının iyi olduğunu söyledi. İBN KESİR. kapısının eşiğini güzel tutsun" dedi.255 Köksal. Geçimimizi sordu "darlık içindeyiz" dedim". Hz. . İsmail: "Evimize gelen oldu mu?" "Evet. İbrahim (a. “Kitab’ul Enbiya”. . a.7. İsmail (a. e. s. İbrahim oğlu Hz. s. Senden ayrılmamı istiyor. geçimlerinin iyi olduğunu söylemesinden memnun olarak oğlunun bu eşi ile birlikteliğini 255 256 TABERİ. 3162–3164 . a.1. Hz. İsmail’in gelmesini beklemedi ve oğlunu görmeden Mekke’ye geri döndü. Hz. artık evine dön dedi. gençlik yaşına gelince Cürhümîler içlerinden bir kızla Hz. İsmail’in evlendiği bu kızın Sa’d’in kızı Cedda veya Said bin Usame’nin kızı Umare olduğunu belirtmektedir. seni sordu. İsmail fasih Arapçayı bunlardan öğrendi. Hacer’in öldüğünü.s) ava gitmişti. Bir müddet sonra Cürhümîlerden başka bir kızla evlendi. e. s. Yine Hz. Hz. İsmail nerede?" diye sordu. İsmail (a. Hz.s) Mekke'ye geldi. İsmail’i de bulamayınca etraftakilere eşini ve oğlu Hz. "Rızık temin etmek için ava gitti" dedi. g. a. e. Hz. . İsmail’i evlendirdiler.55 kavimlerinden birisi ile evlendirmeyi düşündüler ve Cürhüm kabilesi beyinin kızıyla evlendirdiler. c. fakat oğlunun hanımının konuşmalarından çok fazla hoşlanmayan Hz. 198 258 BUHARİ. "Kocan geldiğinde selâm söyle. "Geçiminiz nasıl?" diye sordu. Seni hoş tutmamı emrediyor. cevap verdim.257 Bu olay Hz. İbrahim.s) durumu anladı ve: "O gelen ihtiyar babamdı. Hz. a. İsmail’in evine geldiğinde onu evde bulamadı. kapısının eşiğini değiştirsin" dedi ve gitti. İsmail ilk eşinden boşandı. 195 257 TABERİ. İsmail: "O babamdı. Hz. e. a. Hz. s.) Hz. İbrahim oğlunun durumunu kontrol için Mekke'ye geldi. Hz.(Hacer’in doksan yaşında vefat ettiği ve Kâbe’nin bitişiğindeki Hıcr denilen yere defnedildiği söylenir. 222 KÖKSAL. Sen de evimin eşiğisin. Evinde eşi ile konuştu. g. Hz. Daha sonra İbrahim: "Kocan geldiğinde ona selâm söyle. "sana bir şey tembih etti mi?" dedi. İsmail’in de avlanmaya gittiğini öğrenen Hz. İsmail’in hanımı. durumumuz kötü" diye cevapladı. Bu evlilikten sonra Hacer vefat etti. g. İbrahim üzüldü ve oğlu Hz. daha sonradan evlendiği ikinci eşinin ise geçim sıkıntısından dert yanmayarak. İsmail avdan dönünce hanımıyla aralarında şu konuşma geçti. . g. İsmail’i sordu. 198.256 Hz. “Hz. c. Hz. "Sana selâm söylememi istedi ve "kapının eşiğini değiştirsin" diye tembih etti" dedi. c." Böylece Hz.1. Hz.

g. e. İbrahim Mekke’ye geldiğinde oğlunu bir dağ başında. s. Hac. Hz. işe koyulmaya başladılar. c. onu tavaf edecek olanlar için.1. . s.56 sürdürmesini istemiştir. Hz. Hz. Cebrail gelerek onlara Kâbe’yi yapacakları yeri işaret etti. onun yakınında tefekküre dalacaklar için ve namazda rükû ve secde edecekler için temiz tutun. onu tavaf edecekler için. c. Bakara. Oğlu da babasının bu sözü üzerine Allah’ın emrine itaat edip hemen çalışmaya başlayalım. g. İsmail.”263 Başka bir rivayete göre ise Hz. 22/26 KUR’AN. Bu yüzden Allah. “Çünkü İbrahim'e bu İbadet Evi'nin kurulacağı yeri gösterdiğimiz zaman O'na demiştik ki: “Bana kimseyi ortak koşma! Ve Benim Mabedimi. evlenmiştir. bir bulut parçası gönderdi ve şu anda Kâbe’nin genişliğindeki yer kadar yağmur yağdırdı. . c. 221 262 İBN ESİR.4. Ayrıca bu rivayette İslam Tarihi kaynaklarından farklı bir bilgi vardır ki o da. İsmail’i zemzem suyunun arkasında ok yapmakta iken bulmuştur. “Kitabu’l Hacc”. çevresinden yüksekçe bulunan. Allah’tan oğlu Hz. s. 116 . İşte orada! dedi. Kâbe’nin yapılması emredilen yer olan Mekke’ye oğlunun yanına gitti. O yağmurun yağdığı yer kadar arazide Kâbe bina 259 260 KUR’AN. saygıyla eğilenler ve yere kapananlar için temiz tut!”259 O zaman Biz Mabed’i insanların tekrar tekrar yöneleceği bir hedef ve bir kutsal sığınak yapmıştık: Öyleyse İbrahim için vaktiyle belirlenen yeri ibadet mahalli edinin. İbrahim’e. annesi ölmeden Hz. dedi. 2/125 261 TABERİ. e.”260 Hz. Kâbe’nin yerini belirlemek için. gelen sellerin basamadığı üzeri ufak taşlı. İbrahim oğluna Allah seninle birlikte bir mabed yapmamı emretti. İbrahim temeli nasıl atacağını ve ne kadar büyüklükte bir yerde evin kurulacağını bilmiyordu. İbrahim ve oğlu Hz.Kerimde. İsmail annesi Hacer öldükten sonra değil. onun önünde Rablerini tazim ve tefekkür ederek dikilip duranlar için. İbrahim ve Hz. “Hz. 100 263 BUHARİ. g. a. Kur’an. a. avlanmak için ok yontarken buldu. kendi aralarında iş paylaşımı yaparak. İsmail'e emrettik: “Mabedimi. Nitekim Biz. İbrahim ve oğlunun Mekke’de Kabeyi inşa etmeleri ile ilgili emir şöyle bildirilmektedir. Ama Kâbe’yi tam olarak nereye yapacaklarını bilmiyorlardı. Hz.261 Başka bir rivayete göre ise. İbrahim eşi Sâre’nin yanında bulunduğu bir zamanda. bir tümseğe işaret ederek.262 Hz.1. dedi. İsmail ile birlikte Kabe’yi inşa etme emrini aldı ve bu emir üzerine. e. a. İbrahim Mekke’ye geldiğinde oğlu Hz. Hadis rivayetine göre. .

s. İsmail’de ona taş taşırken Kur’an-ı Kerimde belirtildiği üzere şöyle dua ederlerdi. İsmail’in hanımının İbrahim (a. .e. İsmail taş taşıyor. g. Nihayet Cenâb-ı Allah onlara. Onlar da onu izleyerek kazmalarla temeli kazmaya başladılar. a.267 Başka bir rivayete göre ise. Melek iki kanatlı ve yılanbaşlı idi. e. Hz. Cenâb-ı Allah.264 Bu konuda Süddi ise şöyle demektedir ki. e. temele kadar indiler.1.268 Günümüzde. a. Hz. s. . s. Hac ibadeti için kutsal topraklara giden Müslümanlar Kâbe’de bulunan bu taşı da ziyaret ederler. Duvarın boyu yükselince. İsmail de babasının duvarın üzerine erişebilmesi için büyükçe bir taş getirdi ve Hz. a. İbrahim bu taşın üzerine çıkarak duvarın kalan kısmını da tamamladı ki. .s)’ın boyu üste taş koymaya erişmez oldu. o taş buraya gelen insanlar için bir alamet olsun. Hz. 239 266 KÖKSAL. s. g. g. e. 2/127 . Hz. “İbrahim ve Hz. İsmail’e Beyti inşa etmelerini emrettiği zaman onlar nereye inşa edeceklerini bilmiyorlardı. 238.1. c. Adem’in yaptığı rivayet edilen. a. s. 221 İBN KESİR. bu taşın üzerinde Hz. üzerine bastırttığı taştır. . İbrahim ve oğlu kendilerine mabedin yapılacağı yer gösterildikten sonra. İbrahim duvar örüp oğlu Hz.c.s)’ın başını yıkadığı zaman ayağını üzengiden çıkartıp. İlk Beyt’in temelini esas alarak çevresini süpürüp temizledi.266 Daha önce yapmış oldukları iş paylaşımına göre Kâbe’yi inşa etmeye başladılar. 201 267 İBN KESİR. İbrahim’in ayak izinin bulunduğu o taş. Temelde. c. İbrahim’in ayak izinin kaldığı ve bu taşın bugün Makam-ı İbrahim olarak bilinen taş olduğu rivayet edilmiştir. insanlar tavaf etmeye bu taşın olduğu yerden 264 265 TABERİ. her birini otuz adamın kaldırabileceği ağırlıkta taşlara rastladılar. c. Bakara. a. c. Hz.1. “Oğlum bana öyle bir taş getir ki. s. İbrahim ve Hz. Sensin her şeyi bilen. İbrahim yapı işini ilerletip bugün Hacer’ul Esved’in bulunduğu yere gelince. 221–222 269 KUR’AN. İsmail Mâbed’in temellerini yükseltirken yalvardılar: “Ey Rabbimiz! Bunu kabul et.g. İbrahim’de duvarları örüyordu. e. g. g. İbrahim (a. İsmail’e. gösterilen yeri kazmaya başladılar.57 edildi. e.265 Hz. .1. Hz. oğlu Hz.1. . “Hacuc” adlı bir rüzgâr meleği gönderdi. 101 268 TABERİ. a. İBN ESİR. her şeyi duyan!”269 Hz. Daha önceden Hz.

ben sana her veçhile yardım ederim! dedi. İbn-i Abbas (rivayetine devamla) der ki: İbrahim’le Hz. rahmet dağıtan!”275 Hz. 100 272 İBN ESİR. g. O bembeyaz taş. e. a. s. İsmail Zemzem kuyusunun yakınında büyük bir ağacın altında okunu yontup düzeltmekte idi.s) onu Cennetten Hindistan’a indirmişti. a. KÖKSAL. bir oğlun da babasına karşı mu'tâd olan sarılmalar ve el. e. Kur’an-ı 270 271 İBN ESİR.c) Nuh tufanında. c. İsmail işte orada Kâbe'nin esasını kurup duvarlarını yükselttiler. İsmail de taş sunardı. g. g. (Uzun zaman müteessir olan) bir babanın oğluna. . İsmail: babacığım. İbrahim de onu ayağının altına (iskele olarak) koydu.274 Hz. g. Hz. “Ey Rabbimiz. Bakara. Âdem’in cennetten çıkarken yanında getirdiği taştır. İsmail babasını görünce hemen kalkıp babasına karşı vardı. İnşaat tamam olduktan sonra baba. İbrahim yapar. Sonra İbrahim oğluna: — Ey Hz. 240 275 KUR’AN. 202.273 Başka bir rivayete göre ise. g. O sırada Hz. c. c. Peygamber’e atfedilen bir rivayette şöyle anlatılmaktadır: “Sonra İbrahim yine bir müddet daha oğlundan ve ailesinden uzakta yaşadı. İbrahim: — Allah Teâlâ burada bir beyt yapmamı emretti! Diye etrafından yüksekçe bir tepeye işaret eyledi. Âdem (a. O zaman bu taş beyazdı. g. a. İbrahim’in oğlu ile birlikte Kâbe’yi inşa etmesi olayı Hz. Hz. göz öpmelerde bulundular.c. e. İsmail! Allah Teâla bana muazzam bir iş emretti! dedi.271 Bu taşın yerini Hz. a. KÖKSAL. .1.272 Bir rivayete göre ise. . Hz. s.1. 2/128 . s. Üzerinde inşaata devam eyledi. a. İsmail (bugün ziyaret edilen) ma'lûm taşı getirdi. İbrahim bu taşı beğenmedi. s. . 202–203 274 İBN KESİR. Hz. . e. İbrahim: fakat bu işte sen bana yardım edeceksin! dedi. İbrahim de bina ederdi. Cebrail bu taşı Hindistan’dan getirdi. . Hz. e. s. İsmail taş getirirdi. Ondan sonra Mekke'ye geldi. Bunun üzerine Mekke’ye en yakın olan Ebu Kubeys dağı dile gelerek Hz.1. bu taşı Allah (c. bu taşı bulunduğu yere Cebrail. İbrahim ve oğlu binayı bitirdikten sonra. s. Ebu Kubeys dağında muhafaza ettiği de bildirilmektedir. günahkâr insanların kendisine dokunmaları sonucu kararmıştır. bizi Sana teslim olanlardan kıl ve bizim soyumuzdan sana teslim olacak bir topluluk çıkar. kendisi yerleştirmiştir ve bu taş Hz. 273 KÖKSAL. oğul. Bu taş cennetten çıkarıldığı zaman beyaz bir taş iken daha sonra Âdemoğullarının müşrik olanları onu günahları ile karartmışlardır. Segame ağacı gibi bembeyaz bir yakuttu. 202 İBN ESİR. İsmail bir taş bulup getirdi fakat Hz. e. İbrahim’e. yüz.s) bildirmiştir ki. a. 100. s.58 başlasınlar”270 dedi. g. . 101. İbrahim’e şöyle seslenir: “Senin evin için bende bir emanet saklıdır”. İsmail de: — Babacığım! Rabb'ın ne emrettiyse o emri yerine getir! dedi. Allah’a Kur’an-ı Kerimde bildirildiği üzere şöyle dua ettiler. e. a. Cebrail (a. bize ibadet yollarını göster ve tövbemizi kabul et: şüphesiz yalnız sensin tövbeleri kabul eden.1. Nihayet Beyt'in binası ilerleyip duvarları yükseldiğinde Hz. Hz.

Hz. Her yıl Hac vakti gelince Kâbe’yi ve oğlu Hz. Bunun üzerine Hz. dünyanın en uzak köşelerinden sana gelsinler de bunun kendilerine sağlayacağı yararları görsünler ve kurban için belirlenen günlerde. g. s. İbrahim’in bu seslenişi Allah’ın mucizesi olarak. varsa adaklarını yerine getirsinler ve Dünyanın bu en eski Mâbedini bir kere daha tavaf etsinler.’276 Allah da onların bu duaları üzerine. g. a. Havva orada buluşmuşlar ve birbirlerini orada tanımışlardır. Mina. Müzdelife ve Arafat’ta277 yapılacak Hac amellerinin hepsini onlara gösterdi.280 Hz. a. Yaya olarak ve hızlı yürüyen her türlü binek üstünde.1. Arafat denmesinin sebebi. a. KÖKSAL. e. “Kitab’ul Enbiya”. e. şüphesiz hakkıyla işiten kemaliyle bilen sensin. ey Muhammed. . s. İsmail ve Cürhümiler hep birlikte haccettiler. c. insanlara şöyle seslenir: “Ey İnsanlar! Yüce Allah sizlere bu eski evi ziyaretle hacı olmanızı farz kılmıştır. Allah’ın bu emri Kur’an-ı Kerim’de şöyle bildirilmektedir. .1. bütün insanları hacca çağır. e. a. c. e. İbrahim Rabbine.1. s. e. g. c.59 Kerim’in Bakara suresinin yüz yirmi yedinci ayetindeki şu duayı ettiler: ‘Ey Rabbimiz bizden kabul buyur. e. bir rivayete göre. İBN SAD. Hz. Ayrıntılı bilgi için Bkz. hac yapmaları için seslenmesini emretti. Cebrail’i gönderdi ve haccın şartlarını. g. Hz. . kendisi Şam’a eşi Sare’nin yanına döndü. e. İbrahim oğlu Hz. 40 278 TABERİ.1. 3164–3165 Arafat’a. . Onunla ömrünü devam ettirdi. İbrahim’in bu seslenişinden sonra Allah’ın bu davetine ilk icabet edenler Cürhümiler oldu. g. nasıl tavaf edileceğini. Bundan sonra.”279 Hz. İnsanların bu evi ziyaret ederek. s. İbrahim’e.c.1.7. 205 281 İBN SAD. göklerdeki ve yerdeki canlıların tümüne duyuruldu. . c. Âdem ile Hz. Ey Allah’ın kulları Rabbinizin bu davetine icabet ediniz” buyurmuştur.282 Başka bir rivayete göre ise Hz. a. sen yeter ki seslen ben senin sesini insanlara duyururum buyurmuştur. “Bunun içindir ki. Safa ile Merve. Hac. 22/27–29 280 İBN ESİR. s. İbrahim haccın amellerinin nasıl yapılacağını uygulamalı bir şekilde gösterdikten sonra. bu amaçla O'nun kendilerine rızık olarak sağladığı hayvanlar üzerine Allah'ın ismini ansınlar ve böylece siz de bunlardan yiyin ve darlık içindeki yoksulu da doyurun. 101. “Ben yaşlıyım sesimi insanlara duyuramam” deyince. 222 279 KUR’AN. s. 48 282 TABERİ. 39. . g. İbrahim’in 276 277 BUHARİ. Haccın nasıl yapılacağını öğrettikten sonra İbrahim’e. g.281 Hz. İbrahim Makam-ı İbrahim olarak anılan taşın üzerine çıkarak. İsmail’i ziyaret eder tekrar evine Sare’nin yanına geriye dönerdi. s. c. uymak zorunda oldukları belli birtakım kısıtlamalara son versinler. Cebrail vasıtasıyla Hz. . a. a. 225 .278 Allah.

Haccundan da yedi çocuğu daha oldu. yaşadığı bölge olan Filistin’in Ken’an diyarına defnedildi. s. Kocamış yaşama doymuş. . s. İbrahim yüz yetmiş beş yıl yaşadı. 48. Hz. İbrahim o tarlayı Hititlilerden satın almıştı. Oğulları İshak’la. c. Ondan Zimran. İBN KESİR. oldu. Hz. İbrahim yaklaşık olarak iki yüz yaşlarında iken ölüm meleği kendisine yaşlı bir kişi kılığında gelir.283 Kabe’yi oğlu Hz. e. g. doğdu. . Eldaa adlı oğulları oldu. Bunların hepsi Ketura’nın soyundandı. g. bir rivayete göre yaşı yüz yirmi yedi iken Şam’da vefat etti. İbrahim. Sare’nin vefatından sonra altmış yıl daha yaşadı ve Ken’anilerden Yaktun kızı Katura ile evlendi ve bu hanımından altı oğlu oldu. .1. s. s. Dedan. e.284 Hz. s. . 226. Efer. e. Tekvin. c. c. yüz otuz yaşında idi. a.285 Başka bir rivayete göre ise vefat ettiğinde yüz yirmi yedi yaşında değil. s. Tanrı İbrahim’in ölümünden sonra İshak’ı kutsadı. g. g. Azrail’in bu şekilde gelmesinin sebebi. g. . Midyan. g. s. doğuya gönderdi. Yişbak.290 283 284 KÖKSAL. 206 İBN ESİR. Sohar oğlu Efron’un tarlasında Mamre’ye yakın Makpela mağarasına gömdüler. adlı çocukları oldu.286 Sare. İBN ESİR. e. 25/1–11 288 TABERİ. İbrahim. İBN KUTEYBE. iyice yaşlanmış olarak son soluğunu verdi. . Ömrü bu kadardı. Midyan’ın Efa.1. kendisi ölümü istediği vakit ruhunun alınmasını istemesidir. 16 290 TABERİ. Yokşan’dan da Şeva.1. Medan. s. . İsmail onu Hititli. e. Cariyelerinin oğullarına da armağanlar verdi. a. Letuşlular. . Ölüp atalarına kavuştu. 226 287 KUTSAL KİTAP. İbrahim eşi Sare ve oğlu İshak ile birlikte hac görevini yerine getirdikten sonra tekrar Şam’a döndüler ve hayatlarını burada sürdürmeye devam ettiler. c. Avida. Leumlular.1. a. . Kendisi sağken bu çocukları oğlu İshak’tan uzaklaştırıp.Dedan soyundan Aşurlular. 16 286 TABERİ. Sare’nin ölümünden sonra Hz. Katuradan dört. a. a. c.c. s.1. Hanok. a.289 Hz. g. Hz. g. İbrahim bir kadınla daha evlendi. e. İsmail ile birlikte inşa eden Hz. İbrahim’in eşi Sare’nin vefatından sonra yaşadığı olaylar Kitab-ı Mukaddes’te şöyle anlatılmaktadır. İbrahim sahip olduğu her şeyi İshak’a bıraktı. g. 232–233. e. 115 285 İBN KUTEYBE. İbrahim’in daha önce Rabbinden. a. g. e.287 Kitab-ı Mukaddes’te bu şekilde anlatılan olay İslam Tarihi kaynaklarında ise şöyle anlatılmaktadır.c. Kotura ve Haccun isimlerinde iki kadınla evlendi. 115 .1.60 eşi Sare ve küçük oğlu İshak da Şam’dan Mekke’ye gelip Hac farizasını yerine getirmişlerdir. e. a. Hz. Böylece İbrahim’le karısı Sara oraya gömüldüler. Kadının adı Ketura idi. a. . İbrahim ile birlikte yaşamını sürdüren Sare Hanım. Yokşan. Şuah.288 Başka bir rivayete göre ise. 254 289 İBN SAD. s.1. e. a.

116 İBN SAD. ihtiyarlığım yüzünden böyle yapıyorum deyince Hz. s. . İBN KESİR. 252 . s. e. İbrahim adama yaşını sorar. İhtiyarın bu halini gören Hz.291 Bazı rivayetlere göre ise Hz. a. Bu sözleri duyan Hz. gelen yaşlı misafirine yemesi için bir şeyler ikram eder. a. İbrahim bunun sebebini sordu. s. c. .1.61 Hz. g. 48. s. g. kendi yaşını Hz. 232. c. . c. e. 253 293 TABERİ.1. bunun üzerine yaşlı kılığındaki Azrail’de Allah benim ömrümü uzattı ben de işte bu hal geldim diyerek. Hz. g. s. İbrahim demek ki iki yıl sonra bende böyle olacağım diye düşündü ve Allah’a dua ederek “Ya rabbi! Benim ömrümü al da ben bu hale düşmeyeyim” dedi. İbrahim öldükten sonra oğulları Hz. s. . İBN ESİR. a. İbrahim’den iki yaş daha fazla söyledi. a. a. İsmail ve İshak tarafından eşi Sâre’nin defnedildiği yere eşinin mezarının yanına defnedildi. İbrahim’in bu duasından sonra yaşlı kılığındaki Azrail onun ruhunu kabzetti. g. e. e. Böylelikle Hz. c. . Yaşlı adam da.293 291 292 TABERİ. İbrahim.292 Hz. e. g. e. a. İbrahim vefat ettiğinde yüz yetmiş beş yaşında idi. s. a. e. g. İbrahim iki yüz yaşında iken kendi rızası ile vefat etti. . yaşlı ellerinin titremesinden ötürü güçlükle aldığı lokmayı ağzına götürmeye çalıştı fakat lokmayı bir türlü ağzına götüremedi.1. İBN KUTEYBE. İBN KESİR. g. 233. 16.1. . c.1.

Türk Minyatür Sanatı (Başlangıcından Osmanlılara Kadar). Bu çalışmada Hz. Edebi konulu yazmalar ve Dini konulu yazmalar olarak gruplandırdık. BÖLÜM HZ. “OsmanlıSafevi İlişkileri Çerçevesinde Topkapı Sarayı Müzesi Resimli El Yazmalarına Bakış” Aslanapa Armağanı. tasvirli Camiû’t-Tevarih’den dört nüsha ulaşmıştır. 49–50 . 1995. Atatürk Kültür Merkezi Yay. Bazen 294 GÜNER İNAL.294 Çizginin hâkim olup rengin ikinci planda kaldığı tasvirlerin bulunduğu Camiû’t-Tevarih’in Edinburg Üniversite kitaplığındaki nüshası (730/1303) eski peygamberler hakkında bir bölümle başlar. 65–67. TSM. 1653 Ünlü İlhanlı Veziri Reşideddin yönetiminde yazılan. 1. Peygamberin hayatı. İbrahim ve Hz. İBRAHİM VE İSMAİL RESİMLERİNİN BULUNDUĞU YAZMALAR Hz. Hz. s. Eski İran kralları. İsmail’le ilgili resimler. İsmail ile ilgili resimlerin bulunduğu yazmaları konularına göre sınıflandırmaya çalıştık. Türk sülalelerinin tarihi ve Selçuklu tarihine ait bazı bölümler içerir. İstanbul 1996. Zübdet-üt Tevarih gibi eserlerde yer almaktadır.62 II. ZEREN TANINDI.1 Câmiü’t-Tevârih. Bu dört nüshadan ikisi Arapça olup İngiltere’de (Londra Khalili Koleksiyonu) diğer ikisi de Farsça yazılmış olup İstanbul’da Topkapı sarayı Müzesi’nde (Hazine 1653 ve 1654) muhafaza edilmektedir. H. Günümüze Camiû’tTevarih yazarlarıyla çağdaş. İbrahim ve Hz. Ankara. Bağlam Yay. Bu sebeple yazmaları Tarih konulu yazmalar. Hükümdar Gazan Han’ın 1298’den sonra Tebriz yakınında kurduğu Rab-ı Reşidi adlı mahallede meydana getirilen eser. Bu nüshalar ikinci cildi olan dünya tarihine aittir. FİLİZ ÇAĞMAN. Tarih Konulu Yazmalar 1. Hadîkatü’s Süedâ. s. Falname. başlangıçta Moğol tarihi olarak düşünülmüş fakat sonradan buna dünya tarihi ile bir de coğrafya kitabı ilave edilmiştir. çeşitli eserlerde bulunmaktadır. Bu resimlerin birçoğu Kısâs-ı Enbiyâ. . .

Leiden.23–24 . . Lokman’ın sade bir dille yazılmış olan bu eseri cennet ve cehennemin tasviri ile başlar. Külliyât-I Tarih. 1992. Eserin hem dini hem de tarihi bir yönü vardır. İNAL. Hz. s. Genellikle ilk peygamberleri ve erken Müslüman devrini içine alan bu tarihin resimlerinde büyük bir itina ve ince bir kalite dikkat çeker.282 Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde B. 119. esere Silsilename karakteri de 295 296 OKTAY ASLANAPA. Murat dönemine kadar Osmanlı tarihini içine alır.3. Türk Minyatür Sanatı.Brill. 365–366.63 de peygamberlerin hayatından bazı maceraları anlatır. İslam tarihini ve III. s. 1999. İbrahim ve Hz. 103–115.J.2. TSM. Peygamberin taht. B. a. Özellikle geniş ölçüde kullanılan altın yaldızlarıyla dikkat çeken eser. Köln. 1425–1426 yıllarında Herat’ta yazılmış genel bir tarih kitabıdır. Murat döneminde (1574–1595) Şehname yazarı Seyyid Lokman Aşuri tarafından yazılan Zübdetü’t Tevarih tarihlerin özü anlamına gelmektedir. s. E. İsmail’i kurban etmesi 1. İNAL “Miniatures In Historical Manuscripts From The Time Of Shahrukh In The Topkapı Palace Museum”. Türk Minyatür Sanatı. AKAR. s. Eserde Hz. 22. Timurid Art and Culture. İbrahim’in oğlunu kurban edişiyle ilgili bir resim bulunmaktadır.1. Türk Sanatı. İbrahim’in Hz. Basılmamış Doktora Tezi. g. s. t. İstanbul. Zübdetü’t-Tevârih Yazmaları Sultan III. c. İsmail’le ilgili 1 tane resim bulunmaktadır ve bu resmin yaprak numarası ve konusu şöyledir:296 35b Hz. GÜNSEL RENDA. Eserde Hz.295 Eserin Topkapı Sarayında (Hazine 1653) bulunan nüshasının 35b yaprağında Hz. Ankara. Eser 1583–1586 yılları arasında hazırlanmıştır ve üç nüshası bulunmaktadır. kaliteli resimleriyle ön plana çıkmaktadır. 70–74 İNAL.282 numara ile kayıtlı olan Hafız-ı Ebru’nun Külliyat’ı. 1. İkinci ciltte ( TSM H. Âdem ile Havva ve birçok Eski Ahit peygamberleri ile ilgili hikâyeleri. s. Üç Zübdetü’t Tevarih Yazmasının İncelenmesi. Remzi Kitabevi. New York. İsminden de anlaşılacağı üzere eser genel bir dünya tarihi kitabıdır. gökler ve dünyanın tasvirinden sonra. Bedir ve Uhud savaşı sahneleri de yer alır. Âdem ve Havva’dan eserin bittiği tarihteki son Osmanlı sultanına kadar adı geçen bütün dini ve tarihi kişilerin şecerelerinin verilmiş olması. İran tarihini. 1653 ) Hz. 1969.

t. Könemann. 17 METİN AND. .301 Bu nüshada da Hz. Dublin. A Cataloğue of the Turkish Manuscripts and Miniatures. t. g.1583 olup nüsha 254 yaprak 19 satırdan oluşmaktadır. İstanbul. . s. a. a. Bu resim iki kısımdan oluşmaktadır ve yaprak numarası ile konusu şöyledir:300 26b Hz. . 123.5 cm lik kısmını kaplamaktadır. c.5x48. . 99 yapraktan oluşan bu nüshada 40 tasvir bulunmaktadır. 991/M. 26b Hz. s. s. İsmail’le ilgili tek resim bulunmaktadır. 25 302 V. İsmail’le ilgili tek resim bulunmaktadır. Islam Art and Architecture. İbrahim’in ateşe atılması (Üst Kısım).19 299 RENDA. Zübdetü’t Tevarih’in Türk İslam Eserleri müzesindeki nüshasında 45 tane tasvir bulunduğunu belirtmektedir. g. a.8x62.1. AKAR.297 Eserin 3 tane nüshası vardır ve bu nüshalar farklı müze ve kütüphanelerde yer almaktadır. s. IV eme Congres international d’Art turc. a. H. Eserdeki metin ve resimler ise sayfanın 29. .5x25 cm dir. Türk İslam Eserleri Müzesi ve Topkapı nüshalarından daha küçük boyda olan bu nüshanın sayfaları 39. s. Nüshada 45 tasvir bulunmaktadır. s. 1973 numara ile kayıtlıdır.1. Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası. And. RENDA.1. . a. İbrahim ve Hz.3 cm boyutunda olan bu eserin iç sayfaları 41. s. The Chester Beatty Library. 10–15 September.5 cm lik kısmını kaplamaktadır.991/M. 24. t. t. 2000. Eserin üç nüshasından biri Türk İslam Eserleri Müzesinde T. 183–185 300 RENDA. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde H. İbrahim ve Hz. .64 kazandırmıştır. 1321 numara ile kayıtlıdır ve Yıldız Kütüphanesi cildi ile muhafaza edilmektedir. Cildi ile birlikte 40. c. France. GÜNSEL RENDA. t. Akbank Yay. 14 301 RENDA.1583 tarihli nüshanın kapağı 41. MARKUS HATTSTEİN ve PETER DELİUS. . Bu resim iki kısımdan oluşmaktadır ve yaprak numarası ile konusu şöyledir:302 68b Hz. 21–25. 68b Hz. 1971.5x32.991/M. MİNORSKY. t. g. Eserin bir diğer nüshası ise Dublin Chester Beatty Kitaplığında 414 numara ile kayıtlı bulunmaktadır. a. İç sayfalardaki resimler eserin Türk İslam Eserleri nüshasından farklı olarak sayfanın 27.0x61 cm dir. İç sayfalardaki resimler ise sayfanın 56. 1998.1583 tarihli nüsha 116 yapraktan 297 298 RENDA.5x64. Metinde geçen son tarih H. 37–41.5x41 cm boyutundadır. 30–36. 130 . g. t.299 Nüshada Hz. İbrahim’in oğlu Hz. g.7x18. s. s. İbrahim’in oğlunu kurban edişi (Üst Kısım). s. “New Light on the Painters of <Zübdet Al-Tawarikh> in the museum of Turkish and Islamic Arts in İstanbul”. g. c.298 H. AKAR.5 cm lik kısmını kaplamaktadır. 1958. a. İbrahim’in ateşe atılması (Alt Kısım). g. s.7 cm boyutunda iken iç sayfaları 64. İsmail’i kurban edişi (Alt Kısım) Eserin üçüncü nüshası.

İsmail’le ilgilidir. Damat İbrahim Paşa kitaplığı 906 numaraya kayıtlı. Eserde 15 resim vardır. 27 307 SEYHAN. . Cedveller mavi. Üçüncü cildin istinsah tarihi ise Rebiul-evvel 934/1527’dir. 137 305 AND. 16 yüzyılın ilk yarısı Safevi devri Şiraz minyatür okulu üslubundadır. İbrahim’in 303 RENDA. s. g.65 oluşmaktadır. Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası. . AKAR. RENDA. g.1. Birinci cildin istinsah tarihi 933/1526–27. . t. s. Costa Mesa. s. s. söz başları ise kırmızı mürekkeple yazılmıştır. 306 RENDA. t. g. İstanbul. 576b’deki serlevhalar altın yaldızla tezhipli. “Topkapı Sarayı Müzesindeki H. İbrahim ve Hz. Nüshada 40 tasvir yer alır. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları ise şöyledir:307 37b Hz. 25. nem almış ve cetvellerden kırılmıştır. 274b-575a’da ikinci cildi. 100–105.929/M. S.5.1523’e kadar olan tarihi olayları ele alan umumi bir tarih kitabıdır. Eserin resimleri. altın yaldız. s. 274b.306 355x240 cm (255x155 mm) ölçülerindeki eser 763 yaprak 25 satırdan meydana gelmektedir. ikinci ciltte istinsah tarihi yoktur. 4b. g. kurt yenikli. kırmızı.1. a. Âdem peygamber zamanından başlayıp H. 2. 4b-273b’de eserin birinci cildi. c. a. t. Sanat Tarihi Yıllığı. İbrahim ve Hz. AKAR. a. İsmail’i kurban edişi (Alt Kısım). Kâğıt aharlı orta kalın. nesirle yazılmıştır. g. a. 576b-763b’de ise üçüncü cildi yer almaktadır. İbrahim’in ateşe atılması (Üst Kısım). .1321 No’lu Silsilename’nin Minyatürleri”. Bordo mıklepli deri cilt. g. 7 bölümden oluşan eserin birinci bölümünde Peygamber kıssaları ikinci bölümünde ise Hz. samani renkte. s. 1973. . t. a.303 Bu 40 tasvirden bir tanesi Hz. a. Müstensihi Celale’d-din bin Tahir Deylemi Çehremidir. RACHEL MİLSTEİN. 443–445 304 RENDA. Muhammed’in hayatı anlatılmaktadır. s. Edebi Konulu Yazmalar 2. Miniature Painting in Ottoman Baghdad. s. 378–379 . 4a’da Damat İbrahim Paşa’nın vakıf mührü vardır. s. 123. Bu resim iki kısımdan oluşmaktadır ve yaprak numarası ile konusu şöyledir:304 29b Hz. Mazda Publishers. Şiraz üslubunda hazırlanmış olan Farsça yazmada dini konulu tasvirler yer alır. 25. 29b Hz. İbrahim’in oğlu Hz. 46–47.305 Süleymaniye Kütüphanesi. 1990. yeşil renkte. t. Ravzatü’s-Safa Yazmaları Meşhur İran tarihçilerinden Mirhand’ın (1433–1498) yazmış olduğu Ravzatü’s Safa fi Sırât el-Enbiya ve’l Mülûk ve’l Hulefa adlı eser. Eserde Hz. . t. İsmail’le ilgili 2 adet resim bulunmaktadır.

70a Hz. a. 220x136 mm.2.5x15. e.Cilt) İsrail müzesinde tek yaprak halinde 3 tane resim bulunmaktadır. boyutlarındaki eser 15’er satırlık nestalik hatla yazılmış 105 yapraktan oluşmaktadır ve Farsçadır. bir öğüt işlenmiş ve bu öğüdü açıklamak üzere öykü anlatılmıştır. . . Nüshada Tebriz nakkaşhanelerinde uygulanan üslubu benimsemiş bir nakkaşın yaptığı 5 resim bulunmaktadır. 1996. ABDÜLKADİR KARAHAN. İbrahim’le ilgilidir. 240–246 . Konya Mevlana Müzesi Resimli El Yazmaları. Cilt). 2003. İslam Ansiklopedisi. Bu resimlerden bir tanesi Hz. İbrahim’in. Fuzuli(d.885/1480. 963/1556)311 tarafından hazırlanan bu maktel Kerbela olayı hakkında. DİA Yay.ö. “Fuzuli”. 62 311 Fuzuli hakkında ayrıntılı bilgi için Bkz. g. s. Hadîkat-üs Süedâ Yazmaları Hadîkatü’s-Süedâ ermişlerin bahçesi anlamındadır. 13. s. 60. Bu resimlerden 539. Câmi tarafından Timurî Sultanı Hüseyin Baykara’ya (1470–1506) ithaf edilen eser öğretici bir mesnevidir ve her biri kendi içinde 3’e bölünmüş 40 bölümden oluşur. Miniature Painting in Ottoman Baghdad. s. s.69 numaralı resim 24. Subhatü’l Ebrar Yazmaları Nureddin Abdurrahman Câmi (1414–1492) tarafından yazılan eser dindarların tespihi anlamına gelmektedir. Şam’da Beni İsrail’i toplayıp konuşması (2. Eserin çok sayıda resimli nüshası bulunmaktadır. nesir halinde yazılmış bir eserdir. 60 310 BAĞCI. Ancak gerek dil ve üslup bakımından. 2.944/M. c. İbrahim’in tanrısına karşı savaşmak için göğe çıkışı. 2.3. İstanbul. Fuzuli’nin de eserin başında söylediği gibi.1537 tarihlidir. Bu resmin yaprak numarası ve konusu şöyledir:310 49b İbrahim peygamber ve ateşperest rahip. Ana konusu Tanrıyla birleşmek üzere ruhun gelişmesi ve Câmi’nin üyesi olduğu Nakşibendi tarikatının inançlarını yansıtmak olan mesnevinin her bölümünde. Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği Yay. Konya.66 ateşe atılması (1. 109 SERPİL BAĞCI.5 cm ölçülerindedir ve resmin konusu ve yaprak numarası şöyledir:308 13a Kral Nemrut’un. gerek bir takım 308 309 MİLSTEİN. eserin Hüseyin Baykara döneminde Herat’ta İranlı edebiyatçı Molla Hüseyin Vaiz Kâşifi’nin Ravzatü’ş Şüheda (Şehitler Bahçesi) adlı eseri örnek alınarak hazırlanıldığı düşünülmektedir. Hz. .309 Eserin Konya Mevlana Müzesinde 123 numaraya kayıtlı nüshası H.

Bu kitap. Nüshada 4 resim bulunmaktadır ve bu resimlerden 1 tanesi Hz. s. 102. s. İsmail’in kurban edilmesi.2 cm’lik kısmına yerleşmiş bulunan 7 tane tasvir bulunmaktadır. 11 . g. H. a.1002 /M. Eserin İstanbul Süleymaniye Kütüphanesinde bulunan ve H. g. Nüshanın 16x7. a. s. ölçülerinde 262 yapraktan oluşmaktadır. 114–115 316 ÇAĞMAN. AND. 93 numaraya kayıtlıdır. Nüshada 15 tane tasvir bulunmaktadır ve bu 312 FİLİZ ÇAĞMAN. İbrahim’le ilgilidir. 15–20 Ekim 1973. İslâm dünyasının mukaddes şehitlerini de konu edinen eserin resimleri Bağdat Eyalet üslubundadır. s.314 Eser’in içerisinde Hz. . s. Miniature Painting in Ottoman Baghdad. S. Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası. Türkiye’miz Kültür ve Sanat Dergisi. a. çeşitli tarikat mensupları arasında ve özellikle Şii çevrelerde ilgi görmüştür.1585 tarihli Türkçe eserin cildi deri. 652–653 313 MİLSTEİN.315 16b Hz. İbrahim’in oğlunu kurban etmesi konusundadır. m. Bu resmin sayfa numarası ise şöyledir. m. 1990. g.313 Arapça ve Farsça terkiplerin bulunduğu.5 cm ölçülerindedir.67 değişikliklerle Fuzuli tarafından hazırlanan bu eser özgün bir makteldir. miklepli. Haziran. 281 yapraktan oluşan nüsha 27x16. 652–654 314 SEYHAN. 371. resimlenirken dönemin doğa ve mimari beğenisi. özellikle Bektaşiler tarafından çok okunan Hadîkatü’s-Süedâ’nın günümüze ulaşan ve birçoğu tarihsiz 11 nüshası bulunmaktadır. Bu eser. s. sertaplı ve şemselidir. e. 371. 461–462 315 BAĞCI. İsmail’le ilgili tasvirlerin bulunduğu nüshaları şunlardır: Hadîkat-üs Süedâ’nın Konya Mevlana müzesinde bulunan nüshası. e. METİN AND. kutsal insan tasviri anlayışı resme katılmıştır. Eserin tarihi belli olmayan bir nüshası ise Londra British Museum’da Or. 61. İbrahim ateşe atılması. s. İstanbul. 652. s.1596 tarihinde kopya edilen bir başka nüshası 24x14 cm. ÇAĞMAN. s. .316 Nüshada bulunan 7 tasvirden 1 tanesi Hz. Bu resmin yaprak numarası ve konusu şöyledir:31718a Hz.12009 numarada bulunmaktadır. t. I. İbrahim ve Hz. “XVI. .954/M. a.312 Farklı tarikat çevrelerince ilgi duyulan. Miniature Painting in Ottoman Baghdad. s. ATASOY. a. . g. . Milletlerarası Türkoloji Kongresi. “Maktel ve Minyatürlü Maktel Yazmaları”. Nüshanın başı ve sonu eksiktir. 59 317 MİLSTEİN. arada manzum parçalar da bulunan Fuzuli’nin bu eseri. g.175x296 boyutlarında olan eser 21’er satırlık 296 yapraktan oluşmaktadır. yüzyıl Sonlarında Mevlevi Dergâhlarında Gelişen Bir Minyatür Ekolü”. Bağdat eyalet üslubuyla resimlendirilmiş yazma eserler arasında peygamber öykülerini ele alan eserlerdendir.

371–372 . İbrahim’in oğlu Hz.3x14 cm ölçülerindedir ve 290 yapraktan oluşmaktadır. s. s.68 15 tasvirden 2 tanesi Hz. s. Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası. 29 320 ÇAĞMAN. Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası. 103. m. s. a. İbrahim ateşte. 19b Hz. 19b Hz. İsmail’i kurban etmesi. s. s. s. 653. 653. AND. s. s. 101. g. 371–372 322 MİLSTEİN. İsmail’i kurban edişi. London. İsmail’le ilgilidir. . İsmail’le ilgilidir. Miniature Painting in Ottoman Baghdad. 371–372 321 MİLSTEİN. 371–372 319 OWENS. İbrahim’in oğlu Hz. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları şöyledir:318 15b Hz. İbrahim ve Hz. İbrahim ve Hz. 27x16 cm ölçülerinde 282 yapraktan oluşan nüshada 11 tane tasvir bulunmaktadır. AND. Turkish Miniatures. s. g. İsmail’le ilgilidir.7301 numarada bulunmaktadır. 102 323 MİLSTEİN. Eserin tarihi belli olmayan bir başka nüshası ise Londra British Library’de Or. s. 1963. 27x16. 653. 29. g. İbrahim ve Hz. Bu resmin yaprak numarası ve konusu şöyledir:322 19b Hz. a.143 numaraya kayıtlıdır. m.321 Nüshada bulunan 11 tasvirden 1 tanesi Hz.319 266 yapraktan oluşan nüsha 24x16 cm ölçülerindedir ve nüshada 11 tane tasvir bulunmaktadır. Miniature Painting in Ottoman Baghdad. a. a. İbrahim’in Hz. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları şöyledir:32015b Hz. Eserin 1011 Cemaziyülahir/1602 Kasım tarihli nüshası New York Brooklyn müzesinde 70. .g. Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası. a. İbrahim ve Hz. m. MİLSTEİN. . Eserin tarihi tam olarak bilinememekle beraber bu nüshanın eserin en erken tarihli iki nüshasından biri olduğu bilinmektedir. Nüshada bulunan 11 tasvirden 2 tanesi Hz. s. 102. g. Nüshada 13 tane tasvir bulunmaktadır. Miniature Painting in Ottoman Baghdad. İsmail’le ilgilidir. 653. s. İsmail’i kurban etmesi.324 Nüshadaki 13 tasvirden 2 tanesi Hz. . ÇAĞMAN. g. Bağdad’da hattat Hüseyin el Kaşani tarafından kaleme alınan nüsha 24. 371–372 324 AND. Bu resmin yaprak numarası ve konusu şöyledir:323 20a Hz. İbrahim’in Hz. e. . AND. İsmail’le ilgilidir. Miniature Painting in Ottoman Baghdad. Tarihi bilinmeyen bir başka nüsha ise Paris Bibliothéque Nationale’da 1088 numarada yer almaktadır. AND. ÇAĞMAN. ÇAĞMAN. İsmail’i kurban edişi. s. Published by The Trustees of the British Museum. Eserin İstanbul Türk İslam Eserleri müzesinde 1967 numarada bulunan nüshasının da tarihi bilinmemektedir. s. Bu tasvirlerin yaprak numaraları ve 318 MEREDİTH OWENS. Nüshada 9 tane tasvir bulunmaktadır ve bu tasvirlerden 1 tanesi Hz. e. İbrahim ateşte.5 cm ölçülerindeki eser 275 yapraktan oluşmaktadır. İbrahim ve Hz. a. m. . Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası.

İsmail’i kurban etmesi. Nüshada 30 tasvir 325 326 MİLSTEİN. İsmail’le ilgili 1 resim bulunmaktadır ve bu resmin yaprak numarası ve konusu şöyledir:326 18b Hz. 3. İsmail’le ilgili tek resim vardır. California. . Kısâs-ı Enbiyâ Yazmaları Kısâs-ı Enbiyâ.982/M.8x19. s. SCHMİTZ. Mazda Publishers. Diyanet Vakfı Yay.5x7 cm’lik kısmını oluşturmaktadır. s. Dini Konulu Yazmalar 3.1574–75 tarihli eser 228 yaprak 21 satırdan oluşmaktadır. Eserde Hz. Stories of the Prophets. K.X 892. İbrahim ve Hz.327 XVI. 369 327 M. 205 yaprak 17 satırdan oluşan 33. Ankara.7 cm boyutlarındadır. 495 328 RENDA. XI. MİLSTEİN. resmin konusu Hz. İbrahim’in ateşe atılmasıdır. .6x14. s. Bu nüshanın hattatı Malik b. Nüshada Hz. AND. 20b Hz.5 cm ölçülerindedir.1574– 75’dir. 100. 1999.5x22 cm ölçülerindeki eserin istinsah tarihi H. a. Muhammed’dir. SÜREYYA ŞAHİN.69 konuları şöyledir:32517a Hz. RÜHRDANZ VE B. İbrahim ve Hz. Kısâs-ı Enbiyâ’nın bu nüshası 31. Kısâs-ı Enbiyâ’nın bu nüshasında 30 tasvir bulunmaktadır ve bu tasvirler 22. Nüsha 22. Miniature Painting in Ottoman Baghdad. yüzyıl sonu) aittir. Smith koleksiyonu.8 Q1/Q numaraya kayıtlı Kısâs-ı Enbiyâ nüshasının metni ise Cüveyni tarafından yazılmıştır. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.329 New York. Colombia University. yüzyılda İran’da hazırlanan eserin farklı kütüphane ve müzelerde resimli birçok nüshası bulunmaktadır. s.1. H. “Kısas-ı Enbiya”. 25 329 RACHEL. İbrahim’in Hz.25.3x13.1227 numaraya kayıtlı Kısâs-ı Enbiyâ nüshasının metni Nişaburi’ye (ö. İbrahim ateşe atılması.328 İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde H. bu nüshanın da tarihi bilinmemektedir. Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası. t.982/M. Miniature Painting in Ottoman Baghdad. Nüshada 8 tasvir bulunmaktadır ve bu tasvirler eserin 14. s. Bu resim eserin 33a yaprağında bulunmakta olup.5 cm ölçülerinde 310 yapraktan oluşmaktadır. 103 MİLSTEİN. adından da anlaşıldığı üzere peygamberlerin hayat hikayelerini ve tebliğ faaliyetlerini anlatan eserlerin genel adıdır. Eserin Paris’te Soustiel Özel Koleksiyonunda bulunan bir başka nüshası daha vardır ki. . İbrahim ateşe atılması. Ms. 213 . g. 2002 c. s. Değerli Kitaplar ve resimler Kütüphanesi.

RÜHRDANZ VE B. İbrahim’in ateşe atılması. K.5x10. Eser 246 yaprak 15 satırdan oluşmaktadır.984/M. ölçülerindeki eser 171 yapraktan oluşmaktadır. İbrahim ve Hz. Nüshada Hz. İbrahim’in oğlunu kurban edişi. K. 35. İbrahim ve Hz. İbrahim’in ateşe atılması. Stories of the Prophets. H. Eserde Hz.5x17. RÜHRDANZ VE B.5x23 cm.5 cm ölçülerindeki eserde 22 tasvir bulunmaktadır ve bu tasvirler 16. 209 yaprak 17 satırdan oluşmaktadır. MİLSTEİN. Stories of the Prophets. 204 332 RACHEL.2x24 cm ölçülerindeki nüshada 18 tasvir bulunmaktadır ve bu tasvirler yaklaşık olarak 22. e. s. İbrahim ve Hz. ölçülerindeki eser. Metni Cüveyni’ye ait olan nüshanın hattatı bilinmemektedir. Eserin Paris Bibliotheque Nationale’da 54 numaraya kayıtlı nüshasının metni Nişaburi tarafından yazılmıştır. 35. Nüsha H.3x13 cm boyutlarındadır.3 numaraya kayıtlı Kısâs-ı Enbiyâ nüshasının metni Nişaburi’ye aittir. MİLSTEİN. SCHMİTZ.1577 tarihli bir diğer nüshası ise Berlin Staatsbibliothek Kütüphanesi Diez A fol.5 cm boyutlarındadır.1 numarada bulunmaktadır.4x13 cm boyutlarındadır. Nüshada 18 tasvir bulunmaktadır. 185–186 . Stories of the Prophets. HANNA SOHRWEİDE. Bu resmin yaprak numarası ve konusu şöyledir:331 47b Hz. Eserin H. Hz. İbrahim’in oğlunu kurban edişi. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları şöyledir:330 28a Hz.1581 tarihli nüshanın hattatı Muhib Ali Reşidî’dir. 42a Hz. İsmail’le ilgili 1 tane resim bulunmaktadır.1576 tarihli nüshası Sofia Cyril and Methodius Nationale kütüphanesinde Op 130 numaraya kayıtlıdır. MİLSTEİN.983/M. SCHMİTZ.70 bulunmaktadır ve bu tasvirler 23. İsmail’le ilgili 3 tane resim bulunmaktadır. 330 331 RACHEL. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları şöyledir:333 32b Hz. 29b Hz. g. . Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları ise şöyledir:332 23b. BARBARA FLEMMİNG. 37x24 cm. 31b Kral Nemrut’un gökyüzüne yükselişi. Eserin H. s. MİLSTEİN.984/M. s. İbrahim ve Hz. Stories of the Prophets. 36a Hz.1577 tarihlidir ve 209 yapraktan oluşmaktadır. İbrahim’in Mekke’de Kâbe’yi inşa edişi. PAUL LUFT. Eserde Hz. RÜHRDANZ VE B. Kısas-ı Enbiyanın metni Nişaburi’ye ait olan başka bir nüshası New York Public Library Spencer koleksiyonunda Ms. İbrahim’in oğlunu kurban edişi. Hz. İsmail’le ilgili 3 tane resim bulunmaktadır. 198 333 IVAN STCHOUKİNE. 187 RACHEL. RÜHRDANZ VE B. SCHMİTZ. s. s. a.989/M. 29. İbrahim’in ateşe atılması. SCHMİTZ. K. 68. RACHEL. İsmail’le ilgili 3 resim bulunmaktadır. İbrahim’in ateşe atılması. 46a Hz. K.

36a Yakup ve İbrahim peygamber336. Bu resimlerin yaprak numarası ve konusu ise şöyledir. Süleymaniye Kütüphanesindeki Minyatürlü Yazma Eserlerin Kataloğu. 36x24 cm ölçülerindeki eser 203 yaprak 17 satırdan oluşmaktadır. Seyhan’a göre. Bu resimlerin konusu ve yaprak numarası şöyledir. 193 337 RACHEL. Nüshanın metni Nişaburi’ye aittir. RÜHRDANZ VE B. İbrahim’in Hz. 249 numaraya kayıtlıdır.71 Nüshada 16 tane tasvir bulunmaktadır ve bu tasvirler 23x13 cm boyutlarındadır. İbrahim’le ilgili tek resim bulunmaktadır. s. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. Eserin istinsah tarihi bilinmemektedir. 209 . MİLSTEİN. MİLSTEİN. 357–358. Eserde 21 tasvir bulunmaktadır. Nüshanın 29a yaprağında bulunan bu resmin konusu Hz. Stories of Prophets. Nüsha Nişaburi tarafından yazılmıştır. İbrahim’le ilgili iki resim vardır. Eserdeki resimler yaklaşık olarak 20x24. 201 NEZİHE SEYHAN. s. 1991. Bu nüshada Hz. 28 tasvir bulunan eserdeki resimler yaklaşık olarak 20x13.3 cm ölçülerindeki eser 194 yaprak 17 satırdan oluşmaktadır. MİLSTEİN. RACHEL. Nüshada Hz. Bu resmin yaprak numarası ve konusu ise şöyledir:334 32b Hz. Stories of the Prophets. s. 35. Eserdeki resimler yaklaşık olarak 22x13 cm boyutlarındadır. 23b Hz. 35a Hz.3 cm boyutlarındadır. İstanbul. MİLSTEİN. 1430 numarada bulunmaktadır.H. K.5 cm boyutlarındadır. a. İbrahim Ateşte.33828a Hz. İbrahim’in oğlunu kurban edişi. . RÜHRDANZ VE B. g. SCHMİTZ. RÜHRDANZ VE B. K. s. İsmail’le ilgili 2 resim bulunmaktadır. t. SCHMİTZ. 357–358 336 SEYHAN. RÜHRDANZ VE B. 173 yaprak 21 satırdan meydana gelmektedir. Stories of the Prophets. İsmail’i Kurban Edişi. s. s. K. 205 338 RACHEL. İbrahim’in ateşe atılmasıdır. yüzyıl sonu Safevi Devri Kazvin okulu özellikleri göstermektedir. 36x24 cm ölçülerinde olan eser. Eserde Hz. 28 tasvir mevcuttur. K.5x24. İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Hamidiye 980 numaraya kayıtlı Farsça Talik hatla yazılmış Kısâs-ı Enbiyâ’da. Stories of Prophets. İbrahim’in ateşe atılması. Eserin tarihi bilinmeyen bir nüshası ise İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde B. SCHMİTZ.337 Metni Nişaburi’ye ait olan bir diğer Kısas-ı Enbiya nüshası ise İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde E. İbrahim ve Hz. İbrahim’le ilgili 1 tasvir bulunmaktadır. 334 335 RACHEL. Bu nüshada da Hz.335 Nesirle yazılmış olan eser Âdem peygamberden Osman’ın hilafetine kadar olan kıssaları ihtiva etmektedir. SCHMİTZ. bu eserin resimleri XVI.

36x23. İbrahim ve Hz. K. İsmail’le ilgili 2 resim bulunmaktadır.5275 numaraya kayıtlı nüshasının yazarı diğer nüshalardakinden farklı olarak Dayduzami’ye aittir. Stories of the Prophets.34033b Hz. 91b Kral Nemrut’un gökyüzüne yükselişi. İbrahim’in ateşe atılması ve oğlunu kurban edişi konusunda resim bulunan başka bir nüshası ise İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde H. İbrahim’in oğlunu kurban etmesi.5 cm ölçülerindeki nüsha 16 tasvir içermektedir. 325 yaprak 17 satırdan oluşan 32.3x13 cm boyutlarındadır. Eserin Hz.3x22. İsmail’le ilgili 4 tane resim bulunmaktadır. K.3 cm boyutlarındadır. Eserde Hz. SCHMİTZ. Eserde 39 tasvir bulunmaktadır ve bu tasvirler 19x10. İbrahim ve Hz. İbrahim’in oğlunu kurban edişi tasvirlenmiştir. 211–212 341 RACHEL.1228 numaraya kayıtlıdır ve metni Nişaburi’ye aittir. MİLSTEİN. 236 yaprak 15 satırdan oluşan bu nüsha 36x23. s. Bu nüshada 24 resim bulunmaktadır ve bu resimler 20.72 Eserin bir diğer nüshası İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde H. MİLSTEİN. İbrahim’in Kâbe’yi inşa edişi. Eserdeki resimler 20x12 cm boyutlarındadır. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları ise şöyledir:341 22b Hz. Eserde 29 tasvir vardır ve bu tasvirler 21. Eserde Hz. Stories of the Prophets. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları ise şöyledir. Eserin İstanbul Beyazıt Devlet Kütüphanesi MS. İbrahim’in ateşe atılması. İsmail’le ilgili iki resim bulunmaktadır. İbrahim’in ateşe atılması. Eserde Hz. K. 88b Üç meleğin Hz. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları ise şöyledir:342 75b Hz. 84b Hz. RÜHRDANZ VE B. MİLSTEİN. RÜHRDANZ VE B. İbrahim ve Hz. Stories of the Prophets. İbrahim’in oğlunu kurban edişi. s. MİLSTEİN. 190–191 . 339 340 RACHEL. SCHMİTZ. İbrahim’i ziyaret ederek İshak’ın doğumunu müjdelemeleri. Stories of the Prophets. RÜHRDANZ VE B. s.5x13 cm boyutlarındadır.1225 numaraya kayıtlıdır. 47a Hz. Eserde Hz. İbrahim’in ateşe atılması.1226 numaraya kayıtlı nüshasının da metni Nişaburi’ye aittir. s. Eserin 42b yaprağında bulunan bu resimde Hz.339 Eserin İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde H. İbrahim’le ilgili tek resim bulunmaktadır. SCHMİTZ. Metni Nişaburi’ye ait olan nüsha 259 yaprak 14 satırdan oluşmaktadır.6 cm ölçülerindeki eserin tarihi bilinmemektedir. 214–215 342 RACHEL. 168 yaprak 19 satırdan oluşan 36x23 cm ölçülerindeki eserin tarihi bilinmemektedir. 29a Hz. RÜHRDANZ VE B. K. 210–211 RACHEL.5 cm ölçülerinde olup nüshanın tarihi bilinmemektedir. SCHMİTZ.

Yapraklar 15’er ve 17’şer satırdan oluşmakta olup Nestalik hatla yazılmıştır.5x10. Stories of the Prophets. K. 53b Hz. İbrahim’in oğlunu kurban edişi tasvirlenmiştir. K. Nüshada 55 tasvir bulunmaktadır ve bu tasvirler 20x12 cm boyutlarındadır Nüshada Hz. İsmail’in Kâbe’yi inşa ettikten sonra dua edişleri. s. SCHMİTZ. İbrahim’in ateşe atılması. 343 344 RACHEL. Eser. İbrahim’in Kâbe’yi inşa etmesi. 194 346 RACHEL. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları ise şöyledir:343 37a Hz. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları ise şöyledir:345 42b Hz. s. Tarihi bilinmeyen nüshalardan bir diğeri ise Londra’da Keir koleksiyonunda bulunmaktadır. 190 345 RACHEL.5 cm ölçülerindeki nüshanın tarihi bilinmemektedir. 35. K. 48a Nemrut’un Hz. İbrahim ve Hz. RÜHRDANZ VE B. SCHMİTZ.5x23. Stories of the Prophets.5x13 veya 21x12.56b Hz. SCHMİTZ. Metni Nişaburi’ye ait olan nüsha 314 yapraktan oluşmaktadır. SCHMİTZ. 231 numaraya kayıtlı nüshasının metni Nişaburi’ye aittir.5x21. İsmail’le ilgili 2 tane resim bulunmaktadır. İbrahim’in ateşe atılması. MİLSTEİN. İbrahim’in oğlunu kurban edişi. 285 sayfadan oluşmaktadır.73 Eserin Dublin Chester Beatty Kütüphanesi Ms. İbrahim’in oğlunu kurban edişi. Eser 31.9 cm ölçülerinde olup.275 numarada kayıtlı bulunmaktadır. Tasvirler 19x12 cm boyutlarındadır. MİLSTEİN.5 cm ölçülerindeki nüshada 13 tasvir bulunmaktadır ve bu tasvirler yaklaşık olarak 19. İbrahim’in ateşe atılması. İsmail’le ilgili 3 tane resim bulunmaktadır. 34. RÜHRDANZ VE B. Nüshanın nakkaşı ise Muhammed Zaman’dır. İbrahim ile ilgili 2 tane resim bulunmaktadır. K. Stories of the Prophets. s. Bu tasvirler 20.7 cm ölçülerinde olup eserde 10 tasvir bulunmaktadır. İbrahim ve Hz. Tarihi bilinmeyen bu nüsha 165 yapraktan oluşmaktadır. Nüshada Hz.6 cm boyutlarındadır. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları ise şöyledir:344 33a Hz. 35x23. MİLSTEİN.346 33b Hz. İbrahim’in tanrısı ile savaşmak için göğe yükselişi. RÜHRDANZ VE B.8 cm boyutlarındadır. Harvard üniversitesi sanat müzesinde 1985. Metni Nişaburi’ye ait olan eser 219 sayfa 15 satırdan oluşmaktadır. RÜHRDANZ VE B.7x19. 42b Hz. Metni Nişaburi’ye ait olan bir diğer nüsha ise Londra British Library 18576 numarada bulunmaktadır. MİLSTEİN. İbrahim ve Hz. 197 . Eserin tarihi bilinmeyen başka bir nüshası ise Cambridge. eserde 26 tasvir bulunmaktadır. Tarihi bilinmeyen eser. s. 188–189 RACHEL. Stories of the Prophets. Kısâs-ı Enbiyâ’nın bu nüshasında Hz. Nüshanın 33b yaprağında Hz.

Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde Bulunan İki Falname ve Resimleri. İbrahim ve Hz. 199 RACHEL. Stories of the Prophets. RÜHRDANZ VE B. MİLSTEİN. yüzyıl başlarında görülmeye başlayan resimli Falnameler geleceği bilmek ve onu yönlendirmek. 2002 . İsmail’i kurban edişi. K. Nüshanın metni Nişaburi’ye aittir. Nüshada 20 tane tasvir bulunmaktadır ve bu tasvirler 20.6 cm ölçülerindedir. Nüshada 27 tasvir bulunmaktadır ve bu tasvirler 21.6 cm boyutlarındadır. K. Nüshada Hz. Stories of the Prophets. RÜHRDANZ VE B. SCHMİTZ. Tarihi bilinmeyen nüsha. İbrahim’in ateşe atılması.2. SCHMİTZ. s. İbrahim’in ateşe atılması. yapacağı iş için en uygun zamanı belirleyebilmek.20. s. yüzyıl başlarında hazırlanmış örneklerinde karşılıklı iki sayfanın birisinde tasvir diğerinde ise bu resmin açıklamalı metni yani bu sayfayı açan kişinin falı yer alır.8 cm boyutlarındadır.349 Eserin Milstein tarafından 1574–85 yıllarına Rührdanz tarafından ise 1600 yılına tarihlendirilen nüshası bugün Dresden Sachsische Landesbibliothek’te E. İsmail’le ilgili 2 tane resim bulunmaktadır ve bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları şöyledir:347 26a Hz. Eserin tarihi ve hattatı belli olmayan başka bir nüshası ise Paris Bibliotheque Nationale’da 1313 numaraya kayıtlıdır. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları şöyledir:348 31b Hz.3x13. 40a Hz. Falnamelerin XVI.74 Eserin New York Public Library Spencer koleksiyonunda Ms. MİLSTEİN. İbrahim ve Hz. 177 yapraktan oluşmaktadır ve 34. 192 yaprak 15 satırdan oluşan nüsha 29x19 cm ölçülerindedir. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. İbrahim’in oğlu Hz. 202–203 349 ZUHAL AKAR.5x12. Dresden Falnamesi olarak bilinen eser 50x36 cm 347 348 RACHEL. Ankara.7x22. yüzyıl sonları ve XVII. İbrahim’in oğlunu kurban edişi. Bu eserler büyük olasılıkla 1550’lerde Safevi Şahı Tahmasb (1524–76) için hazırlanmış ve günümüze otuz resimli sayfası ulaşmış olan bir fal kitabından örnek alınarak üretilmişlerdir. 3. Falnâme Yazmaları Osmanlı resim sanatında XVII. İsmail’le ilgili 2 tane resim bulunmaktadır. s. 445 numarada kayıtlı bulunmaktadır. 32b Hz. Nüshada Hz. dileklerin geçerli olup olmayacağını bilme arzusunda olan insanların ihtiyacını karşılamak üzere hazırlanmışlardır.46 numarada bulunan nüshasının metni Nişaburi’ye aittir.

Mazda Publishers. İstanbul. GÜNSEL RENDA. 1976. 1702 ve H. . s. 21b Hz. 1703 numaralı Falname kırmızı deri ciltlidir. “A Sixteenth-Century Turkish Artist Whose Miniatures were attributed to Kalender Paşa”. Belgium. 192–195. s.75 boyutlarında olup metin ve tasvirler vassaleli350 kâğıt üzerine yapılmıştır. t. yazmanın I. RACHEL MİLSTEİN. 68. ZEREN TANINDI.355 H. . Ahmet (1603–1617) dönemi vezirlerinden ve aynı zamanda vassale ustası olan Kalender Paşa tarafından hazırlandığı ve 1703 numaralı Falname’nin giriş sayfasında Sultan I. Costa Mesa. Persica XII. KARIN RUHRDANZ. İsmail’in Kâbeyi inşa etmesi. s. a. 1987. FİLİZ ÇAĞMAN. g. Tuttle Company. Eserin diğer iki nüshası ise Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde H. K. SCHMİTZ. a. İsmail’i kurban etmesi. İbrahim ve Hz.3 x 47. metinler ve resimler vassaleli kâğıtlar üzerine yapılmıştır. . Ankara 1978 351 AKAR. Metinler iri 350 Vassale: Osmanlı kitap sanatında iki ayrı cins kâğıdı belli olmayacak şekilde birbirine yapıştırma sanatı. 209–216 . 2006. Charles E.354 Sevin. s. t. Ahmed’in tuğrasının altında “Kalemu’l fakir Kalender” sıfatı ile anıldığını belirtmektedir. İbrahim’in Hz. gök cisimleri. 10–15 September 1971 E’tudes historiques 3). “Die Miniaturen Des Dresdener ‘Falnameh’ ” . Tokyo/Japan.C. s. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. s. RACHEL. MİLSTEİN. 103. Stories of Prophets. 50 adet resim bulunmaktadır. s.35. 1960. Osmanlı Resim Sanatı.351 Bu resimlerden 2 tanesi Hz. . t.6. 20. g. 7. Metni Farsçadır. 38 354 MAHİR. RÜHRDANZ ve B. SERPİL BAĞCI. Ahmed için vassale ustası Kalender Paşa (ö. a. s. IV éme Congres international D’art Turc Editions de 1’Université de Provence. . 1990. 36 353 EMEL ESİN.209. 9. Ayrıntılı Bilgi için Bkz.5 cm. s. 6 352 AKAR. boyutunda 41sayfadan oluşur. e. g. 1616) tarafından Osmanlı Nakkaşlarının yanı sıra bazı Safevi nakkaşlarının eserlerinden de faydalanılarak derlenmiştir. Doğuş Matbaası. İsmail’le ilgilidir. Eserin tasvirlerinde yer alan manzara ve figür çizimlerinde XVI. . e. Miniature Painting in Ottoman Baghdad.353 Eserde Tevrat ve Kur’anda anlatılan peygamber kıssaları. s. g. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları ise şöyledir:3526b Hz. 69 355 NUREDDİN SEVİN. İbrahim ve Hz. on iki imam ve ulu kişilerle ilgili sahneler bulunur. Sayfa kenarlarının her biri altın yaldızlı bitkisel bezemeye sahiptir. T. yüzyılın ikinci yarısında Safevi resim sanatında gelişme gösteren Isfahan Sanat okulunun üslup özellikleri görülür. cennet cehennem tasavvurları. And. s. Eserin Topkapı Sarayı Müzesi Hamidiye 1703 numaraya kayıtlı nüshası I. a. FERİT DEVELLİOĞLU. “Turkish Miniature Painting”. kıyamet alametleri. (Aix en Provence. a. . g.1703 numara ile kayıtlı falnamelerdir. AKAR.

AKAR. Sururi mahlaslı Muslihiddin Mustafa bin Şaban tarafından Türkçeye çevrilmiştir. a.D. 65. .106. t. a. Kanuni’nin şehzadesi Mustafa’nın (ö. a. 359 RACHEL. 49 x 36 cm. s. g. e. g. Stories of Prophets. t. Cultural Institute.361 Eserin farklı kütüphanelerde nüshaları bulunmaktadır. s. İbrahim ve Hz. İsmail’le ilgili 2 tane resim bulunmaktadır. a. İbrahim’in oğlu Hz.1553) emri ile hazırlanmaya başlanan eser. İbrahim’in oğlu Hz. İbrahim’in ateşe atılması. Acâ’ibül Mahlûkat ve Garâ’ibü’l Mevcudât Zekeriya bin Muhammed bin Mahmud el-Kazvini (1203/1283) tarafından hazırlanan Acâ’ibul Mahlûkat ve Garâ’ibü’l Mevcudât adlı Arapça eser. s. t. bir sonraki yaprağın b yüzünde falda gönderme yapılan kişi veya olayların tasviri yer alır. s.360 Eserde gök cisimleri. RÜHRDANZ VE B. Eskişehir. Metinler ve resimler vassaleli kâğıtlar üzerine yapılmıştır. s. Metinler Farsça yazılmış olup tasvirlerin çevresinde yer alan iki beyitten oluşan Farsça şiirlerin üzerinde Kuran’dan alıntılar da bulunur. No:44. 202 . tam sayfa ölçüsünde 35 tasvir içerir. g. Bu yazmanın 15. Publications of the R. s. şehzadenin ölümü üzerine yarım kalmıştır. İbrahim ve Hz. 41 361 MAHİR. 356 NURHAN ATASOY. Turkish Miniature Painting. K. a. t. İstanbul. bitkiler ve coğrafyayla ilgili bilgiler ve tasvirler yer almaktadır. yaratıklar.C.3. 3. İbrahim’in ateşe atılması.356 Nüshada Hz. 68. Nisan 1998. a. s. boyutunda. FİLİZ ÇAĞMAN. Metni Osmanlıcadır. s. Tam sayfa boyutunda 60 tasvir içerir. hayvanlar. s. 1974. . Eserde karşılıklı sayfaların a yüzünde fal açıklamalı metin. İsmail’i kurban edişi.5 x43 cm boyutlarında olup kırmızı deri ciltlidir. . . AKAR. İsmail’i kurban edişi. İsmail’le ilgili tasvir bulunmaktadır. g. . 41. g. t. 39 357 AKAR.1702 numaraya kayıtlı nüshası ise 56.358 Bu falname nüshasında Hz. MİLSTEİN. “Kitap Resimciliğinin Kaynakları: Dolaşan İmgeler” Anadolu Sanat Dergisi. yüzyılın sonlarında hazırlandığı düşünülmektedir. 41b Hz. g. İsmail’le ilgili 2 tane resim bulunmaktadır ve bu resimlerin yaprak numarası ve konuları şöyledir:359 19b Hz. . Fakat bu nüshalardan sadece 1 tanesinde Hz. 13b Hz. 42–43 360 SERPİL BAĞCI. SEYHAN. Bu resimlerin yaprak numaraları ve konuları şöyledir:35711b Hz. İbrahim ve Hz. SCHMİTZ. 40 358 AKAR.3. Eserin Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi H.76 nesihle 22 cm uzunluğunda yazılmışlardır ve 11 satırdan oluşurlar. S.

2154 numara ile kayıtlı 951/1544 yılında hazırlanan albümde bulunmaktadır. 344 numara ile kayıtlı olan nüshası 24. .931/M. horoz. 3. Bu eserin metni günümüze kadar ulaşmamış. karga.365 Metniyle birlikte günümüze ulaşan ve Timurlu Sultan Şah Ruh(1396–1447) zamanında Herat nakkaşhanesinde H. 1971. Hz.5x15. Mekke’deki Mescid-i Haramdan özel bir binek olan Burak üzerinde Kudüs’teki Mescid-i Haram’a gidişi ve ardından oradan da Cebrail ile birlikte Allah’ın katına çıkarılarak Allah ile aracısız olarak görüşmesi olayıdır. İbrahim ve Dört Kuş (tavus kuşu. s. çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya götürdü. g. yüzyıl başlarında Ahmed Musa’nın yaptığı Mirac resimlerinin. kendisine bazı alametlerimizi göstermek için Mescid-i Haram’dan. PAUL LUFT. Bu tasvirlerden 1 tanesi Hz. Yüceliğinde sınır olmayan O [Allah] ki kulunu geceleyin.1525 tarihli nüshada 15 tane tasvir bulunmaktadır. Or. Türk Minyatür Sanatı. Peygamberin bu mucizesi pek çok yazmada ele alınmış ve resimlenmiştir. 11 . resimleri ise ayrı ayrı yapraklar halinde Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde H. İsmail’le ilgilidir. 363 KUR’AN. XVI. 87–88 365 İPŞİROĞLU. Tasvirler nüshanın 6x9 cm’lik kısmını oluşturmaktadır. Bu konu Kur’an-ı Kerimde şu şekilde anlatılmaktadır. orijinalde Arapça olup Mir 362 IVAN STCHOUKİNE.1436 yılında hazırlanan Miracnâme ise şu anda Paris Bibliothéque Nationale (Suppl. Mirac olayı bütünüyle ilk kez Moğollar döneminde resimlenen Mirâcnâme’de yer almaktadır. Peygamber’in. bu resimlerin Moğol üslubunda yapılmış resimler olduğunu söyler. Bu Miracnâme’nin resimleri Ahmed Musa’ya atfedilmektedir.77 Eserin Berlin Staatsbibliothek kütüphanesine Ms. Wiesbaden. H. Mirâcname Mirac. Turc 190) de bulunmaktadır. ikonografi bakımından İslamlığa bağlanabilecek tek eser olduğunu fakat bunların form dilinde İslam özelliğini yansıtmadığını.364 İpşiroğlu. İlluminierte Islamische Handschriften. Franz Steiner Verlag GMBH. 265 Pertsch Nr. 197. s. HANNA SOHRWEİDE. İbrahim ve Hz.5 cm ölçülerindedir. Bu tasvir’in yaprak numarası ve konusu ise şöyledir.4. BARBARA FLEMMİNG.363 Hz. İsra. ördek). e.362 3a Hz. 17/1 364 İNAL. a.840/M. Malik Bahşi tarafından Uygur Türkçesi ile yazılan Miracnâme. s. oct.

78 Haydar tarafından Uygur Türkçesine çevrilmiştir. Muhammed’in yüz hatları ayrıntılı bir şekilde belirtilmiş olup kutsiyetinin ifadesi için zaman zaman abartılı haleler kullanılmıştır. Miracnâme’deki tasvirlerin kenarında Arapça ve Türkçe metinler ve sayfaların üzerinde Farsça metin kalıntıları vardır. s. s. t. s. a. a. g. inancı öğretmede tasvire ihtiyaç hissedilmemektedir. İslam Tasvir Sanatında Hz. Bu geleneğin istisnası olarak tasvirli iki Kur’an-ı Kerim vardır.366 3. Bu sebeple İslam dünyasında Kur’an-ı Kerimlerin bezenmesinde metinle ilişkili resimler yerine metinle ilişkisi olmayan bitkisel motifler kullanılmaktadır. Muhammed’in Hayatı. . Hattat Hafız İbrahim el-Fehmi tarafından yazılan 1816 tarihli tasvirli Kur’an-ı Kerim Amerika’da özel bir koleksiyonda bulunmaktadır.367 366 367 İNAL. Türk Minyatür Sanatı. Eserde 61 tane tasvir vardır ve bu tasvirler Hz. Bu tasvirlerde Hz. İsmail’i kurban edişi konu edilmiştir. Bu tasvirlerden bir tanesinde Hz. 14 .5. AKAR. İstanbul. 27 ZEREN TANINDI. . Kuran’ı Kerimde. g. öyküler çok az yer alması nedeniyle. 120. Resimli Kur’anlar İncil’in aksine. Minyatürlü Kur’an’da 5 tasvir vardır. RENDA. 1984. s. Muhammed’in mirac yolculuğunun bütün evrelerini ayrıntılı bir şekilde yansıtmaktadırlar. 23. İbrahim’in Hz. Siyer-i Nebi. t.

3 tanesi Hadîkatü’s Süedâ nüshalarında. İbrahim’in ateşe atılması konusuyla ilgili 18 resim çalışmaya esas alınmıştır. İbrahim göze çarpmaktadır. Sahnenin sol tarafında olayı seyretmekte olan beş erkek figürü bulunmaktadır. resimdeki figür ve doğa betimlemelerinde sınır ve çevre çizgilerini belirgin bir şekilde ortaya koymuştur. 1. İSMAİL’LE İLGİLİ RESİMLERİN ÜSLUP VE İKONOGRAFİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Hz. 3 tanesi Zübdetü’t Tevarih nüshalarında ve 1 tanesi de Ravzatü’s Safa nüshasındadır. 9 tanesi Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarında. İsmail’le ilgili resimlerin değerlendirilmesi yapılırken resimler. İsmail’le ilgili birçok farklı konuda resim bulunmaktadır. Bu erkek figürlerinden bir tanesinin başında taç bulunmaktadır. Hz. Ateşin sol tarafında birkaç parça odun ve onun yanında da tek direkli bir mancınık bulunmaktadır. Kullanılan bu resimlerden 2 tanesi Falname nüshalarında. meydana gelişi açısından İslam Tarihi kitaplarında ve çeşitli Kültür kitaplarında daha önce cereyan ettiği bilgisi bulunan Hz. Hz. İbrahim’in Ateşe Atılması Konulu Resimler Hz. İbrahim’in ateşe atılması konulu resimler değerlendirilecektir. BÖLÜM HZ. İbrahim ve Hz.79 III. Resim bu özellikleri ile nakkaşın ince bir fırça tekniği olduğunu göstermektedir. Sayfanın en üst kısmında ise “Ey Ateş! İbrahim için serin ve selamet ol” . İBRAHİM VE HZ. Bu resimlerde işlenen konular göz önüne alındığında en çok resimlenen konunun Hz. Bu çalışmada. Sahnenin arka planında beyaz bulutlu mavi bir gökyüzü bulunmaktadır. Resmin hem üzerinde hem de altında ikişer beyitten oluşan şiir mısraları vardır. İbrahim’in ateşe atılması olayı olduğu görülmektedir. kronolojik olarak olayların meydana gelişine göre sıralanmaya çalışıldı. 1702 numaraya kayıtlı Falname’nin 41b yaprağında bulunan resimde (Resim3). Topkapı Sarayında H. Nakkaş renklerin birbirine karışmamasına özen göstermiş saç ve sakal gibi ayrıntılarda her bir tel için adeta bir fırça darbesi kullanmıştır. Bu açıdan ilk olarak. tepelerin alt kısmında yanmakta olan ateş ve ateşin içerisindeki yeşillikte oturur vaziyette Hz. Nakkaş. İbrahim ve Hz.

”369 Bu dizelerin açıklaması ise tasvir bulunan sayfanın karşısındaki 42a sayfasında şöyle ifade edilmiştir: “Fal sahibi. . a. g. Bazen yolculuk yapmayı düşünüyorsun. g. KÖKSAL. t. Ondan uzak durmak için yanında muska bulundurman gerekmektedir. Sabredersen pişman olmazsın. ortaklık uğursuzdur ve zararla sonuçlanacaktır. muhtemelen odunların varlığını sembolize etmek amacıyla ateşin sol tarafına birkaç parça odun parçası yerleştirmiş. Bilim kaynağı olan adil Allah’ın emri ile/ Ateş bahçe haline gelir. fakat sonu ferahlık ve kolaylık olacaktır. a. Evlilik. 63 370 AKAR.c. “Falına Azer’in oğlu İbrahim gelince/ Bahtiyarlık uğurluğu beraberinde getirmektedir. Sahnenin sağ tarafında etrafa yayılmış vaziyette bir ateş ve ateşin içerisindeki yeşillikte oturmakta olan Hz. Enbiya. acele etme ve sabret.”370 Görüldüğü üzere bu resmin falında bu resmi açan kişinin kötülüğe maruz kalabileceği ve bu yüzden dikkatli davranması gerektiğine işaret edilmektedir. Tuttuğun niyetten vazgeç.1. s.80 dedik368 anlamına gelen ayet bulunmaktadır. 179. . bazen de yolculuktan vazgeçiyorsun kararsızlık içindesin. s. İbrahim’in yakılabilmesi için aylarca odun toplanmıştır371 ve dolayısıyla bu kadar müddet içerisinde toplanan odunların yakılmasıyla oluşacak ateşin büyük bir alev oluşturarak etrafa yayılmış olması gayet gerçekçidir. Tefsirlerde ve İslam Tarihi kaynaklarında geçtiği üzere Hz. Sayfadaki tasvirin alt ve üst kısmına gelecek şekilde ikiye bölünen şiirde ise şu ifadelere yer verilmektedir. a. s. İslam Tarihi kaynaklarında geçtiği üzere Hz. Ateşin içinde bulunan yeşillik ise İslam Tarihi kaynaklarında geçen rivayetler ile uyuşmaktadır. Böylece Allah seni düşmanlarından koruyacaktır. bu niyet uğursuzluk ve huzursuzluğu beraberinde getirecektir. İbrahim göze çarpmaktadır. a. . 156. t. e. Kötü işlerden tövbe et ve haram işlerden uzak dur. İbrahim ateşe 368 369 KUR’AN. . İbrahim peygamberi ateşe atan Nemrut’un adamları ve mancınık falına gelmiştir. s. e. 21/69 AKAR. g. g. . 63–64 371 TABERİ. Etrafa yayılan ateşi gerçekçi bir şekilde yansıtan nakkaş odunların fazlalığını aynı şekilde yansıtmamış. . Elinde ve yüzünde yarası olan uzun boylu zayıf birisi senin düşmanındır.

e. cennet bahçelerinden bir bahçe olmuş ve bu meydanda bir pınar belirmişti. . Pembe renkli tepenin arkasında yer alan üç figürden başındaki tacı ile ayrılan figür muhtemelen Nemrut’tur. c. . c. . .1. s. İbrahim’in fırlatılabilmesini sağlamak için taş konulmuştur. Ayrıntılı bilgi için Bkz.1. s. İslam Tarihi kaynaklarındaki rivayetlerde ise Nemrut olayı kendisi için yapılmış olan yüksekçe bir yapıdan seyretmektedir. “Mancınık”. Mancınığın yanından olayı seyretmekte olan kişiler ise tarih rivayetlerinde de geçtiği 375 üzere Hz. g. iki tanesi ise mancınığın hemen arkasında yer almaktadırlar. s. 92. ateşin ortasında bir meydan açılmış. g. 208–209. g. 195. s. İslam Tarihi kaynaklarında da belirtilen mancınığı kullanmakla görevli kişiye tasvirde yer verilmemiş olması mancınığın sembolik olarak tasvirlendiği görüşünü destekler niteliktedir. s. c.s. g. g. KAZANCI. İbrahim’in ateşe atılması için kullanıldığı belirtilen mancınığı sahnenin ortasına yerleştirerek mancınığın olayda ki önemli konumunu vurgulamıştır. a. DİA. . . Nemrut’un yanındaki iki kişinin kim olduğunu gösterecek herhangi bir işaret bulunmamakla birlikte bu iki figürün Nemrut’a yakın bir şekilde çizilmiş olması bu iki figürün Nemrut’un adamları olabileceği ihtimalini akla getirmektedir. a. Sahnede olayı seyretmekte olan beş figür bulunmaktadır. İbrahim’in ateşe atılmasını seyretmek üzere orada bulunan halktan insanları sembolize etmektedir.1.81 düştükten sonra düştüğü yerdeki ateş sönmüş. Nebi. g. 179. c.1. İBN KESİR. İBN ESİR. . Muhasaralarda surları yıkmak için kullanılan savaş aracı. c. a. ortada açılan bu meydan sanki çeşitli çiçeklerden oluşan bir gülistan. a. 2003. Bozkurt. 181. 180–181 375 TABERİ.13 373 Mancınık. a.1. Nakkaş. e. Bu figürün Nemrut olduğuna dair tek işaret başındaki tacıdır. a. Ankara. a. e. e. e. g. 27. e. a. İslam Tarihi kaynaklarının tamamında Hz. c. KAZANCI. g. . s. e. e. a. s. İbrahim’i.374 Resimde ise Tarih rivayetlerinde geçtiği üzere kendisi için yapılan yüksekçe bir yapının üzerinde değil tepenin arkasında. 92–93. g. 192–193 . . Sahnenin ortasındaki teraziye benzer tek direkli mancınığın373 aşağıda kalan sol kefesine Hz. İbrahim’in düştüğü yerde oluşan bahçeyi resminde yansıtmasına rağmen rivayetlerde geçen su pınarını yansıtmamış. e. Bu şekliyle mancınık kullanışlılıktan uzak bir şekilde sembolik olarak tasvirlenmiş gözükmektedir. 564–567 374 İBN ESİR. seyretmektedir. Havada kalan diğer kısımda ise kefe görülmemektedir. 372 TABERİ.c. TABERİ. s.372 Nakkaş Hz. Bu figürlerden üç tanesi pembe renkli tepenin ardında.1. şaşkın bir ifade ile ateşin içerisinde oturan Hz. . s. TUNALI.

Bunlardan kanatlı olan 3’ü melek figürü iken en sağda boynunda halka bulunan figür ise Akar’ın da belirttiği gibi 376 377 AKAR.1703 numaralı nüshasında yer almaktadır (Resim 4). Ta ki muradına eresin. İsteklerinin gerçekleşmesine ve düşmanlarının gam ve üzüntüye düşmelerine delalet eder. Sonsuz fayda görürsün. Hasta olan şifa bulur. Halil İbrahim’e gülistan etmiştir. Resim İslam tarihi kaynaklarında geçen rivayetlere uygun bir şekilde çizilmiştir. a. g. g. sadaka veresin. Bu nüshadaki resimde de Hz. a. 14a yaprağında bulunan şiir şu şekildedir. Fakat diğer nüshadan farklı olarak. 64 . s. İbrahim (a. Farzlarda ihmal etmeyip. İbrahim ateşin içersinde betimlenmiştir. Bu resim ile ilgili şiir ve bu şiirin açıklaması sayfanın karşısındaki 14a sayfasında bulunmaktadır.s) falına gelmiştir. Çü feyz-i âlem-i bâlâdan irişüp tevfik / Halil’e âteş-i Nemrud gülsitan oldı Derun-ı ehl-i nifaka hased urup ateş / Penah-ı kişverdin emnile emân oldı376 Bu resmi açan kişinin falı 1702 numaralı nüshada da olduğu gibi resmin bulunduğu sayfanın karşısındaki sayfada (14a) şöyle açıklanmıştır: “Ey fal sahibi Hz. s. . Hak lanetli Nemrud’un ateşini Hz. Kayıp olan kimseye sağlıklı bir şekilde ulaşırsın. Nüshanın 13b sayfasında yer alan resim eserin 1702 numaralı nüshasıyla benzerlik göstermekle beraber Falname’nin bu nüshasındaki resimde diğer Falname nüshasından farklı olarak ayet ve şiir dizeleri bulunmamaktadır. Sıkıntısız git.82 Resim genel özellikleri ile üzerindeki metinde geçen ayetin resimli bir izahıdır denilebilir. t. 1703 numaralı nüshadaki resimde 1702 numaralı nüshadaki resimde yer verilmeyen başka figürler de yer almaktadır. Diğer nüshada yer verilmeyen bu figürler İslam Tarihi kaynaklarında verilen bilgileri doğrulamaktadır. Sefer içindir. Alım satım ve nikâh kıymak ve yeni eve girmek için iyidir.”377 Falname’nin diğer nüshasındaki resmin falı olumsuz iken konu itibariyle aynı olmalarına rağmen bu resmin açıklaması olumludur. 64 AKAR. Bu figürler pembe renkli tepenin arkasında olayı seyreden 3’ü kanatlı 6 figürdür. bu resimde mancınığın iplerinden tutmakta olan üç figüre yer verilmiştir. . t. Konuyla ilgili benzer bir resimde Falname’nin Topkapı Sarayı H.

a. . a.83 Şeytan’dır.378 Nemrut olduğu düşünülen figür H. Sıra artık Hz. diğerini ise öldürürüm demiş. s. Bu cezasını uygulayabilmek için bir müddet odun toplanır ve gökte uçan kuşları bile içine çeken bir ateş yakılır. Hz. Halkının huzurunda rezil olan Nemrut. Bunu nasıl yaparsın diyen Hz. c. g.1. s. İbrahim’in ateşe atılması olayı Kısâs-ı Enbiyâ’nın Nişaburi metninde kısaca şöyle anlatılmaktadır: “Nemrut. İbrahim’in ateşe 378 379 AKAR. 927 . e. . İbrahim. a. . 1702’deki resimde sahnenin sol üst köşesinde tepenin arkasında yer alırken ve Nemrut olduğuna dair tek belirtisi başındaki taç iken H. g. 179. g. 92–93 380 TABERİ. Hz. 65 TABERİ. s.1. resimde mancınığı hareket ettiren kişilerin hemen önünde mancınığın yanında iki küçük figür daha tasvirlenmiştir ki bu figürler muhtemelen bazı rivayetlerde geçen380 şeytanın tavsiyesi ile Nemrut tarafından halkın önünde birlikte olmaya zorlanan iki kardeşi simgelemektedir. c. Konuyla ilgili diğer hiçbir resimde bulunmayan bu olaya bu resimde yer verilmiş olması nakkaşın diğer nakkaşlara göre tarih kitaplarındaki rivayetlere daha vakıf olduğunu göstermektedir. benim rabbim güneşi doğudan getirir sen de batıdan getir öyleyse deyince Nemrut’un yapacak hiçbir şeyi kalmaz ve ne yapacağını bilemez. İbrahim’in ateşe atılması olayı çoğu Kısâs-ı Enbiyâ nüshasında resimlendirilmiştir. g. İbrâhim’e çok kızar ve O’nu ateşte yakarak öldürmeye karar verir. c. a. 180–181. e. a. Falname’nin 1703 numaralı nüshasında ki resmi 1702 numaralı nüshadaki resimden ayıran en önemli özelliği ise. olayın eserin metnindeki anlatımını kısaca vermek daha doğru bir değerlendirmeye ulaşılmasında yardımcı olacaktır. . e. t. İBN ESİR. Bunun üzerine Hz. s. İbrahim’e çok kızmış ve onu halkın huzuruna getirterek O’na bunu niye yaptığını ve neye inandığını sordu. Nemrut bende diriltir ve öldürürüm dedi. s. Çalışmada ulaşabildiğimiz 9 Kısas-ı Enbiya nüshasındaki resimleri değerlendiremeye çalışacağız. İbrahim’e iki kişi hakkında ölüm hükmü veririm daha sonra. . tarih kaynaklarında da379 geçtiği üzere sahnenin sağ üst köşesindeki köşke benzer yapının balkonunda yer almaktadır.1703’deki tasvirde Nemrut. g. kendisi ve kavminin putlarını kıran Hz. e. Hz. KARA DAVUD. birisinin cezasını iptal ederek onu yaşatır. kendisinin rabbinin dirilten ve öldüren olduğunu söyleyince. Resimleri değerlendirmeden önce.1. Aralında geçen bu konuşma da İbrahim.

Bunun üzerine şeytan’ın önerisiyle mancınık hazırlanır ve İbrahim mancınığa konulur. İbrahim’in ateşin içinde yanmadan ve yanında kendisine çok benzeyen başka bir kişi ile birlikte oturduğunu görünce ‘Ey İbrahim! Görüyorum ki ateşin içinde rahatça oturmaktasın ateşin içinden çıkabilir misin’ diye sorar. Fakat ateşin hararetinden yaklaşmak mümkün değildir. H. İbrahim’de ‘Allah’ın izniyle çıkarım’ der ve yürüyerek çıkar. Hz. İbrahim O na da aynı cevabı vererek ‘Allah bana yeter o ne güzel vekildir’ der. Hz. İbrahim’e ‘Eğer istersen şiddetli bir yağmurla bu ateşi söndüreyim’ der.1430 numaralı nüshanın 28a yaprağında (Resim 6).”381 Eserin metninde bu şekilde anlatılan olay. s. ‘Ben Allah’tan başka hiç kimseden medet ummam der’ ve meleğin teklifini kabul etmez.1228 numaralı nüshanın 22b yaprağında (Resim 9). Fakat Hz. Bunun üzerine Cebrail Allah’ın emri ile ateşe. 381 İBN İSHAK AHMED BİN MUHAMMED BİN İBRAHİM NİŞABURİ. İbrahim mancınıktan fırlatılır. Kısâs-ı Enbiyâ. İbrahim’e giydirir.980 numaralı nüshasının 24b yaprağında (Resim12). İstanbul Süleymaniye Kütüphanesinde bulunan H. Daha sonra Cebrail ipekten bir gömlek getirir ve Hz. İbrâhim. 3 numaralı nüshasının 32b yaprağında (Resim 10). İstanbul Beyazıt Kütüphanesinde 5275 numaraya kayıtlı nüshasının 75b yaprağında (Resim13) resimlendirilmiştir. Beyrut. Londra’da Keir Collection’da bulunan nüshasının 42b yaprağında (Resim 11). EH. B. 75–79 .1227 numaralı nüshanın 33a yaprağında (Resim 8). İbrahim’in yanına oturan gölge meleği O’nunla sohbet eder. Tam ateşe düşmek üzere iken Cebrail yetişir ve ‘Ey İbrahim! Bir hacetin var mı?’ diye sorar. İbrahim ateşin içindeyken Allah.1226 numaralı nüshanın 33b yaprağında (Resim 7). 1985. Daha sonra Hz. Nemrut Hz. Hz. Hz. İbrahim mancınığa konulduğu sırada yağmurdan sorumlu melek gelir ve Hz. Darü’l Kütübü’l İlmiye. H. ‘Ey Ateş! Soğuk ve selametli ol!’ der. A. H. Bunun üzerine Hz. Ateşin içine düşen İbrahim ateşten hiçbir zarar görmez. Kısâs-ı Enbiyâ’nın TSM’de bulunan nüshalarından. Daha sonra Rüzgârlardan sorumlu melek gelir ve İbrahim’e ‘Eğer istersen güçlü bir rüzgâr ile ateşi söndürebilirim’ der.84 atılmasına gelmiştir. yazmanın BSB. İbrahim’ e çok benzer bir surette gölge meleğini gönderir. 249 numaralı nüshanın 29a yaprağında (Resim 5). İbrahim onun yardım teklifini de kabul etmez.

Resim 9) Hz. H. g. Kısas-ı Enbiya’nın Topkapı Sarayında bulunan EH. numaralı nüshalarında. Resim 12).1226 numaralı nüshadaki resimde (Resim 7) mancınık figürüne yer verilmemiştir. Resim 7. Resim 8. etrafında çiçekler ve su pınarları bulunan bahçe haline gelmiş ateşin içerisindeki tahtın üzerinde oturmakta olan Hz. İbrahim’e herhangi bir ihtiyacı olup olmadığını sorduğu rivayeti bulunan melek figürüne 5 resimde yer verilirken (Resim 6. tepenin arkasından olayı seyretmekte olan figürler ile sahnenin sağ veya sol kenarında ise İslam Tarihi rivayetlerinde de belirtildiği gibi382 yüksekçe bir kule ve kulenin balkonundan olayı seyretmekte olan Nemrut figüründen oluşmaktadır. 180–181.1. Londra Keir Collection’da nüshasında (Resim 11) ve Süleymaniye Kütüphanesinde H.980 numaraya kayıtlı nüshasındaki (Resim 12) resimlerde. . e.1. Resim 7. Resim 9. a.85 Kısas-ı Enbiya nüshalarındaki resimlerde sahne. 92–93 . İbrahim. s. Resim 11.1228 (Resim9). Resim 13) diğer 4 resimde yer verilmemiştir (Resim 5. diğer Kısas-ı Enbiya nüshalarındaki resimlerde (Resim 5. Resim 8. s. e. a.1227 (Resim8). 1227 numaralı nüshasında (Resim 8) Nemrut’un üzerinde bulunduğu yapıda. İbrahim’in yüzü bir örtüyle gizlenirken diğer Kısas-ı Enbiya resimlerinde gizlenmemiştir. ateşin sağ veya sol tarafında yer alan tek kollu veya çift kollu bir mancınık ve mancınığın ipinden tutarak onu hareket ettiren bir görevli figürü. . Konuyla ilgili İslam tarihi kaynaklarında ve eserin metninde. Nemrut kendisi için yapılan kuleden olayı kendi başına seyrediyorken.1430 (Resim 6). 1703 numaralı Falname nüshasında yer verilen Şeytan figürüne ise sadece 2 Kısas-ı Enbiya nüshasında (Resim 7. H. üzerinde Arapça “Ya 382 TABERİ. Kısas-ı Enbiya nüshalarındaki resimlerin çoğunda çift veya tek direkli mancınık tasvirine yer verilirken TSM H. Kısas-ı Enbiya nüshalarındaki bazı resimlerde (Resim 7. c. Resim 10 ve Resim 13) Nemrut olayı kendisi için yapılan kuleden yanındaki başka kişi veya kişilerle birlikte seyretmektedir. olay yerine gelerek Hz. İBN ESİR. c. g. Kısas-ı Enbiya’nın çoğu nüshasındaki resimlerde Nemrut’un üzerinde olayı seyrettiği kule tasvirinde kapıya yer verilmezken eserin TSM. Resim 10. Resim 13) yer verilmiştir. H.

EH.1430 numaralı Kısas-ı Enbiya nüshasında bulunan resimde yer almaktadır (Resim 6). g.1. a. g. KÖKSAL. dostluk hil’atını giyinip yüceldikten ve sevgi halvetinde yoksunluk şerefini kazandıktan sonra. Bu resimdeki Arapça ifade ise şöyledir: “Ed Dünya Seaten Fecealehe Taaten” (Dünya bir saattir. . EH. Resimler bu özellikleri ile ince bir fırça tekniğiyle titiz bir çalışmanın ürünü oldukları izlenimini vermektedirler. Kısas-ı Enbiya resimlerinde figür betimlemeleri genel olarak birbirine benzer şekilde kalın kaşlı. 12–13. g. 190–192 384 NİŞABURİ. o da TSM. İbrahim Halil Peygamber’in çektiği sıkıntılar başlığı altında şöyle anlatılmıştır: “Tanrının sevgili kulu olan İbrahim peygamber. İBN ESİR. s. İbrahim kaynaklarda geçtiği üzere etrafı kaplamış vaziyette yanmakta olan ateşin içinde ve bir tahtın üzerinde tasvirlenmesine rağmen hiçbir Kısas-ı Enbiya resminde bu alevin oluşturulabilmesi için aylarca çalışma sonucu toplanan odunlara sembolik olarak bile olsa yer verilmemiştir. TSM. s. Halil’in başına gelen felaketlerden biri de. a. a. c. s. . . 76 . a. g. g. s. a. İbrahim’in yakılabilmesi için günlerce hatta aylarca odun toplandığı belirtilmektedir.c. KAZANCI.1. . 208. s. Arapça bu ifadenin Türkçesi şöyledir: “Ey Kapıların Anahtarı”. İbrahim’in ateşe atılması olayı. e. Dergâh-ı ilahiden kovulmuş olan Nemrud’un istila ateşi. TUNALI. Nemrut’un ona çektirdiği cefaydı. renklerin birbirine karışmamasına özen gösterilmiştir. g. a.86 Müfettihu’l Bevvâb” ifadesi yer alan bir kapıya yer verilmiştir. e. küçük gözlü olarak çizilmiştir.1430 (Resim 6) ve Beyazıt Kütüphanesi 5275 numaralı (Resim 13) nüshadaki resimlerde yer alan melek figürlerinin kanatları gibi ayrıntı yerlerde her bir tel için adeta ayrı bir fırça darbesi kullanmıştır. . Üzerinde Arapça ifadelere yer verilen başka bir kule daha vardır ki. e. başına gelen belalardan bir türlü rahat bulamadı. c. 92. Hz. 156. e. . her tarafı sarmış alevlenmiş yanmıştı. Kısas-ı Enbiya resimlerinde genellikle figür ve doğa betimlemelerinde sınır çizgileri belirgin bir şekilde çizilmiş. TABERİ. e. Konuyla ilgili Kısâs-ı Enbiyâ resimlerini değerlendirdikten sonra şimdi de yurtiçi ve yurtdışındaki farklı kütüphane ve müzelerde nüshaları bulunan Hadîkatü’s Süedâ yazmalarındaki resimler değerlendirilecektir. sıkıntıdan kesinlikle kurtulmadı. Hâlbuki İslam Tarihi kaynaklarındaki rivayetlerde383 ve eserin metninde384 Hz.1. a. 179. s. . e. e. edebi bir eser olan Hadîkatü’s Süedâ’nın metninde. g. O da Taattir) Kısas-ı Enbiya resimlerinde. 383 İBN KESİR. Hz. s.

Sabreder tenhalığa. müsaade et ona yardım edelim. peygamberlik harîminin mumunu yakarak. Hülasa: İbrahim’i mancınığa gerdi. İbrahim bu konuşmadan sonra mancınıktan fırlatılır. bütün insanlar arasında senin birliğine inanan yalnız İbrahim’dir. kendi küfür yapısının karanlığını da böylece yok etmek istedi. “Ey Halil! İzin verirsen seni kurtaralım. yardımcı ihvan istemez! “Hz. Derd ile hursend olan derdine derman istemez. O risalet kandilinin etrafında pervane gibi dönerek. aşkın âleminde tek. İbrahim’in bu sözlerini nazım halinde şöyle anlatmıştır. Zevk-i mihnet bulsa âşık. Rabbim benim halimi biliyor. Mihneti seven âşık rahat bir can istemez. ‘Ey Halil. “ Ey dünya imalathanesinin işçileri ve ey varlıkların kanunlarının muhafızları! Benim için dosttan gelen her sıkıntı bir sevinç. Sabreder yalnızlığa.’ diye cevap . İbrahim’in yanına gelerek. senin bir isteğin var mıdır?’ diye sordu. rahat-î cân istemez. Hz. düşmanlarının bu fesad ateşini söndürelim” dediler. her üzüntü bir neş’edir. Sana ibadet eden İbrahim’i yakmak istiyorlar. ansar ü a’van istemez. Her kimi isterse yar. Fuzuli Hz. Derdine razı olan derde derman istemez. Meleklerin bu söylemi üzerine. Dosttan gelen sıkıntılara karşı koymak istemem!” dedi. Her kim isterse cânan âlem-i aşkında ferd.87 Nemrut. onu bunu tehlikeden kurtaralım’ dediler!” Bunun üzerine melekler Hz. ‘Sana ihtiyacım yok. İbrahim ona da diğer meleklere söylediği gibi. Halil. Bu dizelerin açıklaması ise şöyledir. tam ateşe düşmek üzere iken Cibril-i Emin. Melekler de hali böyle görünce Dergâh-ı İlahiye münacat ederek. o saf ve temiz insanı ateşe atarak yok etmek. ‘Ya Rabbi.

İbrahim’e doğru gelmekte iken Bibliothéque nüshasındaki resimde melek figürü Hz. 1979. . a. 93 . M. . Eserin. Paris Bibliothéque Nationale Turc. Çev. Bu üç resim aynı konuyu işlemelerine rağmen bazı farklılıklar içermektedir. İbrahim’e doğru 385 FUZULİ. soğu ve İbrahim için selametli ol!”385 Eserin metninde bu şekilde ifade edilen olay. c. Los Angeles County Museum’da bulunan nüshanın 23a yaprağında (Resim 15) ve Süleymaniye Kütüphanesinde Fatih 4321 numaraya kayıtlı nüshasının 18a yaprağında (Resim 16) konuyla ilgili resim bulunmaktadır.88 verince şöyle bir nida gelir. Hz. tek direkli mancınık. s. Sağlam Kitabevi. doğa betimlemelerine fazla yer verilmemiştir. c. Resim16) kefenin içinde ateşe fırlatılmak üzere olan Hz. etrafı kaplamış vaziyetteki ateş. İbrahim’in karşısında oturan kanatlı melek figürü kaynaklarda386 Hz. . Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. s. Bu farklılıklar şunlardır: Eserin Süleymaniye Kütüphanesinde (Resim16) bulunan nüshası ile Los Angeles County Museum’da (Resim15) bulunan nüshalarındaki resimlerde Hz. 1986. s. İbrahim’in yanına gelerek onunla oturduğu rivayeti bulunan “Gölge Meleği”’ni sembolize etmektedir. ‘Ya nârü kuni berden ve selâmen alâ İbrahime’ yani. İstanbul. 1.1088 numaraya kayıtlı nüshasının 17a yaprağında (Resim 14). Hadîkatü’s-Süedâ’nın çeşitli nüshalarında resimlendirilmiştir. İbrahim. 42 386 İBN KESİR. İbrahim’in ateşe atılmasından sonra Hz. Bibliothéque nüshasında bulunan resimde (Resim 14) Hz. Konuyla ilgili Hadîkatü’s-Süedâ resimlerinde sahne. İbrahim mancınığın kefesi içinde çizilmişken eserin Paris Bibliothéque Nationale’da bulunan nüshasında (Resim14) Hz. Yine Süleymaniye nüshası ile Los Angeles nüshasındaki resimlerde melek figürü kefenin içindeki Hz. İbrahim ateşin içerisindedir. s. Kerbela Şehitleri). 1. Faruk FUZULİ. İbrahim’in ateşe atılışını kendisi için hazırlanan yapıdan seyreden Nemrut ve olayı seyreden insanlardan oluşmaktadır. e. e. “Ey Ateş. İBN ESİR. 209. ateşe atılmak üzere iken Hz. SERVET BAYOĞLU. g. Kısas-ı Enbiya resimlerine kıyasla sahnede daha fazla figüre yer verilmiş. Diğer iki nüshadaki melek figürleri ise (Resim15. a. Erenlerin Bahçesi. Ankara. g. Hadîkatü’s Süedâ (Ermişlerin Bahçesi. Konuyla ilgili Hadîkatü’s-Süedâ resimlerinde ayrıntılı sahneler dikkat çekici bir unsurdur. İbrahim’le birlikte ateşin içerisinde tasvirlenmiştir. 37–40.

Hz. İbrahim’in babası Azer olabileceği düşüncesini akla getiriyorken. kendisi için yapılan yapıdan seyretmektedir. asker değil put yapıp satan birisidir. İki resim arasındaki bu benzerlik iki resmin birbirinden kopya olarak çalışılmış olabileceğini düşündürmektedir. Eserin metninde ve İslam Tarihi kaynaklarında insanların Hz. . O da şudur ki. s. Çünkü bu figürün belinde kılıç imgesi yer almaktadır. Hadîkatü’s-Süedâ’nın metin kısmında. Allah’ın izniyle Hz. Bu melek figürleri. e. Ben. Los Angeles nüshasında bulunan resimdeki başını elindeki bastona dayamış ihtiyar figürü. ceza selini göndereyim de düşmanlarının bu fesat ateşini tamamen söndüreyim. a. 37 TABERİ. .387 Nemrut. rivayetleri doğrular mahiyette sahnenin sol tarafı yanmış ve yanmakta olan odun parçaları ile etrafı kaplamış haldeki ateşten oluşmaktadır. Fakat Süleymaniye nüshası (Resim16) ile Los Angeles (Resim15) nüshasındaki resimlerde Nemrut’un yanında sakallı bir ihtiyar figürü yer alırken. İbrahim mancınığın kefesinde ateşe atılmak üzere iken. Üç nüshadaki resimlerde de. yüzündeki üzgün ifade ile Hz. Eserin Los Angeles nüshası (Resim15) ile Süleymaniye Kütüphanesinde (Resim16) bulunan nüshalarında Nemrut’un bulunduğu yapının alt kısmında başını elinde bulundurduğu bastona dayamış vaziyette bir ihtiyar figüre yer verilmiştir. a. “Ey Halil! İzin verirsen. g. e. g. 168 . Bu üç nüshanın resimleri arasında dikkat çekici bir nokta bulunmaktadır.89 gelmekte iken tasvirlenmişlerdir. her üç resimde de olayı. İbrahim’in yakılabilmesi için günlerce odun topladığı ve toplanan bu odunların yakılması sonucu büyük bir ateşin oluştuğu rivayeti bulunmaktadır. Süleymaniye Kütüphanesinde bulunan nüshasındaki resim (Resim 16) ile Los Angeles County Museum’da bulunan nüshasındaki resim (Resim15) büyük bir kompozisyon benzerliği arz etmektedir. İbrahim’in yardımına gelerek. İbrahim’in babası Azer. Süleymaniye nüshasındaki resimde başını elindeki bastona dayamış ihtiyar figürü için aynı şeyleri söyleyebilmemiz mümkün değildir. Oysa İslam Tarihi kaynaklarında da388 geçtiği üzere Hz. s. c. onların düşmanlık ve inatlarının binasını ortadan kaldırmağa memur olarak geldim! diyen Melek’üs Sehâb’ı (Bulutlar Meleği) sembolize etmektedir.1. Bibliothéque nüshasında (Resim 14) Nemrut’un yanında bir kadın figürü yer almıştır. 387 388 FUZULİ.

Usta. Alevlerin alt tarafında ise. İbrahim konuyla ilgili hemen tüm resimlerde olduğu gibi alevlerin ortasındaki yeşillik bahçe içerisinde betimlenmiştir. a. Sahnenin sol tarafında elindeki bez parçası ile Hz. Elindeki bez parçası ile Hz. rivayetlere daha uygun bir şekilde çok sayıdadır. İbrahim’in ateşe atılmasında kullanıldığı konuyla ilgili hemen bütün kaynaklarda rivayet edilen 389 BURSEVİ. e. elindeki yaygıyı yere serip üzerine oturduğu ve Hz. Alevlerin sol tarafında ise elindeki bez parçası ile Hz. Sahnenin arka fonunda ise kahverengi bir gökyüzü bulunmaktadır. s. Resim genel özellikleri ile ustanın ince bir fırça tekniğine sahip olduğunu göstermektedir. İbrahim ateşe atıldıktan sonra elindeki yaygıyla birlikte Hz. resmindeki doğa ve figür betimlemeleri ile özenli bir çalışma ortaya koyduğunu ispatlamaktadır. . Sahnenin sağ tarafında bulunan tek direkli mancınık ise Hz. 305. İbrahim’e doğru gelmekte olan melek figürü ise muhtemelen İslam Tarihi kaynaklarında da “Hz. kayaların arasından yükselen tek direkli bir mancınık ve mancınığın yanında iki figür bulunmaktadır. Renklerin birbirine karışmamasına özen gösteren usta çevre çizgilerini de birbirinden ayırmıştır. Sahnenin sağ tarafında. Bu iki figürden birinin başında taç bulunmaktadır. Sahnenin üst tarafındaki tepelerin arkasında ise olayı seyretmekte olan 8 erkek figürü bulunmaktadır. g. . Hz.90 Konuyla ilgili resimlerden 1 tanesi de Süleymaniye Kütüphanesinde Damat İbrahim Paşa 906 numaraya kayıtlı bulunan Ravzatü’s Safa nüshasındadır. İslam Tarihi rivayetlerinde de geçtiği üzere oturduğu bahçede su pınarı da resmedilmiştir. Ateşin alt kısmında yanar halde bulunan odunlar diğer resimlerdeki gibi birkaç tane değil. Bu eserdeki resim nüshanın 37b yaprağındadır (Resim 17). İbrahim’in yanına gelerek. Resimde. İbrahim üzeri çiçek ve otlarla bezeli sahnenin ortasındaki alev yumağının içindeki. suyun kenarında oturmaktadır. İbrahim ile sohbet ettiği” rivayeti389 bulunan Cebrail’dir. İbrahim’in yanına gelen melek figürüne daha önce değerlendirdiğimiz resimlerde yer verilmemiştir. İbrahim’in yanına doğru uçarak gelen kanatlı bir melek figürü bulunmaktadır. c. çiçek ve otlarla süslü alanda. Hz. yanar vaziyetteki odunlar vardır.2.

Sahnenin arka planındaki tepenin arkasından olayı seyreden 8 figür ayırt edici herhangi bir özellik taşımamaktadır. başında hükümdarlık alameti olan taç bulunmasından ötürü muhtemelen Nemrut’u simgelemektedir. İbrahim. Konuyla ilgili Zübdet-üt Tevarih resimlerinin 3’ü de iki kısımdan oluşmaktadır.1973 (Resim 21) numaralı nüshadaki sayfanın alt kısmında tasvirlenmiştir. tepenin alt kısmındaki madalyon şeklindeki ateşin içerisinde oturan Hz. olayı kendisi için yapıldığını İslam Tarihi rivayetlerinden öğrendiğimiz. Resimlerin bir kısmında Hz. İbrahim’in ateşe atılması tasvirlenirken diğer kısım Hz.’de 414 numaraya kayıtlı nüshanın 68b yaprağı (Resim 21). Oysa konuyla ilgili olarak gerek Kısâs-ı Enbiyâ gerekse Hadîkatü’s Süedâ nüshalarındaki resimlerde Nemrut. Bu resimde ise başındaki tacından başka hiçbir alameti yoktur.’de 1973 numaraya kayıtlı nüshanın 26b yaprağı (Resim21).1321 numaraya kayıtlı nüshanın 29b yaprağı (Resim18). İbrahim’in ateşe atılmasını konu edinen bu resimlerin yer aldığı Zübdet-üt Tevarih nüshaları ve resimlerin yer aldığı sayfa numaraları şu şekildedir: TSM. 414 (Resim 22) numaralı nüshalarında Hz. Bu figürler muhtemelen olayı seyreden halktan insanları sembolize etmektedir. Mancınık bir tepenin zirvesine yerleştirilmiş olmasıyla dikkat çekmektedir. Bu yüzden bu figürün kim olduğu hususunda net bir şey söylemek mümkün değildir.91 mancınıktır. H. Konuyla ilgili Zübdet-üt Tevarih resimlerinde sahne. Eserin TSM. İbrahim’in oğlunu kurban etmesi konusuna ayrılmıştır. TİEM. öyle ki bu figür Nemrut’un vezirlerinden birisini sembolize etmek için çizilmiş de olabilir. Fakat bu figürün Nemrut olduğunu anlamamıza yardımcı olacak başka hiçbir özelliği bulunmamaktadır. kule benzeri yüksek köşkünden seyretmektedir. sahnenin sağ tarafında . İbrahim’in ateşe atılması konusu sayfanın üst kısmında tasvirlenmişken TİEM. Mancınığı kullanan figürün yanında başında taç bulunan bir figür daha vardır ki bu figür. Konuyla ilgili resimlerden 3 tanesi de Zübdet-üt Tevarih nüshalarındadır. 1321 (Resim 18) ve DCB. Mancınığın kenarında ipinden tutmuş vaziyette betimlenmiş figür ise Mancınığı kullanmakla görevli kişiyi sembolize etmektedir. Hz. DCB.

. 1321 (Resim 18) numaralı nüshadaki resim ile DCB. bilindiği üzere İslam Tarihi rivayetleriyle uyuşmasa da halkımız Hz. (Resim 21) ve DCB. Nemrut’un İbrahim’in Tanrısı İle Dövüşmek İçin Gökyüzüne Çıkışı Konulu Resimler Kral Nemrut’un. İbrahim’in ateşe atılmasını sağlayan mancınıktan oluşmaktadır. http://www.aspx?tabid=174. Şanlıurfa Belediyesi. (Resim 18) nüshasındaki bu resimde sahnenin arka planındaki tepenin arkasında kale surlarına benzeyen ve iki sütunu olan bir yapıya yer verilmiştir. Şöyle ki. Urfa Kalesi.391 2. s. 1 tanesi Ravzatü’s Safa nüshasındadır. İbrahim’in ateşe atılmasında kullanılan mancınığı sembolize ettiği anlatılmaktadır (Resim 19 ve 20). e. Çalışmamıza bu resimlerden ulaşabildiğimiz 2 tanesi esas alınmıştır. bu iki sütunlu yapının Hz. 414 (Resim 22) numaralı nüshadaki resimlerde Hz. İbrahim sakalsız tasvirlenmişken. yerli ve yabancı misafirlere Hz. İbrahim’in yüksekçe bir yere kurulan mancınıktan ateşe atıldığı rivayetleri. Nemrut’un İbrahim’in tanrısı ile dövüşmek üzere gökyüzüne çıkışı olayı Kısâs-ı Enbiyâ’nın Nişaburi metninde şöyle anlatılmıştır: “İbrahim ile bir türlü başa 390 391 KAZANCI. Bu resimlerden 2 tanesi Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarında. Bu iki resimden bir tanesi Beyazıt Kütüphanesinde 5275 numaraya kayıtlı Kısâs-ı Enbiyâ nüshasında bulunmaktadır. a. nüshasındaki resimde yer verilmemiştir. İbrahim’in ateşe atılmasında kullanılan mancınığı sembolize ettiğini düşündürmektedir.sanlıurfa. İbrahim’in tanrısı ise dövüşmesi konusunda yapılmış 3 resim tespit edilebilmiştir. . Urfa Kalesinde bulunan iki sütun ise halk arasında mancınık olarak adlandırılmakta. Hz. Zübdet-üt Tevarih’in. (Resim 22) nüshalarında mancınık imgesine yer verilirken TSM.tr/tr/tab. TİEM. Urfa Kalesinde bulunan iki sütunu çağrıştırmaktadır. Fakat TSM. g. 192–193.bel.92 kendisi için yapılan kuleden olayı seyreden Nemrut ve Hz. 1973 (Resim 21) numaralı nüshadaki resimde sakallı tasvirlenmiştir. TİEM. TSM. Falname ve Kısas-ı Enbiya resimlerine göre daha kalitesiz olan resimleri genel özellikleriyle birbirleriyle benzer olsa da aralarında bazı farklılıklar bulunmaktadır. Ayrıca bu sütunlar. İbrahim’in ateşe atıldığı yer olarak Urfa’yı kabul etmektedir. İslam tarihi kaynaklarında390 yer alan.

Bu yavrular büyüyüp kendisini taşıyabilecek hale gelince. Bunun üzerine Nemrut okunu alarak yukarıya doğru fırlattı.93 çıkamayan Nemrut kendisini rezil eden İbrahim’in tanrısı ile dövüşmeye karar verdi. Bu iki kulenin arasındaki orta kısımda. 95–96 . Nemrut. g. Bu amacını gerçekleştirebilmek için dört tane kartal yavrusu beslemeye başladı. hazırlanan tabuta bindi.”392 Beyazıt Kütüphanesinde bulunan nüshanın 91b yaprağında bulunan resimde. e. a. yeryüzü görünmüyor dağlar ise duman gibi görünüyordu. beyaz bulutlu mavi gökyüzü ve sahnenin ortasında altıgen bir taht ve üst kısımda bu tahta doğru uçmakta olan ve elinde balık olan kanatlı bir melek figürü bulunmaktadır(Resim 23). Tabut o kadar yükseğe çıkmıştı ki. sahnenin her iki köşesinden yükselmiş olan kule tasvirleri yer almaktadır. s. Daha da yukarıya çıkan Nemrut adamına tekrar ne kadar yükseklikte olmalarını anlayabilmek için yeryüzüne doğru bakmasını söyledi. kartalların tabutu uçurabilmesi için tabutun üst kenarına et parçaları astırdı. Tepenin ön kısmında. Bu yapıların şerefe kısımlarında ise 2’şer erkek figürü vardır. Tahtın üzerinde 2 erkek figürü bulunmaktadır. Bu figürlerden birisinin elindeyse ok ve yay vardır. Kartalların ete ulaşmak için harekete geçmeleriyle havalanan tabut Nemrut’u ve kölesini gökyüzüne çıkardı. Tahtın alt kısmında iplerle tahtın ayaklarına bağlanmış vaziyette 4 iri kuş tasviri yer almaktadır. yeryüzüne bakınca yeryüzünün zifiri karanlık olduğunu söyledi. Bu oka nasıl kan bulaştığı konusunda tartışmalar bulunmaktadır. Tepenin arkasında biri sol köşede diğer ikisi sağ köşede olmak üzere 3 erkek figürü olayı seyretmektedir. Tabutun ayaklarınaysa kendi yetiştirdiği kartalları bağlatan Nemrut yanına bir ok ve yay alarak adamıyla birlikte. adamlarına kendisinin ve yanında gelecek olan kölesinin içine sığabileceği bir tabut yaptırdı. insan yüzü şeklindeki güneş ve ay. Resimde gerek figür betimlemelerinde gerekse doğa betimlemelerinde çevre çizgileri 392 NİŞABURİ. Bazıları oka bulaşan kanın Allah’ın izni ile gökyüzünde asılı duran balığın kanı olduğunu söylerken bazıları da oka bulaşan bu kanın okun kuşa isabet etmesinden kaynaklandığını söylemektedirler. Resim. irice bir kubbe tasviri ve kubbenin etrafında olayı seyreden 6 erkek figürü bulunmaktadır. Köle. nakkaşın ince bir fırça tekniği olduğunu göstermektedir. Daha sonra geriye düşen okunun kanlı olması üzerine İbrahim’in tanrısını vurup öldürdüğünü düşünerek geriye döndü. Sahnenin alt kısmında ise üzerinde küçük ot bezemeleri olan bir tepe yer almaktadır. .

e. Nakkaş. e. s. taht benzeri bir yapının üzerinde tasvirlenmiştir. Ayrıca. c. a. g. g. İslam Tarihi kaynaklarında bu tahtı çeken kuşların cinsi ile ilgili netlik bulunmamaktadır. . s.396 Eserin metninde397 ise bu kuşların yavruluklarından itibaren Nemrut tarafından beslenen kartallar olduğu bilgisi bulunmaktadır. İBN ESİR. e.401 393 394 İBN ESİR. g. . s. konuyla ilgili İslam Tarihi kaynaklarında393 ve eserin metninde de394 geçtiği üzere Tanrıdan öç almaya and içen Nemrut’tur. c. Nemrut’un bulunduğu bu tahtı yukarıya çeken kuşları temsil etmektedirler. s. . a. g. s. . e. g. g. g. 1. s.108 397 NİŞABURİ. 1. Resimde Nemrut’un bulunduğu tahta doğru uçmakta olan melek. a. s. a. a. 191. s.395 İbn Esir. meleğin elinde tuttuğu balık ise. c. c. eserin metninde de398 belirtildiği gibi.108 NİŞABURİ. e. Allah tarafından gönderilen meleği.94 belirgindir.1. 95 395 TABERİ. . bu kuşların küçüklüklerinden itibaren Nemrut tarafından beslenmiş olan kartallar olduklarını belirtmektedir.1. e.1. 1. . Tahtın ayaklarına iple bağlanmış vaziyette tasvirlenmiş kuşlar ise. resimde ise Nemrut. Nemrut’un yanındaki figür ise Nemrut’un kölesidir. c. a. e. 108 . 108 401 TABERİ. .399 Eserin metninde ve İslam Tarihi kaynaklarında400 Nemrut’un bindiği tahtta bu kuşların yemesi için et bulunduğu rivayetleri bulunmasına rağmen resimde et betimlemesi yer almamaktadır. 96–97 400 İBN ESİR. aynı betimleme kalıplarını kullanmıştır. . e. a. a. Taberi bu kuşların akbaba olduklarını belirtirken. c. Resimdeki hemen bütün figürler birbirine benzemektedir. yine eserin metninde ve İslam tarihi kaynaklarında Nemrut’un yaptırdığı bir tabut ile gökyüzüne çıktığı belirtilmektedir. 191 396 İBN ESİR. Eserin metninde bu kuşların kartal olduğu bilgisi bulunmakla beraber resimdeki kuş figürleri kartaldan ziyade akbabaya benzemektedirler. a. g. Resimde gökyüzünde neredeyse Ay’a kadar yükselmiş olan tahtın üzerindeki iki figürden başında taç bulunan ve elindeki okunu gökyüzüne doğrultmuş olanı muhtemelen. g. s. Nemrut’un Allah’ı vurduğunu zannetmesi için kanı oka bulaştırılan balığı temsil etmektedir. a. figür tasvirlerinde. e. s. . Eserin metninde Nemrut’un fırlattığı oka kanı bulaştırılan hayvanın balık mı yoksa kuş mu olduğu hususunda ihtilaflar vardır. 96 398 NİŞABURİ. . g. e. 96 399 NİŞABURİ.

Bu insanlar hakkında İslam Tarihi kaynaklarında ve eserin metninde bilgi bulunmamaktadır. ayaklarına iri kuşlar bağlı bir taht ve tahtın üzerinde oturan iki figür bulunmaktadır. diğer 9’u ise erkek figürüdür. insan suretinde güneş.402 Resimde. 402 NİŞABURİ. Oysa eserin metninde melekten ve elindeki balık figüründen bahsedilmektedir. akbabaya benzemektedirler. Bu iki figürden başında taç bulunanının elinde ok ve yay vardır. tepenin sol tarafında ağaç figürleri ve gökyüzüne doğru bakmakta olan 11 figür yer almaktadır. bu sözünü yerine getirip Tanrıyla dövüşmek için yanındaki kölesiyle beraber gökyüzüne çıkmıştır. nakkaşın doğa figürlerinde olan ustalığını göstermektedir. Resim. Nemrut’un gökyüzüne çıkmasını sağlayan kuşları temsil etmektedirler. Resimdeki figürlerde aynı betimleme kalıplarını kullanmaktan sakınan usta. İkonografik olarak. Ravzatü’s Safa nüshasında bulunan bu resimde. Nemrut’un gökyüzüne çıkışı konusuyla ilgili diğer resim ise. diğer resimde yer verilen melek figürüne yer verilmemiştir. sınırların ayrılmasına ve renklerin birbirine karışmamasına özen göstermiştir. Bu figürlerden 1’i kadın. Bu kuşlar diğer resimde olduğu gibi bu resimde de. 1’i çocuk. Bu figürler muhtemelen olayı seyretmek üzere olay yerinde bulunan halktan insanları sembolize etmektedirler. ayrıntılı bir doğa betimlemesi yer almaktadır. muhtemelen halktan insanlardır. İsrail müzesinde 539. Oysaki eserin metninde bu kuşların yavruluklarından itibaren Nemrut tarafından beslenen kartallar olduğu belirtilmektedir. diğer resimde de belirttiğimiz gibi tanrıyla dövüşmek için and içen Nemrut. gri renkte bir tepe. 96 . s. çeşitli çiçek ve ot betimlemeleri vardır. e. g. Sarı renkte bulutların bulunduğu mavi gökyüzünde. Sahnenin alt kısmında.95 Sahnenin alt kısmında tepenin arkasında ve kulelerin şerefelerinde olayı seyretmekte olan insan figürlerine yer verilmiştir. a. . Zeminde ise. Nemrut ve yardımcısının üzerinde bulunduğu tahtın ayaklarına bağlı olan kuşlar ise.69 numaraya kayıtlı Ravzatü’s Safa nüshasında bulunmaktadır (Resim 24). Eserin 13a yaprağında bulunan resimde. Resmin alt kısmında olayı seyreden insanlar.

96 3. İbrahim. Kutsal Kitapta404. Üç Meleğin Hz. nakkaşın ince bir fırça tekniği olduğunu göstermektedir. Hz. İsmail’in doğumuna çok sevinen Hz. İbrahim’in yanındaki üç melek figürü ise. s. Bu erkek figürünün sol tarafındaki ağaçların yanında ise. İbrahim’i Ziyaret Ederek Ona İshak’ı Müjdelemeleri Konulu Resim Hz. Hz. başındaki halesinden de anlaşıldığı üzere. Bu konuyla ilgili resim Kısâs-ı Enbiyâ nüshasında resimlendirilmiştir. Eserin metninde olay kısaca şu şekilde anlatılmaktadır: “Oğlu Hz. ise uçmakta olan bir kuş figürü ile beyaz renkli bulutlar vardır. İbrahim de misafirlerine ikramda bulundu. sevincini insanlarla paylaşmak için misafirler ağırlamaya başlamıştı. İbrahim’dir. Misafirler Hz. titiz işçiliğini sergilemiştir. ‘Benim yaşımda bir adamın nasıl çocuğu olacak’ dedi. 29/31. Hud. ‘Korkmamasını söyleyerek ona Lût kavmi için gönderildiklerini ve eşi Sare’den bir erkek çocuğu sahibi olacağını’ söylediler. İbrahim bu habere inanamayarak. 11/69–76. Resim. Kısâs-ı Enbiyâ’nın metninde bu şekilde anlatılan olay eserin Beyazıt Kütüphanesinde 5275 numaraya kayıtlı nüshasında resimlendirilmiştir (Resim 25). İbrahim’e üç kişi geldi. Tekvin. üç meleğin Hz. birisinin elinde üzerinde meyveler olan bir tabak bulunan kanatlı üç melek tasviri yer almaktadır. Sahnenin zemininde. Resimde uzun gövdeli ağaçların arasında yer alan erkek figürü. Misafirler de ‘Allah’ın izni ile seneye bu zamanlar bir erkek çocuğun olacak soyun ondan devam edecek”403 dediler. çeşitli ot ve çiçek bezmeleri ile akarsu tasviri arka fonunda. Yine böyle bir gün Hz. 18/1–15 405 KUR’AN. Hz. İbrahim’e. Hicr. Nüshanın 88b yaprağında yer alan resimde. üzeri iri çiçekli çeşitli bitki ve otların bulunduğu sarı renkli tepenin altındaki uzun gövdeli ağaçların arasında elinde baston bulunan bir erkek figürü yer almaktadır. Ankebut. 15/51–56 . 87–88 KUTSAL KİTAP. Hz. Kur’anda405 ve İslam tarihi kaynaklarında406 belirtildiği 403 404 Beyazıt Devlet Kütüphanesi 5275 numarada bulunan Kısâs-ı Enbiyâ Nüshası. Renklerin karışmamasına özen gösteren nakkaş. İbrahim’in yanına gelerek onu ziyaret etmeleri ve ona ikinci oğlu olan İshak’ı müjdelemeleri konulu resimdir. Bu figürün başında hale vardır. İbrahim ile ilgili resimlerden bir diğeri ise. onlar için bir kuzu kesti fakat misafirler ikramı yemediler. bunun üzerine İbrahim korktu.

Bu konuyla ilgili gerek İslam Tarihi kaynaklarında gerekse Kutsal Kitaptaki bilgilerde. Hz. 4 tanesi Hadîkatü’s Süedâ nüshalarında. İbrahim’i ziyaret ederek oğlu İshak’ın doğumunu müjdelemek üzere gelen melekleri temsil etmektedirler. Hz. oğlu Hz. 3 tanesi Zübdetü’t Tevârih nüshalarında. s. . 81 . İsmail’i kurban edişi konusuyla ilgili olarak ulaşabildiğimiz 20 resim çalışmamıza esas alınmıştır. 201 NİŞABURİ. İbrahim’in. Eserin metninde de407.97 gibi. İsmail’in sağ tarafında ise tepesi hayvan başı şeklinde betimlenmiş sarı renkte kayalar bulunmaktadır. Resimde Hz. Falname’nin Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi H. 406 407 TABERİ. e. İsmail’in başlarında alevli haleler yer almaktadır. . Eserin metninde Cebrail ve Mikail belirtilmesine rağmen resimde yer alan üçüncü meleğin kim olduğu belirtilmemiştir. Kullandığımız 20 resimden 8 tanesi Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarında. 3 tanesi Falname nüshalarında. s. a. İbrahim’i ziyarete gelerek. 81 408 NİŞABURİ. Konuyla ilgili bu 20 resim farklı eserlerde bulunmaktadır. a. Hz. İsmail yer almaktadır. İbrahim’in Oğlu İsmail’i Kurban Edişi Konulu Resimler Hz. Resimdeki melek figürlerinden bir tanesinin elinde içinde çeşitli yiyecekler bulunan bir kap bulunmaktadır. 4. g. İbrahim’in misafirlerine sunduğu fakat misafirlerin yemedikleri ikramı simgelemektedir. bu meleklerin Hz. İbrahim’in çadırın içerisinde oturduğu. Bu yiyecek dolu kap. g. s. Yanında ise elleri önünde bağlı vaziyette oturan Hz. İbrahim pembe renkli tepenin altında sol elinde bıçak tutar halde tasvirlenmiştir. Hz. ona Lût kavmini helak edeceklerini ve ikinci bir oğlunun olacağını haber veren Cebrail ile Mikail oldukları bildirilmektedir. c. g. 1’i Külliyât-ı Tarih nüshasında 1’i de Câmiü’t-Tevarih nüshasında bulunmaktadır. 1702 numaraya kayıtlı nüshasında konuyla ilgili 1 adet resim bulunmaktadır (Resim 26). muhtemelen eserin metninde de408 belirtilen Hz. e.1. e. a. İbrahim ve Hz. misafirleri gördükten sonra onlar için buzağı hazırlayıp ikram ettiği belirtilmesine rağmen resimde çadır ve buzağı tasvirlerine yer verilmemiştir. meleklerin geldiği esnada Hz. . Nüshanın 19b yaprağında bulunan resimde.

İsmail bu kadere razı oldu / Bir okudu ve Allah’tan bir kurban geldi. İsmail’i kurban etmek istedi Allah’ın emrini duyunca Hz. Hz. İbrahim ve canını Allah yolunda feda etmeye razı olan Hz. Bu fal sağlık.”411 Resimde Hz.”410 Bu şiirin açıklaması ise. Resim. Allah. Çünkü iyilik yaptığın insanlar karşılığında sana kötülük ettiler. 67 412 KUTSAL KİTAP. t. g. İsmail’in bulunduğu yere doğru uçarak gelen kanatlı bir melek figürü bulunmaktadır. . Tepelerin ardında sol üst köşede koyu tenli sakallı bir erkek figürü bulunmaktadır. Birçok düşmanın var. Talihin gelecek yılın geçmiş yıldan daha uğurlu olduğunu göstermektedir. 22/1–10 . Tasvirin betimlediği iki beyitten oluşan şiirin üzerinde “Ve fidye olarak O'na büyük bir kurban verdik”409 anlamındaki ayet bulunmaktadır. İbrahim ve Hz. Saffat 37/107 AKAR. s. Resimde sınır çizgilerini kesin hatlarla gösteren nakkaş. özellikle baş ve boynunda yarası olan kısa boylu esmer kişiden uzak durman gerekmektedir. İsmail’e koyun gönderdiği gibi senin dileklerini de gerçekleştirecektir. Arka fonda ise sarı ve beyaz renkte bulutlar ve lacivert bir gökyüzü bulunmaktadır. İsmail’i kurban etmeğe hazırlanmaktadır. renklerin birbirine karışmamasına da özen göstermiştir. İsmail falına gelmiştir. İbrahim oğlu Hz. İsmail’in ettiği gibi Allah’a tevekkül etmen gerekmektedir. “Hazreti İbrahim Allah’ın emri ile / Bayram günü Hz. Fakat sırrını kimseye söyleme. tasvirin bulunduğu sayfanın karşı sayfası olan 20a sayfasında şöyle açıklanmaktadır. Bu niyet hareket ve yolculuk için uğurludur. 409 410 KUR’AN. a. g. Şiir ise şu şekildedir. Tekvin. “Fal sahibi Arafat dağında Hz. . s. a.98 Resimde sahnenin sağ üst tarafında ise elindeki kahverengi koç ile Hz. mutluluk ve huzurluluk anlamına gelmektedir. Fakat bu yolda ve bu niyette erkekçe adım atman ve Hz. Kitab-ı Mukaddes’te412. 67 411 AKAR. Kayıp ettiğin malı isteme bulamayacaksın. nakkaşın ince bir fırça tekniği olduğunu göstermektedir. t. Kur’an’da413 ve İslam Tarihi kaynaklarında414 geçtiği üzere. Evlenmek için uğurludur ve bahtiyar evlatlar bu evlilikten doğacaktır.

İsmail’in elleri bağlıdır. Sahnenin sol tarafında tepenin arkasında olayı seyretmekte olan siyah sakal ve bıyıklı figür ise muhtemelen. 1703 numaraya kayıtlı nüshasında da konuyla ilgili bir resim bulunmaktadır (Resim 27).1702 numaralı (Resim 26) nüshadaki resme benzeyen resimde doğa betimlemelerine daha fazla yer verilmiştir. a.1. g.1. s. a. Akar da. g. g. İslam Tarihi kaynaklarında419 da geçtiği üzere Hz.99 Hz. . a. . İsmail’i ve annesi Hacer’i bu işten vazgeçirmek için olay yerine gelen insan kılığındaki şeytanı temsil etmektedir. e. g. s. s. 22/10–14 416 KUR’AN. 186–190 420 AKAR. 218.1. 62 419 TABERİ.420 Falname’nin TSM.1. Hz. 37/102 TABERİ. t. 1703 numaralı nüshadaki resmi 1702 numaralı nüshadan ayıran en önemli özellik ise 1702 numaralı nüshada yüzü örtülü olmayan Hz. Nüshanın 12a sayfasında iki beyitten oluşan şiir şöyledir.1.e. .g. s. İbrahim’i. g. AYDEMİR.Mukaddes’te415. c. . SAFFAT. 1703 numaralı nüshadaki resmi (Resim 27) H. 1702 numaralı nüshadaki resimden (Resim 26) ayıran bir diğer fark ise. e. g. s. e. İslam Tarihi kaynaklarında418 fidyelik olarak gönderilen bu koçun rengi hakkında farklı rivayetler bulunmaktadır. İBN KESİR. şiire resmin bulunduğu sayfada yer verilmemiş olmasıdır. . . s. İbrahim’e doğru gelmekte olan kanatlı melek figürü Kitab. s. 218. İsmail’in yüzünde örtü bulunmamaktadır. e. a. e.c. H. oğlu Hz. c.1. . 227. İBN ESİR. Kur’an’da416 ve İslam Tarihi kaynaklarında417. Bu nüshada şiir. Saffat. 217–220. e. a. İsmail’in yerine gönderilen fidyelik koçu temsil etmektedir. Fakat İslam Tarihi kaynaklarında Hz. İbrahim’in oğluna fidye olarak koç getirdiği rivayeti bulunan Cebrail’i temsil etmektedir. KÖKSAL. e. 413 414 KUR’AN. c. a. a. 68 . 106. H. g. İsmail’in yüzünün örtülü olması ve ellerinin önden değil arkadan bağlı olmasıdır. c. . g. e. bu figürün şeytan olduğu görüşündedir. g. 37/103–109 417 TABERİ. oğlunun isteği üzerine yüzünü bir örtü ile kapattığı rivayeti bulunmasına rağmen resimde Hz. c. . Sahnenin sağ tarafında Hz. . a. a. a. İbrahim’in elinde bıçak bulunmaktadır ve oğlu Hz. s. s. TABERİ. İbrahim’in. Genel özellikleriyle TSM. resmin bulunduğu sayfanın karşısındaki 12a sayfasında yer almaktadır.1. s. c. Tekvin. 105 415 KUTSAL KİTAP. 218 418 İBN ESİR. Cebrail’in elinde getirdiği kahverengi koç ise Hz.

Hz. a.”422 Falname’nin Dresden Sachsische Landesbibliothek’te E. 68 . E. g. İbrahim’in ateşe atılmasıyla ilgili resimlerde tasvirlenen Nemrut’un olayı seyredebilmesi için yapıldığı rivayetleri bulunan yapıyı andırmaktadır. İsmail nebi (a. Bu koçu kurban et ve Hz.282 numaraya kayıtlı nüshasının 35b yaprağındaki 421 422 AKAR. senin falına Hz. a. İsmail’ün”421 Bu resmi açan kişinin falı ise nüshanın 12a sayfasında şöyle açıklanmaktadır.445 numaraya kayıtlı nüshadaki bu resmi (Resim 28). İsmail’den uzaklaş. İbrahim’e maksadın. t. Ortada mancınığın kollarına benzer şekilde tasvirlenmiş olan iki kule betimlemesi de bu görüşü destekler niteliktedir. İbrahim’in oğlunu kurban edişi konusunda resim bulunmaktadır (Resim 28). Genellikle Hz. İbrahim hak Teala’nın emriyle oğlu Hz. Her işe iyidir. 68 AKAR. 445 numaraya kayıtlı nüshasında da Hz. Bu resimde konuyla ilgili diğer nüshalardaki resimlerde yer almayan iki kule figürüne yer verilmiştir. Hz. s. nüshasındaki resim diğer iki Falname resminden farklılık arz etmektedir. İsmail’ün Hak yolına sen de canı vir kim oldı / Kurban olmak kemali Hz. Falname’nin DSL. t. İbrahim tepenin alt kısmında oğlunu kurban etmeye hazırlanıyorken tasvirlenmiştir. Bu yapının içinde olayı seyreden insan figürlerine yer verilmiştir. TSM 1702 (Resim 26) ve 1703 (Resim 27) numaralı nüshadaki resimlerden ayıran başka bir fark ise sahnenin sağ kısmında bulunan yapıdır.s) ile Arafat Dağı gelmiştir. İsmail’ün / Makbul-ı Hak oldı hayali Hz. nikâh ve yeni eve girmek için uygundur. DSL. g. Nüshanın 6b yaprağında bulunan resimde. Konuyla ilgili resimlerden bir tanesi de Külliyât-ı Tarih adlı eserde bulunmaktadır. . Özellikle alım satım. Bu sırada Cebrail yetişti ve Hz. İmtihanı ihlâsla kazandın.100 “Toğdukda meh cemali Hz. İsmail’i kurban etmek istedi. gönülde oğul sevgisinin mi Allah sevgisinin mi fazla olduğunu denemek olduğunu söyledi. Eserin TSM B. s. Sahnenin sağ tarafında konuyla ilgili diğer Falname nüshalarındaki resimlerde yer almayan bir yapı betimlemesine yer verilmiştir. . “Ey fal sahibi bil ve uyanık ol ki. İbrahim ve Hz.

g. Resimde elleri bağlı olmayan Hz. İbrahim’in huzuruna gelmişti. Ağacın dallarındaki her bir yaprağı ayrı ayrı işleyen usta. BAYOĞLU. s. Sevgisi ile kalbini doldurmuş bulunduğun bu ciğerparenin yaşayış bağını bana olan sevgi kılıcı ile kesip hayatını bitir. Bu detay. g. sınır çizgilerini keskin hatlarla ayırmış. eserin metninde şu şekilde anlatılmıştır: “Rivayete göre. Hulasa. yüzü gözü toprak içinde avdan dönerek Hz. İbrahim’in başına gelen ikinci büyük sıkıntı olan olay. Zeminde yeşil renkte çeşitli bitki motifleri bulunmaktadır. resmi yapan ustanın konuyla ilgili İslam tarihi rivayetlerini bildiğini göstermektedir. 41. e.101 resimde Hz. İbrahim’de iltifat gözü ile onun güneş gibi parlayan mübarek yüzüne baktı. onun önünde de beyaz renkli bir koç bulunmaktadır. e. Halil’in kalbinin Hz. Resimde Hz. bir gün Hz. İbrahim tarih rivayetlerinde geçtiği üzere oğlu Hz. İsmail’i önüne oturtmuş vaziyette betimlenmiştir. a. e. İsmail’in muhabbeti ile dolduğu ortaya çıkınca Kaza Divanından hüküm gelip. ‘Ey Halillik sırlarına mahrem bulunan ve ey ümmete rehberlik ve önderlik şerefiyle şereflenmiş olan. KÖKSAL. a. İsmail’in boynuna dayalı olan bıçağın ağzı. e. meleğin kanadına aynı özeni göstermemiştir. İsmail’in yerine fidye olarak gönderilen koçu getiren Cebrail’i temsil etmektedir. 38–39 . muhabbeti bir kat daha artıyordu. Resimde betimlenmiş olan melek figürü. s. renklerin birbirine karışmamasına özen göstermiştir. g. sen eğer benim muhabbetimin yolunu tutup gidiyorsan benden başkasına karşı rağbet göstermekten vazgeç. İsmail’in gözleri örtülüdür. tersine dönmüş vaziyette tasvirlenmiştir. c. İbrahim’in oğlu Hz. İsmail’i kurban edişini konu edinen resimler Hadîkatü’s Süedâ yazmalarında da yer almaktadır.”424 423 424 TABERİ. Hz. Sahnenin sol tarafında ise. . s. a. kanatlı ve kadın suretinde bir melek figürü. İbrahim sahnenin sağ tarafında oğlu Hz. 218. İsmail. Hz. Misk gibi kokan siyah saçlarının her bir teli İbrahim’in canına birer bağ gibi bağlandı. a. g. 189 FUZULİ. Hz. .1 s. Arka fonda ise sarı renkte bir gökyüzü bulunmaktadır. konuyla ilgili diğer resimleri değerlendirirken de belirttiğimiz gibi Hz. İsmail’i boğazlamak üzere iken resmedilmiştir (Resim 29). Hz. . Onun her uzvuna bakınca. Resimde sahnenin ortasında ise bir ağaç betimlemesi bulunmaktadır. İslam Tarihi rivayetlerinde423 geçtiği üzere. Resimde nakkaş. .

Senin kurbanın kabul oldu.’de bulunan 1967 425 426 FUZULİ. g. işte sen bu şekilde rüyanı doğrulttun. İbrahim. Hacer de hayret ederek düşünceye dalmaya başladı. O arada kargaşalık ocağının başı. e. bu koca ve bereketli koçu Hz. s. s. oğlunu süsledi. Hz. 41–43. Ne dersin?’ Hz. Fakat bıçağı bir türlü kesmedi. İsmail’i de kandırıp işlerinden caydırmak istedi ama başarılı olamadı. . Sözün kısası. Hacer’i kandıramayan İblis. İsmail cevap vererek. 41–43 . İşte şimdi. . BAYOĞLU. BL. a. hikmet dergâhından ve fıtrat yurdundan. 40–41 FUZULİ. Hz. . a. a.TİEM.’de bulunan 7301 numaralı nüshanın 19b yaprağında (Resim 31). İbrahim. ‘Ey ulu baba! Bu emrin benim için bir şeref ve izzettir dedi ve olayı sükûnetle karşıladı.425 Hz. senin boğazlanman emrolmuştur. Halilullah’ın Allah’ın emri olmayan bir şeyi yapmayacağını söyleyerek. olayın bu şekilde olmadığını Hz. daha sonra İbrahim’i ve oğlu Hz. 12009 numaralı nüshasının 19b sayfasında (Resim 30). dostların hasbihali ahbaplık bağlarını bağlamak içindir. Sana müjdeler olsun. Bıçağın burada işi ne? İpe gelince. İbrahim yine Hacer’e bir ip ve bir de bıçak hazırlamasını söyledi. onun gereğince hareket ettin. “Hz. 44–46. o esnada Cebrail inip bir kurban getirdi ve ‘Ey İbrahim! Kad saddakat-rüya –İbrahim. e. ortalığı karıştırma yuvasının temeli olan İblis. saçlarını taradı. İbrahim’in bu sözleri üzerine Hacer. Hacer. g. Onların bir dost ziyaretine gittikleri cevabını alan İblis. a. iyi iş işleyen salih bir ihtiyar şeklinde Hacer’e göründü ve ona kocasının Hz. İbrahim ile Hz. İsmail’in ellerini ve ayaklarını sağlam bir şekilde bağlayıp mübarek boğazına bıçağını vurdu. renkli elbiselerle kuşatıp hazırladı. s. ip de bir şeyi bağlamaya yarar. bıçak ise kesmek içindir. Dost’a misafir olacaktır.102 İbrahim uykudan uyandı ve karısı Hacer’e. İsmail. bunu ne için kullanacaksın?” Hz. BAYOĞLU. Hz. İsmail’in yerine kurban et!’ dedi. ey sevgilim!” dedi. Bunun üzerine Hz. g. “Ya Halilullah. İsmail’in yeni elbiselerini giydir kendisini süsle. İbrahim: “Belki bir kurban kesmek icap eder! Kurbanı bağlamaya ve kesmeye iple bıçak lazımdır” dedi. s.426 Eserin metin kısmında bu şekilde anlatılan olay eserin British Library’de bulunan Or. . İbrahim’in oğlunu kurban etmeye götürdüğünü söyledi fakat Hacer. e. bu işe razı olduğunu gösterdi. İsmail’i nereye götürdüğünü bilip bilmediğini sordu. Hacer ile vedalaşarak yola koyuldular. e. oğluna ‘Ey aziz oğul. g.

e. s. 45 . e. g. FUZULİ. s. Eserin KMM. babasının önünde diz çökmüş vaziyette bekleyen Hz. eserin metninde Hz. 186–190 429 BAYOĞLU. 41–44 430 BAYOĞLU. . e. 217–220. İbrahim’in oğlunu boğazlamak için bıçağı 70 defa vurduğu fakat başarılı olamayınca. İsmail’in yerine fidye olarak gönderilen koçu getiren Cebrail figürüne yer verilirken BL. nüshasındaki resim hariç diğer resimlerde. s.’de bulunan 93 numaralı nüshanın 16b yaprağında (Resim 33) tasvirlenmiştir. s. e. g. g. TİEM’de bulunan nüshadaki resimde (Resim 32) ise 4 melek figürüne yer verilmiştir. a. O’nu yakıcı ateşe atsalar da sevgi yolunda yürümekten kaçınmaz. a. a. e. g. yaşlı kılığında olay yerine gelen şeytan ve çeşitli doğa betimlemelerinden oluşmaktadır. s. . Bu rivayette geçen ikiye 427 428 BAYOĞLU. Eserin metninde.103 numaralı nüshanın 19b yaprağında (Resim 32). 93 (Resim33) numaralı nüshasındaki resimlerde. a. Hadîkat-üs Süedâ’nın farklı kütüphanelerde bulunan bu nüshalarındaki 4 resimde sahne genel hatları ile oğlunu kurban etmek üzere olan Hz. s.1. hiç rahatsız olmaz!427 diyerek olay yerine gelen melek figürlerine yer verilmiştir.’de bulunan nüshasındaki resimde (Resim 33) sadece Hz. BL. s. çocuğun öldürülmesi için emir gelir. a. 12009 (Resim 30) numaralı nüshasındaki ve KMM. KÖKSAL. Resimler arasında bazı benzerlikler olmakla birlikte bazı farklılıklar da mevcuttur. . FUZULİ. e. 3 melek figürüne. g. İbrahim’in oğlunu kurban etmek üzere yatırıp boğazına bıçağı vurması üzerine. e. Celil engelliyor. eşi benzeri bulunmaz bir dosttur ki. birisinin elinde koç bulunan birden fazla melek. 42. . c. İsmail. a. . 45–46 TABERİ. FUZULİ. konuyla ilgili İslam tarihi kaynaklarında428 ve eserin metninde429 Hz. g.’de 7301 numaralı nüshadaki resimde (Resim31) 8 melek figürüne. Eserin BL. İbrahim. oğlunu ve eşi Hacer’i bu işi yapmaktan vazgeçirmek üzere yaşlı bir insan kılığına girerek olay yerine geldiği rivayeti bulunan şeytan figürüne yer verilirken diğer iki nüshadaki resimlerde (Resim 31. g. . İbrahim’i. Hz. g. bıçağın dile gelerek “Ey Allah’ın elçisi Halil emrediyor.’de 12009 numaralı nüshadaki resimde (Resim 30). a. KMM. Ben Celil’in buyruğunu bekliyorum”430 dediği belirtilmektedir. Resim 32) şeytan figürüne yer verilmemiştir. 42. 39–41. s. . bıçağı taşa vurduğu ve taşın ikiye ayrıldığı. KMM. a. . coşarak “Rabbim! Bu ne şerefli bir kul. e.

TSM. Resimlerde dikkat çekici bir diğer nokta ise. oğlunu kurban etmeye hazırlanmakta olan Hz. 1967 numaralı nüshasındaki resimde (Resim 32) yer verilmiş. a. s. İsmail’in ellerinin ve ayaklarının bağlı olduğu bilgisi bulunmasına rağmen KMM. Bu farklılıklar şöyledir: Eserin TSM. 1313 numaralı nüshadaki resimde (Resim 39) kahverengi.1228 numaralı (Resim 36) nüshalarında. BAYOĞLU. İbrahim’in. İsmail’in elleri ve ayakları bağlı olmadığı halde yerde uzanmaktadır. H. Kısâs-ı Enbiyâ’nın TSM EH. İsmail’in yerine fidyelik olarak getirdiği koç beyaz renkte iken. eserin metninde431 Hz. H.1225’de (Resim 35) alaca renkte. Beyazıt Kütüphanesi 5275 numaralı (Resim 37). İbrahim. a. BN. 41–43 . Genel olarak benzer sahnelere yer verilen Kısas-ı Enbiya resimleri arasında bazı ayrıntılarda farklılıklar da bulunmaktadır. g. Paris Biblioheque Nationale’da 54 numaralı (Resim 38) ve 1313 numaralı (Resim 39) New York Columbia University Smith Koleksiyonunda (Resim 40). İbrahim’i kararından vazgeçirmek amacıyla olay yerine gelen fakat başarılı olamayan şeytandan oluşmaktadır. s.1228’de (Resim 36) gri renkte. H. NCL. New York Public Library nüshasındaki resimde (Resim 41) Cebrail’in Hz. Beyazıt nüshasındaki resimde (Resim 37) Beyaz ve Kahverengi renkte. g. 431 FUZULİ. babasının önünde sakin bir şekilde oturan Hz. Kısas-ı Enbiya resimlerinde ayrıntı sayılabilecek imgelere Hadîkat-üs Süedâ resimlerindeki kadar yer verilmemekle birlikte bazı nüshalarda Hz. e. TSM. EH. . elindeki koç ile birlikte Hz.46 numaralı (Resim41) nüshasında konuyla ilgili resimler yer almaktadır.104 ayrılmış taş betimlemesine sadece eserin TİEM. İsmail. 44–46. İbrahim’e doğru gelmekte olan Cebrail olayı seyreden insanlar ve Hz. e. bıçağının kesmemesi üzerine bıçağını vurduğu ve bu sebeple iki parçaya ayrıldığı bilinen taş betimlemesine yer verilmiştir.1225 numaralı (Resim 35). . 54 numaralı nüshasındaki resimde (Resim 38).1430 numaralı (Resim 34). Konuyla ilgili en fazla resim bulunan eser Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarıdır. BN. New York Public Library Spencer koleksiyonunda Ms. Kısas-ı Enbiya nüshalarındaki resimlerin hemen hemen hepsinde sahne. H. nüshasındaki resimde Hz. diğer resimlerde bu ayrıntı gözden kaçmıştır. Smith Koleksiyonundaki resimde (Resim 40) ise alaca renktedir.1430 (Resim 34).

Hz. TSM. Beyazıt 5275 (Resim 37) ve NCL (Resim 40) nüshasındaki resimlerde Hz. 1430 (Resim 34). tepenin arkasında değil Hz. İslam Tarihi kaynaklarında432 ve eserin metninde433 belirtildiği şekilde. e. s. İbrahim’in arkasında tasvirlenmiştir. 1228 (Resim 36) ve NCL. Konuyla ilgili resim eserin TSM 1321 numaraya kayıtlı nüshasında yer almaktadır (Resim18). Beyazıt Kütüphanesinde bulunan Kısas-ı Enbiya nüshasındaki resimde (Resim 37) şeytan figürü.c. TSM. . . ve BN. 105 NİŞABURİ.1. H. 54 numaralı nüshadaki resimlerde ayrıntılı doğa betimlemelerine ve bitki motiflerine yer verilmiştir. Kısas-ı Enbiya resimlerinde genellikle doğa betimlemeleri ve bitkisel motiflere fazla yer verilmezken. e. İbrahim’in oğlunu kurban edişiyle ilgili resimlerden 3 tanesi de Zübdet-üt Tevarih isimli eserlerde yer almaktadır. g. İsmail’in gözleri bağlanmış iken. İbrahim bıçağını oğlunun boğazına dayamış halde tasvirlenmiştir. NPL. EH. 93–94 434 NİŞABURİ. TSM. İsmail’in gözlerinin de bağlı olduğu rivayeti bulunmaktadır. EH. 54 numaralı (Resim 37). Farklı nüshalarda bulunan resimlerdeki bir başka farklılık ise.1. Eserin 29b yaprağında bulunan resim iki kısma ayrılmıştır. 1313 (Resim 39) ve NCL nüshasındaki resimlerde (Resim 40) yer verilmezken konuyla ilgili diğer tüm Kısas-ı Enbiya nüshalarındaki resimlerde yer verilmiştir. Eserin BN. . s. İbrahim oğlu İsmail’i kesmek üzere hazırlık yapıyorken tasvirlenmişken. İbrahim’in oğlunu kurban edişi konusunda önemli bir yeri olan şeytan figürüne BN. arkasından bağlı iken. 1225 (Resim 35). s. e.105 Hz. Beyazıt nüshasındaki resimde (Resim 37) Hz. s. g. diğer nüshadakilerden farklı bir yerde. H. H. ve NPL nüshasındaki (Resim 41) resimlerde Hz.1225. g. Oysa eserin metninde434 ve İslam Tarihi kaynaklarında. a. e. 432 433 TABERİ. Smith Collection (Resim 40) nüshasındaki resimlerde önünden bağlıdır. c. Kısas-ı Enbiya nüshalarında Beyazıt Kütüphanesi 5275 numaraya kayıtlı nüshadaki resim hariç diğer resimlerin hepsinde Hz. diğer nüshalardaki resimlerde bağlanmamış olmasıdır. İsmail’in elleri. TSM. BN. a. H. .1225 numaralı (Resim 35). a. İsmail’in elleri bağlı değildir. . Hz. Beyazıt nüshası. 94 .1430. a. NCL. 218. g. 40 numaralı nüshasında ise Hz. İBN ESİR.

alt kısmında ise Hz. sağ taraftaki küçük tepenin üzerindeki sarık tasviridir. elleri önünde sakince oturmaktadır. Resmin sağ tarafında. İslam Tarihi kaynaklarında Hz. Elleri önünde bulunan Hz. Hz. İbrahim eserin diğer nüshasında da olduğu gibi yeşil renkli tepenin alt kısmında oğlunu kurban etmeye hazırlanmaktadır. Resimde. İbrahim’in arkasında yer alan iki parça halindeki taş figürü diğer resimlerde de belirttiğimiz gibi Hz. Resimde Hz. Hz. Resmin arka fonunda sarı renkte bir gökyüzüne yer verilmiştir. İbrahim’in önünde sakin bir yüz ifadesi ile oturmaktadır. Resmin sol köşesinde Hz. İbrahim resimde. Eserin TİEM 1973 numarada bulunan nüshasında da konuyla ilgili bir resim bulunmaktadır (Resim21). İbrahim’in bıçağını vurmuş halde tasvirlenen ikiye bölünmüş taş parçası yer almaktadır. . İbrahim’in oğlunu kurban edişi konulu resimde. Hz. Hz. İbrahim’in sağ elindeki bıçağı taşa vurduğu ve taşın ikiye ayrıldığı görülmektedir. İbrahim’in oğlunu kurban edişi konusu bu nüshadaki resmin üst kısmında tasvirlenmiştir. İbrahim’e doğru gelmekte olan kanatlı bir melek figürü yer almaktadır. İbrahim’in ateşe atılması. İbrahim İslam Tarihi rivayetlerine uygun bir şekilde oğlunu kurban etmeye hazırlanırken tasvirlenmiştir. bu resimde. Resimde. Hz. Hz. Hz. Resimde Hz. Resimde sahnenin sol üst köşesinde. İsmail ise Hz.106 Resmin üst kısmında Hz. İsmail. İbrahim’in bıçağının kesmemesi üzerine sinirle bıçağını vurduğu taşı simgelemektedir. sahnenin sağ tarafındaki küçük tepenin üstünde tasvirlenmiştir. Eserin TSM nüshasındaki resimde olduğu gibi bu nüshasındaki resimde iki kısımdan oluşmaktadır. Bu tasvir. Meleğin elinde. İsmail’in gözleri açıktır. Diğer nüshada resmin alt kısmında tasvirlenen Hz. siyah bir koç bulunmaktadır. İbrahim’in oğlunun isteği üzerine oğlunun gözlerini bir örtüyle kapattığı rivayeti bulunmasına rağmen resimde. gri renkteki tepelerin alt kısmında oğlunu kurban etmeye hazırlanıyorken tasvirlenmiştir. Hz. eserin diğer nüshasında yer almayan bir tasvir yer almaktadır. İsmail’in yerine kesilmek üzere gönderilen koç ve bu koçu getiren Cebrail tasvirlenmiştir. Şimdiye kadar değerlendirdiğimiz resimlerde yer almayan Hz. İsmail’in sarığı. İbrahim’in oğlunu kurban edişi tasvirlenmiştir.

tepelerin üst kısmından Hz. Resmin arka fonunda ise sarı renkte gökyüzü tasviri vardır. Sahnenin sol tarafında ise. Hz. Arka plandaki tepenin arkasında ise bir ağaç betimlemesi yer alır. Resimde Hz. Hz. İbrahim pembe renkli tepelerin alt kısmında oğlunu kurban etmek üzere iken tasvirlenmiştir. Elleri açık bir şekilde yerde oturan Hz. Oğlu Hz. İbrahim’in oğlunu kurban etmeyi birkaç defa deneyip başarılı olamaması üzerine bıçağını vurduğu taşı simgelemektedir. İbrahim’in oğlunu kurban edişi konusunda önemli bir yeri olan melek ve getirdiği koç figürüne resimde yer verilmemiştir. Her iki figürün başında da hale bulunan resimde ayrıntılara yer verilmemiş. Hz. Hz. İbrahim’in gözleri konuyla ilgili İslam Tarihi kaynaklarında belirtildiği gibi örtülüdür. Nüshanın 35b yaprağında yer alan resimde. Hz. beyaz renkli bulutlar ve mavi bir gökyüzü yer almaktadır.1653 numaraya kayıtlı nüshasında yer almaktadır (Resim 42). Bu melek figürünün elinde beyaz renkte bir koç bulunmaktadır. İbrahim.107 Resmin sağ tarafında ise. Sahnenin arka planında ise. İsmail’i kurban etmeye hazırlanırken görülmektedir. İbrahim’in arka tarafında bulunan ikiye bölünmüş taş. bir kanadı havada olan bir melek figürü. Konuyla ilgili bir başka resim ise Camiu’t Tevarih’in Topkapı Sarayında H. Resmin sağ tarafında Hz. onun önünde ise Hz. İbrahim oğlunu kurban etmek üzeredir. Hz. Hz. sahnede sadece ortadan ikiye ayrılmış bir taş betimlemesi ile bir çiçek motifine yer verilmiştir. İbrahim’e doğru elindeki koç ile birlikte uçarak gelen melek figürü ise. İslam Tarihi rivayetlerinde de geçtiği üzere oğlunu kurban etmeye hazırlanıyorken tasvirlenmiştir. İbrahim’e doğru uçarak gelen kanatlı bir melek figürü yer almaktadır. Sahnenin sol tarafındaki . İsmail’in yerine kurban edilmek üzere gönderilen koçu getiren Cebrail’dir. Ayrıntılara yer verilmeyen resimde. İbrahim’e doğru gelmekte olan beyaz renkli bir koç bulunmaktadır. İsmail ise başı babasına doğru dönük vaziyette yerde oturmaktadır. İbrahim tepenin alt kısmında oğlu Hz. Zübdetü’t-Tevarih’in Chester Beatty Library’de bulunan nüshasında konuyla ilgili resim 68b yaprağının alt kısmındadır (Resim22).

Başka bir rivayete göre ise bu taşı Cebrail getirmiştir. 5. “Hz. Allah’ın izniyle yeryüzünde olan bütün insanlar Hz. İbrahim Kubeys Dağından bir taş alıp getirir ve bu taşı binanın köşesine yerleştirir. Cebrail.1226 numaraya kayıtlı nüshasının 47a yaprağında tasvirlenmiştir. İbrahim’in sesini duyarak Mekke’ye gelir ve Hz. e. 85–91 .108 kanatlı melek figürü Hz. İbrahim ve oğlu Hz. TSM. Hz.1226 numaraya kayıtlı Kısâs-ı Enbiyâ nüshasında (Resim 43). İsmail’in Kâbe’yi İnşa Edişi Konulu Resimler Hz. H. a. İbrahim bu taşları sıralamaktadır ve bu işi yaparken baba oğlu ‘Rabbimiz bizden bunu kabul eyle’ diye dua etmektedirler. Hz. s. İsmail taşları getirirken babası Hz. İsmail’in yerine kurban edilmek üzere gönderilen koçu getiren Cebrail’i simgelemektedir. Olay eserin metninde ana hatlarıyla şöyle anlatılmaktadır. bağırarak insanları “Beyt”i tavaf etmeye davet etmesini söyler ve Hz. . Çalışmada bu 6 resimden ulaşılabilen 3 resim değerlendirilmeye çalışılacaktır. Kubbeli yapının önünde birisi 435 NİŞABURİ. Bu konuyla ilgili 6 resim tespit edilebilmiştir. İbrahim Ve Oğlu Hz. Oğlu Hz. İsmail’le ilgili resimlenen olaylardan bir tanesi de Hz. Resimde pembe renkli tepelerin alt kısmında kubbeli bir yapı yer almaktadır (Resim43). H. İbrahim Allah’tan Cebrail vasıtasıyla gelen emir üzerine “Beyt”i inşa etmek üzere Şam’dan Mekke’ye gelir. İbrahim ve oğlu Hz. Bina tamamlanınca. g. İsmail’in Kâbe’yi inşa etmeleridir. Hz. Allah’ın emri ile Hz. Bunun üzerine Hz. İbrahim ve Hz. bir diğeri ise Berlin Staatsbibliotheque kütüphanesinde 1016 numaraya kayıtlı Kısâs-ı Enbiyâ nüshasında (Resim 45) bulunmaktadır. İsmail’i bularak kendisine bildirilen emri ve bu işi birlikte yapmaları gerektiğini anlatır. İsmail beyti inşa etmeye başlarlar. diğeri New York Public Library Spencer Koleksiyonunda 1 numaraya kayıtlı Kısâs-ı Enbiyâ nüshasında (Resim44). İbrahim’e Haccın farizalarını uygulamalı bir şekilde anlatır. Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarında bulunan bu resimlerden biri. İbrahim’de Cebrail’in söylediği gibi bütün insanları Mekke’ye davet etmek için olanca gücüyle bağırır. Bina yükselip tamamlandıktan sonra Hz.”435 Eserin metninde bu şekilde anlatılan olay eserin TSM. İbrahim’e görünerek ona. İbrahim’in gösterdiği şekilde Hac vazifelerini yerine getirirler.

1. KÖKSAL. İbrahim ile oğlu Hz. Resimde. a. Hz. figür tasvirlerinde aynı betimleme kalıplarını kullanmıştır. Resim. s. İslam Tarihi kaynaklarında437 ve eserin metninde438 geçtiği üzere. 239. s. 1. 88. . Eserin metninde ve İslam tarihi kaynaklarında442 Kâbe’nin yapılacağı yeri bir meleğin gösterdiği. 22/26. Kâbe’nin önündeki üç figür ise. pembe renkli tepenin alt kısmında bulunan kubbeli bina. İbrahim’in daveti üzerine Mekke ’ye gelerek Kâbe’de dua eden Sare’dir. a. Bu figürlerden bir tanesi kadın diğer ikisi ise erkek figürüdür. a. e. İBN SAD. . g. 86–87 439 İBN ESİR. İsmail Kâbe’yi inşa etmelerinden önce vefat ettiği rivayeti vardır.1. İbrahim’in ibadet etmek üzere Kâbe’ye davet ettiği insanları sembolize etmektedir. . . İsmail’i kadın figürü olan üçüncü figür ise. İbrahim’in eşi Hacer’i sembolize etmektedir. s. e. g. Gerek figür gerekse doğa betimlemelerinde sınır çizgilerini kesin hatlarla belirginleştiren nakkaş. tepesi hayvan başına benzeyen kayaların altında elleri açık vaziyette oturan üç figür bulunmaktadır. Hz. a. İBN ESİR. g. g. e. 221 438 NİŞABURİ. c. e. g. Hz. Sahnenin zemininde çeşitli bitki bezemeleri yer almaktadır. s. İbrahim’in eşi Hacer’in Hz. İsmail’in birlikte inşa ettikleri Kâbe’dir. 198 442 NİŞABURİ. a. g. e. g. Sahnenin sol üst kısmında. 205 440 NİŞABURİ. İBN KESİR. e. nakkaşın renkleri kullanmadaki hünerini ortaya koymaktadır. HAC. Kâbe’yi inşa eden Hz. a. c. KUR’AN. Fakat İslam Tarihi kaynaklarında441.1. . s.1. BAKARA. a.1. e. kadın figürü muhtemelen. binanın inşası bitirildikten sonra ise Cebrail’in bir taş getirdiği ve 436 437 KUR’AN. İbrahim ve Hz. a. . e. . s. a. Hz. g. 88 441 TABERİ. a. 100–101. g. 101. KÖKSAL. . g.109 yapının kapı kolunu tutmuş diğeri yere eğilmiş bir diğeri ise elleri açık vaziyette ayakta bulunan 3 erkek figürü yer almaktadır. . e. g. En sağdaki erkek figürünün yüzü beyaz bir örtü ile kapalıdır. s. Kur’an’da436. Arka fonda beyaz ve mavi bulutlar ile sarı bir gökyüzü vardır. İbrahim ve oğlu Hz. s. s. 48. e. e. eserin metninde439 ve İslam tarihi kaynaklarında440 “Allah’ın emri üzerine Hz. . c. a. Bu durumda. Sayfanın sol tarafındaki kayalıkların alt kısmında bulunan üç figürden erkek figürü olan ikisi.c. 201–202 .c. . c. s. s. 2/125 TABERİ.

üzerinde kubbesi bulunan altıgen bir yapı bulunmaktadır. Resmin arka fonunda ise bulutlar ve gökyüzü yer almaktadır. bağırmakta olan biri görünümündedir. ellerini yanaklarına götürmüş vaziyette bir erkek figürü daha yer almaktadır ki figür bu haliyle. aynı tip figür betimlemeleri yer almaktadır. 1016 numaraya kayıtlı nüshanın 46a yaprağında bulunan resim. Kısâs-ı Enbiyâ’nın Berlin’de bulunan nüshasında da konuyla ilgili bir resim bulunmaktadır (Resim 45). New York Public Library’de bulunan Kısâs-ı Enbiyâ nüshasında bulunmaktadır (Resim44). bu melek İslam Tarihi kaynaklarında ve eserin metninde olay yerine geldiği belirtilen Cebrail’i simgelemektedir. İbrahim’in daveti üzerine Mekke’ye gelerek dua eden insanları sembolize etmektedir. Resmin iki kenarında ve tepenin arkasında bulunan diğer figürler ise.110 bu taşı. İsmail’in karşısındaki kanatlı melek figürü ise. Resimde tepenin alt kısmında yer alan altıgen şeklindeki yapı. İbrahim ve Hz. resimde taş ve melek figürlerine yer verilmemiştir. İbrahim ve Hz. Resmin arka fonundaki pembe tepenin arka kısmında ise. neredeyse tamamen kubbeli ve iki minareli bir yapıdan oluşmaktadır. Hz. Yapının önünde ikisinin başında hale bulunan 9 insan figürü ayrıca 1 tane de kanatlı melek figürü yer almaktadır. Yapının sağ tarafındaki minarenin alt kısmında ise. diğer resimde de belirttiğimiz gibi Hz. Yapının alt kısmında çeşitli hallerde 5 erkek figürü yer almaktadır. diğer resimde göremediğimiz bir figürdür ki. . İbrahim ve Hz. titiz bir çalışma ortaya koymuştur. Kâbe’nin önünde başında hale bulunan 2 figür ise. olayı seyreden 5 erkek figürü vardır. İsmail’dir. Nakkaş. Resim. nakkaşın ince bir fırça tekniği olduğunu göstermektedir. Eserin 33b yaprağında bulunan resimde. resimde ayrıntılara yer vermemiş ve gayet sade bir şekilde olayı tasvirlemiştir. Doğa betimlerinin hemen hiç bulunmadığı resimde. Konuyla ilgili başka bir resim ise. binanın köşesine yerleştirdiği rivayetleri bulunmasına rağmen. muhtemelen Hz. Hz. İsmail tarafından inşa edilen Kâbe’dir. Figür tasvirlerinde farklı betimleme kalıplarını kullanan nakkaş. üzerinde iri çiçekli bitki motifleri bulunan pembe renkli tepenin alt kısmında.

a. 6.1. Hz. karşısında oturan ve başındaki siyah renkli başlığıyla diğerlerinden ayrılan 443 444 KUR’AN. c. s. İbrahim’in daveti üzerine Mekke’ye gelen insanları temsil etmektedir. Kâbe’nin alt kısmında kimi yere kapanmış. İbrahim sahnenin sol tarafında. kimiyse Kâbe’nin duvarlarına dayanmış halde tasvirlenmiş figürler. İbrahim ile ilgili başka bir resim ise Hz. Hz. 205 . e. g. Resimde. . Resimde. sesini duyurabilmek için bağırıyormuş gibi betimlenen erkek figürü. Allah’ın emri üzerine. a. e. Konya Mevlana Müzesi’nde 123 numaraya kayıtlı Subhatü’l Ebrar nüshasının 49b yaprağında yer alan resimde. . İbrahim’dir. muhtemelen Kur’an’da443. s. . elini önündeki tepsiye doğru uzatmış şekilde oturan kişi Hz. Tepenin arkasında ise olayı birbiriyle tartışan iki erkek figürü ile bir merkep figürü vardır. konuyla ilgili rivayetleri tam olarak bilmediğini göstermektedir. g.111 Resmin neredeyse tamamını kaplayan kubbeli yapı. Hz. 88 445 İBN ESİR. Bu yaşlı figürünün arkasında ise elinde baston bulunan bıyıklı bir erkek figürü daha yer alır. tepsinin önünde de başının üzerinde siyah bir örtü bulunan sakallı yaşlı bir erkek figürü yer almaktadır. konuyla ilgili değerlendirdiğimiz diğer resimlerde de belirttiğimiz gibi. eserin metninde444 ve İslam Tarihi kaynaklarında445. 101. Kâbe’nin yanında bulunduğu bilgisi bulunmayan minarelere yer verilmiş olması nakkaşın. Sahnenin arka planında ise sarı renkte gökyüzü yer almaktadır. kahverengi tepelerin alt kısmında başındaki halesi ve yüzündeki peçesi ile tasvirlenmiştir. e. 22/27–29 NİŞABURİ. yüksekçe bir yere çıkarak insanları Kâbe’yi hac etmeye davet ettiği bilgisi bulunan Hz. s. Hz. Hac. İbrahim Ve Ateşperest Rahip Konulu Resim Hz. Kâbe’nin sağ tarafındaki minarenin alt kısmında elleri yanaklarında. İslam Tarihi kaynaklarında ve eserin metninde olay yerinde olduğu bilgisi bulunan melek figürüne yer verilmezken. KÖKSAL. İbrahim. Resimde. a. kimi ellerini açmış. İbrahim’in önüne üzerinde tabak ve derin bir çanak bulunan bir tepsi. İbrahim ve oğlunun birlikte inşa ettikleri Kâbe’dir. g. İbrahim’in bir rahip ile buluşması ve aralarında geçen olayı konu edinen bir resimdir (Resim 46). Hz.

İbrahim ile ilgili resimlerden bir tanesi de Hz. tanrı yolundaki insanın daima umut içinde olması gerektiğini anlatan on altıncı bölümünde geçen öyküyü canlandırdığını belirtmektedir. Yaşlı rahibin arkasındaki figür ise rahibin sofraya oturmasını sağlamak için rahibin sırtından itelemektedir. ayrıntılı bir doğa tasviri yer almaktadır (Resim 47). kullanmıştır. Tepenin arka kısmındaki iki kişi ise kervanda yaşayan insanları sembolize etmektedir. Hz. İbrahim’in Şam’da İsrailoğullarını Toplayıp Konuşması Konulu Resim Hz. Hz. yaşlı bir insanı sofrasından aç bir şekilde döndürmesinin yanlış olduğunu söyleyince Hz. eserin. 62 . Demir parmaklıkların alt kısmında ise. Tahtın sağ tarafında birbiri ile konuşan 2 erkek figürü. İbrahim ile ateşperest rahibin buluşması konulu bu resmin. Bunun üzerine gökten gelen bir ses. s. Sofraya tekrar çağrılmasının sebebini öğrenen rahip iman eder. Resmin sol kısmındaki demir parmaklıkların arkasında ise. renklerin birbirine karışmamasına özen göstermiştir. nakkaşın ince bir fırça tekniğine sahip olduğunu göstermektedir. sol tarafında ise tahtta oturan kişiye doğru bakarak oturan 3 erkek figürü bulunmaktadır. Kemerli yapının alt kısmında ise oturmakta olan 4 erkek figürü daha yer almaktadır. bir su akıntısı ve çiçekli bir ağaç tasviri yer almaktadır. Süleymaniye Kütüphanesinde Damat İbrahim Paşa 906 numaraya kayıtlı Ravzatü’s Safa nüshasının 70a yaprağında bulunan resimde. Bağcı.446 7. Resimde çevre ve sınır çizgilerini kesin hatlarla birbirinden ayıran nakkaş. Hz. . İbrahim hatasını anlar ve rahibi geri çağırır. Sahnenin sağ üst kısmında yuvarlak kemerli bir yapının içerisinde. İbrahim kervanında konaklayan bir rahibe Müslüman olması koşuluyla yemek verebileceğini söylemiş rahipte yemek için dinini değiştiremeyeceğini söyleyerek sofrayı terk etmiştir.112 figür ise rahiptir. figür tasvirlerinde birbirine yakın betimleme kalıpları 446 BAĞCI. a. altıgen bir tahtın üstünde başı haleli yüzü kapalı bir figür oturmaktadır. Öyküye göre. İbrahim’in İsrailloğuları ile görüşüp konuşması konulu resimdir. Doğa ve figür tasvirlerinde titiz bir işçilik sergileyen nakkaş. Resim. birbirleriyle konuşmakta olan 2 erkek figürü yer almaktadır. e. g.

Resmin üst kısmında. Resim. Sağ taraftaki üç erkek figürünün üst kısmında ise elindeki meyve dolu tabakla tasvirlenmiş bir erkek figürü daha bulunmaktadır. Bu erkek figürünün yüzü örtülüdür ve başında hale bulunmaktadır. Sahnenin sol köşesinde ise oturdukları yerden olayı seyreden iki genç erkek figürüne yer verilmiştir. sarı renkli halının üzerinde oturmakta olan bir erkek figürü yer almaktadır. Resmin arka fonunda çeşitli bitki motifleri bulunmaktadır. Sahnenin arka fonunda çiçekli iki ağaç tasviri yer almaktadır. Hz. İbrahim hangisinin Hz. 8. Nakkaş. Resim nakkaşın. İbrahim’dir. Resmin üst kısmında sarı halının üzerinde oturan. İbrahim Ve Yakup Peygamber Konulu Resim Hz. Bu iki erkek figürünün başlarında hale bulunması bu figürlerin peygamberleri sembolize ettiğini göstermektedir. Ayrıntılı bitki motiflerine yer verilen resimde. Ortada ise. İbrahim ile ilgili resimlerden bir tanesi de Hz.113 Resimde kemerli yapının içindeki tahtta oturan kişi başındaki kutsallığını simgeleyen haleden de anlaşıldığı gibi Hz. Yakup’tur. Ama bu iki figürden hangisinin Hz. İbrahim’in sağ tarafında oturan diğer figür ise Hz. İbrahim’in konuşmasını dinleyen İsrail halkından insanlardır. İbrahim ile Hz. muhtemelen bu iki peygamberden hangisinin Yakup hangisinin İbrahim olduğunun anlaşılabilmesi için yaşça daha büyük ve aynı .980 numaraya kayıtlı Kısâs-ı Enbiyâ nüshasında bulunan resim nüshanın 36a yaprağında yer almaktadır (Resim 48). üzerinde çeşitli meyveler bulunan bir tabak yer almaktadır. Resmin alt kısmında ise. Etrafındaki insanlar ise resmin konusundan da anlaşılacağı gibi Hz. sınır çizgilerine ve renklerin birbirine karışmamasına özen gösterilmiştir. sahnenin sol ve sağ taraflarında oturmakta olan üçer erkek figürü vardır. Hz. Yakup’un buluşması konulu resimdir. Bu erkek figürünün sağ tarafında ise elini ona doğru uzatmış olan başka bir erkek figürü daha bulunmaktadır ve bu figürün de. Süleymaniye Kütüphanesi’nde H. ince bir fırça tekniğine sahip olduğunu göstermektedir. iki bölümden oluşmaktadır. yüzü örtülü başı haleli olan erkek figürü Yakup peygamber ile görüşen Hz. İbrahim’dir. yüzü örtülüdür ve başında hale vardır. Yakup olduğunu anlamamıza yardımcı olmamaktadır.

İrfan Yay. . Muhammed’in bu seyahati bedenen mi yoksa ruhen mi gerçekleştirdiği tartışma konusudur. Yakup küçük yaşta anneleri ölen bu iki oğlunu çok sevmekte ve yanından ayırmamaktadır. s. 91–95. Bu iki peygamberin normal şartlarda buluşmaları söz konusu değildir. HAMİDULLAH. Hz. a. Hz. g. İbrahim’i sarı renkteki halının üzerinde oturur halde tasvirlemiştir.450 447 448 KÖKSAL. Muhammed’in Miracta Hz. s.448 Mirac olayı Kur’an-ı Kerimde şöyle ifade edilmektedir. 3 MUHAMMED HAMİDULLAH. Çünkü gerçekten her şeyi işiten.114 zamanda Yakup peygamberin dedesi olan Hz. 9. s. . kendisine bazı alametlerimizi göstermek için [Mekke'deki] Mescid-i Harâm'dan. . e. Yakup aynı dönemde yaşamamışlardır. 1966. Sahnenin sol kenarında olayı seyreden iki genç erkek figürünün kim olduklarını anlamamıza yardımcı olacak herhangi özellikleri bulunmamaktadır. g. s. . Çünkü bir rivayette de belirtildiği gibi Hz.”449 Kur’anda bu şekilde anlatılan olay hadislerde genişçe yer almaktadır. İbrahim ve Hz.1. e. Hz. g. Yakup’un 6 erkek çocuğunu simgeliyor olabileceği düşüncesi akla getirmektedir. Said Kutlu. İsra Suresi 2. . İslam Peygamberi. Türkçesi: M. 449 KUR’AN. İstanbul. a. a.447 Resmin alt kısmında ortada bulunan meyve dolu tabağın etrafında oturan diğer figürlerin kim olduğu bilinmemektedir. TUNALI. Yakup’un ilk hanımı Rahil’den doğan Yusuf ve Bünyamin olabileceklerini akla getirmektedir. Hatice ve amcası Ebu Talib’in ardı ardına ölümü sonrası üzüntü içerisindeyken peygamberliğinin dokuzuncu yılında Recep ayının yirmi yedinci gecesinde meydana gelen Allah ile direk görüştüğü mucize olaydır. Dipnotu. Mirac olayının nasıl gerçekleştiği. ne zaman ve ne şekilde gerçekleştiği hakkında gerek üç dinin kutsal kitabında gerekse İslam Tarihi kaynaklarında bilgi bulunmamaktadır. a. g. ESED. e. e. c.1. 559–600 . Fakat resmin Kısâs-ı Enbiyâ nüshasının Hz. 264. Bilindiği gibi Hz. Fakat bu iki kişinin olayı seyrediyor olmaları bu figürlerin Hz. 91. Bu resimde işlenen olayın nerede. her şeyi gören O'dur. c. İsra. çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya götürdü. Peygamber’in eşi Hz. 17/1 450 Ayrıntılı bilgi ve tartışmalar için bkz. s. Yakup kıssası ile ilgili kısmında bulunuyor olması bu figürlerin Hz. İbrahim İle Buluşması Konulu Resim Mirac. “O [Allah] ki kulunu geceleyin.

bana refakat etti. —Cibril! diye cevap verdi. denildi. Cibril: —Evet gönderildi! diye tasdik etti. Sonra: —Merhaba hayırlı kardeş. Cibril de benimle yollandı. Onlar da selâmıma mukabele ettiler. Yahya ile İsa teyze oğullarıdır. Sonra: —Merhaba hayırlı. —Yanındaki kimdir? denildi. Ben de onlara selâm verdim. Sonra âli makamlara çıkılacak bir Mi'rac. (Hazin tarafından): —Yanındaki kimdir? diye soruldu. Cibril gök kapısını çaldı. (Hazin tarafından): —Ya (göğe çıkmak için) ona (vahiy ve Mi'râc da'veti) gönderildi mi? diye soruldu. iyi oğlum. sâlih peygamber! dediler. Cibril bana: —Bu gördüklerin Yahya ile İsa’dır.115 Bu olay Hz. —Ona (Mirac daveti) gönderildi mi? diye soruldu. (Hazin tarafından): —Merhaba gelen zata! Bu gelen kişi ne güzel yolcu? denildi. bir merdiven kuruldu. Cibril: —Cibril’im! dedi. Bunun da kapısını çaldı. Ta ikinci semaya geldi. Ve hemen gök kapısı açıldı. Ve hemen gök kapısı açıldı. Cibril: —Cibril’im! dedi. Sonra Cibril benimle üçüncü semaya yükseldi. Cibril: —Evet gönderildi! dedi. —Ya! Ona vahiy ve Mi'râc gönderildi mi? denildi. denildi. Cibril: —Muhammed! diye cevap verdi. Cibril: —Evet gönderildi! dedi. sâlih peygamber! dedi. Ben ikinci semaya varınca orada Yahya ve İsa (peygamberler) ile karşılaştım. Ben bunun üzerine bindirildim. Ben üçüncü semaya vardığımda Yusuf (peygamber) ile karşılaştım. —Kim o? denildi. Bütün peygamberler de benimle kıldılar. Bunun da kapısını çaldı. —Ya ona vahiy ve Mi'râc gönderildi mi? denildi. —Yanındaki kimdir? denildi. O da mukabele etti. Ben birinci semaya varınca orada Âdem (peygamber)le karşılaştım. Ve hemen gök kapısı açıldı. ona selâm ver! dedi. —Yanındaki kim? denildi. denildi ve hemen gök kapısı açıldı. Hazin tarafından: —Merhaba gelen zata! Bu gelen kişi ne güzel yolcu. Cibril: —Muhammed! dedi. Ben dördüncü kat göğe vardığımda İdris (peygamber) ile karşılaştım. bu gelen zat ne güzel yolcu. Cibril: —Bu gördüğün Yusuf’tur. Sonra içi iman (ve hikmet) dolu bir tas getirildi. Sonra Cibril benimle yukarı yükseldi. Namaz kıldım. Cibril bana: —Bu senin baban Âdem'dir. (Hazin. Cibril bana: . Kalbim de (Zemzem suyu ile) yıkandıktan sonra içine iman (ve hikmet) dolduruldu. ona selâm ver! dedi. Bu sırada bana gelen Cibril geldi de (göğsümü) yardı ve kalbimi çıkardı. Cibril: —Muhammed! dedi. Sonra Cibril benimle yükseldi. Cibril: —Evet gönderildi! dedi. Peygambere atfedilen ve Mirac hadisi olarak da bilinen bir rivayette şu şekilde anlatılmaktadır. Ben de Yusuf’a selâm verdim. Buna Cibril ile bindirildim ve onunla beraber yükseldim) Nihayet dünya semasına vardı. Daha sonra katırdan küçük ve merkepten büyük beyaz bir binit getirildi. Cibril: —Cibril’im! dedi. bekçi melek tarafından): —Kim o? denildi. (Sonra ben Cibril ile beraber Beyt-i Makdis'e vardım. salih peygamber! dedi. bunlara selâm ver! dedi. Sonra: Merhaba hayırlı kardeş. Ben de selâm verdim. Bunun da kapısını çaldı: —Kim o? denildi. Cibril: —Muhammed! diye cevap verdi. “Bir kere ben Hatim’de yatmış (uyurla uyanık arası) bulunuyordum. —Kim o! denildi. Âdem selâmıma mukabele etti. Ta dördüncü semaya vardı. Sonra eski hâline iade olundu. —Merhaba gelen kişiye. —Merhaba gelen zata! Bu gelen kişi ne güzel yolcu.

Cibril: —Bu gördüğün baban İbrahim’dir. Ben de Musa’ya selâm verdim. —Yanındaki kimdir? denildi. Cibril: —Muhammed! dedi. ne güzel bir yolcu geldi! dedi. ona selâm ver! dedi. Sonra Beyt-i Ma'mûr bana gösterildi. Yaprakları da fillerin kulakları gibidir. —Kim o? denildi. Ben de Harun’a selâm verdim. iki nehir de batın idi. bal dolu üç bardak sunuldu. Ben dönüp Musa’ya uğradığımda Musa: —Ne emrolundun? diye sordu. Gök kapısını çaldı. sâlih peygamber! dedi. Cibril bana: —İşte bu Sidre-i münteha’dır! dedi. Cibril: —Evet gönderildi! dedi. Bu göğün bekçisi: —Bu gelen kişiye merhaba. O da selâmıma mukabele etti. —Ya ona (Mirac için vahiy) gönderildi mi? denildi. Cibril: —Evet gönderildi! dedi. Bu ağacın aslından dört nehir nebeân ediyordu. Ve hemen gök kapısı açıldı. Bir de gördüm ki Sidr ağacının yemişleri (Yemen'in) Hecer (kasabası) testileri benzeri (büyüklüğünde) dir. Onun da kapısını çaldı. onun ümmetinden Cennet'e girenler. Ben altıncı göğe varınca Musa peygamberle karşılaştım. —Ona Mirac daveti gönderildi mi? denildi. Gök kapısını çaldı. benim ümmetimden girenlerden çoktur da ona ağlıyorum! dedi. Sonra Cibril benimle yedinci göğe yükseldi. O da: —Benden sonra bir genç peygambere biat olundu ki. Cibril: —Cibril! dedi. —Bu gelen zata merhaba. —Kim o? denildi. Sonra: —Merhaba sâlih kardeş. Yedinci kat gökte İbrahim (peygamber) bulunuyordu. Ben beşinci semaya varınca Harun (peygamber) ile karşılaştım. Cibril: —Batıni nehirler Cennet'te iki nehirdir. O da mukabele etti. Cibril: —Cibril! dedi. Ben: —Ey Cibril. Cibril: —Cibril! diye cevap verdi. Cibril: —Muhammed! dedi. — Yanındaki kimdir? denildi. İki nehir zahir. O da selâmımı karşıladı. —Yanındaki kimdir? denildi. Sonra Cibril benimle yükseldi.116 —Şu gördüğün İdris’tir. (içtim). bu dört nehir nedir? diye sordum. Ona selâm ver! dedi. Ta altıncı kat göğe irişti. Ben de İdris’e selâm verdim. —Ferah ve inşirah ona! Bu gelen zat ne güzel yolcu. Sonra: —Salih kardeşe ve sâlih peygambere merhaba! dedi. ona her gün yetmiş bin melek ziyarete gidiyor. Sonra benim (le ümmetim) üzerine her gün elli vakit namaz farz kılındı. —Kim o? denildi. Vallahi ben. Musa: —Her gün elli vakit namaza ümmetinin gücü yetmez. Sonra Cibril benimle yükseldi. ona selâm ver! dedi. Musa’ya: —Neye ağlıyorsun? denildi. Sonra: —Merhaba sâlih kardeş ve sâlih peygamber! dedi. Cibril bana: —Bu Harun’dur. ey Sâlih peygamber merhaba! dedi. Ben de İbrahim’e selâm verdim. Ben: —Her gün elli vakit namazla emrolundum? diye cevap verdim. selâm ver! Dedi. Cibril: —Muhammed salla'llâhu aleyhi ve sellem! dedi. Sonra bana şarap. Ve Beni İsrail’i sıkı bir mümareseye tâbi' tuttum. Cibril bana: —Bu Musa’dır. Ben süt dolu bardağı aldım. kesin olarak nâsı senden önce denedim. Ben Musa’yı bırakıp geçince Musa ağlamağa başladı. süt. Binaenaleyh sen. (Resûlullâh buyurdu ki:) Bütün bu menazil ve menâzırdan sonra karşıma Sidre-i Münteha sahası açıldı. zâhirî olan nehirler Nil ile Fırat nehirleridir! dedi. Gördüm ki. Ta beşinci semaya vardı. —Ona (Mirac daveti) gönderildi mi? denildi Cibril: —Evet gönderildi! diye cevap verdi. denildi. O da selâmıma mukabele etti de: —Ey hayırlı oğul. Rabbine . Cibril bana: İçtiğin süt senin ve ümmetinin fıtratı yani hilkat-i İslâmiyyesidir! Dedi. bu gelen kişi ne güzel misafir! dedi.

Ve Musa’ya dönüp geldim. atası Hz. g. KİTAB’U BED’İ’L HALK. Ve kullarımdan fazlasını tahfif ve tenzil eyledim! diye nida eyledi. s.7. Benden on vakit namaz daha tenzil olundu. Muhammed’e bu şahıs hakkında şu bilgileri verdi. Musa: —Ne emrolundun? diye sordu. Ben de Allah’a arz-ı niyaz eyledim de bu defa her gün beş vakit namazla emrolundum. Musa bana evvelki mütalâasını söyledi. e. Ben: —Rabbime çok niyaz ettim. 70 bin meleğin her gün ziyaret ettiği bu saray senindir” dedi. Bu defa on vakit namaz daha tenzil buyruldu. Ben de Rabbime arz-ı niyaz ettim. Ben Musa’nın yanından geçince bir münadi: —Ben beş vakit namazla farizamı imza ve irade eyledim. Ben de müracaat ve niyaz eyledim. Peygamber. bir daha arz-ı niyaz eylemekten utandım. İbrahim’le buluşması olayı Miracnâme adlı eserde resimlendirilmiştir (Resim 49). hadis rivayetinde geçtiği üzere bu şekilde gerçekleşmiş. Mirac olayı ve bu olayda meydana gelen Hz. ‘yeni gelene selam olsun. sarı renkte bulutlar ve bulutların arasında insan başlı bir hayvan figürünün üzerinde sakallı bir erkek figürü vardır. Orada üzerinde beyaz sakallı birinin oturduğu zümrüt yeşili bir tahta dayanır. s. Ta ki. Musa da eskisi gibi öğüt verdi. Hz. Muhammed’in Hz.117 müracaat edip ümmetin için tahfif buyurmasını niyaz eyle! Dedi. Muhammed eşeğe benzer tuhaf bir binek üzerinde Cebrail’in rehberliğinde geniş bir saraya ulaşır. hoş geldin Allah gelişini mübarek etsin’ dedi. Cebrail. The Miraculous Journey of Mahomet Miraj Nâmeh. Bu figürün 451 452 BUHARİ. Sahnenin sağ tarafında ise. Bu suretle beş vakit namaza razı olacağım. evvelki gibi tavsiyede bulundu. İbrahim ile göğün yedinci katında görüşmüş ve onunla kısa bir müddet konuşmuştur. Hz. . Muhammed’in.”451 Hz. peygamberlerin peygamberi. Ben senden evvelce nâsı epey tecrübe ettim. Benden (ve ümmetimden) on vakit namaz tenzil olundu. Ve Beni İsrail’i sıkı bir mümarese ile tecrübe ettim. 84 . ‘Bir sarayı işaret ederek. 17. Benden on vakit namaz daha tenzil olundu da her gün on vakit namazla emrolundum. 1977. Musa: —Ümmetin her gün beş vakit namaza muktedir olamaz. sahnenin sol kısmında bir taht bulunmaktadır. c. İbrahim ile buluşması olayı Miracname metninde kısaca şöyle anlatılmaktadır: “Hz. Ben de: —Her gün beş vakit namazla emrolundum! dedim. Daha sonra Cebrail. Ben de Rabbime arz-ı niyaz eyledim. Musa. 2154 numarada bulunan eserin 119a yaprağında bulunan resimde. Ben de Rabbime arz-ı niyaz ettim. Musa da önceki tavsiyede bulundu. ‘Bu senin atan İbrahim’dir’. Ben yine Musa’ya dönüp geldim. 3024–3027 MARİE-ROSE SEGUY. Bunun üzerine Musa’ya dönüp geldim. İbrahim’de. Ve buna teslimiyet göstereceğim! dedim.452 Hz. Hz. Bu tahtın en üst basamağında ise oturmakta olan başı haleli beyaz sakallı bir erkek figürü yer almaktadır. Bunun üzerine Musa’ya dönüp geldim. TSM. Peygamberin mirac mucizesi. Ben yine Musa’ya dönüp geldim. Şimdi sen Rabbine müracaat et de bunun ümmetin için tahfifini dile! dedi. a. New York.

Hz. Kitab’u Bed’i’l Halk. g. 453 454 BUHARİ. e. Bu binek hayvanının insan başlı çizilmiş olması muhtemelen onun farklı bir binek olduğunu belirtmek içindir. İbrahim’dir. Peygamberin önünde bulunan kanatlı melek figürü ise. bulutların arasından Hz. kanatlı bir melek figürü sahnenin sağ alt köşesinde ise kalabalık bir melek topluluğu vardır. 17. 84 . Muhammed’dir.7. a. Sahnenin sağ alt kısmında bulunan melek topluluğu ise Miraçname metninde de belirtildiği üzere454 Hz. Resmin sağ tarafında. g. 3024–3027 SEGUY. Hz. s. . e. Resimde sahnenin sol tarafındaki mihrabın en üst basamağında oturan erkek figürü konuyla ilgili olarak Hz. Resimde merdiven şeklinde basamakları bulunan bu taht betimlemesi eserin metninde belirtilen tahttır. Muhammed ile göğün yedinci katında buluşan Hz. Hz. İbrahim’e doğru insan başlı bir binek üzerinde gelen sakallı erkek figürü ise eserin metninde ve hadis rivayetinde belirtildiği üzere Hz. c. Peygamberin bu yolculuğunda ona eşlik eden Cebrail’dir. Muhammed’e sunulan “Beyt-i Mamur”u her gün ziyaret eden yetmiş bin meleği sembolize etmektedir.118 sol tarafında. Peygamberin yolculuğu esnasında bindiği ve “katırdan küçük ve merkepten büyük beyaz binit” olarak nitelendirdiği bineği temsil etmektedir. Peygambere atfedilen hadis rivayetinde453 de belirtildiği üzere Hz. s. Muhammed’in üzerinde bulunduğu binek ise hadis rivayetinde Hz. . a.

Hz.455 Günümüzde Müslümanlar tarafından kutlanan Kurban Bayramında. ilk bölümünde ele alınan Hz. eski Hindistan’da. Sami kavimlerde. İsmail ile ilgili olarak gerek Yahudiliğin kutsal kitabı Kitab-ı Mukaddes’te gerek İslamiyet’in kutsal kitabı olan Kur’an’da ve gerekse İslam Tarihi ve Kültür kitaplarında ayrıntılı bilgi bulunmaktadır. İsmail’in başından geçen olayların ve hayat hikâyelerinin Kitab-ı Mukaddes’te ve Kur’an’da. İbrahim ve oğlu Hz. İbrahim’in kurban edeceği oğlunun Hz. İlgili bölümde de belirttiğimiz gibi iki semavi dinin kutsal kitaplarındaki en önemli ayrım. 16/1–16 . Allah’ın oğlunu kurban edeceksin emrine itiraz etmeden kabullenmesiyle. hayvanların kurban edilmesi.119 SONUÇ Araştırmamızın. Hz. 455 KUTSAL KİTAP. İsmail mi yoksa İshak mı olduğu konusunda ortaya çıkmıştır. İtalya’da. günümüzdeki şekle dönmesini sağlamıştır. Yunanistan’da. İbrahim. İbrahim sayesinde hayvan kurbanına dönüşmüştür. İbrahim ve onun oğlu Hz. Hz. İsmail ile yeryüzündeki en eski mabed olan ve halen Müslümanlar tarafından kıble kabul edilen Kâbe’yi inşa edişidir. Çalışma. İbrahim’in sünnetidir. küçük nüanslar dışında hemen hemen aynı şekilde anlatıldığını ortaya koymaktadır. Çalışmamızda karşımıza çıkan diğer önemli olay ise Hz. üç büyük semavi din açısından önemli kabul edilen ve Kur’an’da “Halilullah” olarak tanıtılan Hz. İbrahim’in başlattığı adetlerden bir tanesi olan erkek çocukların sünnet olması günümüzde Müslüman ve Yahudi erkekleri tarafından uygulanmaya devam etmektedir. Tekvin. Yine Müslümanlar tarafından kutsal kabul edilen Zemzem suyu onun zamanında çıkarılmıştır. İbrahim ve oğlu Hz. Hz. Hz. Kitab-ı Mukaddes’te de belirtildiği gibi ilk doğanların kurban edilmesi uygulaması. birçok Afrika ve Amerika kabilelerinde örnekleri bulunan insan kurbanlarının. İsmail’in hayatı kısmında. geçmişte örnekleri var olan bir olaydır ve bu uygulama Hz. İbrahim’in oğlu Hz.

İbrahim ve Hz. bu resimlerin hangi eserlerde yer aldığını. 29 tanesi Hz. İbrahim ve dört kuş. Hz. Konumuz olan Hz. İbrahim ve Hz. Araştırmalarımız sonucunda. İsmail’le ilgili olarak 12 farklı konuda 74 resmin bulunduğu ve bu resimlerin yurtiçi ve yurtdışında bulunan çeşitli kütüphane. İbrahim’in oğlu ile birlikte Kâbe’yi inşa edişidir. Hz. Emir Mirhand tarafından hazırlanan umumi bir tarih kitabı olan Ravzatü’s Safâ nüshalarında ve Câmiü’t-Tevarih. geleceği bilmek ve onu yönlendirmek. İşte bizde çalışmamızın ikinci bölümünde Hz. Yakup ve İbrahim peygamber. Hz. Fuzuli tarafından maktel tarzında yazılmış edebi bir eser olan Hadîkatü’s Süedâ nüshalarında. İbrahim ve Hz. eşi Hacer ile oğlu Hz. İbrahim’in Tanrısı ile dövüşmek için göğe çıkışı. İbrahim’in oğlunu kurban edişi konusunda iken. Geriye kalan 14 resim arasında 5 resim ile en fazla resimlenen bir diğer konu ise. İbrahim’in hayatında önemli yer teşkil eden bu olaylar. İbrahim’in ateşe atılması konusundadır. İsmail’le ilgili olarak resimlendirilen diğer konular ise şunlardır: Nemrut’un Hz. sadece kendisini değil günümüzde yaşayan insanları da etkilemiştir. İbrahim’in ateşe atılmasından tutun. İbrahim ve Hz. İbrahim’in Şam’da İsrailoğulları’nı toplayıp konuşması.120 Hz. Hz. İbrahim’i ziyaret ederek ona İshak’ın doğumunu müjdelemeleri. peygamber kıssalarını anlatan Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarında yer almaktadır. İbrahim’le buluşmasına dek çeşitli konularda yapılmış olan bu resimlerin birçoğu. Külliyât ve Miracnâme gibi çeşitli resimli yazma eserlerde yer almaktadırlar. İsmail’le ilgili 13 farklı olay resimlendirilmiş olmasına rağmen. yapacağı iş için en uygun zamanı belirleyebilmek. İsmail ile ilgili tespit edilen bu 74 resmin. dileklerin geçerli olup olmayacağını bilme arzusunda olan insanların ihtiyacını karşılamak üzere hazırlanmış olan Falname nüshalarında. genel bir dünya tarihi olan Zübdetü’t Tevarihlerde. Çalışmanın sonucunda ulaşılan bir başka noktaya değinmek gerekirse. Hz. 31 tanesi Hz. Muhammed’in Hz. İbrahim’in ateşe atılmasında önemli bir rolü olan kavminin putlarını kırması olayı. Üç meleğin Hz. İbrahim ve Hz. Hz. Hz. İsmail’in Mekke’ye götürülüşü ve orada zemzem kuyusunun . Hz. İsmail’le ilgili resimler. Kısâs-ı Enbiyâ’lardan sonra. bu resimlerin bulunduğu eserlerin şu anda nerede bulunduğunu ve fiziki özelliklerini açıklamaya çalıştık. Hz. müze ve özel koleksiyonlarda yer aldığı tespit edildi. İbrahim’in hayatında önemli bir yer teşkil eden bu olaylardan hangilerinin resimlendirildiğini. Hz.

İbrahim’in ateşe atılması konusundadır. Bu iki figür. İbrahim ve Hz. İsmail’le ilgili tespit edilebilen 74 resimden ulaşabildiğimiz 45 resim üslup ve ikonografik açıdan değerlendirilmeye çalışıldı. Bu iki resim arasındaki tek fark bu değildir. Bu konudaki 18 resimden 9 tanesi Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarında yer almaktadır. 1703 numaralı nüshada köşk benzeri bir yapıdan seyretmektedir. İbrahim’in ateşe atılması olayı Topkapı sarayında bulunan her iki Falname nüshasında da resimlendirilmiştir. Firavun ile Sare arasında yaşananlar gibi önemli olaylar resimlendirilmemiştir. İbrahim’in ateşe atılabilmesi için şeytanın verdiği fikre uyarak Nemrut tarafından halkın içinde birleşmeye zorlanan iki kardeşi sembolize etmektedir. Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarındaki resimlerde İslam tarihi kaynaklarında ve eserin metninde geçtiği şekle uygun olarak tasvirlenmiştir. İbrahim’in ateşe atılması olayı. çalışmamızda değerlendirdiğimiz Hz. günümüzde Müslüman ve Yahudiler tarafından Hz. İbrahim’in ateşe atılması konulu hiçbir resimde yer verilmeyen iki küçük figüre 1703 numaralı nüshada yer verilmiştir. Nemrut’un zulmünden kaçarak Mısır’a hicret edişi. Hz. Asıl önemli olan fark. Hz. İbrahim’in sünneti olarak uygulanmaya devam edilen sünnet olması olayı. İbrahim’in ateşe atılışının resimlendiği bir diğer eser ise falnamelerdir. resmi yapan nakkaşın tarih rivayetlerini iyi bildiğini göstermektedir. Diğer hiçbir resimde yer verilmeyen bu ayrıntıya 1703 numaralı Falname nüshasında yer verilmiş olması. Taberi tarihinde de geçtiği üzere Hz. . Fakat bu iki resim arasında farklılıklar yer almaktadır ki bu farklılıklar bu iki nüshanın farklı nakkaşlar tarafından resimlendirildiğini düşündürmektedir. Çalışmanın üçüncü ve son bölümünde ise. Hz. Hz. Konuyla ilgili Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarındaki resimlerde dikkat çeken nokta hemen hemen tüm resimlerde Nemrut’un kendisi için yapılan yüksek kuleden olayı seyrediyor olmasıdır. Üslup ve ikonografik açıdan değerlendirilen 45 resimden 18 tanesi Hz. Birbirine benzer şekilde çizilmiş kuleler bu resimlerin aynı nakkaş tarafından tasvirlenmiş olabileceğini akla getirmektedir.121 Cebrail tarafından açılması. Eserin 1702 numaralı nüshasında Nemrut olayı tepenin arkasından seyrediyorken.

İbrahim’in oğlu Hz. İbrahim oğlu Hz. Hz. İsmail’i kurban edişi konulu resimlerden 4 tanesi de Hadîkatü’s Süedâ nüshalarında yer almaktadır. İbrahim ve Hz. Metin ile paralel nitelikte bir üslup tercih edilen resimlerde. İsmail’i kurban edişi konulu 20 resmin 8 tanesi Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarında yer almaktadır. İbrahim’in oğlu Hz. bununla birlikte eserin metninde de belirtildiği gibi Hz. Hadîkatü’s Süedâ nüshalarındaki resimlerde Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarında olduğu gibi sadece koç’u getiren melek figürü kullanılmamış. (Resim 32) eserin metninde ve İslam Tarihi kaynaklarında Hz. İsmail. İbrahim’in oğlunu kurban edişini konu edinen resimlerden iki tanesi Süleymaniye kütüphanesinde bulunan Falname nüshalarında 1 tanesi ise Dresden ‘de bulunan Falname nüshasında yer almaktadır. Hz. metinde anlatılan olayın resme. Yurtiçi ve yurtdışındaki farklı müze ve kütüphanelerde bulunan Kısâs-ı Enbiyâ nüshalarındaki resimlerde. Cebrail. Hz.122 Konuyla ilgili resimlerden üç tanesi de Hadîkatü’s Süedâ nüshalarında yer almaktadır ki bu resimlerde ayrıntılı doğa ve figür betimlemeleri ön plana çıkmaktadır. eserin metninde olay yerinde oldukları bilgisi bulunan Hz. İbrahim’in oğlunu kurban etmekten bile sakınmaması üzerine heyecanlanarak olay yerine gelen diğer üç melek figürü ile birlikte koçu getiren melek figürü betimlenmiştir. koç ve şeytan figürlerine yer verilmiştir. İbrahim’in oğlunu kurban etmesi olayı gerek İslam Tarihi kaynaklarında Metin-Resim gerekse eserin metninde anlatıldığı şekilde tasvirlenmiştir. İbrahim’i ve ailesini kararlarından vazgeçirmek için yaşlı bir insan kılığında olay yerine geldiği bilgisi bulunan şeytan figürüne yer verilmeyen bunun yerine ayrıntılı doğa betimlemelerinin kullanıldığı resimler de (Resim40) bulunmaktadır. Hz. İsmail’le ilgili olarak değerlendirilen resimlerden 20 tanesi ise Hz. ilişkisi içerisinde değerlendirmeye çalıştığımız resimlerde. Hz. Hz. İbrahim. Kısâs-ı Enbiyâ’lara göre daha ayrıntılı doğa betimlemelerine yer verilen bu resimlerde. Falname nüshalarındaki bu resimler . Ortadan ikiye ayrılmış taş betimlemesi gibi ayrıntılara yer verilen resimler olduğu gibi. İsmail’i kurban edişi konusuyla ilgilidir. bezeyici bir üslup ile metni açıklayıcı ve tamamlayıcı bir şekilde yansıtıldığı görülmüştür.

Hz. İbrahim ve Yakup peygamber. Hz. geniş ölçüde kullanılan altın yaldızlarıyla tanınmaktadır. Yakup’un ne şekilde görüştükleri bilinmemektedir. İbrahim ve ateşperest rahip. Muhammed’in söz ve davranışlarından oluşan hadis rivayetlerinden biliniyorken. Kaynaklarda bilgi bulunmayan bu konuda resmin bulunması ise düşündürücüdür. İbrahim’in oğlunu kurban edişi konusunda resim bulunan Külliyat-ı Tarih nüshası. TSM’de. Hz. Konumuzla ilgili resimde.1653 numaraya kayıtlı Câmiü’t Tevarih nüshasında yer almaktadır. Diğer resim ise TSM’de H. Hz. İsmail’le ilgili en fazla resimlenen bu iki konu dışında resimlenen diğer konular ise şunlardır: Üç meleğin Hz. İbrahim ve Hz. olay sade bir şekilde tasvirlenmiştir. İbrahim’i ziyaret ederek ona İshak’ı müjdelemeleri. TİEM’de ve DCB’de bulunan resimlerde. Muhammed’in Hz. İbrahim’in Şam’da İsrailoğulları’nı toplayıp konuşması. Hz. Zübdetü’t Tevarih nüshalarında yer almaktadır. İbrahim ile Hz. İbrahim’in oğlu Hz. gerek Hz. Bu konudaki resimlerden Hz. Nemrut’un İbrahim’in tanrısı ile dövüşmek için gökyüzüne çıkışı. Hz. Hz. Konuyla ilgili diğer 4 resimden 3’ü. gerek altın yaldızlarıyla gerekse ince işçilikli doğa betimlemeleriyle kalitesini ortaya koymaktadır. . Hz. İbrahim ile Mirac mucizesinde görüştüğü gerek İslam tarihi kaynaklarında. Aynı dönemde yaşamayan bu iki peygamberin nerede ve nasıl buluştuğu ne İslam Tarihi kaynaklarında ne de eserin metninde belirtilmemektedir. İsmail ile birlikte Kâbe’yi inşa edişi.123 diğer resimlerden gerek ince fırça işçilikleriyle gerekse resimde kullanılan renklerin uyumuyla ayrılmaktadır. Muhammed’in miraç’ta İbrahim ile buluşması.

. 1998. BAĞCI. . 2005. . Türk Sanatı. AYDIN. Yapı Kredi Yay. Kısâs-ı Enbiyâ. İsmail. . . Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yay. 1987. AYDEMİR. . Akbank Yay. CEMİLOĞLU. Remzi Kitabevi. Yüzyıla Ait Bir Kısâs-ı Enbiyâ Nüshası Üzerinde Sentaks İncelemesi. . Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği Yay. . M. . . O. A. İstanbul. 1978. Publications of the R. İbrahim’in İzinde. 2005. O. Hz. İstanbul. . 16 cilt. Muhammed b. N. M. Ankara. DEVELLİOĞLU. . . 2003. Turkish Miniature Painting. ASLANAPA. S. Minyatürlerle Osmanlı İslam Mitologyası. . Türkiye Diyanet Vakfı Yay. Doğuş Matbaası. Kur’an ve Arkeoloji. T. . . 2006. . 1986. 1999. . A. Konya Mevlana Müzesi Resimli El Yazmaları. . 2005. Osmanlı Resim Sanatı. BURSEVİ. No:44. BAYOĞLU. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. 1974. 2001. RENDA. G. ÇAĞMAN F. 1994. Sahih-i Buhâri ve Tercemesi. S. İşaret Yay. Ankara. . Çev: Cahit Koytak ve Ahmet Ertürk. Cultural Institute. İstanbul. Ankara. ÇAĞMAN F. . Ötüken Yay. . AND.D. . Konya.C. DURU. Muhtasarı Ruhul Beyan. Damla Yay. 2002. İstanbul. S. . BUHÂRİ. M. İstanbul. . 1997. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. Pınar Yay. . 1997. İ. ATASOY. Çev: Mehmed Sofuoğlu. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. . BAĞCI. Kur’an Mesajı (Meal-Tefsir). . Z. . İstanbul. Türk Dil Kurumu Yay. F. 14.C. İstanbul. İstanbul. ve TANINDI. ESED. İstanbul. Hz. İsmail Hakkı. . İstanbul. Hz. İstanbul. Bahar Yay. İslami Kaynaklara Göre Peygamberler. İbrahim. Ankara.124 BİBLİYOĞRAFYA Kitaplar: AKINCI. Erenlerin Bahçesi. DARTMA. . B.

Said Kutlu. Peygamberler Tarihi. Huzur Yay. İBN ASAKİR. Gümüş Yay. Sağlam Kitabevi. . İstanbul. Çev: M. M. Daru’s-Sadr Yay. 97–129. Yapı Kredi Yay. 2005. Çev: M. 1985. 2000. . M. 8 cilt. 12cilt. AYDIN (der). Büyük İslam Tarihi.Hasan. . İNAL. İstanbul. . İstanbul. 1997. Dar'ulFikr. . 1987. Ş. Beyrut. . El-Bidaye ve’n-Nihaye. İBNÜ’L-ESİR. İstanbul. Faruk Gürtunca. Yunus Apaydın. Ebu Muhammed Abdülmelik. El-Kamil Fi’t. G. Tarihu Medineti Dimaşk. 8. 2001. . Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yay. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.S. Atatürk Kültür Merkezi Yay. France.Tarih Tercümesi.y. . İbrahim ve Kurban”. Hz. 1415/1995. İstanbul. . Delail-i Hayrat Şerhi. Hz. M. İstanbul. Beşir Eryarsoy. Ankara. 1999. İslam Peygamberi. KAZANCI. . .125 FUZULİ. Çev: Mehmet Keskin. İBN HİŞAM. İBN SAD. . İslam Tarihi. Dârul İhyai’tTüras Arab. 2004. . HARMAN. Beyrut. Kerbela Şehitleri). İstanbul. İrfan Yay. Ebu Nuaym. İbrahim’in İzinde içinde. Delailu'n-Nubuvve. Çev: Faruk Gürtunca. Nil Yay. Ebu'l. İBN KESİR. Ömer. Peygamberler Tarihi. İslam’da Resim Yasağı ve Sonuçları. KARA DAVUD. Tabakat’ul Kübra.Kasım Ali B. Beyrut. . Könemann. . GÜNGÖR. 1971. . Beyrut. İstanbul. Türkiye Diyanet Vakfı Yay. PETER D. İPŞİROĞLU. İsmail b. Türk Minyatür Sanatı (Başlangıcından Osmanlılara Kadar). 1966. Baskı. HATTSTEİN M. Ahmet Ağırakça. 15 cilt. Çev: M. 1979. Ankara. El. Abdülkerim Özaydın. HAMİDULLAH. Çağrı Yay. A. 1995. . İstanbul. . Islam Art and Architecture. 2003. . Kitab-ı Mukaddes Şirketi. KÖKSAL. İSFEHANİ. . . Hadikatü-s Süedâ. KUTSAL KİTAP. 2 Cilt. . 1994. t. A. Siretü’l Nebeviyye. 1960. yy. “Hz. Ankara. M. Hadîkatü’s Süedâ (Ermişlerin Bahçesi. Ö.

1997. 1980. . . 1997. Dublin. Mazda Publishers. Daru'l. Ebu'l-Hasan Ali B. El. SEGUY. Siyer-i Nebi. B. 1988. 1999. Stories of the Prophets Mazda Publishers. . . E. TANINDI. M. The Chester Beatty Library. İbn İshak Ahmed Bin Muhammed Bin İbrahim. Published by The Trustees of the British Museum. A Cataloğue of the Turkish Manuscripts and Miniatures. . . İstanbul. . Ltd. Kardelen Yay. İstanbul. B. Kısâs-ı Enbiyâ. (Araisu’l Mecalis). KUTEYBE. Costa Mesa. The Miraculous Journey of Mahomet Miraj Nâmeh. . . Âyetler Işığında Peygamberler Tarihi. STCHOUKİNE I. Sağlam Yay. V. . NİŞABURİ. Hüseyin Müslim. . Murucu'z. . Çev: Hanifi Akın. R. Çev: Faruk Gürtunca. Muhammed Ali. Beyrut. MİLSTEİN. . ‘İslam Tasvir Sanatında Hz. Ş. 2003.126 MAHİR. 1990. . . yy. 2004. Nasıruddin bin Burhanüddin. SAMİ. 1992. Wiesbaden. SARIKÇIOĞLU. . Ankara. GirişMetin-Tıpkı Basım. 1958. 12 Cilt. Çev: Aysu ATA.Haccac El Kuşeyri. 1995. Beyrut. 1999. Hüseyin. Miniature Painting in Ottoman Baghdad. Tarih-i Taberi. Sahihi Müslim Tercemesi ve Şerhi.Fikr. Maarif. A.zeheb ve meadinu'l-cevher. Ahsen Yay. MÜSLİM. Da’rul Kütübi’l İlmiye. Osmanlı Minyatür Sanatı. . . İstanbul. OWENS M. Çev: Ahmed Davudoğlu. R. MES'UDİ. Muhammed’in Hayatı’. Z. 1977. B. İstanbul. 1963. . Sönmez Neşriyat. 1985. Hodges Fıggıs& Co. TABERİ. Franz Steiner Verlag GMBH Yay. SÂBÛNİ. Mısır. MİNORSKY. . ve SCHMİTZ B. RABGUZİ. Kamus-ı Türkî. ve H. Isparta. Turkish Miniatures. El-Hey'etü'l Mısrıyye el-Amm. Kabalcı Yay. California. Kısasu’l Enbiya. FLEMMİNG. 1971. Ebu Cafer Muhammed Bin Cerir. RÜHRDANZ K. İlluminierte Islamische Handschriften. New York. MİLSTEİN. İstanbul. Başlangıcından Günümüze Dinler Tarihi. P LUFT. Türk Dil Kurumu Yay. 1998. Alfa Yay. London. SOHRWEİDE. İstanbul.

.127 TUNALI. Darul-Fikr. EZ.Keşşaf an Hakaiki't Tenzil ve Uyuni'l elcavil fi Vucuhi't Te'vil. Tarihu’l Yakubi. YAKUB.A'lami li'lMatbuat. Ahmed b. 1985.ZEMAHŞERİ. 1977– 1983. Beyrut. Peygamberler Tarihi. 1993. el. Beyrut. Mahmud B. Gümüş Basımevi. Ö. Omer Ebul Kasım Carullah. Beyrut: Müessesetü'l. . İstanbul. Ebi Yakub.

Ekev Akademi Dergisi. “Osmanlı-Safevi İlişkileri Çerçevesinde Topkapı Sarayı Müzesi Resimli El Yazmalarına Bakış” Aslanapa Armağanı. . “Die Miniaturen Des Dresdener ‘Falnameh’ ” . s. . . S:28. Milletlerarası Türkoloji Kongresi. 651–676. 209–216. Haziran 1990. Güner. Nureddin. 2006.5. . IV eme Congres International D’art Turk. s. ÇAĞMAN. 35–50. GÖKKIR. s. . G. 1960. 10–15 September. s.3. Bağlam Yay. BAĞCI. 443–445 RUHRDANZ K. “Topkapı Sarayı Müzesindeki H. s. 6–12. s. s. M. RENDA. (Aix en Provence. I. “Maktel ve Minyatürlü Maktel Yazmaları”. 1–54. 10–15 September 1971 E’tudes historiques 3). 1976. İstanbul. S. 103–115. S. Persica XII. Sanat Tarihi Yıllığı. 183–200. IV éme Congres international D’art Turc Editions de 1’Université de Provence. E. s. s. Belgium. 1992. 15–20 Ekim 1973. “A Sixteenth-Century Turkish Artist Whose Miniatures were attributed to Kalender Paşa”. s. .1321 No’lu Silsilename’nin Minyatürleri”. 1973. . Türkiye’miz Kültür ve Sanat Dergisi. İstanbul 1996. “Miniatures In Historical Manuscripts From The Time Of Shahrukh In The Topkapı Palace Museum”. 3–9. SEVİN. Nisan 1998. “New Light on the Painters of <Zübdet Al-Tawarikh> in the museum of Turkish and Islamic Arts in İstanbul”. Filiz “XVI.128 Makale ve Tebliğler: AND. Tanındı. S. 37-60. yüzyıl Sonlarında Mevlevi Dergâhlarında Gelişen Bir Minyatür Ekolü”. “Tefsir Geleneğinde Zebih Kıssası” (Taberi’den İbn Kesir’e Klasik Tefsir Kaynaklarına Dair Bir Oryantalist İddianın Değerlendirilmesi). Timurid Art and Culture.163–178. “Kitap Resimciliğinin Kaynakları: Dolaşan İmgeler” Anadolu Sanat Dergisi. s. Eskişehir. Bilal. “Turkish Miniature Painting”. F. ÇAĞMAN. ESİN. . 1971. Art Treasures of Asia: Jane Gaston Mahler. İNAL. Z. 1987.61. S. _____.

G. c. . 118–121.). B. İstanbul 1996. 25. 878–904. . A.aspx?tabid=174. “Fuzuli”. . “Firavun” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA.2007). s. s. s. c.32. . 266–273. İstanbul 2006. Üç Zübdetü’t Tevarih Yazmasının İncelenmesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA. Şanlıurfa Belediyesi. 23.21.). . MEB. SEYHAN. c. C. İstanbul Boğaziçi Üniversitesi. c. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. . c. A. İstanbul 1996. 323–328. (DİA). . Diyanet Vakfı Yay. 23.). Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde Bulunan İki Falname ve Resimleri. Yay. A. Basılmamış Doktora Tezi. c. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA.6 . 2002. Diyanet Vakfı Yay. _____.). 76–80. “İstidlal”. “İbrahim”. s. . “Nemrud”. Ankara 2003. “Kısas-ı Enbiya” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA. Ankara 2003.tr/tr/tab. Diyanet Vakfı Yay.J. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA. s. İstanbul 1950. BATUK. WENSİNCK.). M. NEBİ. 380–381. BİNGÖL. 2.13.). . İslam Ansiklopedisi. RENDA. N. Ankara 2002. c. . c.bel. http://www. . Z.13. 554–556. “Buhtun Nasr” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara Hacettepe Üniversitesi. s. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA. Ankara Hacettepe Üniversitesi. s. Ö. İstanbul 1992. 495–496. (06. Diyanet Vakfı Yay. “Mancınık”. İsmail” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA. İstanbul 2000. 1991 ŞAHİN. _____. . 240–246.02. KARAHAN.). _____. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. c. Urfa Kalesi. “İbrahim”. İstanbul 2001. . . . . s. c. 564–567. 1969. Süleymaniye Kütüphanesindeki Minyatürlü Yazma Eserlerin Kataloğu.129 Diğerleri: AKAR. Diyanet Vakfı Yay. s. . HARMAN. s. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA. . Diyanet Vakfı Yay. Diyanet Vakfı Yay.). Diyanet Vakfı Yay. . Diyanet Vakfı Yay. .sanlıurfa.27. “Hz. .

1982 : Kuyucak/AYDIN : Evli Yabancı Dil ve Düzeyi İngilizce İngilizce : ÜDS–76 : KPDS–70 .04.130 ÖZGEÇMİŞ Kişisel Bilgiler Adı ve Soyadı Doğum Tarihi Doğum Yeri Medeni Hali Eğitim Durumu Lise Lisans Yüksek Lisans : Isparta Anadolu İmam Hatip Lisesi (1993–2000) : SDÜ İlahiyat Fakültesi (2000–2004) : SDÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü İslâm Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı (2004–2007) : Mustafa KURUL : 07.

2ölümler içerir. .131 99ter Thesis.