Λέανδρος Περιβολαρόπουλος

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ
Σκοπός
Σκοπός του κεφαλαίου είναι η ανασκόπηση βασικών μαθηματικών εργαλείων που αφορούν
G G
τη μελέτη διανυσματικών συναρτήσεων [π.χ. E ( x , t ) ]. Τα εργαλεία αυτά είναι πολύτιμα για
G G
τη μελέτη των διανυσματικών συναρτήσεων ηλεκτρικού πεδίου [ E ( x , t ) ] και μαγνητικού
G G
πεδίου [ B( x , t ) ], που αποτελούν τις κεντρικές ποσότητες του κλασικού

ηλεκτρομαγνητισμού.

Προσδοκώμενα αποτελέσματα
Με την ολοκλήρωση της μελέτης του κεφαλαίου, θα μπορείτε να:
• γράψετε μετασχηματισμούς διανυσμάτων κάτω από στροφές·
• ορίσετε το εσωτερικό και το εξωτερικό γινόμενο διανυσμάτων·
• βρείτε την κλίση και τη Λαπλασιανή βαθμωτής συνάρτησης, καθώς και την απόκλιση

και

την

περιστροφή

διανυσματικών

συναρτήσεων

σε

διάφορα

συντεταγμένων·
• διατυπώσετε και να χρησιμοποιήσετε το θεώρημα του Gauss και του Stokes.

Έννοιες κλειδιά
• διάνυσμα
• περιστροφή διανύσματος
• σύστημα συντεταγμένων
• περιστροφή συστήματος συντεταγμένων
• εσωτερικό γινόμενο
• εξωτερικό γινόμενο
• κλίση βαθμωτής συνάρτησης
• απόκλιση διανυσματικής συνάρτησης

συστήματα

y '. k' . j . γενικά. Για παράδειγμα. z → x '.2) οι νέες συντεταγμένες x '. οι συντεταγμένες του διανύσματος αλλάζουν ( x. ∧ Αν περιστρέψουμε το σύστημα συντεταγμένων κατά γωνία θ (π. Έτσι. για τη x ' έχουμε: ∧ G ∧ ∧ ∧ ∧ ∧ ∧ x ' = i'⋅ x = x i'⋅ i + y i'⋅ j + z i'⋅ k (1. τότε. y. j . y '. k → i'. ως: .χ. j . y. j'.1: Ορισμοί – Στροφές διανυσμάτων G Ένα διάνυσμα x σε καρτεσιανές συντεταγμένες γράφεται ως: ∧ ∧ ∧ G x = x i + y j+ z k ∧ ∧ (1. z ') στο νέο σύστημα συντεταγμένων.2) Από τη σχέση (1. μπορούμε να γράψουμε το μετασχηματισμό συντεταγμένων από το παλιό στο νέο σύστημα ως ένα 3x3 πίνακα R. γύρω από το k ) έτσι ∧ ∧ ∧ ∧ ∧ ∧ ώστε i .Λέανδρος Περιβολαρόπουλος • περιστροφή διανυσματικής συνάρτησης • Λαπλασιανή • θεώρημα Gauss • θεώρημα Stokes • κυλινδρικές συντεταγμένες • σφαιρικές συντεταγμένες Ενότητα 1. k . k είναι τα μοναδιαία διανύσματα στους καρτεσιανούς άξονες και x. z ' προκύπτουν εύκολα συναρτήσει των ∧ ∧ ∧ παλαιών πολλαπλασιάζοντας και τα δύο μέλη διαδοχικά με i .3) και όμοια για τα y ' και z ' .1) ∧ όπου i . z οι αντίστοιχες συντεταγμένες. Έτσι: ∧ ∧ ∧ ∧ ∧ ∧ G x = x ' i'+ y ' j'+ z ' k' = x i + y j + z k (1. αν και το διάνυσμα δε μεταβάλλεται (η αρχή και το τέλος του διανύσματος μένουν σταθερά).

1 Εσωτερικό ή βαθμωτό γινόμενο Ορίζεται ως: G G A ⋅ B = AX BX + AY BY + AZ BZ = ∑ Ai Bi = Ai Bi i (1. ∧ ∧ ∧ G Θα λέμε ότι το διάνυσμα της θέσης x = x i + y j + z k μετασχηματίζεται κάτω από στροφές του συστήματος συντεταγμένων σύμφωνα με την (1. G Γενικεύοντας ορίζουμε ως διάνυσμα A μια ποσότητα με τρεις συνιστώσες όταν ισχύει ⎛ Ax ' ⎞ ⎛ Ax ⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ A y ' ⎟ = R⎜ A y ⎟ ⎜ A '⎟ ⎜A ⎟ ⎝ z ⎠ ⎝ z⎠ (1.7) .3).Λέανδρος Περιβολαρόπουλος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ⎛ x' ⎞ ⎛ x⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ y ' ⎟ = R⎜ y ⎟ ⎜ z' ⎟ ⎜z⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ (1.6) G και το μαγνητικό πεδίο Β αποτελούν παραδείγματα διανυσμάτων.2.4) όπου R είναι ο πίνακας που προκύπτει από την (1. Μπορεί να δειχτεί ότι ο R είναι ορθογώνιος.2: Πράξεις μεταξύ διανυσμάτων A και B 1.5) G δηλαδή οι συνιστώσες του A μετασχηματίζονται όπως το διάνυσμα θέσης στη σχέση (1.3). G G Ενότητα 1. Η πυκνότητα φορτίου ρ (x) μένει αναλλοίωτη κάτω από στροφές και αποτελεί παράδειγμα βαθμωτού μεγέθους. Άσκηση: Δείξτε ότι στην ειδική περίπτωση στροφής του συστήματος συντεταγμένων ∧ γύρω από το μοναδιαίο k κατά γωνία θ ο πίνακας στροφής είναι: ⎛ cos θ ⎜ R = ⎜ − sin θ ⎜ 0 ⎝ G Το ηλεκτρικό πεδίο Ε sin θ cos θ 0 0⎞ ⎟ 0⎟ 1 ⎟⎠ (1.4). δηλαδή RRT = I .

).11) .10) i =3⇒ j=1.χ.1 ∧ ∧ ∧ G G G Δίνονται δύο διανύσματα Α και B σε σφαιρικές συντεταγμένες ως A = 10 r − 3ϑ + 5ϕ ∧ ∧ ∧ G G G και B = 2 r + 5θ + 3ϕ . k) κυκλική μετάθεση των (1.2.ο.Λέανδρος Περιβολαρόπουλος όπου i = 1. Άσκηση αυτοαξιολόγησης 1. Άσκηση: Δείξτε ότι το εσωτερικό γινόμενο είναι βαθμωτό. A2 = AY κ.9) όπου (i. 2.ο. Βρείτε το μέτρο της προβολής του B στη διεύθυνση του Α . 3). i ) εμφανίζεται δύο φορές. 1. μπορούμε να γράψουμε τη i συνιστώσα του εξωτερικού γινομένου ως: ( 3 3 G G A × B = ∑∑ ε ) i j =1 k =1 ijk Aj Bk =ε ijk Aj Bk (1. k=1 (1. ε 231 = 1 . δηλαδή μένει αναλλοίωτο κάτω από περιστροφές. 2. j. k=3 i =2⇒ j=3.2 Εξωτερικό γινόμενο Ορίζεται ως: iˆ G G A × B = A1 ˆj A2 kˆ A3 B1 B2 B3 (1.κ. k=2 Χρησιμοποιώντας τον τανυστή Levi-Civita ε ijk που είναι αντισυμμετρικός κάτω από εναλλαγή των δεικτών του ενώ ε123 =1 (δηλαδή ε 213 = -1 . 3 και Α1 = Α Χ . ε132 = -1 κ.8) δηλαδή είναι ένα διάνυσμα του οποίου η i συνιστώσα είναι: G G A × B i = A j Bk − Ak B j ( ) (1. όπου το άθροισμα σε δείκτη i εννοείται πάντα όταν σε ένα γινόμενο ο ίδιος δείκτης (π. Στην τελευταία ισότητα παραλείψαμε το σύμβολο ∑ ακολουθώντας το συμβολισμό Einstein. δηλαδή: i =1⇒ j=2.κ.

Στην περίπτωση αυτή όμως το εσωτερικό γινόμενο είναι μηδέν.15) G G G G  A × B = A ⋅ B ⋅ sin θ ⋅ n G G G  όπου θ η γωνία μεταξύ A και B και n μοναδιαίο διάνυσμα κάθετο στο επίπεδο των A G G G και B με φορά αυτή του δεξιόστροφου κοχλία που βιδώνει από το A προς το B . όπως: G G G G G G A⋅ B ×C = A× B ⋅C ( ) ( ) (1. Ο συνδυασμός συμβολισμού δεικτών με συμβολισμό Einstein απλοποιεί σημαντικά τις αποδείξεις πολλών ταυτοτήτων διανυσματικής άλγεβρας.2 Χρησιμοποιήστε την ταυτότητα (1.3 G G G G G G Δείξτε ότι A ⋅ B × C = A × B ⋅ C ( ) ( ) G Η γεωμετρική ερμηνεία του εσωτερικού και του εξωτερικού γινομένου διανυσμάτων A G και B περιέχεται στις εξισώσεις G G G G A ⋅ B = A ⋅ B ⋅ cos θ (1.14) Άσκηση αυτοαξιολόγησης 1.13) για τον τανυστή ε ijk για να δείξετε ότι G G G G G G G G G Α× B×C = B A⋅C − C A⋅ B ( ) ( ) ( ) Άσκηση αυτοαξιολόγησης 1. Έτσι. . το εσωτερικό γινόμενο προκύπτει ως το γινόμενο του μέτρου της προβολής του G G ενός διανύσματος πάνω στο άλλο ( A cos θ ) επί το μέτρο του άλλου ( B ). που ορίζεται ως: ⎧1 ⎩0 δij = ⎨ i= j i≠ j (1. G G Ακόμα.Λέανδρος Περιβολαρόπουλος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ όπου στην τελευταία ισότητα κάναμε χρήση του συμβολισμού Einstein.12) Σε πολλές τέτοιες αποδείξεις γίνεται χρήση της ταυτότητας ε ijk ε ilm = δ ljδ km − δ jmδ kl (1. το εξωτερικό γινόμενο είναι διάνυσμα κάθετο στο επίπεδο των A και B και G G μεγιστοποιείται όταν τα A και B είναι κάθετα μεταξύ τους.13) όπου δ i j είναι ο τανυστής δέλτα του Kronecker.

5 Δίνεται ορθογώνιο σύστημα αυθαίρετων συντεταγμένων ( x1 . k → e1 . x3 )dx12 + h22 ( x1 .3. j .Λέανδρος Περιβολαρόπουλος ΕΝΟΤΗΤΑ 1. Άσκηση αυτοαξιολόγησης 1. 1. x3 )dx32 Χρησιμοποιήστε το αποτέλεσμα της Άσκησης αυτοαξιολόγησης 1.3: Διανυσματικοί διαφορικοί τελεστές 1.16) ∧ όπου θέσαμε i .4 Δείξτε ότι η μεταβολή df βαθμωτής συνάρτησης f μετά από απειροστή μετατόπιση ds G G δίνεται από τη σχέση df = ∇f ⋅ ds . x 2 . x 2 .1 Κλίση (Gradient) βαθμωτής συνάρτησης f Σε καρτεσιανές συντεταγμένες ορίζεται ως: ∧ ∂f ∧ ∂f ∧ ∂f ∧ ∂f ∧ ∂f G ∇f = i + j +k = ∑ ei = ei ∂x ∂y ∂z ∂xi ∂xi i ∧ ∧ ∧ ∧ ∧ (1. x 2 . Άσκηση αυτοαξιολόγησης 1. e3 και κάναμε χρήση δεικτών και συνθηκών Einstein. ∂xi G Η κλίση δίνει το ρυθμό μεταβολής της f ως προς χωρική μετατόπιση dx . x3 )dx 22 + h32 ( x1 .3. e2 . G Ο τελεστής της κλίσης (gradient) ∇ δηλαδή δρα σε βαθμωτή συνάρτηση f και παράγει ∧ τη διανυσματική συνάρτηση ei ∂f .17) . μέσω των οποίων το G μέτρο της απειροστής μετατόπισης ds γράφεται ως: ds 2 = h12 ( x1 .2 Λαπλασιανή (Laplasian) βαθμωτής συνάρτησης f G Η Λαπλασιανή ∇ 2 είναι η απόκλιση της κλίσης βαθμωτής συνάρτησης f και σε καρτεσιανές συντεταγμένες ορίζεται ως: G2 G G ∂2 f ∂2 f ∂2 f ∂ ∂ + 2 + 2 = ∇ f = ∇ ⋅ ( ∇f ) = f ⋅ 2 ∂xi ∂xi ∂z ∂y ∂λ (1.4 για να εκφράσετε G την κλίση ∇f στο νέο αυθαίρετο σύστημα συντεταγμένων. x 2 . x3 ) .

Άσκηση αυτοαξιολόγησης 1.3 Περιστροφή (Rotation) διανυσματικής συνάρτησης F Σε καρτεσιανές συντεταγμένες ορίζεται ως: ∧ i G G ∂ ∇× F = ∂x Fx ∧ j ∂ ∂y Fy ∧ h ∧ ∂ ∂ = ei ε ijk Fk ∂x j ∂z Fz (1.4 Απόκλιση (Divergence) διανυσματικής συνάρτησης F Σε καρτεσιανές συντεταγμένες ορίζεται ως: G G G ∂F ∂Fy ∂Fz ∂Fi ∇ ⋅ F (x ) = x + + = ∂x ∂y ∂z ∂xi (1. G 1.3.19) Ο τελεστής της απόκλισης (divergence) μετρά τη «ροή» της διανυσματικής συνάρτησης G G G F ( x ) μέσα από στοιχειώδη όγκο στο σημείο x . Άσκηση αυτοαξιολόγησης 1. Όταν δεν υπάρχουν «πηγές» G διανυσματικής ροής μέσα στο στοιχειώδη όγκο γύρω από το x . δηλαδή η περιστροφή της κλίσης είναι μηδέν. τότε η ροή που βγαίνει (ή μπαίνει) στο στοιχειώδη όγκο δεν ισούται με τη ροή που μπαίνει (ή βγαίνει) G στον όγκο και η απόκλιση στο x είναι μη μηδενική.Λέανδρος Περιβολαρόπουλος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ G 1. τότε η ροή που μπαίνει G G G στον όγκο είναι ίση με τη ροή που βγαίνει και η απόκλιση της F ( x ) είναι μηδέν στο x .3.6 G G Δείξτε ότι ∇ × ∇f = 0 .18) G G G Ο τελεστής της περιστροφής ∇ × δηλαδή δρα σε διανυσματική συνάρτηση F ( x ) και παράγει άλλη διανυσματική συνάρτηση. G Όταν υπάρχουν «πηγές» (ή καταβόθρες) διανυσματικής ροής στο x .7 Χρησιμοποιήστε τον ανεξάρτητο συντεταγμένων ορισμό της απόκλισης G G F ⋅ dS G G ∫ ∇⋅ F = lim S για να βρείτε την έκφραση της απόκλισης σε σύστημα αυθαίρετων V →0 V .

8 G G Δείξτε ότι. με μέτρο το στοιχειώδες εμβαδόν G της επιφάνειας dA . x2 . x3 ) συντεταγμένων που ορίζονται από τη σχέση ∧ ∧ ∧ G G ds = h1 dx1 x1 + h2 dx 2 x 2 + h3 dx3 x 3 . . όπου ds απειροστή μετατόπιση στο χώρο.4: Θεωρήματα με ολοκληρώματα διανυσματικών συναρτήσεων 1.20) G G μετρά τη διανυσματική περιστροφική κυκλοφορία της F ( x ) κατά μήκος στοιχειωδών G βρόχων γύρω από το σημείο x . Άσκηση αυτοαξιολόγησης 1. Η περιστροφή ∧ ei ε ijk ∂ Fk ∂x j (1. αντίστοιχα μεγιστοποιείται και η συνιστώσα της ∇ × F που είναι κάθετη στο συγκεκριμένο βρόχο.1 Θεώρημα Gauss G Η ροή διανυσματικής συνάρτησης F προς το εξωτερικό κλειστής επιφάνειας S ισούται με το ολοκλήρωμα της απόκλισης της συνάρτησης στον περιεχόμενο από την επιφάνεια όγκο V.4. t ) ως: G G F G G ∫ ⋅ dS ∇⋅ F = lim S V →0 V όπου V ο όγκος που περικλείεται από την επιφάνεια S. τότε ισχύει: G G ∂F ∂Fy ∂Fz + ∇⋅F = x + ∂z ∂y ∂x ΕΝΟΤΗΤΑ 1.21) V G όπου dA στοιχειώδες διάνυσμα κάθετο στην επιφάνεια. αν ορίσουμε την απόκλιση διανυσματικής συνάρτησης F (x . Όταν η διανυσματική αυτή κυκλοφορία μεγιστοποιείται γύρω από το βρόχο στο σημείο G G G x .Λέανδρος Περιβολαρόπουλος ορθογώνιων ( x1 . δηλαδή: G G G G ∫v F ⋅ dA = ∫ ∇⋅ Fd S 3 x (1.

10 Επιβεβαιώστε το θεώρημα του Gauss (ή το θεώρημα απόκλισης) για το διανυσματικό ∧ ∧ ∧ G πεδίο A = 2 xy x + 3 y + z 2 y z και επιφάνεια κύβου με μοναδιαία ακμή. δηλαδή: ∫v C G G G G G F ⋅ dl = ∫ ∇× F ⋅ dA ( ) (1. t ) η πυκνότητα ρευστού και v ( x .4. t ) η ταχύτητά του. Άσκηση αυτοαξιολόγησης 1.2 Θεώρημα Stokes G Το επικαμπύλιο ολοκλήρωμα διανυσματικής συνάρτησης F κατά μήκος κλειστής G καμπύλης C ισούται με τη ροή της περιστροφής της F μέσα από οποιαδήποτε επιφάνεια S έχει όριο τη C. όπου S S κλειστή .Λέανδρος Περιβολαρόπουλος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Άσκηση αυτοαξιολόγησης 1.11 Δείξτε ότι από το θεώρημα του Stokes προκύπτει ότι επιφάνεια σφαίρας. 1.22) S G όπου dl είναι στοιχειώδες μήκος της C. Η φορά της C ορίζεται ως η φορά στροφής δεξιόστροφου κοχλία που βιδώνει προς το διάνυσμα που αντιστοιχεί στην επιφάνεια S. Άσκηση αυτοαξιολόγησης 1. G G G ∫ (∇×Α) dS = 0 .9 G G G Έστω ρ ( x . Δείξτε ότι η ροή μάζας προς το ∂t εξωτερικό κλειστής επιφάνειας S ισούται με το ρυθμό μείωσης της μάζας στον περικλειόμενο όγκο V. κορυφή στην αρχή των αξόνων και λοιπές κορυφές με θετικές συντεταγμένες. Η εξίσωση συνεχείας που ισχύει για το ρευστό γράφεται ως G ∂ρ G + ∇ ⋅ (ρ ⋅ v ) = 0 .

x = r ⋅ r ⎝ ⎠ Σχέση με καρτεσιανές συντεταγμένες: x = r sin θ cos ϕ . ϕ ) ↔ ⎜ r .2 Σφαιρικές συντεταγμένες ( r .5: Διαφορικοί τελεστές και στοιχειώδεις όγκοι σε κυλινδρικές και σφαιρικές συντεταγμένες ∧ ∧ ⎛∧ ∧ ∧⎞ G 1.1 Κυλινδρικές συντεταγμένες ( r .θ . x = r ⋅ r + z k ⎝ ⎠ Σχέση με καρτεσιανές συντεταγμένες: x = r cos ϕ .Λέανδρος Περιβολαρόπουλος ΕΝΟΤΗΤΑ 1. ϕ . z = r cos θ Στοιχειώδης όγκος: dV = dxdydz = r 2 sin θ drdθ dϕ ∧ ∂f ∧ 1 ∂f ∧ G 1 ∂f +ϕ Κλίση: ∇f = r + θ ∂r r ∂θ r sin θ ∂ϕ G G 1 ∂ 1 ∂ 1 ∂Fϕ Απόκλιση: ∇ ⋅ F = 2 ( r 2 Fr ) + ( sin θ Fθ ) + r ∂r r sin θ ∂θ r sin θ ∂ϕ Λαπλασιανή: ∇ 2 f = 1 ∂ ⎛ 2 ∂f ⎞ 1 ∂ ⎛ ∂f ⎞ 1 ∂2 f r + + θ sin ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ r 2 ∂r ⎝ ∂r ⎠ r 2 sin θ ∂θ ⎝ ∂θ ⎠ r 2 sin 2 θ ∂ϕ 2 . z ⎟ . y = r sin ϕ . ϕ ⎟ . y = r sin θ sin ϕ . z ) ↔ ⎜ r .5.θ . ϕ . z = z Στοιχειώδης όγκος: dV = dxdydz = rdrdϕ dz ∧ ∂f ∧ 1 ∂f ∧ ∂f G +k Κλίση: ∇f = r + ϕ ∂r ∂z r ∂ϕ G G 1 ∂ 1 ∂F ∂F Απόκλιση: ∇ ⋅ F = ( rFr ) + ϕ + z r ∂r r ∂ϕ ∂z G2 1 ∂ ⎛ ∂f ⎞ 1 ∂ 2 f ∂ 2 f Λαπλασιανή: ∇ f = ⋅ ⋅ ⎜ r ⋅ ⎟ + 2 ⋅ 2 + 2 ∂z r ∂r ⎝ ∂r ⎠ r ∂ϕ ∧ 1∧ e ϕ r ∂ ∂ Περιστροφή: ∂r ∂ϕ Fr rFϕ 1∧ k r ∂ ∂z Fz ∧ ⎛∧ ∧ ∧ ⎞ G 1.5.

δ lj A j = Al .13) και τον ορισμό του δ i j (1.Λέανδρος Περιβολαρόπουλος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ∧ er 2 r sin θ G G ∂ Περιστροφή: ∇ × F = ∂r Fr ∧ eθ r sin θ ∂ ∂θ rFθ ∧ eϕ r ∂ ∂ϕ r sin θ Fϕ Λύσεις Ασκήσεων αυτοαξιολόγησης Λύση 1.4 Έχουμε: ∧ ∧ ∧ G ds = dx x + dy y + dz z . Λύση 1. που δίνει.14). Λύση 1.3 G G G G G G A ⋅ B × C = Ai ε ijk B j C k = −ε kji Ai B j C k =ε kij C k Ai B j = C ⋅ A × B ( ) ( ) όπου χρησιμοποιήσαμε τον ορισμό του εξωτερικού γινομένου με χρήση δεικτών και την αντισυμμετρία του ε ijk δύο φορές.χ.1 G G B ⋅ A 20 − 15 + 15 BA = G = = 1. την αντισυμμετρία του ε ijk .728 134 A Λύση 1. π.2 G G G A× B ×C ( ( )) = ε i ijk A j ε klm Bl C m = −ε kji ε klm A j Bl C m ( ) = − δ lj δ im − δ jmδ il A j Bl C m = −( Al Bl C i − Am Bi C m ) G G G G G G G G G G G G G = A ⋅ C Bi − A ⋅ B C i ⇒ A × B × C = B ⋅ A ⋅ C − C ⋅ A ⋅ B ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) όπου χρησιμοποιήσαμε διαδοχικά τον ορισμό του εσωτερικού γινομένου με χρήση δεικτών και τη συνθήκη Einstein. την ταυτότητα (1..

Λύση 1.6 G G (∇ × ∇f ) i = ε ijk ∂ ∂ f ∂x j ∂x k G G ∂ ∂ ∂ ∂ ∂ ∂ f = −ε ikj f = −ε ijk f = − ∇ × ∇f ∂x j ∂x k ∂x k ∂x j ∂x j ∂x k G G ⇒ ∇ × ∇f = 0 ( = −ε ikj ( ) ) i 3 ⇒ . (2). (3) έχουμε: G G ∂f ∂f ∂f dx1 + dx 2 + dx3 = ∇f 1 h1 dx1 + ∇f ∂x1 ∂x 2 ∂x3 G 1 ∂f ⇒ ∇f i = hi ∂xi G 1 ∂f ∧ 1 ∂f ∧ 1 ∂f ∧ ⇒ ∇f = x1 + x2 + x3 h1 ∂x1 h2 ∂x 2 h3 ∂x3 ( ) G ( ) h dx + (∇f ) h dx 2 2 2 3 3 ( ) ( ) Για σφαιρικές συντεταγμένες έχουμε: ds 2 = dr 2 + r 2 dθ 2 + r 2 ( sin θ ) dφ 2 → h1=1. ∂r r ∂θ r sin θ ∂φ Λύση 1.Λέανδρος Περιβολαρόπουλος Άρα: G G G ∂f G ∂f ∂f ∇f ⋅ ds = dx + dy + dz = df ⇒ df = ∇f ⋅ ds ∂y ∂z ∂x Η έκφραση αυτή είναι ανεξάρτητη συστήματος συντεταγμένων και μπορεί να G χρησιμοποιηθεί ως ορισμός της κλίσης ∇f .5 G G Έχουμε df = ∇f ⋅ ds Ακόμα df = (1) ∂f ∂f ∂f dx1 + dx 2 + dx3 ∂x1 ∂x 2 ∂x3 (2) ∧ ∧ ∧ G ds = h1 dx1 x1 + h2 dx 2 x 2 + h3 dx3 x 3 (3) Από τις (1). h2 = r . h3 = rsinθ G ∂f ∧ 1 ∂f ∧ 1 ∂f ∧ ⇒ ∇f = G r + θ+ φ .

. Δz με τη G μία κορυφή στο σημείο x . ] = Δx1 Δx 2 Δx3 h1 h2 h3 Δx1 Δx 2 Δx3 ⎡ ∂ ⎤ (h2 h3 F1 ) + ∂ (h1h3 F2 ) + ∂ (h1h2 F3 )⎥ ⎢ ∂x 2 ∂x3 ⎣ ∂x1 ⎦ G G F G G ∫ ⋅ dS = 1 ⇒ ∇⋅ F = lim V →0 V h1 h2 h3 ⎡ ∂ ⎤ ∂ ∂ ⎢ h2 h3 F1 ) + h3 h1 F2 ) + h1 h2 F3 )⎥ ( ( ( ⎢ ∂x1 ⎥ ∂x2 ∂x 3 ⎣ ⎦ G 2 όπου αγνοήσαμε όρους τάξης (Δxi ) .. 0. 0 ) G G Δx3 = ( 0.. γιατί οι δείκτες που αντικαταστάθηκαν είναι βωβοί [αθροίζονται]).. 0 ) G ορίσαμε: Δx2 = ( 0..Λέανδρος Περιβολαρόπουλος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ όπου χρησιμοποιήσαμε την αντισυμμετρία του ε ijk και την αντικατάσταση (αλλαγή ονομασίας) k → j και j → k στην προτελευταία ισότητα (το αποτέλεσμα δεν αλλάζει.. 0.. (λόγω V → 0 ) και G Δx1 = ( Δx1 . Δx2 .. Τότε: .8 Θεωρούμε ως επιφάνεια S ένα ορθογώνιο παραλληλεπίπεδο με πλευρές Δx. έχουμε: 1 V ∫ S G G F ⋅ dS = 1 ⎡−F1 ( xG ) h2 ( xG ) h3 ( xG ) Δx2 Δx3 + F1 ( xG + ΔxG1 ) h2 ( xG + ΔxG1 ) h3 ( xG + ΔxG1 ) Δx2 Δx3 − h1 h2 h3 Δx1Δx2 Δx3 ⎣ G G G G G G G G G − F2 (x )h1 (x )h3 ( x )Δx1 Δx3 + F2 ( x + Δx 2 )h1 ( x + Δx 2 )h3 ( x + Δx 2 )Δx1 Δx3 − G G G G G G G G G − F3 ( x )h1 ( x )h2 ( x )Δx1 Δx 2 + F3 ( x + Δx3 )h1 ( x + Δx3 )h2 ( x + Δx3 )Δx1 Δx 2 ] ≅ = ≅ = ⎡ ⎛ ⎞⎛ ⎞⎛ ⎞ ∂h ∂F1 ∂h 1 Δx1 ⎟⎟⎜⎜ h2 + 2 Δx1 ⎟⎟⎜⎜ h3 + 3 Δx1 ⎟⎟Δx 2 Δx3 ⎢− F1 h2 h3 Δx 2 Δx3 + ⎜⎜ F1 + ∂x1 ∂x1 ∂x1 h1 h2 h3 Δx1 Δx 2 Δx3 ⎣ ⎝ ⎠⎝ ⎠⎝ ⎠ − . Δx3 ) Λύση 1..7 G Θεωρώντας παραλληλεπίπεδο με κορυφή στο x ... Δy.. Λύση 1...

z ) + x Δx)ΔyΔz − Fy ( x. z )ΔyΔz + Fx ( x + Δx.Λέανδρος Περιβολαρόπουλος 1 V G G F ⋅ dS = 1 ⎡−Fx ( x. z ) + ⎥ ∂z ∂y ⎦ ∂Fy ∂Fz ∂F = x+ + ∂x ∂y ∂z ∫ όπου αγνοήσαμε όρους δεύτερης τάξης ως προς Δx. y + Δy. z ) + z Δz )ΔxΔy ⎥ = +( Fy ( x. z + Δz )ΔxΔy ⎥⎦⎤ ⎡ ∂F 1 ⎢−Fx ( x. z )ΔxΔy + Fz ( x. Δz . y.10 G Η απόκλιση του Α είναι: G G ∇ ⋅ Α = 2 y + 0 + 2 zy = 2 y ( z + 1) Άρα ∫ V G G ∇⋅ Α ⋅ dV = S ∫ 1 0 1 1 y2 ∫ 2 y ( z + 1) dxdydz = 2 2 x =0 ∫ ∫ z =0 Ακόμα G G Α ∫ ⋅ dS = 1 1 y =0 1 1 z2 2 1 0 1 0 1 y2 +2 2 1 1 0 = 1 dx ∫ dyΑz (z = 1) − ∫ dx ∫ dyΑz (z = 0) + ∫ dy ∫ dz Αx (x = 1) − 0 0 1 1 0 1 0 1 1 0 −∫ dy ∫ dzΑx ( x = 0) + ∫ dx ∫ dzΑy ( y = 1) − ∫ dx ∫ dzΑy ( y = 0) = 0 0 0 1 1 1 1 0 0 1 1 0 1 1 = ∫ dx ∫ dy ⋅ y − ∫ dx ∫ dy ⋅ 0 + ∫ dy ∫ dz ⋅ 2 y − ∫ dy ∫ dz ⋅ 0 + 0 0 0 0 1 1 1 1 +∫ dx ∫ dz ⋅ 3 − ∫ dx ∫ 0 0 3 2 0 0 0 0 1 3 dz ⋅ 3 = + 1 = 2 2 0 0 . z )ΔxΔy + ( Fz ( x. y. Λύση 1. Δy. y. y. z )ΔyΔz + ( Fx ( x. z )ΔxΔz − Fz ( x. y. y. y. y. z )ΔyΔz − Fy ( x. y. Άρα: G G ⎛1 ∇⋅ F = lim ⎜⎜ V →0 ⎜ ⎝V G G ⎞ ∂Fx ∂Fy ∂Fz F ∫S ⋅ dS ⎟⎟⎟⎠ = ∂x + ∂y + ∂z Λύση 1. z )ΔxΔz + S ΔxΔyΔz ⎢⎣ + Fy ( x. z )ΔxΔz + = ΔxΔyΔz ⎢⎣ ∂x ⎤ ∂Fy ∂F Δy )ΔxΔz − Fz ( x. y. y.9 G dM C G G G G d ∂ρ G ∂ρ dV ⇒ ∫ vdA + ∇⋅ (ρ ⋅ v ) = 0 ⇒ −∫ ∇ (ρ ⋅ v ) dV = −∫ ρ ⋅ = − ∫ ρd 3 x = − v V ∂t S dt V dt ∂t ( ) όπου χρησιμοποιήσαμε το θεώρημα του Gauss.

Ακόμα G G G G G ∫ (∇× Α ) dS = ∫v Α ⋅ dS S1 (2) C από το θεώρημα Stokes. Λύση 1. όπου C η καμπύλη του ισημερινού (όριο του βόρειου ημισφαιρίου). 29). G cos θ sin θ ˆ 1. τα παραδείγματα του Κεφαλαίου 2.11 Έχουμε G G G G G G G G G ∫ (∇× Α ) dS = ∫ (∇× Α ) dS + ∫ (∇× Α ) dS S S1 S2 (1) όπου S1 και S 2 οι επιφάνειες του βόρειου και νότιου ημισφαιρίου αντίστοιχα. r r G Εκφράστε το F σε καρτεσιανές συντεταγμένες. Άλυτες ασκήσεις G G 1. (3) προκύπτει ότι G G G G G G (1) G G G ∇× Α dS = − ∇× Α dS ⎯⎯ → ∇× Α dS = 0 ∫ ∫ ∫ S1 ( ) S2 ( ) ( ) Δείτε ακόμα PS. με έμφαση στα: Example 5 (σελ. . Έτσι. που επαληθεύει το θεώρημα του Gauss. 27). Example 6 (σελ. άρα και οι φορές των C και C΄ θα είναι αντίθετες. Από τις (2). Οι φορές των διανυσμάτων επιφάνειας στο βόρειο και νότιο ημισφαίριο είναι αντίθετες. S 2 Κατά την απόδειξη χρησιμοποιήσαμε το γεγονός ότι οι απέναντι έδρες του κύβου έχουν διάνυσμα επιφάνειας με ίσο μέτρο αλλά αντίθετη φορά.1 Εκφράστε το A × B σε κυλινδρικές και σφαιρικές συντεταγμένες.Λέανδρος Περιβολαρόπουλος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Έτσι ∫ V G G G 3 A ⋅ dV = ∫ A ⋅ dS = .2 Δίνεται το διανυσματικό πεδίο R = 2 rˆ + θ (σφαιρικές συντεταγμένες). εμφανίστηκαν τα πρόσημα (-) μπροστά από τα επιφανειακά ολοκληρώματα. G G G G G G G Α ⋅ dS = − Α Επίσης ∫ ∇× Α dS = −∫ v ∫v ⋅ dS S2 ( ) C' (3) C αφού η φορά της καμπύλης C ορίζεται από τη φορά που στρέφεται δεξιόστροφος κοχλίας καθώς βιδώνει προς τη φορά του διανύσματος της επιφάνειας.

3 Δίνονται τα διανύσματα: G A = xˆ + yˆ G B = xˆ + 2 zˆ G C = 2 yˆ + zˆ Συγκρίνετε τα διανύσματα: G G G G G G ( A × B) × C και A × ( B × C ) 1. Δείξτε ότι η γωνία G μεταξύ ∇V και zˆ είναι ανεξάρτητη του r .7 Βρείτε το ρυθμό μεταβολής του βαθμωτού πεδίου R = xy + 2 z 2 στο σημείο (1. 1.Λέανδρος Περιβολαρόπουλος 1. t ) = κ ( − ) zˆ .1) κατά μήκος του διανύσματος xˆ − 2 yˆ + zˆ .5 Δίνεται το διανυσματικό πεδίο A = yxˆ + χ yˆ + χ2 χ 2 + y2 zˆ Εκφράστε το σε κυλινδρικές συντεταγμένες.8 Δείξτε ότι το επικαμπύλιο ολοκλήρωμα της κλίσης βαθμωτής συνάρτησης κατά μήκος κλειστής καμπύλης είναι 0. 1.6 Δίνεται το βαθμωτό πεδίο V = − (Q cos θ ) . 1. Η ταχύτητα ροής είναι: G G R r V ( x. .1.9 Νερό διαρρέει κυλινδρικό σωλήνα ακτίνας R με άξονα συμμετρίας τον άξονα z. r2 όπου Q σταθερά. Ro 1 + r Δείξτε ότι η μάζα διατηρείται κατά τη ροή (δηλαδή δεν υπάρχουν πηγές ή καταβόθρες μάζας).4 Δείξτε ότι G G G G G G G G G G G G A× B ⋅ C × D = A⋅C ⋅ B ⋅ D − A⋅ D ⋅ B ⋅C ( )( ) ( )( ) ( )( ) G 1. 1.

Υπολογίστε την απόκλιση του διανυσματικού πεδίου και επαληθεύστε το θεώρημα του Gauss.10 Βρείτε τη ροή του διανυσματικού πεδίου R(r .12 Δίνεται διανυσματική συνάρτηση B = ϕˆ (κυλινδρικός συντελεστής). Βρείτε τη διανυσματική συνάρτηση A για την οποία ισχύει B = ∇ × A . 0 ≤ θ ≤ π 2 το θεώρημα του Stokes με επιφάνεια το 1/8 . G 1. z ) = rrˆ + ϕˆ + zzˆ που βγαίνει από τον ημικύλινδρο που ορίζεται από r = 1. 1. ϕ ) = rˆ + θˆ + ϕˆ r = 2. 0 ≤ ϕ ≤ π .11 Δείξτε ότι για κάθε κεντρικό πεδίο δυνάμεων F = R(r )rˆ η περιστροφή είναι μηδέν G G G G (∇ × F = 0) . G G G G G G G G 1. πεδίο δηλαδή .Λέανδρος Περιβολαρόπουλος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ G 1. G με οριακή συνθήκη A = 0 για r = r0 . όπου μο 2π r G G G G και Ι σταθερές.13 Επιβεβαιώστε G R(r . Βρείτε τη συνάρτηση δυναμικού ψ για την οποία ισχύει R = ∇ψ . y ) yˆ που έχει περιστροφή και απόκλιση 0. G μ⋅I 1. y ) xˆ + By ( x. ϕ . 0 ≤ z ≤ 1 . G 1.θ .15 Βρείτε το διανυσματικό πεδίο F με τις παρακάτω ιδιότητες: G G 1) ∇ ⋅ F = −3 2) G F = R(r )rˆ 3) f (0) = 0 .14 Δείξτε ότι ∇ 2 ⋅ R = ∇(∇ ⋅ F ) − ∇ × (∇ × F ) . 0≤ϕ ≤ π 2 της για το σφαίρας διανυσματικό με r=2. Μετά βρείτε τη διαφορική εξίσωση που G ικανοποιούν οι συνιστώσες δισδιάστατου διανυσματικού πεδίου B = Bx ( x.

Λέανδρος Περιβολαρόπουλος G G 1. 2.16. 2.14. 2. τότε: G G G2 G2 ( R ∇ g − g ∇ R ) ⋅ ds = ( R ∇ g − g ∇ R)d 3 x ∫v ∫ V Δείτε ακόμα PS.5. . 2. 2. τις άλυτες ασκήσεις του Κεφαλαίου 2. 2.16 Αποδείξτε το θεώρημα του Green: Αν R ( x ) και g ( x ) είναι δύο βαθμωτές συναρτήσεις. 2.25. με έμφαση στις: 2.18.8.29.4.