Mongol.xel.II

Ã.Áÿìáàöýðýí, Á.Áóëãàí, Ã.Ëõààõ¿¿, Õ.

̺íõæàðãàë,
Æ.Ìýíäýý, Ö.Îþóí, Â.Õàæèäìàà, ª.Õàäàà, Ò.Ýíõòóÿà

ÌÎÍÃÎË ÕÝË 2
Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí 2 äóãààð àíãèä ¿çíý
2 äàõ õýâëýë

Áîëîâñðîë, Ñî¨ë, Øèíæëýõ Óõààíû ßàìíû
çªâøªªð몪ð õýâëýâ.

Óëààíáààòàð õîò
2010 îí

DDC
494.23’077
M-692

Ìîíãîë õýë 2: Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí 2 äóãààð àíãèéí ñóðàõ áè÷èã.
Çîõèîã÷èä: Ã.Áÿìáàöýðýí, Á.Áóëãàí, Ã.Ëõààõ¿¿, Õ.̺íõæàðãàë, Æ.Ìýíäýý,
Ö.Îþóí, Â.Õàæèäìàà, ª.Õàäàà, Ò.Ýíõòóÿà. Ðåäàêòîð: Ø.Îþóíöýöýã

Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí 2 äóãààð àíãèä ¿çýõ àãóóëãà. ñòàíäàðòûí
øààðäëàãà õàíãàñàí áîëíî.
Ýíýõ¿¿ ñóðàõ áè÷èã íü Ìîíãîë óëñûí “Çîõèîã÷èéí ýðõ áîëîí ò¿¿íä õàìààðàõ
ýðõèéí òóõàé” õóóëèàð õàìãààëàãäñàí áºãººä Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ
óõààíû ÿàìíààñ áè÷ãýýð àâñàí çºâøººð뺺ñ áóñàä òîõèîëäîëä öàõèì áîëîí
õýâëýìýë õýëáýðýýð á¿òíýýð ýñõ¿ë õýñýã÷ëýí õóâèëàõ, õýâëýõ, ìýäýýëëèéí
ñàíä îðóóëàõûã õîðèãëîíî.
Ñóðàõ áè÷ãèéí òàëààðõ àëèâàà ñàíàë õ¿ñýëòèéã surakhbichig@ymecs.gov.mn
õàÿãààð õ¿ëýýí àâíà.
© Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì

ISBN 978-99929-3-350-X

Áÿöõàí ä¿¿ íàðòàà
Çóðãààõàí íàñàíäàà óíøèæ, áè÷èæ
ñóðñàí òà íàðòàà áàÿð õ¿ðãýå!
Õ¿¿õýä òà íàðûã óëàì ñàéí óíøèæ,
áè÷èæ ñóðàõàä ìàíàé íîì òóñëàõ áîëíî.
Ýõ õýëíèéõýý ýðäýíèéí ñàíãààñ èõèéã
ñóðààðàé.



Çîõèîã÷èä

ÒÀÍÈÕ ÒÝÌÄï¯Ä

Óíøèõûí äàñãàë
Ìîíãîë õýëíèé äàñãàë

ëýã

ëíè

ýä
éì

Ìîí

õý
ãîë

Îíüñîãî

Ñýðãýýí ñàíààðàé........... 8-14
1. Ýðäìèéí îðãèë........................ 8
2. Áèä æàðãàëòàé......................... 9
3. Õ¿¿õäèéí í¿äíèé øèë............. 10
4. Ïèíãâèí.................................... 11
5. Ñàðàíä íèññýí áàìáàðóóø.... 12
6. ¯ëãýð çîõèîæ áè÷ñýí íü.......... 13-14

1

1. ÁÈ ÕÀÉÐËÀÍÀ........................15-50
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1.8
1.9
1.10
1.11
1.12
1.13
1.14
1.15
1.16
1.17
1.18
1.19
1.20
1.21
1.22
1.23
1.24
1.25
1.26
1.27
1.28
1.29

Õî¸ð òýìýý.............................. 16
Ýýæ ýý, ýýæ ýý......................... 17
Õàìòûí á¿òýýë........................ 18-19
Ìàíàéõàí................................ 20
Ñ¿¿äýð..................................... 21
Ìèíèé ààâ............................... 22
Õóðãàà õàðèóëíà äàà.............. 23
Òàéõàð ÷óëóó........................... 24
Ìîíãîë íóòàã........................... 25
Óñ óðãàìëàà õàéðëààðàé........ 26
Åðòºíöèéí ãóðàâ..................... 27
Àëèéã íü ÷ ãîìäîîõã¿é............ 28
Ìîðèî ýìýýëëýõ íü................. 29
Òýð ìèíèé íàéç....................... 30
Õî¸ð íàéç................................ 31
Ìóó íºõºð................................ 32
Àðñëàí çýýð õî¸ð.................... 33
Çóãàà ¿ã.................................... 34
Áóãà.......................................... 35-36
Áàðèóë..................................... 37
Õýí íü ýðäýìòýé âý?.............. 38-39
Õýâòýæ á¿¿ óíøààðàé............. 40
Íîìîî õàéðëàíà..................... 41
Óðàí î¸äîë÷íû òîð................. 42
Ìîíîñ òàðèã÷........................... 43
Ìîéë........................................ 44
Õàìãèéí òîì ÷èõ..................... 45
Ýõ çîõèîõ................................. 46-48
Áè ÷àäíà.................................. 49-50

Ǻâ, õóðäàí, îéëãîæ,
óðàí, òîä óíøèöãààÿ!

Õóóëæ, í¿äýëæ, äóóðàéæ,
çîõèîæ, ÿëãàæ, çàäàëæ,
õóðààæ áè÷íý.

4

2

ÁÈ ÒÀÍÈÍ ÌÝÄÍÝ.... 51-88
2.1 Áè ìîíãîë õ¿í.............................. 52
2.2 Ìîíãîë õ¿¿õýä............................. 53
2.3 Äýãäýýõèé ä¿¿ ìèíü..................... 54
2.4 Óðàã òºð뺺 íýðëýõ ¸ñ................ 55
2.5 Ìîíãîë äýýëíèé åðººë................ 56
2.6 Îíüñîãî........................................ 57
2.7 Ãýð................................................ 58-59
2.8 Ìîðèí õóóðûí äîìîã................... 60-61
2.9 Ìîíãîëûí îëç.............................. 62-63
2.10 Àãààð............................................ 64
2.11 Íàð ñàëõè õî¸ð............................ 65
2.12 Íàð íàõèà õî¸ðûí ÿðèà.............. 66
2.13 Öàñàí ºâºº õààíà î÷èâ?............. 67
2.14 Õ¿¿ãèéí áîäîë............................. 68
2.15 Øóâóóíààñ îíãîö òºðñºí þì....... 69
2.16 Òîãëîîìûí äýëã¿¿ð..................... 70-71
2.17 Íîõîé............................................ 72
2.18 Çàãàñ õààíà óíòäàã âý?............... 73
2.19 Ñóðâàëæëàã÷................................ 74
2.20 Áîãøèðãî...................................... 75
2.21 Àñóóìõàé...................................... 76
2.22 Òà íàð ¿¿íèéã ìýäýõ ¿¿?............. 77
2.23 Äóóòàé òàíèëöñàí íü................... 78
2.24 Äóó ¿¿ññýí äîìîã......................... 79
2.25 Òîíøóóë....................................... 80
2.26 Õàëãàé.......................................... 81
2.27 Ìîäûã àøèãëàæ èðñýí óëàìæëàë 82
2.28 Îþóíòºãñ õ¿¿ãèéí ¿ëãýð.............. 83
2.29 Çàõèäàë áè÷èõ............................. 84-86
2.30 Áè ÷àäíà....................................... 87-88

5

3

ÁÈÄ ÕÀÐÈËÖÀÍÀ........89-126
3.1 Ìýíäëýõ ¸ñ......................... 90
3.2 Áàÿð ¸ñëîëûí ìýíä........... 91
3.3 Õ¿í õ¿íýý õàéðëàõ............. 92
3.4 Òóñëàìæ.............................. 93
3.5 Õºõºº.................................. 94
3.6 Æîëîî÷............................... 95
3.7 Ààðö.................................... 96
3.8 Õî¸ð ç¿¿ä............................ 97
3.9 Áîð áîð áîëæìîð............... 98-99
3.10 Áè öèðê÷èí áîëíî............... 100
3.11 Áàòàòãàë.............................. 101
3.12 Áºæèí ãºëºã õî¸ð............... 102
3.13 Áàíõàð ìèíü....................... 103
3.14 ªí㺠òààðààã¿é áóäàã......... 104
3.15 Óòñààð ÿðüñàí ÿðèà........... 105-106
3.16 Áýëãý äýìáýðëèéí ¿ã.......... 107
3.17 ßäàì ãóàé........................... 108
3.18 Áàÿð, áàÿñãàëàí................. 109
3.19 ×àâãàíû ÿñ.......................... 110
3.20 Õî¸ð ÿìàà.......................... 111
3.21 ¯õýð öóâíà.......................... 112
3.22 Õàìðàà áàðèàä ÿâ.............. 113
3.23 Èõ ÿðèõ ÷ áàñ àâüÿàñ......... 114
3.24 ̺ðººäºë........................... 115
3.25 Òºìºð ãóòàë........................ 116
3.26 Àñóóëò õàðèóëò................... 117
3.27 Ñîíèó÷ îõèí........................ 118
3.28 Òýíýã õ¿í............................. 119
3.29 Íàðòàé óñ............................ 120
3.30 ¯íýã ñàðìàã÷èí õî¸ð.......... 121
3.31 Òóñã¿é àæèë õèéëýý............ 122
3.32 ×èõðèéí ãàëò õýðýã............. 123
3.33 Çóðàìíóóä.......................... 124
3.34 Áè ÷àäíà............................. 125-126

¯ãèéí óòãûã ìýäýæ, ¿ãèéí
áàÿëãàà íýìýãä¿¿ëöãýýå!

Ó÷èð øàëòãààíûã íü
òàíèíà.

6

4

ÁÈÄ ÕÀÌÒÄÀÀ........... 127-172

4.1 Öààñàí øóâóó....................128
4.2 Õàð ¿õýðò õºâã¿¿íèé òóóæ.129
4.3 Òýíýã ÷îíî..........................130-131
4.4 Ñàëàà çàì..........................132
4.5 Öàñàí õ¿í...........................133-134
4.6 Ãàð÷èã ºãºõ........................135
4.7 Áàðèëäààí.........................136
4.8 Èõ çàí.................................137
4.9 Õèàã íàðàíöýöýã õî¸ð.......138
4.10 ªâãºí õ¿¿ õî¸ð..................139-140
4.11 Õàìãèéí àìòòàé ëèéð........141
4.12 Õàòñàí àëèìíû óíäàà.......142
4.13 Ëóóâàíãèéí õóëãàé÷...........143
4.14 Ǻâëºãºº............................144
4.15 Áàòàòãàë.............................145
4.16 ¯ëãýðèéí îðíîîð...............146
4.17 Ìóõàð ãàëóóò.....................147
4.18 Ýìãýí òàõèà õî¸ð..............148
4.19 Àçàðãàí òàõèà
ìýëõèé õî¸ð.......................149
4.20 Öèðê...................................150
4.21 Õîâ÷...................................151
4.22 ͺõººñ...............................152-153
4.23 Ìèíèé õóâöàñ....................154-155
4.24 Çóðàã..................................156
4.25 ¯ç¿¿ëýõ òîãëîëò................157
4.26 Øàãàéí íààäãàé.................158
4.27 Çîõèîëûí áààòðóóä...........159
4.28 Ýð¿¿ë áà æàðãàë...............160
4.29 Ǻâ õîîëëîëò.....................161
4.30 Ñàíàìæ..............................162
4.31 Ñ¿¿.....................................163
4.32 Òàðàã õýðõýí áèé áîëñîí áý?. 164
4.33 Ìîíãîë÷óóä öàãààí
ºíãºíä äóðòàé....................165-166
4.34 ×èíãèñèéí áèëýã ñóðãààë.. 167
4.35 Çààí îãîòíî õî¸ð...............168
4.36 Áàòàòãàë.............................169
4.37 Áèä ÷àäíà..........................170
4.37 ¯ãèéí òîëü.........................171-172

7

Ñýðãýýí ñàíààðàé
Ýðäìèéí îðãèë
1. Óíøààðàé.

Áè ñîíñîæ ÷àäíà.
Áè ÿðüæ ÷àäíà.
Áè óíøèæ ÷àäíà.
Áè áè÷èæ ÷àäíà.
Áè òîîëæ ÷àäíà.
Áèä äóóëæ, á¿æèãëýæ ÷àäíà.
Áèä çóðæ, á¿òýýæ ÷àäíà.

2. Õè÷ýýíã¿é áè÷ýýðýé.

3. Çóðãèéã àæèãëààä, ÿðèëöààðàé.

8

1. Çóðãèéã àæèãëàí, ø¿ëãèéí íýðèéã îëîîðîé.

ò

ð
2. Ø¿ëãèéã îéëãîæ óíøààä, öýýæëýýðýé.
...
.........
Ãàâàðòàéãàà áàéõàä ¿íýã æàðãàëòàé
Ãàíüñòàéãàà áàéõàä äîðãî æàðãàëòàé
Õîñîîðîî áàéõàä õóí æàðãàëòàé
Õîòëîîðîî áàéõàä õ¿í æàðãàëòàé
Íàäòàéãàà áàéõàä ýýæ ààâ æàðãàëòàé
Íàðòàéãàà áàéõàä ýõ äýëõèé æàðãàëòàé
Ä.Äàâààíÿì

3. Ǻâ óíøààðàé.
ãàíüñ

Ẻäèé, ãºë÷ãèé, ãàíüñ, Ẻäèé, ãàíüñ, ãºë÷ãèé, ãàíüñ

ãàâàð

¿íýãíèé ãàâàð, øàð ãàâàð, áÿöõàí ãàâàð

æàðãàëòàé

Ãàíüñ, ãàâàð ýýæòýéãýý áàéâàë æàðãàëòàé.

4. Äàðààõ õî¸ð ìºðèéã çºâ ñàéõàí õóóëæ áè÷ýýðýé.

9

1. Í¿äíèé øèëí¿¿äèéã àæèãëàæ, äóòóóã ã¿éöýýãýýðýé.

?

Õ¯¯õäèéí í¯äíèé øèë
ªâºº íîì óíøèõäàà í¿äíèé øèë ç¿¿äýã. Æààëõ¿¿ ºâºº øèãýý
óíøèõûã èõýä õ¿ñíý. Íýã ºäºð ºâººãèéíõºº í¿äíèé øèëèéã íóóæýý.
ªâºº íîìîî óíøèæ ÷àäàõã¿é øèëýý õàéâ.
Æààëõ¿¿ í¿äíèé øèëýýð ë íîì óíøäàã þì áàéíà ãýæ áîäîîä:
- ªâºº áè íîì óíøèõ õýðýãòýé áàéíà. Íàäàä í¿äíèé øèë àâ÷
ºãºº÷ ãýõýä ºâºº íü:
- Òóí ñàéí áàéíà. Ìèíèé õ¿¿ á¿õ ¿ñãýý òîãòîîãîîä, ºäºð á¿ð
íîì óíø. Óòãûã íü ñàéí îéëãîîðîé. Ýíý ë “Õ¿¿õäèéí í¿äíèé øèë”
ø¿¿ äýý ãýæ õýëæýý.
Â.À.Ñóõîìëèíñêèé

2. ªã¿¿ëëýãèéã óíøèæ, ÿðèëöàõ àñóóëò áýëòãýýðýé.

3. Öàãààí òîëãîéí ¿ñãèéã äýñ
äàðààëëààð íü ã¿éöýýí
óíøààðàé.
4. Îðõèñîí ¿ñãèéã áè÷ýýðýé.
5. Çàãâàðò òîõèðñîí ¿ã
á¿òýýãýýðýé.

à. ÝÃ

á. ÃÝÃ

â. ÃÝÃÃ

ã. ÝÃÝÃ

Àà
¨¸
Ëë
Ðð
Õõ
û

Áá
Ææ
Ìì
ÑÑ
Öö
ü

Ââ
Çç
...
Òò
×÷
Ýý

Ý - ýãøèã
Ã- ãèéã¿¿ëýã÷

10

Ãã
...
Îî
Óó
...
Þþ

... Åå
... Êê
ªº Ïï
... Ôô
Ùù ú
ßÿ

Ïèíãâèí

çàãàñ óó?
øóâóó þó?

1. Òà íàð ìèíèé çîõèîñîí ýõýýñ þó îéëãîñîí áý?
Ïèíãâèí
Îöîí øóâóóã ïèíãâèí ãýæ íýðëýäýã. Ïèíãâèí ºìíºä
òóéëä àìüäàðíà. ªíäðººðºº ìàíàé àíãèéíõàí øèã.
40 êè-ëî-ãðàìì îð÷èì æèíòýé.
Îöîí øóâóóä ºâºë ºí-äºã-ëº-äºã. Õ¿éòýí ó÷ðààñ
ìºñºí äýýð ¿¿ð çàñàõã¿é. ªíäºã ààâûíõàà õºëèéí ñàðâóóí
äýýð òºðæ, ãýäñýí äîð íü õàãàðàí õàãàðòëàà áàéäàã.
2à àíãèéí ñóðàã÷ Á.Áàòæàðãàë

ªìíºä òóéë õààíà
áàéäàã þì áý?

Ïèíãâèí øóâóó þì
áàéíà.

Ààâûíõ íü õºëèéí
ñàðâóó ¿¿ð áîëäîã
ãýíý.
Àà ... íàäòàé
÷àöóó þì áàéíà.

Þó èääýã þì
áîë?

2. Ï 
èíãâèí¿¿äèéí õºäºë㺺íèéã íýðëýñýí ¿ãèéí ýõíèé ¿ñãèéã
áè÷ýýðýé. ÿâíà-ÿ, çîãñîíî-ç, ñóóíà-ñ

Ñ

ß

Ç
11

1. Óíøààä ÿðèëöààðàé.

35
13

Ñàðàíä íèññýí áàìáàðóóø

20

2

Õàðàà÷, áèä ñàð óðóó íèñýæ ÿâíà ãýæ Ñàðàí, áàìáàðóóøäàà
õýëýâ. Áàìáàðóóø áàÿðëàæ í¿äýý á¿ëòèéëãýí õàðñààð ë áàéâ.
Ñàð èéì îéðõîí áàéíà, ñàð óðóó øºíº íèñäýã ãýæ áè ÷àìä
õýëñýí ø¿¿ äýý. Ñàðàí, áàìáàðóóøèéí í¿¿ðèéã öîíõîíä íààëàà.
Ò.Þìñ¿ðýí

2. Ýõýä õýäýí ºã¿¿ëáýð áàéíà âý?
3. Òîì ¿ñãýýð ýõýëñýí ¿ã õýä áàéíà âý?
4. Õè÷ýýíã¿é áè÷ãýýð áè÷ýýðýé.

ì
À

î

õà
Ä

æ

Ý

Ñàðàí

íà

áàìáàðóóø
îéðõîí

ñàð

òý

í¿¿ð
õ

ç

Îíüñîãûã òààãààðàé

à. Óëààí ñàãñàíä ýãøèã ¿ñýã
á. Íîãîîí ñàãñàíä ãèéã¿¿ëýã÷ ¿ñýã
â. Öýíõýð ñàãñàíä ¿å
ã. Øàð ñàãñàíä ¿ãèéã ÿëãàæ õèéãýýðýé
12

Òóóëæ áàðàõã¿é íóòàãòàé
Òîîëæ áàðàõã¿é òîéðîíòîé
/ îä, òýíãýð /

5. Á¿ëýãëýæ áè÷ýýðýé.

¯ëãýð ÇÎÕÈÎÆ ÁÈ×ñýí íü
1. ¯ëãýðèéí ñýäâèéã îëîõ
Õ¿ñëýí ãýðèéíõýíäýý ¿ëãýð çîõèîæ ºãºõººð øèéäæýý. Òýãýýä þó áè÷èõýý áîäîæ,
ÿíç á¿ðèéí çóðàã çóðàâ. Çóðñàí çóðãààñàà ÿãààõàí Äèíçà íýðòýé ëóóíû çóðãèéã
ñîíãîâ.

2. ¯ëãýðýý òºëºâëºõ
Õ¿ñëýí áè÷èõ ¿ëãýðèéíõýý òóõàé íýëýýä áîäîâ. Òýð ëóóíä òîõèîëäñîí ÿâäëûã
çóðàâ. Òýãýýä çóðãèéí äîð ºã¿¿ëáýð áè÷èâ.

ßãààõàí Äèíçà ñóðãóóëüä
ñóðàõûã õ¿ñäýã.

ßãààõàí Äèíçà ñóðãóóëüä
îðîâ.

- Õ¿ñëýí ¿ëãýðòýý ÿìàð ¿éë ÿâäëûã áè÷ñýí áý?
ªºðñ人 õèéãýýðýé.
1. Þó þóíû òóõàé ¿ëãýð áè÷èæ áîëîõûã áîäîîðîé. Çóðæ áîëíî.
2. ¯ëãýðò ÿìàð ¿éë ÿâäàë ãàðàõûã çóðæ ¿ç¿¿ëýýðýé.
3. Çóðãèéí äîîð ºã¿¿ëáýð áè÷ýýðýé.

13

3. ¯ëãýð çîõèîæ áè÷èõ
Õ¿ñëýí çóðñàí çóðãàà õàðæ, çîõèîñîí ºã¿¿ëáýðýý äàõèí óíøèâ. Òýãýýä ¿ëãýðýý
çîõèîæ áè÷èâ.

ßãààõàí Äèíçà
ßãààõàí Äèíçà áîë áÿöõàí
ëóó. Íýã óäàà òýð èõ óéëñàí. Òýð
ñóðãóóëüä îðîõûã èõýä õ¿ñäýã.
Áè ò¿¿íèéã ñóðãóóëüä îðóóëæ
áîëîõ óó? ãýæ áàãøààñàà
àñóóñàí.
Äèíçà
ñóðãóóëüä
îðñîí.
4. ¯ëãýðò ¿ã, ºã¿¿ëáýðýýð ñàíàà íýìýõ
Õ¿ñëýí íàéç ĺë㺺í人 ¿ëãýðýý óíøèæ ºãºâ. Òýä ¿ëãýðò íýã ñàíàà äóòóó áàéíà
ãýæ ÿðèëöàâ. Òýãýýä Õ¿ñëýí íýìæ íý㠺㿿ëáýð áè÷èâ.
ßãààõàí Äèíçà
ßãààõàí Äèíçà áîë áÿöõàí ëóó.
Íýã óäàà òýð èõ óéëñàí. Òýð ñóðãóóëüä
îðîõûã èõýä õ¿ñäýã. Ò¿¿íèéã ñóðãóóëüä
îðóóëæ áîëîõ óó? ãýæ áàãøààñàà
àñóóñàí. Äèíçà ñóðãóóëüä îðñîí.
Áàãø çºâøººðñºí.

¿ã, ºã¿¿ëáýð íýìýõ

ªºðñ人 õèéãýýðýé.
4. ¯ëãýðò þóíû òóõàé ãàð÷ áàéíà âý?
5. Ãýðèéíõýý õýí íýãýýð òóñëóóëàí ¿ëãýðýý áè÷ýýðýé.
6. Áè÷ñýí ¿ëãýðýý íýã íàéçäàà óíøèæ ºãººðýé. ¯ëãýðò þó íýìæ áè÷ñýí áý?
7. ¯ëãýðýý çàñààä, õóóëæ áè÷íý.
8. Ãýðèéíõýíäýý ¿ëãýðýý óíøèæ ºãíº.

14

ÁÈ ÕàéðëàÍÀ
Áóñ
ä

ºâ
îä

ðäàí
- Õó

-

ÎÉËÃÎÕ

ªâ

é

ëò
àé

áà

àíà

é
ààã¿

ðë

ÿì

àé

- Àí

à
àð
à
õ

ëä

ÑÎÍ

ÈÕ

ý
- Í âý ð

ãõ
äû
üò
Àì

Õ
Î
Ñ

Á È×

õà
éð
ëà
íà

Ø

ÓÍ

î

ÈÕ

Ýõ îð
íî

ßÐ
ãî
éë

ì
àí
ãà æòî
é

ÈÕ

ûã
õ
àíà
ðë
àé

õà

íà
àäíà
à
ë
×
ð
é

Ñóðíà

î
î
¸ë
î
ñ

ÌÝÄÍÝ
- ¯ãèéí ¿å
- ªðãºëòºò áà áàëàðõàé ýãøèã
- Ýð, ýì, ñààðìàã ýãøèã

ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ

òý

ìýýí

ãèéí

æèí

öó

âàà

ÕΨРÒÝÌÝÝ
(Êóðä àðäûí ¿ëãýð)
Íîãîîí íóãàä õºãøèí, çàëóó õî¸ð òýìýý èäýýøèëæ áàéæýý. Çàëóó íü ¿ðãýëæ
õîöðîîä ë, õºãøíèéõºº àðä ÿâààä áàéæ ãýíý. Õºãøèí òýìýý íü çàëóóãàà øîãëîõîîð
øèéäýæ äîîãòîé ãýã÷ íü:
- Óã íü ÷è áèä õî¸ð òèéì ÷ íàðèéí çàìààð ÿâààã¿é äýý. Ìèíèé äýðãýä çºí人 ë çàé
áàéõ þì. Òèéì áàéõàä ÷è þóíä ¿ðãýëæ àðä ìèíü õîöðîîä áàéãàà þì áý? ãýæ àñóóâ.
Çàëóó òýìýý íü:
- Õàðèí òà ýåëäýã íàéðñàã çàíãèéí òóõàé þó õýëýõ âý? Àõìàääàà ¿ðãýëæ çàì òàâüæ
ºã÷ áàéõ õýðýãòýé ãýæ õàðèóëñàí ãýíý.
1. Çàëóó òýìýý õºãøèí òýìýýíèé àðä ÿâààä áàéñíû ó÷ðûã
ÿðèëöààðàé.
2. Õî¸ð, õî¸ð ¿ã ñîíãîí áè÷ýýðýé.
áèò¿¿ ¿å
õºã-øèí
.................................
.................................

çàäãàé ¿å
òý - ìýý
.................................
.................................

Ýãøãýýð òºãññºí ¿åèéã
çàäãàé ¿å ãýäýã.
Ãèéã¿¿ëýã÷ýýð òºãññºí
¿åèéã áèò¿¿ ¿å ãýíý.

3. Ýõýýñ çàãâàðò òîõèðñîí ¿ã îëæ áè÷ýýðýé.

ÃÝÃ

16

Ý

ÃÝÃÝ

Ã

òî-ð ì-ãîð
î

õººð

-õºí áîò-ãî

ÝÝÆ ÝÝ, ÝÝÆ ÝÝ
Òîðãîí øàð íºìðºãòýé
Òîðîìãîð õººðõºí áîòãî ìèíü
Ãàíãèéí íàðàíä öàíãàæ áàéíà óó?
Ãàäñàà òîéðîí áóéëæ áàéíà óó?
Áîð èíãý áóéëàí áóéëñààð
Áîòãîî ñàíààä èðäýã þì óó?
¯íýí, õ¿¿ ìèíü òýãäýã þì
¯ðýý àìüòàí õàéðëàäàã þì.
Ã.Ñýñìýý

1. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðíààð óíøààðàé.
2. Òîðãîí øàð íºìðºã ãýæ þóã õýëæ áàéíà âý? ßðèëöààðàé.
3. Ýõýýñ óðò, õîñ ýãøèãòýé ¿ãèéã ò¿¿æ, ¿åýð òàñàëæ áè÷ýýðýé.
Æèøýýëáýë:






¯ãèéã ýãøãèéí
òîîãîîð ¿åëíý.
Óðò, õîñ ýãøèã
íýã ¿å áîëíî.

íºì-ðºã-òýé
...................
...................
..................

4. Ýõýýñ îíöîëñîí ¿ãèéã çàãâàðò òîõèðóóëæ áè÷ýýðýé.

Ý-ÃÝ, ÃÝ-ÃÝÃÃ, ÃÝÃ-ÃÝ-ÃÝÃ, ÃÝÃÃ
5. Óòñààð òýìýý õèéãýýðýé.

?
áºìáºã

òóóëàé

Ì ¿ñýã

ìàøèí

17

òýìýý

Õàìòûí á¯òýýë
Çóðãèéã àæèãëààä, òàéëáàðëàí ÿðèëöààðàé.

18

19

Ì à
í à é õ à í
( ø¿ëýã )

ª ⺺ ìèíü
Ýìýý ìèíü
Ààâ ìèíü
Ýýæ ìèíü
À õ ìèíü
Ý ã÷ ìèíü
Ä¿¿ ìèíü
Á è ººðºº

ã
ã
ã
ã
ã
ã
ã
ã

ý
ý
ý
ý
ý
ý
ý
ý

ðòýý
ðòýý
ðòýý
ðòýý
ðòýý
ðòýý
ðòýý
ðòýý

ö ý ëìýã òýíãýð
óóäàì òàë
õàíàãàð óóë
à ëòàí íàð
óðãàà ìîä
ã î ¸õîí öýöýã
á º æèí òóóëàé
ãàíãàí ýðâýýõèé

(ñóðàã÷èéí á¿òýýë)

Óðãàà ìîä- óðãàæ áàéãàà ìîä
1. Áè÷ñýí ýãøãèéã àæèãëàí, ó÷ðûã íü ÿðèëöààðàé.
Íýãä¿ãýýð
¿åèéí ýãøèã

î, º, îî, ºº
ó, ¿, è

Äàíäàà ý þì
à, ý, àà, ýý
óó?

¯ãèéí í
ýã
¿åèéí á ä¿ãýýð
îãèíî
ýãøãèé
ã ºðãºë
òºò
ýãøèã
ãýäýã.

2. ªâºº, öýëìýã, áºæèí ãýñýí ¿ãèéã ¿åýð òàñàëæ áè÷ýýðýé.
3. Õóóëæ áè÷ýýä í¿äëýýðýé.

4. Íàâ÷èí äýýðõ ¿ãèéí ºðãºëòºò ýãøãèéã îëæ áè÷ýýðýé.
¯

ª
¿ã

ýìýý

óðãàà

áºæèí

20

àëòàí

ãî¸õîí

áè

ѯ¯ÄÝÐ
Øóâóóíû ¿¿ðýí äýýð ìèíèé õ¿¿ ñ¿¿äðýý òóñãàæ áîëäîãã¿é
þì ø¿¿, ýõ íü ãîëäîã þì ãýæ ýýæ ìèíü äàíäàà çàõèäàã.
Ýíõðèé ¿ðýý ýõ íü ãîëîõûã áè ìýäíý. Õººðõèé òýð íÿëõ
àìüòíûã ýõ íü ãîëáîë õººðºõ æèã¿¿ð ÿàæ óðãàõ âý äýý.
Ýýæèéí çàõèñàí ¿ã õýçýý ÷ ¿ë ìàðòàãäàíà. Àìüòíû íÿëõ
¿ð ãýäýã ñ¿¿äðýý òóñãàõàä õ¿ðòýë õèðòýì òèéì àðèóõàí àæýý.
Ýõèéí ñýòãýë ãýäýã òóíãàëàã àðèóõàí áàéäàã áàéíà.
Ä.Áàòáàÿð

1. ªã¿¿ëëýãèéã óíøààä, óòãà ñàíààã íü ÿðèëöààðàé.
2. Àëü ç¿éð öýöýí ¿ã, ýõòýé îéð áàéíà âý? Ñîíãîæ áè÷ýýðýé.

3. Ñîíãîæ áè÷ñýí ç¿éð öýöýí ¿ãèéí íýãä¿ãýýð
¿åýñ õîéø îðñîí áîãèíî ýãøãèéí äîîãóóð
çóðààðàé.

ðñîí
¿åýñ õîéø î
ð
ýý
¿ã
ä
ýã
í
¯ãèéí
ã ãýäýã.
àëàðõàé ýãøè
á
ã
é
ãè
ø
ýã
î
í
áîãè

4. ¯ã á¿òýýãýýðýé.
íýã

ê

æèí

×Î

íî

¯

ëàí

Áª

ëªã

ÀÐÑ

21

ÃÓ

ÐÈË

Ìèíèé ààâ
Ààâ ìèíü
Àæëààñàà èðýýä
Äóõ à í äýýð ¿íñ ý í ý .
Ààâûíõàà ýíý øàãí à ëûã
Àâàõ ãýæ äàíäàà áîäí î .
Ààâ ìèíü
Àæëààñàà èðýýä
Õîéì î ðòîî òóõë à í ñóóíà

Ààâûíõàà äýðã ý ä ñóóõ ãýæ
Àæëààñ èð ý õèéã íü õ¿ëýýí ý .
Ààâ ìèíü
Àæëààñàà èðýýä
Àñóóñ à í áîëã î íä õàðèóëí à
Àëèâàà øèíèéã ìýä ý õ ãýæ
Ààâûãàà áè õ¿ëýýí ý .
ª.Ãèâààáàëæèð

1. Àëèìíû àðä íóóãäñàí áàëàðõàé ýãøãèéã ñýðãýýí,
ø¿ëãèéã óíøààðàé. ßìàð ÿìàð ýãøèã íóóãäñàí áàéíà âý?
à
.
.
2. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, íàéçäàà óíøèæ ºãººðýé.
ªðãºëòºò ýãøã¿¿ä, áàëàðõàé ýãøèãòýé ìàðãàëäæýý.
ªðãºëòºò ýãøã¿¿ä: “Áèä ÿìàãò òîä ñîíñòîæ, áàëàðõàé ýãøèã òà íàðûí ºìíº îðäîã.
Òà íàð áèäíèé õîéíîîñ äàãàæ ÿâñíàà çàðèìäàà ãýýãä÷èõñýí áàéäàã ø¿¿.”
Áàëàðõàé ýãøã¿¿ä: Áèä ãèéã¿¿ëýã÷èä õýðýãòýé áîë áàéæ áàéäàã. Õýðýãã¿é áîë
¿ëä÷èõäýã ø¿¿ äýý. Ñàéõàí ñýòãýëòýé äîëîîí ãèéã¿¿ëýã÷ áèäíèéã äàíäàà äàãóóëæ
ÿâäàã. Äàðàà òýð äîëîîãèéí íýðèéã õýëíý.”
3. Øîîã àøèãëàí, ºðãºëòºò, áàëàðõàé ýãøãèéã ÿëãààðàé.

è
ó
î
à
ó

à

ö
ä

è

¯

î

ª
ý

à

à
ª
é

ý
ë

4. Áàëàðõàé ýãøèã ºðãºëòºò ýãøãèéí àëü íü îëîí áý?
Æèøýýðýé < > =
Áàëàðõàé ýãøèã ... ºðãºëòºò ýãøèã

22

Ý

Õóðãàà õàðèóëíà äàà

7

1. Çóðãèéã àæèãëààä, ýõ çîõèîí ÿðèëöààðàé.
2. Çóðãààñ 5 áà 7 øèðõýã áàéãàà þìûã îëæ, íýðèéã íü ¿åýð òàñàëæ
áè÷ýýðýé.
3. ªðãºëòºò áà áàëàðõàé ýãøãèéã íü ÿëãàí òýìäýãëýýðýé.
à - ëèì

5

“À Â Ä À Д ãýäýã ¿ãèéã óðëàõààð
Ýõíèé “à”
“À” ¿ñã¿¿ä øàìäàâ ãýíý.
äàðààãèéí “à”-ãààñ
Àäèë òýíö¿¿ ýðõòýé ãýæ
ººðèé㺺 èë¿¿ ãýæ
Àì àìàíäàà ìýòãýëöýâ
ãàéõóóëäãèéí ó÷èð
Ýõýíä îðñîí áîëîõîîð áè
þó âý?
Ýíäýý ë òà íàðààñ èë¿¿ ãýæ
Òýðã¿¿í ¿åèéí “À”-ã ãàéõóóëàõàä
Òýãýýä áèä õýðýãã¿é þì óó? ãýæ
òýðã¿¿í - ýõíèé Äàðààõ íºõºð íü ãîìäîâ ãýíý.

23

ÒÀÉÕÀÐ ×ÓËÓÓ
(äîìîã)
Ýðò öàãò àâàðãà ìîãîé ãàçðààñ öóõóéí õàìàã àìüòíûã àéëãàæ áàéâ. Òýð ¿åä
Áàòáèëýã ãýäýã õ¿÷òýí Áóëãàí óóëûí îðîéã àâ÷ ¿¿ðñýýð Öàãààí äàâààí äýýðýýñ ìîãîéí
òîëãîé óðóó øèäýæ, ò¿¿íèéã äàðæýý. Áàñ ìîãîéí ñ¿¿ë õýñãèéã õýñýã ÷óëóóãààð äàðàâ.
Òýð ÷óëóóã Ñ¿¿ë òîëãîé ãýæ íýðëýæýý. Õàðèí àâàðãà ìîãîéã äàðñàí òýð ÷óëóóã
îäîî Òàéõàð ÷óëóó ãýæ íýðëýäýã. Òàéõàð ÷óëóó Àðõàíãàé àéìãèéí Òàìèðûí ãîëûí
õºâººíä áàéäàã.
1. Äîìãèéã óíøààä, ÿðèëöààðàé.
2. Áàòáèëýã ãýäýã õ¿÷òýí àðä îëîíä ÿìàð òóñ õ¿ðãýñýí áý?
3. Àâàðãà ìîãîéã äàðàõàä ÿìàð ÿìàð íýðòýé ãàçàð ¿¿ññýí áý?
4. Òàíàé íóòàãòàé õîëáîîòîé ãàçàð óñíû äîìîã áàéäàã óó?
ßðèëöààðàé.

Õ¿íèé íýð, ãàçàð, óñíû íýðèéã
òîì ¿ñãýýð ýõýëæ áè÷íý.

5. Ýõýýñ çàãâàðò òîõèðñîí ¿ã òóñ á¿ð òàâûã áè÷ýýðýé.

à, î, ó ýãøèãòýé ¿ã: öàãò, ..............., ................., ..................,

ý, º, ¿ ýãøèãòýé ¿ã: íýðëýæýý, ..............., ................., ..................,

è ýãøèãòýé ¿ã: Òàìèð, ..............., ................., ..................,
6. Õè÷ýýíã¿é áè÷ýýðýé.

24

È

ÌÎÍÃÎË ÍÓÒÀÃ

ýì ýãøèã

ñààðìàã ýãøèã

ýð ýãøèã

À, Î, Ó

Ý, ª, ¯

Ýõ îðîí

Öàãààí öàñàí ìàëãàéòàé
Íîãîîí ìîäîí õ¿ðýìòýé
Õºõ óñàí õîðìîéòîé
Áàÿí õàíãàé óóë ìèíü

...Ýõ îðîí ìèíü
Òàíäàà áè
Ýýæèéí ñ¿¿ øèã
Ýöãèéí àìü øèã õàéðòàé...
Ò.Ãàëñàí

Ìàø äýëãýð õàíãàé ìèíü
Ìàë ñ¿ðãýýð ä¿¿ðýí
Ìàë÷èí îëîí ìîíãîë÷óóä
Æàðãàë öýíãýëýýð ä¿¿ðýí
Ö.Äàìäèíñ¿ðýí

1. Õî¸ð ø¿ëãýýñ ñîíãîæ öýýæëýýðýé.
2. Öýýæèëñýí ø¿ëãýý áè÷ýýðýé.
3. Ýð ýãøèãòýé ¿ãèéã óëààí, ýì ýãøèãòýé ¿ãèéã õºõ, ñààðìàã ýãøèãòýé
¿ãèéã íîãîîíîîð áóäààðàé.
4. Äàðààõ ø¿ëãýýñ õî¸ð ìºð ñîíãîí, ¿åýð òàñàëæ áè÷ýýðýé.

25

íà â

íû
óñ

÷

ÓÑ ÓÐÃÀÌËÀÀ ÕÀÉÐËÀÀÐÀÉ

à
î

ýð
ýãøèã
ó

¸
íÿ

íîãîî

¸ñ

û

ÿ
ëõ

íó ó

ð

“Íÿëõ íîãîî, öýöýã íàâ÷ çóëãààâàë àëäàñ áîëíî” ãýæ
ýýæ ààâ ìèíü ñóðãàäàã. Ñàìàð, æèìñ, ýìèéí óðãàìëûã
¿íäýñ, èø, ìº÷èðòýé íü ò¿¿ñýí õ¿íèéã çýìëýäýã.
Òèéìýýñ áîëîâñîð÷ ã¿éöñýí õîéíî íü, ìº÷ðèéã õóãàëàí
ãýìòýýõã¿é ò¿¿õ õýðýãòýé.
Ãîë ãîðõè, íóóð öººðºìä ýëäýâ áîõèð ç¿éë õèéæ
áîëîõã¿é. Òýð ÷ áàéòóãàé ýðõýìëýí äýýäýëäýã ñ¿¿,
öàãààí èäýýãýý ÷ îðóóëàõààñ áîëãîîìæèëäîã. Èéìýýñ
óñ õóòãàõ øàíàãàà ñàéí óãààæ öýâýðëýäýã.
Õ.Íÿìáóó

1. Ìîä, óðãàìëûã õýðõýí õàéðëàæ õàìãààëàõ âý?
2. Óñ áîõèðäóóëæ áîëîõã¿éí ó÷ðûã ÿðèëöààðàé.
3. Ýõíèé ºã¿¿ëáýðèéã áè÷ýýä, ýð ýãøãèéí äîîãóóð íýã, ýì ýãøãèéí
äîîãóóð õî¸ð çóðààðàé.
4. Ãóðâàí ¿åòýé ¿ãèéã ¿åýð òàñàëæ áè÷ýýðýé.

Ñàíóóëãà
5. Ø¿ëãèéã óíøààä öýãèéí îðîíä
òîõèðîõ ¿ãèéã íºõºí áè÷ýýðýé.

Îé ìîäûã
Àéëãàäàã ç¿éë
Îð÷ëîí äýëõèéä
Áàéëã¿é ÿàõ âý?
Ãàðààñ óíàñàí
Ãàëààñ àéíà
Ãàëçóó óëààí
Ò¿éìðýýñ àéíà
Äýíä¿¿ ñàëàí
Òàìõè÷íààñ àéíà
Äýãã¿é çàðèì
Õ¿¿õä¿¿äýýñ àéíà
Îéã òýãýõýýð
Àéëãàæ áîëîõã¿é
Îãòîîñ ò¿¿íèéã
Ìàðòàæ áîëîõã¿é.

Îé ìîä

........................
........................
........................
........................
........................

Áÿöõàí òààâàð

Á.Òºìºðòîãîî

26

Òóóëàé áîðîîíîîð ÿìàð
ìîäíû äîîð óíòäàã âý?

àéíà.

ºâ

Åðòªíöèéí ãóðàâ

Å

ª

ÝÌ
ÝÃØÈÃ

åð

Óðãàæ áàéãàà àðö íýã àðèóí
Óóãüæ áàéãàà õ¿æ íýã àðèóí
Óðñàæ áàéãàà óñ íýã àðèóí

Ý

òº
íö

Þ (¯)

õ¿í

íý
ã

ñ

¯
þ¿äýí

1. Åðòºíöèéí ãóðâûã óíøààä öýýæëýýðýé.
2. Áè÷èõäýý ¿åýð òàñëààðàé.
3. Õî¸ð ¿åòýé ¿ã õýä áàéíà âý?

- Ýð ¿ã ¿¿? ..........

¿ã¿é

- Ýì ¿ã ¿¿?..........

òèéì

4. ¯ãèéã í¿äëýýä, öýýæýýð áè÷ýýðýé.

¯ãèéí òààâàð
Ç-ýýð ýõëýõýýðýý
Äýëãýð öàãèéí íýð äýý
Õ-ýýð ýõëýõýýðýý
Õîñã¿é ãî¸ øóâóó äàà

5. Òààâðûã áè÷ýýä, çºâõºí ýì ¿ãýýñ á¿òñýí ìºðèéã òýìäýãëýýðýé.

27

ÀËÈÉà ÍÜ × ÃÎÌÄÎÎÕïÉ

Õóðãàíä ÿâàõäàà
Öýöýã òàñäàâ! ãýæ
ªâºº ìèíü çàõèâ.

Õóíãèéí äýãäýýõèéã
Àéëãàæ ¿ðãýýâ! ãýæ
Ýìýý ìèíü çàõèâ.

Õóë äààãàà öàíãààæ îðõèâ! ãýæ
Ààâ ìèíü çàõèâ.

Àëàã ñàéõàí öýöãèéã
Àìüòíû íÿëõ ¿ðèéã
Àéëûí õººðõºí æààëûã
Àëèéã íü ÷ áè ãîìäîîõã¿é.
Ä.Áàçàððàã÷àà

Àéëûí õ¿¿õä¿¿äèéã øîãëîâ! ãýæ
Ýýæ ìèíü çàõèâ.
1. Õýñýã òóñ á¿ðèéí óòãà ñàíààã ÿðèëöààðàé.
2. ªâºº, ýìýý, ààâ, ýýæ íü þó ãýæ ñóðãàñàí áý?
3. Ñàéí àæèãëààä, òîõèðîõ ¿ãòýé íü õîëáîí çóðààðàé.

Õóë äààãàà

àéëãàæ ¿ðãýýâ!

Õóíãèéí äýãäýýõèéã

öýöýã òàñäàâ!

Õóðãàíä ÿâàõäàà

öàíãààæ îðõèâ!

4. Öýãèéí îðîíä òîõèðîõ ¿ãèéã ñîíãîí, çºâ ñàéõàí áè÷ýýðýé. Ýì
¿ãèéí äîîãóóð çóðààðàé.
Àëàã ñàéõàí ........
Àìüòíû íÿëõ ........
Àéëûí õººðõºí ........
Àëèéã íü ÷ ãîìäîîõã¿é

28

Ì

.

Í

Ã

.

Ë

Á

.

.

Â

.

Ð

ÌÎÐÈÎ ÝÌÝÝËëÝÕ
Ìîðèî ýìýýëëýõèéí ºìíº ìîðèíû íóðóóã àð÷èæ, òîõìûã íü ãºâíº.
Òîõìûã íóðóóíû íü ¿ñèéã ñºðã¿¿ëýõã¿é äàãóóëàí òîõíî. Äàðàà íü ýìýýëýý òîõîæ,
îëìîî ÷àíãàëíà.
Õ¿¿õýä çàëóó÷óóäûí íýâòýðõèé òîëèîñ

1. Ýõèéã óíøààä, àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöààðàé.
à. Òîõìîî ÿàãààä öýâýðëýäýã âý?
á. Òîõìîî ÿàæ òîõîõ âý?
â. Ìîðèî õàéðëàõûí ó÷èð þó âý?
2. Õóóäàñíû äýýä õýñýãò áàéãàà ¿ñãèéí ýõíèé
äºðâºí ãèéã¿¿ëýã÷èéã î ýãøãýýð, äàðààãèéí
ãóðâàí ãèéã¿¿ëýã÷èéã à ýãøãýýð àìèëóóëæ,
õîëáîî ¿ã á¿òýýãýýðýé.

“Ìîíãîë áààâàð” ¿ãýíä îðäîã 7 ãèéã¿¿ëýã÷èéã
“ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷” ãýíý.

äàãóóëæ
Áàëàðõàé ýãøãèéã áàéíãà
ã¿¿ëýã÷
ÿâäàã ñàéõàí ñýòãýëò 7 ãèé
÷èíü ýíý ø¿¿ äýý.

3. Ýìýýëèéí õýðýãñëèéã íýðëýñýí ¿ãèéã öàãààí
òîëãîéí ¿ñãèéí äàðààëëààð õóóëæ áè÷ýýðýé.
á¿¿ðýã
õÿð
äýâñ
áààâàð
ãàíçàãà

ãºëºì
äºðºº
òàøóóð
4. Áè÷ñýí ¿ãèéíõýý ºðãºëòºò ýãøãèéí äîîãóóð íýã, áàëàðõàé ýãøãèéí
äîîãóóð õî¸ð çóðààðàé.
5. Ǻâõºí ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ýýñ á¿òñýí ¿ãèéã äóãóéëààðàé.
29

Íàäàä áàéäàã ñàéí
÷àíàð
óõààëàã
àæèëñàã

òóñ÷

Íàéçäàà õýëýõ ¿ã

ÒÝÐ ÌÈÍÈÉ ÍÀÉÇ

............................................
............................................
............................................
............................................
............................................
............................................
............................................
............................................
............................................
............................................
............................................

Äóãàð íàéç ìèíü
Äóòàãäàë ãàðãàæýý
ßàõ âý, ÿàõ âý
Ìèíèé íàéç
ßìàð áîëîâ÷
Ìèíèé íàéç
Äóãàð íàéçäàà
Äóðòàé òóñàëíà.

...........

Ä.Äàâààíÿì

1. Ø¿ëãèéã óõààð÷ óíøààðàé.
2. ×àìàéã áàÿðëóóëñàí íýãýí íàéçäàà òàëàðõëûí ¿ã õýëýýðýé.

Óó . ò

Óõàà.ò
. îìäî . ò . îé

3. Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷
íºõºæ, ìèíèé íàéçóóäûí
íýðèéã á¿òýýãýýðýé.

È÷è . ò . èé

Î . ãè . îî

õàé

. àéòàà

Ó . òààõàé
3. Íýð á¿òýýõýä îðîîã¿é õî¸ð ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷èéã îëæ, áè÷ýýðýé.
30

é
Õýí õýíè
íàéç âý?

ÕΨРÍÀÉÇ
Õýðýì áààâãàé õî¸ð ýðòíèé ñàéí íàéçóóä þì. Ýíý õî¸ð íàìðûí íàëãàð ºäð¿¿äýä
ñàìàð ò¿¿æ íººöëºâ. ªã뺺 ñàìàð ò¿¿õ àæèëäàà ãàðñàí õî¸ð íàéç èõ ÿäàð÷ýý. Õýðýì
õóø ìîäíû ìº÷èð äàìæèí áîðãîöîéã ãàçàð øèäíý. Áààâãàé áîðãîöîéã Ẻãí¿¿ëæ
îâîîëíî. Äàðàà íü ñàìðàà öºìæ, èäýýã íü àâ÷ íººöºëíº. Àæèëäàà ìàõðàí ç¿òãýñýí
õî¸ð õýäèé ÿäàð÷ áàéñàí ÷ àìðàõûã îãò õ¿ñýõã¿é áàéâ.
- Õýðýì, ÷è æèæèãõýí áîëîõîîð èõ ÿäàðñàí áèç. Îäîî àìàð ãýæ áààâãàé õýëýõýä
õýðýì:
- Õî¸óë àäèëõàí àæèëëàñàí. Õàðèí òà ãàçðààð ÿâæ, èõ ñàìàð ò¿¿æ ÿäàðñàí áàéõ.
Îäîî àìàð ãýõýä áààâãàé îé ìîäîíä öóóðàé õàäòàë õ¿ðõðýí:
- Áè ÿäðààã¿é ë äýý. Ãýõäýý õî¸óëàà àìàðúÿ äàà ãýõýä õýðýì çºâøººð÷ýý.
Ä.Áàçàððàã÷àà

1. ªã¿¿ëëýãèéã óíøààä, ÿðèëöààðàé.
2. Õàðèëöàí ÿðèàã ã¿éöýýãýýðýé.
.......................................
...............................................
...........................................

Ñàãëàãàðõàí ¿ñòýé
Ñààðàëõàí õýðýì ÷è
Ñàìàð öºìºõ人
Ñàâðàà óãààäàã óó?

3. “Á” ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷òýé ¿ãèéã ò¿¿í, ¿åëæ áè÷ýýðýé.
áààâ - ãàé

4. Ò¿ðãýí õýëýýðýé.
5. ¯ñãèéí äàðààëëûã àæèãëààä, öýãèéí îðîíä òîõèðîõ ýãøèãò
ãèéã¿¿ëýã÷èéã íºõººðýé.

ÌÃ ÌÂ ÌÐ ÌÌ ÃÌ ÂÌ . Ì ÌÌ Â .
31

ÌÓÓ ÍªÕªÐ
Õî¸ð õ¿¿õýä îé äîòîð ÿâæ áàéâ. Ãýíýò ìîäíû öààíààñ òîì áààâãàé ãàð÷ èðæýý.
Íýã íü çóãòààæ ìîäîí äýýð àâèðàí ãàðàâ. ͺ㺺 íü çàì äýýð ¿õñýí ìýò õýâòýõýýñ ººð
àðãàã¿é áîëæýý.
Áààâãàé õ¿ð÷ èðýýä, õ¿¿õäèéã øèíøèâ. Òýð õ¿¿õýä àìüñãàëàà äàðàí ¿õñýí ìýò
õýâòýâ. Áààâãàé õ¿¿õäèéã øèíøèæ øèíøèæ ÿâààä ºã÷ýý.
Áààâãàéã õîëäñîí õîéíî ìîäîí äýýð ãàðñàí õ¿¿õýä áóóæ èðýýä:
- ×èíèé ÷èõýíä áààâãàé þó õýëýâ? ãýæ àñóóæýý.
- Àþóëòàé öàãò íºõ𺺠õàÿäàã õ¿í ìóó íºõºð ãýæ áààâãàé õýëëýý ãýâ.
Ë.Òîëñòîé

1. Ǻâ, õóðäàí, îéëãîæ óíøààðàé.
2. Òýð õî¸ð õ¿¿õäèéí îðîíä ÷è áàéñàí áîë ÿàõ âý?
3. Ýõýýñ ýãøèãò 7 ãèéã¿¿ëýã÷ ÿìàãò áàëàðõàé
ýãøèãòýé áè÷èãäñýíèéã àæèãëààðàé.
4. Õè÷ýýíã¿é ñàéõàí áè÷ýýðýé.

øèíøèõ - ¿íýðëýõ

5. Ç¿éð ¿ãèéí ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷èéí áàëàðõàé ýãøãèéã ñóì àøèãëàí
òýìäýãëýýðýé.
3. Ǻãèé ¿¿ðýíäýý î÷èõäîî çºâõºí ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷òýé çàìààð
íèñíý. Îëîîðîé.
ì í ý
ë

í

ä

í

ç

ã

ë

î

á

â

ñ
ð

à

í

¿

â

ñ

º

î

æ

ó

ý

í

ì
ð

ã

ð

ã

à

ã

à

à

ø

ì

ì

¿
ò
é ð

ó

í

óè

ó
ò

á

ð

32

â

ë

ì

ð

á
ê

î
ë
ó

â

ä

ó
à
¿

í

ì

â

ì

á

ã
ð

ó

Àðñëàí çýýð õî¨ð
( Àôðèê àðäûí ¿ëãýð )
Íýãýí ºäºð àðñëàí ìàø èõ ºëñºâ. Õîîë
õàéæ ÿâààä èäýýøèëæ áàéãàà çýýðèéã îëæ
õàðæýý. Òýãýýä ñýìõýí ãýòñýýð äýðãýä íü î÷îîä
ÿã ¿ñðýõ ãýòýë çýýð ãýíýò ýðãýæ õàðààä:
- Ñàéí áàéíà óó? Õàéðò íàéç ìèíü! ãýæ
ýåëäýãõíýýð ìýíäýëæýý.
¯¿íèéã ñîíñîîä àðñëàí èõýä è÷èæ, çýýðèéã
áàðüæ èäýõýý áîëèâ. Òýð ºëºí õîîñîí õîäîîäòîé
÷èãýýðýý îé óðóóãàà ÿâààä ºã÷ýý.
1. Àðñëàí ÿàãààä è÷ñýí áý? ßðèëöààðàé.

2. Àðñëàí çýýð õî¸ðûí çàí ÷àíàðûã äàðààõ ¿ãýýñ ñîíãîæ
áè÷ýýðýé. ýåëäãýýð, óõààëàã

Çýýð: Ñàéí áàéíà óó? Íàéç ìèíü! ..................... ìýíäëýâ.
3. ¯ãèéã çºâ áàéðëóóëàí ºã¿¿ëáýð áîëãîí áè÷ýýðýé.

Àðñëàí

ìýíä÷èë

áóðóóãàà

ãýýã

çýýðèéí

ñîíñîîä
è÷èâ.

óõààðàí

3. “Àðñëàí, çýýð” õýäýí ¿åòýé ¿ã âý?
Àëèéã íü ¿åýð òàñàëæ áîëîõã¿é âý? ßàãààä?
4. Õî¸ð ¿åòýé ¿ãýýñ á¿òñýí àìüòíû íýð òàâûã îëæ áè÷ýýðýé.
Æèøýý íü: ÷îíî …………….
5. Ýõýýñ äàðààõ çàãâàðò òîõèðóóëàí òóñ á¿ð ãóðâàí ¿ã áè÷ýýðýé.
1 ¿åòýé ¿ã
..........................
..........................
..........................

2 ¿åòýé ¿ã
..........................
..........................
..........................

6. ¯ãèéí ñ¿ëæýýã íºõºæ àìüòíû
íýð ¿¿ñãýæ áè÷ýýðýé.

3 ¿åòýé ¿ã
..........................
..........................
..........................
ç

ð
÷

ð
ð

33

ñ

ë

í

Î

Í

Î

Í

Î

Ò

Ó

Í

Ò

Ó

Í

À

Á

À

Ã

Á

À

Ã

À

ÓÓ

Ð

À

Ã

ÓÓ

Ð

Ã

À

ÇÓÃÀÀ ¯Ã

Òóãàë òóãàë òîãëîíî
Òóóë ãîëäîî î÷íî
Óíàãà óíàãà òîãëîíî
Îíîí ãîëäîî î÷íî
Áîòãî áîòãî òîãëîíî
Áîðçîíãèéí ãîâüäîî î÷íî
Õóðãà õóðãà òîãëîíî
Õàäàí äýýã¿¿ð íààäíà
Èøèã èøèã òîãëîíî
Ýðãýí äýýã¿¿ð íààäíà.
1. Àìüòäûí çóðãèéã õóóäàñíû äýýä õýñýãò áàéãàà ¿ã¿¿äòýé
õîëáîí ÿðèëöààðàé.
2. Çóãàà ¿ãèéã òîõèðîõ õºäºë㺺í õèéæ óíøààðàé.

3. ªãºãäñºí ¿ã àøèãëàí, çóãàà ¿ãèéã ººð÷ëºí áè÷ýýðýé.
캺ðíº, ÿíöãààíà, áóéëíà, ìàéëíà
Òóãàë òóãàë .....
Òóóë ãîëäîî î÷íî
Õóðãà õóðãà ìàéëíà
Õàäàí äýýã¿¿ð íààäíà.
4. ã-èéí àðä áàëàðõàé ýãøèã à, î îðäîã áîë í-èéí àðä ÿìàð
áàëàðõàé ýãøèã îðñîí áý? ªºð÷èëñºí ýõýý àæèãëààðàé.
ßëãàõ ýãøèã
ãýæ þó âý?

Ýð ¿ãýíä
ã-èéí àðä áàëàðõàé
ýãøèã îðâîë ÿëãàõ ýãøèã ãýæ
íýðëýäýã. Áàñ ýð, ýì ¿ãýíä í-èéí
àðä îðñîí áàëàðõàé ýãøãèéã
ÿëãàõ ýãøèã ãýäýã.

34

ÒÎÃÎÑ

ÁÓÃÀ

Ã-èéí ÿëãàõ ýãøèã

ÁÓÃÀ
Óñíû çàõàä íýã áóãà óñ óóæ áàéãààä ººðèéíõºº ä¿ðñèéã õàðæ:
- Ýâýð ìèíü ¿íýõýýð ñàéõàí äàà. Äýëãýð ñàéõàí ñàëàà ìº÷ð¿¿ä ç¿ã á¿ðòýý
ñàëáàðëàñàí ÿàñàí ñàéõàí þì áý? Ãàíöõàí õºë ìèíü àðàé ë íàðèéõàí, òóí çîõèìæ
ìóóòàé þì óó äàà ãýæ áîäîæ áàéòàë íýã àðñëàí èðæýý.
Áóãà äýãäýí õàðàéæ çóãòààí, ºðãºí òàëûã òóóëæ ºòãºí îéä îðæ ãýíý. Îéí äóíäóóð
õàð ýð÷ýýðýý õàðàéæ ÿâòàë ýâýð íü ìîäíû ìº÷èðò òýýãëýýä àðñëàíä ã¿éöýãäýí áàðèãäàõ
äºõæýý...
Áóãà, ¿çýñãýëýíò ñàéõàí ãýæ ìàãòñàí ýâýð ìààíü ¿íýò àìèíààñ ìèíü õàãàöóóëàõûã
äºõ뺺. ªºäã¿é ìóóãààð íü õýëñýí õºë ìààíü ¿íýõýýð àìü àâðàõ áàéñíûã áè ìýäñýíã¿é
ãýæ ãýìøæýý.
1. ¯ëãýðèéã óíøààä, áóãûí áîäëûã ÿðèëöààðàé.

Í
Í

Õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí “í” àðäàà
ýãøèãòýé.

Ã

Õîîëîéí “ã” àðäàà
à, î, ó, û- ýãøèãòýé.
Õýëíèé “ã” àðäàà º, ý ýãøèãòýé,
ýñâýë ýãøèãã¿é.

Õýëíèé óãèéí “í” àðäàà
ýãøèãã¿é.

3. Õîñ ¿ãèéã õàðüöóóëàí óíøààä, áè÷ýýðýé.
õààíà
òàíà
áóëíà

õààí
òàí
áóëàí

òàðàã
ñóðàã
õóóðàã

35

òàðãà
ñóðãà
õóóðãà

3. Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Àìüòäûã ººð ººðñäèéíõ íü çîãñîîëä õ¿ðãýæ
ºãººðýé.

ÕÎÎËÎÉÍ “Ô

É Í “Í ”
ÓÃÈ
ÕÝËÍÈÉ

ÕÝËÍÈÉ ¯Ç¯¯ÐÈÉÍ “Í”

Çîð÷èã÷èä: òîãîñ, òàðâàãà, èíãý, áóëãà, àçàðãà, çîðãîë, ñàðìàã÷èí, ãºëºã, òóãàë, ÷îíî,
óíàãà, ÿíãèð, çààí, õóðãà, èøèã, îîíî, àðãàëü, áºõºí, íóãàñ, òîãîðóó, àíãèð, õóëãàíà,
îãîòíî, äîðãî
- “Øîðãîîëæ” ¿ãýíä ÿëãàõ
ýãøèã áàéíà óó?
- Óðò, õîñ ýãøèã ÿëãàõ
ýãøèã áîëîõã¿é.
Ǻâõºí áàëàðõàé ýãøèã ë
ÿëãàõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã.

36

à, î, ý, º
Í-èéí ÿëãàõ ýãøèã

ýâë¿¿ëíý

ºðíº áóäíà
áàðèíà

Áàðèóë
ßìàà èøãýíäýý øèíý áàéøèí áàðèâ. Èøèã èðæ ¿çýýä “Áîëîõ áàéëã¿é äýý” ãýñíýýð
àæèë äóóñàâ. Ýðãýí òîéðîíä äàõèí äàõèí ÿâæ ¿çýõýä íýã ë ç¿éë èøãýíä òààëàãäààã¿é
ãýíý. “Ýíý æààõàí õààëãàíä èéì ìóóõàé áàðèóë ¿çýìæã¿é þì áàéíà” ãýñýí áîäîë òºðºâ.
Òýãýýä õààëãàíû áàðèóëûã àâààä õàÿ÷èõæýý.
ßã òýð ¿åä îéãîîñ ÷îíî ãàð÷ èðýâ.
Èøèã áàéøèíäàà îðîõ ãýñýí áîëîâ÷ îíãîéëãîæ ÷àäñàíã¿é.
Ä.Äàâààíÿì

1. Îéëãîæ óíøààðàé.
2. ªã¿¿ëëýãèéã “Áóãà” ¿ëãýðòýé õàðüöóóëàí ÿðèëöààðàé.



3. Ýõýýñ ÿëãàõ ýãøèãòýé ¿ãèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé.
1. ãýíý

2. ..................

3. ..................
4. ..................
5. ..................
4. Õîëáîî ¿ã ¿¿ñãýæ, óòãûã ÿðèëöààðàé.
à ð

ã à

à ì ü

ò à í

à

ð à ã

ó

õààí

à

íà

ñà

âàð

ìà

íà

àí

- Áèø ýý, ºðãºëòºò
ýãøèã ÿëãàõ ýãøèã
áîëîõã¿é.

“Íîõîé” ¿ãýíä áàéãàà
“î” ÿëãàõ ýãøèã ìºí
¿¿?

37

Ö

×

Æ

Ç

Ñ

Ø

Ä

Ò

Õ

ÕÝÍ ÍÜ ÝÐÄÝÌÒÝé âÝ?
Íàäÿ Êàòÿ õî¸ð àâòîáóñààð ÿâæ áàéâ. Òýð õî¸ð îëîí íîì
áàðüæýý. Òýä õ¿¿õäèéí ñóóäàë äýýð òóõëàí ñóóæ ÿâàâ.

Àâòîáóñ çîãñîõîä íýã ýìãýí óðä õààëãààð îðîõ ãýæ ç¿òãýâ.
Õ¿ì¿¿ñ ò¿¿íä òóñëàí îðóóëëàà.

Àâòîáóñ öààø õºäºë뺺. Ýìãýí ñóë ñóóäàë õàéí îõèä óðóó
àëõàíãóóò Íàäÿ ñàíäðàí:
- Ýìýý, ýíý õ¿¿õäýä çîðèóëñàí ñóóäàë ø¿¿ äýý ãýæ ÷àíãà
õýëýâ.
Êàòÿ íàéçûíõàà ºìíººñ è÷èæ, ñóóäëààñàà áîñîí, ýìýýã
ñóóëãààä:
- Ýìýý, óó÷ëààðàé. Ìàíàé Íàäÿ þìíû ó÷èð îéëãîõ áîëîîã¿é
áàéíà ãýëýý. Ýìýý ñóóãààä:
- Òà íàðûí èðýýä¿é ºìíº ÷èíü áàéãàà áîëîõîîð àìæèíà
ãýâ.
Îõèä àâòîáóñíààñ áóóí “ ×è áè÷èã óíøèæ, ÷àääàãã¿é þì óó?
×àìàéã ñóðãóóëü ÷èíü ìóó ñóðãàæýý” ãýõýä “¯ã¿é, ÷àìàéã ìóó
ñóðãàñàí áàéíà. Áàë÷èð íü àõìàäàà õ¿íäýòãýäýã ¸ñ áàéäãèéã
÷è ìýääýãã¿é þì óó? ãýæ óäòàë ìàðãàëäæýý. Õýíèé çºâ
áîë?
ß. Ïèíÿñîâ

1. ªã¿¿ëëýãèéã óíøààä, òºëººëºí ÿðèëöààðàé.
2. Öîîæèí äýýð áàéãàà ãèéã¿¿ëýã÷ ¿ñã¿¿ä ýõýä á¿ãä áàéíà óó?
Õóðäàí îëîîðîé.

38

3. Õî¸ð îõèíû çàí ÷àíàðûã õàðüöóóëæ áè÷ýýðýé.

......................
......................
......................

ñóðàã÷

* àõìàäûã
õ¿íäýòãýäýã
* óõààëàã

Êàòÿ

Íàäÿ

4. ßâæ, çîãñîæ, óðä, è÷èæ, îéëãîõ, îõèä, óíøèæ, ìàðãàëä îíöîëñîí
¿ãèéã àæèãëààä, õî¸ð õýñýãò á¿ëýãëýí áè÷ýýðýé.

.........

çîãñîæ
................
.........
................ .......
................
ýãøèãòýé

.......

................
ÿâæ

ýãøèãã¿é

4. Äàðààõ ¿ã¿¿äèéã ¿åýð òàñàëæ áè÷ýýä, çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷èéí
äîîãóóð çóðààðàé.

ò¿ëõ¿¿ð

ºðãºñ

öîîæ

öóóðãà

ö¿¿

Ñàéõàí ñýòãýëò 7 ãèéã¿¿ëýã÷ áàëàðõàé ýãøãèéã äàíäàà
äàãóóëäàã. Ãýòýë àõ ä¿¿ 9 ãèéã¿¿ëýã÷ áàëàðõàé ýãøãèéã
çàðèìäàà äàãóóëààä, çàðèìäàà ¿ëäýýäýã áîëîõîîð çàðèìäàã
ãèéã¿¿ëýã÷ ãýæ íýðëýæýý.

39

çã + çã = Ý
ÕÝÂÒÝÆ Á¯¯ ÓÍØààðàé
Ìèíìèí õ¿¿õäèéí íîì óíøèõ äóðòàé. Õààÿà îðîí äýýð õýâòýæ óíøèíà. Ààâ íü:
- ª÷¿¿õýí æèæèã òîëèíä
ªí㺠ä¿ðñ àëàãëàíà
ªã뺺 ¿¿äýý íýýæ
¯äýø àÿíäàà õààãäàíà ãýâ. Ìèíìèí ààâààñàà ó÷ðûã àñóóõàä:
- Ýíý áîë õ¿í á¿ðò çàÿàäàã ýðõòýí. Õýðýâ ÷è òóí îðîé áîëòîë íîì óíøààä áàéâàë
òýð ÷èíü ã¿éöýä àìðàõã¿é ÷èëæ ºâäºíº. Èéì ó÷ðààñ ò¿¿íýý ñàéòàð ãàìíàí õàéðëàæ
ÿâáàë ç¿ãýýðñýí äýý ãýæ ñóðãàìæèëæýý. Ìèíìèí ¿¿íèéã ñîíñîîä, õýëýý ãàðãàñíàà
òºäõºí í¿äýý àíèàä óíòààä ºã÷ýý.
Æ.Àðòºð (îð÷óóëãà)

1. Îéëãîæ óíøààä, í¿äýý àìðààõ äàñãàë õèéãýýðýé.

Àõ ä¿¿ 9 ãèéã¿¿ëýã÷ õî¸ð õî¸ðîîðîî óóëçàõ ¿åä ñ¿¿ë÷èéíõ íü áàëàðõàé
ýãøèã äàãóóëæ î÷äîã. Ýíý ¿åä òýä áàÿð áàÿñãàëàíãààð ä¿¿ðýí áàéäàã.
2. Õóóëæ áè÷èõäýý áàëàðõàé ýãøãèéã íºõºæ áè÷ýýðýé.
3. Çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷èéí äàðàà çàðèìäãèéã ýãøèãòýé áè÷ñýí ¿ãèéã
ýõýýñ ò¿¿æ áè÷ýýðýé.
Æèøýýëáýë: õýâòýæ, óíøèõ, ¿äýæ, ã¿éöýä, ..............,
4. Äàðààõ ¿ã¿¿äýä çàëãàæ áè÷ýýðýé.
1. áîä
2. òàò
3. èä
4. ¿ëä
5. ò¿ëõ

+




áîäîæ

=

................
................
................
................

5. Áàëàðõàé ýãøãèéã íºõºæ áè÷. ¯ãèéã çºâ áàéðëóóëæ, ºã¿¿ëáýð
á¿òýýãýýðýé.


äàâòâë óë . ã ¯ã


Íîì äàâòâë áèë . ã
40

ýã+çã=ý
ÍÎÌÎÎ ÕÀÉÐËÀÍÀ
Íóãàëæ ¿ð÷èéëãýæ óðàõã¿é
Íîìîî õàéðëà
Íîðãîæ õèðò¿¿ëæ áîõèðäóóëàõã¿é
Íîìîî õàéðëàíà
Çàëõóóð÷ ç¿ãýýð ñóóõã¿é
Íîìîî óíøèíà
Äýìèé ãàäóóð òýíýõã¿é
Íîìîî óíøèíà
Íîìòîé íºõºðëºâºë
Ýðäýìòýé áîëäîã
Íîìòîé íàéçàëáàë
Óõààíòàé áîëäîã
Ñàðóóë óõààíòàé õ¿í
Ñóóòàí áîëäîã
Ñàéí ýðäýìòýé õ¿í
Ñàéõàí àìüäàðäàã.
Ä.Áàòæàðãàë

1. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí òîä óíøààðàé.
2. ×è óíøñàí íîìîî õàéðëàäàã óó? ßàãààä?
3. Ø¿ëýãò îíöîëæ áè÷ñýí ¿ãèéã àæèãëà.
“Áîäîæ” ¿ãýýñ ÿëãààòàé áè÷ñýíèéã
òààìàãëàí ÿðèëöààðàé.

Àõ ä¿¿ 9 ãèéã¿¿ëýã÷ ñàéõàí ñýòãýëò 7 ãèéã¿¿ëýã÷òýé
óóëçàõäàà áàëàðõàé ýãøãèéã äàãóóëàëã¿é ¿ëäýýäýã.

4. “Ñóóäàã” ¿ãèéí ýõíèé ãèéã¿¿ëýã÷èéã ººð çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ýýð
ñîëüæ, ¿ã á¿òýýãýýðýé.
41

õ æð
ã
ì
÷ ç æ ë
ö
ÿ ¸

ü

í õ ò
ä ò
å

á ë ã

í

ú þ
ø
ð õ
ñ
ö
ö
í á ì

Ǻâõºí çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷òýé òîðíû òîéðãèéã
õóðäàí îëæ óíøààðàé.

ÓÐÀÍ Î¨ÄÎË×ÍÛ ÒÎÐ

Ààëç àãààðò òîð íýõýæ áàéâ. Òýð àæèëã¿é õîëõèõ àìüòäûã õàðæ
- Þóõàí ÷ áàé þì õèéæ ñóðàõàä ÿàíà äàà” ãýæ áîäíî.
Òýãòýë øóìóóë:
- Ààëç ìèíü, àãààðò çîãñîæ ñóðàõ äàñãàë õèéæ áàéãàà þì óó? ãýæ
òîõóóðõàõàä ààëç:
- Áè òîðîî íýõýæ, ºäðèéí õîîëîî çàëãàõ ãýæ ÷àäàí ÿäàí ñóóíà ãýâ.
Øóìóóë:
- ×è íàìàéã õàðñààð áàéòàë ç¿ãýýð ñóóæ áàéíà ø¿¿ äýý.
Ààëç áîäîëõèéëñíýý:
- ×è íàìàéã òîéðîîä õýäýí óäàà íèñ. Òýãâýë õèéæ áóé àæëûã ìèíü ìýäýõ
áîëíî. Øóìóóë ààëçíû ¿ãýíä îðæ, õýäýíòýý íèñýýä ñ¿ëæñýí òîðíîîñ
õààøàà ÷ ãàð÷ ÷àäñàíã¿é.
Øóìóóë:
- Ààëç ìèíü, íàìàéã òîðíîîñ ñóëëàæ ºãºº÷ ãýýä óéëàõàä íü ààëç:
- ×è áóñäûí õèéñýí õºäºëìºðèéã õ¿íäýëæ ñóð. ×àìä ñýòãýë äóòàæ áàéíà
ãýæ õýëýýä, øóìóóëûã òîðíîîñ ãàðãàæ òàâèâ.
1. Ýõèéã ººðòºº îéëãîæ óíøààðàé.
2. Øóìóóë ààëç õî¸ðûã òºëººëºí óíøààðàé.
3. Îíöîëñîí ¿ãèéã á¿ëýãëýí áè÷ýýðýé.
ÇÃ ýãøèãòýé
çã ýãøèãã¿é
ñóðàõàä
....................
....................

ààëç
....................
....................

4. ªãºãäñºí ¿ñãýýð ¿ã á¿òýýæ, óòãûí ÿëãààòàé ¿ãèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé.
ó ã ì ø à
.................................
ð ý â ä ò ý .................................
î í î ÷
.................................
ã ¿ ç ý
.................................

42

ÌÎÍÎÑ ÒÀÐÈÃ×

û

èé

( õýñýãëýë )

... - Çà îõèí ìèíü. Ýíý õàøààíä ÿìàð ÿìàð ìîä, áóò áàéãàà áèëýý?
- Õàð ìîä, õóñ, óëèàñ, áóðãàñ, äàâæàà àëèìíû ìîä, ìîéë, ¿õðèéí í¿ä, ÷àöàðãàíà,
Ẻðºëçãºíèé áóò áèé.
- Îâîî ø¿¿ äýý, ìèíèé îõèí. ×è õàðààä ÿëãàæ ÷àäàõ óó?
- ×àäíà.
- Òýãâýë õî¸óëàà ýíý ìîíîñíû ¿ðèéã ñóóëãàæ òàðüÿ ãýõýä Öýäýíæàâ îõèí äóðòàé
çºâøººð÷ýý.
Öýäýíæàâ îõèí òàðüñàí á¿õ ìîä áóòàà óñàëæ, àð÷èëñààð òàâàí æèë áîëîõîä
ñàéõàí óðãàâ. Òýð ñàéõàí ìîäíûõîî ñ¿¿äýð äîîð ñóóæ, õîîë óíäàà èäýæ, íîì ñîíèí
óíøäàã áîëæýý. Òýä íàìàð á¿ð òàðüñàí æèìñýý õóðààí óðãàöûí áàÿð õèéæ, àéë
õºðøèéíõºº õ¿ì¿¿ñèéã öàéëäàã áîëñîí áàéíà.
Ã.̺íõáàÿð

1. Ýõèéã óíøààä àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöààðàé.
2. Äýëáýýí äýýð áàéãàà ¿ã¿¿äèéí ýãøãèéã õîîñîí í¿äýíä áè÷ýýðýé.
3. Ýäãýýð ¿ãýíä “-èéã, -ûã” õî¸ðîîñ á¿ãäýä òîõèðîõûã äýëáýýíèé
ãîëä áè÷.
õóñ

íîì

........

àõ

-û, -èé

ºâñ

¸ñ

.........

ýõ

ÿñ
ý
à

í¿õ

+ èé

èõ

åñ

3. “-û, -èé” õî¸ðûí
òîõèðîõûã öýãèéí
îðîíä áè÷ýýðýé.

àëèì . . . í
ìîíîñ . . . ã
ñ¿¿ë . . . í

4. Õè÷ýýíã¿é áè÷ýýðýé.

43

ìîéëí . . .
õºðñ . . . ã
æèìñí . . .

Õàðàõàä õàðõàí
Õàçàõàä íîãîîõîí

Õàð õóðãà
ßñàí Ẻðòýé

Ìèíèé òàðüñàí ìîäíîîñ
ÿìàð æèìñ óðãàñàí áý?
Õýëýýðýé

Õàð áÿðóó
ßñàí õîäîîäòîé

Ì..ë

Òóóë ãîëûí øóãóéä
Ìîíîñ ìîä íàéãàíà
Òóÿõàí íàðèéõàí èøèíä íü
Ìîéë æèìñ áºíæèéæ
¯ðëýí õ¿ðýí æèìñèéã íü
Àòãààä àâàõ ãýõýýð
¯é ò¿ìýí ºðãºñ íü
Õàòãààä áîëäîãã¿é õÿñëàíòàé
Æèìñ ºðãºñ õî¸ð íü
Çýðýãöýí óðãàõ ë þì äàà.
Ò.Æàìüÿíñ¿ðýí

1. Ø¿ëãèéã óðàí òîä óíøààðàé.
2. Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Òà íàð ÿìàð æèìñ ìýäýõ âý? Íýðëýýðýé. Ò¿¿ñýí
æèìñíèéõýý òóõàé ÿðèëöààðàé.
3. Äîîðõ çóðãèéã íýðëýýä áè÷ýýðýé. “-èéã, -ûã” õî¸ðîîñ òîõèðîõûã
çàëãàæ áè÷ýýðýé.

.............

òàãø



.............

.............

.............

4. Äàðààõ ¿ãèéã àæèãëààä ÿðèëö. Õóóëæ áè÷ýýä í¿äëýýðýé.
áàãøèéí ¿çýã
ñóðàã÷èéí äýâòýð
àíãèéí õàÿã
ñóðãóóëèéí õàøàà

44

Õàìãèéí òîì ×èõ
(¿ëãýð)
Èëæèã õàà íýãòýý àìüòäàä ÷èõ òàðààæ áàéãààã ìýäæýý. Èëæèã ÷èõ ãýæ ÿìàð þì
áàéäãèéã ÷ ìýäýõã¿é. Õàðèí îëîí óäàà ñîíññîí áàéëàà. Òýãýýä ÷èõ ºã÷ áàéãàà ãàçàð
î÷îîä ÷àíãà äóóãààð:
- Ýíä ÷èõ ºã÷ áàéíà óó? ãýæ õàøõèð÷ýý.
- Òèéìýý ãýæ íýã íü õàðèóëàâ.
- Òýð ÷èíü òýãýýä ÿìàð þì áý?
- ßíç á¿ð áàéíà. Òîì áîë òîì, æèæèã áîë æèæèã, äóãóé áîë äóãóé. Õ¿ññýíýý ë àâ÷
áîëíî.
- Òýãýýä ÿìàð ¿íýòýé þì áý?
- ¯íýã¿é ºã÷ áàéãàà þì àà.
Èëæèã “¯íýã¿é ºã÷ áàéãàà ÷èõíýýñ æèæãèéã íü àâàõ òýíýã ãýæ áàéõ óó?” ãýæ áîäæýý.
Èíãýýä èëæèã òîì ÷èõòýé áîëñîí ãýíý.

1. Èëæèã ÿìàð àìüòàíòàé àäèë âý? Ñîíãîîðîé.
õîíü
ìîðü
¿õýð
òýìýý
ÿìàà
2. “Èëæèãíèé ÷èõýíä àëò õèéñýí ÷ ñýãñýðíý, óñ õèéñýí ÷ ñýãñýðíý”
ãýñýí õýëëýãèéí óòãûã ÿðèëöààðàé.
3. Ýõýýñ çºâõºí ñààðìàã ýãøèãòýé ãóðâàí ¿ã áàéãààã îëæ áè÷. Ýð ¿ã
¿¿? Ýì ¿ã ¿¿? Ó÷ðûã ÿðèëöààðàé.
4. Þóíû ÷èõ âý? Õàðãàëçóóëààä, õîëáîî ¿ã á¿òýýæ áè÷ýýðýé.
à.

á. õ¿íèé ÷èõ

õ¿í

...............................
òóóëàé
...............................
èëæèã

...............................

ìîðü
5. Õîëáîî ¿ãýý àøèãëàí íý㠺㿿ëáýð çîõèîãîîðîé.

45

įÐÑýëæ áè×èõ
1. Áè÷èõ ñýäâýý îëîõ
Ñóðàã÷èä àíãèàðàà î÷èæ ¿çñýí íýã ãàçðûí òóõàé áè÷èõýýð ÿðèëöæýý. Òýãýýä òèéì
ãàçðûí íýðèéã íü ñàìáàðò æàãñààí áè÷èâ. Òýä àëèéã íü áè÷èõýý ñàéòàð ÿðèëöààä
òºìñíèé òàëáàéä î÷ñîíîî áè÷èõýýð øèéäæýý.

Öýöýðëýãò õ¿ðýýëýí
Öèðê
Êèíîòåàòð
Òºìñíèé òàëáàé

2. Áè÷èõ ç¿éëýý òºëºâëºõ
Ñóðàã÷èä òºìñíèé òàëáàéä î÷èõîä ÿìàð áàéñàí, þó ¿çñýíýý ñýðãýýí ÿðèëöàâ.
Ìàðòñàí çàðèì ç¿éëèéã áàãø íü ñàíóóëæýý.

ñàëõèòàé, õ¿éòýí

òîì, íîãîîí
Òºìñíèé òàëáàé

¿íýðã¿é

òðàêòîðûí äóó

ªºðñ人 õèéãýýðýé.
1. Àíãèàðàà õàìò î÷ñîí ãàçðûíõàà òóõàé áîäîîðîé.
2. Òýäãýýðèéí íýðèéã áè÷ýýä íýãèéã íü ñîíãîîðîé.
3. Ñîíãîñîí ãàçðûíõàà òàëààð áîäîîä äýýðõ áàéäëààð çóðàãëàë õèéãýýðýé.

46

3. Çîõèîæ áè÷èõ
Ñóðàã÷èä çóðñàí çóðàãëàë, áè÷ñýí ¿ãýý àøèãëàí, òºìñíèé òàëáàéí òóõàé ä¿ðñýëæ
áè÷èâ.

Òºìñíèé òàëáàéä
Ýíý òºìñíèé òàëáàé èõ òîì. Òàëáàé íîãîîð÷
õàðàãäàíà. Íîãîî÷èä òºìñºº õóðààæ áàéëàà. Ýíý
ºäºð èõ ñàëõèòàé õ¿éòýí áàéëàà. Òºìñ õóðààæ
áàéãàà òðàêòîðûí äóó ÷àíãà ñîíñòîæ áàéâ.
Òºìñíººñ þó ÷ ¿íýðòýõã¿é þì.

4. Áè÷ñýíýý çàñàæ ñàéæðóóëàõ
Ñóðàã÷èä áè÷ñýí ýõýý óíøèæ ¿çýâ. Òýãýýä íýã ¿ã õàñàõààð ÿðèëöàæ øèéäýâ.
Áàñ íýã ¿ãèéã ººð÷ëºâ.

Òºìñíèé òàëáàéä
Ýíý òºìñíèé òàëáàé èõ òîì. Òàëáàé íîãîîð÷
õàðàãäàíà. Íîãîî÷èä òºìñºº õóðààæ áàéëàà. Ýíý
ºäºð èõ ñàëõèòàé õ¿éòýí áàéëàà. Òºìñ õóðààæ
áàéãàà òðàêòîðûí äóó ÷àíãà ñîíñòîæ áàéâ.
Òºìñíººñ þó ÷ ¿íýðòýõã¿é þì.
â

¿ã, ºã¿¿ëáýð õàñàõ

¿ã, ºã¿¿ëáýð ñîëèõ

ªºðñ人 õèéãýýðýé.
4. ªºðèéí õèéñýí á¿ä¿¿â÷èéã óíøààðàé.
5. Òýãýýä íàéç íàðòàéãàà ÿðèëöààðàé.
6. Áè÷ñýíýý äàõèí óíøààðàé. Þóã ººð÷èëñºí áý?

47

5. Áè÷ñýíýý òàíèëöóóëàõ
Ñóðàã÷èä áè÷ñýí ýõýý áóñàä àíãèéí õ¿¿õä¿¿äýä ¿ç¿¿ëýõýýð øèéäýâ. Òýãýýä òîì
öààñàí äýýð õóóëæ áè÷ëýý. Ìàø ñàéõàí áè÷æýý. Õ¿¿õä¿¿ä ñîíèðõîí óíøèæ áàéâ.

Òºìñíèé òàëáàéä
Òºìñíèé òàëáàé èõ òîì. Òºìñ ñàéõàí óðãàæýý.
Íîãîî÷èä òºìñºº õóðààæ áàéëàà. Ýíý ºäºð
èõ ñàëõèòàé õ¿éòýí áàéâ. Òºìñ õóðààæ áàéãàà
òðàêòîðûí äóó ñîíñòîæ áàéâ.
Òºìñíººñ þó ÷ ¿íýðòýõã¿é þì.

Òºìñíèé òàëáàéä
Òºìñíèé òàëáàé èõ òîì. Òºìñ ñàéõàí
óðãàæýý. Íîãîî÷èä òºìñºº õóðààæ áàéëàà.
Ýíý ºäºð èõ ñàëõèòàé õ¿éòýí áàéâ. Òºìñ
õóðààæ áàéãàà òðàêòîðûí äóó ñîíñòîæ áàéâ.
Òºìñíººñ þó ÷ ¿íýðòýõã¿é þì.

ªºðñ人 õèéãýýðýé.
7. Áè÷ñýí ýõýý òîì öààñàí äýýð õóóëæ áè÷ýýðýé.
8. Àíãèéíõàà íàéç íàðò óíøèæ òàíèëöóóëààðàé.

48

áè ×àäíà

1. Òîõèðîõ ýãøãèéã íºõºæ áè÷ýýðýé.
Øóâ . . íû ¿¿ð . í ä . . ð ñ . . äðýý òóñã . æ áîëä . ãã¿é þì.
2. ͺõººðýé.


Ãàâàðòàéãàà áàéõàä . . . . . æàðãàëòàé
Ãàíüñòàéãàà áàéõàä . . . . . æàðãàëòàé




(õóí, äîðãî, ¿íýã)
3. Ø¿ëãèéã ã¿éöýýí áè÷ýýä, ýð ¿ãèéã ºí㺠ÿëãàí áóäààðàé.

Ìîíãîë íóòàã

Öàãààí
..............
..............
..............

öàñàí
..................
..................
..................

..................
õ¿ðýìòýé
õîðìîéòîé
óóë ìèíü

4. Ìîéëíû òóõàé íýã îíüñîãî áè÷ýýðýé.
5. “Óðàí î¸äîë÷íû òîð” ¿ëãýðèéã ñàíààä çºâ õîëáîîðîé.






ààëç
øóìóóë

øîî÷
àæèëñàã

6. “Àëèéã íü ÷ ãîìäîîõã¿é” ø¿ëýãò äàðààõ õýñãèéã õýí õýëñýí áý?

Õóíãèéí äýãäýýõèéã
Àéëãàæ ¿ðãýýâ...

à. ºâºº
â. ýýæ

á. ýìýý
ã. ààâ

49

áè ×àäíà

1. Ǻâ áè÷ñýí ¿ãèéí ºìíºõ ¿ñãèéã äóãóéëààä, äàðààëëààð íü
áàéðëóóë. Ǻâ îëñîí áîë íýãýí ¿ã ¿¿ñíý.

ò. óëñ
ç. óëàñ

º. ãàäàñ
ö. ãàäñ

æ. ÷ºìºãèéã
ð. ÷ºìãèéã

ä. Î÷ðèéí ò. ¿çýõýä
õ. Î÷èðûí õ. ¿çõýä

º. òîíîãèéã
ñ. òîíãûã

÷. õàðøèëûí
º. Õàðøëûí

ò. õîðãëîîð
ë. õîðãîëûã

í. îõèíîî
ø. îõíîî

Ò

2. Îëñîí ¿ãèéã öýâýð ñàéõàí áè÷ýýä, í¿äýëæ òîãòîîãîîðîé.

3. Àëèìàà îõèí ÿðüæ ñóóãààä, áàãøèéíõàà çààñàí õè÷ýýëèéã ñàéí
îéëãîëã¿é, õýäýí ¿ãèéã àëäààòàé áè÷æýý. Îíöîëñîí ¿ãèéí àëäààã
îëîîðîé.

Õºõ ñýðõèéã ìàéëàõ äóóíààð Òºìºðèéã áîñîõä ýýæ íü òîãîî ä¿¿ðýí öàãàà
áóöàëãàæ áàéâ. Íàð õààëãíû çàâñðààð øóðãàæ, ýýæèéí òîãîîòîé öàãààíû àìñàðò
òóñíà. Æààëõ¿¿ ºã뺺 ñààëèéí ¿íýýãýý èâýëãýæ, òóãàë òàòæ, ýýæäýý òóñàëíà.
Ýíý ºã뺺 æààëõ¿¿ çýë óðóóãàà õóéâòàé øèëá¿¿ðýý óíààä, ºâñíèé ø¿¿äýðò çàì
òàòóóëàí, õîíãîî àëãàäñààð õóðäëàí õîëäîâ.

4. Áàëàðõàé ýãøèã ÿìàð ¿¿ðýãòýé îðñíûã ÿðèëöààðàé.
óðãàìàë, óóæèì, îëäîö, õàðñàí, òîãòîõ

50

Áè Òàíèí ìýäíý

-

-

ë
ëã
àæ òàé

- Àí

Õ
Î
Ñ

ðà
à
õà

ß

ìë
ûã
òàí
èíà

ÈÕ

ÿ
- À ìáà

é
ã¿é
àà
ëä ººð÷èëæ
æ,
ãà

ÑÎÍ

-

ßë

ãà
óð
òàí
Àìü

Á È×

òàí
èíà

ì
àí
Äà
ãà æòî

ðà
é

àë

ëû


í äàãóó ÎÉËÃÎÕ

ãä
ëè
éã

Ø

ÓÍ

ÈÕ

ºâ í òîä
ðà

ðäàí
- Õó

ý
ìýäí
îî
¸ë
ñî

ßÐ
ãî
éë

È

â

Ýõ îðîí
, íó
òà
ãó
ñ

×àäíà

Ñóðíà

àã òºð뺺 ì
ð
Ó
ýäí
íý
ä
ý
ý
ì
ª
àà
Õ

çý
¿
í
é
è
ë
Áàéãà

ÌÝÄÍÝ
- Íýðëýõ áà àñóóõ ¿ã
- Õ¿í áà àìüòàí, þìûã
íýðëýñýí ¿ã
- Ýñðýã óòãà
- Îíîîñîí íýð

ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ

ÁÈ ÌÎÍÃÎË Õ¯Í

( ãàçàð )

Ààâûí õèâñýí äýýã¿¿ð
Àëõàæ ã¿éöýõã¿é

Àðãàëûí óòàà áîðãèëñîí
Ìàë÷íû ãýðò òºðñºí áè
Àòàð õýýð íóòãàà
ªëãèé ìèíü ãýæ áîääîã
Öýíõýð ìàíàí ñóóíàãëàñàí
Àëñûí áàðààã øèðòýýä
Öýëãýð ñàéõàí íóòãàà
Ñýòãýë áàõäàí õàðàõàä
¯ëýýæ áàéãàà ñàëõè íü
¯íñýýä ÷ áàéãàà þì øèã
ªðøººëò ýýæèéí ìèíü ãàð
Èëýýä ÷ áàéãàà þì øèã
Ýíýðýíã¿é ñàéõàí ñàíàãäàõàä
Ýëýã ç¿ðõ ìèíü äîãäîëæ
Õîñã¿é áàÿðûí íóëèìñ
Õî¸ð í¿äèéã ìèíü á¿ðõäýã...
Óíàñàí ýíý íóòãàà
ªºðèéí áèå øèãýý õàéðëàæ
Óãààñàí òóíãàëàã ìºðíºº áè
Ýõèéí ñ¿¿ øèã ñàíàäàã
Ýíý íóòàãòàà áè ýçýí íü þì
Ýíõðèéëýëä íü ºññºí õ¿¿ íü þì
Èðýýä¿éã íü ò¿ìýíòýéãýý áîñãîëöîõ
Èõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí þì.
×.×èìèä

1. Ø¿ëãýýñ ñîíãîæ öýýæëýýðýé.
2. Çóðàã, ø¿ëýã õî¸ðûã õàðüöóóëàí ÿðèëöààðàé.
3. Çóðãèéã àæèãëààä, þó þó áàéãààã íýðëýæ áè÷ýýðýé.
..............

..............
..............

óóë
..............

..............

4. Õè÷ýýíã¿é áè÷ýýðýé.

52

áîðãèëñîí - óòàà äýýøýý îðãèëîõ
ñóóíàãëàñàí - óòàà òàðõàõ

( õ¿¿õýä )

Àëò ìºí㺠áàéâ÷
Àâäàãã¿é áàÿí
Àðñëàí çààí èðýâ÷
Àéäàãã¿é áààòàð

ÌÎÍÃÎË Õ¯¯ÕÝÄ

Ìîíãîë õ¿¿õýä ñóóæ áàéãàà õ¿íèé óðäóóð ãàðäàãã¿é.
Õ¿ì¿¿ñèéí ÿðèàã òàñàëæ, õºíäëºí㺺ñ îðîëöîõûã
öýýðëýäýã. Àõ çàõ õ¿ì¿¿ñèéí äýðãýä äàë èääýãã¿é.
Ìîíãîë õ¿¿õýä õîâ 纺õ, õóäàë õóóðìàãèéã òýâ÷èæ,
øóäàðãà áàéõûã ýðõýìëýäýã.

Ñàéí õ¿¿ãèéí øèíæ

Ñàéí îõèíû øèíæ

1. Àõìàäûí ñóðãààëûã äàãàäàã
2. Ýðäýì íîìä øàìääàã
3. Ààø çàí äºë㺺í
4. ¯íýí÷ øóäàðãà, àæèëñàã
5. ...............................

1. Àõìàäûí ñóðãààëûã äàãàäàã
2. Óõààëàã, àæèëñàã
3. Àõ ýã÷ýý õ¿íäýëäýã, ä¿¿ãýý àñàðäàã.
4. Öýâýð÷ íÿìáàé
5. ...............................

1. Ýõèéã óíøààä, õýñýã òóñ á¿ðò àñóóëò çîõèîæ ÿðèëöààðàé.
2. Àëèéã íü çºâ áè÷ñýí áàéíà âý?
Ǻâèéã íü îëæ,
ãýæ òýìäýãëýýðýé.

øóäàðãà

ýðõýìýëäýã

øóäðàãà

ýðõýìëýäýã
3. Ààâ ýýæèéí ìýðãýæëèéã íýðëýæ áè÷èöãýýå.

áàðèëãà÷èí
...........................
...........................

Æàðãàë, Ýãøèãëýí
õî¸ðûã õ¿¿õýä ãýæ
íýðëýíý.

ýýæ

ààâ

Ýöýã ýõ õî¸ðûã íü
òîì õ¿í ãýæ íýðëýíý.

53

ýì÷
...........................
...........................

Õ¿¿õýä, òîì õ¿í
- õ¿íèéã íýðëýñýí ¿ã.

ÄÝÃÄÝÝÕÈÉ Ä¯¯ ÌÈÍÜ

( õ¿¿õýä )

Îðîí äýýð
Îíöûí öýöýã
Ýýæ íü àæèëä ÿâñàí ø¿¿
Ýã÷ íü ÷àìòàé ¿ëäñýí ø¿¿
Ýðâýýõèé õººðõºí ä¿¿ ìèíü
Ýýð÷ áèòãèé óéëààðàé
Ààâ íü àæèëä ÿâñàí ø¿¿
Àõ íü ÷àìòàé ¿ëäñýí ø¿¿
Àíãààõàé õººðõºí ä¿¿ ìèíü
Àéëãàæ áèòãèé óéëààðàé
Ä¿¿äýý ãî¸ ìàøèíààðàà
Äýëäýí öàãààí áºæèí㺺ðºº
Äýãäýýõèé õººðõºí ä¿¿ ìèíü
Äýãæ äýðâýýä òîãëîîðîé.
ª.Ãèâààáàëæèð

1. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí òîä óíøèæ ñóðààðàé.
2. Îíöîëñîí ¿ãýíä àñóóëò òàâüæ ÿðèëöààðàé.
3. Õýí õýíèé öàìö âý? ͺõºæ áè÷ýýðýé.

............

ìèíèé

............

ààâûí

4. Õè÷ýýíã¿é áè÷ýýä, õýí? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéí
äîîãóóð çóðààðàé.

54

Öàñàí äýýð
Öàãààí õÿðóó

( áè÷èã )

óðàã ÒªÐ˪ª ÍÝÐËÝÕ ¨Ñ
1. Óðãèéí õýëõýýã àæèãëàæ ÿðèëöààðàé.
2. Öýãèéí îðîíä ¿ã íºõºí, íýðëýæ áè÷ýýðýé.

àâãà
........

........
ýã÷

ÀÀÂ

àõ

............

Æàðãàë

.....
àõ

íàãàö
..........

ÝÝÆ

ä¿¿
3. Õýíèéã íü àâãà ýã÷, õýíèéã íü
íàãàö ýã÷ ãýõ âý?
Ýýæèéí ä¿¿, ààâûí ýã÷ õî¸ð
Ä¿¿ãèéí ñýâëýã ¿ðãýýõýä
Ýã÷ ýý, ýã÷ ýý ãýýä íàìàéã äóóäàõàä
Ýã÷ íàð ìèíü á¿ãä ë ýðãýí õàðíà

4. Àâãà, íàãàö ãýäýã ¿ãýíä
ÿìàð áàëàðõàé ýãøèã
áàéíà âý? ßðèëöààðàé.

5. Õè÷ýýíã¿é áè÷ýýðýé.

55

( äýýë )

Ãàðòàé áàéæ õºëã¿é
Õ¿ç¿¿òýé áàéæ òîëãîéã¿é

ÌÎÍÃÎË ÄÝÝËÈÉÍ ÅЪªË
Óðä õîðìîé äýýð ÷èíü
Óíàãà äààãà ãèøãýë
Õîéä õîðìîé äýýð ÷èíü
Õîíü õóðãà õàðàéë
Äîòîîä õîðìîé äýýð ÷èíü
Òîñ ººõ íààëä
Ýä íü õýâðýã
Ýçýí íü ìºíõ
Ýíýíýýñýý óëàì ñàéíûã
Ýäýëæ ÿâààðàé!
1. Åðººëèéã öýýæëýýðýé.
2. ßìàð ¿åä ýíý åðººëèéã õýëýõ âý? ßðèëöààðàé.
3. Äýýë î¸æ áàéãàà õ¿íä ÿìàð åðººë õýëýõ âý?
çàõ
òîâ÷

ýìæýýð

øèëáý

¯éë íü óðàí áàéã
õàíöóé

¯ã íü öýöýí áàéã
Õóðãàíû íîîñ
Õóðóó çóçààí áîëîã

äîòîîä ýíãýð

õîðìîé

4. Äýýë þó þóíààñ á¿òäýã âý? ßðèëöààðàé.
5. Äýýëèéí õýñãèéã íýðëýñýí ¿ãèéã ¿åýð òàñëàí õóóëæ áè÷ýýðýé.

õîð-ìîé, ýì-æýýð, ....

Õ¿íèéã íýðëýñýí ¿ãèéí àñóóõ ¿ã - õýí?
Õ¿íýýñ áóñàä þìûã íýðëýñýí ¿ãèéí àñóóõ ¿ã - þó?

56

1. Îíüñîãûã óíøààä òààãààðàé.
2. Îíüñîãûí õàðèóãààð ãýðèéí çóðãèéã ã¿éöýýãýýðýé.

ÎÍÜÑÎÃÎ
1. Äýëãýõýä äýýâðèéí ÷èíýý
Õàìõèõàä õàíöóéí ÷èíýý /õ..à/
2. Õî¸ð õ¿í çîãñîíî
Õî¸ð õ¿í õýâòýíý
ĺðâºí õ¿í äóóëíà
Ãóðâàí õ¿í ÿâíà /õ...ãà/
3. Ìàòìàë íýãýí öàãèðàã
Ìàõèð çóðãààí õàâèðãà /ò...î/
4. ªíäºð ºâãºí
ªñãèé人 ¿ñòýé /ó../
3. “Äýëãýõýä äýýâðèéí ÷èíýý 
Õàìõèõàä õàíöóéí ÷èíýý” ãýñýí îíüñîãûí óòãûã äýëãýð¿¿ëýí
ÿðèëöààðàé.
4. Çóðãóóäûã àæèãëààä, ÿðèëöààðàé.
Íýã óíü õýäýí àëä, õýäýí äýëýì áîë?

óðò - áîãèíî
ýñðýã óòãàòàé ¿ã
àëä
äýëýì

àëä

4 õàíàò ãýð

5 õàíàò ãýð

äýëýì

6 õàíàò ãýð

ÁÀÃÀ ÃÝÐ
5. Ýñðýã óòãàòàé ¿ãèéã îëæ áè÷ýýðýé.

8 õàíàò ãýð
ÈÕ ÃÝÐ

6. Ãýðò õýäýí òîîíî, õýäýí óíü, õýäýí áàãàíà, õýäýí õàíà, õýäýí
õààëãà áàéäàã âý? Õàðèóëæ áè÷ýýðýé.
57

( ãýð)

ÃÝÐ

Îâîî íî¸í
Îðîé öîîðõîé

Ìîíãîëûí ºâºã äýýäýñ ºíº ýðòíèé ¿åä þì ãýíý ýý. Îð÷ëîí äýëõèé õýìýýõ îîñîð
á¿÷ã¿é íýãýí èõ ãýðò õ¿í àìüòàí öºìººðºº ë ýâòýé ñàéõàí àìüäàðäàã áàéæýý.
Òýãòýë þóíààñ áîëñíûã á¿¿ ìýä, íýã ë ìýäýõýä õîîðîíäîî ìóóäàëöàí õ¿÷òýé
íü õ¿÷ã¿éãýý áàðüæ èäýõýä õ¿ðýâ ãýíý. Àìüòàä ìºð ìºðºº õººí ñàëæ, çàðèì íü ãàçàð
í¿õëýí øóðãàæ, íýã õýñýã íü óñíû ã¿íä, íºãºº õýñýã íü ìîä, óóëàíä ãýðòýé áîëæýý.
Ãàçàð ìàëòàõ õóìñ, óñàíä çàëàõ ñýë¿¿ð, òýíãýðò íèñýõ æèã¿¿ð õ¿íä ë áàéñàíã¿é.
Õàðèí õ¿ññýí á¿õíýý õèéæ ÷àäàõ óõààí ãýã÷ ò¿¿íä çàÿàæýý.
Òýð öàãò óõààíààñ îíäîî ºâ õºðºíãºã¿é íýãýí ºâãºí áàéæ ãýíý. ªâãºí äîëîîí
õ¿¿äýý:
- Èõ ãýðèéã äóóðàéëãààä áàãà ãýðèéã áàðüæ áîëíî ãýõýä õºâã¿¿ä íü ó÷ðûã
îéëãîñîíã¿é.
ªâãºí õàíàðàí õ¿ðýýëñýí ýðãýí òîéðíû óóëñûã äóóðàéëãàí áóðãàñàí õàíà õèéâ.
Öàñàí øóóðãàíä õààãääàã, öàãèéí ñàéõàíä íýýãääýã õàäàí õàâöëààñ ñàíàà àâ÷
õààëãà óðëàâ.
¯äèéí íàðíààñ òîîíî, òàë òàë òèéø óðññàí àëòàí öàöðàãààñ íü óíü, óóëûí àðààñ
óðãàñàí ìàíàí áóäàíãààñ òóóðãà, äýýã¿¿ð á¿ðõñýí çóçààí ¿¿ëñýýñ äýýâýð õèéõ ñàíàà
îëæýý. Óóë íóðóóäûí àð ºâðººð õóðäàí ñàëõè ýð÷ëýí ýðãýæ áàéãàà äàà ãýæ áîäîí
õÿëãàñ òîìæ, á¿ñë¿¿ð õèéâ.
Òýãýýä äîëîîí õ¿¿òýéãýý õàíàà äýëãýæ, õààëãà áîñãîæ, òîîíîî ºðãºæ, óíèà ºëãºæ,
òóóðãàà áàðüæ, äýýâðýý òàâüæ, á¿ñë¿¿ðýý òàòààä áºìáºðöºã äýëõèéí õýëáýðòýé
áºìáºãºð öàãààí ãýðòýé áîëîâ ãýíý.
Æ.Äàøäîíäîã

58

1. ¯ëãýðèéã óíøààä, ãýð áàðèõ áîëñíû ó÷ðûã ÿðèëöààðàé.
2. ªã¿¿ëáýð¿¿äèéã ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé.
Òîîíûã àëòàí íàðíààñ
Óíèéã ............................
Õàíûã õàäàí õàâöëààñ

ñàíàà àâ÷
á¿òýýæýý

Òóóðãûã ......................
Õààëãûã ......................
3. Ãýðòýé áîëîõîä õýíä? þóíä? þó õýðýã áîëñîí áý? Ǻâ
õàðãàëçóóëààðàé.
þóíä?

øóâóó

õóìñ

þóíä?

àìüòàí

æèã¿¿ð

õýíä?

õ¿í

ñýë¿¿ð

þóíä?

çàãàñ

óõààí

4. Ãýðèéí à÷ õîëáîãäëûã èëýðõèéëñýí õýñãèéã îëæ, ÷àíãà
äóóãààð óíøààðàé.
5. Ìîíãîë ãýðèéí òóõàé ãýð á¿ëèéíõýíäýý ÿðüæ ºãººðýé.
6. Îðîí áàéðàà îëîõîä íü òóñëààðàé.
õóë-ãà-íà

øó-âóó

59

õ¿í

( ìîðèí õóóð )

Çýýðä ìîðèíû ñ¿¿ë íü íýã
Äýýð íü áàéãàà äóó íü íýã

ÌÎÐÈÍ ÕÓÓÐÛÍ ÄÎÌÎÃ
1-ð õýñýã
Ýðò óðüä öàãò Ìîíãîëûí ç¿¿í õÿçãààðò Õºõºº Íàìæèë ãýæ
íýãýí ñàéí ýð áàéæýý. Òýð ¿íýõýýð õîñã¿é ñàéõàí äóóëäàã áàéâ.
Ãýòýë Õºõºº Íàìæèë öýðãèéí àëáàíä òàòàãäàí, ìîíãîëûí áàðóóí
õÿçãààðò î÷æýý. Äàðãà íü Õºõºº Íàìæèëààð àæèë õèéëãýõèéí
îðîíä ãóðâàí æèë øàõàì äóó äóóëóóëñààð áàéæýý.
Õºõºº Íàìæèë íýãýí ñàéõàí ã¿íæòýé òàíèëöàæ ãýíý. Õºõºº
Íàìæèë öýðãýýñ õàëàãäàí, íóòàã áóöàõ áîëîâ. ÿíæ íü Õºõºº
Íàìæèëä “Æîíîí õàð” ìîðèî áýëýãëýâ ãýíý.
Õºõºº Íàìæèë òýð ìîðèîðîî ÿâæ íóòàãòàà èðýõýä íü õ¿ì¿¿ñ èõýä ñîíèðõîí,
ò¿¿íýýñ ººð ìîðü óíàõã¿éä íü áàñ ãàéõäàã áàéæýý.
Õºõºº Íàìæèë “Æîíîí õàð” ìîðèîðîî Ìîíãîëûí áàðóóí õÿçãààðò íèñýí î÷èæ,
íºãºº ã¿íæòýéãýý óóëçààä ºã뺺 áîëîõîä ç¿¿í õÿçãààðò èðæ àäóóãàà òóóñààð õàðüäàã
áàéëàà.
Õºõºº Íàìæèëûíõòàé îéðîëöîî íýãýí áàÿí àéë áàéâ. Òýð áàÿíûä ñ¿ðõèé õîâ÷
õ¿¿õýí áàéäàã áàéæýý.
Õîâ÷ õ¿¿õýí “Æîíîí õàð” ìîðèíû íèñäýãèéã íü ìýäæýý. Òýðýýð Õºõºº Íàìæèëä
õîð õ¿ðãýõèéã ñàíààðõäàã áîëîâ.
2-ð õýñýã
..........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
3-ð õýñýã
Ñàéõàí æîíîí õàð ìîðü íü øèäýò æèã¿¿ðýý õàé÷ëóóëñíààñ áîëæ óäàëã¿é ¿õýæ
ãýíý.
Ìîðü íü óÿàí äýýðýý ¿õñýíèéã õàðààä Õºõºº Íàìæèë ìàø èõ õàðàìñàæ ãýíý.
Õºõºº Íàìæèë æîíîí õàð ìîðèíûõîî òîëãîéã äóóðàéëãàí ìîäîîð ñèéëýâ. Óðëàæ
á¿òýýñýí òîëãîéä óðò èø áºõëºí, ¿ç¿¿ð òàëä íü öàð õèéâ. Öàðàà øèðëýæ, ìÿíäñàí
ñàéõàí ñ¿¿ëíýýñ íü àâ÷ óðòààø íü òàòëàà. Ìîäíû äàâèðõàé ò¿ðõýæ äóóãàðäàã áîëãîâ.
Æîíîí õàð ìîðèíûõîî ÿíöãààõ äóó, àëõàà ãèøãýýã òýð õºãæèì人 îðóóëäàã áîëæ ãýíý.
Ò¿¿íýýñ ýõëýí ìîðèí òîëãîéòîé õóóð Ìîíãîëä àíõ ¿¿ñýæ ãàðñàí äîìîãòîé.

1. Äîìãèéí ýõëýë áà òºãñãºë õýñãèéã óíøààä, õî¸ðäóãààð
õýñãèéã òààìàãëàí çîõèîæ ÿðèëöààðàé.
2. Ìîðèí õóóðûã ñàéõàí äóóòàé áîëãîõîä þó õýðýãòýé âý?
3. Äàðààõ ¿ãèéã àøèãëàí, Íàìæèë, õîâ÷ õ¿¿õýí õî¸ðûã
òîäîðõîéëæ áè÷ýýðýé.

äóó÷èí, õîâ÷, ñèéëáýð÷èí, çîõèîí á¿òýýã÷, õºãæèì÷èí, õîðëîã÷

60

äóó÷èí

..........................
..........................

..........................

..........................
Õºõºº Íàìæèë
4. Õîëáîî ¿ã á¿òýýãýýðýé.

ßìàð?

.................. ìîðü

ßìàð?
..................ìîðü

5. Äàðààõ ¿ãèéã çºâ áàéðëóóëæ, ºã¿¿ëáýð áîëãîí áè÷ýýðýé.

á¿òýýñýí. ìîðèí õóóð, Õºõºº Íàìæèë

“ßìàð?” àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ã íü øèíæ
÷àíàðûã íýðëýñýí ¿ã.

61

( à÷ààòàé òýìýý áîñãîõ )

Óòñààð òàòààä
Óóë áîñãîæýý

ÌÎÍÃÎËÛÍ ÎËÇ
( ¿ëãýð )

1. Çóðãèéã àæèãëààä, ¿éë ÿâäëûã ÿðèàðàé.
1.

2.

3.

4.

5.

6.

(¯ëãýðèéí ýõ íü õàâñðàëòàä áèé)
62

2. Çóðãèéã àæèãëààä, òóñ á¿ðèéí íýðèéã áè÷ýýðýé.
Öàãààäàé

òýìýý

3. Çóðãèéã àæèãëààä, õîëáîî ¿ãýýð õàðãàëçàà ¿¿ñãýýðýé.

Öàãààäàé

òàðèõ

Õàñàð

¿¿ðýõ
Õóëàí

ã¿éõ

4. Çóðàãëàñàí ýõèéã àæèãëààä ºã¿¿ëáýðýýð õàðãàëçóóëààðàé.

¯õýð

îðîâ.

Àìüòàä
þó?

îëîâ.
àñóóëò

63

ÿàâ?

Áàéíãà ãýõýýð ¿çýãäýõã¿é
Áàðèíà ãýõýýð õàðàãäàõã¿é
Áèíäýðüÿà äýëõèéí áàÿí õºðºíãº
Á¿õ àìüòíû àìèí õîíü

( àãààð )

ÀÃÀÀÐ
Àíãèàðàà áèä
Àãààðûí òóõàé
Ìóíäàã øèð¿¿í
Ìàðãàëäàæ ãàðëàà
Ãàðò þó ÷ áàðèãäàõã¿é
Ãàíö ÷ þì ¿çýãäýõã¿é
Àãààð åð íü
Àëãà ãýæ áè õýëëýý
Àðààñ íýã íü
Àì òàãëàëàà
Áàãòðàõ øàõàõäàà áè
Áàé... áàéíà ãýæ õàøõèðàâ.
Ð.Áàòæàðãàë

1. Ø¿ëãèéã óðàí òîä óíøààðàé.
2. Àãààð áàéãàà ýñýõèéã ÿìàð ÿìàð àðãààð ìýäýæ áîëîõ âý?
ßðèëöààðàé
3. Õîëáîî ¿ãèéã óíøààä, äàðìàë áè÷ìýëýýð õàðüöóóëàí í¿äýëæ
áè÷ýýðýé.
öàã àãààð

...................................................
àãààðûí äàðàëò

4. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéã äýëãýð¿¿ëæ áè÷ýýðýé.
à. Àãààð ¿çýãääýãã¿é.

á.

â.

64

æàðãàõ

Õ¿ç¿¿ã¿é òýìýý
Õ¿íä ã¿éöýãäýõã¿é

( íàð )

Çààíû àì àíãàñõèéíý
Çàìáóó òèâä ìýëòýñõèéíý

( ñàëõè )

ìàíäàõ

ÍÀÐ ÑÀËÕÈ ÕΨÐ
Íàð ñàëõè õî¸ð ìàðãàëäàæ õýí íü óðüòàæ õ¿íèé õóâöñûã òàéëóóëæ ÷àäàõàà
¿çýõýýð áîëæýý.
Ñàëõè õ¿íèé õóâöñûã õóó òàòàõààð ¿ëýýæ ãàðàâ. Ñàëõè ìàëãàé, äýýëèéã íü õý÷íýýí
äýðâ¿¿ëñýí ÷ õ¿í ìàëãàéãàà äàðæ ºìñººä õîðìîéãîî õóìèàä áàéâ. Ñàëõè õóâöñûã íü
òàéëæ ÷àäñàíã¿é.
Íàðíû ýýëæ áîëîõîä, íýëýýä õ¿÷òýé ýýâ. Õ¿í äýýëèéíõýý òîâ÷èéã òàéëæ, ìàëãàéãàà
ãýäðýã áîëãîâ. Íàð á¿ð õ¿÷òýé òººíºõºä õ¿í õóâöñàà òàéëæýý.
Ë.Òîëñòîé

òººíºñºí

¿ëýýñýí

õàëóóöñàí

äýðâ¿¿ëñýí

òàéëñàí

äàðæ ºìññºí

1. Íàð, ñàëõèíû ¿éëèéã çààñàí ¿ãýíä àñóóëò òàâüæ, ÿðèëöààðàé.
2. Õýçýý õóâöñàà òàéëñàí áý?
Áàãà ¯ä, Æèí ¯ä, Èõ ¯ä ãýñýí ¿ãèéã àøèãëàí õàðèóëæ
áè÷ýýðýé.

3. ßëãàõ ýãøèãòýé õî¸ð ¿ãèéã ñîíãîæ áè÷ýýðýé.
ìàðãàëäàæ, ìàëãàéãàà, ãàðàâ, òººíºõºä
65

( ìîä )

Áºõ õàð õ¿í
Áèò¿¿ äýýëòýé

ÍÀÐ ÍÀÕÈÀ ÕΨÐÛÍ ßÐÈÀ
Õºâðºëèéí èøíýýñ äýëãýðñýí áÿöõàí íîãîîí ºíãºòýé íàõèà õàâ õàðàíõóé õàð
õºðñèéã ò¿ëõýí, ò¿ëõñýýð ãàçðûí ãàäàðãà äýýð àëãóóðõàí öóõóéñààð ãàð÷ èðýâ. Ò¿¿íèé
öî÷èæ àéñàí ãýäýã æèãòýéõýí. Íàõèà:
- Ïýý, ýíý ÷èíü þó ãýý÷ âý? Áè õààøàà ãàðààä èðýâ... Í¿ä ñîõëîì ÿàñàí õóðö
ãýðýë âý? Õàòàæ, øàòàì þóòàé õàëóóí þì áý? Áè õààíà õ¿ðýýä èðýâ? õýìýýí ó÷èðã¿é
ñàíäàð÷ ãýíý.
Íàõèàíû ýíý ¿ãèéã íàð ñîíñîîä:
- Ýý, ÷ààâààñ àà. Óã íü èíãýòëýý àéõ, ìýãäýõ õýðýãã¿é þìñàí äàà. ×è ÿã îäîî
àìüäðàë ãýý÷ åð áóñûí ãàéõàìøèãòàé øèíý ñîíèí åðòºíöèéí ¿¿äýýð øàãàéæ áàéíà.
Àéõ ¸ñã¿é þìíààñ àéæ, ãàéõàõ õýðýãã¿é þìàíä ãàéõàõ íü ìóó äàà ãýæýý.
Íàðíû ¿ã ¿íýí áàéëàà. Àìüäðàë õèéãýýä ò¿¿íèéã èâýýí òýòãýã÷ íàðíû àóãàà èõ à÷
èâýýëèéã áÿöõàí íàõèà àâàðãà òîì ìîä áîëòëîî ìºí ÷ èõ õ¿ðòæýý.
Ñ.Íàäìèä

1. Çóðãèéã àæèãëààä, çîõèîëòîéãîî õîëáîí, õàðüöóóëæ
ÿðèëöààðàé.

1

2

4

3

?
2. Íàõèà ÿìàð ìîä áîëñîí áàéõûã òºñººëæ çóð.

íàõèà

ìîä
3. Äàðààõ ¿ãýíä àñóóëò òàâüæ, óòãààðàà ÿëãààòàé ¿ãèéã õàñàæ
áè÷ýýðýé.

ÍÀÐ

ÍÀÕÈÀ

ÍÎÃÎÎÍ

ÌÎÄ

4. Îíöîëñîí ¿ãèéí áàëàðõàé ýãøèã ÿìàð ãèéã¿¿ëýã÷èéí ýãøèã
áîëîõûã ñóìààð õîëáîîðîé.
66

( öàñ )

Õàðàõàä õºâºí øèã
Áàðèõàä óñ øèã

ÖÀÑÀÍ ªÂªª ÕÀÀÍÀ Î×ÈÂ
ªâºëæèí ìèíèé óðëàñàí
ªíäºð öàñàí ºâºº ìààíü
ªíººäºð ãýíýòõýí àëãà
ª÷íººí õàéãààä ñóðàãã¿é
Õàéðòàé öàñàí ºâºº ìèíü
Õààøàà ÷óõàì ÿâ÷õàâ àà?
Òàëûí çýðýãëýý äàãààä
Òàëèéæ íàäààñ çóãò÷èõàâ óó?
Óðèí ñàëõè õºëºã뺺ä

Óóëñ äàâàí íèñ÷õýâ ¿¿?
Õàéðòàé öàñàí ºâºº ìèíü
Õààøàà ÷óõàì ÿâ÷õàâ àà?
Àíä îëîí íàéç ìèíü
Àæèæ òà íàð õàðàâ óó?
Àéë ñààõàëòûí õ¿ì¿¿ñýýñ
Àñóóæ ñóðàãëàí òóñëàà÷
Õàéðòàé öàñàí ºâºº ìèíü
Õàà÷ñàí áàéæ òààðàõ âý?

1. Ø¿ëãèéã óíøààä, öýýæëýýðýé.
2. Äàðààõ ¿ãýíä àñóóëò òàâèàä, óòãààðàà ÿëãààòàé íýã ¿ãèéã õàñàæ
áè÷ýýðýé.

ªÍĪÐ

ªÂªª

ÕÀÉÐÒÀÉ

3. Õîëáîî ¿ã ¿¿ñãýæ áè÷ýýðýé.

òàëûí

ñàëõè

ÿìàð?
..........

þó?
/çýðýãëýý/

îëîí

íàéç

4. ªã¿¿ëáýðýýð õàðèóëæ áè÷ýýðýé.
- Õàéðòàé öàñàí ºâºº
Õàà÷ñàí áàéæ òààðàõ âý?
- ...................................................................
5. Öàñàí ºâººã ÿìàð ÿìàð ä¿ðñýýð á¿òýýñýí áý?

67

ÓÐÈÍ

( áîðîî )

Õààíû íóëèìñ
Õàíãàé äýëõèéã óíäàëíà

Õ¯¯ÕÄÈÉÍ ÁÎÄÎË
Áîðîî öàñûã
Õýí îðóóëäàã þì áý?
Áîäâîë öààíà íü
Õ¿í áàéäàã áàéõ
Ìàíàé íóòàãò ãóðâàí ºäºð
Ìàíàí òàòàæ áîðîî îðëîî
Õàà ñàéã¿é óñàíä àâòàæ
Õ¿¿õýä òîãëîõ ãàçàðã¿é áîëîâ
Áîðîî îðóóëäàã õ¿í ãóàé
Áîëüäîãã¿é þì áîëîâ óó?
Óñàà íýýæ îðõèîä
Óíò÷èõñàí þì áîëîâ óó?
Ä. Áàòæàðãàë

1. Òýä þó ãýæ ìàðãàëäñàí áý?
2. Çýðýãö¿¿ëýí ÿðèëöààðàé.
Áîðîî îðîõã¿é óäâàë ÿàõ âý?
......................................................
......................................................
......................................................

Áîðîî èõ îðâîë ÿàõ âý?
......................................................
......................................................
......................................................

3. Ø¿ëýãò áàéãàà àñóóõ óòãàòàé íýã ¿ãèéã îëîîðîé.
4. Ãîëóóäûí íýðèéã îëîîðîé.
Î À Ò Ý Ò
Ñ Í Ó Ã Ó
Á Î Î Ë Ó
À Ñ Ý Í Ë
Õ À Ð À À
5. Çóðãèéã àæèãëààðàé. Óñ ìºí ¿¿?

ÍÓËÈÌÑ

ÍÓÑ

ÕªËÑ

ÞÓ ÂÝ?

ÞÓ ÂÝ?

...............

68

ØÓÂÓÓÍÀÀÑ ÎÍÃÎÖ ÒªÐÑªÍ ÞÌ

Á¿ðãýä øóâóóã äóóðàéëãàæ

Á¿õ îíãîöûã õèéñýí áàéíà

Àæèãëàæ áîäîîä áàéâàë
Àäèëã¿é þì õî¸ð áàéíà

Òàëáàéä áóóãààä äàëàâ÷àà
Õóìõèõã¿é çîãñîîä áàéõ þì
Òàñàð÷ õººðººä æèã¿¿ðýý
Äýâýõã¿é íèñýýä áàéõ þì, òýãýýä...
Ä.Ñîäíîìäîðæ

1. Îíãîö, øóâóó õî¸ðûã õàðüöóóëæ áè÷ýýðýé.

îíãîö
• ............
• ............

• íèñäýã
• ............

øóâóó
• ............
• ............

2. Ø¿ëãèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýí çîõèîæ ÿðèàðàé.

3. Àñóóëòàä õàðèóëæ, õîëáîî ¿ã ¿¿ñãýæ áè÷ýýðýé.
ÿìàð? øóâóó, õýäýí? îíãîö, Æàðãàë ÿàâ?
4. Àñóóëòàä õàðèóëæ áè÷ñýí ¿ã þóã íýðëýñýí ¿ã áîëîõûã
ÿðèëöààðàé.

àìüòíûã (þóã?)

õ¿íèéã

ºíãèéã

¿éë õºäëºëèéã (ÿàâ?)

øèíæèéã (ÿìàð?)

(ÿìàð?)

òîî øèðõãèéã

69

(õýíèéã?)
(õýäýí?)

( îíãîö )

Òýðýã áèø àòëàà äóãóéòàé
Òýìýý áèø àòëàà à÷ààòàé
×óëóó áèø àòëàà õ¿íä
Øóâóó áèø àòëàà äàëàâ÷òàé

Àðâàí õ¿¿õýä íýã òàðâàñ áóëààëäàæ
Àâ÷ áîëíî, èäýæ áîëîõã¿é

( áºìáºã òîãëîõ )

îö
îíã0
5
4 ¥

ìàøèí
200¥

Öàãèéí õóâààðü
Àæèëëàõ ºäºð
Äàâàà 10.00-17.00
Ìÿãìàð 10.00-17.00
Ëõàãâà 10.00-17.00
Ï¿ðýâ 10.00-17.00
Áààñàí 10.00-17.00
Áÿìáà 10.00-17.00
Íÿì
àìàðíà

óóø
áàð
õ¿¿õýëäýé
ì
à
á 350¥
780¥

1. Äýëã¿¿ðèéí öàãèéí õóâààðèéã àæèãëà. Öýãèéí îðîíä íºõºæ,
ºã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé.

Äýëã¿¿ð ... öàãò îíãîéíî.

Äýëã¿¿ð ... öàãò õààíà.

Öàãèéí õóâààðü
Àæèëëàõ ºäºð
Äàâàà 10.00-17.00
Ìÿãìàð 10.00-17.00
Ëõàãâà 10.00-17.00
Ï¿ðýâ 10.00-17.00
Áààñàí 10.00-17.00
Áÿìáà 10.00-17.00
Íÿì
àìàðíà

2. Òîãëîîìûí äýëã¿¿ðýýñ àëèéã íü õóäàëäàæ àâàõ áîëîìæòîé âý?

ÖÀÉ

ÍÎÌ

70

ÁªÌÁªÃ

3. Àëü íü èë¿¿ ¿íýòýé âý?

=

>

<

îíãîö
450¥

ø
ðóó
à
á
áàì 350¥

ìàøèí
200¥

õ¿¿õýëäýé
780¥

<

4. Æàðãàëûí áè÷ñýí “Õ¿íñíèé äýëã¿¿ð” ýõèéã óíø. Äàðàà íü
“Òîãëîîìûí äýëã¿¿ð” ýõ çîõèîæ áè÷ýýðýé.

Õ¿íñíèé äýëã¿¿ð
Õ¿íñíèé

äýëã¿¿ðò

Òîãëîîìûí äýëã¿¿ð
.............................................
.............................................
.............................................
.............................................
.............................................
.............................................
.............................................
.............................................
.............................................
.............................................

ãóðèë

áóäàà, òàëõ áîîâ, æèìñ óíäàà
ãýýä

îëîí

äýëã¿¿ðýýñ

þì

áàéäàã.

çàéðìàã,

Áè

÷èõýð

õóäàëäàæ àâäàã. Äýëã¿¿ðò õ¿í èõ
îëîí áàéäàã. Áè äýëã¿¿ðò î÷èõ
äóðòàé.

71

Áóÿí õºðºíãºíèé õààëãàí äýýð
Ò¿ëõ¿¿ðã¿é öîîæ

( íîõîé )

ÍÎÕÎÉ

Ìîíãîë÷óóä íàéìàí ç¿éëèéí àìüòíûã ãàðøóóëàí òýæýýæýý. Õàìãèéí àíõíûõ íü
íîõîé áàéâ. Íîõîé óñàíä ñýëæ, õóðäàí äàâõèäàã. Õàðàõ, ñîíñîõ, ¿íýðëýõ ýðõòýí íü òóí
ñàéí õºãæñºí. Ìàø óõààíòàé àìüòàí.
Íîõîéí ÿìàð
ýðõòýí èë¿¿
õºãæñºí áý?

Àí÷ íîõîé (Æàíãàð)
Õ¿ì¿¿ñ íîõîéã àíä ñóðãàæ,
àâä ÿâàõäàà äàãóóëäàã.

Õîòî÷ íîõîé (Áàíõàð)
Ìàë÷äûã ìàë ñ¿ðãýý ÷îíûí
àþóëààñ õàìãààëàõàä íü õîòî÷
íîõîé òóñ áîëäîã. Çàðèì àéëûí
íîõîé õîíèî õàðèóëäàã.
Àìüòàíä îíîîæ ºãñºí
íýðèéã îíîîñîí íýð
ãýíý. Îíîîñîí íýðèéã òîì
¿ñãýýð ýõýëæ áè÷äýã.

ßìàð ÿìàð íîõîé
áàéäàã âý?

Àâðàã÷ íîõîé (Õîéëîã)
պ人 õýýð òººðñºí, çîâëîí
òîõèîëäñîí õ¿í, àìüòíûã àþóëààñ
àâàðäàã íîõîé áàéäàã.
1. Þó? þóã? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ 11 ¿ã áèé. Îëîîðîé.
2. Õýí? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ õýäýí ¿ã áàéíà âý?

72

Ýâõýæ áîëäîãã¿é òîðãûã
Ýâýð õàé÷ààð õýýëýâ

( öàñàí äýýðõ àìüòíû ìºð )

ÇÀÃÀÑ ÕÀÀÍÀ ÓÍÒÄÀÃ ÂÝ?
Õàðàíõóé áîëîõîîð çàãàñ ÷è
Õààíà ÷óõàì óíòäàã þì áý?
¯íýãíèé ìºðººð ÿâáàë í¿õýíä õ¿ðíý
Íîõîéí ìºðººð ÿâáàë àéëä õ¿ðíý
Õýðýìíèé ìºð ìîäíû õîíãèë óðóó îðæýý
Õóëãàíû ìºð øàëíû çàâñàð óðóó îðæýý
Õàðèí çàãàñ ÷èíèé ìºðèéã
Õàéãààä õàéãààä îëñîíã¿é
Õàðàíõóé áîëîõîîð çàãàñ ÷è
Õààíà ÷óõàì óíòäàã þì áý?
Æ.Äàøäîíäîã

1. Ø¿ëãèéã öýýæëýýðýé.

Öýýæëýõäýý:
1. Ø¿ëãèé㠺㿿ëáýðýýð íü óíøààä áîäîîðîé.
2. ̺ð ìºðººð íü öýýæèëíý ¿¿.
3. ĺðºâ äºðâºí ìºðººð öýýæëýýðýé.
4. ªºðºº óíøààä ñîíñ äîî.
5. Áóñäàäàà óðàí òîä óíøèæ ñîíñãîîðîé.

2. “Þó?” àñóóëò òàâèàä àìüòíû íýðèéã áè÷ýýðýé. Îíüñîãûã
öýýæëýýðýé.
3. Îíöîëñîí ¿ãèéí Í ¿ñãèéí ÿëãààã ÿðèëöààðàé.
4. Ýõýýñ ¿ã îëæ íºõºæ áè÷ýýðýé.
- Þóíû ìºð àéëä õ¿ðäýã âý?
ìºð àéëä õ¿ðäýã.
- Þóíû ìºð ìîäíû õîíãèëä õ¿ðäýã âý?
ìºð ìîäíû õîíãèëä õ¿ðäýã.
- Þóíû ìºð øàëíû çàâñàð óðóó îðäîã âý?
ìºð øàëíû çàâñàð óðóó îðäîã.

Ñîíèðõñîí àñóóëòäàà õàðèóëæ áè÷ýýðýé.
- Çàãàñ õààíà óíòäàã âý?
- Õýðýì õààíà óíòäàã âý?
- Íîõîé õýäèéä óíòäàã âý?
- ¯íýã õààíà óíòäàã âý?

73

( òîíøóóë )

Òîí òîí òîíøèõîîð
Òîëãîé ìèíü ºâäºíº
Òóí ÷ õîîñîí ñóóõààð
Ãýäýñ ìèíü ºëñºíº

ÑÓÐÂÀËÆËÀÃ×
1. - ×è òîíøóóëûí
òóõàé þó ìýäýõ âý?

2. -Òîíøóóë ºäºð á¿ð
ìîä òîíøèæ õîîëîî
îëæ èäíý.
- Á¿ä¿¿í òîì ìîäûã
òîíøèõîä “òîí, òîí”
ãýñýí äóó ãàðäàã.

4. - Áèò¿¿ áà õºíäèé äóóãàðàõ
äóóíû ÿëãààíààñ ìîäíû
õîëòîñ äîîð ºòíèé í¿õ áàéãàà
¿ã¿éã òàíüäàã áàéíà.

3. - ×è ìóíäàã
þì àà?

5. - Õàâ! Õàâ! Áè áàñ íýã þì õýëüå. ªò õîðõîéã
ìýäýíã¿¿òýý íàðèéí óðò õîøóóãààðàà õîëòñûã
òîíøèíî. Õóðö õýëýýðýý í¿õýí äýõ õîðõîéã àâ÷ èäíý.
Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Òîíøóóë, ìîäûã ãýìòýýäýã õîðòîí øàâæèéã óñòãàäàã. Òèéìýýñ òîíøóóëûã
“ìîäíû ýì÷” ãýæ íýðëýäýã þì ø¿¿.
1. Ýíý þóíû çóðàã âý?
2. Çóðàã äýýðõ õ¿í áà àìüòàíä
íýð ºãíº ¿¿.
3. Íýð òóñ á¿ðòýý àñóóëò
òàâèàðàé.
4. ªºðò òààëàãäñàí õî¸ð ¿ãèéã
ñîíãîæ ºã¿¿ëáýð çîõèîæ
ÿðèëöààðàé.
5. Òîîã çóðàãò òîõèðóóëíà óó.

10

74

1. òîëãîé
2. õîëòîñ
3. õýë
4. õîøóó
5. ìîä
6. õîðõîé
7. äàëàâ÷
8. íàâ÷
9. ºò
10. ºä
11. í¿ä

ÁÎÃØÈÐÃÎ
Áîãøèðãî, ÷è õààíà õîîëëîâ?
Áîðõîí õîäîîäîî õààíà ä¿¿ðãýâ?
Àìüòíû õ¿ðýýëýíä î÷èæ
Àðñëàíòàé ýõýëæ òîðîíä íü
Àìòòàé çîîã áàðèëàà.
Äàðàà íü ¿íýãýýð äàéëóóëààä
Äàëàéí ìîðüòîé õàìò óñ óóëàà.
Õ¿íäýò çààíûä ëóóâàí ìýðýýä
Õºõ òîãîðóóõàéíä áóäàà òîíøëîî
Õèðñ àâõàéíä çî÷èëæ
Õýâýã æààë ã¿çýýëëýý
Ñ¿¿ëýðõýã èìæ ãóàéíõààð îðæ
Ñ¿ðòýé íàéðàíä íü áàéëöàâ
Áààâãàé ñàõëàãèéíõààð î÷èæ
Áàÿðûí çîîãíîîñ íü õ¿ðòýâ
Õîâäîã ìóóõàé ìàòàð ë õàðèí
Õîîë áîëãîæ çàëãè÷èõ äºõºâ.
Ñ.Ìàðøàê

1. Ýäãýýð àìüòàí, õààíà àìüäàðäàã, ÿìàð îíöëîãòîéã
ÿðèëöààðàé.
2. Àìüòäûã òºëººëºí óíøààðàé.

3. Îíöîëñîí ¿ãèéí ºðãºëòºò áà áàëàðõàé ýãøãèéã ÿëãàæ
ÿðèëöààðàé.
4. Þó? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã ÿëãàí áè÷ýýðýé.
5. ªã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýí áè÷ýýðýé.

Àðñëàí ¿íýã õî¸ðûí àëü íü òîì áý?

Àðñëàí ¿íýãíýýñ .............................

Çààí áààâãàé õî¸ðûí àëü íü æèæèã âý?

Áààâãàé çààíààñ ................................

Ìàòàð áààâãàé õî¸ðûí àëü íü õîâäîã âý?

Ìàòàð áààâãàéíààñ ............................

75

( öýöýã )

Ãàçðààñ ãàðñàí ãàíèóõàé
Ãàíãàí ýðýýí òîîðöîãòîé
Àëòàí ñàà ºíãºòýé
Àãàð çàíäàíãèéí ¿íýðòýé

Àñóóìõàé
... Íàðíû ìàëãàéãàà ºðººñºí ãàðòàà áàðüæ, õºëñºº àð÷èí áóðóó õàðæ ñóóãàà
áÿöõàí õ¿¿ íü Äîðæ áèëýý. Õ¿¿õä¿¿ä ò¿¿íèéã Àñóóìõàé ãýíý. Òýð þì áîëãîíû ó÷ðûã
îëîõ ãýæ ÿâäãààñ òèéì íýð àâñàí áèëýý. Ýíý óäàà ÷ ãýñýí Àñóóìõàé:
- Öýöýã ÿàãààä óðãàäàã þì áý?
- ßàãààä óëààí, øàð, õºõ ºíãºòýé áàéãàà þì áý? Íàâ÷ ÿàãààä íîãîîí ºíãºòýé
áàéäàã þì áý? Èéì îëîí ºí㺠õààíààñ áèé áîëñîí þì áý? ãýæ íèéòèéí äóíä àñóóëò
òàâèâ. Õºâã¿¿äèéí íýã íü:
- Àñóóìõàé àñóóã, àñóóã ãýæ õýëýýä èíýýä àëäàâ...
Ã.Ëîâîð

1. Ýõèéã õýí íºõäºäºº ÿðèõûã õ¿ñýæ áàéíà? ßðèàðàé.
2. Àñóóìõàéí àñóóñàí ç¿éëèéã áàãøòàéãàà õàìòðàí ÿðèëöààðàé.
3. “ßìàð?” àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã îëîîðîé.
4. Èæèë àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã á¿ëýãëýí áè÷ýýðýé.
¯ãèéí óòãà
íàð

Àñóóìõàé

õ¿¿

Õýí?
..........
..........
..........
..........
..........

íàâ÷
õºâã¿¿ä
ìàëãàé

õ¿¿õä¿¿ä

Þó?
..........
..........
..........
..........
..........

öýöýã
Äîðæ
õºëñ

5. Ýõýä îíöîëñîí ºã¿¿ëáýðèéí ýð ýì ¿ãèéã òîîëîîðîé. ßàãààä ýð,
ýì ãýñýí þì áîë?
6. Õ¿ñíýãòýä áàéãàà ¿ãèéã óíøèæ àæèãëààä, íºõººðýé.
ýð
...

...
ìóó

õ¿éòýí
...

76

...
øèíý

õàð
...

...
ºäºð

óðò
...

( 5 õîøóó ìàë )

Òàíàé ìàíàéã¿é áàéäàã
Òàâàí ºíãèéí ýðäýíý

Òà íà𠯯íèéã ìýäýõ ¯¯?
1. Á¿õ çóðàã äýýð ºã¿¿ëáýð çîõèîæ, ¿ã, ¿å, ýð, ýì ýãøèãòýé ¿ãèéã îëæ
ÿðèëöààðàé.
2. Õ¿ì¿¿ñò íýð ºãººðýé.

3. Àìüòäûã íýðëýýä, àñóóëò òàâèàðàé.
4. Áèäíèé õàìãèéí ñàéí ìýäýõ àìüòäààñ þó íü ýíä áàéõã¿é áàéíà âý?
5. Ýäãýýð àìüòíû òàëàà𠺺ðèéíõºº ìýäýõ ç¿éëèéã ÿðèàðàé.
77

( ëèìáý )

Íàéìàí í¿õòýé íàðèéí øàðãà
Íàéð õóðèìàíä õ¿íäòýé øàðãà
Ñàëõè ¿çâýë öî÷èí ñýðýýä
Ñàéõàí ýãøãýýðýý áàÿñãàíà

ÄÓÓÒÀÉ ÒÀÍÈËÖÑÀÍ ÍÜ
Ààâ íýãýí ºäºð àâäðûíõàà àðûí õîíãèëîîñ íàðèéõàí, øàð àëàã, õºíäèé ìîä
ãàðãàæ èðëýý. Ò¿¿íèé Ẻðºí äýýð õýä õýäýí í¿õ ãàðñàí áàéâ. Ààâ ò¿¿íèéã õºíäëºí
áàðüæ, õóðóóíûõàà ºíä㺺ð í¿õ á¿ð äýýð äàðæ, óðóóëàà óðàãø öîðâîéí ¿ëýýæ ýõýëëýý.
Ýõëýýä ñàëõè óÿõíààð èñãýðýõ ìýò äóó ãàð÷, òºäºëã¿é îãöîì ººð÷ëºãäºí óñíû óðñãàë
àäèë áîëæ, ìèíèé õýçýý ÷ ñîíñîæ áàéãààã¿é òèéì ñàéõàí äóó ãàðëàà.
1. Ààâ ÿìàð õºãæ캺ð òîãëîñîí áý? ßðèëöààðàé.
2. Õºãæìèéí àÿëãóó ýõëýýä þó ìýò, äàðàà íü þóòàé àäèë
ñîíñîãäñîí áý?
3. Çóðãèéã àæèãëààä, õºãæìèéí íýðèéã áè÷ýýðýé.

ì . . . . õ . . .

ë . . . .

õ....

ø...

4. ¯ãèéã çºâ áàéðëóóëæ, ºã¿¿ëáýð áîëãîîðîé.
ýãøãýýð, óÿðààäàã. õ¿ðòýë, ìàëûã ÷, Õºãæìèéí
5. Ýõýýñ õýí? þó? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã
îëæ áè÷ýýðýé.
õýí?
.......................
.......................
.......................
.......................
.......................

þó?
.......................
.......................
.......................
.......................
.......................

6. Í¿äëýýä, çºâ áè÷èæ ñóðààðàé.
àâäðûíõàà, õîíãèëîîñ, íàðèéõàí, ãàðãàñàí, óÿõíààð, èñãýðýõ
78

Ñ¿õíèé ÷èíýý áèåòýé
Ñ¿í äàëàé áèåòýé

( õºõºº )

ÄÓÓ ¯¯ÑÑÝÍ ÄÎÌÎÃ
( äîìîã ¿ëãýð )
Ýðò öàãò ÿäóó îõèí àðãàë ò¿¿æ ÿâàâ. Ãýíýò íýãýí øóâóó
ñàíäðàí íèñýæ èðýýä, îõèíû õîðìîé äîîð íóóãäàõûã ãóéæýý.
Ýíýõýí ìº÷èä äîãøèí õàðöàãà øóìáàí èðæ, îõèíû
ýðãýí òîéðíîîð íèñýæ øóâóóã õàéãààä îëîëã¿é áóöàâ.
Ãýòýë íýãýí ýìãýí èðæ, “Îõèíû ìèíü àìèéã àâàðñàí
òàíä èõ áàÿðëàëàà. Þó äóðòàéãàà íàäààñ õ¿ñ” ãýâ. Îõèí
àéæ ñàíäðààä þó ÷ õýëæ ÷àäñàíã¿é. Ãýòýë ýìãýí “Çà áè ÷àìä
îõèíûõîî äóó õîîëîéã áýëýãëýå” ãýæ õýë÷õýýä ãýíýò àëãà
áîëæýý. Ýíý ¿åýñ îõèí ãàéõàìøèãòàé ñàéõàí õîîëîéòîé
áîëæ, ò¿ìýí îëîíä õ¿íäëýãäæýý. Õºõºº øóâóóíû ñàéõàí äóó
õîîëîé õ¿íä èéíõ¿¿ çàÿàæýý.

1. Äîìãèéã àíõààðàëòàé óíøààä, ÿðèëöààðàé.
2. Îõèíûã õ¿ì¿¿ñ ÿàãààä ìàãòàõ áîëîâ?
3. Ýõýýñ õ¿í áà àìüòíûã íýðëýñýí ¿ãèéã ò¿¿æ, ÿëãàí áè÷ýýðýé.
Õ¿íèéã íýðëýñýí ¿ã
.................................................
.................................................

Àìüòíûã íýðëýñýí ¿ã
.................................................
.................................................

4. Äàðààõ ¿ã¿¿äèéã í¿äëýýä, çºâ áè÷èæ ñóðààðàé.


Õàðöàãà, àìèéã, áàÿðëàëàà, áýëýãëýå, õýë÷õýýä, çàÿàæýý
5. Äàðààõ ç¿éð öýöýí ¿ãýýñ ýõýä òîõèðîõûã îëæ ÿðèëöààðàé.
Äàðàà íü õóóëæ áè÷ýýðýé.
Àÿãàíû õàðèó ºäºðòºº
Àðãûã îëáîë


Ãýì íü óðäàà
Àãòíû õàðèó æèëäýý

Áýðõèéã äàâíà


Ãýìøèë íü õîéíîî
6. ªã¿¿ëáýðò òîõèðîõ àñóóõ ¿ãèéã ñîíãîæ, ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé.

âý?
áý?

¿¿?

óó?

- Õ¿í ÿàãààä ñàéõàí äóó õîîëîéòîé áîëñîí ...
- ×è ñàéõàí äóóëæ ÷àäàõ ...
- ×è ÿìàð äóóíä äóðòàé ...

79

þó?
þ¿?

ÒÎÍØÓÓË

Àëàã ýðýýí áèåòýé
Àæèë÷ äàðõàí öîëòîé
Àëæààæ ÿäðàõàà ìýääýãã¿é
Àâõààëæòàé àìüòàí áîë òîíøóóë
ªâãºí ìîäíû öóóðõàéãààñ
ªò àâ÷ èäýõýýð
Õóìñàà áºõ øèãòãýýä
Õºõ ñ¿¿ëýý õºäºëãºäºã ãýíý
Õóðö ö¿¿öíýýñ ÿëãààã¿é
Õîøóóãààðàà ìîäûã òîíøèõîä
ªâãºí ìîäíû ºò
ªºäººñ íü àòèðàí öóõóéíà
Òîíøóóë ò¿¿íèéã èäíý
Òîíøèæ ìîäûã ýìíýíý
Àìüòàí áîëãîí òîíøóóëûã
À÷òàé øóâóó ãýíý.
×.Àðüÿàñ¿ðýí

1. Ø¿ëãèéã òîãòîîãîîä, óðàí òîä óíøààðàé.
2. Òîíøóóë ìîäûã õýðõýí ýì÷èëäýã âý?
3. Òîíøóóë íü áóñàä øóâóóíààñ ÿìàð îíöëîãòîé âý?

4. ×è ÿìàð øóâóóíû íýð ìýäýõ âý? Áè÷ýýðýé.
Áîëæìîð, òàãòàà, òîíøóóë ......................................................
...................................................................................................
5. Õýñýã òóñ á¿ðò áàéãàà ¿ãèéã çºâ áàéðëóóëæ, ºã¿¿ëáýð
á¿òýýãýýðýé.
(î÷èâ, îéä, ºâººòýé㺺, Áè, íàìàð)
(òîã òîã ñîíñîãäëîî, äîòîð, ìîäîí, õèéõ, ÷èìýý)
(õýëýâ, òîíøóóë, ºâºº ìààíü, ìîä, òîíøèæ áàéíà, ãýæ)
...................................................................
...................................................................
...................................................................

80

( õàëãàé )

Õàæóó äýýð áàæóóõàé
Áàðüñàí õîéíîî áààòàé

ÕÀËÃÀÉ
Õàëãàéíû èø, íàâ÷ íü æèæèãõýí æèæèãõýí ºðãºñººð
á¿ðõýãäñýí áàéäàã. Õ¿íèé õàëãàéä õ¿ðñýí òýð õýñýãò
æèæèã ºðãºñ¿¿ä íü øèãäýí îðæ õîðñãîíî. Èéì ó÷ðààñ
õàëãàéä ò¿ëýãäëýý ãýæ ÿðüäàã. Õàëãàéã òàìèð ñýëáýõ,
÷èéã áàì ºâ÷íèé ¿åä õ¿íñýíä õýðýãëýíý.

áàì - ÷èéãíýýñ ¿¿ñýõ ºâ÷èí

1. Õàëãàé áóñàä óðãàìëààñ þóãààðàà ÿëãààòàé âý? ßðèëöààðàé.

2. Õàëãàéí ýðõòí¿¿äèéã íýðëýí áè÷ýýðýé.
..................

..................

..................

..................

3. Äàðààõ ýõèéã óíøààä, ãàð÷è㠺㺺ðýé. Ñàéõàí õóóëæ áè÷ýýä,
óðãàìëûã íýðëýñýí ¿ãèéí äîîãóóð çóðààðàé.

.....
Ãàäèë æèìñ õàëóóí îðíû ìîä øèã ºíäºð óðãàíà.
Íýã èøèíä íü 70-160 øèðõýã ãàäèë æèìñ óðãàäàã.
Ãàäèë õàìãèéí àìèí äýì èõòýé æèìñ þì.

4. Õàìãèéí – ýð ¿ã ¿¿?, ýì ¿ã ¿¿? ßðèëöààðàé.
5. Ǻâõºí ýð ¿ãýýñ á¿òñýí ºã¿¿ëáýð çîõèîæ áè÷ýýðýé.

81

( ìîä )

Ãàçðààñ óðãàñàí
Ãàíãàí åìá¿¿
Ãàíö õºëòýé ìºíãºí åìá¿¿

ÌÎÄÛÃ ÀØÈÃËÀÆ ÈÐÑÝÍ ÓËÀÌÆËÀË
Ìîíãîë÷óóä ò¿ëøèíä ãîëäóó õºãøèí þì óó, øàòñàí ìîä, óíàíãè, õóóðàé ãèø¿¿ã
îéã öýâýðëýõ æóðìààð ñîíãîæ õýðýãëýäýã. õóóðñàí õîëòîñ, õàòààä îé÷ñîí ìº÷ðèéã ãàë
àñààõ òºäèéä àøèãëàäàã.
Ìîäûã òàéðààä õîæóóë äýýð íü õóðóó çóçààí
øîðîî áèò¿¿ òàâüäàã. Ó÷èð íü ìîäíû îãòîëñîí
õîæóóëààð äàìæèí ãàçðûí ÷èéã óóðøèí, õºðñ
õóóðàéøèíà ãýæ ¿çäýã áàéâ.
Õóñàíä àÿíãà áóóäàãã¿é, áàñ õóñíû ¿éñýí äýýð
¿ñýã, íîì áè÷èæ áàéñàí ó÷èð õóñûã ìîíãîë÷óóä
èõýä õ¿íäýòãýí ¿çäýã. Õàðèí íàðñ, õóø, àðöûã àðèóí
ìîä õýìýýí ¿çýæ ¿íäýñ èøýýð íü õàëáàãà, öàöàë,
ìîðèíû õóñóóð, õººðºã õèéäýã áàéíà.
“¨ñ çàíøëûí òàéëáàð òîëü”-îîñ

óíàíãè - ñóóðèàðàà óíàæ õàòñàí ìîä

1. Ýõèéã àíõààðàëòàé óíøààðàé.
2. Óðãàìëûã íýðëýñýí ¿ãèéã ò¿¿æ áè÷ýýä, ÿàæ àøèãëàäãèéã
ÿðèëöààðàé.
3. Äýýðõ ýõýýñ àñóóñàí óòãàòàé ºã¿¿ëáýð çîõèîãîîðîé.

âý?
áý?

óó?

¿¿?

þó?
Æèøýý íü:
- Ìîíãîë÷óóä ò¿ëøèíä ÿìàð ìîä õýðýãëýäýã âý?
þ¿?
- ...................................................................................................
- ...................................................................................................
- ...................................................................................................
5. Ýãøèã íºõºæ áè÷ýýä, õîëáîî ¿ã á¿òýýãýýðýé. ßëãàõ ýãøèãòýé
¿ãèéã ¿åýð çààãëààðàé.

öàö...ë

õ... ðºã

õóñ...ð

82

õàëáàã...

( ÷àâãà )

Õàð õóðãà
ßñàí Ẻðòýé

ÎÞÓÍÒªÃÑ Õ¯¯ÃÈÉÍ ¯ËÃÝÐ
Àõ ä¿¿ õî¸ð õàìàã õîîë õ¿íñýý áàðæ, ºëñºæ ¿õýõèéí òóéëä õ¿ð÷ýý. Àõàä íü õ¿¿äèé
ä¿¿ðýí àëò, ìºí㺠áàéâ÷ ò¿¿íèéã èäýæ áîëîõã¿é áîëîõîîð ÿàõ áèëýý. Ä¿¿ íü õàð
øîãîëòîé íîìòîé. Ò¿¿íèéãýý óíøâàë, ýëñýí äîîð õàâæ óðãàäàã, õ¿íñýíä õýðýãëýäýã
óðãàìëûí òóõàé ¿ëãýð áàéæýý. Òýð óðãàìëûã ýðæ îëîîä, õîîë õèéâýë àìòòàé ñàéõàí
áîëæýý. Õî¸óëàà öàäòàëàà èäýæ, àëæààëàà òàéëæ ãýíý. Àõ íü:
Ä¿¿ ìèíü, íààäàõ ÷èíü ÿàñàí èä øèäòýé þì áý? Àõäàà ºã÷ óíøóóëæ áàéãàà÷.
Áè ÷ áàñ àëò ìºíãºíººñºº ºã÷ áàéÿ ãýæýý.

õàâæ óðãàõ - õºðñ õºíäèéëºí, äýýø äîîø óðãàõ
øîãîë - ñóäàð õàâ÷óóëñàí ìîä

1. ¯ëãýðèéã óíøààä, ýðäýì ñóðàõûí à÷ òóñûí òóõàé ÿðèëöààðàé.
2. Òîõèðîõ ¿ãèéã ñîíãîæ áè÷ýýä, îíüñîãûã òààãààðàé.

................... ìýðãýí öîîõîð
ìýääýãò
ìýääýãã¿éä

................... ýðýýí öîîõîð
3. Õ¿í áà þìûã íýðëýñýí óòãàòàé ¿ã¿¿äèéã îëæ, ÿëãàí áè÷ýýðýé.
Õ¿í
.............................
.............................
.............................
.............................
.............................

Þì
.............................
.............................
.............................
.............................
.............................

4. Õóóëæ áè÷èõäýý ºðãºëòòýé áà áàëàðõàé ýãøãèéã ºí㺠ÿëãàí
áóäààðàé.
83

ÇÀÕÈÄÀË ÁÈ×ÈÕ
1. Çàõèäàëä þóíû òóõàé áè÷èõýý îëîõ
Ýãøèãëýí íàéç Òóÿàäàà çàõèäàë áè÷èõýýð áîëîâ. Òýð íàéçäàà ººðò òîõèîëäñîí
ÿâäëààñàà áè÷èõýýð øèéäæýý. Ýõëýýä þóíû òóõàé áè÷èõýý áîäîæ æàãñààëò ãàðãàâ.
Äàðàà íü íýãèéã íü ñîíãîâ.

Þóíû òóõàé áè÷èõ âý?
• Áºìáºãººð òîãëîñîí
• Àíãèéíõàà òóõàé
• Òºðñºí ºäðèéí áàÿð
• Àÿëàëä ÿâñàí òóõàé

2. Æàãñààëòûã íýìýõ
Ýãøèãëýí áºìáºãººð õýðõýí òîãëîñîí òóõàéãàà áîäîæ, í¿äýý àíèâ. Òýð ñàíààíä
îðñîí á¿õíýý ìàðòàõã¿éí òóëä öààñàí äýýð áè÷æýý.

• Õàðèëöàí òîãëîñîí
• ªíäºð ¿ñýð÷ áºìáºã àâñàí
• Øàëàí äýýð óíàñàí
• Òîãëîõ ñàéõàí ñàíàãäñàí

ªºðñ人 õèéãýýðýé.
1. Íàéçäàà þóíû òóõàé áè÷èõýý áîäîîðîé.
2. ªºðò òîõèîëäñîí ÿâäëààñ þóã íü áè÷ìýýð áàéíà âý?
3. Áè÷ìýýð ñàíàãäñàí ç¿éëýý æàãñààí áè÷ýýä íýãèéã íü ñîíãîîðîé.
4. Þó áîëñíûã ñàéòàð áîäîîðîé. Í¿äýý àíüæ áàéãààä áîäîîðîé.
5. Ñàíààíä îðñîí á¿õíýý öààñàí äýýð òîâ÷ áè÷èæ òýìäýãëýýðýé.

84

3. Íàéçäàà çàõèäàë áè÷èõ
Ýãøèãëýí áè÷ñýíýý äàõèí óíøèæ, íàéç Òóÿàäàà çàõèäàë áè÷èâ.

2009.5.13

Ñàéí áàéíà óó? Òóÿà àà! Áè ñàéí.

Áè àõòàéãàà áºìáºãººð òîãëîñîí. Áè ºíäºð
¿ñýð÷, áºìáºã áàðüæ àâñàí. Áºìáºã àâàõ ãýæ áàéãààä
íýã óäàà øàëàí äýýð óíàñàí. Ãýõäýý ºâ人ã¿é.

Áèä õî¸ð ¸ñòîé ãî¸ òîãëîñîí.

×èíèé íàéç Ýãøèãëýí

4. Çàõèäàëä ñàíàà íýìýõ
Ýãøèãëýí çàõèäëàà àíãèéíõàà Òóëãààä óíøèæ ºãºâ. Òýð Ýãøèãëýíãèéí óíøèõûã
ñîíñîîä “Òà õî¸ð õýçýý òîãëîñîí þì áý? ãýæ àñóóâ. Ýãøèãëýí íýã ¿ã íýìæ áè÷èõýýð
áîëîâ.
õýä õîíîãèéí ºìíº
2009.5.13

Ñàéí áàéíà óó? Òóÿà àà! Áè ñàéí.

Áè àõòàéãàà áºìáºãººð òîãëîñîí. Áè ºíäºð
¿ñýð÷, áºìáºã áàðüæ àâñàí. Áºìáºã àâàõ ãýæ áàéãààä
íýã óäàà øàëàí äýýð óíàñàí. Ãýõäýý ºâ人ã¿é.

Áèä õî¸ð ¸ñòîé ãî¸ òîãëîñîí.

×èíèé íàéç Ýãøèãëýí

¿ã, ºã¿¿ëáýð íýìýõ

ªºðñ人 õèéãýýðýé.
6. Áè÷ñýí æàãñààëòàà õàðààä íàéçäàà çàõèäàë áè÷íý ¿¿.
7. Çàõèäëàà íàéçäàà óíøèæ ºãººðýé. Þó íýìæ áè÷ñýí áý?

85

5. Çàõèäëàà õÿíàõ
Ýãøèãëýí áè÷ñýí çàõèäëàà äàõèí óíøèâ. Òýð àëäààòàé áè÷ñýí ¿ã áàéãàà ýñýõèéã
øàëãàæ ¿çýâ. ªã¿¿ëáýð¿¿äèéã òîìîîð áè÷ñýí áàéíà óó, òºãñãºëä íü öýã áàéíà óó?
ãýäãèéã ñàéí øàëãàâ.
2009.5.13

Ñàéí áàéíà óó? Òóÿà àà! Áè ñàéí.

Áè õýä õîíîãèéí ºìíº àõòàéãàà áºìáºãººð
òîãëîñîí. Áè ºíäºð ¿ñýð÷, áºìáºã áàðüæ àâñàí. Áºìáºã
àâàõ ãýæ áàéãààä íýã óäàà øàëàí äýýð óíàñàí. Ãýõäýý
ºâ人ã¿é.

Áèä õî¸ð ¸ñòîé ãî¸ òîãëîñîí.





×èíèé íàéç Ýãøèãëýí
6. Çàõèäëàà ÿâóóëàõ
Ýãøèãëýí çàõèäëàà øèíý öààñàí äýýð õóóëæ áè÷ñýí. Òýãýýä íàéçûíõàà õàÿãèéã
äóãòóé äýýð íü áè÷èâ.

Õýíä:


Ãîâü-Àëòàé àéìàã, Òºãðºã ñóìûí
äóíä ñóðãóóëèéí
2À àíãèéí ñóðàã÷ Ã.Òóÿàä

Õýíýýñ:





Óëààíáààòàð
Øóóäàíãèéí ñàëáàð -44
Ø/õ 25
Ö.Ýãøèãëýíãýýñ

Òýãýýä çàõèäàë äýýðýý ìàðê íààæ, øóóäàíãèéí õàéðöàãò õèéâ.

ªºðñ人 õèéãýýðýé.
8. Çàõèäëàà öýâýðõýí öààñàí äýýð õóóëæ áè÷ýýðýé.
9. Äóãòóéä õèéæ, íàéçûíõàà õàÿãèéã áè÷ýýðýé. Ìàðê íààãààðàé.
10. Øóóäàíãèéí ñàëáàðò àâàà÷èæ ºãººðýé.

86

Áè ×àäíà
8
Òýìýýíèé òºëèéã
íýðëýñýí ¿ãèéí
ÿëãàõ ýãøèã

7
ªã¿¿ëáýðèéí ýöýñò ÿìàð
òýìäýã òàâüäàã âý?
Ò¿¿íèé òºãñãºëèéí ¿ñýã

6
Òîãëîîìûã íýðëýñýí
¿ãèéí ýõíèé ¿ñýã

5
“Áàãà” ýñðýã ¿ãèéí
ýõíèé ¿ñýã
Äýýëèéí òîâ÷
õàäàõ ç¿éëèéí
íýðèéí ýõíèé
¿ñýã

3

4

Øóâóóã íýðëýñýí ¿ãèéí
ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷

2

1

“Ìîíãîë” ¿ãèéí
ºðãºëòºò ýãøèã

Ìýðãýæèë çààñàí
¿ãèéí ýõíèé ¿ñýã

1

2

3

4

5

6

7

8

Á

.

.

.

.

Ð

.

.

87

øóâóóíû íýð á¿òíý

Áè ×àäíà

8
Àÿíãà áóóäàãã¿é
ìîäíû íýð

7
Ýõíèé ¿å íü ýì ýãøèã
Àðûí ¿å íü àíõíû òîî
¯ã áîëãîõîä
¯ñëýã àíãèéí íýð

6
“úëã ð ãºë ì
Òºðì ë æèðýì” ò¿ðãýí õýëëýãò
áàéãàà áàëàðõàé ýãøèã

5
Áèå íü äóãóé
Õºë íü õî¸ð
Ãàð íü ãàíö

òýð þó âý?

“Àñóóìõàé” íýðèéí óðò
ýãøãèéã áîãèíî ýãøèã
áîëãîí áè÷íý ¿¿

3
4
Ìîðèí õóóð á¿òýýñýí
õ¿íèé íýð

2

1
Àñóóõ õýëáýðòýé àìàí
çîõèîëûí æèæèã òºðºë
1

2

3

4

5

6

7

8

.

Þ

.

.

.

.

.

.

88

¿ëãýðèéí
áààòðûí íýð
á¿òíý

ÁÈÄ ÕÀÐÈËÖÀÍÀ
Ñóðíà

×àäíà

ÌÝÄÍÝ

- Àñóóõ ºã¿¿ëáýð
- Õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð
- Àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéí ýöýñò
àñóóëòûí òýìäýã áè÷íý
- Õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéí ýöýñò
öýã òàâèíà

ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ

ÌÝÍÄËÝÕ ¨Ñ

Íàð õîëóóð õ¿ðýýëýâ ¿¿?
Îéðîîð õ¿ðýýëýâ ¿¿?

1. Óíøààðàé.
2. Õîñîîðîî òºëººëºí ÿðèëöààðàé.
3. Çàãâàðò òîõèðîõ ºã¿¿ëáýð çîõèîíî óó.
Óëèðëûí ìýíä
Õàâðûí öàãò:
- Òàâòàé ñàéõàí õàâàðæèæ áàéíà óó?
- Ñàéõàí. Ñàéõàí õàâàðæèæ
áàéíà óó?
- ªâºë人 ºíòýé, òºë ìýíä, ñ¿ðýã
òàðãàí îðîâ óó?
-

Çóíû óëèðàëä:
- Òàðãàí ñàéõàí çóñàæ áàéíà óó?
- Íàð õóð òýãø ñàéõàí áàéíà óó?
- Ñàéõàí áàéíà.

ªâºë:
- ªíòýé ñàéõàí ºâºëæèæ áàéíà óó?
- ªâºë溺 áóóö òàâëàã óó?
- Òàðãàí òàâòàé, ºíòýé ñàéõàí
ºâºëæèæ áàéíà.

Íàìàð:
- Ñàéõàí íàìàðæèæ áàéíà óó?
- ªâñ õàäëàí èõ àâ÷ áàéíà óó?
-

90

ÁÀßÐ ¨ÑËÎËÛÍ ÌÝÍÄ
1. Ìýíäèéí ¿ãèéã õýðýãëýæ ñóðààðàé.

- Àìàðõàí ñàéí áàéíà óó?
- Ìýíä ýý! Àìàð áàéíà óó?
- Ñàð øèíýäýý ñàéõàí øèíýëæ áàéíà óó?
- Ñàéõàí. Ñàéõàí øèíýëæ áàéíà óó?
- Äààãà äàëàíòàé, áÿðóó áóë÷èíòàé, îíä ìýíä, òàðãàí òàâòàé îðîâ óó?
- Îíä ìýíä, òàðãàí òàâòàé îðëîî.
1. Ìýíäèéí ¿ãèéã ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé.

- Ñàéõàí íààäàæ áàéíà óó, ºâºº?
- ........................................................................................................................
- ........................................................................................................................
- ........................................................................................................................
- ........................................................................................................................
- ........................................................................................................................

91

Ç¿¿í óóëûí àðûí àéë îéð óó?
Áàðóóí óóëûí àðûí àéë îéð óó?

Õ¯Í Õ¯ÍÝÝ ÕÀÉÐËÀÕ ÍÜ
ͺõäºäºº òóñàëäàã.
Õ¿í õ¿íýý õàéðëàõ ãýäýã íü:

Ýýæ ààâ, àõ ä¿¿ñýý õ¿íäëýí õàëàìæèëäàã.
Áóñäûí ñýòãýëèéã çîâîîõã¿é áàéäàã.
Õ¿íèé òºëºº ç¿òãýäýã áàéõ ÿâäàë þì.

1. Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Ñóðãààë ¿ãèéí óòãûã äàðààõ òàâàí õóóäñàíä áàéãàà
ýõòýé õîëáîæ îéëãîîðîé.
Íýã ºäºð òàíèëöàæ
Ìÿíãàí ºäºð íºõºðëºíº
ͺõðèéí õýðýã á¿òâýýñ
ªºðèéí õýðýã á¿òíý.
ªºðèéí òóñûã óðüäààð ºã
ͺõðèéí òóñûã ñ¿¿ëä àâ
Ñàíàà íýãòèéí çàÿà íýã
2. Çóðãèéã ñóðãààë ¿ãèéí óòãàòàé õîëáîí ÿðèëöààðàé.





3. Àñóóëò, õàðèóëòûã óíøààä, ã¿éöýýí áè÷ýýðýé.
Àñóóëò:
- ×èíèé ñàéí íàéç õýí áý?
Õàðèóëò:
- Ìèíèé ñàéí íàéçûã............ãýäýã.
Àñóóëò:
- Íàéçûíõàà ñàéí øèíæèéã õýëíý ¿¿!
Õàðèóëò:
- Ìèíèé íàéç áîë.............................

4. Äýýðõ àñóóëò, õàðèóëòûã àæèãëààä, õýëëýãèéã ã¿éöýýãýýðýé.
Àñóóñàí ºã¿¿ëáýð:
..................................................
Õàðèóëñàí ºã¿¿ëáýð:
..................................................
5. Õè÷ýýíã¿é áè÷ýýðýé.

92

ÒÓÑËÀÌÆ

Òóí òîì õóí
̺í áàãà õóí
Äóí öàãààí õî¸ð õóí
ÿí íóóðûí õóí

Øàð øóâóó, ¿íýã, ñàðìàã÷èí ãóðàâ òóóëàéí òºðñºí ºäºðò óðèãäæýý. ªäºð ìóó
õàðäàã øàð øóâóó íºõäºäºº õàíäàí:
- ªìíºõ çàì õàðàãäàõã¿é áàéíà. Íàäàä òóñëàà÷! ãýâ. Ñàðìàã÷èí ò¿¿íèéã òîëãîé
äýýðýý ñóóëãààä ÿâæýý.
Òóóëàéí ãýðò õºãæèëäñººð øºíº áîëîõîä õàðèõààð ÿâàâ. ¯íýã ñàðìàã÷èí õî¸ð
÷óëóó õàðàõã¿é óíàæ Ẻí þì áîëæýý. Òýä:
- Øàð øóâóó ìèíü áèäýíä òóñëàà÷! ãýæ ãóéëàà. Øàð øóâóó òýäíèéã çàì÷ëàí
ÿâñààð ãýðòýý èðöãýýâ.
Áèå áèåäýý òóñàëæ àìüäðàõ íü õ¿íèé ¸ñíû íýã ÷óõàë ç¿éë þì ø¿¿.
“Ãî¸ ºã¿¿ëëýã¿¿ä” íîìîîñ

Óíøèõäàà:
• ªºðòºº óíøààðàé.
• Ǻâ, õóðäàí óíøààðàé.
• Îéëãîæ óíøààðàé.

1. Äàðààõ õî¸ð õýñýãò áàéãàà àñóóëò, õàðèóëòûã óíøààä, “acyyñàí
ºã¿¿ëáýð”, õàðèóëñàí ºã¿¿ëáýð” ãýñíèé ó÷ðûã õàðèëöàí
òàéëáàðëààðàé.
2. Õàðèóëñàí ºã¿¿ëáýðèéã í¿äëýýä, áóñäààð õýë¿¿ëæ áè÷ýýðýé.
Àñóóñàí ºã¿¿ëáýð
Xàðèóëñàí ºã¿¿ëáýð
Àñóóëò:
1. Øàð øóâóó ÿàãààä çàìàà õàðàõã¿é
áàéâ?
2. ¯íýã ñàðìàã÷èí õî¸ð ÿàãààä ÷óëóóíä
òýýãëýæ óíàâ?

Õàðèóëò:
- Øàð øóâóóíû í¿ä ºäºð ìóó õàðäàã.
Õàðèí øºíº ñàéí õàðäàã.
- ¯íýã ñàðìàã÷èí õî¸ðûí í¿ä øºíº þì
ìóó õàðäàã ó÷ðààñ ÷óëóóíä á¿äýð÷
óíàñàí.

3. Äàðààõ ñóðãààë ¿ãèéã ºìíº õààíà óíøñàí áý? ªìíºõ õóóäàñíààñ
îëîîðîé. ªã¿¿ëáýðèéã çºâ, ñàéõàí áè÷ýýðýé.

93

Õªõªª
(äîìîã)

Òýíãýð õºõ
Òýíãèñ õºõ
Òýíãýð, òýíãèñ õî¸óëàà
Òýíýãýð èõ

Ýðò öàãò íýãýí ÿäóó ýõ äºðâºí õ¿¿õýäòýéãýý àìüäàðäàã áàéæýý. Õ¿¿õä¿¿ä íü
ýõèéíõýý ¿ãèéã äóóëäàãã¿é áàéâ. Õ¿¿õä¿¿ä ºãëººíººñ îðîé áîëòîë öàñàí äýýð
òîãëîíî. Ýõ íü ãýðèéí á¿õèé ë àæëûã õèéæ ÿäàðäàã áàéëàà.
Íýãýí ºäºð ýõ õ¿íäýýð ºâ÷èëæ õ¿¿õä¿¿äýý äóóäàí:
Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Ìèíèé áèå èõ ìóó áàéíà. Óñ àâ÷èð÷ ºãºº÷ ãýæýý. Õ¿¿õä¿¿ä óñàíä ÿâæ
ºãñºíã¿é ãýíý. Ýõ íü øóâóó áîëîí õóâèðààä îâîîõîéíîîñ íèñýí ãàðëàà. Õ¿¿õä¿¿ä
öºì ýõèéíõýý õîéíîîñ ã¿éëäýâ.
Ýõ íü “ÿ¿ã! ã¿¿ã! Îðîéòæýý.
ýýæ íü õºõºº áîëîîä äàëàé ðóó íèñýýä
Îäîî ìèíèé ºìíº íóóðûí óñ ìýëòèéí
õ¿¿õä¿¿ä íü îâîîõîéíûõîî ºìíº óéëààä
õàðàãäàæ áàéíà. Òýð óñààð áè
öóâàð÷ ã¿éæ áàéãàà
ººðèé㺺 ýì÷èëíý. Áè õýçýý ÷ ãýðòýý
áóöàæ î÷èõã¿é” ãýýä íèñýí îäîâ.
Èíãýýä õºõºº øóâóó ººðòºº ¿¿ð
ìîíãîë äýýëòýé 4 õ¿¿õäý
áàðüäàãã¿é, àíãààõàéãàà ºñãºäºãã¿é
áîëñîí äîìîãòîé àæýý.
Çóðàã
1. Äîìãèéã ñàéí îéëãîæ óíøààðàé.
2. ßðèëöààðàé.





Æàðãàë:
Ýãøèãëýí:
úëºã:
Áîëæìîð:

Ýõèéí íîãîîí ºíãºòýé õýñãèéí óòãûã ÿðèàðàé.
Ýõèéí ñààðàë ºíãºòýé õýñãèéí óòãûã ÿðèàðàé.
Ýõèéí ÿãààí ºíãºòºé õýñãèéí óòãûã ÿðèàðàé.
Ýõèéí öýíõýð ºíãºòýé õýñãèéí óòãûã ÿðèàðàé.

3. ͺõäºäºº äîìãèéí ¿éë ÿâäàëòàé õîëáîîòîé àñóóëò òàâèàðàé.
4. “Õºõºº” äîìãîîñ þó óõààðñàí áý? Õî¸ð ºã¿¿ëáýðò áàãòààæ
áè÷ýýðýé.

5. Ýýæèéí òóõàé ìýääýã äóóíààñàà äºðâºí ìºðèéã áè÷ýýðýé.
.....................................................................................................
.....................................................................................................
.....................................................................................................
.....................................................................................................

94

ÆÎËÎÎ×
Öàéäàì õºíäèéä
Öàñ óíàæýý
Õ¿¿ðýã òàòàæ
Õ¿éòýí ýõýëæýý
Òýýâðèéí çàì
Òýìäýãã¿é á¿ðýëçæýý
Òýíä æîëîî÷
Òýðýãòýé ñóóæýý
Õºðñëºã æîëîî÷
Õ¿ðçýý áàðèàä
Õºð öàñûã
Õ¿÷ëýí õîâõîëæýý
Òýð æîëîî÷
Òýâøèí äîòîð
Îëîí ãóòëûã

Õîíãîð ãàëóó
Õîéãóóð ãàðàõ íü óó?
Óðäóóð ãàðàõ íü óó?

Îâîîëîí à÷æýý
պ人ãèéí õ¿¿õäèéí
Õºë äààð÷
Õºëäºæ ìýäíý ãýæ
Õºëñºº äóñëóóëàí
Çóóð çàìûí
Çóçààí öàñûã
Àðèëãàñààð áàéíà
Àõèóëñààð áàéíà
Öàãèéí áýðõèéã
Öàñíû èõèéã
Òóóëæ èðñýí àõäàà
Òóí èõ áàÿðëàëàà.

Ä.Ñîäíîìäîðæ

1. Õýíèé òºëºº æîëîî÷èéí ñýòãýë çîâæ, äààð÷ õºðò뺺
ç¿òãýñýí áý?
2. Òàëàðõëûí ¿ã ãýæ þó âý? Òèéì ¿ãèéã ø¿ëãýýñ îëîîðîé.
3. “Æîëîî÷” ø¿ëýãò îíöîëñîí ºã¿¿ëáýðèéã õóðààæ áè÷íý ¿¿.
ªã¿¿ëáýð þóíààñ á¿òäýã âý?
Àñóóëò: - Áàãø àà, ºã¿¿ëáýð þóíààñ á¿òäýã âý?
Õàðèóëò: - ªã¿¿ëáýð íü ¿ã¿¿äýýñ á¿òíý. Ýäãýýð íü
óòãûí õîëáîîòîé áàéíà.
Àñóóëò: - ªã¿¿ëáýðèéã ÿàæ áè÷èõ âý?
Õàðèóëò: - ªã¿¿ëáýðèéã òîì ¿ñãýýð ýõëýí áè÷íý.
- ªã¿¿ëáýðèéí ýöýñò öýã òàâèíà.
Àñóóëò: - Æèøýý õýëíý ¿¿!
Õàðèóëò: - Òýãüå ýý, áè æèøýý õýëüå. Àæèãëààä
ÿðèëöààðàé.
ªã¿¿ëáýðèéí æèøýý:
Õ¿íä òóñàëäàãã¿é õ¿íèéã ÿìàð õ¿í ãýäýã âý?
(7 ¿ãýýñ á¿òñýí àñóóõ ºã¿¿ëáýð)
Áóñäàä òóñàëäàãã¿é õ¿íèéã àìèà áîäîã÷ ãýäýã.
(6 ¿ãýýñ á¿òñýí õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð)

95

Áàòàòãàë

ÀÀÐÖ

Ààðö íü óóðàãò öàãààí èäýýíèé òºðºëä áàãòäàã
óóðàã òîñ àìèí äýìýýð áàÿëàã á¿òýýãäýõ¿¿í þì. ¯çýìòýé,
÷èõýðòýé ààðö èõ àìòòàé.

1. Äýýðõ çºâëºìæèéã óíøààðàé.
2. Äîëîîí ãàðèãèéí íýðèéã öýýæëýýðýé.
1
Äàâàà

2
3
4
5
6
Ìÿãìàð Ëõàãâà Ï¿ðýâ Áààñàí Áÿìáà

7
Íÿì

3. “ Òóñëàìæ” ýõýä ãàðñàí ñàðìàã÷èí ¿íýã õî¸ð øàð øóâóóíä
áàÿðëàñíàà ÿàæ èëýðõèéëýõ âý? ̺í øàð øóâóó ñàðìàã÷èíä
áàÿðëàñíàà õýðõýí èëýðõèéëýõ âý? Òóñ á¿ðèéã íý㠺㿿ëáýðýýð
èëýðõèéëýí áè÷ýýðýé.
4. “Æîëîî÷” ø¿ëýãò õýí õýíä òàëàðõàë äýâø¿¿ëñýí áý?

Øàð øóâóó
..................................
......................................
......................................
......................................
......................................
......................................
Õ¿ì¿¿ñ áèå áèåäýý
áàÿðëàñàí òàëàðõñàíàà
èëýðõèéëäýã. Óó÷ëàë ÷
ãóéäàã.

96

Ñàðìàã÷èí ¿íýã õî¸ð
........................................
........................................
........................................
........................................
........................................
........................................

Òàíû íýð
Òàëûí íàð
Ãîëûí ñàéð
Óóëûí áýë

ÕΨРǯ¯Ä
Ààâ íü Íàòàøàä:
- Õýçýý ÷, õýíòýé ÷ õýðýëäýæ áîëîõã¿é. Õýðýâ
íàéç îõèí ÷èíü ÷àìä óóðëàí, òýð ÷ áàéòóãàé ìóó
¿ã õýëýýä áàéñàí ÷ ÷è ñàéí ¿ã õýë, òýãâýë ìàðãààí
ãàðàõã¿é ãýæýý.
Íàøàòà ààâûíõàà õýëñíèéã òîãòîîæ àâ÷ýý. Õàøààíäàà ÿâæ áàéõàä ¿ðãýëæ óóðëàí,
ààø ãàðãàäàã õºðø Ñîíÿ ºìíººñ íü èðëýý.
- Ñîíÿ, ñàéí áàéíà óó? ãýæ Íàòàøà ìýíäëýâ.
Õàðèí Ñîíÿ õàðèó ìýíäëýõèéí îðîíä
õî¸ð õ¿¿õýä ýëýãñýã äîòíîîð
õ¿¿õýëäýéãýý áèåäýý øàõàí íààæ óðóóëàà óíæóóëàí ÿðèëöàí òîãëîæ áàéãàà çóðàã
Íàòàøàã äóõààðàà óóðòàé õàðàâ.
- Ñîíÿ, ÷è óóðëàæ áàéãàà þì óó? ãýæ Íàòàøà
ãàéõàâ.
- ×àìàéã ìèíèé õ¿¿õýëäýéí òîëãîéã ìóëò
òàò÷èõëàà ãýæ áè ç¿¿äýëñýí, ÷è åð íü ÿìàð
õààøàà þì áý?
Íàòàøà èíýýìñýãëýí Ñîíÿãèéí õ¿¿õýëäýéí
òîëãîé ç¿ãýýð á¿òýí áàéãààã õàðààä
- Õàðèí ÷àìàéã çóóäàã íîõîé äàéðààä áàéõàä íü áè ìîäîîð õººëºº ãýæ ç¿¿äýëñýí.
Ñîíÿ Íàòàøàã õàðæ áîäîë áîëñíîî:
- Íàòàøà, ÷àìä áàÿðëàëàà. Àëèâ, õî¸óëàà òîãëî¸ ãýæ õýëýâ. Òýãýýä òýð õî¸ð
ºäºðæèí õºãæèëòýé ñàéõàí òîãëîæýý.
À.Ãàéäàð

1. Íàòàøà Ñîíÿ õî¸ðûã òºëººëºí óíøààðàé.
2. Íàòàøà Ñîíÿ õî¸ð ìàðãàëäàõàà áîëüñíû ó÷èð þó âý?
ßðèëöààðàé.
3. à. ßìàð óòãà èëýðõèéëñýí ¿ãèéí àðä àñóóëòûí òýìäýã áè÷ñýí
áàéíà âý?
á. Õ 
àðèóëñàí ºã¿¿ëáýðèéí àðä ÿìàð òýìäýã òàâüñàí áý?
â. Àñóóëòûí òýìäýãòýé ºã¿¿ëáýðèéã îëîîä, õàðèóëòûã áè÷ýýðýé.
Àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéí àðä àñóóëòûí
òýìäýã (?), ýíãèéí õ¿¿ðíýñýí
ºã¿¿ëáýðèéí àðä öýã (.) òàâèíà.

97

¯¿ð öàéëàà
¯¿ë öàéðëàà

ÁÎÐ ÁÎÐ ÁÎËÆÌÎÐ
(1-ð õýñýãëýë )
Òýð íýãýí ºäºð ñóðãóóëèéí àìðàëò ýõëýâ. Àõ ä¿¿ õî¸ð Ñýëýíãý ìºðíèé õºâººãººð
çóãààëàâ. ßâñààð, íýãýí òºãºë ìîäíû çàõàä äºðâºëæèí õàð ÷óëóó áàéõûã ¿çýæ àõ íü
õýëýâ:

- Ä¿¿ ìèíü õî¸óëàà ýíä æààõàí ñóóæ àìàðúÿ. ×è ò¿¿íèéã õàðàà÷. Òýýð òýíä çàâü
äýýð õî¸ð õ¿í ñóóãààä òóíãàëàã óñàíä èéø òèéø äàéâàëçàí ÿâàõ íü ¿íýõýýð ñàéõàí
áóñ óó?
- ¯íýõýýð ñàéõàí áàéíà. Áèä õî¸ð òºãºë ìîäíû õàæóóä ñóóãààä, óóäàì äýëõèéí
ñàðóóë òóíãàëãèéã õàðààä áàéãààòàé àäèë áàéíà.
Ñ.Áóÿííýìýõ

Òºãºë ìîä - òàñàð÷ óðãàñàí áàãàõàí îé

1. ªã¿¿ëëýãèéã óíøààä, ÿðèëöààðàé.
2. “Ä¿¿ ìèíü õî¸óëàà æààõàí àìàðúÿ”
ºã¿¿ëáýðèéã àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí
õýëýýðýé.
3. Õàðèóëòûã áè÷ýýðýé.
4. Äýýðõ õî¸ð ºã¿¿ëáýðèéí óòãûã
ÿðèëöààðàé.
5. “Òºãºë ìîä, óóäàì äýëõèé” ¿ãýýð
ºã¿¿ëáýð çîõèîíî óó.

98

ªã¿¿ëá
ý
òîìîîð ðèéã
ý
ýöýñò í õýëæ,
ü öýã (.
)
òàâüäà
ã þì.

ÁÎÐ ÁÎÐ ÁÎËÆÌÎÐ
(2-ð õýñýãëýë)
Ýíý çóóð õî¸ð áÿöõàí áîëæìîð íèñýí èðæ õàæóóãèéí ìîäîíä ñóóãààä æèéã, æèéã
õýìýýí æèðãýæ ãýíý.
Ä¿¿ íü î÷ ìýò õî¸ð í¿äýý ãÿëàëçóóëàí øèðòñýíýý ºò øèã áÿöõàí õººðõºí
õóðóóãààðàà çààæ, “Òøøø” ãýñýí äóó ãàðãàâ.
- Àõ àà, àõ àà! Òýð áÿöõàí áîëæìîðûã õàðàà÷. Ñýòãýë áàÿñàí, ä¿¿ãèéí ç¿ã õàðâàë
õî¸ð õººðõºí áÿëçóóõàé õîøóó õîëáîí, æèéã æèéã ãýõ íü áèä õî¸ðûí òóõàé õýëýëöýæ
áàéãàà þì øèã.

1. ªã¿¿ëëýãèéã ¿ðãýëæë¿¿ëæ óíøààä, ÿðèëöàíà óó.
2. ªã¿¿ëëýãèéã ÷àíãà äóóãààð áóñäàä óíøèæ ºãººðýé.

3. Îíöîëñîí ºã¿¿ëáýðèéã àñóóõ ºã¿¿áýð áîëãîí ÿðèëöààðàé.
- Õàæóóãèéí ìîäîíä þó èðæ ñóóñàí áý?
èðæ ñóóñàí.
- Õàæóóãèéí
- Áÿëçóóõàé ÿàæ äóóãàðñàí áý?
- Áÿëçóóõàé
äóóãàðàâ.
4. ªãñºí ¿ãýýð ºã¿¿ëáýð á¿òýýæ áè÷ýýðýé.
òýð

.

õàðàà÷

áîëæìîðûã

Àõ àà!

í

áÿöõà

5. Äóãààðûã òîõèðîõ ãàçàðò áàéðëóóëààðàé.
áîëæìîð

à

Õàæóóãèéí ìîä

2

Õººðõºí áÿëçóóõàé

Áÿöõàí áîëæìîð
íèñýí èðýâ.

Ä¿¿ãèéí ç¿ã
õàðëàà.

99

1. ªã¿¿ëáýð
2. Õîëáîî ¿ã
3. ¯ã
4. Àâèà, ¿ñýã

Õààíû øàð àëòàí áºìáºã
Õàòíû õºõ ìºíãºí áºìáºã

ÁÈ ÖÈÐÊ×ÈÍ ÁÎËÍÎ

- ßðãóé èäýõ ¿¿?
Ìàé èä èä.

Íèñýýðýé,
áóóãààðàé

Ìèíèé ìîðü
öîãèîðîé,
øîãøîîðîé.

ÿéãýýðýé
øóðãààðàé
×èõýð èäìýýð
áàéíà óó?
Ìèíèé õàéðòàé ãºëºã
ºëñºæ áàéíà óó?

1. Àñóóëòàä õàðèóëààðàé!

Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Àìüòäûí òîãëîëò õºãæèëòýé ñàíàãäñàí óó?

- Àìüòäûí òîãëîëò
.
2. Îíîîæ ºãñºí íýðèéã ÿàæ áè÷èõýý ñàíààðàé.
3. Õýí?, þó?, ÿìàð?, õýä? àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ
íýã íýã ¿ã áè÷ýýä, ¿åýð òàñëàí áè÷ýýðýé.
4. Íýã àìüòàíä íýð ºã÷, ºã¿¿ëáýð çîõèîí
Àìüòàíä îíîîæ
áè÷ýýðýé.
ºãñºí íýðèéã
òîì ¿ñãýýð
ýõýëæ áè÷íý.

100

ÁÀÒÀÒÃÀË
Íàéçóóä àà, ñàéí áàéíà óó?
Íàìàéã õàðæ áîëíî, áè÷èæ
áîëíî, áàñ óíøèæ áîëíî
ø¿¿ äýý.

Àâèà ÷àìàéã ë õýëæ,
ñîíñîæ, áè÷èæ ñóðëàà.
×àìä áàÿðëàëàà!

¯ñýã òàíä áèä áàÿðëàëàà.
Òàíû òóñëàìæààð áèå ìèíü
á¿òëýý.
Öýã, òýìäýã òà íàðûí õ¿÷ýýð
óòãà ñàíàà ìèíü òîäîðõîé
áîëëîî. Ìàø èõ áàÿðëàëàà.

¯ã òàíä ìàø èõ áàÿðëàæ
áàéíà. Òàíû à÷ààð õýëýõýä
ñîíñãîëîíòîé õîëáîî ¿ã áè
á¿òëýý.

Òà íàðò áèä áàÿðëàëàà.
Òà íàðûí à÷ òóñààð ë ñàíàà
áîäëîî èëýðõèéëæ ñóðëàà.

Ç¿ãýýð ýý, ç¿ãýýð
áèä ÷ áàñ áàÿðòàé
áàéíà.

¯ãèéã çóðàãò òîõèðóóëàí õîëáîîðîé.
1

2

4

6

5

3

àâèà

¿ñýã

õîëáîî ¿ã

?

ºã¿¿ëáýð

¿ã

101

Áàëëóóðààð áàëëààðàé
Äàëëóóðààð äàëëààðàé

ÁªÆÈÍ ÃªËªÃ ÕΨÐ
Áàëëóóð:
- Öààñ òà õî¸ð äàíäàà ¿ëãýð ÿðüæ áàéõ þì. Áè íýã ¿ëãýð ÿðüÿ ë äàà ãýâ. Ãýòýë
õàðàíäàà:
- ×è ¿ëãýð ÿðüæ ÷àääàã þì óó? ãýæ äîîãòîéãîîð èíýýõýä öààñ õàæóóíààñ íü:
-Òýãæ àì àñóóæ áîëîõã¿é! ×àääàã áàéæ áîëîõ þì. ¯çýýã¿éãýýð õýëæ áîëîõã¿é.
Ìýäýýã¿éãýýð ìýòãýæ áîëîõã¿é ãýñýí ¿ãèéã áîäìîîð þì ø¿¿ ãýâ. Áàëëóóð:
- ¨ñòîé ¸ñòîé! Åð íü þìûã ñàéòàð áîäîæ õýëæ áàéìààð þì. Áè ÷ ÿàõ âý ãîëäóó
áàëëàõ óñòãàõ àæèë ýðõýëäýã áîëîõîîð òà íàðûí õýíä íü ÷ òààëàãääàãã¿é. Ãýõäýý áè
òà íàðûí øèíèéã á¿òýýæ, ñàéíûã ñîíñîõîä ÷èíü ¿ðãýëæ òóñàëæ áàéäàã ãýæ áè îéëãîäîã
þì. Çà òýð ÷ ÿàõ âý, ¿ëãýðýý ýõýëüå.
Ýðò óðüä öàãò íýã áºæèí çàìààð ÿâæ áàéæýý. Ãýòýë çàìäàà íýã ãºëºãòýé òààðàëäàæ
ãýíý ãýýä áàëëóóðûã ¿ëãýðýý ÿðüæ ýõëýõèéí õîîðîíä õàðàíäàà:
- Èéì íýã áºæèí ¿¿? ãýýä íýã çóðàã, èéì íýã ãºëºã ¿¿? ãýýä íýã çóðàã çóð÷èõæýý.
Áàëëóóð õàðàíäààíû çóðñàí çóðãèéã ¿çýýä:
- ßã ìºí áàéíà. Ìàíàé õàðàíäàà ÷ ¿íýõýýð àâüÿàñòàé ø¿¿ ãýëýý.
×.Ëóâñàíäýíäýâ

1. Áàëëóóð õàðàíäàà õî¸ðûã òºëººëºí óíøààðàé.
2. Öààñ þó ãýæ çºâëºñºí áý?
3. Õàðàíäààã ÿàãààä àâüÿàñòàé ãýæ ìàãòàõ áîëîâ?
4. ªã¿¿ëáýðèéí òºãñãºëèéã ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé.
Ýðò öàãò íýã áºæèí çàìààð
îðîîä ÿâæ áàéæýý. Ãýòýë íýã
ãºëºãòýé ....

5. Àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîîðîé!
Àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéí äàðàà
óó? ¿¿? áý? âý? þó? þ¿?
àñóóõ ¿ãèéí àëü òîõèðîõûã
áè÷ýýðýé.

Èéì íýã áºæèí...?
Èéì íýã ãºëºã ...?

6. Õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéã àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîîðîé.
- Õàðàíäàà ¿íýõýýð àâüÿàñòàé.
- .........................................................................................
7. Äàðààõ õýëáýðèéí ¿ã õýí îëíûã îëæ áè÷èõ âý?



ÿðüÿ
î÷ú¸
ÿâàõààð
ýõýëüå

..........
..........
..........
..........



102

Àëàã øàâàð àëãà
Àðàã ñàâàð îëãî

ÁÀÍÕÀÐ ÌÈÍÜ
(òóóæèéí õýñýã)
Ýíý çóí Ëõàãâà çóñëàíä ãàðàíãóóò íýãýí ãºëºã îëæ
ò¿¿íäýý áîñîõ, ñóóõ, ìýíäëýõ õè÷ýýë çààæ ýõýëëýý.
úëºã ìààíü çààâàë õºë óðóó îðæ óíòàíà. Íýã ºäºð ìàíàé
çóñëàíä ìàë ýìíýëãèéí óõààíû ýðäýìòýí Äàìäèíñ¿ðýí
ãóàé èðëýý. Ëõàãâà ãàäíààñ ãºë㺺 äàãóóëñààð îðæ èðýâ.
Äàìäèíñ¿ðýí ãóàé ãºëãèéã õàðàíãóóòàà:

- Ýý õàðëà àà, íààäàõ ÷èíü õîëóóòàé þì
áàéíà. Äàðóéõàí ýì÷ë¿¿ëýõã¿é þì áîë áîëîõã¿é
ø¿¿. Õîëóó ÿâààíäàà ÷àìä ÷ õàëäàæ áîëíî. Àõûí
ä¿¿ íàäààñ ýì î÷èæ àâààðàé. Äîëîî õîíîãò ºäºðò
ãóðàâ óóëãàíà ø¿¿! Òýãýýä äàðàà íü øèíæèëãýý
õèéëãýõ õýðýãòýé ãýâ.
Ö.̺íõ

1. Ëõàãâà ãºëãºí人 ÿìàð õè÷ýýë çààñàí áý? ßðèëöààðàé.
2. Äàìäèíñ¿ðýí ãóàé õ¿¿ä þó ãýæ çºâëºñºí áý?
3. Àìüòàí òýæýýõäýý þóã àíõààðàõ ¸ñòîé âý?

õîëóó – ¿ñ íü õàëöàð÷ óíàäàã ºâ÷èí

4. Öýãèéí îðîíä ¿ã íºõºæ, ºã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýãýýðýé.
Àñóóõ ºã¿¿ëáýð õýä áàéíà âý?
Ñàðóóë: ×è àìüòàí òýæýýõ äóðòàé þó?
Ëõàãâà: Òèéìýý áè ãºëºã ...
Ñàðóóë: ×è ãºë㺺 ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ ýì àâ÷ ... ¿¿?
Ëõàãâà: Ñàðóóë àà, ÷è ÿìàð àìüòàí ... âý?
Ñàðóóë: Áè ... òýæýýäýã.

5. “Ìèíèé õàéðòàé àìüòàí” ñýäâýýð 15-20 ¿ãòýé ýõ çîõèî.
Àøèãëàõ ¿ãñ: àìüòàíä õàéðòàé, íîõîé, ãºëºã, çàãàñ, ÿñò ìýëõèé,
àìüòíû, õîîë òýæýýëèéã, àð÷ëàõ, õîîëëîõ ãàðàà òîãòìîë óãààõ,
ýì÷èä ¿ç¿¿ëäýã.
103

ªÍê ÒÀÀÐÀÀÃ¯É ÁÓÄÀÃ

Èõýð ìóõàð
Õî¸ð èøèã
Ýðõ õóâ õàð
Íýã èøèã

Õàð ÿìààíû õºõ èøèã äóðààðàà, áàñ ñýðãýëýí öîâîîã íü àíä íºõºä, óóëçñàí á¿õýí
ìàãòàí ìàéëàõ àæýý. Õºõ èøèã îð÷èí òîéðíîî øîõîîðõîí àæèãëàæ, ¿åèéí àìüòäûã
äàãàí ÿâàõ áîëæýý. Õºõ èøèã ãî¸õûã ñàíààðõàæ, ÿìàð àìüòíûã äóóðàéõ âý? ãýæ ºäðèéí
áîäîë, øºíèéí ç¿¿ä áîëñîí áàéëàà.
Èøèãõýí ìóóðûã õàðæýý. Òýð ìóóðûã àðààñ íü
äàãàæ àëõàà ãèøãýýã íü äóóðàéæ ¿çýâ. Õºõ èøèã ìóóðûã
õàìãèéí ãî¸ àìüòàí ãýæ áàòòàé èòãýæýý. Ýõëýýä ìóóðûí
äóóã “ìÿó- ìÿó” ãýæ äóóãàð÷ ñóð÷ýý. Ò¿¿íèé äóóíààñ
èøèãí¿¿ä ¿ðãýæ, õîëäîæ èäýýøëýõ áîëîâ. Õºõ èøèã
áóäàã÷èí íàéç òóãàëûíä î÷îîä:
- ×è íàìàéã ºí㺠ºíãèéí áóäãààð àëàãëóóëæ ºãºº÷!
Ýíý áîë ìèíèé õ¿ñýí õ¿ëýýñýí ãî¸ë þì ãýæýý. Òóãàë èõýä
ãàéõàæ, èøèãíèé õ¿ññýíýýð íü áóäàâ. Áóäãàí ãî¸ëäîî
ýðäñýí õºõ èøãèéã èæèë ñ¿ðýãòýý î÷èõîä íü íýã ÷ íàéç íü
òàíüñàíã¿é. ßàãààä?
1. Õºõ èøèã ÿàãààä ìóóðûã äóóðàéõ áîëîâ?
2. Èøãèéã èæèë ñ¿ðýã íü òàíüñàíã¿é. ßàãààä?
3. ªã¿¿ëëýãèéã “ªí㺠òààðààã¿é áóäàã” ãýæ íýðëýñíèé
ó÷èð þó âý?



4. ªã¿¿ëáýðèéã àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîîðîé.
- Èøèã ìóóðûã äóóðàéæ ººðèé㺺 áóäóóëàõ íü çºâ ...?
- Èøèã ìóóðûã äóóðàéæ ... ãýæ äóóãàð÷ ñóðñàí ...?
- Èøèã ìóóð øèã áîëæ ÷àäàõ áîëîâ ..?
- ×è þó ãýæ áîäîæ áàéíà ..?
Àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéí
òºãñãºëä óó? ¿¿? âý?
ÓÓ?
áý? áè÷íý
¯¯?
ÂÝ?

5. Äàðààõ ¿ãòýé òºñòýé ¿ã òàâûã îëæ áè÷ýýðýé.



õàìãèéí

ºäðèéí

...
...

...
...
104

ÓÒÑÀÀÐ ßÐÜÑÀÍ ßÐÈÀ

Äýëã¿¿ð õ¿ðýõ ¿¿?
Òýð ã¿¿ð õ¿ðýõ ¿¿?

Óòñààð ÿðüñàí ÿðèàã óðãóóëàí áîäîæ, çºâ ÿðüæ ñóðààðàé.
1. Àõìàä õ¿íòýé ÿðüñàí íü
Ñàéí áàéíà óó? ªâºº
òàíû àâ÷ ºãñºí ¿ëãýðèéí
íîì èõ ãî¸ þì àà.
Áàÿðëàñàí ø¿¿.

2. ªâäñºí íàéçòàéãàà ÿðüñàí íü
Ñàéí áàéíà óó? Áè
Æàðãàë áàéíà. Áèå íü
ÿìàð áàéíà? Ýìýý öàãò
íü óóãààðàé. ×è óäàõã¿é
ýäãýðíý.

105

Ýãøèãëýí, Æàðãàë õî¸ðûí ÿðèàã ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé.
3. Æàðãàë Ýãøèãëýíãýýñ þó àñóóñàí áý?

.............................
.............................
.............................
4. Æàðãàë ýýæòýéãýý þó ÿðüñàí áý?
.............................
.............................
.............................

5. Ýãøèãëýí ä¿¿äýý þó çàõèñàí áý?
.............................
.............................
.............................

Ǻâëºìæèéã óíøààä òóðøèæ ¿çýýðýé.

106

ÁÝËÃÝ ÄÝÌÁÝÐËÈÉÍ ¯Ã
Àÿëãóó ýãøãýý õàíãèíóóëæ ÿâ
Àõ ä¿¿ îëíîî áàÿñãàæ ÿâ
Ààâ ýýæýý õ¿íäýëæ ÿâ
Àäóó ìàëàà ºñãºæ ÿâ
Àÿíä ÿâáàë îëçòîé ÿâ
Àâä ÿâáàë ãàíçàãàòàé ÿâ
Ààâ ýýæäýý à÷ëàëòàé ÿâ
Àõàñ ýõñýý õ¿íäýëæ ÿâ
Íàðàí àäèë ãýðýëòýæ ÿâ
Íàâ÷ àäèë äýëãýð÷ ÿâ
Íàéð õººðººð ä¿¿ðýí ÿâ
Íàñàíäàà ¿ðãýëæ æàðãàæ ÿâ

1. Áýëãý äýìáýðëèéí ¿ãýýñ ñîíãîæ öýýæëýýðýé.
2. Ñàéí îéëãîñîí õýñãýý ÿðèàðàé.
3. ªºð ÿìàð áýëãý äýìáýðëèéí ¿ã ìýäýõ âý? Õýëíý ¿¿.
4. Äàðààõ ¿ãòýé ýñðýã óòãàòàé ¿ãèéã áè÷ýýðýé.
ͺõºõ ¿ã: ãàðç, äóíäóóð

îëç

ä¿¿ðýí

................

..............

...

5. ¯ãèéã çºâ áàéðëóóëæ ºã¿¿ëáýð á¿òýýæ áè÷ýýðýé.



ìàëàà, ÿâ. ºñãºæ, Àäóó

6. Öýãèéí “áýëýã, áýëãý” ¿ãýýñ òîõèðîõûã ñîíãîæ, ºã¿¿ëáýðèéã
ã¿éöýýãýýðýé.

ªâºº íàäàä ... ºã뺺.

ªâºº ... äýìáýðëèéí ¿ã õýëæ ºãºâ.
107

Àéëûí ààðóóë ýýð¿¿ë õî¸ð
Àõûí õàéðóóë èë¿¿ð õî¸ð

ßÄÀÌ ÃÓÀÉ
Àþóø áèä õî¸ð õóðãàà çàë÷õààä ñààõàëò áóóñàí ßäàì ãóàéíä î÷èâ. Áèä õî¸ðûã
îðîíãóóò ýìãýí íü ÿã ë òîì óëñ øèã çî÷èëëîî. ßäàì ãóàé ìîäîí òàâãàí äýýðýýñ ìèíèé
çîâîîä ç¿ðõýëæ àâààã¿é òîì öàãààí õóðóóäûã àâ÷:
- Ìàë÷ ñàéí õ¿¿õä¿¿ä áàéíà ãýýä íàä óðóó ãàðàà ñóíãàâ. Áè áîñîí õàðàéæ, î÷îîä
õóðóóäûã àâàõ ãýòýë òýð ãàðàà òàòààä Àþóøèéã:
- Ìàé õ¿¿ ìèíü ãýæ äóóäàâ. Ä¿¿äýý ààðóóë ºã÷ áàéõàä ººðòºº ºã뺺 ãýæ áîäîîä
õóðäàëæ î÷äîã áàñ ìóóõàé þì áîëîâ. Áè èõ è÷ëýý. Àþóø ìààíü ã¿éæ î÷îîä õóðóóäûã
àâàõ ãýòýë ºâãºí ãóàé ìºí ë ò¿¿íèéã “õóóðààä” íàìàéã äàõèí äóóäàâ. Èíýýä àëäàí
õàðâàæ î÷ñîí ÷èíü áàñ ë õîîñîí áóöäàã áàéíà.
Èíãýýä õýä õýäýí óäàà õóóðòààä ñ¿¿ëäýý áèä õî¸ð ÷óõàì ÿàõ ÷ ó÷ðàà ìýäýõýý
áîëèëîî.
- Ãýòýë Àþóø íýã ýýëæèíäýý î÷îîä, õî¸ð ãàðàà òîññîí ÷èíü ßäàì ãóàé ò¿¿íèé
àëãàí äýýð õóðóóäàà äóðòàéÿà òàâèâ. Ó÷ðûã íü íýãýíòýý ìýäñýí õîéíî äàðàà íü î÷èæ
õóâèà àâëàà.
Ö.Äîðæãîòîâ

õóðóóä - ààðóóë
ñààõàëò - îéðîëöîî áóóñàí àéë

1. ªã¿¿ëëýãèéã óíøààä, äàðààõ àñóóëòàä õàðèóëààðàé.
à. ßäàì ºâºº õî¸ð õ¿¿ä ÿàãààä õóðóóä ºãºõã¿é áàéñàí áý?
á. ªâººãººñ õýí ýõýëæ õóðóóä àâñàí áý?

2. Àëäààòàé áè÷ñýí íýðèéã îëîîä, çàñàæ áè÷ýýðýé.

Àþóøèéã, Æàðãàëûí, Äàøûã, ßäàìûí
* Ãàðûí ñàëààãààð þì ºãºõ
áóþó àâ÷ áîëîõã¿é
* Þìûã øèäýæ ºã÷ áîëîõã¿é

* Õ¿íä þì ºãºõ人
áàðóóí ãàðààðàà ºãíº
* Õ¿íýýñ þì àâàõäàà 2
ãàðàà òîñîæ àâíà.

3. Ìîíãîë ¸ñ çàíøëààñ îéëãóóëæ ºãñºí ºâººäºº
òàëàðõëûí ¿ã áè÷ýýðýé.
.............................................................................
.............................................................................
.............................................................................
.............................................................................

108

Àëàã øààçãàéí ºä
Àðàã øýýçãèéí ìîä

ÁÀßÐ, ÁÀßÑÃÀËÀÍ

Óóëíààñ ÷è þó àâ÷ èðýâ?
Óðãàæ ã¿éöñýí áîðãîöîé àâ÷èðëàà
Óðãàæ ã¿éöñýí áîðãîöîéãîîð ÿàõ íü âý?
Óðíàà ä¿¿ãýý áàÿðëóóëàõ ãýñýí þì àà
Òàëààñ ÷è þó àâ÷ èðýâ?
Òàâàí øýýçãèé àðãàë àâ÷ èðëýý
Òàâàí øýýçãèé àðãàëààð ÿàõ íü âý?
Òàíàé ýìýýã áàÿðëóóëàõ ãýñýí þì àà
Õîëîîñ ÷è þó àâ÷ èðýâ?
Õîâîð øèíý íîì àâ÷ èðëýý
Õîâîð ýíý íîìîîð ÿàõ íü âý?
Õîíãîð ýã÷ýý áàÿðëóóëàõ ãýñýí þì àà
ªíººäºð ÷è þó àâ÷ èðýâ?
ª÷íººí èõ áàÿð àâ÷ èðëýý
ª÷íººí èõ áàÿðàà ÿàõ íü âý?
ªðõ ãýðýý æàðãóóëàõ ãýñýí þì àà
Ä.Äàâààíÿì

1. Ø¿ëãèéã óíøààä, ÿðèëöààðàé!
2. Àñóóñàí ºã¿¿ëáýð, õàðèóëñàí ºã¿¿ëáýðò ÿìàð òýìäýã
õýðýãëýñýí áàéíà? ßðèëöààðàé.

? Ëàâëàí àñóóñàí ºã¿¿ëáýðèéã àñóóõ ºã¿¿ëáýð ãýíý.
. Ýíãèéí ºã¿¿ëñýí, õàðèóëò ºã¿¿ëáýðèéã õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð ãýíý.
3. Ø¿ëãèéã äóóðàéëãàí àñóóõ, õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð çîõèîãîîðîé.
- .......................
........................?

- Ãîëîîñ ÷è þó àâ÷
èðñýí áý?

- .......................
........................?

- Óñààð áè öýöýã
óñàëíà.

109

Ñàíä ìýíä
Øàíä òýíä óõëàà

×ÀÂÃÀÍÛ ßÑ
Ýýæ íü ÷àâãà õóäàëäàí àâààä, õîîëíû äàðàà õ¿¿õä¿¿ääýý ºãºõ ãýæ áîäæýý. ×àâãàà
òàâãàí äîòîð õèéñýí áàéâ. Âàíÿ õ¿¿ ÷àâãà åð人 èäýæ ¿çýýã¿é ó÷èð øîõîîðõîîä ë áàéæ.
×àâãà òóí àÿòàéõàí ñàíàãäàæ, èäýõ äóð íü õ¿ð÷ýý. Òýãýýä òàâàãòàé ÷àâãàíû äýðãýä¿¿ð
ýðãýëäýýä ë áàéæýý. Ãàë òîãîîíû ºðººíä õ¿í áàéõã¿é áàéõààð íü íýã ÷àâãà ø¿¿ðýí
àâààä èä÷èõýâ. Ýýæ íü õîîëíû ºìíº ÷àâãàà òîîëîîä ¿çñýí ÷èíü íýã äóò÷èõæýý.
Ààâä íü õýëòýë:
- Õ¿¿õä¿¿ä ýý, òà íàðûí õýí íýã
÷èíü ÷àâãà èä÷èõýýã¿é áèç? ãýâ
Õ¿¿õä¿¿ä öºìººðºº
- ¯ã¿é ãýöãýýâ.
Âàíÿ ÷àâãà øèã óëàéãààä:
-¯ã¿é, áè èäýýã¿é ãýâ.

Òýãòýë ààâ íü:
-Òà íàðûí íýã ÷èíü ÷àâãà íóóöààð èäñýí íü áàçààõã¿é õýðýã. Ãýâ÷ õàðàìñàëòàé
áèø, õàðèí ÷àâãà ÿñòàé áàéäàã áîëîõîîð ò¿¿íèéã èäýæ ñóðààã¿é õ¿í ÿñûã íü çàëãè÷õàæ
ìýäíý. Òýãâýë èäñýí õ¿í íýã õîíîîä ë ¿õíý ø¿¿ äýý. Áè ¿¿íýýñ ë àéæ áàéíà ãýâ. Âàíÿãèéí
öàðàé çýâõèéð÷:
¯ã¿é áè ÿñûã íü öîíõîîð õàÿ÷èõñàí ãýâ. Òýãýõýä õ¿¿õä¿¿ä á¿ãäýýðýý èíýýëäýæ,
Âàíÿ ãàíöààðàà óéëæýý.
Ë.Òîëñòîé
1. ªã¿¿ëëýãèéã óíøààä, óòãûã íü ÿðèëöààðàé.
2. Âàíÿ ÿìàð õ¿¿õýä âý? ßðèëöààðàé.
3. Ýõýýñ àñóóõ ºã¿¿ëáýð ñîíãîæ áè÷ýýðýé.
4. “Õ¿¿õä¿¿ä á¿ãäýýðýý èíýýëäýæ, Âàíÿ ãàíöààðàà óéëàâ”
ºã¿¿ëáýðèéã àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîîðîé.
5. “Á¿ãäýýðýý, ãàíöààðàà” çýðýã ýñðýã óòãàòàé ¿ã àëèéã íü òºëººëñºí
)
áý? (

þìûã

õ¿íèéã

àìüòíûã

110

̺ðãºëäâºë àëü äºðâºí
Ìóõàð õºõ óõíà ìºðãºëäºõ âý
1. Çóðãèéã àæèãëààä, õýñýã òóñ á¿ðèéí äîð ºã¿¿ëáýð çîõèîæ
áè÷íý ¿¿.

ÕΨРÈØÈÃ

1. ....................................... 2. ....................................... 3. .......................................
.......................................
.......................................
.......................................

ÕΨРßÌÀÀ
( ¯ëãýð )
Íàðèéõàí çàì äýýð õî¸ð ÿìàà òààðàëäàæ ãýíý. Çàìûí íýã òàëä íü ºíäºð óóë,
íºãºº òàëä íü ýãö ýðýã áàéâ. Õî¸ð ÿìàà ÿàõàà áîäîîä çîãñëîî. Ãýòýë íýã ÿìàà íü ãàçàð
íààëäàí õýâòýâ. ͺ㺺 ÿìàà íü áîëãîîìæòîéãîîð ò¿¿í äýýã¿¿ð ãèøãýýä ãàðëàà. Èéíõ¿¿
õî¸ð ÿìàà òóñ òóñûíõàà çàìààð ÿâæýý.

2. Çóðàã ¿ëãýð õî¸ðûí ¿éë ÿâäëûã õàðüöóóëæ ÿðèëöààðàé.
3. Äàðààõ ¿ãèéã õî¸ð ÿìààíä òîõèðóóëàí ñîíãîæ áè÷ýýðýé.

çºð¿¿ä, ýâñýã, óõààëàã, òýíýã, õºãøèí, çàëóó, òîì, æèæèã
.................

.................

.................

.................
.................

.................

Õî¸ð èøèã

Õî¸ð ÿìàà

.................

.................

111

Èõ áóõ áàãà ìóõàð ýâýðòýé
Áàãà áóõ èõ ìóõàð ýâýðòýé

¯ÕÝÐ ÖÓÂÍÀ
Àëàã öýöýãò òàëûí äóíäóóð
Àäóóí ñ¿ðýã òà÷èãíàí àéñóé
ªìí¿¿ð íü çóðàéñàí ãàíöõàí çàìààð
¯õýð ñ¿ðýã öóâðàí àéñóé
- Õàìò çýðýãöýýä ÿâàõàà ìýääýãã¿é
Õà÷èí òýíýã àìüòàä þì äàà ãýæ
Ýðèõ øèã öóâàðñàí ¿õðèéã àäóó
Ýëýãëýí øîîëîí õýëýâ ãýíý
- Ãàçðàà õàéðëàäàã áîëîõîîðîî ë
Ãàíöõàí çàìààð öóâäàã þì äàà! ãýæ
Àëàã öýöýãñ òàõàëñàí àäóóíä
Àð àðààñàà öóâàðñàí ¿õýð õýëæýý.
Æ.Äàøäîíäîã

Òàõàëñàí – ãèøãýëñýí
1. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí òîä óíøèíà óó!
1. ¯õýð öóâàð÷ ÿâäãèéí ó÷ðûã ÿðèëöààðàé
2. Àäóó ¿õðèéã øîîëñîí íü çºâ ¿¿? Õàðèóëòû㠺㿿ëáýðýýð
áè÷ýýðýé.
3. Ýõèéã öýâýð ñàéõàí áè÷ýýä, ¿õýð æèëèéí ºìíºõ áà äàðààãèéí
æèëèéã íýðëýýðýé.

4. ¯õðèéã õÿëáàð àðãààð çóðæ ñóðààðàé.

112

ÕÀÌÐÀÀ ÁÀÐÈÀÄ ßÂÀÀÐÀÉ
(õîøèí ÿðèà)

Äîëîîí óëààí àëèì
Äóëààí óóëàíä óðãàëàà
Óëàì îëîí àëèì
Óëààí óóëàíä óðãàëàà

Õîòûí æààõàí îõèí õºäºº ºâºº ýìýýãèéíäýý î÷îîä, àõòàéãàà õàìò õîíèíä
ÿâæýý.
¯ä äóíä ÷ õ¿ðýëã¿é îõèíû ãýäýñ ºëñºæ õàðèõààð áîëæýý. Àõ íü “Çà ìèíèé ä¿¿
óðä óóëàà äàãààä õàìðàà ñàéí áàðèàä ÿâààðàé” ãýæ çàõèæýý. Ãýòýë ä¿¿ íü õàìðàà
áàðèõààð àéäàãã¿é þì áîëîâ óó ãýæ áîäîâ. Òýãýýä ãýðòýý õàðüòëàà õàìðàà óëàéòàë íü
òàñ ÷èìõñýýð ÿâñàí ãýäýã.
1. Õîøèí ÿðèàã óíøààä, îéëãîñíîî íàéçäàà òàéëáàðëàí
ÿðèàðàé.
2. Òà íàðûí îéëãîñîí çºâ ¿¿? Áàãøààñàà àñóóãààðàé.
3. Õîëáîî ¿ãèéã çóðàãòàé çºâ õàðãàëçóóëààðàé.

Õàìàð õàøàà

Óóëûí õàìàð

Õ¿íèé õàìàð

4. Äàðààõ ¿ãýýñ ñîíãîëò õèéæ, õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýæ
áè÷ýýðýé. õàìàð õàøààíû àéë, õºðø àéë

Ìàíàé ........ -ûí õ¿¿õýä òóñ÷ èõ õººðõºí

5. ¯ãèéã çºâ äàðààëàëä îðóóëàí, ç¿éð öýöýí ¿ã á¿òýýãýýðýé.
àìü, õ¿íèé, íýã. Àéë
ñàíàà, Ñààõàëò íýã. àéëûí

113

Õèëëýõ õèë íü
Õýð óðò âý?
Õýëýõ õýë íü
ÈÕ ßÐÈÕ × ÁÀÑ ÀÂÜßÀÑ
Õýð õóðö âý?
Íýã àéëä æààë îõèí, ýýæòýéãýý àéë÷èëæýý. Ãýðèéí ýçýãòýé îõèíû öîâîî ñýðãýëýíã
ºõººðäºí:
- Çà, èéì õººðõºí îõèí ÷èíü áèäýíä ÿìàð àâüÿàñòàéãàà ¿ç¿¿ëíý äýý.
- Äóóëäàã óó?
- ¯ã¿é
- Á¿æèãëýäýã ¿¿?
- ¯ã¿é
- Òýãâýë ø¿ëýã óíøäàã óó?
- ¯ã¿é
- Àëü ýñâýë õººðõºí íóãàðäàã þì óó?
- ¯ã¿é
- Òýãýýä ÷è ÿìàð ÷ àâüÿàñã¿é þì ãýæ ¿¿?
- Èõ ÿðüäàã.
- ßðèõûã àâüÿàñ ãýäýã þì óó?
- Áè æààõàíäàà îãò ÿðüæ ÷àääàãã¿é áàéñàí þì ÷èíü!
Îäîî ÿðüæ ÷àääàã áîëñîí. Áè òàíä îíèãîî ÿðüæ ºãºõ
¿¿? ãýâ. Áÿöõàí îõèí òýð àéëûã á¿õ ë îðîéæèíãîî èíýýëãýæ,
õºãæèëòýé ñîíèí îëîí îíèãîîãîîð áàÿñãàæýý. Èõ ÿðèõ ÷
áàñ àâüÿàñ àæýý.
Á.Òóÿà

1. ªã¿¿ëëýãèéã óíøààä, “èõ ÿðèõ ÷ áàñ
àâüÿàñ” ãýñíèé ó÷ðûã ÿðèëöààðàé.

2. ×è ÿìàð àâüÿàñòàé âý? ªã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé.
- Áè ..... àâüÿàñòàé.
3. - Äóóëäàã óó?
- Äóóëäàã.
- Á¿æèãëýäýã ¿¿?
- Á¿æèãëýäýã. Ýíý äºðâºí ºã¿¿ëáýðèéã äýëãýð¿¿ëýýðýé.
Æèøýýëáýë:

- ×è ø¿ëýã óíøäàã óó?

- Áè ø¿ëýã óíøäàã.
4. “Àâüÿàñàà” ãýñýí ¿ãèéã àøèãëààä á¿ä¿¿â÷ýýð õîëáîî ¿ã
á¿òýýãýýðýé.
ºº ..............

àâüÿàñ

àâüÿàñàà

....... æ¿¿ëü å

114

Çóðàéñàí çàì
Æèðèéñýí æèì

ìªðªªÄªË

Îäíîî èõ ìºðººäºìòãèé îõèí. Ò¿¿íèé ìºðººäºõ ç¿éë îëîí áîëîâ÷ “Áè ñóóò
õ¿í áîëíî” õýìýýñýí ñàíàà íü ãàðöààã¿é áèåëýõ áîëîìæòîé áîë÷õîîä áàéíà. Ó÷èð
íü ýíý ìºðººä뺺 áèåë¿¿ëýõèéí òºëºº îäîîíîîñ õè÷ýýæ áàéãàà ãýíý. Èíãýýä ò¿¿íèé
òºëºâëºãºº, õîæìûí íýýëòýýñ íü óíøúÿ.
2à àíãè

̪ЪªÄËÈÉÍ ÑÀÌÁÀÐ

I õýñýã
Äýëõèéí òîì õîòóóäûã õ¿í òýýâðèéí ãóëãóóð çàìòàé áîëãîíî. Òýð
ãóëãóóð çàìààð ÿíç ÿíçûí ìàøèí äàìæèõ áºãººä õ¿ì¿¿ñèéã 纺âºðëºõºä
òóñòàé. Íýãýíò ãóëãóóð çàìààð ÿâæ áàéãàà þì ÷èíü ìàøèí á¿ãä äóãóéã¿é.
Ìàøèíóóä çîãñîõîä õ¿¿õä¿¿ä äóðòàé ìàøèíäàà îðæ ñóóíà. ̺í ÷ äîãü îî! Áàñ
õîòûí àãààð öýâýðøèõ à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ áàéãàà!
Í.Ìàíäàë

1. Îäíîî ÿìàð çàìòàé, ÿìàð ìàøèíòàé áîëîõûã ìºðººäñºí áý?
Áîäîîðîé.
2. ×è ÿìàð ìàøèíòàé áîëìîîð áàéíà âý? ßàãààä?
ßìàð ìàøèí

ßàãààä

* Áåíçèíã¿é ìàøèíòàé áîëíî
*
*
*

* Óòàà ãàðàõã¿é
*
*
*

3. ×è ìºðººä뺺 Îäíîî øèã áè÷ýýä, “̺ðººäëèéí ñàìáàð”-ò
áàéðëóóëààðàé.
4. Çóðãèéã àæèãëààä, õîëáîî ¿ã á¿òýýæ áè÷ýýðýé.

……….. çàì

óñàí îíãîö
çóðàã

……. çàì

……… çàì

Ãóëãóóð çàì

5. “̺ðººä뺺 áèåë¿¿ëíý” ºã¿¿ëáýðèéã äýëãýð¿¿ëæ áè÷ýýðýé.
115

Ҫ̪РÃÓÒÀË
Ñàÿõàí àâààä ºãñºí
Ñàéõàí ãóòëàà ýëýýëýý
Õàìàð çóëãèéã íü õàëöàëæ
Õà÷èí ìóóõàé ýäýëëýý ãýæ
Ýìýý ºã뺺 ¿ãëýíý
ªâºº îðîé çýìëýíý
Òºäõºí óðàãäàõã¿éãýýð íü
Òºìºð ãóòàëòàé áîëîõñîí.

Óðëàæ óëëàñàí
Óëààí ãóòëûí
Óë, ò¿ðèé íü
Õýð äóëààí áý?

Ä.Ñîäíîìäîðæ

Çóëàã – ãóòëûí èõ áèå, óë õî¸ðûã õîëáîñîí õýñýã
1. ßàãààä òºìºð ãóòàëòàé áîëîõûã ìºðººäñºí áý? ßðèëöààðàé!
2. Ýíý ÿìàð õ¿¿õäèéí ãóòàë áý?

3. Ãóòàë àð÷ëàõ äàðààëëûã õàðãàëçóóëààðàé.
Ãóòëàà òîñîëíî.

1

Ãóòëûíõàà òîîñûã àð÷èíà.

2

Ãóòëàà ç¿ëãýíý.

3

4. Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ îðîëöîæ á¿òñýí äîëîîí ¿ãèéã õýí õóðäàí
îëæ áè÷èõ âý? Æèøýýëáýë: ýëýýëýý, ...
5. Ǻâ õîëáîî ¿ã ¿¿ñãýýðýé. ð
àà
ò
à
ºãñºí
ø

ºãñºíº

6. “ªâºº îðîé çýìëýíý” ºã¿¿ëáýðèéã àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí
õóâèðãààðàé.
õýí? õýçýý? ÿàñàí?

116

ÀÑÓÓËÒ ÕÀÐÈÓËÒ

Ò¯ðãýí õýëëýã

Ò¿ãäðýëã¿é õýí
Ò¿ðãýí õàðèóëàõ âý?
Õàðóóë àéëûíõ óó?
Èë¿¿ð ààâûíõ óó?
Õàéðóóë õýíèéõ âý?

Õàðóóë ààâûíõ

Èë¿¿ð ýýæèéíõ

Õàéðóóë àõûíõ

Ýýæèéí èë¿¿ð, õàéðóóë

áàðèóë ãóðàâ
Ýã÷èéí ýýð¿¿ë, õàéëóóð

áàëëóóð ãóðàâ

Ã.Ëîâîð

1. Ò¿ðãýí õýëëýã, ø¿ëýã õî¸ðûã õàðüöóóëæ óíøààðàé.
2. Ø¿ëýãò àñóóõ, õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð õýä áàéíà âý?
3. ¯ãèéí óòãûã õàðüöóóëæ ÿðèëöààä, òîõèðóóëæ õîëáîîðîé.

òºìºð õàéëóóëäàã ñàâ

þì õàëààæ õàéðàõàä çîðèóëñàí ç¿éë

4. Çóðàãò òîõèðîõ ¿ãèéí äóãààðûã áè÷ýýðýé.

1. èë¿¿ð
2. áàðèóë
3. áàëëóóð
4. ýýð¿¿ë
5. õàðóóë
5. Äýýðõ ¿ãýýñ çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷òýé ¿ãèéã îëæ, ºã¿¿ëáýð
çîõèîãîîðîé.
117

Ñîíèó× îõèí

Ýýð¿¿ëýý îëóóëààðàé
Èë¿¿ðýý îðóóëààðàé

Îõèí íýã òàõèàòàé þì ñàíæ. Òàõèà ¿¿ðýýð äîíãîäîâ. Áÿöõàí ýçýí ìèíü ñàéí
áàéíà óó? ãýæ áóé ìýò äóóääàã àæýý. Òýãñíýý îõèíû äýðãýä î÷èæ ãàðààñ íü áóäàà èäýæ
çýðýãöýí çîãñäîã áàéâ.
Íýã ºäºð îõèí àéëûíõàà ýì òàõèàã èõýä ñîíèðõîæ òàõèàãàà ò¿¿ãýýð ñîëèâ. Äàðàà
ºäºð íàéç îõèíûõ íü íóãàñ ãî¸ ñàíàãäàæ òàõèàãàà íóãàñààð ñîëèâ. úëºã õºòºëñºí
õ¿íòýé òààðàëäàâ. Íóãàñàà ãºë㺺ð ñîëèâ.
Ãýðòýý èðýýä îëîí äàõèí ñîëèî õèéñíýý ÿðèõûã íü ãºëºã ñîíñîîä, “Èéì ýçýíòýé
áàéõ äóðã¿é. Èéì õ¿í íºõ𺺠õ¿íäýòãýæ ÷àäàõã¿é” ãýæ áîäîâ.
Ä.Áàçàððàã÷àà

1. ªã¿¿ëëýãèéã ¿éë ÿâäëûí äàðààëëààð ÿðèàðàé.
2. Îõèíû çàí ÷àíàðûã òîäîðõîéëæ áè÷ýýðýé.

...

...

...

...

...

÷

èó

í
ñî

...

.

....

....

..
.....

.....
.....

..

....

....

...

3 Àìüòäûã íýðëýñýí ¿ãèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé.
4. Ò¿¿æ áè÷ñýí ¿ãýý àøèãëààä, ºã¿¿ëáýð çîõèîãîîðîé.
äîíãîäíî, õóöíà, ãàíãàíàíà

..........................

..........................

118

..........................

Óñ ñàéòàé áóëàã
¯ñ ñàéòàé áóëãà

ÒÝÍÝà կÍ
( ¿ëãýð )
Óðüä íýã õ¿í øºíèéí õàðàíõóéä õóäãààñ óñ àâàõààð î÷æýý. Òýð õ¿í ñàðíû ä¿ðñ
óñàíä òóññàíûã ¿çýâ. Òýãýýä ñàð õóäàãò óíà÷èõñàí áàéíà ãýæ áîäîîä ò¿¿íèéã òàòàæ
ãàðãàõààð îëñíû ¿ç¿¿ðò òºìºð äýãýý óÿàä, õóäàã óðóó îðóóëæýý. Ãýòýë äýãýý íü ÷óëóóíä
òýýãëýæýý. ͺ㺺 õ¿í ñàðûã äýãýýäñýí ãýæ áîäîîä áàéäàã õ¿÷ýýðýý òàòàõàä îëñ íü
òàñàð÷, ãýäðýãýý óíàæ ãýíý. Òýãýýä òýíãýðèéí ñàðûã õàðààä “Ýý, áè õý÷íýýí ç¿äðýâ äýý!
Ìèíèé ç¿äðýõ ÷ ÿàõ âý äýý. Ñàð ë õóäãààñ ãàðñíààñ õîéø ãýæýý.

1. “Òýíýã õ¿í” ãýæ íýðëýñíèé ó÷ðûã ÿðèëöààðàé.
2. Îíüñîãûã òààãààðàé.

̺ñºí äýýð
̺íãºí àÿãà

Öàñàí äýýð
Öàãààí àÿãà

Ò¿ìýí õîíèíû äóíä
Ò¿íòãýð öàãààí õóö

3. ¯ã¿¿äèéã ¿åýð òàñàëæ áè÷. Ýõýýñ äºðâºí ¿åòýé ¿ãèéã îëæ
áè÷ýýðýé.
õàðàíõóéä
óíà÷èõñàí
òýýãëýæýý
ãýäðýãýý
îðóóëñàíä
4. “òýíýã” ¿ãòýé ýñðýã óòãàòàé ¿ãèéã îëæ, ºã¿¿ëáýð çîõèîãîîðîé.
5. ¯ëãýðò ãàðñàí õ¿í ÿàãààä ãýäðýãýý óíàñàí áý? Àñóóëòàä
õàðèóëæ áè÷ýýðýé.
119

Óñ óóðøèíà
Óñ óðñàíà

ÍÀÐÒÀÉ ÓÑ

Ýýæ æèæèã õóâèí, øàíàãà õî¸ð ºãººä “Ìèíèé õ¿¿ ò¿ðãýí ÿâààä, óñ àâààä èð” ãýâ.
Áè îéðîëöîîõ ãîë óðóó ÿàðàíõàí ã¿éëýý. Ãîë íàìóóõàí àãààä õàðãèàòàí óðñàíà. Óñíû
äîëãèîí äóíä òîì óëààí íàð õºâºëçºíõºí õàðàãäàíà.
Øàíàãààðàà óñ õóòãàí àâàõàä äîòîð íü íàð áàéëàà.
Ò¿¿íèéãýý õóâèíä þ¿ëýí õèéõýä õóâèí äîòîð áàñ ë íàð
öàëãèíõàí áàéíà. Áè íàðòàé óñûã ÿàðàíõàí óóäàëæ,
õóâèíãàà ä¿¿ðãýæ, ãýð óðóóãàà ÿâëàà. Çàìäàà ¿å ¿å
àìðàí õàðàõàä, õóâèíòàé óñàí äýýð áàñ ë íàð õºâñººð...
¯¿íèéã õàðààä “Íàð íàìàéã äàãàíà. Áè íàðòàé
¿ðãýëæ õàìò” ãýæ áîäîõîä óëàì ÷ áàÿðëàõ ñýòãýë òºðíº.
Ýýæ òîñîí èðæ, ìèíèé õóâèíòàé óñûã àâàõàä, ýýæèéí
èíýýìñýãëýñýí öàðàé, íàð õî¸ð ò¿¿íèé äîòîð çýðýã
òóñàæ áàéëàà.
Á.¨íäîíæàìö

1. Îõèíû áàÿðëàñàí ó÷ðûã ÿðèëöààðàé.
2. Ñàð äýãýýäñýí òýíýã õ¿íèé õºãòýé ÿâäëûã îõèíû áîäîëòîé
õàðüöóóëààðàé.
3. Àæèãëààðàé

Ãîë

òóñ÷

ÿàæ?

ÿìàð?

4. ¯ãýý ºã¿¿ëáýðò îðóóëæ áè÷ýýðýé.

Íàð ¿ä äóíäûí ¿åä ýãö äýýðýýñ ... áàéäàã.

......... îõèí óñàíä ÿâëàà.
5. Çîõèîñîí ºã¿¿ëáýðýý àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîæ áè÷ýýðýé.

Ýýæ
Ãýð

òóñàæ

äºõ뺺
óðóó

ÿâëàà
î÷ëîî
õàðãèà - óñíû ã¿åõýí õýñýã

120

¯ÍÝÃ, ÑÀÐÌÀÃ×ÈÍ ÕΨÐ
(¿ëãýð)
Íýã óäàà àðààòàí àìüòàä ººðñäèéí äàðãààð ñàðìàã÷èíã ñîíãîæýý
. Ãýòýë
¿íýã ñàðìàã÷èí äýýð èðæ:
- ×è îäîî áèäíèé äàðãà áîëîõ ó÷ðààñ áè ÷àìä õ¿÷èí ç¿òãýõèéã õ¿ñíý
.
Áè îéä íýã þì õàðñàí. ßâúÿ, áè ÷àìä çààæ ºãüå ãýâ.
Ñàðìàã÷èí áàÿðëàæ ¿íýãèéã äàãàí ÿâëàà
.
¯íýã ñàðìàã÷èíã õàâõàí äýýð äàãóóëæ î÷îîä:
- Çà ýíý æèìñ áàéíà. ªºðºº àâ. Áè ÷àìààñ
óðüòàæ õ¿ðüå ãýæ áîäîîã¿é þì ãýâ. Ñàðìàã÷èí
õºëºº ÿâóóëòàë õàâõàíä îð÷èõæýý. Òýãýõýýð
íü íýã ¿íýã ã¿éæ, á¿õ àðààòíûã äóóäàæ, òýäýíä
ñàðìàã÷èíã ¿ç¿¿ëýõýä:
- Òà íàð ÿìàð äàðãà ñîíãîñíîî õàðæ áàéíà
óó?
¯¿íèé óõààí ìóóãààñ õàâõàíä îðñíûã
¿çýâ ¿¿?
ãýæýý.
1. ¯íýã ñàðìàã÷èí õî¸ðûã õàðüöóóëæ ÿðèëöààðàé.
2. ¯íýã óõààíòàé þó? Ñîíãîæ áè÷ýýðýé.
ßàãààä

ßàãààä

Óõààíòàé

Óõààíã¿é

3. ×è ñàðìàã÷íû îðîíä áàéñàí áîë ÿàõ âý? Áóñàäòàé ñàíàëàà
ñîëèëöîîðîé.

4. Ǻâõºí ÿëãàõ ýãøèãòýé ¿ã á¿õèé õýñãèéã ñîíãîæ áè÷ýýðýé.
À. äàðãà
á. ¿íýãèéã
â. õ¿ñíý
¿íýã
äàãàí
¿íýã
ñàðìàã÷èí
ìóëãóó
äàðãà
5. Ǻâ õàðãàëçàà ¿¿ñãýí, ºã¿¿ëáýð çîõèîãîîðîé.
õàâõ

õàâàõ
6. ¯ëãýðèéí ºã¿¿ëáýðèéí
ßðèëöààðàé.
121

òºãñãºëä

ÿìàð

òýìäýã

áè÷èõ

âý?

Áèë¿¿ ÷óëóó
Èë¿¿ áèë¿¿

ÒÓÑÃ¯É ÀÆÈË ÕÈÉËÝÝ
Àìòòàé ÷èõðèéã íü èäýýä
Àëàã öààñûã íü äýëãýýä
Îðîíä íü ÷óëóó áîîãîîä
Îõèí ä¿¿ãýý õóóðëàà
Ò¿¿íèéã ä¿¿ àâààä
Ò¿ðãýí ãýã÷ íü çàäëààä
Õàðèóã¿é àìàíäàà õèéãýýä
Õàçàõ ãýýä äààñàíã¿é ýý
Æèæèãõýí ä¿¿ãýý áè åð íü
Õýðýãã¿é ë õóóðëàà äàà
Æèãäõýí öàãààí ø¿äèéã íü
Õýìõýë÷èõ äºõ뺺 人.
Ä.Ñîäíîìäîðæ

1. Àõ íü ÿàãààä ãýìøñýí áý?
2. ×èõýð ø¿ä ãýìòýýõ ¿¿? ßðèëöààðàé.
3. Ýõíèé äºðâºí ìºðèéã í¿äýëæ òîãòîîãîîä, öýýæýýð áè÷ýýðýé.
4. Äàðààõ ¿ãèéã àæèãëààä, õî¸ð, õî¸ð ¿ã íýìæ áè÷ýýðýé.

÷èõðèéã

....................
....................

öààñûã
....................
....................

5. Ä¿¿ãýýñýý óó÷ëàëò ãóéñàí ºã¿¿ëáýð áè÷ýýðýé.
.........................................
.........................................
.........................................

122

×ÈÕÐÈÉÍ ÃÀËÒ ÒÝÐÝÃ

Õýçýýä õè÷ýýæ õè÷ýýëëýâýë
Õýçýý ÷ õýö¿¿ õè÷ýýë ¿ã¿é.

Àìòàò ÷èõðèéí ãàëò òýðýã
Àð àðààñàà çàëãààñòàé
Õîðõîé õ¿ðýì ãî¸ õºñºã
Õîéíî õîéíîîñîî õîëáîîñòîé

Ǻí人 õ¿ðòìýýð

Ǻºëºí ÷èõýð

Äàíäàà õ¿ëõìýýð

Õàòóó ÷èõýð

×èãëýñýí ç¿ãòýý ñàëõè ìýò

×èõðèéí ãàëò òýðýã õóðäàëíà

Àìòòàíààð õèéñýí ò¿¿ãýýð

Àÿëíà àà ãýäýã àìàðã¿é íü ýý!

Àðààíû ø¿ëñ àñãàðààä

Òýñíý ýý ãýõýä ãîðüã¿é íü ýý!
Ǻºëºí ÷èõðýýð õèéñýí
Ç¿òã¿¿ð òîëãîéã íü èä÷èõëýý
ßàÿ ãýõ âý, ¿ëäñýí çàìûã
ßâãàí òóóëàõààñ áèø äýý.

Æ.Äàøäîíäîã

1. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí óíøààðàé.
2. Ýõýýñ ýñðýã óòãàòàé ¿ãèéã îëæ áè÷ýýðýé.
3. ×èõðèéí ãàëò òýðãèéã á¿ãäèéã íü èä÷èõâýë ÿàõ áîë?
ßðèëöààðàé.

4. òýð
ã, õºñ
ã, ÷èõ
ð ¿ãèéí áàëàðõàé ýãøãèéã íºõºæ
áè÷ýýðýé.
5. Ø¿äýý ãýìòýýõã¿é áàéõ çºâëºìæ áè÷ýýðýé.

à. Õàòóó ÷èõðèéã õ¿ëõýæ èäâýë ø¿ä ãýìòýíý.

á. .......................................................................

â. .......................................................................

123

1. Ø¿ëãèéã óíøèæ, ÿðèëöààðàé.

ÇÓÐÀÌÍÓÓÄ
Õýä õýäýí çóðàì
Õýýð óóëçñàí þì ãýíý
Õýí íü àæèë÷ áîëîõîî
Õýä¿¿ë ñîðüñîí þì ãýíý
Áóëòààðàà íýã íýã í¿õ
Áóøóóõàí ìàëòààä îðõè¸
Ò¿ð¿¿ëæ õýí íü äóóñãàíà
Ò¿¿íäýý áàÿð õ¿ðãýå, ãýæ
Òîâëîí ÿðèëöààä òîõèð÷ ãýíý
Òýíõýý òàìèðàà ÷ ãàðãàæ ãýíý
Öóãààð öóãààðàà óðàëäàæ ãýíý
Öóöàõûã ìýäýõã¿é àæèëëàæ ãýíý.
Õîéðãî çàëõóó çàíòàé
Õîöîð÷ ¿ëääýã æàìòàé
ͺ㺺 ë çóðàì ñ¿¿ëäýæ ãýíý
ͺõºä íü öºì äóóñàæ ãýíý
Äàðààãèéí íýã ºäºð
Äàëàíãèéí àðä áàéãàà
Àìòòàé ñàéõàí çóóøèéã
Àëü ò¿ð¿¿ëñýí íü èäüå, ãýæ
Òîâëîí ÿðèëöààä òîõèð÷ ãýíý
Òýíõýý òàìèðàà ÷ ãàðãàæ ãýíý
Öóãààð öóãààðàà óðàëäàæ ãýíý
Öóöàõûã ìýäýõã¿é ã¿éëäýæ ãýíý.
Õîéðãî çàëõóó çàíòàé
Õîöîð÷ ¿ëäýõ æàìòàé
ͺ㺺 íýã çóðàì õàðèí
ͺõ人ñºº ò¿ð¿¿ëýýä èð÷õýæ ãýíý.
Ä.Ñîäíîìäîðæ

124

Áè ×àäíà

1. ÿéöýýãýýðýé.



Íýã ºäºð òàíèëöàæ

.................................
2. Òîõèðîõ ¿ãèéã ñîíãîîðîé.
“Áèå áèåäýý . . . àìüäðàõ íü õ¿íèé ¸ñíû íýã ÷óõàë ç¿éë þì ø¿¿.


à. òóñàëæ


á. õàéðëàæ


â. ÿðüæ
3. Ñýðãýýí ñàíààðàé.
“Õî¸ð ç¿¿ä” ºã¿¿ëëýãò Íàòàøàä ààâ íü þó ãýæ çºâëºñºí áý?
4. Íàðèéõàí ã¿¿ðýýð õî¸ð õ¿¿õýä ÿàæ ãàðàõ âý?

5. ͺõººðýé.
Íàðàí àäèë ................... ÿâ
Íàâ÷ àäèë ................. ÿâ
Íàéð õººðººð ............... ÿâ
Íàñàíäàà ¿ðãýëæ æàðãàæ ÿâ
6. Ǻâ õîëáîîðîé.

øàð øóâóó
ñàðìàã÷èí

ºäºð òóñàëñàí
øºíº òóñàëñàí

7. Õýí íýã õ¿í ÷àìä áýëýã ºãâºë ÷è ÿàõ ¸ñòîé âý? ªã¿¿ëáýðýýð
áè÷íý ¿¿.
8. “¯õýð öóâíà” ø¿ëãèéã öýýæýýð, óðàí óíøààðàé.

125

Áè ×àäíà

1. Ñîíãîîðîé.
Íàìðûí íàëãàð ºäºð Íàéäàí õ¿¿ íóòãèéí ºâººòýé òààðàëäëàà. Íàéäàí õ¿¿:
- .................................................................................................ãýæ ìýíäëýâ.



à. ªíòýé ñàéõàí ºâºëæèæ áàéíà óó?



á. Òàðãàí ñàéõàí çóñàæ áàéíà óó?



â. Òàâòàé ñàéõàí íàìàðæèæ áàéíà óó?

2. ¯ã íºõºæ ºã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýãýýðýé.
Íàð ¿ä äóíäûí ¿åä ýãö äýýðýýñ ................ áàéëàà.
à. òóñ÷


á. òóñàæ
3.Äàðààõ àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéã õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí
õóâèðãààðàé.
à. ¯íýã ñàðìàã÷èí õî¸ð ÿàãààä ÷óëóóíä òýýãëýæ óíàñàí áý?
...............................................................................................
á. Ëõàãâà àìüòàí òýæýýõ äóðòàé þó?
..............................................................................................
4. ªã¿¿ëáýðèéí öýã òýìäãèéã òàâèàðàé.
à. ªâºº áýëãý äýìáýðëèéí ¿ã õýëýâ

á. ×è ø¿ëýã óíøäàã óó
5. Ǻâ õàðèóëòûã îëîîðîé. “òºãºë” ãýæ þóã õýëýõ âý?
à. áÿöõàí ìîä
á. òàñàð÷ óðãàñàí áàãàõàí îé
â. Ẻí ìîä

6. ªã¿¿ëáýðýýñ àëäààòàé áè÷ñýí ¿ãèéã îëîîðîé.

Àþóø áèä õî¸ð ÿäàì ºâººãèéíä î÷èâ.

7. ¯ãèéã çºâ áàéðëóóëæ, ºã¿¿ëáýð á¿òýýãýýðýé.

ººðèéí, àâ, óðüäààð, ºã, òóñûã, íºõðèéí, òóñûã

8. Öýãèéí îðîíä “-ûã, -èéã” õî¸ðîîñ òîõèðîõûã íü áè÷ýýðýé.
Öàãèéí áýðõ ....
Öàñíû èõ ...
Òóóëæ èðñýí àõäàà
Òóí èõ áàÿðëàëàà

126

ÁÈÄ ÕÀÌÒÄÀÀ

×àä

Ñó

íà

ðí
à

ÎÉËÃÎÕ

ÌÝÄÍÝ
- Ýõ ºã¿¿ëáýðýýñ á¿òíý.
- ªã¿¿ëáýð¿¿ä íü óòãûí
õîëáîîòîé áàéíà.

ĪЪÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ

Ààâûí ñóðãààë àëò
Ýýæèéí ñóðãààë ýðäýíý

ÖÀÀÑÀÍ ØÓÂÓÓ
(ñóðãààë)
- ßìàð þì ìóóõàé âý?
- ¯ë ìýäýã÷ ìóóõàé
- Þó ñàéõàí áý?
- Ñàðóóë óõààí ñàéõàí
- Þó õîðòîé âý?
- ªñò ñýòãýë õîðòîé
- Þó òóñòàé âý?
- Ñàéõàí ñýòãýë òóñòàé.
Ä.Ðàâæàà

1. Ñóðãààëûã óíøààä þó ìóóõàé, þó ñàéõàí, þó õîðòîé, þó
òóñòàéã ÿðèëöààðàé.
2. Ñóðãààëûã òºëººëºí óíøààðàé.
3. Ñóðãààëûã öýýæëýýðýé.
4. Ýõýä àñóóõ ºã¿¿ëáýð õýä, õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð õýä áàéíà âý?
5. ªºðò ñàéõàí áà ìóóõàé ñàíàãääàã ç¿éëýý íýã íý㠺㿿ëáýðýýð
áè÷ýýðýé.

- ßìàð õ¿¿õýä
ñàéí áý?

- Öýâýð÷ íÿìáàé
…………. .............

- ßìàð õ¿¿õýä òóñòàé
âý?

Àæèëñàã

128

Ýðõèéã ñóðàõààð
Áýðõèéã ñóð

“ÕÀÐ ¯ÕÝÐÒ ÕªÂï¯ÍÈÉ ÒÓÓÆ”-ààñ
(ýðòíèé óðàí çîõèîë)
Áàãø õºâã¿¿íýýñ àñóóâ.
- ª÷¿¿õýí íàñàíä ýðäýì ñóðâàë þóòàé àäèë?
- Äóíä íàñàíä ýðäýì ñóðâàë þóòàé àäèë?
- ªòºë áîëñîí õîéíî ýðäýì ñóðâàë þóòàé àäèë? õýìýýâýýñ õºâã¿¿í ºã¿¿ëð¿¿í:
- ª÷¿¿õýí íàñàíä ýðäýì ñóðâàë óðãàõ íàðòàé àäèë
- Äóíä íàñàíä ýðäýì ñóðâàë ¿äèéí íàðàí àäèë
- ªòºëò뺺 ýðäýì ýñ ñóðâàë õàðàíõóé øºíº àäèë õýìýýâ.

º÷¿¿õýí íàñ - áàãà íàñ
1. Ýõýä òîõèðîõ ç¿éð öýöýí ¿ãèéã îëæ òýìäýãëýýðýé.

Ýðäýìòýé õ¿í äàðóó
Èõ ìºðºí äºë㺺í 

àñíû áàãàä ýðäýì ñóð
Í
Íàðíû ýðòýä ìàëàà áýë÷ýý

2. Õýäèé íàñàíä ýðäýì ñóðâàë ñàéí áý?
Ýõýýñ óòãà òîõèðîõ ºã¿¿ëáýðèéã ñîíãîæ áè÷ýýðýé.
3. Ýñðýã óòãàòàé ¿ãèéã îëîîðîé.
Áàãà íàñ - ºòºë íàñ


Óðãàõ íàð .............
Øºíº ....................
Ñàéí ....................
Õîéíî ...................
4. Ýõèéã ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé.
ͺõºõ ¿ã¿¿ä: çóðãààí, óíøèæ, áè÷èæ, äóóëæ, á¿æèãëýæ, áîäîæ

Áè óíøèæ ñóðëàà.
Áè . . . íàñòàéäàà ñóðãóóëüä îðñîí.
Ñóðãóóëüä îðîîä . . . . . . . . , . . . . . . . . , . . . . . . . . ñóðëàà.
129

Ýðèéã á¿¿ áàñ
Äàëàéã á¿¿ ÿíä

ÒÝÍÝà ×ÎÍÎ
(1-ð õýñýã)
Ýðò óðüä öàãò íýãýí ÷îíî çàìààð ÿâæ áàéâ
ãýíý. Ãýòýë çàì äýýð íü íýãýí õîíèíû çàéäàñ
õýâòýæ áàéíà ãýíý. Ò¿¿íèéã ÷îíî ¿çýýä èäýõ
ãýòýë, çàéäàñ “×îíî òà íàìàéã áèòãèé èä. Ýíý óðä
íýãýí äààãà øàâàðò óíààä õýâòýæ áàéíà áèëýý.
Ò¿¿íèéã î÷èæ èäíý ¿¿” ãýæ ãýíý.

×îíî òýð ãàçàðò íü î÷èæ ¿çâýë, ¿íýõýýð
íýãýí äààãà øàâàðò óíàñàí áàéâ. Òýð äààãûã
èäýõ ãýòýë äààãà:
- ×îíî ãóàé, òà íàìàéã èäýõ ãýæ áàéãàà
þì áîë, øàâðààñ òàòàæ ãàðãààä èä ãýæ ãýíý.
×îíî äààãàíû õýëñýí ¸ñîîð, øàâðààñ òàòàæ
ãàðãàæýý.
1. ¯ëãýðèéí ¿éë ÿâäëûã ÿðèëöààðàé.
2. ¯éë ÿâäëûí äýñ äàðààã äóãààðëàæ áè÷ýýðýé.

à. Çàéäàñ ÷îíîíä õýëýâ.

á. ×îíî çàéäàñòàé òààðàëäàâ.

â. ×îíî äààãûã øàâðààñ òàòàâ.
3. Ýõýýñ “þó?” àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé.
Æèøýýëáýë: ÷îíî, .................................................................................
4. Äàðààõ ¿ãòýé èæèë õýëáýðòýé ¿ãèéã îëæ áè÷. ßàãààä èíãýæ
áè÷ñýíèéã ÿðèëöààðàé.

- Øàâðààñ
- õàâðààñ
...................
...................

Èäýõýýð,
áîäîõîîð
...................
...................

- Î÷è
æ
- äîã
øèí
.......
...
....... .........
.......
.....

Õýíèé áàã
îëîí ¿ã îëîõ
âý?

5. “Øàâðààñ” ¿ãýíä îðñîí ¿ñã¿¿äýýð õýäýí ¿ã á¿òýýæ áîëîõ âý?
íýã ¿åòýé ¿ã õýä, õî¸ð ¿åòýé ¿ã õýäèéã á¿òýýâ?

130

ÒÝÍÝà ×ÎÍÎ
(2-ð õýñýã)
Ãýòýë äààãà:
- Òà ìèíèé øàâðûã öýâýðëýæ áàéãààä
èä ãýæ õýëýâ. Õýëñýí ¸ñîîð øàâðûã íü
äîëîîæ àðèëãààä èäýõ ãýòýë:
- Ìèíèé õîéä õºëèéí òóóðàéä íýã áè÷èã
áèé. Òà ò¿¿íèéã ¿çýýä èäíý ¿¿! ãýâ. ×îíî
ò¿¿íèé òóóðàéí äàõü áè÷ãèéã ¿çýõ ãýýä î÷òîë
òýð ÷îíîíû äàãçûã íü õàãà ºøèãëºæ îðõèîä
ÿâ÷õàæ ãýíý.

×îíî “Çàìààð ÿâñàí çàíòãàð òîëãîé, çàéäñàíä
õóóðàãäñàí ýðã¿¿ òîëãîé, øàâðààñ òàòàæ ãàðãàõ ýçýí
íü áè áèø áèëýý. Øàâðûã íü äîëîîæ àðèëãàõ ýýæ íü
áè áèø áèëýý. Òóóðàéíä íü áàéãàà áè÷ãèéã óíøèæ
÷àäàõ áèø” ãýýä îðèëæ õýâòýâ ãýíý.

1. ×îíûí õýëñýí ¿ãèéã ò¿¿æ óíøààðàé.
2. ¯ëãýðèéí ¿éë ÿâäëûã ººðèéí ¿ãýýð ÿðèàðàé.

3. Öýãèéí îðîíä òîõèðîõ ¿ãèéã áè÷èæ õîëáîî ¿ã ¿¿ñãýýðýé.
Æèøýýëáýë: ñààðàë ÷îíî, ............

ºëºí . . . . . . .

. . . . . . . ÷îíî

ìàõ÷èí . . . . . .

..

4. Öýãèéí îðîíä òîõèðîõ ¿ãèéã íºõºæ, ºã¿¿ëáýð
á¿òýýãýýðýé.
ͺõºõ ¿ãñ: ººðèéí, îéëãîñîí, àìüòàí
Îíüñîãûã òààãààðàé

×îíî . . . . . . . áóðóóã . . . . . . .
òóë óõààëàã . . . . . . . ìºí ¿¿?

Òàë äýýð òàéâàíõàí
Òàøóóðã¿é ãóéâàíõàí
( ÷îíî )

131

ÑÀËÀÀ ÇÀÌ

Ñàíàà ñàéí áîë
Çàÿà ñàéí

Òýð æèë Èäýðèéí ãîëûí ñàâ íóòãààð ñàéõàí çóí áîëæ áàéëàà. Õ¿ðýí àñãàíû áóëàí
ãýäýã óóë óñ òýãø áýë÷ýýð ãàçàð ìàíàéõ áóóëàà.
Óðò äàðäàí çàì ìàíàé õàæóóãààð ºíãºðººä äýýä õàð ¿ç¿¿ð õ¿ðñíýý õî¸ð òèéø
ñàëààëíà. Äýýä çàìààð íü ÿâàõ þì áîë Öýö¿¿õ áàãèéí òºâ îðíî. Äîîä çàìààð íü îðâîë
Òîñîí ñóì î÷íî. Õîë àÿíû õ¿ì¿¿ñ ìàíàéõààð èðæ
- Àëü çàìààð ÿâáàë áàãèéí òºâ îðîõ âý? ãýæ îëîíòîî ñóðàãëàíà.
Íýã ºäºð Äîðæ áèä õî¸ð õóðãàà õàðèóëæ ÿâëàà.
Ä.Äàâààíÿì

1. Äîðæ íàéçòàéãàà þóíû òóõàé ÿðèëöñàí áý?
2. Äàðàà íü òýð õî¸ð þó õèéñýí áý?
3. Òýð õî¸ðûí õèéñýí ç¿éë õ¿ì¿¿ñò òóñ õ¿ðãýñýí ¿¿?
ßðèëöààðàé.
- Äîðæ îî! Õî¸óë
çàì äýýð òýìäýã
õàòãàõ óó?
Òîñîí
Öýö¿¿õ
ßàõ þì áý?
- Àÿíû îëîí õ¿í çàìûí óóëçâàð
õ¿ðýýä àëü çàìààð íü ÿâàõàà
ìýäýõã¿é áàéíà ø¿¿ äýý
ãýõýä Äîðæ õýñýã çóóð áîäñîíîî:
- Òýãâýë ºíºº îðîé òàíèõ òýìäýã õèéå ãýæ õýëýâ. Áèä ãýðòýý èðýýä õî¸ð ìîä îëæ
Òîñîí, Öýö¿¿õ ãýæ áè÷ýýä ñóì ìîä áýëýí áîëãîâ. Íîìõîí õýýð ìîðèíäîî ñóíäàëæ
çàìûí óóëçâàðò ñóì ìîäíóóäàà õàòãàëàà. ¯¿íýýñ õîéø õ¿ì¿¿ñ çàìûí óóëçâàðûí
òýìäãèéã ¿çýýä çîðüñîí ãàçàðòàà øóóäõàí ÿâäàã áîëæ áèëýý.
4. Ýõýýñ òîì ¿ñãýýð ýõýëæ áè÷ñýí ¿ãèéã îëæ áè÷ýýä, ÿðèëöààðàé.
-Óóë, óñ, õ¿í,
àìüòàíä ºãñºí
íýðèéã òîìîîð
ýõýëæ áè÷íý.

Èäýðèéí ãîë
Öýö¿¿õ áàã
Òîñîí ñóì
Äîðæ

5. Äàðààõ ¿ãòýé òºñòýé ¿ãèéã îëæ áè÷ýýðýé
çîðüñîí

ÿâàõàà

òýìäãèéã
.......................... .......................... ..........................
132

Öàã öàãààðàà áàéäàãã¿é
Öàõèëäàã õºõººðºº áàéäàãã¿é

ÖÀÑÀÍ Õ¯Í

Õýäõýí õîíîãèéí ºìíº áîëñîí öàñàí øóóðãà øèíýõýí öàñûã ãóó æàëãàíä
õóíãàðëàí îâîîëæýý.
Áèä ñýâñèéí òîãòñîí õºð öàñààð öàñàí õ¿í õèéæ ºäºðæèí òîãëîâ.
Àìðàëòûíõàà ºäºð öàñàí õ¿íýý ýðãýäýã áàéëàà.
Íýãýí óäàà áèäíèéã ýðãýæ î÷èõîä öàñàí õ¿ì¿¿ñ ìààíü öºì
õºëºð÷èõñºí áàéâ. ßàãààä õºëºðñíèéã íü ìýäñýíã¿é. Ýìòýð÷
ãýìòñýíèéã íü çàñàæ ÿíçëààä ýðãýæ áàéõààð ÿðèëöààä áóöàâ.
ªäºð õîíîã ºíãºðºõ òóòàì öàñàí õ¿íèé õºëðºõ íü óëàì èõñýæ
áàéëàà. Íýãýí ºäºð áèäíèéã ýðãýõýýð î÷èõîä öàñàí õ¿í ìààíü
õºëºðñººð õºëºðñººð óðñààä ÿâ÷èõñàí áàéæýý.
Òýð æèëèéí õàâðûí öýíõýð ÿðãóé öàñàí õ¿íèé
îðìîí äýýð óðãàæ áèëýý.



Í.Äîðæöýðýí

1. Öàñàí õ¿í ÿàãààä õºëºðñºí áý?
2. ßðãóé õýçýý, õààíà óðãàñàí òóõàé ºã¿¿ëñýí õýñãèé㠺㿿ëëýãýýñ
îëæ ÿðèëöààðàé.
3. Ýõýýñ ÿëãàõ ýãøèãòýé ¿ãèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé.
Ã

Í

øóóðãà

øèíýõýí

................................

................................

4. Îíüñîãûã òààæ áè÷èõäýý, õýäýí? àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã
áóäíà óó.
5. Õîëáîî ¿ãèéí óòãûã ýõýä òóëãóóðëàí ÿðèëöààðàé.
øèíýõýí öàñ

í õ¿í

öàñà

öàñààð õèéõ

Îíüñîãûã òààãààðàé
Íàéðò ãóðâàí äàâàà
Íàâ÷èò ãóðâàí äàâàà
Öàñò ãóðâàí äàâàà
Öýíãýëò ãóðâàí äàâàà
( äºðâºí óëèðàë )

öàñàí øóóðãà

133

6. Õ¿¿õä¿¿ä ýý! “Öàñàí õ¿í” ñýäýâò íîì á¿òýýöãýýå.

6. Çóðãèéã àøèãëàí, 10-20 ¿ãòýé ýõ çîõèîæ áè÷ýýðýé.

Öàñàí õ¿í
1 —————————————————————————————
2 —————————————————————————————
3 —————————————————————————————
4 —————————————————————————————
5 —————————————————————————————
6 —————————————————————————————
7 —————————————————————————————
8 —————————————————————————————

134

.......

Õ¿í ãýìýý ìýäýõã¿é
Òýìýý ãýäãýðýý ìýäýõã¿é

Áîðîî îðæ, ãàçðûí õºðñèéã äýâòýýñýýð ë áàéâ. ×èéãèéí õîðõîéä èõ ë àÿòàéõàí
áàéëàà. Õîíõîðò òîãòñîí óñíàà íîãîîí ýðýýí áàõ õàøõèðíà. Íîãîîí áàõ, óñíààñ ãàð÷
õºðñºí äýýã¿¿ð äýâõýð÷ ÿâààä ÷èéãèéí óëààí õîðõîéòîé óóëçàæ ãýíý.
- Õ¿¿å ÷è ÿàãààä ÷èéãòýé õºðñíººñºº îðãî÷èõñîí ÿâàà þì áý?
Áèå ÷èíü ìóóä÷èõíà ø¿¿ ãýæ áàõûã õýëýõýä,
- Íàðàíä áèåý øàðæ áàéíà. ×èéãýíä áàéíãà àæèëëàõààð áèå ºâäºæ ñóëüäàõ þì
õýìýýí ÷èéãèéí õîðõîéã õàðèóëàõàä,
- Íàðàíä áèåý øàðæ ãàéõóóëàõ ÷ ÿàõ âý. Õîðäëîãî àâ÷ øîðîî áîë÷õîâ äîî. ×è
õºðñºí äýýð èë ãàð÷ õýçýý ë òîãëîæ áàéëàà. Íýðýëõýõäýý õóäàë õýëæ áàéãàà þì áèç
äýý ãýýä áàõ èõ ë òîõóóðõñàí ÿíçààð õýëýýä öààø õºäºëæýý. Òýãòýë ñîõîð ýëýý ÷èéãèéí
õîðõîéã ø¿¿ðýí àâ÷ àãààðò õººðºâ. ×èéãèéí õîðõîé èõ ë ñýòãýë õººðñºí áàéäàëòàé áàõ
óðóó õàíäàí
- Áàõ ìèíü, ñàéí ñóóæ áàéãààðàé. Àãààðò
çóãààëæ àëñûí àÿí õèéõýýð õºõ òýíãýðò
õººð뺺 ãýæ áàéäàã ÷àäëààðàà õàøõèð÷ýý.
Ò¿¿íèé õýëñýí ¿ãèéã áàõ ñîíñîîä îäîîõîí àìü
òàâèõ ãýæ áàéæ þóí ÷ îíãèðîî þì áèëýý äýý
ãýæ áîäñîîð óñíû çàõ óðóó îðæýý.
Ä.Áàçàððàã÷àà

áàõ - íýã òºðëèéí ìýëõèé
1. ªã¿¿ëëýãèéã óíøààä, ãàð÷è㠺㺺ðýé.
2. Íýðýëõ¿¿ çàí òóñòàé þó? ßðèëöààðàé.
3. Õîëáîî ¿ãèéí óòãûã ýõýä òóëãóóðëàí ÿðèëöààðàé
øîðîî áîë÷èõ

àìü òàâèí

õóäàë õýëýõ

4. Áàõûí ÷èéãèéí õîðõîéä õýëñýí õýñãèéã ýõýýñ îëæ çºâ ñàéõàí
õóóëàí áè÷ýýðýé.
5. Àìüòíûã íýðëýñýí óòãàòàé ¿ãýýð ¿ãèéí ñ¿ëæýýã íºõººðýé.
6. Òîõèðîõ ¿ãèéã ñîíãîõäîî “¯ãèéí ñ¿ëæýýã” àøèãëàæ áè÷ýýðýé.
ì
Òýãòýë ñîõîð ýëýý ...................-ã
ø¿¿ðýí àâ÷ àãààðò õººðºâ.

135

Äàíäàà ñàéí ñóðñàí ÷
Äàâòëàãàà á¿¿ îðõè

ÁÀÐÈËÄÀÀÍ
Äàâàà íàäòàé
Áàðèëäàõ äóðòàé
Äàâàõ áîëãîíäîî
Äàõèõ õ¿ñýëòýé
Äàâààä ë áàéâàë
Áàðèëäààä ë áàéíà
Äààãà íýõýý÷! ãýýä
Äýâýýä ë áàéíà
ªºðºº îé÷÷èõâîë
Àõèàä áàðèëäàõã¿é
ªº ãàíöõàí ë îé÷ëîî! ãýýä
ßâààä ë ºãíº.
Î.Ñóíäóé

1. Ø¿ëãèéã íàéçóóääàà óðàí òîä óíøèæ ºãººðýé.
2. Ø¿ëãèéí ñ¿¿ëèéí äºðâºí ìºðèéã ººð÷èëæ áè÷ýýðýé.
3. Õîëáîî ¿ã ¿¿ñãýýðýé.
õýí?

îé÷÷èõâîë

.....................................

õýä?

îé÷ëîî

.....................................

ÿàõ?

äóðòàé

.....................................

Äàâàà

ÿàõ?

Äàâàà áàðèëäàõ

4. Ǻâèéã íü òýìäýãëýýðýé.
Äàâààãèéí

Ñóíäóé

Äàâààãûí

ñóíäóé
136

ÈÕ ÇÀÍ

Íýð îëîõ íàñíûõ
Íýð õóãàðàõ ºäðèéíõ

... Àëòàí ãóðãàëäàé ìàãòààëä èõ äóðòàé. Õààíà ÷ ÿâñàí ººðèé㺺 ìàãòàõ áîëîâ
óó? ãýæ ãîðüäîíî.
Ìàãòâàë èíýýìñýãëýí ãýäèéæ, íàìàéã àìüòàí á¿õýí ìàãòäàã ãýæ óÿíãàëàí
äóóëíà.
Áàðäàì çàí íü óëàì èõýññýýð íààäàì öýíãýýíä óðèí çàëàâ÷ ¿ë î÷íî. Èíãýýä
äóó÷èí àëòàí ãóðãàëäàé ìààíü äóóãàðäàãã¿é àëòàí ãóðãàëäàé áîëæýý.
Íýã ºäºð îé äàÿàð “Õàìãèéí ñàéõàí äóóëäàã àìüòíûã õààí áîëãîíî” ãýñýí çàð
òàðæýý. Àëòàí ãóðãàëäàé ¿¿íèéã ñîíñîîä “Áè õààí áîëú¸. Íàìàéã ÿàæ äóóëäãèéã á¿ãä
ìýäíý” ãýâ. Ãýâ÷ àìüòàä òàòãàëçàæ, äóóëàõûã øààðäæýý. Àëòàí ãóðãàëäàé äóóëàõ ãýòýë
õîîëîé íü ãàðñàíã¿é. ßàæ ÷ îðîëäîîä, äóó íü óÿíãàëñàíã¿é. Àìüòàä öºì ãàéõàâ. Ãýòýë
¿íýã:
- Àëòàí ãóðãàëäàé ìèíü, äààí÷ äýý. ×è àÿëãóóëàí äóóëàõàà åð áîëüæýý ãýæ
õýëýõýä àëòàí ãóðãàëäàé:
- Áè ¿ðãýëæ äóóëæ, ñóðãóóëèëæ áàéñàí áîë èéì áàéäàëä îðîõã¿é ë áàéñàí äàà
ãýæ, ó÷èðëàí õýëæýý.

1. ªã¿¿ëëýãèéã óíøààä ÿðèëöààðàé.
2. Àëòàí ãóðãàëäàéí çàíãèéí òàëààð þó áîäñîíîî õî¸ð
ºã¿¿ëáýðýýð áè÷ýýðýé.
3. Þó? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã ýõýýñ îëæ, óòãûã íü
ÿðèëöààðàé.
4. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéã õóðààæ áè÷ýýðýé.

Íàìàéã îéí àìüòàí á¿õýí ìàãòäàã.

137

Ýðäýìòýé õ¿í äàðóó
Èõ ìºðºí äºë㺺í

ÕÈÀà ÍÀÐÀÍÖÝÖÝà ÕΨÐ
Íàðàíöýöýã, õèàã õî¸ð íàìðûí íàðíû èë÷èéã ãàéõàí, íàðûã áèøðýí ø¿òäýã
òóõàéãàà õóó÷èëæ ñóóâ. Õèàã:
- Õ¿¿å! Õ¿¿å! Íàðàíöýöýã ýý! Íàìðûí õÿðóóã ìýäýõ ¿¿?
- Õýí ò¿¿íýýñ àéõ þì áý? Íàìðûí õÿðóóíààñ áè õýçýý ÷ õóë÷èéõã¿é. Íàðàíä
õýëýýä, çàéëóóëæ ÷àäíà ãýýä àëòàí øàðãàë öýöãýý íàð äàãóóëàí ãàíõàæ áàéâ. Õèàã
õýäèé íàðàíöýöãýýñ íàìõàí ÷ ãýñýí íàéçäàà:
- Íàìðûí õÿðóóíû ººäººñ èéì ¿ã õýëæ ÿàæ áîëîõ âý?
Ãàíöõàí øºíº íààä ñàéõàí àëòàí øàðãàë öýöãèéã ÷èíü
íàëìàéòàë áóóëãàíà ø¿¿! ãýæ ó÷èðëàâ.
Íàìðûí óðò øºíº õèàã äààð÷ õîíîîä, ºã뺺 íîãîîí
÷èãýýðýý ºíäèéõºä õÿðóó óíàæ, ýðãýí òîéðîí
öàéðààä, íàðàíöýöýã àëòàí øàðãàë öýöãýý äààæ
ÿäàí òîãòîæ áàéâ.





Ä.Áàçàððàã÷àà

õèàã - óðò èøòýé, íàðèéí íàâ÷òàé óðãàìàë
1. Õèàã, íàðàíöýöýã õî¸ðûã òºëººëºí óíøààðàé.
2. Îéëãîñíîî õýí ñàéí ÿðèõ âý?
3. Àñóóëòàä õàðèóëààä õîëáîî ¿ã ¿¿ñãýýðýé.
þóíû èë÷ âý?
................................

õýçýýíèé õÿðóó âý?
................................

ÿìàð øºíº âý?
................................

4. Íàðàíöýöãèéí òóõàé 10-20 ¿ãòýé ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé.
Àøèãëàõ ¿ã: áàéõäàà, íàðàíöýöãèéã, òàðèõ, ìàø, õàðñàí, èøèí,
¿ðèéã íü
Íàðàíöýöýã
Áè õºäºº àìàð÷
òîì òîì íàðàíöýöýã
. Íàðàíöýöýã
äýýðýý íàéãàí áàéõ íü
ãî¸ ñàíàãäñàí. Áè
ãýðòýý àâ÷ èðýýä
þìñàí ãýæ áîäëîî.

138

Àðãûã íü îëáîë
Àæèëä òóñòàé

ªÂÃªÍ Õ¯¯ ÕΨÐ
(Çóãàà ¿ã)

Õ¿¿ õààíààñ èðýâ?
Õ¿ðìèéí òàëààñ èðëýý
Õ¿ðìèéí òàëààð þó áàéíà?
Õ¿ì¿¿ñ íîãîî òàðüæ áàéíà
Íîãîîã ÿàæ òàðüäàã þì áý?
¯ðèéã õºðñºíä ñóóëãàæ òàðüäàã.
Íîãîî ÿàæ óðãàäàã þì áý?
Ñî¸îëñîí ¿ðýýñ áàéöàà, òºìñ,
Ëóóâàí, ñàðìèñ, ñîíãèíî óðãàäàã þì
Íîãîî óðãàõàä þó þó õýðýãòýé áàéäàã þì áý?
Íàð, óñ, àãààð, õºðñ, õºäºëìºð õýðýãòýé.
Õ¿ðìèéí òàë óñààð áàãà, õºðñººð ìóó ø¿¿ äýý!
Õ¿ì¿¿ñ ñóâàã òàòàæ,
Õºðñèéã íü ñàéæðóóëñàí ø¿¿ äýý,
Ìýäýýã¿é þó òà? ãýæýý.

Îíüñîãûã òààãààðàé
Äýýðýýñ íü õàðàõàä
Äýðâýãýð íîãîîí
Äýðãýä íü î÷èõîä
Áºíäãºð íîãîî

( áàéöàé )

1. Çóãàà ¿ãèéã òºëººëºí óíøààðàé.
2.Îíöîëñîí ºã¿¿ëáýðèéã íý㠺㿿ëáýð áîëãîîä õýëýýðýé.
3. Çóðãèéã ¿éë ÿâäëûí äýñ äàðààëëààð ÿðèëöààä, ýõ çîõèîí
áè÷ýýðýé.
4. Àíãèäàà öýöýã òàðèõ äàðààëëûã áè÷ýýðýé.

139

Àæèë õèéâýë
Àì õºäºëíº

1.à. Õ¿¿õä¿¿äýä íýð ºãººðýé.
á. Çóðàã äýýð þó þó õàðàãäàæ áàéíà âý?
â. Òýä þó õèéæ áàéíà?
2. Õ¿íñíèé íîãîîíîîñ äóðòàéãàà ñîíãîæ, õ¿ñíýãòýä òýìäýãëýýðýé.
à. õýëáýð
á. ºíãº
â. àìò
ã. õààíà óðãàäàã áîëîõ
íîãîî

þó?

õýëáýð

ÿìàð?

ºíãº

ÿìàð?

àìò

ÿìàð?

õààíà
óðãàäàã

õààíà?

õºðñºí äýýð

õºðñºí äîîð

3. Õ¿ñíýãò, çóðãèéã àøèãëàí, 15-20 ¿ãòýé ýõ çîõèîãîîðîé.

140

Óõààíòàé õ¿íèéã ¿ãýýð
Óóðòàé õ¿íèéã ýâýýð

ÕÀÌÃÈÉÍ ÀÌÒÒÀÉ ËÈÉÐ
Íýãýí òàéæ çàðöàà çàõ óðóó ÿâóóëæ, õàìãèéí àìòòàé
ëèéð õóäàëäàí àâ÷ èðýõèéã äààëãàæýý. Çàðö çàõ äýýð
èðæ, õóäàëäàà÷èíä õàíäàæ:
- Õàìãèéí àìòòàé ëèéð ºãºº÷ ãýæ õýëýõýä
õóäàëäàà÷èí õàðèóä íü:
- ×è ººðºº ñîíãîîä àâ. Àìòëààä àâ÷ áîëíî ãýæ
õàðèóëæýý.
- Çàðö ëèéð á¿ðèéã õàçàí àìòàëæ ¿çýýä íýëýýä
õýäýí øèðõãèéã ñîíãîí àâ÷ áóöàí èðýâ. Òàéæ ëèéð á¿ðèéã
õàçñàí áàéõûã àæèãëàæ, ó÷ðûã ëàâëàâ. Çàðö õàìãèéí
àìòòàéã íü îëîõ ãýæ õàçñàí òóõàéãàà õýëýõýä ýçýí íü
óóðëàæ, ò¿¿íèéã õººí ÿâóóëæýý.

Ë.Í.Òîëñòîé

òàéæ - õààíû óäìûí öîë
1. Õóóëæ áè÷èõäýý ëèéðíèé àðä íóóãäñàí ¿åèéã íºõºæ áè÷ýýðýé.

Íýãýí òàéæ çàðöàà

Õóäàëäàã÷: -×è ººðºº ñîí

Çàðö ñîíãîõûí òóëä îëîí ëèé

òàé

ðýíä ÿâóóë
àâ ãýâ.
õàçàæ ¿çýâ.

Õàçñàí á¿õýí íü àìòòàé áàéõ òóë á¿ãäèéã àâ

Òàéæ ëèéðèéã

-æý

ý

¿

çýýä çàðöûã õººâ.

-ëèé
-ðèéã

àìò
-ãîîä

-÷ýý

2. “òàéæ, õàìàã” ¿ãýíä “-èéí, -ûí” õî¸ðîîñ òîõèðîõûã íü áè÷ýýðýé.

3. Çàðöûí çºâ ãýæ áîäîæ áàéâàë ãóðâàí
áàéâàë íýã

çóðààä, òàéëáàðëààðàé.

Çàðöûí çºâ

Çàðöûí áóðóó

141

, áóðóó ãýæ áîäîæ

Ñàíàà ìóóò ÿâàí õàòíà
Ñàðüñàí áàãâààõàé íàðàíä õàòíà

ÕÀÒÑÀÍ ÀËÈÌÍÛ ÓÍÄÀÀ
Îéí àìüòäûí àíõíû íàéìààã ¿íýã íýýæýý. ¯íýã äýëã¿¿ðýýñ õàòñàí àëèì õóäàëäàí
àâ÷, ãîëûí óñàíä äýâòýýí õóäàëäààíä ãàðãàâ. Íàðíû õàëóóíûã õýëýýä ÿàõ âý. Á¿õ
àìüòäûí àì öàíãàæ, äóòóó áóöàëãàñàí óñòàé ø¿¿ñ óðóó äàéðíà. ¯íýã òýäýíä òîðõòîé
ø¿¿ñíýýñ çàðñààð áàéâ. Àìüòàä ÷ àìíûõàà öàíãààã ãàðãàí õàíàòëàà óóæýý. Ìàðãààø
íü õàòñàí ø¿¿ñýý çàðàõ ãýñýí áîëîâ÷ íýã ÷ àìüòàí èðñýíã¿é. Áàðàã á¿õ àìüòàí îéí
ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëýõýýð ÿâöãààñàí áàéæýý.
Ä.Áàçàððàã÷àà

1. ªã¿¿ëëýãèéã óíøààä, ìàðãààø íü íýã ÷ àìüòàí èðýýã¿é ó÷ðûã
òàéëáàðëààðàé.
2. Çóðãèéã àæèãëààä, ¿íýãíèé çàí ÷àíàðûã òîäîðõîéëîîðîé.
íàé...÷èí
¿íýã
. . . . ò à é

3. Äýýðõ õîëáîî ¿ãýý äýëãýð¿¿ëýí õî¸ð ºã¿¿ëáýð çîõèîãîîðîé.
1

2

....

................

¿íý

ã

.... ......
......
......
.....

................

.

...........

...........

.

...........

...........

4. ¯íýãýíä õàíäàæ õýëýõ ¿ãýý áè÷ýýðýé.

142

.........

.........

àìüòä

.....

ûã

ýý.

çàðæ

.

ëæýý

¿¿
ºâ÷ë

Ãýì íü óðäàà
Ãýìøèë íü õîéíîî

ËÓÓÂÀÍÃÈÉÍ ÕÓËÃÀÉ×
(“Õºã溺íòýé òóóæóóä” çîõèîëîîñ)
×îéñ¿ðýí áèä õî¸ðûí îéðõîí Äàíøèé ãóàéí õ¿íñíèé íîãîîíû òàëáàé
õàðàãäàâ. Äàíøèé ãóàé òýíäýýñýý áèäýíä õààÿà ëóóâàí ñóãàëæ ºãäºã. Ó÷èð íü,
áèäíèéã ëóóâàí õóëãàéëäàãã¿é ñàéí õ¿¿õä¿¿ä ãýæ øàãíàäàã.
Íýã óäàà áè ×îéñ¿ðýí íàéçòàéãàà õàìò ÿâæ áàéãààä, ò¿¿íä íýã ëóóâàí
ñóãàëæ ºã캺ð ñàíàãäàâ. Òýãýýä òàëáàé óðóó îðæ íýãèéã ñóãàëáàë äýíä¿¿
æèæèã áàéâ. Äàõèí ñóãàëáàë á¿¿ð ÷ æèæèãõýí. Àðàé ãýæ òîìûã ñóãàëààä õàðòàë
Äàíøèé ãóàé èð÷èõñýí áàéëàà.
Èíãýæ áè íýã ìóóõàé õýðýã õèéñýí þì äàà! Õýäèé õîðõîé õ¿ðñýí ÷, õ¿íèé
þìàíä õýëýëã¿é ãàð õ¿ð÷ áîëîõã¿é ø¿¿.
Ä.Ãàðìàà

1. Äàðààõ îíüñîãûã òààãààðàé.

Ãýçýã íü ãàäàà
Ãýäýñ íü øîðîîíä

Òàãëààòàé óëààí ëîíõ
Òàðõèíäàà ãýçýãòýé

2. Îíöîëñîí ¿ñýã, ¿åèéã àæèãëààä, ººð ¿ã îëæ áè÷ýýðýé.

- Ä àíøèé

- Íîãîî íû

Á àòàà

................

................

óñ íû

................

................

3. Ýñðýã óòãàòàé ¿ãèéã îëîîðîé.
îéðõîí

..................

æèæèã

4. Ǻâëºãººã ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé.
• Õ¿íèé þìûã çºâøººðºëã¿é àâ÷ áîëîõã¿é.
• ..............................................................................
• ..............................................................................

143

..................

1. Äàðààõ àðãà÷ëàëûã óíøààä îéëãîîðîé.
Àëèìòàé øàð ëóóâàíãèéí çóóø
Øàð ëóóâàíã óãààæ öýâýðëýýä òîì í¿õòýé ¿ðýã÷ýýð ¿ðíý. Äýýðýýñ íü ¿ðñýí àëèì,
íèìáýãíèé ø¿¿ñ, ýëñýí ÷èõýð, äàâñ õèéãýýä ñàéòàð õîëèíî. Äàíãààð íü èäýæ áîëíî.
Ýñâýë ìàõàí õîîëîíä õà÷èð áîëãîí õýðýãëýíý.
Îðö: Øàð ëóóâàí 3 øèðõýã, àëèì 2 øèðõýã, íèìáýã 1
øèðõýã, áàãà çýðýã ýëñýí ÷èõýð, äàâñ.

Øàð ëóóâàíãèéí íóõàø
Àðèëãàæ öýâýðëýñýí øàð ëóóâàíã 纺ëºðòºë íü ÷àíàõ
áóþó óóðàíä æèãíýíý. Äàðàà íü æèæèã í¿õòýé ¿ðýã÷ýýð ¿ðíý.
Äýýðýýñ íü ñ¿¿íèé ºòãºí ñ¿ìñ, äàâñ, ýëñýí ÷èõýð õèéãýýä
õóòãàí äàõèí ÷àíàíà. Áýëýí áîëìîãö õàëóóíààð íü öºöãèé áóþó
纺õèéòýé õîëüæ õýðýãëýíý.
Îðö: Ëóóâàí 5 øèðõýã, ñ¿¿íèé ñ¿ìñ 1 àÿãà, ýëñýí ÷èõýð, äàâñ.
áàéöàé

ñîíãèíî

ìàíæèí
- Ǻâ áè÷èæ ñóðàõ ¿ã

ëîîëü

ºðãºñò õýìõ

ñ¿ìñ - øèíãýí àìòëàã÷

2. Äýýðõ ¿ãèéã í¿äëýýä, öýýæýýð áè÷ýýðýé.
3. Øàð ëóóâàíãèéí íóõàø õèéõ äàðààëëûã áè÷ýýðýé.

Ñýäýâ: Øàð ëóóâàíãèéí íóõàø
1. Ëóóâàíãàà àðèëãàæ óãààíà.
2. ————————————————————————
3. ————————————————————————
4. ————————————————————————
5. Õàëóóíààð íü öºöãèéòýé õîëüæ õóòãàíà.

144

ÁÀÒÀÒÃÀË
1. Óíøñàí çîõèîëóóäàà ýðãýí ñàíààðàé.



Çîõèîëûí íýð
1 Õàìãèéí àìòòàé ëèéð
2 Õàòñàí àëèìíû óíäàà
3 Ëóóâàíãèéí õóëãàé÷

Ãîë áààòàð
çàðö
........................
Äàíøèé ºâãºí

2. ×èíèé áîäëîîð õ¿í åð íü ÿìàð áàéõ ¸ñòîé âý? Õàðèóëòûã çºâ
ãýæ áîäâîë áóäààðàé.
1. øóäàðãà
2. çàëüòàé
3. àæèëñàã
4. ¿ã ñîíñäîã
5. óõààëàã
6. çàëõóó
3. Äàðààõ ¿ãèéí àëü íü çºâ áý? Îëæ òýìäýãëýýðýé.
íóòãèéã
íóòãûã

õóðãà
õóðàã

à÷ûã
à÷èéã

õîøèí
õîøîí

4. Ñî¸îëñîí ¿ðýýñ þó þó óðãàäàã âý? Õàðèóëæ áè÷ýýðýé.
5. “Õèàã, íàðàíöýöýã õî¸ð” ºã¿¿ëëýãèéí ¿éë ÿâäëûã ýðãýí ñàíàæ
çºâ äàðààëàëä îðóóëààðàé.
3.

Õÿðóó óíàâ.

Íàðàíöýöýã õÿðóóíààñ àéõã¿é ãýâ.

Íàðàíöýöýã öýöãýý äààæ ÿäíà.

Õèàã, õÿðóóã ìýäýõ ¿¿? ãýæ àñóóëàà.

145

¯ËÃÝÐÈÉÍ ÎÐÍÎÎÐ
1. Óíøñàí ¿ëãýð¿¿äýý ñýðãýýí ñàíààðàé.
2. ¯ëãýð¿¿äýýñ ñîíãîëò õèéæ çàãâàðûí äàãóó ýõ çîõèîæ áè÷ýýðýé.

Ýíý áîë ìèíèé õàéðòàé ¿ëãýðèéí áààòàð.
Ýíý áààòàð ìèíèé óíøñàí................. ¿ëãýðò ãàðäàã. ..................,
.................., .................. ñàéí òàëòàé. Èéìýýñ áè ¿ëãýðèéí ýíý
....................òàà õàéðòàé.

146

ÌÓÕÀÐ ÃÀËÓÓÒ
(äîìîã)
Íýãýí õàâàð, íýã ãîëä ãàíö ãàëóó èðæ, ºíäºãëºæýý. Òýãýýä ºíäºã íü äýãäýýõèé
áîëæ, ýõèéí õàìò òýð ãîëä çóñæýý. Íàìàð áîëæ, øóâóóä áóöàõ áîëîâ. Ãýòýë äýãäýýõèé
íü ÿâæ ºãºõã¿é áîëîõîîð ýõ íü äàãóóëæ ÿâàõààð ãàíãàíàí äóóãàð÷, ýðãýí õîðãîäîí
íèññýýð îëîí õîíîæýý.
Ýöýñ ñ¿¿ëä íü ýõ íü öºõðºí㺺 áàðæ ãàíöààðàà õîëûã
çîðèí íèñýæ, äýãäýýõèé íü ºññºí íóòàãòàà õîöîð÷ýý.

Ýõýýñýý õîöîðñîí ãàëóóíû õºë ºâºë áîëîõîä
õºëäºæ, òàñàð÷ óíàæýý. Ò¿¿íýýñ õîéø òýð ãàëóóíû
ºâºëæñºí ãîëûã “Ìóõàð ãàëóóò” ãýäýã áîëæýý. Ýíý
áîë Õºâñãºë àéìãèéí Öýöýðëýã ñóìûí íóòàãò áèé.

1. Äîìãèéã óíøààä, “Ìóõàð ãàëóóò” ãýæ íýðëýñíèé ó÷ðûã
ÿðèëöààðàé.
2. Õýñýã òóñ á¿ðò òîõèðñîí íýð ºãººðýé.
3. Õàðãàëçóóëààðàé.
õàâàð
íàìàð
ºâºë

Ãàëóó

áóöíà
õºëäºíº
ºíäºãëºíº

4. Ýõýä îíöîëñîí ¿ãèéã í¿äëýýä, ¿å íºõºæ áè÷ýýðýé.

ºíäºã

æýý, äýãäýý

,

ãàð÷, íè

5. Áè÷ñýí ¿ãòýéãýý òîõèðîõ àñóóõ ¿ãèéã îëîîðîé.
þó

?

õý
í?

õý

ä?

?

147

ð?

à
ÿì

ÿàõ?

ÝÌÃÝÍ ÒÀÕÈÀ õî¨ð

Íóóõûã íü àâàõ ãýýä
Í¿äèéã íü ñîõëîõ

Ýìãýíèé òàõèà ºäºð á¿ð íýã ºíäºã ãàðãàäàã áàéâ. Ýçýí íü ºäºðò õî¸ð ºíäºã
ãàðãàäàã áîë ñàéõàí àà ãýæ øóíàõ áîëîâ. Òýãýýä ºãäºã òýæýýëèéíõýý õýìæýýã õî¸ð
äàõèí íýìæ ãýíý.
Ãýòýë òàõèà íü òàðãàëæ, íýã ÷ ºíäºã ãàðãàõàà áîëüæýý.
Ë.Í.Òîëñòîé

1. Òàõèà ÿàãààä ºíäºãëºõºº áîëüñîí áý? Áàã áîëæ
ìýòãýëöýýðýé.
Ýçíýýñ áîëñîí óó?
ßàãààä? Òàõèàíààñ áîëñîí. ßàãààä?
2. “ºíäºãëºäºã” ¿ãèéã ¿åýð òàñëàí áè÷ýýðýé.
3. Äàðààõ ¿ã ÿìàð ¿ã âý? ßðèëöààðàé.

øóíàë

òàé

øó

íàë

ã¿é

4. ªã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé.

Òàõèàíû ºíäºã õàãàð÷, ò¿¿íýýñ ........ ãàð÷ èðëýý.
5. Òàõèà øóâóó ìºí ¿¿? Ýõ çîõèîãîîðîé.

—————————————————————————————————
—————————————————————————————————
—————————————————————————————————
—————————————————————————————————

148

ÀÇÀÐÃÀÍ ÒÀÕÈÀ ÌÝËÕÈÉ ÕΨÐ
(Ëàòâè àðäûí ¿ëãýð)
Ìýëõèé àçàðãàí òàõèàòàé òààðàëäààä:
- Õàìãààñ ÷àíãà äóóòàé àçàðãàí òàõèà ñàéí óó? ãýæýý.
Àçàðãàí òàõèà õàðèóä íü:
- Õàìãààñ ºíäºð ¿ñýðäýã ìýëõèé ìèíü, ñàéí óó? ãýæ ìýíäëýâ. ¯¿íèéã ñîíñîîä
ìýëõèé ñýòãýë õàíãàëóóíààð:
- Õàðâààñ õ¿íäòýé ýð áàéãàà áèç äýý? Õýðâýý ººðèé㺺 õ¿íäë¿¿ëýõèéã õ¿ñâýë
áóñäûã ìàãòàõ õýðýãòýé ãýæ õýëýâ.
1. Àçàðãàí òàõèà ìýëõèé õî¸ðûã òºëººëºí óíøààðàé.
2. Æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéãýýðýé.
3. Ýõýä àñóóõ ºã¿¿ëáýð õýä áàéíà âý? Õàðèóëò ºã¿¿ëáýðèéã
áè÷ýýðýé.
4. Ǻâ õàðãàëçàà ¿¿ñãýýä, ºã¿¿ëáýð á¿òýýãýýðýé.

øàíàãàí õîðõîé òºð¿¿ëäýã.

ãàâàð òºð¿¿ëäýã.

äýãäýýõèé òºð¿¿ëäýã.

5. Îíüñîãûã òààãààðàé. Îíüñîãîî áè÷ýýä “ÿìàð?” àñóóëòàä
õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã áóäààðàé.

Àì õýë íü õàâòãàé öîîõîð
Àëàã í¿ä íü á¿ëòãýð öîîõîð
ĺðâºí õºë íü ìàéãà öîîõîð
Òºðñºí áèå íü õ¿éòýí öîîõîð
òýð þó âý?

Óëààí òîðãîí ìàëãàéòàé
Óíæëàãà öàöãàí ÷èìýãòýé
Öàãààí õèëýí õóâöàñòàé
Öààø íààø íàõèëçààòàé
òýð þó âý?

6. Îíüñîãîîñ îíöîëñîí ¿ãèéã “íîãîîí” ãýñýí ¿ãýýð õóâèðãàæ
áè÷ýýðýé.
149

ÖÈÐÊ

1. Çóðãèéã àæèãëààä, õîëáîî ¿ã á¿òýýãýýðýé.
2. Á¿òýýñýí õîëáîî ¿ãýýðýý ýõ çîõèîæ áè÷ýýðýé.

ÖÈÐÊÒ
............................................
...............................
............................................
...............................
............................................
....
...........................
Ýõ çîõèîõäîî:
............................................
...............................
• Á¿òýýñýí õîëáîî ¿ãýý ºã¿¿ëáýðò ....
............................................
...........................
îðóóëààðàé.
............................................
....
....
.......................
• ªã¿¿ëáýðèéã òîìîîð ýõýëæ, ýöýñò ....
............................................
...........................
íü (.), (?) áè÷äýãèéã ñàíààðàé.
............................................
....
....
.......................
• ªã¿¿ëáýðýý çºâ äàðààëàëä
............................................
..............................
îðóóëæ áè÷ýýðýé.

150

Öýöýíä õî¸ð ÷èõ öººäºõ
Òýíýãò ãàíö õýë îëäîõ

ÕÎÂ×

Òîãìèä, áàãø àà º÷èãäºð
Òîì÷óóäûí êèíî ¿çñýí
Õóäëàà ãýâýë ò¿¿íèé àðä
Õóëàí áèä õî¸ð ñóóæ áàéñàí.
Î.Ñóíäóé

×è ÿìàð êèíîíä äóðòàé âý?

2.“Õîâ÷” ø¿ëãèéã äóóðàéëãàí ø¿ëýã çîõèîãîîðîé.
..........................................................................
..........................................................................
..........................................................................
..........................................................................
..........................................................................
..........................................................................
..........................................................................

3. Õ¿¿õýëäýéí êèíîíû áààòðóóäàä òóñëààðàé.

151

Ýçýí õè÷ýýâýë
Çàÿà õè÷ýýíý

ͪժªÑ
Áîáèêà, íîãîîí ºíãèéí ºìäòýé. Áîáèêà òýð
ºì人 ºìññºí ¿åä ººðèé㺺 æèíõýíý öýðýã õ¿í ãýæ
áîääîã áàéæýý. Íýã ºäºð Áîáèêà õàøààí äýýã¿¿ð
äàâæ áàéãààä õàäààñàíä ºì人 óð÷èõæýý. Áîáèêà
óéëàõàà øàõëàà. Ãýðòýý èðýýä ýýæèéãýý î¸æ ºãíº ¿¿
ãýæ ãóéõàä ýýæ íü óóðëàí:
- ×è õàøàà äàâæ ºì人 óðæ, áè ò¿¿íèéã
÷èíü î¸æ áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿¿?
- Áè äàõèæ èíãýõã¿é, ýýæ ýý! θîä ºãºº÷!
- ªºðºº î¸!
- Áè ÷àäàõã¿é
- Óðæ ÷àäñàí þì, î¸æ ñóð.
- Òýãâýë áè èíãýýä ë ÿâëàà ãýæ óóðëàí, ãàäàãøàà ãàðëàà. Õ¿¿õä¿¿ä ò¿¿íèé
ºìäíèé öîîðõîéã õàðæ:
- ªìä íü öîîðõîé öýðýã ãýæ þó áàéõ áèëýý ãýæ èíýýëäýâ. Áîáèêà ººðèé㺺
öàãààòãàí:
- Áè ýýæèéãýý î¸æ ºãºº÷ ãýæ ãóéñàí ÷èíü î¸æ ºãñºíã¿é.
- Öýðã¿¿äèéí ºìäèéã ýýæ íü î¸æ ºãäºã ãýæ ¿¿? Öýðã¿¿ä íºõººñ òàâèõ, òîâ÷
õàäàõààñ ýõëýí, öºìèéã íü ººðñ人 õèéõ ¸ñòîé ãýæ õýëæýý.
Áîáèêà èõ è÷èí, ãýðòýý õàðèàä, ýýæýýñýý ç¿¿ óòàñ, íîãîîí äààâóóíû ººäºñ çýðãèéã
ãóéæ àâààä, òý𠺺äñººðºº ºðãºñò õýìõèéí õýìæýýíèé íºõººñ õàé÷èëæ, ºìäíèéõºº
öîîðõîé äýýð òàâèàä î¸æ ýõýëæýý. Áîáèêà õóðóóãàà öóñ ãàðòàë ãóðâàí óäàà õàòãàæ:
- Ýý ìóó ÷àìàéã äàà! ãýæ ç¿¿ãýý çàãíàæ áàéæýý. Àðàé ãýæ íºõººñºº î¸æ
äóóñààä õàðâàë, íºõººñ íü õàòñàí 캺ãíèé èðìýã øèã óìàéæ õàðàãäàíà.
- Èíãýæ ÿàæ áîëîõ þì áý? Öîîðõîé áàéõààñ äîð áîë÷èõëîî. Äàõèæ çàñúÿ
ãýýä íºõººñºº õàíçàëëàà. Äàðàà íü íºõººñºº äàðæ òýíèéëãýýä, öîîðõîé äýýðýý
äàõèí òàâüæ, õàðàíäààãààð òîéðóóëàí çóðààä, î¸æ ýõýëëýý. Ýíý óäàà òýð íºõººñºº
çóðààñíààñ íü èë¿¿ ãàðãàëã¿é õè÷ýýí î¸æýý.
Áîáèêà î¸æ äóóñààä íºõººñºº õàðàõàä áàõòàé áàéëàà. ͺõººñ òýãø ãºëãºð, áàñ
áºõ áîëæýý.
Í.Íîñîâ.

152

1. ªã¿¿ëëýãýýñ Áîáèêàãèéí õýëñýí ¿ãèéã ò¿¿æ óíøààðàé.
2. Áîáèêàãèéí áîäîë õýðõýí ººð÷ëºãäñºí áý?
äàðàà íü
..
..............................
..
..............................
..
..............................

ºìíº íü
................................
................................
................................

3. Íýðèéí õýëõýýã ã¿éöýýãýýðýé.

Áîáèêà

Àíóæèí

..............

Íàöàã

..............

Ëõàãâà

4. ªã¿¿ëáýð á¿òýýãýýðýé.

õàé÷èëñàí

çóðààä

153

õàðàíäààãààð

1. Õàëóóí, õ¿éòýí, ñýð¿¿í ºäºð ÿìàð õóâöàñ ºìñºõ âý?
õàëóóí

õ¿éòýí

ñýð¿¿í

..........................................

..........................................

..........................................

..........................................

..........................................

..........................................

..........................................

..........................................

..........................................

..........................................

..........................................

..........................................

2. Õóâöñûã íýðëýýä, õàëóóí, õ¿éòýí, ñýð¿¿íä òîõèðóóëàí
áè÷ýýðýé.

3. Àñóóëòûí äàãóó õîëáîî ¿ã á¿òýýãýýðýé.

ßìàð öàìö âý?

Þóã ÿàâ?

íîîñîí
...........................
...........................
...........................
...........................

ºìñºõ
...........................
...........................
...........................
...........................

4. ªã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýãýýðýé.
à. Õàâðûí ºã뺺 ..... öàãò íàð ìàíääàã. (7, 10, 12)
á. Çóíû óëèðàëä ..... õýì õ¿ðòýë õàëäàã. (+20, +30, -20)
154

íîîñîîð

1.

...

íýõäýã

çºâ õîëáîæ, ºã¿¿ëáýð á¿òýýãýýðýé.

íîîñîîð

íýõäýã

2. Õè÷ýýíã¿é áè÷ýýðýé.

3. Íîîñ öàìö áîëîõ õ¿ðòýëõ ¿éëèéí äàðààëëûã ºãºãäñºí ¿ãèéã
àøèãëààä áè÷ýýðýé.
ñàâíà

íîîñ

ýýðíý

óãààíà
Ðãàíà

Õß

íýõíý

155

ÇÓÐÀÃ

Áóäàà÷, áóäàà÷ ãýõýýð
Ñàõëàà áóäàõ

- ßìàð ãî¸ çóðäàã þì áý?
- Ìàíàé Áàò ÷ çóðàà÷ õ¿í þì àà ãýæ Òóíãàëàã, Ñýëýíãý õî¸ð ìàãòàíà. Áàéøèíãèéí
õàíàí äýýð Áàò òàíê çóðààä, õàæóóä íü èõ áóó çóðæ áàéâ. Áóëàíãèéí öààíààñ Äóëìàà
ýìýý ãàð÷ èðýõýä:
- Ýìýý! Ýíý çóðàã òàíä ÿìàð ñàíàãäàæ áàéíà? ãýæ Ñýëýíãèéã àñóóõàä:
- Òóí ÷ òóñã¿é ñàíàãäàæ áàéíà ãýæ ýìýý õàðèóëàâ.
- ßàãààä? Ìàíàé Áàò ñàéí çóðàà÷ ø¿¿ äýý! ãýæ Òóíãàëàã ãàéõñàíä:
- Áàéøèíãèéí õàíàí äýýð þì çóðäàã çóðàà÷èéã õýí ñàéí çóðàà÷ ãýõ þì áý? ãýæ
Äóëìàà ýìýý õýëýâ.

1. ªã¿¿ëëýã, çóðàã õî¸ðûã õàðüöóóëàí ÿðèëöààðàé.
2. Áàéøèí, çóðàà÷, áóëàí ãýñýí ¿ãýíä “-èéí, -ûí” õî¸ðûí àëü
òîõèðîõûã çàëãàæ áè÷ýýðýé.
3. Àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã îëîîðîé.


þóãààð?
þóãààð?
þóãààð?

çóðàõ

4. Õààíà, õààíà çóðæ áîëîõã¿é âý?
Çóðæ áîëîõã¿é.

ºã¿¿ëáýðèéã äýëãýð¿¿ëæ áè÷ýýðýé.

............................................
........................................................................................

156

Yǯ¯ËÝÕ ÒÎÃËÎËÒ

Ãàëóóã äóóðàéæ
Õýðýý õºëºº õºë人íº

Îðîé áîëîâ. Îíöãîé óðãàñàí ºíäºð ìîä ñàëõèíä íàéãàíà. Ãýòýë ò¿¿íèé ñ¿¿äýð:
- Áè ìîäíîîñ ºíäºð áàéíà ãýæ õàøõèðàâ.
- Òèéì áàéíà, ãýæ òýðòýýãýýñ ÷îã÷èãî äýìæèõýä ñ¿¿äýð óëàì çîðèãæèæ:
- Áè ÿíç á¿ðýýð õºäëºõ àâüÿàñòàé ãýõýä ÷îã÷èãî:
- Òýãâýë ¿ç¿¿ëýý÷ ãýâ. Ñ¿¿äýð ìîäûã õààøàà ë õºäºëíº òýð àÿñûã äàãàæ àâüÿàñàà
ñîíèðõóóëàõàä ÷îã÷èãî:
- ªº, ÷è ÷èíü äóóðàéõààñ áèø àâüÿàñã¿é þì øèâ äýý ãýæ ¸æòîéõîí õýëýýä íèñýí
îäîâ.
Ä.Äàâààíÿì

1. Ñ¿¿äýð ÷îã÷èãî õî¸ðûã òºëººëºí óíøààðàé.
2. ¯ç¿¿ëýõ òîãëîëò ãýæ íýðëýñíèé ó÷èð þó âý? ßðèëöààðàé.
3. Áàãøòàéãàà ÿðèëöààä àñóóëòàä õàðèóëæ áè÷ýýðýé.


Ñ¿¿äýð

ºã뺺
ºäºð
îðîé

ÿìàð áîëäîã âý?

4. Òîõèðîõ ¿ãèéã ñîíãîæ ºã¿¿ëáýð á¿òýýãýýðýé.
Ñ¿¿äýð: Áè ìîäíîîñ ... áàéíà ãýæ õàøõèðàâ.
×îã÷èãî: Òèéì áàéíà ãýæ ...
ìàãòàâ

òàëàðõàâ

äýìæèâ

5. Äàðààõ ¿ãèéí ýñðýã óòãàòàé ¿ãèéã áè÷ýýðýé.
íàì

á¿ä¿¿í

íàðèéí

¸æòîé - õîøèãíîí õýëýõ

157

áàÿñàâ

Óñûã íü óóâàë
¨ñûã íü äàãà

Øàãàéí íààäãàé
Àòãà ä¿¿ðýí øàãàéãàà
Àõðûí ýñãèé äýýð öàöëàà
Ä¿¿ãèéí õàÿñàí øàãàé
Äýâæýý á¿ðõýí óíàëàà
Õîíü, ÿìàà, òýìýý, ìîðü
Õîâîð òîõèîõ îíõ õ¿ðòýë áóóëàà
Èæèë èæëýýð íü õºíäºæ õàðâàäàã
Ýðòíèé ¸ñûã ä¿¿ çºð÷뺺
Õîíü, ÿìàà õî¸ðûã
Õîîðîíä íü íÿñëàõ ãýæ ç¿òãýëýý
ßìàà, õîíü ìºðãºëäºõèéã
Õî¸ð í¿äýýðýý õàðñàí ãýæ ç¿òãýëýý
Òýãäýãã¿é þì, òýíãýð çàäàðíà ãýæ
Òýíä ñóóñàí ýìýý õîøèãíîëîî
Àðäûí íààäãàéí ¸ñûã ýðõýìëý ãýæ
Ààâ áèäýíä ñóðãàëàà.
Ø.Ãàëñàíáààòàð

1. Ø¿ëãèéã òºëººëºí óíøààðàé.
2. Øàãàéãàà𠺺ð ÿàæ òîãëîäîã âý? ßðèëöààðàé.

3. Äàðààëàëä îðóóëæ, ºã¿¿ëáýð áè÷ýýðýé.



Áýðõ, äºðâºí, áóóâàë, ººð, äºðâºí, øàãàé, áîëíî.
4. “Íÿñëàõ” ¿ãèéí ¿ñã¿¿äèéã îðîëöóóëàí ¿ã á¿òýýæ óðàëäààðàé.

ßëàõ, ....................................................................

158

Çîõèîëûí ÁÀÀÒÐÓÓÄ
1. Óíøñàí ºã¿¿ëëýã¿¿äýý ñýðãýýí ñàíààðàé.
2. Õýí þó õèéñýí áý? Ǻâ õàðãàëçóóëààðàé.

Áîáèêà

Áàò

î¸äîã

çóðäàã

3. Çààâðûí äàãóó ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé.

Ýíý áîë .................
Ìèíèé óíøñàí “..................” ãýäý㠺㿿ëëýãèéí áààòàð.
Ò¿¿íèé ìºðººäºë ............................................................
.................................................÷àääàã áîëîõ .................
.............................................ìºðººäºë人 õ¿ðíý.
Áè÷ñýí....................

159

ÝЯ¯Ë ÁÀ ÆÀÐÃÀË

Ýð¿¿ë ÿâáàë
Ìÿíãàí ëàí

Æàðãàëàí æàðãàëàí æàðãàëàí
Ýíý åðòºíöèéí ò¿ìýí æàðãàëàí
Ò¿¿íèé äîòîð ÷óõàì æàðãàëàí
Ýð¿¿ë ýíõèéí íýãýí æàðãàëàí
Çàëóó áèå ýð¿¿ë áîë
ªäºð á¿ð àìàð
ªäºð á¿ðèéí àìãàëàí
Ìÿíãàí æàðãàëàíãèéí ¿¿ä.
Ä.Íàöàãäîðæ

1. Ýð¿¿ë áàéõûí òóëä ÷è ÿàõ ¸ñòîé âý? ¯ðãýëæë¿¿ëýí áè÷ýýðýé.
1

Õîîë èäýõèéí ºìíº ãàðàà óãààíà.
............................................................
...........................................................

2
......................................................................................
......................................................................................
......................................................................................

3
......................................................................................
......................................................................................
......................................................................................

2. ¯ñãèéã çºâ áàéðëóóëæ, ¿ã á¿òýýæ áè÷ýýðýé.
Ò, Ý, Í, ¯, Ì


ò¿ìýí
À, Ç, Ë, ÓÓ


...........
Í, ß, Ì, Ã, À, Í


...........
Ð, Å, Ö, ª, Í, ÈÉ, Ò, Í
...........
3. ªã¿¿ëáýðèéã óíøààä ¿ãèéí áàëàðõàé ýãøãèéã îëîîðîé. Àëü
ãèéã¿¿ëýã÷èéã ýãøèãæ¿¿ëñýí áàéíà âý? Ñóìààð òýìäýãëýýðýé.

Ýíý åðòºíöèéí ò¿ìýí æàðãàëàí.

160

1. Çóðãèéí ÿëãààã àæèãëààðàé.

2. Çóðãààñ 6 ÿëãààã îëæ áè÷ýýðýé.


Öýöýã (þó?)
………………………………………..

………………………………………..

………………………………………..

………………………………………..

………………………………………..

………………………………………..

3. Îëñîí ¿ãýý àøèãëàæ, ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé.

Ǫâ õîîëëîõ
.............................................................................
.............................................................................
.............................................................................
.............................................................................
.............................................................................
.............................................................................

161

ÑÀÍÀÌÆ

Äóñëûã õóðààâàë äàëàé
Äóóëñíûã õóðààâàë ýðäýì

Èõýýð öàíãàæ àíãàñàí àìüòàíä óóõ þì ºãºõººñ ºìíº áèåèéã íü óñààð ø¿ðøèõ
õýðýãòýé. Äàðàà íü áàãà áàãààð óóõ þì ºã÷ äàñãàíà.
Äààð÷ îñãîñîí õ¿í, ìàëä õàëóóí þì óóëãàæ áîëîõã¿é. Õýò õàëóóí áèø ãàçàð
äóëààí þìààð õó÷èæ áýýðýýã ãàðãàäàã. Áýýðýýã ãàðãàñíû äàðàà á¿ëýýí öàé, óñ áàãà
áàãààð óóëãàæ äàñãàíà. Èõ äààðñàí õ¿í ãýíýò õàëóóí ãàçàð îðæ, õàëóóöàæ áîëîõã¿é.
Èõ õàëóóöàæ áàéãààä ãýíýò äààð÷ áîëîõã¿é. Õ¿íèé ÷èõ, ãàð, õºë, ìàëûí õºë õºëäâºë
õ¿éòýí óñàíä ä¿ðæ, õºë人ã ãàðãàíà. Õàëóóí óñàíä ä¿ðæ áîëîõã¿é.
1. Ýõèéí àëü íýã õýñãýýñ ñîíãîëò õèéæ äýëãýð¿¿ëæ ÿðèàðàé.
2. ¯ãèéí ýñðýã óòãààð õàðãàëçàà ¿¿ñãýýðýé.

èíýýõ

óðóóäàõ

äààðàõ

ãàðàõ

ºãñºõ

óéëàõ

îðîõ

õàëóóöàõ

3. Çóðãèéã àæèãëààðàé.
4. Ñîíãîëò õèéí, ñàíàìæ çîõèîãîîðîé.

.........................................
.........................................
........................................

.........................................
.........................................
........................................

162

.........................................
.........................................
........................................

Ñàéí ñàíààíû ¿ç¿¿ðò ñ¿¿

ѯ¯

ªðãºí òàëûã á¿ðõñýí
ªëçèéò ñ¿ðýã ìèíü ºñºæ áàéíà
ªíãºò èäýýíèé äýýæ
ªòãºí ñ¿¿ ìèíü äýëãýð÷ áàéíà

Ò¿ëñýí óëààí ãàë ÷èíü

Ä¿ðýëçýýä ñàéõàí àñàæ áàéíà

Ò¿¿õèé öàãààí ñ¿¿ ÷èíü

ĺâèéí õººðñººð îðãèëæ áàéíà
Àðèóí ñ¿¿íèé ÷èíü äýýã¿¿ð
Àÿòàéõàí õººñ òàòàæ áàéíà
Àðâèí õººñíèé äîðîîñ
Àìòàò ºðºì çàãñàæ áàéíà.
×.Ëõàìñ¿ðýí

1. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí òîä óíøààðàé.
2. Äàðààõ ¿ãèéã àøèãëàí ºã¿¿ëáýð á¿òýýãýýðýé.
çàãñààãààä, õººð¿¿ëýýä, õººñð¿¿ëýýä
1
2
3
ºðºì àâäàã.

Ñ¿¿ã

ѯ¯ ѯ¯Í Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯Í
Öàãààí èäýý íü òºðºë á¿ðèéí àìèí äýìýýð ýëáýã. Ýýçãèé èäâýë ýëýã öºñíèé
ºâ÷èíã àíàãààíà. Òàðàã èäâýë ãýäñýíä ºíãºð òîãòäîã. Øàð òîñ, öàãààí òîñ íü õ¿íèé
áèåèéã ÷èéðýãæ¿¿ëæ, õ¿÷ òàìèðûã ñýëáýäýã.
3. Öýãèéí îðîíä õººð¿¿ëýõ, òàâèõ, çàãñààõ, èñãýõ, á¿ðýõ, áóöàëãàõ,
õèéõ ãýñýí ¿éëèéã íýðëýñýí ¿ãèéã áè÷èæ, õîëáîî ¿ã ¿¿ñãýí
áè÷ýýðýé.
ñ¿¿

.....

.....

...

ºðºì .............

ààðóóë ................

âàõ ..
....à........
ñ
î
ò
ð
à
ø

.......

Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í
òîñ .............

òàðàã .............

163

àéðàã ......

ýýçãèé .............

Þìàíä ó÷èð
Ñóìàíä ãè÷èð

ÒÀÐÀÃ ÕÝÐÕÝÍ ÁÈÉ ÁÎËÑÎÍ ÁÝ?
(äîìîã ¿ëãýð)
Ýðò óðüä öàãò Îíîí ìºðíèé îéðîëöîî ãàíö ñîëæèð óõààã÷ ¿íýýòýé Íàñàí ýìãýí,
Ëóâñàí ºâãºí õî¸ð àìüäðàí ñóóäàã áàéæýý. Òýäíèéõ ¿íýýãýý Îíîí ìºðíººñ óñàëíà.
¯íýýíýýñ ñààñàí ñ¿¿ íü íýã ºäºð ºòãºí á¿ðýëäñýí ñàéõàí àìòòàé ç¿éë áîëæýý. Ýíý þó
ãýã÷èéí ñàéõàí þì áîëîâ? Þó áîëîâ? ãýöãýýâ.
Ãýòýë ñîëæèð óõààã÷ ¿íýý íü:
- Áè ºíººäºð Îíîí ìºðíèé ðàøààíààñ óóñàí ãýæ
ãýíý. Ýíý öàãààñ õîéø íóòãèéí àðäóóä Îíîí ìºðíèé
ñîëæèð - ºðººñºí ýâýðòýé
ðàøààíààð õºðºí㺠õèéæ òàðàã á¿ðäýã áîëñîí ãýíý.
óõàà - öàéâàð, óëààí ç¿ñ
Òàðàã ãýäýã èäýý àíõ áóé áîëñîí äîìîã ýíý àæýý.
õºðºí㺠- òàðàã èñãýã÷
1. Òàðàã õýðõýí áèé áîëñîí áý? ßðèëöàíà óó.
2. ¯ãèéí ýãíýýã àæèãëàí, óòãûí ç¿éë÷ëýëä òîõèðîõ ¿ãèéã áè÷ýýðýé.

.............................

¿íýý

÷èéãèéí óëààí õîðõîé

ðàøààí

.............................

ºíäºã

ºâãºí

Àíó

.............................

3. Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ýýð ýõýëñýí îíîîñîí íýð áè÷ýýðýé.
Ì
................
................
................
Í
Íàñàí

................
................
Ã
................
................
................
Ë
................
Ëóâñàí

................
Á
................
................
................
Â
Âàí÷èã

Âàíäàí

Âàëÿ
Ð
Ðàäíàà

................
................
4. Àðãà÷ëàëûã òîãòîîí, ààâ ýýæäýý ÿðüæ ºãººðýé.

Òàðàã á¯ðýõ
/àðãà÷ëàë/





1. Ñ¿¿ãýý õººð¿¿ëíý.
2. ªðºì çàãñààíà.
3. ªð캺 õóðààíà.
4. Ñ¿¿ãýý á¿ëýýñãýíý.
5. Õºðºí㺺 õèéæ ñàìàðíà.
6. Õºðºíãºòýé òàðãàà õó÷èæ òàâèíà.

164

Óãàà ìýäýõã¿é õ¿í
Óñàà òàíèõã¿é ìàë

ÌÎÍÃÎË×ÓÓÄ ÖÀÃÀÀÍ ªÍêÍÄ ÄÓÐÒÀÉ
Àäàð íü öàãààí, ãàäàð íü öàãààí ãýðòýé áèä
Àéðàã íü öàãààí, ààðóóë íü öàãààí èäýýòýé áèä
Ñàíàà íü öàãààí, ñàí÷èã íü öàãààí ºâººòýé áèä
Ñàðíû òóÿàíû ãÿëáàà øèã öàãààí ºíãºíä äóðòàé áèä
Ò.Ãàëñàí

àäàð - äîòîîä äýýâýð

1. Ìîíãîë÷óóä ÿàãààä öàãààí ºíãèéã ýðõýìëýäýã âý? ßðèëöààðàé.

Öàãààí
ñ¿¿

Öàãààí
ñýòãýë

Öàãààí
èäýý

2. Õîëáîî ¿ãýýñ ñîíãîëò õèéæ,
ºã¿¿ëáýð çîõèîãîîðîé.

Öàãààí
òîëãîé

Öàãààí
ñàð

3. Ǻâõºí ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ýýñ á¿òñýí ºí㺺 íýðëýæ áè÷ýýðýé.

áîð

4. “Åðòºíöèéí ãóðâàí íîãîîí”-ûã õóóëæ áè÷ýýä “Åðòºíöèéí ãóðâàí
öàãààí”-ûã äóóðàéí çîõèîæ áè÷ýýðýé.

Åðòºíöèéí ãóðâàí íîãîîí

Åðòºíöèéí ãóðâàí öàãààí

Òàãò óðãàñàí àðö íîãîîí
Òàéãàä óðãàñàí õóø íîãîîí
Òàëä óðãàñàí çýýðãýíý íîãîîí

..........................................
..........................................
..........................................

165

ÿãààí

øàð
íîãî

õ¿ðýí

öýíõýð

îí

óëààí

1. Öýãèéí îðîíä òîõèðîõ ¿ãèéã íºõºæ áè÷ýýðýé.
Øàð . . . ìàíäëàà.
ßãààí . . . . . öîìîðëèãîî äýëãýâ.
Ìàíàé . . . . . öýíõýð ºíãºòýé.
Áèä óëààí äýýâýðòýé . . . . . ä àìüäàðäàã.
Áàéøèíãèéíõàà äýðãýä íîãîîí . . . òàðüñàí.
Áàéøèíãèéí . . . . . . õ¿ðýí ºíãºòýé.

¯ñã¿¿äèéã õîëáîæ, ºí㺠íýðëýñýí ¿ã á¿òýýãýýðýé.


Ø

Î

Ö

Ó

Á

ß

À

Ý

Í

Ñ

Ò

Ã

Ð

Õ

Ý

Ñ

À

À

Í

Ð

Õ

¯

Ð

Ý

Í

166

Øàð
Öýíõýð
ßãààí
Õ¿ðýí

×ÈÍÃÈÑÈÉÍ ÁÈËÝà ÑÓÐÃÀÀË

1. Ñóðãààë ¿ãèéã öýýæëýýä, öýýæýýð áè÷ýýðýé.
2. Îíöîëñîí ¿ãèéã í¿äëýýðýé. Í¿äýëñýí ¿ãýýðýý õîëáîî ¿ã
á¿òýýãýýðýé.



ÕÀÀØÀÀ?, ßÀÂÀË?

................ ...............

ÞÓÃ?,
................

ßÀÂÀË?
...............

3. Ýñðýã óòãàòàé ¿ãèéã îëæ, çºâ õàðãàëçóóëààðàé.
õîë

..................

.............

õªíãªí

4. Èéì ¿åä ÷è ÿàõ âý? Áàãààðàà ÿðèëöààä, çºâ øèéä ãàðãààðàé.

5. Ýãøèãëýí äóíäóóð óñòàé ãóðâàí õóâèí àâ÷ ÿâàõààð áîëæýý. ßàæ
àâ÷ ÿâàõ âý? ßðèëöààðàé.
167

ÇÀÀÍ ÎÃÎÒÍÎ ÕΨÐ

Áèå íü áàãà ÷
Áýë÷ýýð íü òîì

Ýðò óðüä öàãò íýãýí áÿöõàí õîòûí çàõàä çààí àìüäàðäàã áàéæýý. Çààí ºäºð á¿ð
ãîëä î÷èæ óñ óóíà. Òýð ãîëûí ýðýã äýýð áàñ íýã îãîòíî àìüäàðíà.
Çààí óñ óóæ õàíààä, îãîòíûí í¿õèéã óñààð ø¿ðøèæ óñàíä àâõóóëäàã áàéæýý.
Èíãýýä îãîòíûã òýñýõèéí àðãàã¿é çîâëîíä óíàãàõààð íü îãîòíî, “Ìèíèé º÷¿¿õýí îðîí
áàéðûã áèòãèé ñ¿éòãýý÷” ãýæ îëîí óäàà ãóéæýý. Ãýâ÷ çààí îãîòíûí ¿ãèéã òîîëã¿é óðüäûí
àäèë ñ¿éòãýñýýð áàéâ.
Íýãýí ºäºð çààíûã èðýõýä îãîòíî “Ìèíèé îðîí áàéðûã ñ¿éòãýõýý çîãñîõã¿é áîë
òàíä äàéí çàðëàíà” ãýæýý. Çààí ýíý ¿ãèéã ñîíñîîä ¿ë òîîæ ãýíý. Îãîòíî òýð õàâèéí
õ¿í àðäàä “Áè çààíòàé áàéëäàíà. Èéì ó÷ðààñ ìàðãààøèéí äîòîð òà íàð ýíäýýñ í¿¿æ
õîëäîõã¿é áîë äàéíû õºëä ¿ðýãäýíý ø¿¿” ãýæ çàðëàæýý.
Ãýòýë áàÿ÷óóä îãîòíûí ¿ãèéã òîîëã¿é “Ýíý º÷¿¿õýí ìóó îãîòíî çààíòàé ÿàæ
áàéëäàõ þì áý? Òýãýýä áàñ óëñ àìüòíûã ñ¿éòãýõ íü ãàéã¿é ë áèç” ãýýä í¿¿ñýíã¿é. Õàðèí
ÿäóóñ îãîòíûí ¿ãèéã ñîíñîîä “Áèäýíä àþóë ó÷èð÷ ìàãàäã¿é” ãýýä í¿¿öãýýæýý.
1. ¯ëãýðèéã óíøààä, çóðãààð èëýðõèéëýýðýé.
2. Çààí, îãîòíî õî¸ðûí çàí ÷àíàðûã õàðüöóóëààðàé.
3. “Öýöýí òóóëàé” ¿ëãýðòýé õàðüöóóëàí ÿðèëöààðàé.

4. Àëü íü çºâ áý? Ǻâèéã ñîíãîîä áè÷ýýðýé.

îãîòíî

îãòîíî

îíüñãî

îíüñîãî
Ìàðãààø íü çààíûã óñàíä èðýõýä îãîòíî õàìðûí íü í¿õýýð îðæ, óëààí õîîëîé,
óóøãè ç¿ðõèéã óðæ ãàð÷ýý. Çààí àìü íü òýìöýæ, ÷àðëàí öîâõ÷èí òóéëæ, õàâü îéðûí
àéë àìüòíûã äàéðàí ñ¿éòãýæ, í¿¿ãýýã¿é ¿ëäñýí àéëóóäûã ¿íñýí òîâðîã áîëãîæýý. Çààí
ãàëçóóð÷ ¿õñýíä îãîòíî çààíû õàìðûí í¿õýýð áóöàæ ãàðààä ãîëûí ýðýãòýý î÷èæ àìàð
ñàéõàí æàðãàæ ãýíý.

168

ÁÀÒÀÒÃÀË
1. Öààñàí äýýð áè÷ñýí ¿ãèéã í¿äëýýðýé.

îãîòíî
öàãèðàã
äýãäýýõèé
èëáý÷èí
ñîëæèð

2. Í¿äýëñýí ¿ãýý çóðàãò òîõèðóóëàí áè÷ýýðýé.

ñîëæèð
..................................
..................................
..................................
..................................
..................................
3. Ýäãýýð ¿ãýýñ ñîíãîæ, ºã¿¿ëáýð çîõèîãîîðîé.
4. ¯ãèéí ñ¿ëæýýã íºõººðýé.

169

ÁÈÄ ×ÀÄÍÀ
2

1
Áîáèêà ÿìàð çîõèîëûí
áààòàð âý?

Ø¿ëãèéí íýð, ìºðèéã
ã¿éöýýãýýðýé.
..........................................
ªäºð á¿ðèéí àìãàëàí
..........................................

1. ͺõººñ
2. Çóðàã

3. Ìóõàð ãàëóóò

3

4
Ýõ çîõèîõäîî
þó àíõààðàõ âý?
äýñ äàðààëàë
çºâ öýãöòýé, ÿðèõ
ñàíààãàà îéëãîìæòîé
èëýðõèéëýõ
óðàí óíøèõ

Áóðóó áè÷ñýí ¿ãèéã îëæ
áè÷ýýðýé.
1. îãîòíûí
2. áàéøèíãèéí
3. Òóÿàãèéí
4. Äîðæûí

5. ¯ãèéí ñ¿ëæýýã áºã뺺ðýé.

Õ

À

À

Í

170

Хавсралт

¯ãèéí óòãûí òàéëáàð òîëü

1.

àäàð

áàéøèíãèéí òààç

2.

áîðãèëñîí

áîðãèëñîí óòàà

3.

ãàâàð

¿íýãíèé ãàâàð

4.

ãàíüñ

äîðãîíû ãàíüñ

5.

õèàã

õèàã óðãàõ

6.

ñààõàëò

ñààõàëò àéë

7.

ñîëæèð

ñîëæèð ýâýðò

8.

õºðºíãº

òàðàãíû õºðºíãº

9.

ñ¿ìñ

õîîëíû ñ¿ìñ

10.

òàéæ

Öîãò òàéæ

11.

òàõàëñàí

òàõàëñàí ãàçàð

12.

òºãºë

òºãºë ìîä

13.

óíàíãè

ìîäíû óíàíãè

14.

óõàà

óõàà ¿íýý

15.

õàéëóóð

òºìðèéí õàéëóóð

16.

õàéðóóë

õàéðóóëûí òàâàã

17.

õîëóó

õîëóó ºâ÷èí

18.

õóðóóä

õóðóóä òàâèõ

19.

øèíøèõ

óäààí øèíøèõ

171

Хавсралт
ͯäýëæ, Ǫ áè×èæ ñóðàõ ¯ãèéí áè×èë òîëü
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.

àâüÿàñòàé
àéë÷èëíà
àðãàëààð
Àþóøèéã
áàéöàé
áàéøèíãèéí
áºæèí
áóëàí äàõü 
áýëãý äýìáýðýë-áýëýã
äóðñãàë
áÿñëàãèéã
ãàíãàíàíà
ãýð óðóó, íàä óðóó
äóóãàð÷
äóóðàéõ
äýãäýýõèé

16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.

æîëîî÷èéí
çàë÷õààä
çºâëºãººí
çóãòàà÷èõúÿ
èä÷èõýâ
åðòºíöèéí
ëîîëü
Ëõàãâà
íèæãýíýñýýð
íèñýæ
íºõäºäºº
íóòãèéã
îãîòíî
ºíäºãëºæýý
ººðèé㺺
ºðãºñò õýìõ

32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41
42.
43.
44.
45.
46.
47.

ðàøààí
ñîíãèíî
òààðàëäàæ
Òàìèðûí
òàðãà õ¿÷-òàðàã àéðàã
òîãëî¸
òóíãàëãèéã
óóøãè
¿íäýñòíèé
õºðºíãº
õ¿¿õýëäýé
õý÷íýýí
öàãèðàã
öîìîðëèã
ýðèõ
ÿàõ âý?

Ìîíãîëûí îëç
Óðüä òàðèà÷èí ÿäóó ìîíãîë ýð ãàçðûí õºðñºíä ñóóëãàñàí ¿ð òàðèàãàà õàðààä,
òýíãýðèéí õóðûã ø¿òýí àìüäàð÷ áàéæýý. Íýã òóëàìòàé àãààä ò¿¿íä íü àñàð èõ áóäàà
îðäîã ãýíý. Íýã ºäºð òóëìàà ìàðòààä õàðüæýý. Ýíý ¿åä ¿õýð òàðèàíû òàëáàéä íü îðæ,
òàðèàã íü èäýæ áàéòàë õ¿éòýí áîðîî îðæ, äààðàõûí ýðõýíä òóëìàíä øóðãàí óíòæýý.
Ãýòýë àäóó áàñ òàðèàíààñ íü èäæýý. Òóëàìòàé þìûã õàðààä ãàéõàæ àìûã íü íýýãýýä:
- ×è õýí áý? ãýñýíä,
- ¯õýð áàéíà îðîîä èð ãýâ. Òýä óíòàæ áàéòàë òýìýý èðýýä ìºí óóòûã îíãîéëãîæ
ýíä õýí õýí áàéíà âý? ãýæ àñóóñàíä àäóó, ¿õýð õî¸ð áàéíà.
- Íààøàà îðîîä èð ãýñýíä, îðæ ãóðâóóëàà òàâòàé óíòæýý. Òºäºëã¿é õîíü õ¿ð÷
èðýýä óóòíû ãàäíààñ ýíä þó áàéíà? ãýâ. ¯õýð, àäóó, òýìýý ãóðâóóëàà äóëààõàí æàðãàæ
õýâòýíý. ×è îðîîä èð ãýõýýð íü äàðóé îðæýý. Äààð÷ áýýðñýí ÿìàà òóëàìòàé þìûã
õàðààä ãàéõàí,
- Ýíä þó þó áàéíà? ãýâ. Áèä ¿õýð, àäóó, òýìýý, õîíü áàéíà. Îðîîä èð. ßìàà îðæ
òýäýíòýé òàíèëöààä äóëààöàâ. Ýíý ¿åä òóëìàà ìàðòñàí òàðèà÷èí òóëìàà àâàõààð
èðòýë òàðèà íü þó ÷ ¿ã¿é áîëñíûã ¿çýýä èõýä ãàéõæýý. Òóëìàí äýýðýý èðâýë òîìîî
áîëñîí áàéâ. Ýíý äîòîð þó þó áàéíà? ãýõýä îãò äóóëäààã¿é 캺ðºõ, ìàéëàõ, ÿíöãààõ,
áóéëàõ äóó ãàð÷ íýðýý õýëöãýýæ ãýíý. Òóëìûã ¿¿ð÷ ãýðòýý àâàà÷ààä òà íàðûã òºõººð÷
õîîë õ¿íñýý áîëãî¸ ãýæýý. Òýä óóòíààñ ãàð÷ èðýýä àìü ãóéæ ¿íýý ñ¿¿ãýýð, àäóó óíààãààð,
òýìýý çîãäðîîð, õîíü íîîñîîð, ÿìàà íîîëóóðààð õàíãàÿ ãýæ ãóéæýý. Ýíý ¿åýñ ýõëýí
òàâàí õîøóó ìàë ãýðèéí òýæýýìýë àìüòàí áîëñîí þìñàíæýý.
172

Ã.Áÿìáàöýðýí, Á.Áóëãàí, Ã.Ëõààõ¿¿, Õ.̺íõæàðãàë, Æ.Ìýíäýý,
Ö.Îþóí, Â.Õàæèäìàà, ª.Õàäàà, Ò.Ýíõòóÿà.

ÌÎÍÃÎË ÕÝË 2
Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí 2 äóãààð àíãèä
¿çýõ ñóðàõ áè÷èã

Çîõèîã÷èéí áàãèéí àõëàã÷:
Áàãèéí ãèø¿¿ä:

Ã.Áÿìáàöýðýí
Á.Áóëãàí
Ã.Ëõààõ¿¿
Õ.̺íõæàðãàë
Æ.Ìýíäýý
Ö.Îþóí
Â.Õàæèäìàà
ª.Õàäàà
Ò.Ýíõòóÿà

Ǻâëºõ:
Ðåäàêòîð:
Òåõíèê ðåäàêòîð:
Çóðàà÷:
Äèçàéíåð, óðàí ñàéõíû ðåäàêòîð:

Ö.ªíºðáàÿí, Ø.Îþóíöýöýã
Ø.Îþóíöýöýã
Ä.Ýðäýíý÷èìýã
Íîîâûí Àìàðæàðãàë
Íîîâûí Àìàðáàÿð

Öààñíû ôîðìàò: 84x108/16
Áîäèò õýâëýëèéí õóóäàñ: 18 õ.õ.
¯ñãèéí òºðºë: Arial mon
Öààñ: Îôñåò õýâëýëèéí 70 ãð/ì2
Õýâëýñýí òîî: 15158 ø.

Ýõèéã Ä.Ñ¿õáààòàðûí íýðýìæèò Õºäºëìºðèéí Ãàâüÿàíû Óëààí Òóãèéí îäîíò
“ªíãºò Õýâëýë” ÕÕÊ-èéí õýâëýëèéí ¿éëäâýðò áýëòãýæ,
“BCI” ÕÕÊ-èéí õýâëýëèéí ¿éëäâýðò
îôñåò õýâëýëèéí àðãààð õýâëýâ. 2010 îí.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful