You are on page 1of 14

Ovaj materijal je pripremio student Elvedin Hamzagi

V O D O V I
Opte karakteristike
U analizi elektrinih kola radi pojednostavljenja rauna uticaj voda obino se
zanemaruje. Njegov uticaj ponekad moe biti veliki, posebno kod razmatranja kratkih
spojeva u sistemu. Sa druge strane kako vodovi uestvuju u prenosu energije to je vrlo
znaajno razmotriti gubitke koji na njima nastaju. Takoe i kvalitet isporuene
energije moe umnogome zavisiti od kvaliteta mree, kao i uestalosti kvarova,
odnosno prekida isporuke. Moe se sa lakoom tvrditi da su vodovi vrlo bitni
elementi u elektroenergetskoj mrei.
Kao to se mree dijele prema svojstvima, tako moemo podijeliti i vodove, pa
postoje:
o prijenosni, u koje spadaju:
- vrlo-visokonaponski (VVN), naponskog nivoa od 500 kV, 750 kV, i
vie;
- visokonaponski (VN), od 110 kV, 220 kV, 380 kV;
o distributivni:
- srenjenaponski (SN), iznosa 3 kV, 6 kV, 10 kV, 20 kV, 35 kV do
110kV,
- noskonaponski (NN), za napone majne od 1kV.
Prema konstrukciji se dijele na nadzemne i podzemne. Podzemni kablovi su,
po jedinici prenesene snage, nekoliko puta skuplji od nadzemnih. Pimjenjuju se u
gradovima uglavnom i gdje uslovi terena to diktiraju. Prednost nadzemnih vodova
ogleda se u tome to identifikacija i otklanjanje kvara kod nadzemnog voda traje 1
dan, dok kod podzemnih SN vodova traje oko 3, a visokonaponskh do 15 dana.
Meutim, broj kvarova na nadzemnim kvarovima znatno je vei nego na podzemnim.
Osnovne komponente nadzemnog voda jesu: temelji, stubovi, izolatori, vodii,
spojni i ovjesni, kao i zatitni materijal, uzemljenje, i zatitna uad.
Stub je mehaniki dio elektroenergetskog voda, svojim rasporedom i
izvjedbom, konstrukcijom i uzemljenjem, utiu na elektrine parametre vodova ,
pogonsku sigurnost i uestalost kvarova na vodovima.


Izolator, pored svoje elektrine uloge, ima i mehaniku, kao nosa uadi i
dodatnog tereta. Najee je stakleni.
Vodi je jedini aktivni dio voda za prenos energije. Rijetko se koristi bakar,
ve ee aluminijum, sa elinim uadima. Presjeci su standardni: 10, 16, 25, 35, 50,
70, 95, 120, 150, 180, 240, 300, 490 mm
2
. Na SN i VN vodovima koriste se uglavnom
vodovi sa jednim vodiem po fazi. Na vodovima 220 kV, 380 kV i vee, koristi se
snop od dva ili vie uadi po fazi..
Zatitno (dozemno) ue ima viestruku funkciju titi vodie od direktnog
udara groma i smanjuje otpor uzemljenja paralelno vezanih stubova. Uzemljenje treba
da ima to manji otpor.
Kablovi se izrauju od bakra ili aluminijuma. Po broju vodia mogu biti
jednoilni (SN, VN, VVN), troilni (VN, SN), etvoroilni (NN).
U SN i NN mreama stubovi su elino reetkasti, betonski, drveni i plastini
stubovi.
Vodii su od pune, okrugle ice (manji presjeci) ili od upredenog ueta,
okruglog ili kvadratnog presjeka, da bi se postiglo to bolje punjenje presjeka.
Izolacija je od viestrukog papirnog namota, specijalnih svojstava, osloboen
vlage i impregriran uljem.
Ekvivalentna ema voda
Vod se, kao i svaki drugi element elektrinog kola, moe prikazati preko
ekvivalentne eme, koja u potpunosti opisuje njegove dinamike kerakteristike.
Osnovni parametri vodova su:
- aktivni otpor, R' (/km),
- induktivna reaktansa, L' (mH/km),
- odvodna provodnost, G
0
' (mS/km),
- kapacitivna reaktansa, C' (nF/km).
Parametri voda rasporeeni su cijelom njegovom duinom. Ako se uzme da je
taj raspored ravnomjeran, to je u praksi uglavnom sluaj onda se oni mogu
posmatrati kao skoncentrisani na jednom malom njegovom dijelu. Ovdje emo uzeti
da je to jedinina duina voda, odnosno x. Kada se posmatra vie ovakvih
elemenata, onda su oni, analogno rasporedu po duini, kaskadno vezani.

Za trofazni vod zajedno sa nultim, svaka linija se moe zamijeniti ovakvim
ekvivalentnim kolom.
U praktine svrhe, vodovi se modeliraju kao PI ili T etvoropoli:
U SN mreama najee se uticaj odvodnosti zanemaruje, tako da se u
proraunu koristi I ema.
Aktivni otpor voda zavisi od presjeka i materijala vodia, a utie na
zagrijavanje i gubitak aktivne snage.
Induktivitet zavisi od geometrijskog rasporeda vodia, kao i od presjeka
vidia. Kod nadzemnih vodova kree se oko 0.3 do 0.4 /km po fazi.
Odvodnost je uzrokovana odvodom u izolaciji, i esto se naziva izolacioni
otpor. Kree se u granicama od 20 do 60 M/km, i u proraunima se obino
zanemaruje.
Odvodna reaktansa zavisi od geometrijskog rasporeda i udaljenosti vodia od
zemlje.
Aktivni otpor zemlje je otpor povratnog voda i obino se moe zanemariti, a
iznosi oko 0.05 /km.
Induktivni otpor zemlje zavisi od geometrijskog rasporeda vodia u odnosu na
zemlju i iznosi oko trostruke vrijednosti induktivnog otpora voda, i za nadzemne
vodove ima vrijednost od 1 do 1.3 /km.
Parametri podzemnih kablova neto se razlikuju u odnosu na nadzemne
vodove. Tako, induktivni otpor kree se oko 0.09 do 0.1 /km kod trofaznih kablova
u istom omotau, dok kod kablova sa vodiima u jednom omotau po fazi, koji su
meusobno razmaknuti, moe da ima od 0.12 do 0.2 /km.
Kapacitet kablova je znatno vei od kapaciteta nadzemnih vodova, te
razlikujemo kapacitete meu fazama i prema zemlji. Za proraun razmatranog reima
koristi se tzv. pogonski kapacitet kabla i kree se u granicama od 0.3 do 0.8 nF/km, za
razliku od srednjenaponskih nadzemnih vodova, gdje je izmeu 8 i 10 nF/km.
Matematiki model voda
Pod pojmom matematikog opisivanja voda podrazumijevamo relacije koje
postoje u nekoj taki voda, u zavisnosti od parametara voda, odnosno sistema.
Generalan prikaz zavisnosti struja i napona moe se izvesti za jednu liniju
voda.

Iste jednaine vae i za trofazni vod, ili u optem sluaju, za n-dimenzionalni
takav sistem, s tim to skalarne jednaine dobijaju matrini oblik.
Kada se radi o trofaznom vodu, onda navedene jednaine vae za svaki vod
posebno.
U I
RI L
x t
I V
GU C
x t

= +


= +

Ako se izvri Laplasova transformacija i, radi jednostavnosti, uzmu nulti
poetni uslovi, to moe odgovarati realnoj situaciji, tada parcijalne diferencijalne
jednaine postaju obine diferencijalne jednaine, to jest:

( , ) ( , )
( , )
( , ) ( , 0 )
U x t dU x s
x dx
I x t
sI x s I x
t
+
| |
=
|

\
| |
=
|

\
L
L


tako da jednaine postaju:

( )
( )
dU
R sL I
dx
dI
G sC U
dx
= +
= +


Jednaine napisane u trofaznom sistemu (ili viefaznom) imaju optu formu:

dU
ZI
dx
dI
YU
dx
=
=


gdje su Z i Y matrice impedanse i admitanse respektivno.
Rjeenje ovih jednaina dato je jednainama u optoj formi:

1 1
1 1
1 1
x x
x x
U S Fe S Fe
I SZ Fe SZ Fe
+
+
( ( = +

( ( = +



gdje su:
S matrica transformacije
1 x
Fe
+
(

,
1 x
Fe

(

- prolazni i reflektujui talas, talasi koji se prostiru u
pozitivnom, odnosno negativnom smjeru kroz vod.

Treba napomenuti da je, za dobijanje specifinog rjeenja jednaina, potrebno
koeficijente F
1
i F
2
odrediti u s domenu, jer su funkcije vremena. Za njihovo
odreivanje potrebno je poznavati granine uslove, i to: napon na poetku voda,
duinu voda i impedansu na kraju voda.
Jedan problem linijskih vodova

Ovdje e biti izloen i jedan rijeen problem idealnog voda, odnosno
ekvivalentna ema bez linijskog otpora i odvodne provodnosti:
Na osnovu eme mogu se napisati jednakosti:

0
C
i u u i
u Ldx u dx L
t x x t
i
i i i dx
x

= =

| |
+ =
|

\


Struja kroz kondenzator je:

C
u i u
i Cdx L
t x t

= =



Jednaine sada glase:

u i
L
x t
i u
C
x t

=


=



Dakle, identine onim kod realnog voda, samo bez otpora i provodnosti. Ako
se prva jednaina diferencira po dimenziji duine x, a druga po vremenu t, i uvrsti
druga jednaina u prvu (sto je dozvoljeno ako su mjeoviti parcijalni izvodi identini,
odnosno neprekidni na otvorenom skupu), dobie se:


2 2
2 2
2
2 2
2 2
2
u i
L
u u
x t x
LC
x t
i u
C
x t t

=


=
`



=

)


Dobijena jednaina predstavlja diferencijalnu jednainu prostiranja naponskog
talasa kroz vod. Ako se brzina prostiranja talasa oznai sa v, po DAlambertu slijedi
da je rjeenje ove jednaine funkcija oblika:

( ) ( ) u f x v t g x v t = + +

Funkcija f je polazni naponski talas, koji se iri u smjeru pozitivnom osi x, a
funkcija g povratni naponski talas, koji putuje u suprotnom smjeru.
Ako se diferencira izraz za napon i uvrsti u izraz za struju, dobie se:

[ ]
[ ]
'( ) '( )
'( ) '( )
u
v f x v t g x v t
t
f x v t g x v t
i u
C
x t L
C

= +

+

= =



Talasni otpor (talasna impedansa)
v
L
Z
C
= proporcionalna je trenutnoj
vrijednosti napona i obrnuto proporcionalna trenutnoj vrijednosti struje, i ima
dimenziju otpora
Brzina irenja talasa jednaka je
1 1
v
L C
= =

, a za praktinu primjenu
rauna se izrazom
r
c
v

= , dakle zavisi od relativne dielektrine konstante. Za


nadzemni vod, gdje moemo uzeti da je 1
r
= , brzina irenja talasa jednaka je brzini
svjetlosti, a za kabl, npr. ako je 4
r
= , brzina je dvostruko manja.
Vaan dio razmatranja pojava u vodovima predstavlja upravo analiza prolaska
naponskog talasa. Na primjer, pri udaru groma u njega ili pored njega, javlja se talas
koji putuje njegovom duinom i, imajui u vidu kakve sve efekte moe izazvati,
opravdano je njegovo razmatranje.
Naponski talas se specifino ponaa pri nailasku na diskontinuitete.
Diskontinuiteti su take na kojima dolazi do promjene iznosa talasne impedanse. U
stvarnosti, radi se o prijelazu sa jednog voda do potroaa, na drugi vod, na vie
drugih vodova, kao to je, na primjer, sluaj u distribucijskim trafo-stanicama, gdje se
jedan napojni vod rava na vie vodova.
Na takama diskontinuiteta dolazi do pretvaranja energije elektrinog polja u
energiju magnetnog polja i obratno. Ne treba zaboraviti da je rije o idealiziranom
sluaju, gdje nema gubitaka energije na otporu i odvodu. Tada dolazi do stvaranja
novog talasa. Polazni naponski talas tada postaje prolazni, jer prolazi u drugo sredstvo
(drugu provodnu sredinu), a povratni talas naziva se reflektujui.
Ako definiemo talasnu impedansu prvog talasa sa Z
1
, a drugog sa Z
2
, uz
poznavanje amplitude upadnog naponskog talasa, moe se odrediti amplituda
prolaznog i reflektujueg talasa.
Ako sa U
1
oznaimo amplitudu upadnog talasa, a sa U
2
amplitudu prolaznog
talasa, tada vrijedi:

2
2 1 1
1 2
2 Z
U U p U
Z Z

= =
+


Veliina p predstavlja faktor prolaza, i on iznosi:

2
1 2
2 Z
p
Z Z

=
+


Amplituda reflektovanog talasa je:
2 1
1 1
2 1
r
Z Z
U U r U
Z Z

= =
+


Veliina r naziva se faktor refleksije i iznosi:

2 1
2 1
Z Z
r
Z Z

=
+


Vrijedi jednakost: 1 p r = .

Prema dobijenim jednainama, postoje tri specijalna sluaja:
- kada je talasna impedansa Z
2
vea od Z
1
tada e amplituda prolaznog
talasa biti vea od amplitude upadnog talasa, a amplituda reflektujueg
talasa bie jednaka razlici prolaznog i upadnog, dakle talas je pozitivno
orijentisan u suprotnom smjeru,
- kada je talasna impedansa Z
2
vea od Z
1
ovo je est sluaj u praksi, kada
je na jedan vod spojeno vie potroaa, pa se oni ponaaju kao paralelno
vezani. Ovdje e prolazni talas biti manji od upadnog, a refletujui, takoe
suprotno orijentisan, jednak je njihovoj razlici,
- kada su talasne impedanse Z
2
i Z
1
jednake ovo je idealiziran sluaj, kada
nema reflektovanog talasa, a prolazni talas je jednak upadnom. Taka
diskontinuiteta se ponaa kao i bilo koja druga.

Gubici snage i energije u mrei
Gubitke u elektroenergetskom sistemu, prema uzroku i mjestu nastajanja,
moemo svrstati u tri grupe:
- termogeni, odnosno gubici usljed zagrijavanja provodnika,
- gubici magnetisanja okoline provodnika,
- gubici usljed nesavrenosti izolacije provodnika pod naponom, tzv. zubici
odvodnosti.
Udio termogenih gubitaka je najvei snaga je proizvod aktivnog otpora i
kvadrata struje:

2
2
0
( ) ( )
( )
( )
( ) cos
T
P t RI t
W R I dt
P t
I t
U t
l
R
s

=
=
=
=



Navedene relacije ukazuju kako je mogue smanjiti termike gubitke:
- poveavanjem napona, odnosno smanjenjem struje za zadata prividna
optereenja,
- poveavanjem faktora snage, tj. spreavanjem prenosa reaktivne snage,
- smanjenjem elektrinog otpora R (vei presjek ili manja duina, ili manji
specifini otpor provodnika).
Budui da je u elektroenergetskim mreama ukljuen veoma veliki broj
pojedinih, i tokom vremena promjenjivih i prostorno razliitih potroaa, realni
proraun termogenih gubitaka praktino je nemogu bez upotrebe raunarske opreme.
Gubici magnetiziranja ne zavise od promjene optereenja. Lokaliteti nastajanja
su transformatorske stanice (T-ovi) i zavise od broja snage i vrste transformatora. Da
bi se smanjili ovi gubici poeljno je smanjiti broj transformacija.
Gubici odvodnosti u mrei su najmanji i u principu nastaju zbog gubitaka u
dielektriku i nesavrenosti transformacije.
Gubici u mrei se utvruju mjernom tehnikom. Neto je oteano u
distributivnim mreama, uzrokovano estim promjenama uklopnog stanja i
parametrima mree, kao i zbog estih rekonstrukcija, proirenja i fluktacije
optereenja. U mreama 110 kV i vie, praktino je mogue obezbjediti istovremeno
oitavanje prenosne snage, te na bazi toga proraunati gubitke.
Prema mjestu nastanka gubici gubitke u elektroenergetskom sistemu
klasifikijemo na:
- tehnike gubitke, nastale kao posljedica stavljanja postrojenja pod napon i
protoka elektrine struje kroz mreu,
- komercijalne, kao posljedica nesavrenosti sistema u eksploataciji,
nesavrenosti ureaja za registraciju potronje elektrine energije, te
utroene elektrine energije kod kvarova u sistemu.
Tehniki gubici nastaju u vodovima i T-ovima.
Gubici aktivne i reaktivne snage na vodovima
2
2 2
2
2
3 3
3
a r
S P Q
P RI R R P P
U U
+ | |
= = = = +
|
\


Cilj u sistemu jeste da se reaktivna snaga (Q) smanji.

2
2 2
2
2
3 3
3
a r
S P Q
Q I X Q Q
U U
+ | |
= = = = +
|
\

Gubici aktivne i reaktivne energije
2
2
0 0
2
2
0
( ) ( )
( )
T T
a
T
p
R
W P t dt S t dt
U
X
W S t dt
U
= =
=



Kako se informaciona tehnologija sve vie koristi, to je mogue u odreenim
intervalima imati daljinsko oitavanje brojila, tako da se moe dobiti kriva
optereenja voda, kao to je na slici prikazano:
Postoji parametar, koji se naziva maksimalna snaga. Kod nas se mjerenje
snage vri na svakih 15 minuta, to je maksimalna snaga koju neki potroa povlai iz
sistema u toku mjeseca i posebno se naplauje. Vrlo esto proraun gubitaka se vri
na bazi maksimalne snage, odnosno:

2
max
3
a
S
W RI R
U

| |
= =
|
\


2
r
S
W X
U

| |
=
|
\
-vrijeme trajanja maksimalnih gubitaka.


Smanjenje gubitaka, kompenzacija voda

Metode i postupci za smanjenje gubitaka u elektroenergetskom sistemu mogu
se podijeliti na tehnike, organizacione i komercijalne.
U tehnike spadaju ugradnja kompenzacionih ureaja (kompenzacija reaktivne
snage), zamjena vodova vodovima veeg presjeka, ukljuivanje i iskljuivanje
preoptereenih ili nedovoljno optereenih transformatora, automatska regulacija
prenosnog odnosa transformatora, regulacija tokova snage, prevoenje mree na vii
naponski nivo, izbor optimalne konfiguracije mree, ugradnja savremenih sistema
zatite, automatika, i mjerenje.
U organizacione spada izbor optimalnog reima sa aspekta reaktivnih tokova,
izbor optimalnih mjesta djeljenja mree, prevoenje generatora, u sluaju deficita u
reaktivnoj snazi, u reim sinhronih kompenzatora, izbor optimalnih napona u
napojnim takama, ravnomjerno optereenje faza u mrei, poboljanje kvaliteta
odravanja i skraivanja vremena remonta, istraivanje novih podataka za
smanjivanje gubitaka, itd.
U komercijalne spadaju ugradnja brojila, sistema nadzora i kontrole,
savremeni sistemi mjerenja (daljinsko oitavanje).
Kao to se vidi, smanjenje gubitaka se moe postii na vie naina, a najee
se koriste sljedea dva:
- popravka faktora snage,
- ukljuivanje i iskljuivanje transformatora.
Ovdje e biti razmotrena popravka faktora snage na vodovima ugradnjom
kompenzatora.

a) vod bez kompenzacije:
b) vod sa kompenzacijom:

a) Gubici na vodu bez kompenzacije:

( )
2 2 2 2
2
2 2 2 2
2
2 2
1
1
cos
1
cos
P Q P P
P R tg R R
U U U
P
Q X
U

+
= = + =
=

b) Gubici na vodu sa kompenzacijom:
( )
2
2
2
2 2 2
2
2 2
1
cos
1
cos
C
C
C
P Q Q
P
P R R
U U
P
Q X
U

+
= =
=

Iznos snage kompenzatora moe se izraunati:

( ) tg tg tg tg
C C C
Q P P P = =

Gubitci na transformatorima

Ukoliko se transformator predstavi sa parametrima R
t
,X
t
,B
t
,G
t
,
gubitci na istom pri odreenom optereenju su dati sa:
P = P
k
+ P
0
= 3I
2
R
t
+ U
2
G
t
=(S/U)
2
R
t
+ U
2
G
t

Q = Q
k
+ Q
0
= 3I
2
X
t
+ U
2
B
t
=(S/U)
2
X
t
+ U
2
B
t

Gubitci P , Q se mogu izraunati na bazi:
P
kn
-nominalni gubitci kratkog spoja, u
k
- napon kratkog spoja
P
0n
-nominalni gubitci praznog hoda, i
0
- struja praznog hoda.


Ukljuenje/iskljuenje transformatora sa aspekta gubitaka

U sluaju velikih optereenja logino je ukljuiti vei broj transformatora, a u
sluaju smanjenog iskljuiti odreeni broj. Za ilustraciju neka se posmatra paralelan
rad dva transformatora.
Gubici snage u TS prema shemi a) dati su:
P
a
= 2 (P
k
+ P
0
) = 2 (P
kn
(S/2S
n
)
2
+ P
0
) , gdje su:
P
k
aktivni gubici transformatora, P
0
- gubici praznog hoda, a P
kn

aktivni gubici pri nominalnoj snazi.
Gubitci prema shemi b) dati su:
P
b
= (P
k
+ P
0
) = (P
kn
(S/S
n
)
2
+ P
0
)
Iskljuivanje transformatora opradano je samo ako su P
a
> P
b
Za granini sluaj ima se da je P
a
= P
b
pri snazi S
gr

S



1/2S
ts
1/2S
ts










S

a) Ukljuena dva transformatora

S







S
ts





S
Iskljuen transformator

b) ukljuen jedan transformator
2 (P
kn
(S
gr
/2S
n
)
2
+ P
0
) = (P
kn
(S
gr
/S
n
)
2
+ P
0
) odavde slijedi
P
kn
S
gr
2
/2S
n
2
= P
0
odnosno S
gr
=S
n
(2P
0
/ P
kn
)
1/2
U optem sluaju kada se ima n transformatora dobija se izraz za graninu
snagu (esto se naziva i ekonomska snaga):
S
gr
=S
n
(n(n-1) P
0
/ P
kn
)
1/2