A L M G - Q’EQCHI’

TASAL HU RE XB’EERESINKIL LI JALOK RU AATIN SA’ AATINOB’AAL Q’EQCHI’

Juan Tzoc

Abril - Noviembre 2006.

1

Li Rajom ut Xsik’om li Tasal hu

Li rajom (objetivo) Xxaqab’ankil xna’leb’il chan ru xb’eeresinkil junaq k’anjel chi rix jalok ru aatin sa’ li aatinob’aal q’eqchi’ li natawmank sa’ kaxlan aatin, re naq ch’olch’ooq chik re ru twanq xb’eeresinkil, junaqik chik li xk’anjelankil ut timil timil yooq chi tuqlaak ru li xb’eeresinkil li aatinob’aal, rik’in li k’a’ re ru toj ak’ nak’ulun sa’ qayanq.

Li xsik’om li tasal hu (objetivos específicos) 1. Xtusub’ankil resil chan ru wan li aatinob’aal q’eqchi’ chi ruheb’ li kutan anaqwan, sa’ xk’ab’a’ naq junxil q’e kutan na’ok chaq xkuyb’al rokik li ak’il aatin nachal sa’ xyanq li jalanil aatinob’aal. 2. Rilb’al jarub’ paay ru li xna’leb’il li jalok ru aatin wan ut li na’oksiman sa’ li aatinob’aal Q’eqchi’, jo’ sa’ li tzolok, li chaq’rab’, li b’anok, li awk, li kawilal, li k’iiresink, li puktasink esil, li li waklesij ib’, ut wan chik xkomon, re naq junaqik chi wanq xb’eeresinkil. 3. Xxaqab’ankil xyaalalil chan ru tento xb’aanunkil li jalok ru aatin sa’ q’eqchi’ re naq ch’olch’o re ru naq tnume’q li esil ut oksimb’ilaq xb’aaneb’ li xmolamil aj q’eqchi’. 4. xjultikankil chan ru ut ani tento sa’ xb’een rilb’al li k’anjel chi rix li jalok ru aatin sa’ li aatinob’aal q’eqchi’, re naq moko cha’q ta re ru naq twanq roksinkil sa’ li junjunq chi na’ajej.

2

Xyaalalil Li xteepal Alta Verapaz, wan sa’ xyanqeb’ li wiib’ xkak’aal chi teep wan sa’ xsutam li nimla tenamit Watemaal, arin li xk’ihaleb’ li poyanam wankeb’ ha’an aj ralch’och’, ralaleb’ xk’ajol aj maay, Q’eqchi ut Poqomchi’ li raatinob’aaleb’, ut wankeb’ aj wi laj kaxlan winq, yaal naq moko k’iheb’ ta hab’an sa’ ruq’eb’ wan li xb’eeresinkil xjolominkil li tenamit. Li xkihaleb’ aj q’eqchi’ sa’ li junjunq chi k’aleb’aal wankatqeb’ chaq, yal junqaq aj wi’ li wankeb’ sa’ li tenamit xb’aan li k’anjel, hab’an li aajel ru xjultikankil ha’an naq li xmolamil aj Q’eqchi’ ha’an jun reheb’ li kaahib’ chi xmolamil aj ralch’och’ li jwal k’i li xkomonil, jo’kan naq numtajenaqeb’ sa’ li junjunq chi na’ajej ut li k’a’ re ru wan, li k’a’ re ru nachal junes sa’ kaxlan aatin wankatqeb’. Ch’olch’o naq li aatinob’aal yooh chi kawuuk xb’aan naq eb’ laj q’eqchi’ yookeb’ aj wi’ chi kawuuk xch’ool chi rix, hab’an toj maak’a’ maraj moko k’i ta li hu, li na’leb’ ut li yehom li wan sa’ li aatinob’aal ha’in; wi’ ut wan, li jo’k’ihal tz’iib’anb’il sa’ q’eqchi’ yal jalb’il ru sa’ li aatinob’aal ha’in, xb’aan naq chi xjunil sa’ kaxlan aatin wan, hab’an li majelal natawmank xb’aan naq toj maak’a’ junaq xna’leb’il, maraj xchaq’rab’il chan raj ru li xnumsinkil junaq li na’leb’ wan sa’ kaxlan aatin re naq ttawmanq raj ru sa’ q’eqchi’. Naab’aleb’ li komon aj q’eqchi’ nake’k’anjelak re li jalok ru aatin sa’ q’eqchi’, wan wankeb’ xtzolb’al, wan maak’a’, wan k’aynaqeb’ chi xb’aanunkil, wan toj yoob’ank yookeb’, wan chi anchal xch’ool nake’xb’aanu, wan yal sa’ xk’ab’a’ xk’ulb’al junaq li tojleb’ yookeb’, wan nake’xnaw li k’a’ ru yookeb’, wan maak’a’ nake’raj re ma us li yookeb’, ut wan chik maawa’eb’ aj q’eqchi’ ut yookeb’ chi jalok ru hu ut aatin. Naab’al paay ru li na’leb’ jale’k naraj ru, jo’ chi rix chaq’rab’, jo chi rix kawilal, jo’ chi rix tzolok, jo chi rix jolomink, jo’ chi rix awk ut k’iiresink, jo’ chi rix xsutam choxa ch’och’, jo chi rix sik’oj ib’ ut wank chik xkomon; chi xjunil ha’in wankatqeb’ raatinul ak re re aj wi’ naq alanb’il chaq sa’ kaxlan aatin, wan chaq li xna’leb’il yo’lajenaq wi’

3

li Internet. xb’aan naq moko k’a’aj ta wi’ xnumsinkil li junjunq chi aatin sa’ jalan chik aatinob’aal. Li hu ha’in tk’anjelaq cho’q reheb’ li qakomon aj q’eqchi’ li nake’raj xk’eeb’al rib’ sa’ aatin re chan ru raj xb’aanunkil li k’anjel chi rix li jalok ru aatin sa’ Q’eqchi’ chi tz’aqal re ru. jo’ li CD. li xch’ool xmusiq li junjunq chi na’leb’. Jo’kan naq aajel ru xxaqab’ankil xyaalalil chan ru tento xb’aanunkil li k’anjel chi rix jalok ru aatin sa’ q’eqchi’ re naq ch’olch’ooq re ru naq tnume’q li esil ut oksimb’ilaq xb’aaneb’ li xmolamil aj q’eqchi’. numsiik aj wi naraj li rajom. maraj naminmank xna’leb’il junaq paab’aal sa’ li hu. ha’an li xyoob’ankil li ak’ aatin cho’q re xk’eeb’al maraj xyeeb’al xk’ab’a’ li k’a’ re ru toj maak’a’ sa’ li xtusulal ru xna’leb’ laj ralch’och’. ma toja’ ta chik naq wan naq ha’an aj wi’ li Xmolamil li Aatinob’aal nayoob’anke re maraj nab’aanunk re junaq li k’anjel ink’a’ ch’olch’o ru. chi wan xyaalal cho’q reheb’ li komon te’iloq re ut chi wan xwankil chi ru li Xmolamil li Aatinob’aal Maay ALMG 4 . li tumor. toja’ naq ch’olch’ooq chi ru ut treechani maraj tyu’ami li tye. tento naq tnaw maraj wanq xtzolb’al chi rix li junjunq paay chi xninqal ru nawom. li TLC. Hab’an li xnimal ru ch’a’ajkilal natawman naq naab’al paay ru li aatin wankatqeb’ re xyeeb’al jun chi aatin. eb’ laj jalol ru aatin ink’a’ wankeb’ sa’ aatin re xyeeb’al chi junaqik junaq li na’leb’. jo’kan naq li xnunsinkil sa’ li aatinob’aal Q’eqchi’ moko yal nimqi jalok ru aatin ta. naraj naq li poyanam ani tjaloq ru li na’leb’ wan sa’ kaxlan aatin. Wan jun chik li xnimal ru ch’a’ajkilal natawmank sa’ li jalok ru aatin (tento xch’olob’ankil naq maawa’ yal jalok aatin. li naxsik’. xb’aan naq li xk’ihal li hu jalb’il ru sa’ q’eqchi’ junes chi rix paab’aal kawresinb’il wi chaq. qayehaq jo’ xnumsinkil sa’ q’eqchi’ junaq li chaq’rab’ naq maawa’ aj nawonel chaq’rab’ li nab’aanunk re.chaq ut wan li rajom naq natikla chaq. moko yal nimqi yehok ta. re naq ink’a’ ttawmanq ru jo’ tik’ti’ik). li GPS. ut wan chik xkomon. psicología.

xb’aan naq chi kama’an naru li xpuktasinkil ut xkanab’ankil reetalil li junjunq chi esil cho’q reheb’ naab’al chi poyanam. maraj chi junq raqal chi na’leb’. ut jo’ wi’ naru xtz’iib’ankil ha’yaal ma sa’ junq t’orol chi aatin. (López R. 5 . (England. qayehaq jo’ chi aatinanb’il. Li aatinob’aal: ha’an jun li k’anjelob’aal na’oksiman re xtawb’al ru li k’a’ re ru nake’raj chi rib’il rib’eb’ li poyanam. xyaab’ kuxej. li aatinob’aal chi tz’iib’anb’il ha’an tz’aqal jun li k’anjelob’aal jwal nim xwankil re xb’eeresinkil li k’ehok ib’ sa’ aatin rik’ineb’ li komon. ut li xnimal xk’ihal ha’aneb’ laj ralch’och’. Arin natikla jun li xnimal ru ch’a’ajkilal cho’q reheb’ laj ralch’och’ sa’ jun li tenamit b’ar wi’ nayeemank ut nak’a’uxlamank naq wan raj wi’ li k’amok ib’ sa’ usilal. re xnumsinkil li esilal sa’ xyanqeb’. ink’a’ ilb’ileb’ ut ab’inb’ileb’ chi ru li awab’ejilal. xb’aan naq numtajenaq li xrahil li xna’leb’il li tz’eqtanank nake’xk’ul sa’ ruq’eb’ li nake’jolomink chaq reheb’ junelik. M. ut li junajil. (Oxlajuj Kej Maya’ Ajtz’iib’ 1993:35) Li aatinob’aal naru xb’eeresinkil maraj xk’utb’esinkil chi jalanq jalanq ru. hab’an li na’leb’ ha’in moko yal xsahil ta ru. chi tz’iib’anb’il ut chi k’utb’il. jo’kan naq ha’an natenq’ank re li tenamit re naq ink’a’ tkamq li xloq’al li xna’leb’. sa’ li xk’aleb’aaleb’ maraj xmolamileb’. jo’kan aj wi’ yal chi yeeb’il hab’an naq ha’in naru nasach xb’aan naq maak’a’ reetalil nakana li jo’kihal nayeemank. 1989:11) Li aatinob’aal junjunq ha’an aj wi’ jun li roqechal li nakuutunk re li k’ila na’leb’ ut li k’ila nawom wankatqeb’ sa’ xch’ool li komom k’aleb’aal. Li aatinob’aal wan xtusulal ru naq natz’iib’amank ut ka’aj wi’ eb’ li poyanam nake’oksink re. N.Xkuutunkil rix li Tasal Hu Li tenamit Watemaal jwal naab’al li poyanam wankeb’ chi ru jo’ ralal xk’ajol. ut nawan xjultikankil rik’in li eetalil. ut li kawil ch’oolejil. 1992). li junajil. xb’aan naq us ta jwal k’iheb’ laj ralch’och’. li tenq’ank ib’. hab’anan. re b’an aj wi’ naq wanq li k’amok ib’ sa’ usilal.

chanchan b’a’yaq li nak’ulmank rik’in li xk’ab’a’ li tenamit Kob’an. b’ar wi’ nake’xk’utb’esi chi tz’aqal re ru chan ru naq ke’wank chaq. Naq kiwanje’ xk’ulb’al ha’in. wankatqeb’ xyaalal li raatin nake’xye chi rix li junjunq chi k’ab’a’ej. eb’ li eetalil tawb’il chi ruheb’ li pek reheb’ tz’aqal li qamam. li seb’ ut li kawil che’. wan nake’yehok re naq Mayab’ tz’aqal li xjayal. Junxil chaq q’e kutan kiwan chaq xk’uub’ankil li mayer tz’iib’ b’ar wi’ kiwan roksinkil li eetalil. ut chi kama’an ki’ok chi jalaak li xyeeb’al li aatin junjunq sa’ reheb’.Junxil chaq q’e kutan. hab’an aajel aj wi’ ru xjultikankil naq eb’ li nake’tz’iib’ak ut nake’tz’ilok rix li xtenamitul aj ralch’och’. hab’an moko ha’an ta tz’aqal li na’ajmank xtuqub’ankil ru sa’ li hu ha’in. ut k’a’atq chik re ru toj ak’ ut ak re re li xk’ab’a’ ke’ok chi xk’eeb’al. wan xyaab’ ut wan xtusulal ru. moko nach’ ta chik xyanqeb’ ke’kana ut sa’ xk’ab’a’ ha’an ink’a’ chik nake’ril rib’eb’ ut ink’a’ aj wi’ chik nake’raatina rib’eb’. 1987). kiwan chaq tz’aqal li reetalil chan ru nake’tz’iib’ak li qamama’ qixa’an. ke’xb’eeresi chi us li tz’iib’ak jo’ chan re ru kiwan aj wi’ chaq xb’eeresinkil chi tz’aqal re ru li xyu’amil li tenamit. pim. timil timil ke’ok chi xtawb’al jalan jalanq chik chi k’a’ re ru jo’ che’. hab’an li na’ajmank ha’an naq ch’olch’ooq chi qu naq li nimlatenamit yooh chi yeemank ha’an li wanko sa’ xteepal li nimla tenamit nawb’il ru anaqwan jo’ Watemaal. xb’aan naq kok’aj xsa’ yookeb’ chi xtawb’al jalan chik chi reetalileb’ li qaxe’qatoon. Xyo’lajikeb’ li aatinob’aal Li junjunq chi aatinob’aal ke’ok chi xjek’inkil rib’eb’ maraj chi xjachikil rib’eb’ sa’ xk’ab’a’ k’ila paay ru chi na’leb’ kilaje’xk’ul jo’ li xjalb’al xna’ajeb’ maraj li xik chi xsik’b’al jalan chik chi na’ajej re wank ut k’anjelak. 1 6 . Us xtawb’al xyaalal naq li k’ab’a’ej Maay. li junjunq chi tenamit. mare wan 2. Li xtenamitul aj Maay1. li qaxe’qatoon. wan xyaalalil. xmolamil aj ralch’och’ alanb’il chaq rik’ineb’ li qaxe’qatoon aj maay. xul. naab’al paay li k’a’uxl wan chi rix. li junjunq chi aatin. naq xtuqla chaq ru li xna’leb’il ut xk’ojla xwanjik li xjunxaqalil li junjunq chi poyanam. ut ha’an li kilaje’xkanab’ chi pak’b’il chi ruheb’ li pek. wan chik maya’.500 chihab’ anaqwan (Échele. hab’an wankeb’ chik jalan jo’ li nake’yehok re naq toj numenaq wi chik li xk’ihal li chihab’ ha’in yeeb’il. re junxil chaq q’e kutan. (Morley 1964: 320-332). Jo’ yeeb’il chaq xb’aaneb’ li nake’tz’ilok rix li mayer tz’iib’ kanab’anb’il chaq xb’aaneb’ li qamama’ qixa’an.

sa’ xhoonalil naq kinumta li xk’ihal li xna’leb’eb’. hab’an chi moko chi kama’an naraj naxye naq ke’sache’ ta. li jolomink. xtz’iib’ankil. tento naq wanq 700 chihab’ re li xjek’b’al rib’ rik’in li xtoonal. Li xk’ulunikeb’ laj kaxlan winq sa’ xyanqeb’. nake’oso’. ch’olch’o b’an naq kiwan xk’iijik li xnawomeb’ chi rix li komonil. (England. wankeb’ b’an toj reetal naq kole’juk’e’q. aran tz’aqal xtiklajik li xch’otb’al li xk’iijik li xtenamitul aj maay. hab’an moko ke’sach ta. kole’tawe’q ut kitikla li xramb’al li xna’leb’eb’ xb’aan eb’ li ab’l poyanam. ak’ b’aanuhom. 1992:22) Wan nake’yehok ut nake’jultikank re naq eb’ laj maay junxil nake’laj. qayehaq jo’eb’ li aatin ha’in: Carchá Ma’laq aaq Wiib’ Ch’imb’ Chamelco mixk Kuy / kuyam Ka’ib’ / kiib’ Ra’al 7 . ke’kamsiik li xninqal ru aj jolominel reheb’. toj reetal naq ink’a’ chik ke’xtaw ru chi rib’ileb’ rib’. ink’a’ natawmank ru maraj najala xyaab’ ut xyeeb’al junaq li aatin. N. toj reetal b’an aj wi’ naq toj wankeb’. hab’an li xyaalalil juntaq’eet. Xpaayil ru aatin: ha’an naq nawan junaq li aatinob’aal natawmank sa’ junaq li na’ajej nach’ aj wi’ chi xk’atq. ke’ok chi mine’k ru chi xtzolb’al jalan jalanq chik chi ak’ na’leb’. (Oxlajuj Kej Maya’ Ajtz’iib’ 1993:2-3). Yeeb’il xb’aaneb’ laj tz’ilol rixeb’ li aatinob’aal naq li junjunq chi aatinob’aal re naq naru xyeeb’al naq ha’an jun ak’ maraj jalan aatinob’aal. xyaab’ankil. li sik’oj ib’ ut li yu’amink.chi jo’kan ki’ok chi jalaak xyeeb’al. ut jun reheb’ li xninqal ru nawom ha’an li raatinob’aaleb’. yo’yookeb’ ut yookeb’ chi xb’eeresin kil li xnawom xb’aanuhom. hab’an chi qu laa’o ch’olch’o naq chi junil li k’a’uxl ha’in moko yaal ta.

wan chik nake’xye maya’. toj reetal naq xwulakje’ toj b’ar wi’ wankatqeb’ anaqwan. 2002:6) naru rilb’al li reetalil wan sa’ xraqik. Hab’an sa’ eb’ li kutan chik anaqwan. yalb’an naab’al paay ru li xjultikankil wan chi rix chan raj ru naru xyeeb’al sa’ qayanqil. jo’ wi’ ke’ala chaq li xch’uutaleb’ aj Ch’ol ut li xch’uutaleb’ aj Q’anjob’al sa’ xraqalil li wankeb’ sa’ xnim li tenamit. (us rilb’al li eetalil #1 wan sa’ xraqik) ut naq yooh chi nume’k li chihab’. ke’ok chi k’iik. Nayeemank naq chan ru xjek’i chaq rib’ li aatinob’aal maay ha’an naq xb’een wa xe’xjach chaq rib’eb’ kaahib raqal chi roq ruq’ li aatinob’aal. jo’ wi’ xkihaleb’ li xmolamil chi tenamit wankatqeb’ sa’ xsutam li na’ajej ke’wan wi’ ut b’ar wi’ toj wankatqo laa’o li ralal xk’ajol li nimla tenamit Maay.1 Li aatinob’aal Maay. jo’kan naq wan nake’yehok re Mayab’. hab’an moko naraj ta naxye naq maak’a’ naraj re. a’yaal ta chik re li ani naraj tawok ru xyaalal. hab’an li xtoonal chaq yeeb’il naq sa’ xtz’e li tenamit kiwan li xch’upil.000 chihab’ anaqwan. toj reetal naq wiib’ reheb’ li junq raqal ha’an ke’xjachi wi’ chik rib’eb’ sa’ wiib’ ch’uut li junjunq. Arin nawan xtawb’al xyaalal chan ru naq kitikla chaq xjek’inkil rib’eb’ li qaxe’qatoon. yooh chi xik li kutan. Eb’ li aatinob’aal maay2 jun aj wi’ li xtoonal kiwan chaq junxil q’e kutan. ut aran natikla chaq xpatz’b’aleb’ li xch’uutaleb’ laj K’iche’ ut li xch’uutaleb’ aj Mam. 1974:33) Li aatinob’aal maay ha’an li raatineb’ li xmolamil Xtenamit aj Maay. ha’aneb’ li ke’el chi sa’ li xraqalil li wankeb’ sa’ xtz’e li tenamit. T. (Kaufman. wankeb’ chik nake’tawmank sa’ xteepal li tenamit México yal xb’aan naq junxil chaq q’e kutan li Xetoonil aatinob’aal jun chi nimla na’ajej naxram chaq ut timil timil xwank li xpuktasinkil rib’eb’. hab’an moko ha’an ta tz’aqal li naraj xtusub’ankil li tasal hu ha’in. N. aajel ru xjultikankil naq li aatin k’ab’a’ej ha’in na’ala chaq chi rix li aatin wan sa’ kaxlan aatin Maya nayeeman. wankeb’ mare lajeeb’ xkak’aal li raatinob’aaleb’ li qakomon aj maayeb’. qayehaq sa’ xch’uutal li aatinob’aal K’iche’ ki’ala chaq li aatinob’aal Q’eqchi’. ut chi sa’ li hu ha’in na’okximan li aatin Maay jo’ chan re ru na’no wi’ ru xb’aaneb’ li komon aj q’eqchi’. (England. naru tana nayeemank “Xe’toonil” re maraj jo’ nake’xye eb’ li qasqiitz’in aj k’iche’ “Na’b’e Maayab’ Tzij” chalen chaq numenaq mare 4. 2 8 . yal b’an naq yooh chi oksimank li jwal na’el sa’ reheb’ li komon. Ka’aj wi’ sa’ xteepal li tenamit Watemaal wankeb’ wiib’ xkak’aal (22) chi xmolamil aatinob’aal.

ut li k’a’ re ru kilaje’ xkanab’atq li qamama’ qixa’an. li aatinak ut li tz’iib’ak sa’ li junxil chaq q’e kutan. li nayehok re li yaal chi rix chan ru li xna’leb’il li wank. 9 .Li Poopol Hu ha’an jun reetalil chan ru naq wan chaq li na’leb’ak. Reetalil tz’iib’ tawb’il chi ru che’ aran Tikal. junxil chaq q’e kutan moko rik’in ta li tz’iib’ ha’in natz’iib’amank. li sek’ li ochoch. xb’aan naq jalan wi’ li tz’iib’ ut ha’aneb’ li nake’tawmanje’ chi ruheb’ li pek. li che’. xb’aan naq ka’jeb’ chik ha’an li reetalil li na’leb’ wankatqeb’ anaqwan sa’ qayanq. Qayehaq jo’keb’ li eetalil ha’in: Reetalil tz’iib’ tawb’il chi rix xna’aj uutz’u’uj tawb’il Tikal. Hab’an aajel ru xjultikankil naq li aatinob’aal maay.

li aatinob’aal Q’eqchi’. Fray Bartolomé las Casas. Chisec. Cahabón. jo’ laj Kaufman (1974) naxye naq “ak wan chaq mare 300 chihab’ maji’aq natikla chaq li Kristiaanil. Quiche. 2003:s/n). xb’aan naq moko k’i ta xch’a’ajkilal wan sa’ li xtz’iib’ankil. Lanquín. jo’ wi ink’a’ jwal ch’ikb’il ab’l aatinob’aal chi sa’.2 Li aatinob’aal Q’eqchi’ Li aatinob’aal Q’eqchi’ ha’an jun reheb’ li (22) wiib’ xkak’aal chi aatinob’aal maay. Izabal ut Baja Verapaz. Isimb’il reetalil sa’ li Tasal hu Atlas linguitico. Cobán. 10 . Carchá.723 chi poyanam. ut li kaw tz’aqal k’ulanb’il sa’ xch’ooleb’ li komon. Chamelco. ut jun reheb’ li kaahib’ jwal k’i li nake’aatinak chi sa’. (Richards. nake’ta’li aj q’eqchi’ sa’ eb’ li kok’ tenamit ha’in: Chahal. jo’ chan re ru tz’ilb’il chaq rix xb’aaneb’ laj nawonel chi rix aatinob’aal. Panzós. Li xsutam naxnat’ ha’an chi xjunil li xteepal Alta Verapaz. Senahú ut Tucurú ut Belice. numenaqeb’ 726. jo’ chan ru yeeb’il xb’aan li Rochochil aj Ajlanel re li Tenamit. M. Sa’ xteepal li Alta Verapaz. ch’olch’o naq ha’an li aatinob’aal jwal yooh chi k’iik li xsutam. Chi xjunileb’ laj Q’eqchi’ jo’ chan ru tz’ilb’il chaq rix chi ru li chihab’ 2001. hab’an naxtaw aj wi’ junqaq xtenamital li Peten.

Cobán. hab’ an chi xjunil junes chi rix li paab’aal kawresinb’il chaq. Chamelco ut wan chik xkomon. jo’kan naq ke’ok chi xjalb’al ru eb’ li xb’ichk sa’ li aatinob’aal q’eqchi’. xb’aan naq chi xjunileb’ laj q’eqchi’ nake’xtaw ru ut wan aj wi’ naq nake’xye reheb’ naq yookeb’ chi seeraq’ik. ut li naxye yal xk’a’uxl maraj ha’an li naxtaw ru sa’ xb’een li xk’anjel. jo’ li nak’ulman rik’in li oxib’ chi tenamit ha’in. Us xjultikankil naq naab’al chik li hu tz’iib’anb’il sa’ li aatinob’aal Q’eqchi’. li aatinob’aal Q’eqchi’ moko k’i ta li xch’a’ajkilal rik’in li xyeeb’al ut li xtz’iib’ankil. Chahal ut Cahabon. hab’an li na’leb’ ha’in yal jun li xk’a’uxl jun laj tz’ilol re li aatinob’aal. natawmank wiib’ paay ru li xjalb’al ru. xb’aan naq yalaq b’ar wan tz’aqal xloq’al li aatinob’aal ut ch’olch’o ru naq natzolman chalen sa’ li kach’inal. li naraj naxye naq maak’a’ li xmajelal.Chalen anaqwan. hab’an moko naraj ta naxye naq relik chi yaal. hab’an ha’in moko naraj ta naxye naq tiik jalan ta li xyaalal li junjunq. arin nak’utun li xk’a’uxleb’ laj kaxlan winq re xsik’b’al xyaalal chan ru naq te’xmin li xpaab’aal sa’ xch’ooleb’ laj ralch’och’ aj q’eqchi’. ma’ta chik naq jwal nim li xsutam naxnat’. jo’ chan re ru tz’ilb’il rix. Carchá Ma’laq pejok Wiib’ K’i Coban mixk Q’ichok Ka’ib’ xiikil Hab’an aajel ru xjultikankil naq yaal naq wan junqaq li xpaayil ru. xb’aan naq naxye naq li komon nake’xrahin ru ut nake’raj raj xyeeb’al re jo’ chan ru nake’aatinak laj kob’an. hab’an aajel ru xjultikankil naq wan aj wi’ junqaq li aatin najala b’a’yaq xyeeb’al us ta junqtaq’eet li xyaalalil. jo’ wi’ li kok’ tasal hu re sik’ok aatin jo’ li kixyiib’ li xb’eenil aj tij Esteban 11 . Laj Stewart (1980) naxye naq li xpaayil ru li q’eqchi’ reheb’ laj Cobán ha’an li jwal nim xloq’al chi ruheb’ li xkomonil li tenamit. ut li jun siir chik ha’an li nayeeman sa’ xteepaleb’ li tenamit Carchá. li jun ha’an li nayeeman sa’ xteepaleb’ li tenamit Lankin. maak’a’ b’an li xnimal ru xch’a’ajkilal.

wiib’ li tasal hu. ut jo’kan naq ki’ok chi k’utunk li xwaklijik li aatinob’aal q’eqchi’ sa’ xyanqeb’ li xkomonil aatinob’aal maay. wan tana li ink’a’ us. moqon chik wan li isimb’il xb’aan li Roqruq’il li awab’ejilal chi rix Tzolok sa’ ka’paay aatinob’aal. li ke’xk’e chaq xch’ool chi rilb’al chan ru xtusub’ankil chi tz’iib’anb’il li aatinob’aal q’eqchi’. anaqwan tiik mare toj warenaq ral li qach’ool. maraj li nake’sach wi’. Naxye sa’ li xhu li qawa’chin ha’in naq wankatqeb’ li hu tz’iib’anb’il chaq xb’aaneb’ aj nawonel chi rix aatinob’aal jo laj Stoll (1896). laj Sedat (1955). roksinkil ut xk’eeb’al xwankil. hab’an wi’ ta raj maak’a’eb’. naab’aleb’ laj ralch’och aj q’eqchi’ ke’ok chi rilb’al rusil li tzolok chi rix li aatinob’aal. Wiib’eb’ chik li qasqiitz’in Eachus ut Carlson (1966) li ke’xk’e aj wi xch’ool chi xk’uub’ankil jun li tasal hu b’ar wi’ ke’xtikib’ xtusb’al ru li aatinob’aal jo’ chan ru wan li xtuslal sa’ li tz’iib’ak.Haeserijn. yaal naq yal sa’ xk’ab’a’ junaq li xk’anjeleb’. timil kipuktasimank li tasal hu chi rix li Xtusulal ru li aatinob’aal Q’eqchi’ kixk’uub’ wa’ Alfonso Cuc sa’ xk’ab’a’ li molam Francisco Marroquin ut li nimla tzoleb’aal Rafael Landivar. wan chik k’uub’anb’il xb’aan li Xmolamil Aatinob’aal Q’eqchi’ ALMG. ha’in ki’oksimank re xtuqub’ankil ru ut xjalb’al ru raatinul li paab’aal sa’ q’eqchi’. Chalen naq yooh chi nume’k li chihab’ junjunq. jun chi rix li Xtusulal ru Xtz’iib’ankil li aatinob’aal Q’eqchi’ ut li jun chik chi rix li Xtusulal ru Xchaq’rab’il roksinkil li aatinob’aal Q’eqchi’. hab’an aajel ru xk’eeb’al xloq’al xb’aan naq aran natikla chaq li xxokb’al li aatinob’aal chi tz’iib’anb’il. sa’ xyanq ha’an wankeb’ li isimb’il xb’aaneb’ wa’ Carlos Hun. jo’ wi’ wan jun chik li hu tz’iib’anb’il xb’aan laj Campbell (1974) b’ar wi’ natz’ilman rix chan ru li xyaab’aal li junjunq chi aatin sa’ li aatinob’aal q’eqchi’ ut jo’ wi’ naxtusub’ wiib’ oxib’aq li xchaq’rab’il re roksinkil. jo’kan naq nayeemank naq naab’al paay ru li tenq’ wan chi rix li aatinob’aal re xwaklesinkil. 12 . jo’kan aj wi laj Ray Freeze (1970) kixk’uub’ jun li tasal hu natz’ilok re xtusulal li aatinob’aal chi chaab’il. moqon chik ki’ok li xk’utb’al li ilok ru hu sa’ q’eqchi’ toj reetal naq kiwan li xtz’ilb’al rix li aatinob’aal ut kitikla xtusub’ankil ru li xna’leb’il jo’ li Tasal hu k’uub’anb’il xb’aan laj Stephen Stewart sa’ li chihab’ 1978. Juan Tzok ut Alfredo Cabnal.

li waklesij ib’. wan li tasal hu kixk’uub’ li MINUGUA (2000) k’anjelanb’il xb’aan wa’ Juan Tzok ut ha’an li na’oksimank sa’ li raqok chaq’rab’. li paab’aal. 13 . li xaqab’ank awab’ej. li xkolb’al rix li qasutam. maraj li xjalb’al ru li kaxlan aatin sa’ Q’eqchi’. chi rixeb’ li k’ehok toj.Wankeb’ aj wi’ chik jalan jalanq chi tasal hu tz’iib’anb’il chi rix li aatinob’aal. jo’ aj wi’ naq wan toj yookatqeb’ chi puktasiik. ut wan chik xkomon. ut ha’an li Xjalb’al ru li aatin sa’ kaxlan aatin. Chi rix li na’leb’ ha’in wankatqeb’ wiib’ oxib’ li tasal hu. jo’ li yiib’anb’il xb’aan li Xmolamil Aatinob’aal ALMG chi rixeb’ li ak’ aatin na’oksiman sa’ li k’anjel junjunq. wan aj wi’ li tasal hu re sik’ok xyaalal aatin. chi rix li tzolok. hab’an li xnimal ru k’anjel ha’an li yooh chi uxk chi rix li na’ajmank xtusub’ankil chi sa’ li hu ha’in. li kawilal.

ha’an naq wan naq na’ok chi jalano’k li xyeeb’al xk’ab’a’ junaq k’a’ re ru sa’ xyanqeb’ li komon. (1970). wan li nak’ulman naq li chan ru nake’xye li ak cheek. xb’aan naq rik’in li aatinob’aal yooh chi xkab’lankil rib’ rajlal li xna’leb’ li poyanam. Wi’ maak’a’ raj li aatinob’aal. re naq naru chi ch’olaak li wank sa’ xb’een li 3 Uribe Villegas. ma a’ta chik laa’o ink’a’ tqaatina qib’”. 14 . jo’kan naq nayeeman naq li aatinob’aal ha’an jun laj k’amolb’e sa’ li komonil wank. naxye aj wi’ laj tz’iib’ ha’in naq maak’a’ naru xb’aanunkil sa’ memil. ink’a’ naru nawan aatinak wi’ maak’a’ li wank sa’ komonil. Oscar. maraj naxb’on rib’ rik’in junaq chik chi teep b’ar wi’ mare jalan chik li aatinob’aal nake’roksi.Li komon wank ut li aatinob’aal Li komon wank tento naq naxk’am rib’ sa’ suumalil rechb’een xna’leb’il li aatinob’aal. ut rik’in li xtz’iib’ankil li aatinob’aal nakana reetalil li junjunq chi na’leb’ li nak’ub’la chi sa’ li komonil. maak’a’ raj aj wi’ li xyehom xb’aanuhom li tenamit junjunq. jo’kan naq aajel ru aatinak ut xtzolb’al xkab’ maraj rox li aatinob’aal. xb’aan naq li komonil aajel ru chi ru naq wanq li aatinob’aal re xnumsinkil li esilal junjunq. hab’an chi xjunil chik ha’an chan chan jun rokik xyaljel li qaatinob’aal. xb’aan naq wan naq na’ok chi jalaak li xyeeb’al li aatin junjunq. xb’aan naq naxkeheb’ sa’ aatin ut naxch’olob’eb’ xna’leb’. jo’ wi’ li xnajtileb’ rib’ chi rib’il rib’. México. chi maak’a’ roksinkil li aatin. xb’aan naq jo’ naxye laj Uribe Villegas (1970)3. maraj li xcheekelal. UNAM. ha’in naraj naxye naq li aatinob’aal tento naq wanq xna’aj ut ha’an li komon wank. moko juntaq’eeta ta chik nake’xye li toj saaj. Naqaye laa’o laj Q’eqchi’ sa’ li aatinak chi kama’in: “nake’raatina wachik rib’eb’ li kok’ xul. hab’an li jun chik xyaalal. jo’kan wa chik naq aajel ru naq natzolman li aatinob’aal junjunq re raatinankileb’ ut rab’inkileb’ li jalanil poyanam jalaneb’ raatinob’aal. wan naq sa’ xk’ab’a’ li xsaajilal. Hab’an wankatqeb’ li ch’a’ajkilal nachal chi rix li xna’leb’il li aatinob’aal ut li komonil wank. Sociolingüística Una introducción a su estudio.

li ink’a’ chik nake’xnaw li raatinob’aaleb’ maay. Jun ch’uut chik laj ralch’och’ wan li aatinob’aal maay cho’q xna’ raatinob’aal hab’an nake’xnaw junaq chik li aatinob’aal sa’ xb’een. wan chik jun li chaq’rab’ naru xjultikankil naq joq’e nawan li tz’eqtanaak xb’aan roksinkil li xna’leb’il aj ralch’och’ sa’ li junjunq chi na’ajej. xb’aan naq re xik chi xb’aanunkil li taql sa’ eb’ li tenamit. Ut li rox ch’uut ha’aneb’ jun siir laj ralch’och’ hab’an moko k’iheb’ ta. 4 Wan sa’ xtasal huhil li Comisión de oficialización de los Idiomas Indígenas. 45. sa’ li rochochil li kawilal. jo’ li q’eqchi’ maak’a’ jwal xwankil chi ru. mopam. jo’ wi naq wan chik junjunq li xchaq’rab’il Roqruq’il Awab’ejilal chi rix li roksinkil li aatinob’aal maay sa’ eb’ li tzoleb’aal. xb’aan naq jwal kaw mimb’il li kaxlan aatinob’aal sa’ chi xjunil li xna’leb’il li wank.ruuchich’och’. (1998) pag. qay ehaq jo’ li Q’eqchi’. jo’ li tzolok. li jolomink. li ab’ink esil. xb’aan naq ha’an chik li kaxlan aatin xnumta sa’ reheb’. Li xyaalalil li wank sa’ li nimla tenamit Watemaal jwal kaw cho’q re li xtenamitul aj ralch’och’. ut ha’an chik li nanunsiman xjultikankil junq’e junq’e kutan cho’q reheb’ li alal k’ajolb’ej. li k’uulank tumin. ha’an naraj naxye naq eb’ li aatinob’aal maay. 15 . chorti’. li chaq’rab’. Toj ak’ chik b’a’yaq risinkil xb’aan li awab’ejilal. ut wan chik xkomon. anaqwan. qayehaq. jwal naab’aleb’ li komon k’a’aj wi’ li aatinob’aal q’eqchi’ li xe’xtu’uni chaq ut saheb’ xch’ool rik’in. li tojok toj. Jun chikan. li isink hu sa’ poopol. jun li chaq’rab’ b’ar wi’ naxye naq wan xwankil eb’ li aatinob’aal aj ralch’och’ chi ru li chaq’rab’. Oxib’ paay ru li xyaalal wan wi’ li aatinob’aal sa’ li tenamit Watemaal: wankeb’ li xch’uutal li tenamit aj ralch’och’ k’a’aj wi’ li aatinob’aal maay nake’xnaw.4 Jo’ eb’ laj itza. ha’an xna’ li raatinob’aaleb’. aajel ru xnawb’al li raatinob’aaleb’ laj kaxlan. li sik’ok ib’. li xk’ihaleb’ nake’xb’eeresi li kaxlan aatin jo’ xkab’ raatinob’aaleb’.

maak’a’ naxye xnajtil. re xtusub’ankil ru li aatinob’aal. nake’ok chi sachk li xnawom li xna’leb’eb’ xb’aan li ak’ na’leb’. ut li xyaalal ha’an naq eb’ li komonil li nake’oken chi sa’. xb’aan naq wankeb’ li molam ut eb’ laj k’anjel ak yookeb’ chi xtawb’al ru naq aajel ru roksinkil ut ak xe’xtikib’ xjalb’aleb’ ru li raatinul li xk’anjeleb’ sa’ aatinob’aal maay. Arin natawman rusil ut xnimal xk’anjel li Xmolamil Aatinob’aal Maay. xb’aan naq yookeb’ chi wulak yalaq ta chi b’ar. nim aj wi’ xwankileb’ sa’ li k’anjel re xwaklesinkil xloq’aleb’ li aatinob’aal maay. Jun chik li majelal ha’an naq yalaq ta chi b’ar yookatqeb’ chi wulak eb’ li jalanil paab’aal. junes loq’ok yooq ut maak’a’ chik taa’ok wi’. xb’aan naq ha’aneb’ laj k’ay li jwal nake’numta chi taqlank esil re xyeechi’inkil li xk’ayeb’.Anaqwan wankeb’ li tzoleb’aal yookeb’ chi kawresink chi rix roksinkil li aatinob’aal q’eqchi’ sa’ eb’ li tzoleb’aal. ut eb’ ha’in yookeb’ chi xmuxb’al xyaalal li junjunq chi aatin. xb’aan naq moko k’i ta li xkomonil aj ralch’och’ li kawresinb’ileb’ re xb’aanunkil li k’anjel. 16 . li xb’aanuhomeb’. jo’ wi’ re roksinkil xk’anjel laj jalol ru aatin chi ru chaq’rab’. li ch’olch’o naq maawa’ re aj ralch’och’. Li rahilal. hab’an toj wan naraj. Wan aj wi’ chik li k’anjel yooh chi tenq’ank re xwaklesinkil li xyu’am li aatinob’aal maay. ka’aj wi’ naq moko k’i ta li chaab’il esil nake’xnumsi chi sa’. xb’aan naq yookeb’ chi roksinkil li aatinob’aal re xq’unb’esinkileb’ laj ralch’och’. li majelal li yooh aj wi’ chi t’ane’k wi’ li qaatinob’aal ha’an li rokikeb’ chaq li jalanil xnimqal ru tenamit chi xminb’al li xyiib’omeb’. xb’aan naq li xk’ihaleb’ li poyanam wankatqeb’ sa’ li junjunq chi na’ajej wankatqeb’ li rab’ib’aal aatin. Eb’ li puktasib’aal esil. ut li te’raj ha’an naq laj ralch’och’. xb’aan naq li xpaab’aaleb’ chaq li qana’ qayuwa’. li qamama’ qixa’an jalan wi’ ut chan chan naq ha’in ink’a’ chik paab’ajel anaqwan. jo’ wi’ re xxaqab’ankil xchaq’rab’il chan ru tento xb’eeresinkil ut xtz’iib’ankil li aatinob’aal.

xb’een wa yal naxlowowi rib’ ut toj timil chik naril naq aajel ru naq ttzol li aatin junjunq. nake’xaqab’aak nake’k’ate’ li ruutz’u’uj. Jo’ naxye laj Uribe Villegas (1970) chi rix ha’in “ li aatinob’aal wiib’ paay ru li na’leb’ naxk’e xmetz’ew sa’ xb’een. qayehaq jo’keb’ li loq’laj Tzuul li loq’laj Taq’a nake’raatinarib’eb’. arin natikla rilb’al naq li aatin wan xloq’al. Wan naq natawman li ch’a’ajkilal sa’ xtzolb’al li aatinak ut jo’kan naq eb’ li na’b’ej yuwa’b’ej wankeb’ li xna’leb’ re xk’eeb’al xtenq’ankileb’ li kok’al naq yookeb’ chi xtzolb’al li aatinak. moko yal aatinak ta chi kama’an naq nakoo’ok chi wan sa’ xyanqeb’ li komon. nake’k’ehe’ li xkuut. qayehaq naq wan li rawasil li aatin sa’ xk’a’uxeb’ laj ralch’och’. jun li ak re xb’aan xyo’lajik. xb’aan naq relik chi yaal naq li kok’al chalen chaq sa’ xyo’lajik ak naxk’am chaq li xmaatan re aatinak. aran naxtaw xsahil ru li raatin. wan wachik sa’ xk’a’uxl laj ralch’och’ naq eb’ li loq’laj na’ajej ha’in. li kok’ xul nake’raatina rib’eb’. hab’an ak raatinob’aal aj wi’ wan li junjunq. 17 . xb’aan naq anaqwan k’a’aj wi’ laj jalol ru aatin li nanawok re k’a’ ru naxb’anu. wan xyaalal. ut jun chik li yal k’aynaqil na’leb’. jo’kan naq nayeeman naq li aatin wan xyaalal. nake’rula’an rib’eb’. hab’an chalen naq na’ok chi nimank. xb’aan naq wankeb’ chik li yookeb’ chi toje’k re xb’aanunkil li k’anjel ut maak’a’ nake’raj re li qasqiitz’in. yal xb’aan li tumin nake’xk’ul. ut aran aj wi’ tqak’e reetal naq li aatin wan xmuhel. hab’an moko ak tikto ta na’ok chi aatinak. jo’kan naq li xsutam li xtenamitul ha’an li naxaqab’an maraj naq’axtesin re xwankil li raatinob’aal”. wan xloq’al. 1 Xk’a’uxl aj Q’eqchi’ Chi junileb’ li k’a’ re ru yob’tesinb’ileb’ sa’ xb’een li ruchich’och’ nake’raatina rib’eb’. k’a’aj wi’ naq tojb’il chi xb’aanunkil.Jo’kan naq li numsink aatin maraj li jalok ru aatin sa’ raatinob’aaleb’ laj ralch’och’ toj tento raj naq ilb’il ma us cho’q reheb’ li komon li k’a’ re ru li nab’aanumank. ut ha’in ha’an jun xkamsinkileb’ li qakomon. jo’kan naq toj nake’q’axtesiman. na’ok chi wank sa’ xyanqeb’ li komonil.

18 . jo’ naq chan ru wan raatinul li xajleb’. li aatin junjunq wan naq se’ jaljo5 ru nayeeman. wan xmay ut naru k’a’ ru nak’ulman. qayehaq: 1. nake’xye aj wi’ naq sa’ xk’ab’a’ naq ink’a’ chik jultik re li poyanam xb’aan junaq xk’a’uxl. Li aatin jwal wan xloq’al ut jwal nim xwankil. ak raatinul aj wi’ 5 Sa’ kaxlan aatin nayeeman metáfora re. qayehaq naq namatk’eman junaq li k’uula’al. xb’aan naq wan naq laj jalol ru aatin. 2. wan xq’oq. Arin naqataw ru naq li na’leb’ nawan xyeeb’al sa’ jaljo ru.Wi’ naqataw ru naq li aatin wan xmuhel. wan raatinul li b’anok. xb’aan naq se’ jaljo aj wi’ ru nawan li xch’olob’ankil. tento naq tqataw aj wi’ ru naq li aatin wan xloq’al. wan raatinul li wa’tesink. naq nawan li xtawb’al ru k’a’ ru li yajel sa’ junaq li k’irtasink. Jo’kan aj wi’ nak’ulman rik’in li matk’. ink’a’ naru xq’etb’al. ut ha’in jwal aajel ru xk’eeb’al sa’ ajl naq joq’e nawan li tz’iib’ak maraj li jalok ru aatin. wan raatinul li tuulak. naq nawan li mayejak maraj li k’atok pom ut kanteel. Mutz’ wu. 4. xb’aan naq ak raatinul wi’ li junjunq chi k’anjel. junelik nayeeman naq loq’ li aatin ha’an naraj xyeeb’al naq ink’a’ naru xmuxb’al. Xk’atb’al wuutz’u’uj. jo’kan naq joq’e nawan li ula’ank. jwal naxich xch’ool chi rilb’al chan ru ttz’iib’amanq junaq li aatin ut naxkanab’ junpak’al li xna’leb’il chan ru naq tye junaq li na’leb’. naq ink’a’ nanawman li ilok ru hu. wan raatinul yohob’k. 3. wan raatinul li mayejak. jo’kan naq eb’ li qaxe’taqatoon xe’xk’ut chaq li Xloq’al li Aatin. qayehaq’ ak raatinul wi’ na’oksiman li awk loq’laj ixim. Chi jo’ka’in natawman ru k’a’ut naq sa’ xk’a’uxl laj ralch’och’ wankatqeb’ raatinul li k’a’ re ru wan. xb’aan naq wi’ naq’etman. naq naxik xch’ool chi k’a’uxlak junaq. wan raatinul li tz’aamank ut k’a’atq chik re ru nakuutun re xyu’ameb’ laj ralch’och’. Kamenaq xch’ool chi k’a’uxlak. Na’aatinak li loq’laj kik’. Jun chik li aajel ru xjultikankil arin ha’an naq sa’ xk’a’uxl laj ralch’och’ aj q’eqchi’.

na’oksiman sa’ li chi’resink. maraj moko yal nimqi yoob’ank ta naraj. maraj jwal tuqtuuk ta ru. naab’aleb’ aj Carchá yookeb’ chi q’axonk sa’ tiqwal ch’och’. li tz’aqonk. jo Chisec. mare ani ttoch’. xb’aan naq mare ra tket. li raatineb’ laj Itza. li jo’k’ihal li ink’a’ nawb’il ru sa’ li jun chi na’leb’. Quiche ut wan chik xkomon. 2 Xkuutunkil sa’ xna’leb’il li Poyanamil Li aatinob’aal q’eqchi’ moko jwal xb’onihatq ta rib’. chikin. li raatineb’ laj Lacandon. chichen. li yehok. maraj wan wi’ chik naq nayeeman: toj chi ru b’aq nanaq li raatin junjunq chankeb’ naq se ruuyaal nakutb’en chi aatin. natawman b’an sa’ xyanq li wank sa’ komonil. jo’ li raatineb’ laj Ch’ol. tento naq toj eek’anb’il ib’ li aatinak. 19 . ut wan chik xkomon. li majewank. li cheekel ixq aj q’eqchi’. mare k’a’ ru tjuk’. tento naq xwan chaq li xk’uub’ankil rib’ rechb’een li jalanil aatin. Peten. li ula’anink. chankeb’ li cheekel winq. yaxkab’nal. li xna’leb’ aj kaxlan winq ut li jalanil aatinob’aal. xb’aan naq wankatqeb’ jalanil aatinob’aal xe’xyuhi wi’ rib’eb’ junxil chaq q’e kutan. kanwinik. hab’anan ha’in moko naraj ta naxye naq maak’a jalanil aatin sa’ li qaatinob’aal. moko jwal xyuhi ta rib’ rik’in li xna’leb’il li jalanil tenamit. ut jo’kan naq nayeeman naq k’a’ ru nayeeman ut ha’an li nak’ulman: ra xmay re chan li aatin naq nayeeman. li tenq’ank ib’. ut aran nawan xyuhinkil rib’ li junq paay chi aatin rik’in li reheb’ li jalan jalanq wankatqeb’ chik b’araq. jo’kan naq ink’a’ naru nayeeman naq wan ta junaq li aatinob’aal jwal tiik. li k’amok ib’ sa’ usilal. yalib’atz’. chalen chaq arin naru nach’olob’aman naq li aatin junjunq moko k’a’aj ta wi’ sa’ rulul li poyanam naru nayo’la. moko yal nimqi jalok ta. li nunsink aatin. Wankeb’ wachik li komon toj yookeb’ chi xjalb’al xna’aj. ak raatinul na’oksiman sa’ li tijok. li q’usuk kok’al. lakan. Jo’kan naq li aatin junjunq moko yal nimqi yehok ta. aajel ru naq li ani na’ok chi aatinak. naru natawman xyaalal sa’ jalan chik chi na’leb’. Katun. jo’kan wachik naq wankatqeb’ li aatin Kab’nal. ak raatinul aj wi’ na’oksiman sa’ li hob’ok.

jalan wi’ li xpaayil li aatin naroksi. sa’ li chaq’rab’ ut sa’ li k’anjel. ut li xnimal ru minok ib’ kixk’ul li raatinob’aaleb’ laj ralch’och’ maay ha’an naq kole’okaq laj kaxlan aatin sa’ xyanqeb’. Jo’kan naq li wank sa’ xyanqeb’ li komonil nayehok re chan ru naq twanq li aatinak chi rib’ileb’ rib’ li junjunq. Hab’an jun li xnimal ru na’leb’ li jwal najalok re xwanjik junaq li aatinob’aal ha’an naq wan junaq chik li xnimal ru tenamit nakoxixmin rib’ sa’ xteepal maraj sa’ xna’ajeb’ li jalan chik. arin kitikla li xminb’al li raatinob’aaleb’. sa’ li tzolok. xb’aan naq li yookeb’ chi rajb’al ha’an naq kisach raj li aatinob’aal maay q’eqchi’. Qayehaq naq nawan li mayejak. li jalok ru aatin. hab’an naq wan sa’ xyan yal jun maraj wiib’aq xkomonil. jo’kan aj wi’ naq wa n chi ru jun siiraq li komon sa’ ch’utam jalan chik li aatin naroksi. hab’an li xk’ihal li minok ib’ na’uxmank sa’ josq’il. jo’kan naq aajel ru naq sa’ junaq li jalok ru aatin tento nawan li xnumsinkil aj wi’ li xmetz’ew xna’leb’il li aatinob’aal junjunq chi sa’ naq na’uxmank xnumsinkil li aatin rechb’een li na’leb’. maraj rech aj k’anjel jalan wi’ chik chi us li raatin naroksi. wan naq sa’ xyaalal. ut li xjalb’al li aatinob’aal. sa’ li paab’aal.Li poyanam junjunq wan chi ruq’ xsik’b’al xyaalal chan ru naq tb’eeresi li raatinob’aal. naxye naq naab’al paay ru li na’leb’ naru nawan sa’ roksinkil li aatinob’aal junjunq: li aatinak yal chi kama’an. ut sa’ xyanqeb’ laj q’eqchi’ toj kiwan jun chik li xnimal ru kik’ulman naq kole’xmin rib’eb’ laj alemán sa’ xteepalileb’. 3 Psicolingüística Sa’ xtasal hu laj Uribe Villegas (1970). 20 . a’yaal naxye b’ar wan sa’ li junjunq chi hoonal maraj q’ehil. Li minok ib’ naxjuk’ chi xjunil li xtusulal ru chan ru naq wan li xjolominkil junaq li tenamit. jo’ wi’ naq wan sa’ xyanqeb’ li ralal xk’ajol. li roksinkil li wiib’ paay ru aatinob’aal. li xjunkab’al.

sa’ suumalil. Guatemala pag. xb’aan naq maak’a’ junaq li tenamit maraj jun ch’uutaq li poyanam naru nake’wan chi maak’a’ ta li raatinob’aaleb’. tento naq tk’ul ru maraj twulaq chi ru li yooq chi ab’ink re maraj li ani aj e yooko chi xb’aanunkil li k’anjel. li naxyu’ami. naxjultika li na’ala chaq sa’ xch’ool. hab’an jalanjalanq wi’ naq nake’siha chaq. wi’ maak’a’ ha’an maraj maak’a’ na’ajmank re. tento sa’ xb’een naq tk’e rib’ sa’ xna’aj li ani taa’iloq re li yooh xb’aanunkil. Aproximación a Sociolingüística. ch’olch’o naq naru nachoyman li k’anjel hab’an maak’a’aq aj e. tyal aj wi’ ilok rik’in li ru li jalan chik. xb’aan naq ha’an aj e naq yooh chi k’anjelak. xb’aan naq k’a’aj wi’ naq naqanaw naq li yooh chi uxmank yooh aj wi’ chi xk’ulb’al ru li tk’uluq re li esil. Jo’kan aj wi’ naq li ani nab’aanunk re li jalok ru aatin. Li junjunq chi poyanam. Anabella. hab’an chi xjunil ha’in tento aj wi’ naq nawan sa’ xyanq jun siiraq li komon. hab’an moko juntaq’eet ta. mare li ch’utam. Relik chi yaal naq li aatinak ut li jalok ru aatin moko juntaq’eet ta chi junwaakaj. naraj naxye naq joq’e na’uxk li aatinak na’oksiman li xloq’al li aatin junjunq. 21 . xb’aan naq ink’a’ naru nawan li na’leb’ak chi maak’a’ li aatinob’aal. naxye li reek’ahom. li raatinob’aal ut li xk’aynaqil b’aanuhom. chanchan ta chik chan laj Uribe Villegas (1970:189) naq li na’eek’aman naq t-uxq li tz’iib’ak. li na’leb’ junjunq. xb’aan naq ch’olch’o chi ru li na’aatinak naq li yooh chi ab’ink re moko k’a’aj ta wi’ yooh chi rab’inkil. li xmuhel li junjunq chi aatin. (1998). naq joq’e nawan li jalok ru aatin. li xna’leb’il. chi reek’ankil 6 xsahil li Giracca de Castellanos. naq li aatinob’aal ut li na’leb’aal tento naq wanqeb’ sa’ wiib’al. li na’aatinak naxb’aanu chi anchal xch’ool. mare li tenamital. chan lix Giracca. treek’a aj wi’ ani t-iloq re. ha’an jun li xsi xmaatan li poyanam re wank sa’ komonil. URL. aajel ru naq kuutunb’ilaq xb’aan li xtawb’al ru. xb’aan naq aajel ru naq li jo’k’ihal li aatin najalman sa’ jalanil aatinob’aal. tento naq tk’a’uxlaq chi rix ha’an. li xyaalal. xb’aan naq sa’ li aatinak. mare li junkab’lal. chanchan ta chik naq li ani najalok ru aatin.6. Lix Anabella Giracca (1998)6 naxye naq li poyanam junjunq wan oxib’ raqal li xcha’al li nak’utuk re xloq’al li xpoyanamil: li xna’leb’aal. chanchaneb’. yooh b’an aj wi’ chi xyalb’al. mare li k’aleb’aal.Jo’kan naq naxye laj tz’ilol rix aatinob’aal ha’in.

jalan xb’aan naq li najalok ru aatin. ut jo’kan aj wi’ tento rilb’al ma chi ru hu. xb’aan jun naq ink’a’ naxnaw ma rech aj ralch’och’il. 5. mare re sahil ch’oolejil. maraj k’a’ chik re ru na’oksiman. maraj chan chik re ru nak’a’uxlak. li xrahom maraj li k’a’ re ru na’ala chaq sa’ xch’ool xyeeb’al re junaq chik li poyanam.najultikaman. jo’ wi’ wan naq naab’al chi poyanam. wan tana wi’ chik naq re loq’ok maraj payok k’a’ re ru ut chi junil li na’leb’ na’ajman xyeeb’al ak re re li xyaalalil chan ru nanumsiman li esil junjunq. 22 . naraj naxye li na’ajok re li aatinak maraj li tz’iib’ak. ma tyal. ma tk’ul xsahil li junjunq chi aatin. Jo’kan naq aajel ru naq li jalok ru aatin tento rilb’al chan ru naq twanq aj wi’ xnumsinkil chi sa’ li aatin junjunq. 3. ha’an li k’a’ re ru chi eetalil li na’oksiman re xq’axtesinkil li esil.) li ani nataqlan li esil. qayehaq mare yal se’ aatin. Re xch’olob’ankil chi junajwa. ha’an li xyaalal chan ru naq nayeeman li esil. ha’aneb’ li xyaab’ aatin nak’utb’esiman wi’ mare sa’ q’eqchi’. li tk’uluq. ha’an li poyanam li nak’uluk re li esil nayeeman a’yaal ma chi yeeb’il maraj chi tz’iib’anb’il. jalan wi’ li raatinul. maraj chi tz’iib’anb’il.) k’a’ ru xnumsinkil li esil. naq mare wan junaq li rajom. ha’an li na’oksiman re xyeeb’al li esil. jo’ chan ru naxk’a’uxla laj jalol ru aatin.) li reetalil li esil. mare sa’ kaxlan chi’ maraj junaq chi aatinob’aal hab’an ak re re li eetalil nake’roksi re xq’axtesinkil li esil. li xloq’al. t-iloq maraj t-ab’inq re li yooq chi xjalb’al ru.) chan ru xnumsinkil li esil. 2. mare re q’usuk maraj ch’iilank ak jalan wi’ chik. Ut li jalok ru aatin. chanchan ta chik xnumsinkil chi yo’yo li aatin junjunq re naq tb’aanu chi rek’ li xk’anjel rik’in li ani aj e nab’anuman. mare ut re rahil ch’oolejil ak jalan chik li raatinul. hab’an li xyaalal ha’an naq laj k’ulul re li esil mare wan naq jun chi poyanam.) li ani aj e li esil. li xmuhel li aatin. 4. ink’a’ naxnaw ma juntaq’eet treek’a. naru xyeeb’al naq sa’ junaq li aatinak tento naq nake’wan wiib’ oxib’ li na’leb’ aajel ru xnawb’al k’a’ ruheb’ jo’: 1.

xb’aan naq li joq’e nasiha chaq junaq li aatin. napatz’man maraj ha’an li xyaalal nataqlaman wi’ maraj li naxsik’ li esil nayeeman. maak’a’aq li we’ej. mare wachik re raj junaq li ixq ut wi’ junaq winq nak’uluk re. ut li chan raj ru naru naxye sa’ xk’a’uxl laj jalol ru aatin. xb’aan naq joq’e xiikil li saqb’ach nat’ane’ chaq sa’ choxa. ut maajunwa yal nayo’la ta chi kama’an. ut 7. ha’an tz’aqal li na’ajman. jalan wi’ sa’ xk’a’uxl laj ralch’och’. maraj yal yoob’anb’il ta xb’aan junaq.6. Ak re re li xk’anjel li junjunq. xb’aan naq wankeb’ chik li ani nake’k’uluk li esil usta maawa’ raj reheb’.) b’ar tox’elq li esilal. ha’an reetalil naq twanq chi us li ru li hal. Tusleb’aal aatin Q’eqchi’ Vocabulario de Neologismos. xko xch’ool chi rilb’al chan raj ru naru xtz’iib’ankil. maraj mare re raj kok’al ut mare junaq chik li cheek na’ab’ink re moko juntaq’eetaq ta aj wi’. xb’aan naq li saqb’ach8. xb’aan naq moko juntaq’eet ta li xch’oolil. te’reek’a li komon. sa’ junpaat naqak’e reetal naq maajun wa te’xye xsaqb’acho’. arin naqak’e reetal naq li ani xyoob’an re li aatin ha’in. 4 Xk’uutunkil sa’ li K’utuk ut li Tzolok (Didáctica y pedagogía) Li aatinob’aal junelik yooh chi xk’uub’ankil rib’. sa’ iq’. jo’ nak’ulman anaqwan. tento naq wanq chi sa’ li reek’ahom li jun chi tenamit. (2004). hab’an moko xnaq ta sa’ xch’ool k’a’ ru naru nake’xye li te’iloq re. Wan chik anaqwan yal nake’xyoob’ li ak’ aatin ut ink’a’ nake’xk’am xk’a’uxlankil k’a’ ru te’xye. Saqb’ach: sa’ xk’a’uxl aj q’eqchi’ ha’an chanchan xmuhel li loq’laj ixim. xb’aan naq b’ar te’qab’i li qakomon aj q’eqchi’ chi aatinak mare nake’xye: -wan raj li uk’a’ yal b’an xpeko’-. moko tsahila ta chik li esil ttaw chi sa’. maraj k’a’ ru li hoonal yooh wi’ chi uxk. li xloq’al li aatin moko n axtaw ta DIGEBI. ha’an 7 8 23 . hab’an wan chik naq nakoxijalaaq. ha’an li najultikaman xyeeb’al sa’ li esilal. narahiman. Li xyaalal ha’an naq tento rilb’al.) li xna’leb’il li esil. ut aran wan naq ink’a’ chik nawulak chi rek’ li esil. Pag:128. chanchan chik jo’ wan sa’ xtasal hu li DIGEBI7 naq nake’xyoob’ xyeeb’al li aatin saqb’achleb’aal re xjultikankil li aatin congelador. wan chik naq mare re raj jun chi komonil li esil ut jun aj chik li na’ilok maraj nak’uluk re.

jwal naab’aleb’ laj k’utunel nake’xb’eeresi li aatin xq’oot k’ab’a’ej ut sa’ li k’aleb’aal. ha’in relik chi yaal naq moko us ta chi junajwa xb’aan naq yooh chi xyeeb’al naq li ch’olwinq ha’an jun li k’iche’ w inq. xb’aan naq sa’ xk’a’uxleb’ li cheekel winq li ch’olwinq ha’an li numtajenaq xna’leb’. nak’uxuk poyanam. maraj moko re ta xk’utb’al aatinak chi ruheb’ xb’aan naq li aatinak ak junxil chik naxtzol chaq sa’ rochoch. Jo’kan b’i’ jun chaab’il eetalil. (2001) El Lenguaje como Semiótica Social. xb’een wa chi aatinanb’il ut moqon naxk’e reetal naq aaj el ru xkanab’ankil chi tz’iib’anb’il ut jo’kan naq na’ok chi xtzolb’al tz’iib’ak”. jo’kan aj wi’ xk’ul li aatin ch’olwinq. xb’aan naq li nayeeman chaq junelik ha’an li aatin: xsum k’ab’a’ej. wan nake’yehok re naq nake’xnaw li nawalib’k. ut li xyaalalil moko ha’an ta. relik chi yaal naq yooko chi xpo’b’al ut chi xjuk’lenkil li aatinob’aal junjunq. 9 Halliday M. eb’ li na’b’ej yuwa’b’ej moko wan ta sa’ li xtuslal ru li raatineb’ li ak’ aatin ha’an. ha’an li ink’a’ ke’xq’atesi rib’ sa li xpaab’aal li kaxlan winq. xb’aan naq li poyanam junjunq. jo’ ixq. maak’a’ xna’leb’. Jalan jalanq li na’leb’ nawan xb’aanunkil. 268. ut sa’ li k’utuk jwal ch’a’aj cho’q re li kok’al naq ink’a’ ch’olch’o li nak’utman. hab’an rik’in jun chi aatin sa’ li tasal hu ha’in. wan aj wi’ nake’oksin re li aatin xkab’ k’ab’a’ej. Pag. naq tento nalowman oxlaju ru li saqb’ach re naq ink’a’ naxiwaman ru li wa’ kaaq naq namoq chaq. cheekel i xq. jo’ winq. hab’an ha’in chan chan ta chik naq ha’an li k’ab’a’ej li nawan chi ru li xsum k’ab’a’ej. Jo’kan naq li aatinob’aal naq nawan xk’utb’al re xtenq’ankil li komonil moko r e ta xjalb’al chi ru li k’a’ ru ak naxnaw. 24 . A. sa’ li tasal hu re ak’ aatin re li DIGEBI naxye naq sa’ kaxlan aatin ha’an li cavernícola. nake’xsutq’esi rib’ cho’q xul maraj che’k’aam. li na’uuchink. jun chik li xyaalal ha’an naq yeeb’il xb’aaneb’ li cheekel winq. Mexico.xteram li yooh wi’ chi oksimank. xmux ru xyaalalil. qayehaq. naxye sa’ xtasal hu laj Hallidey (2001) 9 naq “junaq li ch’ina’al naxtzol li aatinak ut li xtawb’al ru li k’a’ ru nake’xye li xkomonil chi ru chaq li xb’een chihab’ re li xyu’am. arin na’ok chi xwotz’inkil li raatinul rik’ineb’ li naxtaweb’ sa’ xsutam. la interpretación social del lenguaje y del significado. Ut wi’ li aatineb’ ha’in yooq chi oksimank sa’ li k’utuk sa’ eb’ li tzoleb’aal. xb’aan naq yookeb’ chi xmuxb’al xloq’al li junjunq ch i aatin. li chanchan xul.

re b’an xkuutunkil li ak naxnaw. jo’ naq na’ajman xq’eqchi’inkil li aatin Juuly re li aatin Julio.naq sa’ li tzoleb’aal nake’wulak li kok’al chi tzolok. ut wan chik xkomon. xb’aan naq chi kama’an chi moko q’eqchi’. hab’an moko yookeb’ ta chi rilb’al jo’ jun xtz’ajnil li aatinob’aal. chi moko xminb’al li xyeeb’al maraj li xtz’iib’ankil yal re naq jun chi aj tz’iib’ naraj xsaab’esinkil li xna’leb’il li aatinak. chip. (1997). 1997:180-181)10. software. fax. Jorge. li xminb’al li jalanil aatin sa’ li xtusulal. ingles k’ulb’il chi sa’ xb’aan naq wan li na’leb’ maak’a’ sa’ xna’leb’il li aatinob’aal nak’uluk re maraj naq na’ajman raj xsik’b’al xyaal maraj xjalb’al ru. chi moko kaxlan aatin chik nakana. hardware. jo’kan li kaxlan aatin moko tiik ta ru naq k’uulanb’il. mare jalan chik na’el li naxye. whiskey. jo’kan naq wi’ wan li ak’ aatin tento roksinkil. basket. nake’tawman li aatin: beis. ak re re li junjunq chi tenamit. xb’aan naq ak re naq eb’ li aatinob’aal nake’xtaw rib’ rik’in jalan chik chi aatinob’aal sa’ li komon wank. Jo’kan naq li xk’utb’al li aatinak moko re ta xjalb’al li raatin li kok’al. naru roksinkil sa’ xyanqeb’ li poyanam li ak nake’oksink re. xnawb’al. jo’kan naq sa’ li aatinob’aal kaxlan. jet. esquí. re xch’olob’ankil chi ru xyaalal li junjunq chi aatin. láser. (Quezada. wankatqeb’ li aatin árabe. introducción a la sociolingüística. nake’xk’e b’an chik jo’ jun xsahil ru maraj xb’ihomal li aatinob’aal. yal b’an naq wan li aatin ink’a’ nake’k’anjelak chi ruheb’ ut ink’a’ nake’roksi. hab’an ink’a naru xjunajinkil ru. ut aran moko xtuqub’ankil ta chik ru yooqo li aatinob’aal. latín. francés. Ink’a’ naru naxik qach’ool chi rix li xk’uulankil li qaatinob’aal chi ru li k’a’ re ru toj ak’ yooq chi chalk rajlal kutan. xtawb’al ru chan ru naq wankatqeb’ li na’leb’. wi’ eb’ li wankeb’ sa’ k’aleb’aal ink’a’ nake’xb’eeresi li aatin nake’xb’eeresi li wankeb’ sa’ tenamit. re rilb’al. nake’xk’ul li rahilal. xb’aan naq 10 Quezada Pacheco. radar. ak re re li junjunq chi molam. moko naraj ta naxye naq ink’a’ us nake’aatinak. xb’aan naq chi xjunileb’ li poyanam nake’semsot sa’ xch’ool chi xnawb’al k’a’ ru li nak’ulman sa’ xsutam ut yalaq chi b’ar. Ch’olch’o b’i’ chi jo’kanan naq li aatinob’aal ak re re li junjunq chi poyanam. Costa Rica. 25 . jeep. chi xjunileb’ li aatinob’aal junelik najala. li ju njunq chi na’leb’.

xk’ulb’al li xtz’ajninkil yooqo junelik; chanchan naq wan junaq li k’uula’al toj maji’ na’el chi us li aatin sa’ re ut laa’o tqakanab’ chi kama’an chalen naq tnimanq, toj reetal naq ttz’iib’a li aatin jo’ chan re ru xye chaq sa’ xkach’inal, li naru nak’ulman ha’an naq li poyanam ha’an se’eel tkanaaq wi’ li tye maraj li ttz’iib’a. Hab’an jwal us rilb’al chan ru naq, usta sa’ li aatinob’aal maay xk’ulmanje’ li xminb’al rib’ li jalanil aatinob’aal, ink’a’ xe’sach, xb’aan naq wankeb’ xk’ihal li poyanam aj ralch’och’ xe’xkawresi xch’ool ut xe’xsik’ chan ru naq te’xkol rib’eb’ chi ru li jalanil aatinob’aal, ut aran na’ilman naq li aatinob’aal maay: 1) wan xxe’ sa’ li wank sa’ komonil, li jun chik ha’an naq 2) xtawman ru naq li ani naxtz’eq li raatinob’aal naru natz’eqtanaak xb’aan li xk’aleb’aal. Ak xyeeman chikan naq eb’ li poyanam moko ak nake’xnaw ta li aatinak naq nake’yo’la, toj timil b’an naq nake’xtzol, xb’een wa naq ak jo’kan chaq li rulul ak re tzolok naq wan, ut li jun chik naq na’oken li komonil sa’ xb’een re naq tnaw ut ttaw xtzolb’al rib’ sa’ xyanqeb’; jo’kan naq natzolman li xb’een aatinob’aal rik’ineb’ li na’b’ej yuwa’b’ej, chi jo’kin, chi xjunil li xnawom xb’aanuhomeb’ li na’b’ej yuwa’b’ej nanume’ maraj nareechani li kach’in chi ru li xk’iijik, ut wi li kach’in ha’in naxtaw chi ru li xyu’am junaq chik li aatinob’aal, naxtzol jo’ xkab’ raatinob’aal. Sa’ Xtzolb’al junaq li aatinob’aal moko ch’a’aj ta chi ru li kok’al, xb’aan naq nake’xtzol chi ru li xk’iijikeb’, moko yookeb’ ta xk’eeb’al reetal li xtusulal ru li aatin, ma wan xk’aj, ma k’ab’a’ej, ma xna’ aatin, moko naril ta, ka’aj wi’ naq naxtz’ol ut naxye li nak’anjelak chi ru, ut li xik sa’ li tzoleb’aal yal re aj chik xk’eeb’al xkomon l i xnawom. Jo’kan naq li tzolok chi rix li aatinob’aal tento raj naq tusub’anb’ilaq ru re rilb’al chan ru xb’eeresinkil, chan ru xb’aanunkil, chan ru xyeeb’al, chan ru roksinkil li xna’leb’il li aatinob’aal, xb’aan naq li kok’al ak k’aynaq chik chi k’a’uxla k, chi na’leb’ak ut chi xsihankil chaq li raatinob’aal (Hernadez Mota, 2000:81 -110).11

Hernandez de Mota, Luz Helena. (2000) Temas de lingüística teorica y aplicada en la formación docente, URL pag. 81-110.
11

26

5 Xna’leb’il li aatinob’aal (Lingüística) Ak ch’olch’o chik naq li xna’leb’il li aatinob’aal ha’an tz’aqal li naxk’e xch’ool chi rilb’al, chi xtz’ilb’al maraj chi xtawb’al xyaalal li junjunq chi xcha’al li aatin na’oksiman sa’ li aatinak. Arin natawman ru naq li Xna’leb’il li aatinob’aal ha’an li naxaqab’ank re li xyaalal maraj li xchaq’rab’il rix li junjunq chi aatin, chan ru xyeeb’al, chan ru xtz’iib’ankil, chan ru xtusulal ru li junjunq chi aatin, li junjunq chi aatinob’aal, ha’an li xna’leb’il li aatinob’aal nayehok, nach’olob’an re. Jo’kan, naq joq’e nakoo’aatinak chi rix li aatinob’aal yooko chi rilb’al li xk’anjel rik’in li komonil, hab’an naq joq’e nakoo’aatinak chi rix li aatin, aran ak yooko chik chi xpatz’b’al li xna’leb’il li aatinob’aal, xb’aan naq li xna’leb’il li aatinob’aal, naxik’ xch’ool chi xtz’ilb’al li junjunq chi aatin, chi rilb’al li xk’aj maraj li xjachalil k’ub’k’uukeb’ wi, chan ru naq nake’xchapi rib’, ut k’a’ ru xk’anjel li junjunq chi xk’aj aatin sa’ junaq chi tz’aqal re ru aatin. Li aatinob’aal: ha’an jun li xb’ehil natawman re xyeeb’al ut xjultikankil li k’a’ re ru nak’a’uxlaman, li k’a’ re ru wan xyaalal. Li aatinob’aal ak re re li tenamit, li molam maraj li k’aleb’aal junjunq. Hab’an aajel ru xnawb’al naq li aatinob’aal wan tz’aqal li xna’leb’il, xb’aan naq wan xyaalal li junjunq chi xyaab’ wankatqeb’, li junjunq chi aatin naroksi, li xtusulal ru chan ru naq k’ub’k’u xyeeb’al, k’a’ ru xyaalal li junjunq chi ch’a’al k’ub’k’u wi’ ru, jo’ wi’ chan ru naq naxch’utub’ rib’ ut naxjultika junaq li esil xjunes maraj nimla esil sa’ xk’ihal aatin. Giracca (1998:10). Li aatin: ha’an li k’anjelob’aal na’oksiman re xyeeb’al li xk’a’uxleb’ li poyanam, (England, 1988:3), ha’an li nak’anjelak re xk’amb’aleb’ rib’ sa’ komonil eb’ li poyanam wankeb’ sa’ junaq li k’aleb’aal maraj molam. Li aatin aajel ru naroksi jun siir li eetalil tz’iib’ re xk’utb’esinkil li junjunq chi xyaab’ na’el sa’ re li na’aatinak. (Maya Chii’, 1993:37).

27

Li xpaayil ru li aatinob’aal: li natawman ru chi rix ha’in ha’an naq wankeb’ wiib’aq maraj jarub’aq chik chi aatin najala wi’ xyeeb’al junaq na’leb’ hab’an li xyaalal junaqik sa’ jun chi aatinob’aal. Chanchan jo’ ak xyeeman chikan rik’in naq najala xyeeb’al junaq li aatin sa’ xyanqeb’ laj q’eqchi’ wankeb’ Chik’ajb’on, li wankeb’ Karcha ut rik’ineb’ li wankeb’ Kob’an, hab’an chi xjunileb’ nake’tawok ru li k’a’ ru naraj xyeeb’al. Xtusulal xk’ub’lal ru li aatinob’aal: ak xyeeman naq junaq li aatinob’aal wan xtusulal ru chan ru naq k’ub’k’u chaq, chan ru naq na’oksiman ut k’a’ ru xk’anjel li junjunq chi yaab’, chi aatin, chi na’leb’. Li xjachinkil ru najultikaman arin ha’an li nach’olob’an re naq li aatinob’aal wan jalanq paay ru li xtusulal chi kama’in: Xtusulal Yaab’: Sa’ junaq li aatinob’aal, naq yooko chi tz’aqonk sa’ li aatinak, wi’ naqak’e reetal li nab’aanuman ha’an xyaab’asinkil naab’al paay chi yaab’, jo’kan naq nayeeman, li aatinob’aal ha’an jun ch’uut chi yaab’. Ut re xtz’ilb’al rix, tento rilb’al chan ru naq na’ala chaq li junjunq chi yaab’, b’ar tz’aqal ut chan ru naq na’el chaq sa’ li ja’ajej, hab’an jun chik li xtusulal ru ha’an li na’ilok re chan ru naq nake’jala li junjunq chi yaab’ rechb’een li xkomon. Jo’kan naq arin nawan xtusub’ankil li junjunq chi xyaab’ ut nawan aj wi’ xk’eeb’al chi tz’iib’anb’il li reetalil li junjunq chi yaab’; qayehaq sa’ li aatinob’aal q’eqchi’ eb’ li xyaab’ tz’iib’ ha’aneb’ ha’in:

28

16. 2. 6. m. 1. ii. 13. 29. 7. tz. o. h. 25. 4. 4. 2. 17. 24. 9. i. 14. p. n. 8. b’. k’. l. e. 20. e. uu. r. 8. ch. 3. 31. 4. ch’. n. ch’. 7. ‘ Arin tento rilb’al naq li Xmolamil Aatinob’aal Maay naxjultika naq wankeb’ wiib’ ch’uut chi yaab’ li na’oksinam ut tustuukeb’ ru chi kama’in: Xna’ tz’iib’ 1. 10. 16. uu. 9. tz’. q. q. a. j. 19. m. 23. aa. t’. 11. 5. t. 12. l. 3. a. 5. u. oo. 13. q’. k. ii. ee. x. 8. 30. 14. 22. u. h. aa. oo. 32. i. 9.1. t’. 11. 21. 3. y. 18. r. 6. ch. 28. 15. 10. ee. o. 33. 26. k. j. q’. Xyaab’ tz’iib’ 29 . 6. 15. 7. 10. 12. s. t. 27. 17. s. b’. w. p. k’. 2. 5.

ut naq wan sa’ xyiheb’ li aatin naq’una li xyeeb’al. aran nawan xtz’ilb’al rix chi xjunil li xk’aj li junjunq chi aatin li k’ub’k’u wi’ junaq chi na’leb’ yeeb’il. Li junjunq chi xk’aj aatin najachiman wi’ tento naq wanq xyaalal re naq naru roksinkil chi sa’ jun junq li aatin. w.12 Li yaab’ (Y) Sa’ xtiklajik li aatin Yak Yuk yuluk Sa’ xyi li aatin Kuyuk B’ayok choyok Sa’ roso’jik li aatin May Say junmay Xtusulal k’aj aatin Li jun raqal ha’in. J. 22. 2004).. J. 23. 19. hab’an us xjultikankil b’a’yaq naq sa’ xtiklajik li aatin kaw b’a’yaq li xyaab’asinkil nab’aanuman.. ‘ Aajel ru rilb’al naq wankeb’ li aatin b’ar wi’ li junjunq chi yaab’ nake’jala b’a’yaq xyaab’aal naq nake’jala xna’aj sa’ li junjunq chi aatin (England. Hun C. tz’. (2004) Gramática Descriptiva del Idioma Q’eqchi’. x. Hun C.. ma’ta chik naq wan sa’ roso’jik li aatin chanchan chik naq naraj sach li xyaab’ (Tzoc. 20. naraj naxye naq moko yal nimla yehok maraj nimla k’ehok ta sa’ junaq li k’uub’ank aatin. jo’ wi’ ilb’il chi us chi sa’ ma naxpaab’ li xchaq’rab’il li xk’ub’lal li aatin junjunq. moko ha’an ta li qajom rik’in li tasal hu ha’in. y Alvarez A.18.. 2002:35). Guatemala 12 30 . Tzoc. tz. ALMG. y Alvarez A. 21. y. qayehaq sa’ li xtiklajik li aatin wan naq kaw li xtiklajik.

arin sa’ li eetalil. Ut wan aj wi’ li xtz’aqob’ aatin maraj li xmaril chi kama’in: Xxe’ aatin jolom kik’ k’ay Xtz’aqob’ aatin b’ej el ib’aal Jun chi aatin jolomb’ej kik’el k’ayib’aal Wan wi’ chik naq li xxe’ aatin nakana chi ixb’ej maraj sa’ yiib’ej ut wan aj wi’ xyaalal. xb’aan naq wankeb’ li xtiklajik aatin naxk’am chi ru re xtz’aqob’resinkil xyaalal li junjunq chi aatin. Ha’an li nayehok re naq li jolomb’ej re li xb’een poyanam wan sa’ junesal. ut naq nawan xtz’ilb’al rix natawman k’a’ ru aj e li junjunq. wan xyaalal. arin yooko chi rilb’al li aatinob’aal Q’eqchi’. moko xk’anjel ta li hu ha’in li xch’olob’ankil.Qayehaq naq li aatin junelik wan jun li xxe’ b’ar na’ala wi’ chaq ut ha’an moko najala ta yalaq b’ar li na’oksiman. Ha’an li nayehok re naq li kik’ re li rox poyanam wan sa’ in aa 31 . hab’an jo’kan aj wi’ chi xjunileb’ li aatinob’aal. hab’an kama’ ak xqaye chaq. Qayehaq naq too’ok chi rilb’al raj chi junjunqal. li xk’aj aatin jachinb’il wi’ naqataw ru naq wan xyaalal chi xjunqal. yal re b’an jun xnunsinkil qu chi sa’ re naq tch’olaaq chi qu chan ru naq k’ub’k’u ru li aatinob’aal junjunq sa’ li xtusulal ru. jo’ wi’ natawman ru naq ink’a’ naru nakolman maraj nasachman li xb’eeresinkil xb’aan naq wi’ ink’a’ nakoo’ok chi xsachb’al xtusulal ru li junjunq chi aatinob’aal. chi kama’in: Xxe’ aatin jolom kik’ k’ay Xtz’aqob’ aatin b’ej el ib’aal Xtiklajik aatin in aa qa Jun chi aatin injolomb’ej aakik’el qak’ayib’aal Wi’ naqak’e reetal. li junjunq chi xk’aj aatin najachiman wi’ li jun chi aatin.

wan li xchaq’rab’il ut li xtusulal ink’a’ naru najala. J. jo’ naxye lix Giracca (1998). Ha’an li nayehok re naq li k’ay wan jun xna’aj b’ar wi’ nak’eeman maraj nak’utman wi’ re xk’eeb’al. ALMG. Guatemala 32 .13 Aajel ru rilb’al naq li aatinob’aal q’eqchi’ qayehaq. ut li (k) naxk’utb’esi naq ak junxil ki’uxk xb’aanunkil li na’leb’. xb’aan naq naxtz’aqob’resi ru li aatin ut ink’a’ naru namuxman li xyaalal. Qayehaq li nake’k’ulman chi sa’ eb’ li eetalil ha’in: Xb’een xk’aj aatin t x k Xkab’ xk’aj aatin in in Rox xk’aj aatin aa e’x in Xxe’ aatin ( xch’ool aatin) ch’oolani ch’oolani ch’oolani Xtz’aqob xk’aj aatin Jun chi aatin tinach’oolani chaq xine’xch’oolanichaq kinch’oolaniheb’ ø Li wan sa’ xb’een xk’aj aatin: ha’aneb’ li nake’k’utb’esin re li xq’ehil joq’e na’uxmank junaq li na’leb’. J. ut arin naqataw ru naq li (t) naxk’utb’esi li xhoonalil naq toj moqon tb’aanumanq. 13 Tzoc. (Tzoc. & Álvarez. A. b’ej el ib’aal Wi’ naqak’e reetal. xb’aan naq ha’an li yooh chi k’utb’esimank sa’ li tasal hu ha’in. y Alvarez. Junelik b’an wan li xyaalal.qa junesal. moko yal wan ta chi kama’an. qayehaq li xxe’ aatin arin ha’an li ch’oolanink. (2005) Gramática Normativa del Idioma Q’eqchi’. li junjunq chi xk’aj aatin k’ub’k’u wi’ li junjunq chi aatin. naq li xtusulal ruheb’ li aatinob’aal ak ch’olch’o ru. Ha’an li nayehok re naq li kik’ re maraj xch’a’al junaq li poyanam. li (x) naxk’utb’esi li xhoonalil naq toj ak’ xnumik li xb’aanunkil li na’leb’. Ha’an li nayehok re naq li k’ayib’al reheb’ li xb’een poyanam wankeb’ sa komonil. wi’ ink’a’ naru najala li xyaalal maraj li rajom li junjunq chi na’leb’ na’ajman xjultikankil rik’in li roksinkileb’ sa’ li aatinak maraj li tz’iib’ak. 2005). A. Ha’an li nayehok re naq yooh chi wank li rahilal sa’ li li xch’a’al li jolom sa’ junaq li xhoonalil.

México. ut jun chikan. Sa’ li xtz’aqob’ xk’aj aatin. 6 Xyaalalil li aatin sa’ li jalok ru aatin (semántica) Jo’ naxye laj Saussure (1993:31)14 naq li xna’leb’il li aatinob’aal naxik xch’ool chi xtz’ilb’al rix chi xjunileb’ li raatinob’aal li poyanam.Li xkab’ xk’aj aatin: ha’in xna’aj li xk’aj aatin li nayehok re ani li tk’uluq re m araj li tyaloq xsahil li na’leb’. li jwal naraj rilb’al ha’an li tz’iib’anb’il reetalil re xtawb’al ru b’ar nachal chaq ut chan ru naq xwulak toj anaqwan li wanko wi’. jun ha’an li xtz’ilb’al rix li aatin junjunq. maraj toj ak’il aatin maraj ut ak yooh chi sachk. jo’ chan ru ak xyeeman chaq. 14 Saussure. a’yaal b’ar wankatqeb’. eb’ ha’an. chan ru naq wan li xtusulal ru. ma se’ tenamit maraj sa’ k’aleb’aal. hab’an tento naq wanq li xna’aj re xk’utb’esinkil naq aran wan li xyaalal. Sa’ li eetalil ha’in na’ilman naq wankeb’ li xpoyanamil: Laa’at. chan ru naq nayaab’asiman. Fernandind (1993) Curso de Lingüística General. ma re xe’toon. Jo’kan b’i’ naq naru xyeeb’al chi junajwa naq li xna’leb’il li aatinob’aal wan wiib’ paay ru li rajom. moko tojo’ ta sa naq rek’ xchaab’ilal sa’ roksinkil. 33 . Li wan sa’ li rox xk’aj aatin: ha’an li nak’utb’esink re maraj li nayehok re ani sa’ aj b’een nat’ane’ xb’aanunkil li na’leb’ naxjultika li xxe’ aatin. Natawman aj wi’ li eetalil ø ut ha’an naxk’utb’esi naq sa’ xna’aj li roxil xpoyanamil (ha’an) ink’a’ natz’iib’aman. sa’ li eetalil ha’in wan ( in ) li xb’een xpoyanamil re junesal li xch’uutal xpoyanamil li aatin junjunq. ut wan naq na’ok xtz’aqob’ jo’ li chaq re xyeeb’al naq ak xk’ulman chaq. naxtz’eq li xmaril –nk. laa’in. chan ru naq natz’iib’aman ut chan ru naq xjek’i ut naxpuktasi rib’ sa’ junaq li aatinak. li nak’ulman ha’an naq li aatin ch’oolanink.

Wiib’ raqal xb’ehil li jalok ru aatin Junelik naq nawan junaq li k’anjel chi rix li jalok ru aatin sa’ jalanil aatinob’ aal tento xk’eeb’al chi xnunsinkil wiib’ paay ru li xb’ehil. chanchan naq maak’a’ chik wan chi rix. wan xmuhel. wan xsik’om. ut jo’kan naq jwal aajel wi’ chik ru li xyaalalil li aatin junjunq chi ru li xtusulal. ma maak’a’ ta b’i’ xyaalal naq wankeb’ li komon poyanam li nake’raatina rib’eb’ rik’in li aatinob’aal ut li aatin. sa’ li xtawb’al ru laj jalol ru aatin wan sa’ xb’een xb’eeresinkil chi tz’aqal re ru li xna’leb’il li xyaalal li esilal nayeeman. sa’ li aatinob’aal nak’uluk re li xyaalal. eb’ laj jalol ru aatin maraj eb’ laj na’onel re li xna’leb’il eb’ li aatinob’aal. ut wi’ jo’kan naraj naxye naq wan xloq’al. li nake’xtu’uni. jo’kan naq li xna’leb’il li aatinob’aal tiik k’a’aj chik li xtusulal li aatin naril. ma kach’in ta naq xxib’esi rib’. sa’ junpaat. toj reetal naq xq’ochaak li xmay xch’ool. chi 34 . chan ru xsik’b’al maraj xyob’tesinkil eb’ li ak’ aatin re li toj ak’ sa’ xna’leb’ li tenamit. natz’ililnak xwoqx li tiqwal ha’. (semiologia chankeb’ laj kaxlan). jun li xtawb’al ru li k’a’ ru yeeb’il sa’ li aatinob’aal nasiha wi’ chaq. li nake’xtaw wi’ ru li xna’leb’eb’. li naxye. naq li junjunq chi aatin wan xyaalal. ha’an li nake’xye eb’ laj kaxlan aatin re “gramática”. chanchan ta chik naq k’a’aj wi’ li aatin wan xwankil. wan rajom.  Li xb’een raqal. ink’a’ jultik reheb’ naq wan jun li tenamit li nake’nawok re li aatinob’aal. toja’ naq x’ok chi se’ek. Qayehaq chan ru xnumsinkil sa’ kaxlan aatin ha’in: Xipxo xkana li sek’ chi re li xaml. li xtz’iib’ankil. oso’jenaq sa’ cha li rit. laj jalol ru aatin naxik xch’ool chi rilb’al chan ru xtz’iib’ankil. Rik’in li eetalil ha’in na’ajmank xjultikankil naq li jalok ru aatin sa’ jalanil aatinob’aal moko yal b’aanunk ta.Junelik li nak’ulman ha’an naq joq’e nawan xtz’ilb’al rix li aatinob’aal. ma toja’ ta chik sa’ li jalok ru aatin. wan xyu’am. toj reetal b’an naq twanq xb’eeresinkil wiib’ raqal li xb’ehil li k’anjel. ha’an li ok ut reechaninkil chi yaal. ut li jun chik ha’an li xnumsinkil li esil. napuunak naq xwakli xb’aan naq xwose’ li k’ub’. li nake’xtzaka ut nake’k’i wi’.

Aajel b’an ru naq li junjunq chi aatin. Qayehaq li nak’ulman sa’ jun raqal li aatin kama’in: Wan sa’ kaxlan aatin. hab’an rik’in li junjunq chi aatin li naroksi li aatinob’aal tk’uluq maraj tnumsimanq wi’. li xnumsinkil maraj naru aj wi’ natawman ru jo’ xyeeb’al sa’ li jalanil aatinob’aal li k’a’ re ru yeeb’il chaq sa’ li aatinob’aal nasiha wi’ chaq. 35 .  Li xkab’ raqal. naq nawan li seeraq’ik. re naq li ani te’iloq re maraj te’ab’inq re. jo’kan naq arin tento xsik’b’al chi us k’a’ ru chi aatinu l naru roksinkil re naq ch’olch’o ru naq tnume’q li xyaalal li esil k’a’uxlanb’il chaq sa’ li xb’een aatinob’aal. moko hoon ta naru xjalb’al ru sa’ junaq chik chi aatinob’aal. Hab’an tento xch’olob’ankil naq tento xb’eeresinkil li wiib’ raqal ha’in. te’xtaw ru chi chaab’il li k’a’ re ru yeeb’il chaq sa’ li xb’een aatinob’aal nasiha wi’ chaq li esil. xb’aan naq yaal naq aajel ru. Para secar la semilla al sol hay que tenderlo en el piso durante todo el día. Jo’kan naq ink’a’ naru naq yal yoob’anb’ilaq li aatin junjunq usta ink’a’ ch’olch’ooq maraj ink’a’ tawb’ilaq ru xb’aaneb’ li komon poyanam.tz’aqal re ru li k’a’ ru yooh chi yeemank. ink’a’ naru nak’a’uxlaman naq ka’aj wi’ rik’in li xtawb’al ru ak yooqo ta chi jalok ru aatin. wanq xyaalal ut ch’olch’ooq chi ruheb’ li te’ab’inq re ut te’oksinq re naq nawan li aatinak. Wan wi’ chik naq laj jalol ru aatin jwal naraj naq ha’an tz’aqal li wan sa’ kaxlan aatin tnumsimanq xyeeb’al ut xtz’iib’ankil sa’ q’eqchi’ ut ink’a’ naxk’e reetal ma tz’aqal naxtaw ru chi relik chi yaal li esilal maraj li xyaalalil li junjunq chi aatin. hab’an toj reetal aj wi’ naq aajel ru li xnawb’al xnumsinkil chi tz’aqal re ru. xb’aan naq wi’ laj jalol ru aatin ink’a’ naxtaw ru maraj ink’a’ naxtaw k’a’ ru tz’aqal li xyaalal li esil wan chi sa’. jo’ li eetalil ak x’ilman chaq.

ha’an li ch’och’ li naru wi’ xhelb’al. jo’kan naq wi’ naqajla li aatin junjunq wan sa’ kaxlan aatin ha’an waqlaju (16) chi aatin. li xtusulal ru li aatin. ut li roksinkil li xk’a’uxl aj ralch’och’ sa’ li raatinul. xb’aan naq li esilal na’ajman xyeeb’al ha’an naq tento xk’eeb’al chi ru saq’e li iyaj. yal kaalaju (14) aj chik. hab’an moko ha’an ta li yaal naxye maraj moko aajel ta ru ma k’i maraj b’a’y aj wi’ li aatin na’oksiman. jo’kan naq moko ha’an ta chik li xtusulal ru wan sa’ kaxlan aatin nataaqiman rix. ha’an b’an li xyaalalil li esilal na’ajman xnumsinkil. moko ha’an ta li xk’eeb’al chi ru tz’ak li nake’raj xyeeb’al. tento xk’eeb’al chi ru wa’ saq’e. jo’kan naq moko toj aajel ta ru xyeeb’al chi ru tz’ak xb’aan naq sa’ xna’leb’ laj ralch’och aj q’eqchi’. Chi jo’kan naqil li rox xjalb’al ru. ut li jalb’il wi’ sa’ q’eqchi’ waqlaju aj wi’. ut na’oksiman wiib’ li aatin moko wan ta sa’ li kaxlan aatin. ut choq’ re laj ralch’och’ moko tz’ak ta chik xyaalal. ut li jun chik ha’an naq li saq’e moko yal saq’e ta chi 36 . li aatin ch’och’ jo’ ruuchil li tz’ak ut k’eeb’il jo’ xtz’aqob’ li esilal li aatin wa’ saq’e. ak xjeb’ chik li aatin na’oksiman sa’ li aatinob’aal q’eqchi’ naq najalman ru. Li xkab’ xjalb’al ru. li xyaalal ha’an naq li aatin wan sa’ kaxlan aatin piso. arin naqak’e reetal naq ak ch’olch’o chik ru li xtz’iib’ankil. sa’ xk’a’uxl aj kaxlan aatin yeeb’il chaq. li xb’een xjalb’al ru naxk’utb’esi naq laj jalol ru aatin kiraj kixnumsi sa’ q’eqchi’ li junjunq chi aatin jo’ chan re ru wan sa’ kaxlan aatin.” Naru naqak’e reetal naq li jalok ru aatin moko jun paay ta aj wi naq naru xb’aanunkil.Xb’een xjalb’al: “Re xchaqihob’resinkil sa’ saq’e li iyaj aajel ru xchirib’ankil sa’ li tz’ak chi xjunil li kutan” Xkab’ xjalb’al: “Re xchaqihob’resinkil li iyaj chi ru saq’e aajel ru xhirb’al chi ru tz’ak junkutanaq” Rox xjalb’al: “Re xchaqihob’resinkil li iyaj tento xhelb’al sa’ ch’och’ junkutanaq chi ru wa’ saq’e” Wan jun chik: “Re xchaqihob’resinkil li iyaj.

xb’aan naq arin naru nawan xtz’ilb’al rix. tjal ru laj jalonel ru aatin.kama’an. usta ink’a’ naxye li xna’leb’il yob’tesinb’il wi’ chaq. wa’ saq’e k’utb’il xyeeb’al re. ut arin moko yal yoob’anb’il ta. naxch’olob’ chan ru naq jalb’il ru li aatin wan sa’ aatinob’aal ingles naq yeeb’il chik sa’ kaxlan aatinob’aal: Chan ru wan sa’ ingles Chan ru raj xyaalal sa’ Chan ru numsinb’il kaxlan aatin Crash The shaggy dog colisión el perro peludo Alto impacto un papá con pocas pulgas All about Eva todo sobre Eva Eva al desnudo Arin naru naqak’e reetal chan ru nak’ulman naq ink’a’ ch’olch’o chi ru laj jalol ru aatin li naxye naq naxb’aanu junaq li jalok ru aatin. nake’xpuktesi rajlal xamaan15. xb’aan naq yal nake’xnumsi li nake’xtaw laj jalol ru aatin chi rix li k’a ru wan chi sa’ li esil. tiik chi junajwa naq tjalaaq li esil nasiha wi chaq li junjunq. xb’aan naq wi’ ha’an li aatin numsinb’il sa’ kaxlan aatin. naq ha’an li xk’a’uxl laj jalol ru aatin li nanumta sa’ xb’een li tz’aqal xyaalal li aatin junjunq. li nake’jalok ru li aatin wan naq ink’a’ chik nake’xye li xyaalal tz’aqal li aatin. li na’leb’ wan xk’ub’lal sa’ xna’leb’ laj ralch’och’ ut ha’an naq li loq’laj saq’e. Qayehaq li xb’een aatin naru chik nayeeman xnimal ru sachb’ach’oolej maraj junaq chik chi 15 Prensa Libre (16 xb’e li po Julio re 2006) 37 . li aatin junjunq chalen chaq sa’ li xtoonal (ingles). Sa’ li tasal hu Domingo. tawb’il ru chi us xb’aaneb’ li nake’nawok re li aatinob’aal ha’an. chi moko najalman ta xyaalal. toj tento b’an xnumsinkil li xloq’al li aatin. hab’an naq nawan li xjalb’al ru sa’ jalanil aatinob’aal. yal b’an nach’olob’aman ut na’oksiman xtusulal li raatin ut li xna’leb’ tz’aqal aj q’eqchi’. Wankeb’ li aatin wankatqeb’ sa’ li junjunq chi aatinob’aal.

Toj tyeemanq xkomon sa’ xchamal li tasal hu ha’in. moko q’eqchi’ ta. ha’an reetalil jun li chahim. jo’kan naq maak’a’ aj e naq laa’o sa’ q’eqchi’ too’ok chi xyeeb’al miyerks. ka’jeb’ wi’ eb’ laj q’an is ke’xjal ru sa’ raatinob’aaleb’ xb’aan naq ke’xtaw xyaalal sa’ li raatinob’aal. chi moko naru ta chik xtawb’al xxe’el li aatin re xtawb’al xyaalal. ma chi yoob’anb’il. myherks. ma se jaljo. qayehaq li aatin miércoles. (Naru xsik’b’al xkomon xyaalal sa’ li sik’leb’aal na’leb’ Encarta 2006). hab’an ink’a’ nake’xye mare xjot’b’al li kaxlan aatin maraj li xjot’b’al li q’eqchi’) xb’aan naq chi moko q’eqchi’. qayehaq li aatin Septiembre.sik’b’il ru aatin. moko kaxlan aatin ta. 16 38 . xb’aan naq maak’a’ chik xyaalal nakana wi’. Arin naru naqil junaq li aatin nayeeman sa’ q’eqchi’. wi’ ta raj wan xk’ab’a’ maraj xyaalal naru raj xyeeb’al jo’ chan re ru natawman ru. chi moko kaxlan aatin nakana wi’. maraj myerks sa’ qaatinob’aal q’eqchi’. xb’aan naq li po ha’in ha’an li xwuq po re li chihab’ reheb’ laj Xamaa: xb’een wa us tjultikoq’ qe naq li na’leb’ “xamaan”. tenok ib’. sa’ xna’leb’eb’ aj kaxlan winq chalenaq chaq. qayehaq sa’ ingles nake’xye. xb’aan naq li xyaalal mare raj: pik’ank ib’.. xb’aan naq “xyiitoq xamaan” naraj xyeeb’al sa’ raatineb’. jo’kan naq na’oksinam li aatin ha’ in yal q’eqchi’inb’il. maraj sumenk ib’. jo’kan tana raj naraj sa’ li qaatinob’aal. (wan nake’yehok re naq yal re raj xjot’b’al li aatinob’aal naq nayeeman chi kama’an. moko kaxlan aatin ta. hab’an moko ha’an ta chik li xyaalal wan chaq sa’ li xxe’el raatinob’aal. yal b’an xe’k’aay laj q’eqchi’ chi xyeeb’al ut anaqwan toj maak’a’ junaq li aatin naru jalok ru sa’ qaatinob’aal (q’eqchi’). ha’in naraj naxye naq moko yal yehok maraj moko yal nake’xpak’axi ta xyeeb’al. ut eb’ laj alemán nake’xye Mittwoch. qayehaq jo’ eb’ li xk’ab’a’eb’ li kutan junjunq wan chi ru li jun xamaan16. Wednesday re xb’aan naq li xyaalalil jalan chik choq’ reheb’. hab’an li xtoonal chalenaq wi’ chaq ha’an jalanil aatinob’aal. li xk’ab’a’ na’siha chaq sa’ li rajlankil li po wan choq’ reheb’. ut ke’xyob’tesi xk’ab’a’ li kutan ha’in sa’ xk’ab’a’ li xqaawa’eb’ aj Mercurio xk’ab’a’. wan b’an xyaalal chi tz’aqal re ru sa’ li raatinob’aaleb’ ut sa’ xk’a’uxleb’. Jo’kan aj wi’ nak’ulman rik’ineb’ li xk’ab’a’eb’ li po re li ajleb’aal kutan reheb’ aj kaxlan. ha’an jun kutan q’axtesinb’il choq’ re xloq’oninkil li xqaawa’eb’ chi k ha’an aj Odin xk’ab’a’. re li kutan miércoles. miércoles ki’ala chaq sa’ xyanqeb’ laj romanos.

jo’kan naq Septiembre naxk’ab’a’in. sa’ reheb’ ut sa’ xk’a’uxleb’ li komon nake’oksink re li aatinob’aal. naxsachb’esi chi junajwa xyaalal k’a’ ru naraj naxye. tento naq wanq tz’aqal li xtzolb’al chi rix li k’ila na’leb’. xna’leb’il li xnawom xb’aanuhom li komon. xb’aan naq li aatin sek tiik maak’a’ chik naraj naxye. xb’aan naq wi’ ink’a’ us naqaye maraj naqanunsi. Hab’an k’a’ ut naq jo’kin nak’ulman. ut li xk’ab’a’ b’i’ na’el chaq sa’ li aatinob’aal latin li naxye septem. (Encarta 2006). moko ka’aj ta wi’ na’ajman li xsik’b’al chan raj ru naru xyeeb’al sa’ qaatinob’aal. 39 . k’a’ raj ru chi xyaab’ tz’iib’ li tqajultika wi’. naru naqasach chi junajwa chi ru xyu’am li qaatinob’aal. Chi jo’kin naqataw ru chi junajwa naq moko yal jalok ru aatin ru aatin ta li k’anjel. Li jalok ru aatin b’i’.romano. moko yal ninqal q’axb’enk ta naq nab’aanumank. xb’aan naq li rajlankileb’ li kutan ut li po cho’q reheb’ laj ralch’och’. moko ka’aj ta wi’ tz’aqal ta rik’in naq tnaw maraj wanq xtzolb’al chi rix xtz’ilb’al junaq li aatinob’aal jo’ li nake’xye aj lingüistas reheb’. moko jo’ ch an ru raj naru naxye laj jalol ru aatin. xch’olob’ankil sa’ junaq li xtz’ilb’al maraj li k’utuk. ha’an b’an li xtz’ilb’al chaq sa’ xchamal li junjunq chi xmolamil tenamit. ut li xk’anjel laj jalol ru aatin. jalan wi’. sekyemb’r maraj sekyempr yal yooko chi xtz’iib’ankil jo’ na’el sa’ reheb’ li komon. maraj tento naq tnaw li xtz’ilb’al rix li junjunq chi aatin. Xb’aan naq li junjunq chi aatin. ut wi’ laa’o yooqo chi xyalb’al xnunsinkil sa’ qaatinob’aal q’eqchi’ jo’: sektihempr. xb’aan naq ha’an b’an jun li nimla k’anjel li toj tento na’ok chi sa’ li xna’leb’il li tenamit. toj tento b’an naq laj jalol ru aatin tnaw xyaalal li junjunq chi aatin tk’a’uxla xjalb’al sa’ q’eqchi’. xna’leb’il li molam. mare moko xna’aj ta li hu ha’in re xch’olob’ankil hab’an li xyaalal ha’an naq eb’ li aatin ha’in moko sa’ xk’a’uxl aj ralch’och’ ta yo’lajenaq chaq. li po moko kab’laju ta aj wi’ ut li jun po moko lajeeb’ xkak’aal kutan ta ru jo’ reheb’ laj kaxlan winq. xb’aan naq sep ha’an li xxe’el li aatin séptimo sa’ kaxlan aatin. chi na’leb’ ak wankatqeb’ sa’ raatin. re li ajl siete (wuqub’ sa’ q’eqchi’). k’a’ ru na’ok wi’ ut chan ru raj naru nake’xye li komon. hab’an chi maak’a’ junaq xyaalal naru nakuutun re maraj naru najultikan re xyaalalil. tento aj wi’ ttaw ru junqaq li jalanil aatinob’aal b’ar wi’ mare chalenaq li xxe’el li junjunq chi aatin naroksi li kaxlan aatin. moko re ta xsik’b’al ru li aatin b’ar raj wan li naraj.

ma’ ta chikan naq maajun wa rab’ihom li esilal chi rix li kutan ha’an. qayehaq sa’ xk’a’uxleb’ laj kaxlan aatin wan jun li aatin sobremesa nake’xye laj españa. wan naq li aatin wan sa’ jalanil aatinob’aal jalan wi’ naq naru natawman wi’ ru sa’ li aatinob’aal tnumsimanq wi’. xb’aan naq li na’leb’ ha’in moko xkomon ta ru li xb’aanuhom laj ralch’och’. li xyaalalil naru naqasik’ chan raj ru xnumsinkil sa’ q’eqchi’. jo’kan naq us ta natawman maraj naniman junaq li aatin re xyeeb’al sa’ qaatinob’aal. hab’anan qayehaq naq eb’ laj q’an is nake’xye “el 11 de septiembre” . ut ink’a’ twanq roksinkil xb’aan li ilok re. ha’an jun paay ru li tzakahemq nake’xb’aanu laj kaxlan naq toja’ te’raqe’q’ chi wa’ak ut naq toj maji’ tz’aqal nake’wakli chi ru li meex. hab’an choq’ reheb’ laj q’eqchi’ maak’a’ xyaalal. hab’an nakoo’oken chi xninq’ehinkil. laa’o ink’a’ naru naqanumsi sa’ q’eqchi’ yal chi kama’an. maak’a’ aj e xb’aan naq maak’a’ sa’ xk’a’uxl laj q’eqchi’. hab’an ha’in chanchan chik yal xk’eeb’al xsum xsek’ laj wa’inel.Li ch’a’ajkilal natawman sa’ xjalb’al li na’leb’ Aajel ru xk’eeb’al reetal chan ru naru na’uxk li sachk sa’ li xjalb’al ru aatin naq ha’an chik laj jalol re aatin nanumta naxye. hab’an arin eb’ laj kaxlan wankeb’ sa’ xteepal watemaal nake’xye postre re. qayehaq naq nayeeman “el 15 de septiembre” ak tikto naqanaw k’a’ ru ha’an xb’aan naq ak xohe’xk’aytesi chi rab’inkil. jo’kan naq laj jalol ru aatin. toj tento tye. 40 . chi ink’a’ ta twanq junaq li xch’olob’ankil. tch’olob’ k’a’ ru naraj xyeeb’al li xjultikankil li kutan ha’an. jo’kan naq naru roksinkil yal chi kama’an. sa’ li qana’leb’ maak’a’ aj e. moko yooq ta chi xjultikankil tz’aqal li na’leb’ nake’xb’eeresi laj kaxlan aatin ut wi’ ta raj yal tqayoob’ junaq li aatin. xb’aan naq li kutan ha’an maak’a’ xyaalal choq’ re laj q’eqchi’. us ta maawa raj qe maraj ink’a’ naqayal xsahil xyaalal li kutan ha’an. Jun chik li ch’a’ajkilal nak’ulman ha’an chi rixeb’ li kutan maraj li xb’eheb’ li po jwal ninq xwankil choq’ reheb’ laj kaxlan maraj choq’ reheb’ anihaq chik chi xmolamil poyanam. ut ha’an aj wi’ . ut sa’ xk’ab’a’ ha’an moko twanq ta rusil ut moko twanq ta aj wi’ xtawb’al ru k’a’ ru ha’an. xb’aan naq ink’a’ naru yal tyaab’asi chi kama’an jo’ nake’xb’aanu sa’ raatineb’ laj kaxlan. mare wan chik tyehoq re xtz’aqob’ wa (tzakemq)re. xb’aan wan naru nayehok saa’us re hab’an li saa’us moko ka’aj ta wi’ sa’ xraqik li wa’ak naru xketb’al.

toja’ naq naru xsik’b’al chi sa’ li aatinob’aal chan ru xyeeb’al re. qayehaq wan li aatin chalenaq chaq sa’ li kaxlan aatin ak xreechani li q’eqchi’ ut moko toj aajel ta chik ru xsik’b’al junaq aatin chan ru xyeeb’al sa’ li aatinob’aal. moko re ta xxaqab’ankil chan ru xyeeb’al b’i’ li junjunq chi aatin.Wan wi’ chik naq nawan xyaab’asinkil junqaq li na’leb’ sa’ kaxlan aatin jo’ li raqal aatin “la caída del muro de Berlín”. xb’aan naq moko yal jun ta chi tz’ak. Mare li xk’anjel li tasal hu ha’in. toj tento b’an reechaninkil. maawa’ yal xk’anjel junaq laj jalol ru aatin maraj xk’anjel junaq li molan xsik’b’al chan ru naru xyeeb’al. arin naqataw ru naq moko tz’aqal junes q’eqchi’ ta chi xjunil li aatin naqab’eeresi. moko ch’olch’o ta chik nakana. ut laj jalol ru aatin toj na’ok chi xsik’b’al chan raj ru naru naxye junqaq li aatin. hab’an. ut jo’kan naq wankeb’ li kaxlan aatin jo’ eb’ ha’in: 41 . wi’ laa’o yooko chi xnumsinkil sa’ q’eqchi’ junaq li esil ut yal tqaj xnumsinkil li xt’anik li tz’ak Berlín. toj tento xsik’b’al chan ru xch’olob’ankil xyaalal k’a’ ru ha’an. re jalanil aatinob’aal aj ralch’och’. Wan aj wi’ chik li aatin relik chi yaal naq maak’a’ sa’ xk’a’uxl laj q’eqchi’ jo’ li “terrorismo”. b’ar wan. moko naxjultika ta chi junajwa li xyaalal k’a’ ru ha’an. Toj reetal naq tkanaaq chi ch’olch’o ru. jo’ wi’ b’ar wan li na’ajej ha’an (raatineb’ laj OKMA). b’aqtun. jo’ li Ajaw. ani nake’tz’aqon chi sa’. katun. re b’an xch’olob’ankil. Xka’sutinkil li aatin ak wan sa’ reheb’ li komon. ut arin natawman jun li ch’a’ajkilal. ut eb’ li wankeb’ roso’jik (te’) ut sa’ q’eqchi’ naraj naxye (che’) maraj li wankeb’ xtiklajik (yax) ut mare raraj naxye (rax). ak’ na’leb’ ut laj q’eqchi’ tento tnaw k’a’ ru xyaalal re naq truhanq xsik’b’al junaq xyaalal sa’ li xk’a’uxl ut sa’ li raatinob’aal. xsik’b’al. keme. maraj li xkanab’ankil chi chaq’ral re ru li aatinob’aal. maraj xwan chaq. eb’ li nake’xik xch’ool chi xyeeb’al naq aajel ru xmesunkil li kaxlan aatin. moko yal kit’ane’ ta chi kama’an. xb’aan naq li esilal maraj li xyaalal li k’a’ ru naqaj ttawmanq ru. ut li xt’anik wan xyaalal. yaxkab’nal. ch’olq’ij. tz’ikin. Jwal naab’al sut naqak’ul naq wan naq ak wan xyaalal junaq li aatin sa’ reheb’ maraj sa’ raatineb’ li qakomon aj q’eqchi’ sa’ li junjunq chi na’ajej. nake’ok chi xwech’b’alatq li aatin ha’in. wan chik chi sa’ ut maak’a’ nake’xye. k’a’ ru. xpoqlenkil chi sa’ li xna’leb’ laj ralch’och’ ma wan. hab’an li ink’a nake’ril ha’an naq wankeb’ li aatin. ha’an jun ak’ aatin. maraj chan ru tento xb’aanunkil re xjalb’al ru li aatin sa’ jalanil aatinob’aa l.

Chan ru nayeeman sa’ kaxlan semana mesa aguja jarrilla candela motor/molino pato caja llave botón limón ajo repollo jengibre cruz costal nylon Chan ru xtaw xna’aj sa’ q’eqchi’ Xamaan Meex Akuux Xaar Kanteel Motor Patux Kaax Laaw B’otonx Lamunx Anx repooy Xanxiwr Krus Koxtal Nayl Sa’ kaxlan aatin wan aj wi’ li aatin wankeb’ sa’ raatin aj ralch’och’ u t xreechani li kaxlan aatin: Chan ru sa’ raatinob’aaleb’ aj ralch’och’ jo’ nareechani li kaxlan Petate (poop) Ayote (k’um) Coyou Mak’uy Temascal (tuj) Tenamastle (k’ub’) Boj Ox Mecapal K’a’ ru natawman wi’ ru sa’ li kaxlan aatin Estera Calabaza Variedad de aguacate Hierba mora Jugo de caña fermentada Malanga - 42 .

Xinlub’ chi b’eek toj ok we chi hilank. (arin li xyaalal ha’an hiltesink) (arin li xyaalal ha’an wark) (arin li xyaalal ha’an chunlaak) (arin li xyaalal ha’an wa’ak) (arin li xyaalal ha’an kamk) Li nasik’man chi rix (Política) Wiib’ paay ru li jalok ru aatin sa’ jalan chik chi aatinob’aal. 43 . mare yal chunlaak choq’ reheb’ jun ch’uut. Aajel aj wi’ rilb’al maraj xtz’ilb’al rix naq wankatqeb’ li aatin najala xyaalal sa’ li junjunq chi xmolamil tenamit. ut jun chik li re xnunsinkil li na’leb’. qilaq junaq li roksinkil. qayehaq li aatin hilank. Sa xaq re xkooh chi hilank. jun li re xkuutunkil maraj xwaklesinkil li tz’iib’ ut li aatinob’aal nanumsiman wi’. Xinlub’ chaq sa’ k’anjelak okwe chi hilank sa’ ab’. tento naq nawan xk’ulb’al maraj roksinkil junqaq li aatin re li jalan chi sa’ ut li komon nake’k’aay chi xyeeb’al. hab’an mare q’i’laak choq’ reheb’ jalan. ut mare wark chik choq’ reheb’ jalan. Toj yooh chi hilank inyuwa’.Ch’ut Pom Poch Xut’ Xep Awas Helecho gigante Resina del árbol Tamalito de maíz Tamalito de maíz con fríjol molido Tamalito de maíz con fríjol entero Arin naru naqak’e reetal naq li junjunq chi aatinob’aal naq nawan xtawb’al rib’ rik’in junaq chik chi aatinob’aal jalan. ink’a’ chik naru xjalb’al. Okan hilan sa’ ochoch.

jwal us b’an xb’aan naq kub’enaq chik tooloq’oq…” li na’leb’ ha’in. Qayehaq. jo’kan naq moko toj aajel ta ru naq tnumsimanq maraj tsik’manq junaq li aatin re naru wi’ xjultikankil xyaalal. Qayehaq jo’ junaq li hu b’ar wi’ nayaab’aasiman xk’a’uxl li jalanil paab’aal chi kama’in: “Esperamos en Dios …” arin moko toj aajel ta ru naq li aatin Dios twanq xnumsinkil jo’ “naqayoo’oni naq li Ajaw…. yooh chi xk’ayinkileb’ li komon rik’in li q’umb’esink. laj jalol ru aatin naxnaw naq moko yaal ta. li qamolam ut li raatin li qatenamital naxb’aanu. ut wan chik naq li naraj ha’an xq’umb’esinkil maraj xtakchi’inkil. xb’aan naq aajel ru rilb’al k’a’ ru aj e maraj k’a’ ru na’ajman wi’ li xjalb’ al ru li aatin maraj li na’leb’. k’a’ ru li naraj mare yal yehok esil. Wan wi’ chik naq li na’ajman ha’an li xnunsinkil junaq li na’leb’ re xyeeb’al chan ru naq wan ut ha’an chik li wankeb’ sa’ li xmolamil li aatinob’aal nanumsiman wi’ li yaaleb’ re ma te’xsik’ xjayal chan ru naq te’xye sa’ raatineb’. ut nanumsiman sa’ raatinob’aaleb’ li komon yal re naq junxikik naq te’tawoq ru sa’ raatineb’. ut ha’in toj tento raj rilb’al ma us choq’ reheb’ li qakomon aj q’eqchi’. hab’an sa’ xk’ab’a’ naq maak’a’ xxutaan. qayehaq jo’ wan li na’leb’ napuktasiman b’ar wi’ naxye naq chi kama’in: “…li TLC moko yaal ta naq ink’a’ us choq’ qe. Jun chik li xna’leb’il chan ru naru naqil li xsik’on xna’leb’il li jalol ru aatin ha’an naq li nayeeman chi sa’ ha’an re xk’ayinkileb’ li qakomon. 44 . choq’ reheb’ li poyanam. ut aran yal xpo’b’al li qapaab’aal.” xb’aan naq jalan jalanq li naraj xyeeb’al li junjunq chi aatin. rik’in li b’alaq’. li aatin Ajaw moko tz’aqal ha’an ta li xyaalal ut wi’ laj jalol ru aatin naxk’e chi kama’in chanchan naq yooh chi xxaqab’ankil li raatin sa’ xb’een naq jo’kan tento xyeeb’al. li qana’leb’. mare re xjultikankil junaq li na’leb’ maraj re xk’eeb’al chi nawe’k junaq li na’leb’ naxk’am chaq li usilal choq’ reheb’ li komon. aajel ru naq laj jalol ru aatin wanq b’a’yaq xxutaan re naq moko yal sa’ xk’ab’a’ ta li xk’ulb’al li tumin tixb’alaq’iheb’ li komon. maraj ut xjot’b’al li qakomon.Arin naxik qach’ool chi xtz’ilb’al rix k’a’ ru tz’aqal naraj junaq li xna’leb’il li jalok ru aatin.

7 Li Jalok ru aatin sa’ jalanil aatinob’aal (la traducción) Chan ru xtawb’al ru k’a’ ru li jalok ru aatin sa’ jalanil aatinob’aal, laj García, V. (1997)17 naxye naq li jalok ru aatin “ha’an naq nawan xjultikankil sa’ jun chik li aatinob’aal, yeeb’il aj wi’ aatinob’aal aj k’ulul na’leb’ re, li xyaalal li esilal na’ajman xyeeb’al sa’ li aatinob’aal nasiha wi’ chaq, maraj b’ar wi’ natikla wi’ chaq xk’a’uxlankil” hab’an tento xjultikankil naq wiib’ paay ru li nanumsiman chan laj tz’iib’ re li na’leb’ ha’in, xb’aan naq naxye naq nanunsiman li xjayal li esil, ut nanumsiman aj wi’ xtusulal ru li aatin junjunq, maraj li xtz’iib’ankil. Wan aj wi’ nake’yehok re naq li jalok ru aatin ha’an li xyeeb’al sa’ junaq chik li aatinob’aal li k’a’ re ru k’a’uxlanb’il chaq sa’ li aatinob’aal natikla wi’ cha q. Li jalok ru aatin jo’ naxye lix Larson M. (1989)18 ha’an “naq nawan xq’axtesinkil junaq li aatin sa’ junaq chik li aatinob’aal chi jalb’il chik ru li xtusulal ”, ut arin naru xjultikankil jo’ xtusulal ru li aatin eb’ li aatin chi xjunqal, chi raqal maraj chi junq keelal li na’leb’, hab’an arin nawan xtz’ilb’al tz’aqal chi us li xna’leb’il li aatinob’aal. K’a’ ut naq li qana’chin ha’in naxye naq ha’an li xq’axtesinkil li aatin chi jalb’il ru xtusulal, xb’aan naq li xtusulal junaq li aatin wan sa’ jalanil aatinob’aal moko juntaq’eet ta chik nakana naq nanumsiman sa’ junaq chik li aatinob’aal, xb’aan naq li junjunq chi aatinob’aal ak re re li xk’ub’lal ru naq nayeeman maraj naq natz’iib’aman. Sa’ junaq li k’anjel chi rix jalok ru aatin, nawan jo’ naxye lix Larson M., naq oxib’ ru li xcha’al tento nawan xb’eeresinkil:

Aatinob’aal nasiha wi’ Xb’een aatinob’aal

Xyaalal li na’leb’ k’a’ ru najalman

Aatinob’aal najalman wi’ xkab’ aatinob’aal

17 18

García Yebra, Valentin (1997) Teoría y Practica de la traducción, Madrid España. Larson, Mildred (1989) La Traducción basada en el significado, Buenos Aires Argentina 45

Li aatinob’aal nasiha wi’, ha’an li aatinob’aal k’a’uxlanb’il wi’ chaq li xyaalal li na’leb’, mare kaxlan aatin, mare q’an is aatin, maraj k’a’ chik re ru aatinob’aal. chi

Li aatinob’aal najalman wi’, ha’an li aatinob’aal li nanumsiman wi’ li xyaalal li na’leb’, ha’an li nak’uluk re li wan sa’ jalanil aatinob’aal.

Qayehaq jo’ na’ilman sa’ eb’ li eetalil ha’in: Aatinob’aal nasiha wi’ chaq ¿Quién es usted? Aatinob’aal najalman wi’ Anihat laa’at.

The shaggy dog

Li tzuk tz’i’

Ma naru xb’aanunkil junaq li jalok ru aatin chi tz’aqal re ru Wi’ laj jalol ru aatin na’ok chi xsik’b’al chan ru xjalb’al ru sa’ jalan chik chi aatin, junaq li na’leb’, hab’an naxik xch’ool chi rilb’al chan ru naq ha’an li xtusulal li aatin, xtusulal li xyaab’ aatin, maraj li xtusulal xtz’iib’ankil nataaqiman, naru nayeeman naq moko hoon ta naru xb’aanunkil junaq li jalok ru aatin chi tz’aqal re ru. Jo’ naxye laj García, V. (1997:34) maak’a’ junaq li aatin naru najalman wi’ sa’ li aatinob’aal q’eqchi’ chi xjunil li aatin wan sa’ kaxlan aatin, qayehaq: “ tía materna” maraj “tío paterno” xb’aan naq li aatin wan sa’ li aatinob’aal q’eqchi’ ha’an “ikan” maraj “ikan na’” ut moko yooh ta chi xyeeb’al ma ranab’ li yuwa’b’ej, maraj xchaq’na li na’b’ej, chi jo’kan tento xtawb’al ru naq li xnumsinkil sa’ li aatinob’aal tento naq jalan chik naq nawan, moko chanchan ta tz’aqal li naxye li aatinob’aal yooh wi’ chaq chi sihaak li na’leb’.

46

Jo’kan aj wi’ nak’ulman rik’in li xtusulal li aatin, maak’a’ junaq li aatinob’aal b’ar wi’ truhanq xnumsinkil li xtusulal jo’ chan ru wan sa’ li aatinob’aal na’el wi’ chaq, qayehaq li aatin: perro bravo, sa’ q’eqchi’ ink’a’ naru naq ha’an aj wi’ li xtusulal ttaw, xb’aan naq nanume’ sa’ q’eqchi’ nayeeman josq’il tz’i’. Jo’kan nak’ulman rik’in li xtusulal jun raqal chi na’leb’, moko naru ta xnumsinkil sa’ junaq chi aatinob’aal jo’ chan re ru wan sa’ li xb’een aatinob’aal, qilaq junaq li eetalil: el árbol fue cortado por el leñador, naq nanumsiman sa’ li aatinob’aal q’eqchi’ moko ha’an ta chik li xtusulal naxtaw wi’ rib’, xb’aan naq sa’ xna’leb’ laj q’eqchi’, li xtusulal li aatin maraj li na’leb’ jo’kin chik na’el: xt’ane’ li xtoonal che xb’aan laj si’; moko jo’ ta nak’ulman naq wan raj te’raj xnumsinkil jo li xtusulal li kaxlan aatin, chi kama’an jo’in raj tye: li che’ xyok’e xb’aan laj si’inel, yaal naq natawman b’a’yaq ru, hab’an wi’ tqil chan ru xtusulal ru li na’leb’ sa’ xk’a’uxl laj q’eqchi’, tqak’e reetal naq ha’an li xch’ool aatin li natikla wi’ li aatinak maraj li xyeeb’al li na’leb’. (Tzoc, Cabnal ut Hun 2004).19 Arin naqak’e reetal naq wi’ sa’ li jalok ru aatin naqaj xnumsinkil jo’ chan re ru wan li xb’een aatinob’aal, chi rix li reeqaj li aatin, li xtusulal aatin ut li xtusulal na’leb’, maajun wa tch’olaaq chi tz’aqal re ru. Jo’kan naq nayeeman naq li jalok ru aatin moko ha’an ta jun k’anjel re xnumsinkil chi xjunil li reetalil aatin wankatqeb’ sa’ li aatinob’aal nasiha wi’ chaq li esil, xb’aan naq wi’ ta raj jo’kan, moko jalok ru aatin ta raj yooq chi uxk, yal b’an yooqo raj chi xq’axtesinkil sa’ jalan chik chi aatinob’aal li wan sa’ li xb’een aatinob’aal, us ta ink’a naqataw ru, maraj ink’a nanumsiman li xyaalal li esil chi ch’olch’o ru. Junelik naq nawan junaq li k’anjel chi rix li jalok ru aatin sa’ jalanil aatinob’aal tento xk’eeb’al chi xnunsinkil wiib’ paay ru li xb’ehil, jun li xtawb’al ru li k’a’ ru yeeb’il sa’ li yeeb’il chaq sa’ li aatinob’aal nasiha wi’ chaq, ut li jun chik ha’an li xnumsinkil li esil, li naxye, sa’ li aatinob’aal nak’uluk re li xyaalal. Li xb’een raqal, sa’ li xtawb’al ru laj jalol ru aatin wan sa’ xb’een xb’eeresinkil chi tz’aqal re ru li xna’leb’il li xyaalal li esilal nayeeman, ha’an li ok ut reechaninkil Tzoc, Juan, Cabnal, Alfredo y Hun Carlos. (2004) Gramática Descriptiva del Idioma Maya Q’eqchi’ Xk’ub’lal Xyaab’ Q’eqchi’, ALMG, Guatemala.
19

47

jo’kan naq yal sa’ xch’ooleb’ na’el chaq li junjunq li aatin. hab’an rik’in li junjunq chi aatin li naroksi li aatinob’aal tk’uluq maraj tnumsimanq wi’. hab’anan ha’an junjunq reheb’ li ch’a’ajkilal kitiklaje’ chaq naq kitikla aj wi’ chaq xb’aanunkil li jalok ru aatin chi maak’a’ chaq junaq li xtzolb’aleb’ laj jalol ru aatin. moko hoon ta naru xjalb’al ru sa’ junaq chik chi aatinob’aal. ak x’ilman b’a’yaq li xyaalal k’a’ ut naq nawan xb’eeresinkil. 48 . wi anaqwan nanumsiman jo’ maak tikto li ani t-iloq re naru naxk’a’uxla naq ha’an li aatin wan sa kaxlan aatin /pecado/ yooqo xjultikankil chi sa’ naq te’xye. Li xkab’ raqal. hab’an li xyaalal ha’an naq li xjayal ha’an naq aajel ru re xnunsinkil li k’ila na’leb’ nayeeman maraj nasiha chaq sa’ junaq li aatinob’aal ut na’ajman xnumsinkil sa’ junaq chik b’ar wi’ ink’a’ nake’xnaw li aatinob’aal ha’an. qayehaq wankatqeb’ li aatin na’ajman raj wi’ xyeeb’al maraj roksinkil hab’an tiik chik naxjal li xyaalal. falta/. ak arin aj wi’ kitikla chaq roksinkil naab’al chi aatin mare wan chi us ut mare wan chi ink’a’ ch’olch’o ru. chi tz’aqal re ru li k’a’ ru yooh chi yeemank. qayehaq naq na’ajman xyeeb’aleb’ li aatin wan sa’ kaxlan aatin /delito. jo’ li eetalil ak x’ilman chaq. qayehaq jo’ li aatin maak ke’roksi chaq sa’ li xhuheb’ li paab’aal ut anaqwan tiik xch’ola naq ha’an naraj naxye ut ink’a’ chik naru roksinkil sa’ jalan chik chi na’leb’. jo’kan naq arin tento xsik’b’al chi us k’a’ ru chi aatinul naru roksinkil re naq ch’olch’o ru naq tnume’q li xyaalal li esil k’a’uxlanb’il chaq sa’ li xb’een aatinob’aal. xb’aan naq wi’ laj jalol ru aatin ink’a’ naxtaw ru maraj ink’a’ naxtaw k’a’ ru tz’aqal li xyaalal li esil wan chi sa’. li xnumsinkil maraj naru aj wi’ natawman ru jo’ xyeeb’al sa’ li jalanil aatinob’aal li k’a’ re ru yeeb’il chaq sa’ li aatinob’aal nasiha wi’ chaq. yal chi jo’ maajo’ naq kiwan chaq. jo’kan naq xtikla chaq li xjalb’al ru sa’ aatinob’aal q’eqchi’ li xtasal huheb’ li paab’aal jo’ li Xhuhil li Paab’aal (Biblia) maraj santil hu chankeb’ aj wi’ re. 8 Resilal xtiklajik chaq li jalok ru aatin (Historia de la traducción) Li jalok ru aatin ha’an jun li na’leb’ ak junxil chik natikla chaq. chi maak’a’ xtz’ilb’al rix. Wankeb’ yal xe’xyoob’ chaq rib’ chi xjalb’al ru li aatin chi maajun chaq b’a’yaq li xtzolb’aleb’.chi yaal.

xb’aan naq jwal naab’al li ch’a’ajkilal natawman chi rix li k’anjel. li yookatqeb’ chi xtz’ilb’al rix. li puktasink esil. junqaq li na’leb’. wan toj maak’a’eb’ li aatin chi sa’ re xyeeb’al li junjunq chi aatin li toj ak’ maraj li na’oksiman hab’an ink’a’ nawb’il xyaalal joq’e naru roksinkil sa’ eb’ li k’anjel re xtz’iib’ankil ut xjalb’al ru li aatin ut jo’ wi’ eb’ li na’leb’ wankatqeb’ li naraj xyeeb’al li aatinob’aal junjunq. Li junjunq chi k’anjel nak’utuk re naq relik chi yaal naq aajel ru xtuqub’ankil ru xna’leb’il li jalok ru aatin sa’ aatinob’aal maay. Santil Hu. ut chi jalok ru aatin. Li Sumk’uub’ chi rix li Tuqtuukil Usilal kiwan xxaqab’ankil chi ru li chihab’ 1995 ut 1996 kixk’ojob’ roqechal li roksinkileb’ li aatinob’aal sa’ chi xjunil li na’leb’ nawan xb’aanunkil sa’ li nimla tenamit Watemaal. chi jo’kan naqak’e reetal jo’ naxye laj Stewart naq li xb’eeneb’ hu ke’uxman xjalb’al ha’aneb’ li xhuhil li paab’aal.Ak junxil natikla chaq xsik’b’al xyaalal li jalok ru aatin sa’ q’eqchi’. li hu ut li k’anjel wankeb’ maraj b’aanunb’il sa’ kaxlan aatin. wankeb’ li aatinob’aal toj naab’al li xch’a’ajkilaleb’ re xtawb’al xyaalal. xb’aan naq ch’olch’o naq ha’an jun xpaayil ru li k’ulub’ej tz’iib’anb’il sa’ eb’ li k’ila chaq’rab’. chan ru xb’aanunkil li k’anjel. li ak yookeb’ chi xk’eeb’al xch’ool chi xwaklesinkil roksinkil li raatinob’aaleb’ aj ralch’och’ sa’ li junjunq chi na’leb’. li Nimla Tzoleb’aal URL. timil chik kitikla xnumsinkil sa’ q’eqchi’ li tasal hu re tzolok toj reetal naq xwulak li kutan anaqwan. Wankeb’ li k’anjel ak yooh chi b’aanumank. Jo’kan naq arin na’ajman xjultikankil wiib’ oxib’ li na’leb’ li jwal aajel ru re xxaqab’ankil xyaalal chan ru naru roksinkil li aatin junjunq chi sa’ junaq li k’anjel re jalok ru aatin. qayehaq jo’ li Xmolamil Aatinob’aal Maay ALMG. chi xtz’iib’ank il. ut wan chik xkomon. jo’ wi’ chi xkawresinkileb’ li te’k’anjelaq jo’ aj jalol ru aatin chi ru chaq’rab’. li molam Oxlajuuj Keej Mayab’ Ajtz’iib’ OKMA. jo’kan naq nayeemank naq aajel ru li ok chi xtz’ilb’al rix chi us. li raqok chaq’rab’. jo’ li Xnimal ruhil Chaq’rab’. 49 . Naab’aleb’ li molam maraj li rochochil k’anjel jo’ re li tenamit ut jo’ re li awab’ejilal. chi xk’utb’al. jo’ li tzolok.

a’yaal ma winq maraj ixq. ink’a’ naru naxtikib’ rib’ maraj naxyoob’ rib’ yal re xb’aanunkil junaq li xka’njel maraj junaq li usilal. tzolb’ileb’ sa’ eb’ li xninqal ru tzoleb’aal jo’ li Xnimal ru Tzoleb’aal Rafael Landivar. li ani tjaloq ru aatin chi rix b’anok maraj kawilal. ut jo’kan chi xjunqal li xninqal ru na’leb’ wankatqeb’ sa’ xb’een li tenamit. ut moko jo’ ta ak xyeeman chaq. k’aynaqeb’ chik rik’in li kaxlanil na’leb’. maraj jalan wi’ li nake’xye ut jalan wi’ li nake’xb’aan u. tento naq wanq xtzolb’al maraj xnawom chi rix xna’leb’il li tzolok. 50 . ha’an naq tento naq laj jalol ru aatin tnaw maraj tyu’ami li xyu’am. wankeb’ nake’ok chi xjalb’al ru li aatin sa’ q’eqchi’ ut maajun wa wanjenaqeb’ sa’ junaq li k’aleb’aal. Naraj naxye naq moko naru ta naq junaq maawa’ aj q’eqchi’. jo’kan raj li na’ajman sa’ li junjunq chi na’leb’ nak’anjelak chi ruheb’ li komonil tenamit aj q’eqchi’. Wankeb’ li nake’jalok ru aatin chi rix chaq’rab’. aajel ru naq wanq xnawom chi rix xna’leb’il li chaq’rab’. tento naq wanq xnawom chi rix kawilal. xb’aan naq moko juntaq’eet ta li xyeeb’al rik’in li xyu’aminkil. moko ka’aj ta wi’ aajel ru naq tnaw li aatinob’aal nasiha wi’ chaq li aatin. aajel b’an ru naq laj jalol ru aatin. Hab’an li aajel ru xjultikankil aj wi’ chi rix naq ak xyeeman naq aajel ru li xtzolb’al maraj li xnawom laj jalol ru aatin. ha’in naraj naxye naq li ani tjaloq ru aatin chi rix chaq’rab’. moko yalaq ani ta naru naxch’ik rib’ chi xb’aanunkil yal sa’ xk’ab’a’ naq yamyo ru. li xna’leb’ maraj li xnawom xb’aanuhom li jun chi tenamit li yooq wi’ chi xnunsinkil li aatin. xb’aan naq ha’an xmajewankil li aatinob’aal q’eqchi’ yooq. li ani tjaloq ru aatin chi rix tzolok. li wanq tz’aqal xtzolb’al ut xnawom chi rix xb’aanunkil li k’anjel re jalok ru aatin sa’ jalanil aatinob’aal. ak wankeb’ aj wi’ xtzolb’al re jalok ru aatin sa’ chaq’rab’. aran tz’aqal natikla li ch’a’ajkilal. ttaw ru maraj ch’olch’ooq chi ru li k’a’ re ru yooq chi xb’aanunkil. ut jo’kan naq toj reetal naq nake’ok chi xsik’inkil maraj chi xyoob’ankil li aatin re xyeeb’al li na’leb’. chi moko ka’aj ta wi’ aajel ru tnaw li aatinob’aal najalman wi’ li aatin. tyoob’ rib’ chi xnumsinkil maraj chi xjalb’al ru li aatin sa’ q’eqchi’ wi’ ink’a’ ch’olch’o maraj ink’a’ naxnaw xyu’aminkil li xyu’am junaq aj q’eqchi’.9 Aniheb’ li nake’jalok ru aatin Laj jalol ru aatin tento naq ha’anaq jun li poyanam. maak’a’ yooq ut traj junaq xk’anjel.

Tento naq wanq sa’ li rochochil ha’in li xna’aj li x’ulul ch’iich’. re naq yal chapok tb’aanu naq k’a’ ru traj xsik’b’al maraj xtz’ilb’al rix chi sa’. rilb’al ut xb’eeresinkil naq yooq chi xb’aanunkil junaq li k’anjel re jalok ru aatin. re yiib’ank eetalil. tento sa’ xb’een naq ch’olch’ooq chi ru xna’leb’il li xtz’iib’ankil chi us. ha’in naraj naxye naq moko yalaq b’ar ta naru naxk’e rib’ chi k’anjelak. chi tz’aqal re ru ut chi rek’ li aatinob’aal. li xchunleb’aal ut li k’a’ chik re ru aajel ru re naq sa wanq chi sa’ re xb’aanunkil li k’anjel. li xtz’iib’leb’. maraj k’a’ chik re ru chi xpaayil ru k’uuleb’aal nawom chi rix li junjunq chi k’anjel li na’ok chi xb’aanunkil. ut ink’a’ us naq yal chaq’ re ru naq tb’aanumanq.Li jun chik li aajel ru ha’an naq laj jalol ru aatin sa’ jalanil aatinob’aal. Anaqwan li k’anjelak jwal sa’ chik xb’aan naq na’oksiman li ulul ch’iich’. li xtasal hu. li xpuktasib’aal eetalil. jo’kan naq laj jalol ru aatin tento naq wanq junaq li rochochil xk’anjel ak re wi’ xb’aanunkil li k’anjel ha’in. li xmeex. re naq ink’a’ yal xpo’b’al maraj xpak’axinkil tb’aanu. b’ar wi’ wanq li xna’aj. naru aj wi chi k’uulanb’il sa’ xna’leb’il ulul ch’iich’. naru nawan chi tamresinb’il hu. ut chi xjunil li k’a’atq re ru aajel ru re xb’aanunkil li xk’anjel. b) X’ulul ch’iich’ ut li xkomon k’anjelob’aal. jo’kan naq li ani aj jalol ru aatin tento sa’ xb’een naq wanq li xk’anjelob’aal re naq ak se’ yaal wi’ naq yooq chi xb’aanunkil li xk’anjel. c) Rochochil ut xna’aj. re naq truhanq roksinkil. 10 Li xk’anjelob’aal junaq laj jalol ru aatin a) Tamb’resinb’il tasal hu. Aajel ru naq laj jalol ru aatin wanq tz’aqal k’ihaq li xhu. maraj li re numsink eetalil. jo’ qayehaq li aatin q’eqchi’. Arin aj wi’ tento naq wanqeb’ chi xjunil li xtasal hu chi tustu ru. Ha’in naraj naxye naq tento wanq aj wi’ li xk’anjelob’aal re xpuktasinkil li hu. maraj li xk’ihal li reetalil xnawom rik’in. ut junaq li 51 . xb’aan naq li k’anjel yooq chi xb’aanunkil ha’an jun xnimal ru k’anjel. Junaq laj jalol ru aatin moko yal nimqi wank ta li xwanjik.

aran maak’a’aq li choqink. chi rix li paab’aal. li pojlok re naq truhanq li k’anjelak sa’ xyaalal. qayehaq ak’ re re wi’ li junjunq chi na’leb’ jo’ chi rix li tzolok. b’ar wi’ ajajnaq ru. naru nana’leb’ak. re naq ink’a’ yal tyoob’amanq maraj tq’ehimanq li aatin. 52 . Tento naq li ani yooq chi jalok ru aatin wanq junq siiraq li xtusulal ru aatin rik’in chi rix li junjunq chi na’leb’.xb’oqleb’aal re naq naru wanq sa’ aatin rik’ineb’ li komon wi’ naraj junaq li patz’ok re jalan. chi rix li kawilal. li chapleb’ hu. li perpookil tz’iib’leb’ ut li xtz’iib’ul. d) Li xk’anjelob’aal ut li aajeleb’ ru. jo’ wi’ tento aj wi’ naq wanq b’a’yaq li xna’aj ruk’a’ jo’ li xch’ina tiqwal kape e) Li xsutam junaq laj jalol ru aatin. b’ar wi’ naru naxk’ojob’ rib’ chi us. Aajel ru naq li ani yooq chi jalok ru aatin wanq junaq li xna’aj ak re wi’ xjunes. b’ar wi’ naru nawan sa’ xyaalal. chi rix li chaq’rab’ ut wan chik xkomon. Aajel ru naq wanq li xk’anjelob’aal jo’ li tz’iib’leb’. li saqi hu chi naab’al re naq yal saapunk naq joq’e na’ajman ru. hab’an jo’kan aj wi’ wanq raj li k’ila tasal hu maraj xtusulal ru aatin wanq sa’ jalanil aatinob’aal maay re naq wi’ wan junqaq li aatin maak’a’ maraj ink’a’ naru xnumsinkil sa’ q’eqchi’. jo’kan aj wi’ aajel ru naq wanq li x’ajleb’aal kutan. chi rix li awk. li xb’onoleb’ li puktasib’aal hu. naru xsik’b’al sa’ eb’ li jalanil aatinob’aal maay chan ru nake’xye. Jwal us raj naq laj jalol ru aatin wanq li xtasal hu re xsik’b’al chi xjunil li aatin ink’a’ naxtaw ru. li sachleb’. chi rix li aatin. f) Li tusub’anb’il ru ak’ aatin. Tento aj wi’ naq saqenaq li na’ajej maraj ut wanq li xkaxlan xaml chi xk’atq re naq ink’a’ tyoob’ xyajel sa’ ru.

wan chik ka’aj wi’ nake’xye li nake’xtaw ru (interpretación). Qamama’ qixa’an Tento xtawb’al xyaalal naq li aatin los mayas. wan naq chi rix k’iiresink ketomq. Eb’ laj Maay Los mayas Eb’ li Qaxe’qatoonil. chi rix li chaq’rab’. wan naq ink’a’ ch’olch’o ru. wan naq chi rix kawilal. wan naq chi rix ajlank. hab’an naab’al aj wi’ yal b’aanunb’il chi maak’a’ junaq xyaalal. jo’ ak xqil aj wi’ chaq. hab’an ha’an tz’aqal li xtusulal li aatin nake’xtaaqe rix sa’ xnumsinkil (literal). xb’aan naq li k’a’ re ru nayeeman chi sa’. Wankeb’ li aatin jalb’il ru sa’ q’eqchi’. wan naq chi rix k’uub’ank. naru xjalb’al “eb’ laj Maay” wi’ sa’ xna’leb’il li tenamital yooqo chi aatinak.11 Xpaayil ru li Jalok ru aatin. Aatin sa’ kaxlan aatin. wan naq chi rix awk. K’ila paay ru li xna’leb’il li jalok ru aatin sa’ q’eqchi’ wankatqeb’. ut naru roksinkil li aatin “li qaxe’toonil” wi’ yooqo chi aatinak chi rix xna’leb’ maraj li qana’leb’. xb’aan naq sa qa’yanqil naru naqataw ru sa’ junpaat aniheb’ ut k’a’ ru li yooko xyeeb’al. maraj xkuutunkil. qayehaq naq wan junaq li aatin sa’ kaxlan aatin. Hab’an. moko yal ninqal k’eeb’enk ta li jalok ru aatin. li xyib’al ru ha’an naq naab’aleb’ li poyanam nake’ok chi xb’aanunkil junaq li k’anjel nake’patz’e’ re ut ink’a’ nake’xnaw xyaalal maraj xchamal li na’leb’ ch’olob’anb’il chi sa’ li esil k’uub’anb’il wi’ chaq. chi rix awab’ejilal. wan naq ink’a’ natawman ru maraj moko paab’ajel ta chik li naxye. Arin natikla jun ch’a’ajkilal chi rix li k’anjel nab’aanuman. wan naq chi rix awab’ejilal. wan jun chik li na’leb’ tento tqatz’il rix sa’ li 53 . wan naq chi rix aatinob’aal. wan naq chi rix chaq’rab’. ut wan chik xkomon. K’a’ ru naxjultika li naqajal ru sa’ q’eqchi’: aajel ru xsik’b’al xyaalal li na’leb’ maraj li esil nanumsiman sa’ li junjunq chi aatinob’aal. qayehaq wi’ yooko chi xk’uub’ankil junaq li hu chi rix tzolok. Xjalb’al ru na’uxk. qab’aanuhem. ut aran natikla li ch’a’ajkilal. xb’aan naq jo’ xyeeman.

naq maak’a’eb’ chik anaqwan. Jo’kan aj wi’ chi rix li aatin “qaxe’toonil”. xb’aan naq li aatin ha’in nakooxnach’ob’res chi us rik’ineb’ li qakomonil. re naq ink’a’ k’a’uxlanb’ilaq naq li na’leb’ yooqo xnumsinkil ka’aj wi’ re li mayer poyanam. Jo’kan naq. ha’aneb’ aj wi’ laj maay. xb’aan naq chanchan ta chik naq eb’ ha’an junxil nake’oso’. qayehaq naq naqaye reheb’. hab’an rik’in li aatin ha’in naru chik xtawb’al xyaalal sa’ junpaat li tqaj xyeeb’al. li xe’ilmank ut xe’wan sa’ qayanq. ut rik’in li na’leb’ ha’in naru xkamsinkil xch’ooleb’ chik yooqo. Li jalok ru aatin b’i’. ut ha’an li na’leb’ chi rix chan ru maraj k’a’ ru li naru nake’xk’a’uxla li qakomon aj ralch’och’ naq yooqeb’ chi rilb’al maraj chi rab’inkil li aatin junjunq chi naqanunsi sa’ qaatinob’aal. wi’ li naqaj ha’an naq laj q’eqchi’ te’iloq re te’reek’a rib’ jo’ xkomonil maraj ha’aneb’ jun chi sa’ li jun chi tenamit. qayehaq jo’ rik’in li aatin yooko chi xt’zilb’al rix. naq junxil nake’sach. xb’aan naq wi’ ha’an li “ qaxe’toonil” li us maraj li xe’nawok chaq re li wan. naru roksinkil chik junaq li aatin jo li “qamama’ qixa’an”. 20 Xyaalal xna’leb’il: conciencia chankeb’ laj kaxlan aatin. 54 . Jun reheb’ ha’an chi li rix li aatin los mayas. tento naq tqaye naq ha’aneb’ li qakomon. maraj te’xk’a’uxla li qakomon. nake’laj. ma tz’aqal yaal naq nake’reek’a rib’eb’ jo’ aj maay. aniheb’ laj maay cho’q reheb’. li qamama’ qixa’an. tento naq wanq junaq xyaalal xna’leb’il.jalok ru aatin. us tqak’a’uxla k’a’ ru tqaj naq te’xye. 20 wi’ li na’ajman ha’an xtoch’b’aleb’ xch’ool li ani te’ab’inq maraj te’iloq re. ut ink’a’ yal aj maay. qayehaq. xb’aan naq mare li qakomo aj q’eqchi’ naq nake’rab’i li aatin “xeetoon” nake’xk’a’uxla naq mayer poyanam. “eb’ laj maay”. arin naru chik natawman ru naq ha’aneb’ li toj xe’nawmank. ha’aneb’ aj wi’ li qaxe’ qatoon. tento toj tqat’zil rix chi us k’a’ ru te’xk’a’uxla naq te’rab’i li aatin ha’in. k’a’ ru nake’xk’a’uxla. chanchan chik naq laa’o anaqwan maak’a’ chik nakoo’ok wi’. ut li jun chik aajel ru ha’an k’a’ ru tz’aqal li naqaj laa’o maraj li naraj li hu wan wi’ li esil yooqo chi xnunsinkil. mach’olch’o chi ruheb’ naq tz’aqal kama’an nake’xk’ab’a’in chaq li mayereb’ poyanam. aajel ru xk’eeb’al reetal naq li aatin “aj maay” toj ak’ ut toj xyoob’ameb’ chik laj tz’ilol rix li komonil wan. ma ink’a’ jalaneb’ ha’an ut jalano chik laa’o.

Maay Chan ru wan sa’ kaxlan aatin.Jo’kan aj wi’ naq wan jalanq paay ru li jalor ru aatin. ut ha’an wi’ chik li na’ajman xb’aanunkil sa’ xnumsinkil sa’ li jun chik aatinob’aal. Akoost. Li jalok ru aatin chi tiik. ha’an aj wi’ li t -oksimanq sa’ xtz’iib’ankil sa’ q’eqchi’. Wankeb’ li nake’tz’iib’ak chi rix li na’leb’ ha’in. hab’an tento xnawb’al naq li jalok ru aatin sa’ jalanil aatinob’aal ink’a’ naru xb’aanunkil rik’in xjalb’al li junjunq chi tz’iib’ maraj li junjunq chi xyaab’ aatin. wan naq jwal nanumta li xtoch’b’al xch’ool laj jalol ru aatin chi rix li na’leb’ ha’in ut jo’kan naq naraj naq jo’ xtusulal li kaxlan aatin maraj li ingles. Nake’tz’aqon sa’ li xna’leb’il li jalok ru aatin ha’in. li nake’xch’olob’ naq wiib’ paay ru li jalok ru aatin sa’ jalan chik chi aatinob’aal: Jun li Jalok ru aatin “chi tiik” maraj chi tustu ru. Sektiyemr. Tento xk’eeb’al reetal naq li aatinob’aal kaxlan aatin ut li q’eqchi’ moko xkomon ta rib’. hab’an naxik xch’ool chi rilb’al chan ru tz’aqal li xtusulal xtz’iib’ankil sa’ kaxlan aatin. J. chi tustu re ru. jo’kan aj wi’ li “xsik’b’al xsum” sa’ li aatinob’aal. jo’eb’ Vinay. jo’ b’aanunb’il arin. Europa Agosto Honduras Septiembre Mayo o Maya ?? Isimb’il chi sa’ xtasal hu li DIGEBI (2004) Vocabulario de Neologismos Pedagógicos Q’eqchi’ Li xyib’al ru ha’an naq nak’ulman li ch’a’ajkilal chanchan li yooko xk’utb’al rik’in li aatin maay. ha’an naq nab’aanumank xyeeb’al sa’ jalan chik chi aatinob’aal. maraj sa’ 55 . ut li Jalok ru aatin “chi jaljo” Li jalok ru aatin “chi tiik” (traducción literal) Li jalok ru aatin chi tiik ha’an aj wi’ li ak yooko chaq xyeeb’al. jo’ li q’eqchi li k’a’ re ru wan sa’ li kaxlan aatin. xb’aan naq nawiib’an li xyaalal sa’ kaxlan aatin. Ontuur. J.(1973). ut Darbelnet. Chan ru nunsimb’il sa’ q’eqchi’ chi tiik Ewroop. naraj naxye naq ha’an naq laj jalol ru aatin naxk’e xch’ool chi xnumsinkil li k’a’ re ru wan sa’ li aatinob’aal yob’tesinb’il wi’ chaq li esil. li “to’nink aatin” sa’ jalanil aatinob’aal ak xyeeman chaq.

Jo’kan aj wi’ naq arin naru xyeeb’al naq wi’ wan aatin wan sa’ kaxlan aatin ut na’ajm an xnumsinkil sa’ q’eqchi’ hab’an maak’a’ chan ru xyeeb’al. Chi sa’ li na’leb’ ha’in nachal jalanq paay ru li xb’aanunkil. wankeb’ aj jalol ru aatin sa’ q’eqchi’ nake’yehok re jo’ “ch’olq’e”. jo’kan naq naru roksinkil chi maak’a’ ch’a’ajkilal. Wan li jalok ru aatin chi “sahil jalok”. Mare najala b’a’yaq. Li Jalok ru aatin “chi jaljo” Li jalok ru aatin chi jaljo naru nayeeman naq ha’an naq nasik’man xnumsinkil li esilal usta ink’a’ naxtaw wi’ chik sa’ li aatinob’aal q’eqchi’ li xtusulal k’eeb’il chaq sa’ li kaxlan aatin maraj k’a’ chik re ru chi aatinob’aalil yob’tesinb’il wi’ chaq li na’leb’. Jo’kan nak’ulman xb’aan naq ha’aneb’ rasriitz’in rib’eb’. naraj naxye naq jalan wi’ li xtusulal li jun chi ru li tnumsimanq wi’ li aatin. ut li jalok ru aatin chi “xsum rib’” . li jalok ru aatin chi tiik. Li xna’leb’il li jalok ru aatin ha’in junelik nawan xb’aanunkil naq nawan xjalb’al ru aatin sa’ xyanqeb’ wiib’aq li aatinob’aal moko juntaq’eeteb’ ta li xtoonal. usta najala b’a’yaq li xyeeb’al sa’ reheb’ li junjunq. jo’ li latin. ch’ol maraj lacandón re México. moko jun ta xtoonalil elenaqeb’ wi’ chaq. qayehaq rik’in li aatin “tz’i’”. na’ajlamank wi’ ut li “q’e” ha’an li kutan maraj li chihab’. jo’kan nak’ulman aj wi’ sa’eb’ li aatinob’aal maay. qayehaq. maak’a’ li ch’a’ajkilal xb’aan naq jun aj wi’ chaq li xxe’el li aatinob’aal.jalan chik chi aatin. nake’xb’aanu sa’ eb’ li aatinob’aal rasriitz’ineb’ rib’. 56 . wi’ ink’a’ mare sa’ li jalanil aatinob’aal aj ralch’och’ jo’ li yukateko. kama’ li nak’utman arin. ut li portugués rechb’een li kaxlan aatin. qayehaq ch’olq’ij. xb’aan naq li xyeeb’al raj sa’ q’eqchi’ mare raj “ xtusulal ru kutan” maraj “ajleb’aal kutan” hab’an li aatin ch’olq’e wan xyaal xb’aan naq natawman ru naq “ch’ol” ha’an li xtusulal. re naq too’ok chi xb’aanunkil li jalok ru aatin chi kama’an. naru raj xsik’b’al xtz’ilb’al sa’ eb’ li junxkak’aal chik chi aatinob’aal maay re rilb’al mawan junaq chan ru xyeeb’al sa’ xyanqeb’. li italiano. ut naraj naxye naq naru nachapman li aatin maraj natz’iib’aman jo’ chan ru yeeb’il chaq sa’ junaq reheb’.

naraj naxye naq moko toj reetal ta naq jun aj wi’ li xyeeb’al. naraj naxye naq nasxik’ xnumsinkil li k’a’ re ru naxtaw ru laj jalol ru aatin. Puk’e’k re injolom. ha’yaal re laj jalol ru aatin: Chan ru wan sa’ kaxlan aatin Chan ru naru naxtaw ru laj jalol ru aatin K’ajo’ xrahil injolom. Me duele mucho la cabeza. usta maawa’ tz’aqal jo’ naxye li xk’uub’an chaq re li na’leb’ sa’ li aatinob’aal xyo’la wi’ chaq. Arin naru na’oksiman li jalok ru aatin chi kama’in. Jwal ra injolom. Ink’a’ chik ninkuy xrahil injolom. Makach’in ta xmay injolom. Numtajenaq xrahil injolom. ut moko naxikta xch’ool chi rilb’al chan ru tz’aqal naq k’uub’anb’il li xtusulal li na’leb’ sa’ kaxlan aatin.Li jalok ru aatin chi “sahil jalok” (traducción libre) li jalok ru aatin chi sahil jalok. Ink’a’ chik ninkuy linjolom. K’ajo’ naq ttiwq linjolom. Moqk re linjom. Makach’in xrahil injolom. ha’yaal b’an naq ha’an li esil naxnumsi ut tawb’il ru xb’aaneb’ li komon. Xrahil jolom Dolor de cabeza Xmay jolom Xtib’ jolom 57 . Arin nak’eeman xwankil jo’ chan ru naxtaw ru laj jalol ru aatin. Oso’ re linjolom. ut li jun chik xpaayil ru ha’an chan ru na’aatinak laj jalol ru aatin.

ha’in nak’ulman sa’ xjalb’al ru eb’ li uutz’u’ujinb’il ru aatin. chan laj Garcia Yebra. Xb’een paay “Si mañana tu suelo sagrado “Wi’ jo’q’e laachaab’il oxloq’il ch’och’ Lo amenaza invasión extranjera Taraj xmaq’b’al jalanil tenamit. V. Jo’kan aj wi’. (2004) naq naru xb’aanunkil junaq li jalok ru aatin chi tustu. Chan ru numsimb’il sa’ q’eqchi’ “Wanq sa’ iq’ laachaq’al ru q’uq’il t’ikr Chi kolok maraj chi kamk toxb’oq Chi xjunil laawalal kawkaw xch’ooleb’ Junxil tkamq ut ink’a’ chapb’ilaq”**  ** Jalb’il ru sa’ q’eqchi’ xb’aan DIGEBI. Chi kolok maraj chi kamk toxb’oq” Xkab’ paay Chan ru wan sa’ kaxlan aatin Libre al viento tu hermosa bandera A vencer o a morir llamará Que tu pueblo con anima fiera Antes muerto que esclavo será. ka’aj wi’ li najala wi’ ha’an naq li xjalb’al ru li aatin nab’aanuman jo chan ru. 58 . ha’yaal 1) ma rub’el li junjunq raqal chi tz’iib’ maraj raqal chi na’leb’. maraj ut 2) chi xk’atq li junjunq chi raqal yeeb’il. ink’a’ naraj naxye naq us maraj ink’a’ ta us.Li jalok ru aatin chi xsum rib’ (traducción interlineal) Li xna’leb’il li jalok ru aatin ha’in. Libre al viento tu hermosa bandera Wanq sa’ iq’ laachaq’al ru q’uq’il t’ikr A vencer o a morir llamará”. Wiib’ paay ru xb’aanunkil. tustu wi ru li junq raqal chi tz’iib’ sa’ kaxlan aatin.

chi xjunil li nake’aatinak tento naq nake’ok chi xsik’b’al chan ru te’xye li ak’ na’leb’. li ak’ k’anjelob’aal. toja’ naq naru xyeeb’al naq tento xyoob’ankil junqaq li aatin re xjalb’al ru li aatin toj ak’ maraj toj yookeb’ chaq xyoob’ankil xb’aan li k’a’ re ru toj natikla. li nayl. Wan keb’ li aatin. Maajun junaq li aatinob’aal ink’a’ ta najala. li ak’ nawom. maraj ak wan sa’ li aatinob’aal jo’ li meex. Aajel ru naq li ak’ aatin tawb’ilaq ru xb’aaneb’ li te’iloq ut te’ab’inq re. 59 . wan naq ak wank li xyeeb’al. naru naq yal rik’in li xxe’ maraj xtoonal aatin. ut naru rik’in li xyaab’asinkil to’aatin maraj xyaab’aal aatin. xkomon li toj yookeb’ xyob’tesinkil sa’ li junjunq chi aatinob’aal. Naab’al paay ru naru na’el. hab’an sa’ xk’ab’a’ naq rajlal yooh chi jalaak li wank. Tento xjultikankil naq li yoob’ank ak’ aatin nawan xb’aanunkil naq toj reetal ak xsik’man chik yalaq b’ar. jultikaq qe naq moko ka’aj ta wi’ laj yoob’ahom re yooq chi ilok re junelik. junpaat naxpaw reeqaj maraj xsum sa’ li aatinob’aal. ak xchoyman xtz’ilb’al maraj xpatz’inkil sa’ xyanqeb’ maraj sa’ reheb’ li nake’aatinak tz’aqal sa’ chaab’il q’eqchi’. naru yal rik’in xyaalal li aatin. Chan ru yoob’ank ak’ aatin rik’in xxe’ maraj xtoonal aatin : tento naq ttawmanq ru naq li junjunq chi ak’ aatin naru tk’ub’laq rik’in kok’ aatin ak wan aj wi’ sa’ li aatinob’aal.Li yoob’ank ak’ aatin (Neologismo) Ha’aneb’ li aatin toj yookeb’ chi tiklaak roksinkil maraj xyeeb’al sa’ junaq li aatinob’aal. 2) ut li jun chik ha’an xb’aan naq sa’ li kaxlan aatin maraj k’a’ ru chik ch i aatinul xyo’la wi’ chaq maak’a’ junaq xchamal xyaalal. Naab’al paay ru li xb’ehil li yoob’ank ak’ aatin. wan chik naq yal ch’utub’anb’il wiib’ oxib’aq li aatin (composición chankeb’ sa’ kaxlan aatin). li akuux. yookeb’ aj wi’ chi yo’laak li ak’il aatin. jun chik naq sa’ junpaat ttawmanq xyaalal. ut moko toj yooqo ta chik chi xyoob’ankil li xyeeb’al. ut jo’kan naq nanumsiman chi sa’ li q’eqchi’ moko najala ta chi moko namuxman ta li xwankil. eb’ li aatin ha’in nak’ulman chi sa’ li q’eqchi’ 1) jun naq xb’aan naq eb’ laj q’eqchi’ ak nake’roksi ut nake’xnaw k’a’ ru. wan naq li aatin yal naxsi rib’ xyeeb’al (derivado chankeb’ sa’ kaxlan aatin).

Kaxlanxaml wan kaxlansaqenk re. aajel ru xsik’b’al xyaalal. xb’aan naq wi’ najalman naru ink’a’ chik natawman ru li xyaalal. Xyitenamit. naraj naxye naq li ak’ aatin nasik’man xjalb’al ru rik’in junqaq li aatin ak wan sa’ li aatinob’aal hab’an jalan chik li natawman wi’ ru. tento raj naq chi ch’utch’u xtz’iib’ankil Chan ru yoob’ank ak’ aatin rik’in xyaalal li aatin: arin naru nayeeman naq chanchan ta chik naq yal sa’ jaljo ru na’oksiman li aatin. wi’ ta raj na’ajman xsik’b’al xjalb’al ru q’eqchi’ moko 60 . ha’an b’an b’ar wi’ wan xyi li junjunq chi ochoch jwal aajel ru reheb’ li tenamit. usta maawa’ tz’aqal sa’ xyi natawmank. Wan nake’yehok ja’leb’aal u re. ut ka’aj wi’ ha’an naru roksinkil wi’. Wan naq mare ink’a’ ch’olch’o ru tkanaaq. hab’anli na’ajej ha’in moko ka’ajta wi’ xja’lenkil ib’ na’uxmank aran. yal jun xyeeb’al. aj wi’ nake’yehok Electricidad Computadora Ululch’iich’. Parque Licor Chan ru yoob’ank ak’ aatin rik’in li xyaab’asinkil to’aatin maraj xyaab’aal aatin. xb’aan naq wankeb’ li tz’iib’ maak’a’eb’ sa’ li qaatinob’aal hab’an ink’a’ naru xjalb’al. Q’ixnal ha’.Qayehaq jo’ xyeeb’al: Hospital Teléfono Peluquero Principal / guia Líder Short / pantaloneta Cólera B’anleb’aal b’oqleb’aal / b’oqleb’ b’esonel (ch’olch’o naq chi ru tento xk’eeb’al “aj”) ru’ujil Jolominel ch’otwex Nume’sa’ha’xa’aw : xb’aan naq jun aj wi’ chi aatin. Xb’aan naq nak’atok naxtaw naq naketmank. hab’an sa’ xk’ab’a’ naq toj yookeb’ chaq chi ok li ak’ na’leb’ sa’ qayanq. Xb’aan naq chanchan aj wi’ xk’anjel li ulul naxb’aanu. Ink’a’ jwal nak’ulman sa’ li aatinob’aal q’eqchi’.

ut 61 . re naq ink’a’ tjalaaq xyaalal. wan nake’yehok re xmaxel yu’am re hab’an moko naxtaw ta chik rib’ rik’in xcha’qrab’il li jalok ru aa tin. CD maak’a’ maraj ink’a’ naru xjalb’al. jo’kan naq aajel ru xtz’ilb’al rix junaq li na’leb’ wan chi rix li aatin junjunq re naq ink’a’ tqajot’ li qakomon sa’ xnumsinkil sa’ qaatinob’aal. mare ha’an raj li nayeeman re VIH (virus de inmuno-deficiencia Humana). tento xnumsinkil jo’ chan ru yob’tesinb’il wi’ chaq. OVNI maak’a’ maraj ink’a’ naru xjalb’al. re naq ink’a’ tjalaaq xyaalal. tento xnumsinkil jo’ chan ru yob’tesinb’il wi’ chaq. SIDA (Síndrome de Inmunodeficiencia Adquirida) OVNI (Objeto Volador no Identificado) BANRURAL (Banco de Desarrollo Rural) ONU (Organización de las Naciones Unidas) TLC (Tratado de Libre Comercio) USA (United State of American) CD (Compact Disk ) Li naru xjalb’al ru sa’ jalanil aatinob’aal ha’an naq tz’iib’anb’il chi tustu ru chi xjunil li jun raqal chi aatin. tento xnumsinkil jo’ chan ru yob’tesinb’il wi’ chaq. tento xnumsinkil jo’ chan ru yob’tesinb’il wi’ chaq. Li tento xb’aanunkil ha’an xtz’iib’ankil maraj xyeeb’al jo’ chan ru yob’tesinb’il chaq sa’ li raatinob’aalil. jun chik. ONU maak’a’ maraj ink’a’ naru xjalb’al. USA maak’a’ maraj ink’a’ naru xjalb’al. TLC maak’a’ maraj ink’a’ naru xjalb’al. xb’aan naq ha’an li xxulel li yajel. Qayehaq jo’keb’ ha’in: SIDA maak’a’ maraj ink’a’ naru xjalb’al.ha’an ta chik li xyaalal tye. tento xnumsinkil jo’ chan ru yob’tesinb’il wi’ chaq. re naq ink’a’ tjalaaq xyaalal. tento xnumsinkil jo’ chan ru yob’tesinb’il wi’ chaq. re naq ink’a’ tjalaaq xyaalal. (acrónimos. re naq ink’a’ tjalaaq xyaalal. yal jun xsik’b’al xyaalal na’uxmank. BANRURAL maak’a’ maraj ink’a’ naru xjalb’al. qayehaq li xb’een li SIDA. chankeb’ laj kaxlan aatin re) moko ha’aneb’ ta li abreviaturas. re naq ink’a’ tjalaaq xyaalal. re naq ink’a’ tjalaaq xyaalal. tento xnumsinkil jo’ chan ru yob’tesinb’il wi’ chaq.

xse’. aasa’. xsa’. li k’osb’il aatin ALMG maajun wa naru xyeeb’al naq “Xmolamil Aatinob’aal Maay re Watemaal” naraj xyeeb’al. mare naru xyeeb’al jo’ Xna’aj k’atb’il esil. Arin aajel ru xch’olob’ankil n aq li Tasal hu re Jalok ru aatin ha’in. Li naru xjalb’al maraj xsik’b’al junaq xjalb’al ha’aneb’ li aatin yo’lajenaqeb’ chaq sa’ jalanil aatinob’aal. yal b’an naq li aatin se’ ha’an jun li adverbio na’oksiman chi sa’ li kaxlan aatin jo’ dentro de…. toja naq naru xsik’b’al xjalb’al ru. li ani naxnaw tz’iib’ak tk’e reetal naq li junjunq chi tz’iib’ jalan naxye. mare ingles ut li na’leb’ yooko chi xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ kaxlan aatin wan. xb’aan naq joq’e tqaj xjalb’al ru li DVD (Disk of Videotape Digital) tento naq numsimb’ilaq sa’ kaxlan aatin jo’ Disco de Video Digital. hab’an ak jalb’il chik ru xb’aan li kaxlan aatin. jo’ li aatinob’aal tnumsi wi’ . xb’aan naq chanchan yal b’alaq’ik yooqo reheb’ li qakomon. maraj Xokleb’aal k’atb’il esil. jo’ li aatinob’aal trisi wi’. Qayehaq. Compact Disk ut wi’ laj jalol ru aatin na’ok chi xsik’b’al chan ru xjalb’al. qayehaq naq wi’ li kaxlan aatin ak xk’ulub’an li CD cho’q Disco Compacto maraj numsinb’il chi ch’olob’anb’il ru xyaalal chi kama’in: sistema de almacenamiento masivo de información. wan tz’aqal li xnawom chi rix li wiib’ chi aatinob’aal. tento chik naq tsik’ xyaalal chan ru tye re li junjunq chi aatin. maraj inse’. xb’aan naq li aatin digital. xb’aan naq li ani naru najalok ru aatin sa’ jalanil aatinob’aal. tento tqaye jo’ chan ru xokb’il xb’aan li kaxlan aatin. xb’aan naq li xyaalal sa’ ingles (q’an isil aatin) ha’an. yooq chi xmuxb’al xyaalal chan ru yo’lajenaq wi’ chaq. aase’. jo’kan naq ink’a’ naru na’ok xb’atz’unlenkil jo’: insa’. 21 62 . ut moko re ta xxaqab’ankil aatin sa’ xb’een li junjunq chi aatin. ninch’olob’ ha’in sa’ xk’ab’a’ naq li te’iloq re ak wankeb’ chi us xtzolb’al chi rix li aatinob’aal. Jo’kan naq li naru xb’aanunkil ha’an xb’een wa Naq yookin chi roksinkil li k’aj aatin [se’] moko xb’aan ta naq ink’a’ ninaw xyaalal roksinkil li jun chik li [sa’]. qayehaq rik’in li aatin CD. a’yaal chan ru naxtz’il chaq rix sa’ li junjunq chi na’ajej b’ar wi’ nake’aatink sa’ q’eqchi’. maraj xokleb’aal k’atb’il eetalil. natawman ru sa’ li ingles naq ha’an xtawb’al xna’aj sa’ li junjunq chi kok’ kaxon hopb’il chi ru li jun perel chi lem. Eb’ li aatin wankeb’ sa’ jalanil aatin. li k’aj aatin [sa’] ha’an jun li Preposición naraj naxye “en” sa’ kaxlan aatin. li jalan jalanq chi aj jalol ru aatin. re b’an xnawb’al ch an ru raj naru xb’aanunkil. xb’aan naq moko yookin ta roksinkil junaq li sustantivo. re naq jo’kan ta tb’aanumanq. yal ha’an jun li xjultikankil chan ru tento xb’aanunkil sa’ junaq li k’anjel chi rix jalok ru aatin. mare jo’ xna’aj k’atb’il eetalil.xk’eeb’al chi xk’atq li xyaalal se’21 kok’ k’onk’ookil tz’uq () ut xtz’aqob’resinkil rik’in li aatin “jo’ nayeemank sa’ kaxlan aatin”.

Li naru xjalb’al ru sa’ qaatinob’aal ha’an naq wan chi tz’iib’anb’il chi xjunil li xk’ab’a’il chi kama’in: Organización de las Naciones Unidas Xmolamil li Amaq’ Tenamit. ch’olq’ij. TLC Wan aj wi’ li to’aatin maraj xyaab’ aatin re jalanil raatinob’aaleb’ aj ralch’och’. nayeeman sa’ kaxlan aatin): kaxlan xul hal Ch’ol… tz’i’ che’ aaq winq xaml aatin winq ochoch ch’och’ tenamit tul sank k’ib’ q’een che’ kab’ Tz’ik… Ixim… Kaxlan… Tz’ul… che’ sank q’een tul K’imal… Amaq’… 63 . qayehaq jo’ nak’ulman rik’in li aatin “winal” jo wi’ li jun chik chi aatin. Jun chik li naru xb’aanunkil ha’an xtz’ilb’al rix li xxe’el junjunq li aatin ak wan aj wi sa’ li qaatinob’aal. BANRURAL BANRURAL Instituto Nacional de Bosque INAB Tratado de Libre Comercio TLC Xmolamil Awab’ejilal chi rix K’iche’. qayehaq jo’eb’ li xtoonal aatin ha’in (prefijo maraj sufijos. chan chan naq yookeb’ chik chi roksinkil sa’ xk’ab’a’ li ajleb’aal kutan. INAB. Xchaq’rab’il Rach’ab’ankil Rokik li k’ay. re rilb’al chan ru naru na’oksiman rik’in li toj ak’ aatin. ONU ONU Banco de Desarrollo Rural K’uuleb’aal Tumin aj Waklesinel K’aleb’aal.xyeeb’al chan ru tawb’il wi’ ru sa’ q’eqchi’ ut sa’ xraqik xk’eeb’al chi k’osb’il.

s. Li k’osb’il ru aatin ha’aneb’ li aatin ink’a’ choyb’il xtz’iib’ankil xb’aan naq k’osb’il roq maraj isinb’il junqaq li tz’iib’ sa’ xyanq maraj sa’ roso’jik re xkach’inob’resinkil li aatin. junelik wan jun li tz’uq sa’ xraqik li junjunq chi aatin. na’ok chi xsik’b’al chan raj ru tnumsi sa’ q’eqchi’. . Píxel. a. xb’aan naq tawb’il ru. ink’a’ na’oksiman sa’ li aatinob’aal q’eqchi’. Chan raj ru tkanaaq Maak’a’ xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ Maak’a’ xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ Maak’a’ xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ Maak’a’ xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ Maak’a’ xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ Maak’a’ xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ Maak’a’ xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ Maak’a’ xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ Maak’a’ xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ Maak’a’ xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ Maak’a’ xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ Xb’aan naq chi kama’an na’oksiman sa’ naab’al chi aatinob’aal. xb’aan naq wi’ laj jalol ru aatin.L. maak’a’ junaq xyaalal xjalb’al ru. S.a A. Lic.A. Li jun 64 . Profa. d.C. jo’kan aj wi’ taa’oksimanq sa’ li aatinob’aal q’eqchi’.C. Doctor Sociedad Anónima Sin año Alta Verapaz Licenciado Profesora Responsabilidad Limitada Antes de Cristo Después de Cristo un punto en la rejilla rectilínea de miles de puntos (Picture element) World Wide Web eetalil Dr. maak’a’aq xyaalal.K’ul… Aaku… Chakal… B’ajlaqmix… Ch’on… Am… Sib’… te’ che’ Chan ru xnunsinkil li k’osb’il aatin sa’ jalanil aatinob’aal. xb’aan naq ink’a’ na’oksiman. K’a’ ru naraj naxye chi tz’aqal re ru. R.V. ha’in naraj naxye naq chan ru naq wan sa’ li aatinob’aal natikla wi’ chaq. www.

23×10 naraj Ink’a’ naru xk’eeb’al rik’in naxk’utb’esi li ajl aatin. ha’an naq wi’ natawman li k’osb’il aatin chi kama’in. Qayehaq: Maak’a’ xjalb’al ru Maak’a’ xjalb’al ru Maak’a’ xjalb’al ru CACIC R. naraj naxye igual sa’ Ink’a’ naru xk’eeb’al rik’in aatin kaxlan aatin Ink’a’ naru xk’eeb’al rik’in ∫. Anaqwan na’ajman xjultikankil k’a’ ru naru nak’ulman rik’in li junjunq chi eetalil nak’anjelak re xch’olob’ankil maraj xb’eeresinkil li xna’leb’il li Ajlank. maajunwa wanq aj wi’ li xch’olob’ankil chi xk’atq. naraj naxye Ink’a’ naru xk’eeb’al rik’in aatin función -7 1. aatin Ink’a’ naru xk’eeb’al rik’in ~ aatin . xb’aan naq moko acrónimo ta. Cobán A. =. L. Qayehaq: xyaalal multiplicación potenciación Números reales Operaciones integración.chik xyaalal. V.000000123. A. 65 . F. Chan ru xb’aanunkil rik’ineb’ li eetalil nake’oksiman sa’ li xna’leb’il li Ajlank. semejanza funciones notación científica estándar Chan ru li eetalil X naraj naxye "veces" Chan ru nakana Ink’a’ naru xk’eeb’al rik’in aatin n Ink’a’ naru xk’eeb’al rik’in a aatin (∞) naraj naxye infinito Ink’a’ naru xk’eeb’al rik’in aatin sa’ kaxlan aatin. Texaco S. f. 0. chi moko rik’in aj maay. ak re b’an xk’osb’al naq na’oksiman.

li b’isok kelam maraj teram. jo’ wi’ rik’in li b’isok ya’al wan. li b’isok ut li b’irok. ak re wi’ li xmolamil aj Q’eqchi’. yarda.K’a’ ru li ch’a’ajkilal nachal naq chi xjunil naqaj xnumsinkil sa’ jalan chik chi aatinob’aal. hab’an li ink’a’ naxnaw maraj ink’a’ naxk’e reetal ha’an naq li na’ok chi xb’aanunkil rik’in li na’leb’. 66 . ha’an naq na’ok chi xmuxb’al li xsasal ru maraj xna’leb’il li raatinob’aal. ha’in naraj naxye naq ink’a’ naru naqasik’ chi sa’ junaq xyaalal li maak’a’ sa’ xk’a’uxil laj q’eqchi’. Qayehaq chi rix li xna’leb’il li ajlank. ARIN WANKO Wan naq laj jalol ru aatin. li aatinob’aal q’eqchi’ ak’ ch’olch’o naq wan jun paay ru li xna’leb’il li ajlank. toj reetal naq naxyoob’oxi li ak’ aatin. pie. pulgada. qayehaq jo’ eb’ li aatin: metro. hab’an moko naraj ta naxye naq chaab’il ha’an. b’isok aal Mooch’ Q’aal Iiq B’aak’ Joom Sek’ Cheet Yuut B’uuy Leek Koxtal T’orol b’isok kelam . kilómetro. vara.teram K’aam K’utub’ Moqoj Iil Tiqil Siir Siraal Xaqam / xaqal Yokb’ Raap Perel B’as b’isok ya’al Sek’ Joom Xaar Yob’ol Kuk Putiix Meet B’iis Tz’uquk Tzirok Kutuk T’oqol Arin nak’utb’esiman wiib’ oxib’ li eetalil chi rix li aatin na’oksiman hab’an moko xkomon ta xk’a’uxl aj q’eqchi’. yal sa’ xk’ab’a’ naq chi xjunil naraj naq q’eqchi’aq. re naq maajunaq li kaxlan aatin maraj jalanil aatinob’aal sa’ li raatin naq naxk’a’uxla. naraj xnimankil rib’ maraj xnimankil li raatinob’aal ut na’ok chi rilb’al maraj chi xsik’b’al chan ru tjal ru sa’ li raatinob’aal chi xjunil l i naxtaw. xb’aan naq sa’ xk’a’uxl aj q’eqchi’ ak re wi’ li b’isok aal. yal b’an xkujman chi sa’ li xn’aleb’il ut na’oksiman chik yalaq ta chi b’ar. centímetro. maraj naxsik’ xsumenkil wi’ rib’.

Meetr. hab’an uuchin naq sa’ xk’a’uxl aj q’eqchi’ li na’leb’ najala. Litro Wi’ naqak’e reetal naq li b’isok sa’ xk’a’uxl aj k’axlan winq. xb’aan naq maji’ nanawman jo’nimal xb’isb’al junaq li reetalil. nake’xyoob’ li ak’ aatin re xminb’al li junjunq chi na’leb’ usta maak’a’ sa’ xch’ool. tento naq tz’aqal tz’aqal tye. wan nake’oksin re jo’ “moqoj” hab’an li moqoj numenaq 100 centimetros. chanchan chik wiib’ b’aar. ink’a’ ch’olch’o jarub’ libra li naru natawman chi sa’ li jun iiq. Chan ru wan sa’ kaxlan aatin Metro = 100 centímetros Chan ru jalb’il ru xb’aaneb’ sa’ q’eqchi’. xb’aan naq arin moko juntaq’eet ta. Joom hab’an ink’a’ ch’olch’o jo’k’ihal tz’aqal raalal. Moko tz’aqal ha’an ta naraj naxye. = 16 onzas. hab’an li na’leb’ ha’in ak re wi’ sa’ xk’a’uxleb’ aj q’eqchi’.Naab’al li hu. Ut naq na’uxk xjuntaq’eetinkil li aati n wan sa’ kaxlan aatin rik’in li ak wan sa’ q’eqchi’. moko juntaq’eet ta. Us b’i’ xjultikankil chi jo’kanan naq li jalok ru aatin moko yal nimal b’aanu nk ta.000 metros Quintal = 100 libras Libra. sa’ xk’a’uxl maraj sa’ xna’leb’ laj ralch’och’ aj q’eqchi’. tjayali maraj tjultika. hab’an moko naxye ta chan ru rilb’al ma tz’aqal. Xaar. li na’uxmank ha’an xmuxb’al xloq’al 67 . ink’a’ ch’olch’o jarub’ metro wan re. Iiq. Vara Kilómetro = 1. naxye jo’k’ihal. B’aar. moko naraj ta naxye naq ink’a’ us maraj ink’a’ nanawman b’isok. Leew. xb’aaan naq chi xjunileb’ laj jalol ru aatin nake’raj nake’xtaw. wan nake’oksin re li aatin “moqoj” hab’an li jun moqoj. k’a’aj wi’ naq naxaqab’aman junaq li b’isleb’ ut ha’an na’ok chi k’amok b’e sa’ junaq li k’anjel. tasal hu chi rix tzolok wankeb’ b’ar wi’ nake’roksi maraj nake’xk’ut roksinkil li jalanil na’leb’ chi rix ajl sa’ xk’a’uxl aj q’eqchi’.

Jultikaq qe naq sa’ kaxlan aatin wan li nayeeman Sistema Metrico Decimal (MKS) ut li Sistema Ingles. jalan jalanq li xb’isb’al ut ak re re wi’ naq nawan roksinkil. li xb’een naroksi li metro ut li xkab’ naroksi yarda. qayehaq rik’in li reetalil k’ehok b’an. us raj xb’aanunkil chi kama’in: B’islal sa’ kaxlan aatin Una cucharada Chan ru naru xyeeb’al Jun nimla yob’ol (cuchara sa’ kaxlan aatin) Jun toqol yob’ol kaxlan aatin) (cucharadita sa’ Una cucharadita Dos centímetros Wiib’ kutuk (centímetro sa’ kaxlan aatin) 68 . jo’kan naq. re naq ink’a’ yooqo xyeeb’al naq ha’an juntaq’eet li maawa’an. tento xsik’b’al xyaalal li qe. wi’ yal xninqal ru numsink tb’aanumanq.xwankil li raatin maraj xk’a’uxl aj q’eqchi’. hab’an ink’a’ naru tqajal li maak’a’ sa’ li aatinob’aal yooko wi’ xnumsinkil. xb’aan naq naru nachal ch’a’ajkilal chi rix li tqaye. Ch’olch’o naq ch’a’aj.

Wankeb’ b’a’yaq li nake’yehok li xk’ab’a’ jo’ “kiib”. Arin tqak’e reetal naq wi’ taraj naru xjalb’al ru sa’ q’eqchi’. Us raj naq chi xjunil li ajl wan sa’ kaxlan aatin truhanq raj xnumsinkil sa’ q’eqchi’. li xk’ihal aran sa’ li tenamit Chamelco. ha’an naq jo’q’e twanq roksinkil li ajlank sa’ q’eqchi’ us roksinkil li aatin maraj li xk’ab’a’ li ajl nawb’il maraj yeeb’il xb’aaneb’ li xk’ihal aj q’eqchi’.000000123 k’utb’esinb’il chi kama’in 1. qayehaq jo’ li aatin wiib’ (2). ut sa’ xna’leb’ laj q’eqchi’ chi junqmay nab’eek. ut ink’a’ xminb’al junaq aatin li moko k’i ta nake’yehok re. Li jun chik chi na’leb’. li ajl sa’ kaxlan aatin nawan k’uub’anb’il chi lajetq lajetq. chi moko naru xk’utb’esinkil rik’in ajl maay ut tawb’ilaq ta ru xb’aaneb’ laj q’eqchi’. li tento rilb’al ha’an naq li tyeemanq maraj li ttz’iib’amanq tawb’ilaq ru ut ha’anaq li aatin k’aynaqeb’ tz’aqal sa’ reheb’ li komon chi xyeeb’al. hab’an yal wiib’ oxib’ ajkob’an nake’yehok re. Sa’ li jalok ru aatin. 69 . maraj yal jun raqal chi tenamit nanawok re. Wan jalan chik li hu maraj li na’leb’ naru wi’ xxokb’al li xe’toonil aatin jo’ li xtusulal ru sik’leb’aal aatin. li xyaalal maajun wa te’xtaw ru jo’ naq wan chaq sa’ kaxlan aatin. maraj li xhuhil xtz’ilb’al rix li aatinob’aal. ut wan aj wi’ chik naq ha’an li xwankil li aatin nake’xk’e ( prestigio chankeb’ sa’ kaxlan aatin). b’ar wi naru xxaqab’ankil xchaq’rab’il li junjunq chi aatin maraj chi xyaab’ aatin.23×10-7 ch’olch’o naq ha’in ink’a’ naru naqaye sa’ ajl q’eqchi’. tento roksinkil jo’ chan ru wan sa’ kaxlan aatin. naru na’oksiman li ajl sa’ q’eqchi’ wi’ re tzolok hab’an wi’ re junaq li esil maraj chi ru chaq’rab’ rajom. ut wan chik nake’yehok “ka’ib’”. Wan naq laj jalol ru aatin naxik xch’ool chi rix li xetoonil aatin (arcaico chankeb’ sa’ kaxlan aatin) hab’an moko naril ta ma te’xtaw ru li komonil. Jo’kan naq naru naraqman xyeeb’al naq ha’yaal k’a’ ru aj e li tjalmanq ru sa’ jalanil aatin. hab’an sa’ xb’aanunkil li k’anjel tqak’e reetal naq wan ink’a’ naru jo’ li raqal 0.Li ajlank Jo’kan aj wi’ rik’in li ajlank. jo’kan naq maajunwa naru xjuntaq’eetinkil.

. Etc. 4to. naru xnumsinkil jo chan ru yeeb’il wi’ chaq. ma chi juncal maraj chi tustu. 2º. xb’aan naq sa’ q’eqchi’ naru xb’eeresinkil li ajlank chi junqal ut naru aj wi’ li ajlank chi tustu. 70 . 3º. xb’aan naq li ajl 1º. Aran maak’a’ ch’a’ajkilal xb’aan naq wi’ wan li ajl wan chaq sa’ li aatinob’aal xyo’la wi’ chaq li na’leb’ maraj li esil. posición o condición. 5to.. K’a’aj wi li tento rilb’al ha’an ma wan chi tz’iib’anb’il. mak’a’ naru xja’lenkil rik’in li ajl maa y.Wan aj wi’ jun chik li na’leb’ chi rix li ajl. Qayehaq sa’ q’eqchi’ wankeb’ li ajl chi kama’in: cardinales Uno Dos Tres Cuatro Cinco Seis Siete Ocho Nueve Diez Once Doce Trece Catorce Quince Dieciséis Diecisiete Dieciocho Diecinueve Veinte Chi junqal jun wiib’ oxib’ kaahib’ hoob’ / oob’ waqib’ wuqub’ waqxaqib’ b’eleeb’ lajeeb’ junlaju kab’laju oxlaju kaalaju o’laju waqlaju wuqlaju waqxaqlaju b’eelelaju junmay ordinales Primero Segundo Tercero Cuarto Quinto Sexto séptimo Octavo noveno Décimo Onceavo Doceavo Treceavo Catorceavo Quinceavo Dieciseisavo Diecisieteavo Dieciochoavo Diecinueveavo Veinteavo Chi tustu xb’een / xb’eenil xkab’ / xkab’il rox / roxil xka / xkahil ro’ / ro’il Xwaq / xwaqil Xwuq / xwuqil Xwaqxaq / xwaqxaqil xb’ele / xb’eleehil Xlaje / xlajehil Xjunlaju / xjunlajuhil xkab’laju / xkab’lajuhil Roxlaju / roxlajuhil Xkaalaju / xkaalajuhil ro’laju / ro’lajuhil Xwaqlaju / xwaqlajuhil Xwuqlaju / xwuqlajuhil Xwaqxaqlaju / xwaqxaqlajuhil xb’elelaju / xb’eleelajuhil xjunmay / xjunmayil   indica orden indica categoría. tento xnunsinkil jo’ chan ru naq wan.

ak re re li nake’xtz’iib’a. hab’anan. Chi xjunil li na’leb’ ha’in nak’ulman junelik sa’ xk’ab’a’ naq rajlal yookeb’ chaq chi numtaak li k’a’ re ru toj ak’il na’leb’ ut li xyaalal naq sa’ xk’ab’a’ li k’anjel maraj li tzolok. naru aj wi’ “xchapinb’il esil”. xb’aan naq ch’olob’ank chik na’uxmank chi kama’an. ut tiik ink’a’ naru xjalb’al xb’aan naq maak’a’ junaq xyaalal sa’ li jalanil aatinob’aal. naraj naxye naq maawa’ chik xjalb’al ru sa’ q’eqchi’. ma tawb’ilaq ru. Chanchan jo’ naq li kaxlan aatin naxk’ul sa’ li xtusulal li xchaq’rab’il eb’ li aatin living-room. Jo’kan naq tento tye xnawom laj jalol ru aatin chi rix. hab’an junelik sa’ kaxlanil na’leb’ natawman. 71 . us rilb’al ma aajel ru cho’q reheb’ chi xjunil li te’ilok re. naru xyeeb’al jo’ “sik’leb’aal esil”. ma tento xjalb’al chi xjunil li k’a’ re ru toj nachal maraj tento raj naq toj sik’b’il li k’a’ re ru aajel ru maraj li nak’anjelak cho’q re li komon. eb’ li aatin ha’in ink’a’ ch’e’b’ileb’ sa’ li xtusulal. xb’aan naq mimb’il sa’ li aatinob’aal jo’ chan ru yo’lajenaq chaq sa’ raatineb’ laj q’an is. tento naq na’oksiman. Qayehaq jo’ nake’xb’aanu li jalanil aatinob’aal. ut wan chik xkomon. li aatin ha’in yal ha’an jun paay li xtawb’al ru.Eb’ li mimb’il aatin (extranjerismo) Wankeb’ li aatin. (textos especializados chankeb’ sa’ kaxlan aatin ). ut moko ha’an ta tz’aqal xyaalal. club. Memoria USB arin aajel ru xk’a’uxlankil b’i’. Micro Chip Internet Web Hardware software DVD CD-ROM. ha’an chik jun li xch’olob’ankil xyaalal. (Compact Disc-Read Only Memory) hot dog. maraj sa’ xtz’iib’ankil. Qayehaq li Internet. hab’anan. ma wanq xyaalal. wan nake’yehok re naq xkomoneb’ aj wi’ li toninb’il aatin. ak re wi’ li jalanil aatinob’aal. sa’ xyaalal. xb’aan naq wi’ na’ajman xjalb’al ru sa’ q’eqchi’ chi xjunil ha’in. jo’kan naq ink’a’ najalman ut sa’ chi xjunileb’ li aatinob’aal nake’xk’ul naq tento naxmin rib’.

Jo’kannaq ak xb’aanuman chi xjunil li na’leb’ ha’in. re xyalb’al ma tsume rib’ rik’ineb’ li xk’a’uxl ut xna’leb’ li komon. • Xsik’b’al sa’ xyanqeb’ li aatinob’aal re aj ralch’och hab’an jalan wi chaq li xtoonal jo’ eb’ li wankatqeb’ sa’ najtil tenamit jo’eb’ li nahualt. wan li k’a’ re ru na’ab’iman. maraj xpatz’inkil rik’ineb’ li ak cheek sa’ eb’ li junjunq chi na’ajej. • Xtz’ilinkil rix. k’aleb’aal. ma wan junaq li aatin nake’roksi re xyeeb’al junaq li aatin wan sa’ jalanil aatinob’aal. chi k’iik. maraj rech maayil. ch’ol. chi b’eek. • Li xtawb’enkil rib’eb’ li junjunq chi xmolamil aj ralch’och’. maraj chan raj ru te’xye re wi’ toj maak’a’ sa’ reheb’. xsutam li aatinob’al re xnawb’al ma toj nayeeman junaq li aatin. li junjunq chi na’leb’ re xtawb’al xyaalal k’a’ ru na’el maraj naraj naxye li aatin na’ajman xjalb’al ru sa’ q’eqchi’. ut ink’a’ natawman junaq li aatin re xjalb’al ru eb’ li aatin sa’ qaatinob’aal. • Xtz’ilb’al. na’ilman maraj li nayeeman ut li aatinob’aal yookeb’ chi jalaak. maraj xsik’inkil rik’ineb’ aj jalanil aatinob’aal junaqik wi’ chaq xtoonal li aatinob’aal q’eqchi’.Re xchoyb’al li na’leb’ ha’in chi rix li k’ila ak’ aatin. ut wan chik xkomon. yukateko. re rilb’al ma wan junaq li aatin chan ru nake’roksi eb’ ha’an chi rix li aatin naqaj xjalb’al sa’ qaatinob’aal. • Aajel ru xb’een wa xsik’inkil maraj xtz’ilb’al rix sa’ eb’ li tasal hu. xpatz’inkil. toja’ naq naru yal tqayoob’ qe. 72 . maraj chi jalanil poyanam yooh chaq chi numtaak.

xb’aan naq wi’ jo’kan nab’aanuman. 73 . ma toja’ ta chik naq nake’ok chi xch’utub’ankil xkok’ k’aj li aatin re xyalb’al xyeeb’al junaq li aatin. li na’leb’ ha’in mare na’usa raj naq jo’qe tiik relik chi yaal naq ink’a’ wan maraj ink’a’ nanawman ru sa’ xna’leb’ maraj sa’ xk’a’uxl laj ralch’och’ aj q’eqchi’. jo’kan wi’ chik tyeemanq sa’ li xjalb’al ru. grabadora) rik’in puktasib’aal esil (radio) ut puktasib’aal aatin (amplificador). moko ch’olch’o ta chik ru li na’leb’ maraj li esil nawulak. moko juntaq’eet ta li xk’a’uxl junaq laj k’imal ch’och’ chi ru junaq laj ralch’och’o. Qayehaq: Wi’ sa’ kaxlan aatin xb’een wa wan li xk’aj aatin nach’olob’an. jo’kan naq ink’a’ naru naq chi tustu ru jo’ chan ru wan sa’ kaxlan aatin.Li jalok ru aatin chi sik’b’il xyaalal li na’leb’ ut chi sik’b’il xyaalal li eetalil (la traduccion basado en el significado y en el contenido) Ak xk’eeman reetal naq jo’ naxye lix Mildred Larson naq li jalok ru aatin naru xb’aanunkil chi ch’olch’o re ru. xb’aan naq jalanjalanq li xk’ub’lal li na’leb’ junjunq. naq li xyaalalil li junjunq chi k’a’uxl. li k’a’ re ru na’ajman xjalb’al ru sa’ jalanil aatinob’aal. jalanjalanq. jo’ na’ilman sa’ xtz’ilb’al rix li aatinob’aal. toj yooq chi xsik’inkil maraj chi xyob’tesinkil eb’ li ak’ aatin re xyeeb’al junaq li na’leb’ maraj li k’a’ re ru wan sa’ li xna’leb’eb’ laj kaxlan winq. jo’ wi ink’a naru naq too’ok chi xsachb’esinkileb’ li qech aj q’eqchi’il jo naq li nak’ulman rik’ineb’ li aatin: ab’ib’aal son (reproductor de cassette o CD. ut wan chik toj nake’ok chi xyob’tesinkil jalanil aatin jo’ naq nake’xye yu’ul yaab’ re li puktasib’aal aatin (ALMG). qayehaq ink’a’ naru naq laj jalol ru aatin. ink’a’ naru naq laj jalol ru aatin jo’kan wi’ chik naq tnumsi li aatin. qayehaq. ut moqon wan li xk’aj aatin nak’ab’a’in. Li t’uj ixq / li saajil ixq Li jun chik tento rilb’al sa’ li jalok ru aatin sa’ jalanil aatin ha’an naq li xchamal ru xna’leb’ li junjunq chi tenamit maraj xmolamil poyanam. najala xyaalal. ut ink’a’ chi jwal k’ojk’o ru jo’ chan ru wan chaq sa’ li aatinob’aal yo’lajenaq wi chaq. chi jo’ka’in: Chan ru ink’a’ us Tz’i’ josq’ Ixim saq Li ixq saaj Kaxlan aatin Perro bravo Maíz blanco La mujer joven Chan ru raj us Josq’aj tz’i’ / josq’il tz’i’ Loq’laj saqi ixim.

moko wan ta tz’aqal junaq xyeeb’al sa’ junaq chik jalanil aatinob’aal. tento naq moko ka’aj ta wi’ chi rix li aatinob’aal. tento naq nawan xtawb’al ru ut nayeeman jo’ chan ru natawman ru. tento b’an xk’eeb’al xwankil li qak’a’uxl. li qana’leb’ xb’aan naq cho’q qe laa’o laj q’eqchi’ li k’ila xul ha’an xketomq li loq’laj Tzuultaq’a. wanq xnawom. Jo’kan naq laj jalol ru aatin.Wan chik xkomon jo’keb’ ha’in: Kaxlan aatin La biodiversidad Chan ru ink’a’ us Li jalanil komon yu’am Li k’ila paay chi xul Li k’ila Chan ru raj us Xraxal tzuultaq’a La fauna Xketomq tz’uultaq’a La flora paay chi Xche’k’aamil tzuultaq’a Tzolok junkab’lalib’k che’k’aam Educación para el hogar Tzolomilk’uub’ (ALMG) Raquitismo Numay (ALMG) Teléfono Teléfono de casa Teléfono celular Aatinob’aal DIGEBI Aatik’uulk’aamch’iich’ Ch’ilb’oqleb’ parque Parque zoológico Ja’leb’aal u Ja’leb’aal/ xul Parque turístico Arin naqak’e reetal naq li k’a’ re ru wan maraj yeeb’il sa’ junaq li aatinob’aal. moko naraj ta naxye naq laa’o too’ok chi xtzolb’al qe sa’ li xk’a’uxeb’ maraj sa’ li xna’leb’eb’ ut jo’kan ta naq tqanunsi sa’ li qaatinob’aal.Bo’qleb’ B’oqleb’ re ochoch K’amb’il B’oqleb’ / chaqi’oqil Chaqiho’k / tz’uumo’k loq’laj ru loq’laj 74 . xb’aan naq wi’ laj kaxlan aatin naxk’a’uxla naq li fauna ha’an yal k’ila paay chi xul. tento b’an naq wanq xnawom chi rix li xna’leb’. xk’a’uxl laj natural / Ja’leb’aal kok’al Ajsib’aal u Xyi tenamit xna’ajeb’aal K’uuleb’aal xul ch’iich .

75 . Arin tento tqak’e reetal. naq sa’ wiib’al teekuutun eerib’- “-Eso esta bueno mija. Arin naqak’e reetal naq li xb’een chan ru nayalman wi’ xjalb’al ru li na’leb’. ut arin nak’utun li xjalanil ru li junjunq chi k’a’uxl. hab’an maak’a’ aj e naq ha’an li xtz’iib’ankil txik wi’ qach’ool ut ink’a’ tawb’ilaq ru li na’leb’ maraj li esil. nawulak chi wu ha’an naq teetenq’a teech’ilo eerib’ sa’ junsumal. Tento xk’eeb’al reetal aj wi. moko ha’an ta li xk’ub’lal ru li xtz’iib’ankil yaal re sa’ li k’anjel. jo’keb’ ha’in: Kaxlan aatin apoyen-“. maraj li ani chik aj e yooq chi xjalb’al wi’ ru li aatin maraj li na’leb’. moko na’ilman ta manake’xtaw ru li ani te’iloq re. ha’an li xyaalal li yooqo xnunsinkil maraj xjalb’al ru. najalman b’an aj wi li xna’leb’il. yal naxsik’ b’an xyaalal chan ru xnunsinkil li eetalil junjunq. moko jwal naxjultika ta li esilal maraj li na’leb’ jo’ nak’a’uxlak laj q’eqchi’. Wi’ laj jalol ru aatin naxik xch’ool chi xsik’bal xyaalal li eetalil junjunq k’eeb’il chaq chi sa’ li esil chalenaq sa’ li aatinob’aal yooqo xjalb’al. Chan raj ru us Chan ru nayalman xnumsinkil us ako’. maraj sa’ li xyanqil jo’kan nayeeman. que los dos se -Jo’kan Ch’ina’us chi kama’an ana’. maraj tqataw xyaalal naq ink’a’ naru too’ok chi xmimb’al li qaatin sa’ xb’eeneb’ li komon. ink’a’ naru naq too’ok chi xmimb’al chi ruheb’ xyeeb’al naq “kiib’” maraj “ka’ib” yal sa’ xk’ab’a’ naq li najalok ru aatin jo’kan na’aatinak. naq moko ka’aj ta wi’ li aatin najalman. relik chi yaal naq li xtz’iib’ankil tento naq ch’olch’o ut tuqtu re ru naq tb’aanumanq. yaal naq natawman ru. xb’aan naq moko juntaq’eet ta li qak’a’uxl usta li qana’leb’ juntaq’eet. wan chik li aatin jo’ li “wiib’”. jo’ li kaxlan aatin ha’in. li junjunq chi nawom. qayehaq: wi’ jun siir li komon nake’xye “ kuy” ut laa’o k’aynaqo xyeeb’al “aaq” ink’a’ naru naqajal chi ruheb’. Qayehaq wan chik li na’leb’ na’ajman xjalb’al ru jo’ chan ru k’a’uxlanb’il chaq sa’ xna’leb’il li aatinob’aal yo’lajenaq wi’ chaq.ralch’och’. hab’an li xyaalal jun aj wi xyaalal.

superficie funciona para romper diptongos sufijo derivacional que indica. hab’an moko xtz’il ta rix ma natawman ru li naxye. li natiqok ru xch’ool aatin (adverbios). ink’a’ naru naq ka’aj wi’ ha’an li xnunsinkil li eetalil. Chi kama’in naru 76 . con que se cubre el piso de las habitaciones y escaleras para abrigo y protección. jo’ wi’ li xtusulal li aatin jo’ na xye li xchaq’rab’il li aatinob’aal. maraj li yeeb’il sa’ li kaxlan aatin.. li xch’ool aatin. li nach’olob’an. Jo’kan naq chi junaj wa nawan xyeeb’al naq li jalok ru aatin. jo’ chan ru yeeb’il chaq sa’ kaxlan aatin ut jo’ chan ru ttawmanq ru sa’ q’eqchi’. jun chik naq xb’een xaml nawan. (jo’ li nak’ab’a’in. jo’kan naq tento xtawb’al ru chan ru natawman xyaalal sa’ li atinob’aal... (sustantivo). jo’ chanru tz’iib’anb’il chaq. yaal naq ha’an li “wiib’al” hab’an sa’ xna’leb’ – xk’a’uxl aj q’eqchi’. wan xk’anjel ut moko juntaq’eet ta chi ru cielo falso. piso arin nak’eeman reetal naq toj reetal laj jalol ru aatin. li xchamal li aatin ha’an “sumal”.hab’an li xyeeb’al raj jo’ nak’a’uxlak laj q’eqchi’ ha’an b’a’yaq jo’ li yeeb’il rub’el ha’an. xb’aan naq yal xmuxb’al li aatin nab’aanuman. maraj ink’a’ naru nak’eeman xk’ab’a’ junaq chik li na’leb’ ak wan xyaalal. Alfombra = ruhiltz’ak r u h il tz’ak marcador de tercera persona frente. xko xch’ool chi rilb’al chan ru naq tkanaaq chi tustu ru li xtz’iib’ankil. li kaq’ jun naq xna’aj loq’laj hal. cara. jo’ naq nayeeman cielo falso = kaxlan kaq’ xb’aan naq li kaq’ wan xyaalal. xsahob’ ru. (verbo). hab’an sa’ kaxlan li alfombra naxye: ( Tejido de lana o de otras materias. ut eb’ li xtz’aqob’ aatin (afijos) ) xb’aan naq wan aatin moko naru ta xtawb’al xjalb’al ru sa’ li aatinob’aal q’eqchi’ ut chi kama’an ink’a’ naru najalman ru.. xb’aan naq wan xyaalal.. Tapiz de flores o aserrín). maraj li xnaq’ru maraj xpeekem li tz’ak. xb’aan li aatin ruhiltz’ak chan chan chik yal ruutz’u’ujil. Qayehaq rik’in li aatin [dos]. chan jo’ nak’ulman rik’in li aatin tusub’anb’il ru sa’ xtasal hu li ALMG chi rix ak’ aatin (perel 5). (adjetivo).

chi tz’iib’anb’il sa’ xna’leb’il ut xtusulal ru xtz’iib’ankil li aatinob’aal al k’ulul re. ha’an li na’uxman chi tz’iib’anb’il. ut sa’ q’eqchi’ tento nanume’ rik’in xyeeb’al ani nak’uluk re li b’aanuhom. jo’ li xta oq. tento naq wanq chi us li xtzolb’al. xta xb’een ochoch (laam). Li aatin xta natawman ru naq ha’an li nak’anjelak re xkolb’al li k’a’ re ru chi ru li tene’k maraj li tz’ajniik.chik nayeeman: xta. maraj li nayeeman wi’ naq wan jun li esil k’uub’anb’il chaq sa’ xtusulal ru tz’iib’ junaq li aatinob’aal jo’ li kaxlan aatin. ut wan chik xkomon. naru nayeeman naq ha’an li nab’aanuman naq yookeb’ chi aatinak wiib’aq li poyanam. Aajel ru xjultikankil naq li jalok ru aatin maraj li numsink aatin ha’an jun li k’anje l jwal nim xwankil. ut ha’an li nanumsiman sa’ li aatinob’aal nak’uluk re. xb’aan naq wi’ ink’a’. toq’ob’aqeb’ ru li aniheb’ ink’a’ 77 . Jo’ ha’in: Xsak’e laj Bex xb’aan inna’. Jun chik li xyaalal ha’an naq li aatin wan sa’ kaxlan aatin yeeb’il xb’een wa ani nab’anunk re (voz activa). maraj ut ruutz’u’ujil ru b’e. (voz pasiva). naq mare yal tpak’axi xb’aanunkil. maraj xtahil ru tz’ak. numleb’. Anaqwan chik li jalok ru aatin chi yeeb’il. ut xb’aan ha’an aajel ru naq li ani na’ok chi b’aanunk re tento naq ch’olch’ooq chi ru li xk’anjel. Li k’anjel ha’in nayeeman tz’aqal re. xta aq’. a’yaal tana k’a’ ru li na’ajman xyeeb’al. xta ru ch’aat. b’ar wi’ aajel ru naq li esilal twanq xnumsinkil chi ch’olch’o re ru sa’ xna’leb’ li ani te’iloq re li esilal. (Voz activa) Li jalok ru aatin chi yeeb’il (Traducción oral) Li jalok ru aatin ak xqil chaq. ut re naq te’xtaw ru li k’a’ ru yooqeb’ xyeeb’al li junjunq. aajel ru naq wanq junaq chik li poyanam aj nawol re li wiib’ chi aatinob’aal re naq tnaw xnunsinkil li aatin chi ch’olch’o ru re li ani ink’a’ nanawok re. (Voz pasiva) Mi mamá le pegó a Sebastián. xta ochoch. xta wex. Nak’ulman chi kama’in xb’aan naq sa’ li aatinob’aal q’eqchi’. hab’an jalanjalanq li raatinob’aaleb’. ha’an li xch’ool aatin li natikla wi’ xk’uub’ankileb’ li raqal chi aatin. b’e. xnumsinkil aatin.

re naq tz’aqal re ru li esilal tnums i. ha’an naq moko toj na’uxman ta xsik’inkil chan ru yeeb’il. Ut jwal kaw ut xiwxiw wi’ chik xb’aanunkil chi ru li jalok ru aatin chi tz’iib’anb’il. naru naxjot’ maraj naxtenq’a li junjunq chi poyanam. mare tk’a’uxla naq xtaw ru li jun chik ut xch’ola chi ru.nake’nawok re li aatinob’aal. maraj chan ru naq tustu chaq ru sa’ li aatinob’aal yeeb’il wi’ chaq. maraj b’araq chik nawan wi’ xb’eeresinkileb’ li k’anjel ut maak’a’eb’ aj q’eqchi’. aran natikla li ch’a’ajkilal. jo’ nak’ulman sa’ li jalok ru aatin chi tz’iib’anb’il. Chi kama’in li ani na’ab’ink re naru naxye “moko yal xwelq’a ta. tento naq tnaw chi us. chi chaab’il. xb’aan naq li ani yooq chi aatinak. yal xintaw. Wiib’ paay ru li numsink aatin. Ch’a’aj xb’aan naq wi’ ink’a’ natawman ru junaq reheb’ li aatinob’aal chi us. jo’ wi’ li ani yooq chi ab’ink re. Ma’ ta chik naq li jitb’il tye: “yaal naq xinxok. Ka’aj wi’ li na’ajman ha’an naq laj numsinel aatin. jo’kan naq arin tento raj xwan roksinkil li aatin “jitb’ilat chi xxokb’al” maraj ut “q’aab’anb’ilat chi xmaq’b’al” re naq li poyanam aj q’eqchi’ ttaw ru. Yal xb’aan xmajelal laj jalol aatin. li numsink aatin sa’ reeqaj rib’ ut li numsink aatin chi raqal. xinxok”. jo’ xnumsiman wi’. Li rusil li jalok ru aatin chi numsinb’il sa’ junpaat chi yeeb’il. naru nanumta xtojb’al rix li xmaak li poyanam junjunq. tk’a’uxla naq relik chi yaal naq ha’an li xyehe’ re ut mare maawa’ ha’an. chi ch’olch’o ru ut chi tz’aqal re ru li aatinob’aal. Usted esta sindicado del hurto de un Laa’at jitb’ilat chi relq’ankil jun li chunto Arin ak xkujman li poyanam sa’ xnimal ru ch’a’ajkilal xb’aan naq li aatin hurto moko juntaq’eet ta rik’in li robo. Li k’anjel ha’in jwal nab’aanuman sa’ eb’ li rochochil li raqleb’aal chaq’rab’. Xb’aan naq li k’a’ ru nanumsiman. maraj yal chanchan naq ha’an. hab’an yal xintaw sa’ be’” ut laj numsinel aatin tye: dice que es cierto que lo robo. 78 . elq’ak. Qayehaq li nak’ulman chi ru chaq’rab’: Kaxlan aatin Chan ru ink’a’ us ak’ach. maraj li jalok ru aatin chi yeeb’il.

xb’aan naq naru rilb’al jarub’aq sut toj reetal naq ttaw ru maraj tch’olaaq ru k’a’ ru li nayeeman chi sa’. ut li junjunq chi nawom wankatqeb’. tento b’an naq wan xtzolb’al maraj li xnawom chi rix li k’a re ru nawan wi’ li aatinak. jo’kan naq moko xb’aan ta naq naxnaw li aatinob’aal naru ta tyoob’ rib’ chi xb’aanunkil chi xjunil li tyehe’q re xnunsinkil. re naq ttaw ru li nayehe’ re li yooq chi ab’ink re. wan rusil naq wan chi tz’iib’anb’il. yooq aj wi’ chi aatinak laj jalol ru aatin.xb’aan naq wi’ laj jalol ru aatin ink’a’ naxnaw li aatinob’aal. Laj jalol ru aatin. maraj li q’eqchi’. ut aran nachal li ch’a’ajkilal. hab’an rik’in li numsink aatin chi yeeb’il sa’ reeqaj rib’. maraj xtuqub’ankil ru. mare li kaxlan aatin. chi rix li chaq’rab’. ut wi ink’a’ chik 79 . Li xkawil li k’anjel ha’an naq laj numsinel re li aatin. xb’aan naq aran tento yooq chi xyeeb’al li jo’k’ihal yooq chi rab’inkil sa’ junpaat. xb’aan naq ak raatinul wi’ li na’oksiman chi rix li kawilal. Li xyib’al ru ha’an naq li k’a’ re ru ak xyeeman moko naru ta chik xsuq’isinkil chi rix ut xjalb’al. ut sa reeqaj rib’ yooq chi xnunsinkil li k’a’ re ru narab’i. li na’ok jo’ aj numsinel re aatin. moko juntaq’eet ta chik. moko ok ta re xtawb’al ru li k’a’ ru tyehe’q re li jun. xb’aan naq sa’ junpaat ut sa’ reeqaj rib’ yooh chi rab’inkil ut yooq xnunsinkil. chi rix li tzolok. se’ jun elik rechb’een laj yehol re. mare kaxlan aatin maraj q’eqchi’. Li numsink aatin sa’ reeqaj rib’ (interpretación simultánea) Li xsumsinkil li aatin sa’ reeqaj rib’ naraj naxye naq laj jalol ru aatin na’ok chi xnumsinkil li raatin laj jalanil aatinob’aal cho’q re li ink’a’ nanawok re li aatinob’aal ha’an. maraj chaab’ilob’resinkil. Joltikaq re laj jalol ru aatin naq moko tz’aqal ta rik’in xnawb’al li wiib’ chi aatinob’aal. maraj naq yooq chi aatinak li jun. ut jo’kan naq laj jalol ru aatin tento wanq junaq li xna’leb’ ak re wi’ re naq tz’aqal re ru maraj ch’olch’o ru li xk’anjel tb’aanu. chi moko tz’aqal ta rik’in naq wan tz’aqal li xtzolb’al chi rix xtz’ilb’al maraj xna’leb’il eb’ li aatinob’aal. ut mare moko ha’an ta chik li tye. jun sut aj wi’ narab’i li tento tnumsi sa’ li jun chik aatinob’aal. naxtaw jun li xnimal ch’a’ajkilal xb’aan naq sa’ li jalok ru aatin.

wan xnawom chi rix li na’leb’ yooq chi xjalb’al ru ut seeb’aq xch’ool re naq tkanaaq chi xjunil li nayeeman sa’ xch’ool. wan wi’ chik naq na’oksiman jun li xna’leb’il ut ha’an naq toj naq naraqe’ chi aatinak laj kaxlan aatin. ut chi kama’an moko sa ta chik rab’inkil xyaalal li esil junjunq. Arin tento aj wi’ xjultikankil naq laj jalol ru aatin tento naq kawaq xch’ool. toja’ naq na’ok xnumsinkil li xyeeman. jun chikan. re naq ink’a’ tsach sa’ xch’ool li xyeeman. maraj nake’xsik li xtenq’aal li raqleb’aal chaq’rab’. moko ch’olch’o maraj moko tz’aqal ta chik re ru li esil naq twulaq. Eb’ laj jalol ru aatin nake’roksi li numsink aatin chi raqal. Chalen chaq kutan. yooq chi rilb’al b’a’yaq li xb’ehil li xyeeman.narab’i li xkomon. li ch’uut maraj li k’anjel nab’eeresink re roksinkil raatinob’aaleb’ laj ralch’och’ sa’ li junjunq chi na’ajej. ink’a’ naxk’e xch’ool chi rab’inkil maraj ink’a’ naxtaw ru moko tz’aqal ta chik re ru li tye sa’ li jalanil aatinob’aal. Li nunsink aatin chi raqal (Traducción oral alterna o consecutiva) Ha’an naq laj jalol ru aatin na’ok chi xnunsinkil li aatin hab’an xb’een wa toj narab’i jun raqalaq li xyehom sa’ jalanil aatinob’aal. re naq ink’a’ junes sa’ kaxlan aatin twanq xb’eeresinkil ut xjultikankil li chaq’rab’ sa’ xb’eeneb’ li komon. xb’aan naq wi’ laj jalol ru aatin. mare tsachq sa’ xch’ool. yal b’an naxch’a’ajkila rib’. 80 . re naq joq’e tnumsi li aatin. Li jalok ru aatin chi ru chaq’rab’ (la interpretación jurídica) Li jalok ru aatin sa’ chaq’rab’ ha’an jun li xb’ehil li tenq’ank nab’aanuman cho’q reheb’ li poyanam aj q’eqchi’ nake’k’ame. ut moqon chik toja’ na q na’ok chi xnunsinkil li jo’k’ihal narab’i. yal wiib’ oxib’ aj chik li na’leb’ tnumsi. naab’aleb’ chik li molam. tento naq yooqeb’ xtz’iib’ankil reetalil li xnimqal ru na’leb’il li xyehom li jun chik. xb’aan naq ink’a’ naru naq tk’os maraj txeri li esil.

mayo. jo’eb’: Xiwan. miércoles. akost. Hab’an li aajel ru xch’olob’ankil ha’an chan ru xb’aanunkil rik’ineb’ li aatin ink’a’ naru xjalb’al xb’aan naq jwal nim li ch’a’ajkilal naru naxk’am chaq wi’ najalman. viernes. xb’aan naq wi’ nayeeman naq chi ru li po pewreer re li chihab’ wuquq ro’roq’ob’ traqe’q li xtojb’al rix li xb’aanuhom. Jo’kan aj wi’ rik’ineb’ li k’ab’a’ej re ixq maraj re winq. febrero. jo’eb’: Li xk’ab’a’eb’ li kutan lunes. 81 . B’it. ut wan chik xkomon. agosto. miyerks maraj pewreer. xb’aan naq naab’aleb’ laj jalol ru aatin. ut ha’in naru naxjot’ junaq li tz’ilok rix aatin maraj li xaqab’ank ut teneb’ank chaq’rab’ sa’ xb’een junaq li poyanam. domingo. maraj ut naru naq maajun wa chik truuq risinkil xb’aan naq maak’a’ xq’ehil li kutan ha’an. Sak. Maak’a’ xtiklajik ut maak’a’ xraqik sa’ xna’leb’ li kaxlan winq. maak’a’ xyaalal sa’ li kaxlan aatin. xb’aan naq li xk’ab’a’ ha’an li tz’iib’anb’il sa’ li xhu reetalil xtenamitul maraj li xhuhil xyo’lajik. Wankeb’ aj wi’ li na’ajej ak yookeb’ chi xk’eeb’al xwankil maraj yookeb’ chi oksima nk sa’atqeb’ li junjunq chi raqleb’aal chaq’rab’. jueves. Kon. wankatqeb’ li poyanam aj ralch’och’ ak xe’xk’ul xkawresinkil chi rix chan ru xb’aanunkil li k’anjel re li numsink aatin. jo’kan aj wi’ li xk’ab’a’eb’ li po junjunq: enero. chi moko wan ta aj wi’ sa’ xna’leb’ laj ralch’och’ aj q’eqchi’. Li ch’a’ajkilal ha’an naq toj maak’a’ junaq li xchaq’rab’il chi ru li awab’ejilal re naq laj jalol ru aatin ak ha’an aj wi’ tb’aanu. marzo. ink’a’ naru roksinkil chi tz’iib’anb’il sa’ xhuhil li chaq’rab’ xb’aan naq wi’ junaq najite’ chi ru chaq’rab’ ut nayeeman li k’ab’a’ej ha’in. julio. abril. Sen. B’ex. naru naxkol rib’ sa’ junpaat rik’in xyeeb’al naq maawa’ ha’an. marts. ut sa’ xk’ab’a’ ha’an naru naq te’risi sa’ junpaat li wan xch’a’ajkilal chi ru chaq’rab’. Kux. septiembre ut wan chik xkomon. Mar. jalan chik li xk’anjel nake’xc hap naq ak wankeb’ chi k’anjelak sa’ li chaq’rab’. Kax. juun. martes. hab’an li aatin: luns. Tol. xb’aan naq li tz’iib’ank hu chi ru chaq’rab’ tento naq tb’aanumanq jo’ naxye li chaq’rab’. sábado. Ti’.Chalen ut anaqwan. junio. chi ru li chaq’rab’ maak’a’ junaq xq’ehil li kutan ha’an. usta ink’a’ raj naqaj maraj ink’a’ raj naxk’ul qu.

Qayehaq jo’ nak’ulman rik’in li aatin “k’ulub’”. tento naq tnaw maraj wanq xtzolb’al chi rix chaq’rab’. jo’kan naq laj jalol ru aatin. Sa’ li hu ha’an. yalb’an wi’ wan b’a’yaq qanawom chi rix xna’leb’il li chaq’rab’ naru naqatz’il rix naq li aatin derecho. jo’ ak xyeeman chaq. xb’aan naq oxib paay ru. wi’ naraj xb’aanunkil li k’anjel chi rix raqok aatin. sa’ li tasal hu k’uub’anb’il xb’aan li xnimal ru tzoleb’aal URL.  Derecho   Ha’an xna’leb’il natz’ilok rix chan ru roksinkil li nawom chic chaq’rab’. Xb’aan naq jalan wi’ li k’ulub’ej.Jo’kan aj wi’ nak’ulman rik’in xtawb’al ru li junjunq chi aatin ak re re li na’leb’ maraj li nawom junjunq. chi rix xtusulal aatin na’oksiman sa’ li chaq’rab’. jalan wi’ li k’ila chaq’rab’ ut jalan wi’ chik li xna’leb’il li xb’eeresinkil li chaq’rab’. ut moko tz’aqal ta yal rik’in naq wan xna’leb’ chi rix li aatinob’aal. CHAQ’RAB’ Arin nak’utun naq oxib’ paay ru xtawb’al xyaalal. K’ULUBE’J Ha’an aj wi’ li xtusulal ru li k’ila aatin xaqab’ab’il maraj k’uub’anb’il sa’ xb’eeneb’ li poyanam sa’ junaq li poyanam. XNA’LEB’IL CHAQ’RAB’ Ha’an xloq’al xk’ulub’eb’ li poyanam k’eeb’il xb’aan li chaq’rab’. 82 . naxjultika naq li aatin: k’ulub’ naraj naxye derecho. moko jun ta aj wi’ li xyaalal.

ut ink’a’ oksinb’il chi us. maraj naxtenq’a li k’anjel ha’in. y que el Estado tiene el tento naq li Awab’ejilal tk’e xloq’al ut deber de respetar y defender. Li aatin naab’al xtawb’al ru (polisemia) Wankeb’ li aatin natawman wi’ li ch’a’ajkilal sa’ xb’aanunkil li jalok ru aatin. sa’ li jalok ru aatin. ink’a’ naru xyeeb’al chaq’rab’ re chi xjunil li aatin “derecho” chi moko naru aj wi’ naq tk’eemanq jo’ k’ulub’ej. aran naxch’olob’ li k’ulub’ej ut li tento xb’aanunkil sa’ xb’eeneb’ li junjunq. xb’aan naq maak’a sa’ raatineb’ li qakomon. Derechos Humanos: facultad Xk’ulub’eb’ li Poyanam: ha’an chi inherente a todo ser humano que le xjunil li xk’ulub’ li poyanam re naq permite gozar de una vida digna y twanq xloq’al li xyu’am ut sa twanq sa’ armónica tanto a nivel individual como xjunesal ut sa’ xyanqeb’ li xkomon. ha’an toj yoob’anb’il.Qayehaq jo’ nak’ulman sa’ eb’ li eetalil ha’in: Derecho laboral: rama del derecho Xchaq’rab’il K’anjel: jun re xcha’al li que regula las relaciones jurídicas chaq’rab’ natuqub’an re chi xjunil li entre trabajadores y patronos. ma’ ta chikan naq toj yooq xsik’inkil li ak’ aatin ink’a’ xnawomeb’ li komon aj q’eqchi’. garantizando los derechos y deberes k’anjel de ambos. nake’xb’aanu laj k’anjel ut laj eechal rub’el li chaq’rab’. Qayehaq sa’ q’eqchi’ wankeb’ li aatin 83 . tkol rix. xb’aan naq naxk’e jo’ . Derecho: sistema de normas que Chaq’rab’: ha’an jun siir chi na’leb’ regula la organización de la sociedad teneb’anb’il re naq te’wanq chi sa li y las relaciones de los individuos. jo’ nak’ulman rik’in li aatin “k’ulub’em”. ut colectiva. re naq ink’a’ chik toj yooqo xsik’inkil maraj xyoob’ankil li ak’ aatin re xyeeb’al junaq li aatin. poyanam sa’ xyanq li komonil tenamit Wi nak’eeman reetal.

Oreja Xik Asa Atolondramiento Borde Cabeza Cima Jolom wochoch. Wan xyiitoq. xb’aan naq chi xjunil li k’a’ re ru wan. wan xyu’am. wan xpunit sa’ xjolom. ut junelik natawman ru naq wan xcha’al. 84 . nawa’ak. namusiq’ak. ut Wan jalanjalanq chik xkomon. Wan Xyi. sa’ xjolom ch’aat xinkanab’. Arin naru naqak’e reetal naq sa’ xka’uxl laj q’eqchi’. toj sa’ xjolom loq’laj tzuul wan ani xjolomil li ch’uut. na’ilman jo’ jun li yo’yookil na’leb’. Wan re maraj xtz’uumal re. xchal se’ xxik li winq. wan ruq’. wan roq. chanchan ta chik naq ha’an jun li poyanam. xtoqe’ xxik li sek’. wan rit wan rix xkux ut na’uk’ak. wan xxik. nim xxik ruuq li ixq. Wan xsa’ Wan xch’up. wan xmaqab’. wan xkux. wan ru’uj. chi xjunil li aatin wan xyaalal. qayehaq chi xjunil: wan xjolom. Dirigente cabecera ra sa’ inxik. wan xpeekem.

Jo’kan naq re xyoob’ankil li ak’ aatin naru xk’eeb’al xcha’al jo’. xb’aan naq jo’ q’e wan junaq li k’a’ re ru toj ak’ naru rilb’al jo’ junaq li yu’a mil k’a’atq re ru. re xtawb’al xjayal sa’ junpaat li xka’b’a’. maraj b’ookhumha’. ut jo’ wi’ b’ar wan. chi xjunil li k’a’ re ru wan. 85 . wan xyu’am. ut chi kama’an moko jwal ch’a’aj ta xtawb’al xk’ab’a’. jo’kan aj wi’ naq natawman ru eb’ li aatin: xna’ tz’iib’ xch’ool aatin = vocales = verbos = sa’ ru maraj xxamlel sa’ ru (xaml nayeeman re li saqen naqil wi’ =xya’al xaml. wan xmuhel. maraj b’ar natawman. jo’ eb’ li eetalil: xyi tenamit = parque tacón válvula gasolina hu) gas Escape Filtro Motor Bumper hu) Salving qab’e) jo’kan naq sa’ xk’a’uxl xtenamital aj q’eqchi’. xb’aan naq moko rilom ta li Tasal hu ha’in. maraj xyeeb’al k’a’ ru naxb’aanu li xcha’al. jo’ wankeb’ sa’ li = rit xaab’ = xxolol = ruk’a’ b’eeleb’aal (ut ink’a’ iq’xaml. jo’ naxye li Junqaq li aatin maji’ nach’ola xtz’iib’ankil Xb’een wa aajel ru xjultikankil naq li k’anjel ha’in yal ha’an jun xyeeb’al. jo’kan naq yal jun rilb’al sa’ junpaat nab’aanuman arin. xb’aan naq chi sa’ li Xtz’ilb’al rix li aatinob’aal maraj chi sa’ li xchaq’rab’il li aatinak raj wan. = xmusiq’ib’aal = Raam (ut ink’a’ ch’oolmetz’ew) = xkaalam re (ut ink’a’ koltem chi maak’a’ xyaalal. = releb’ xkis maraj xkisib’aal.

yooq chi vos activa ab’ink. vos pasiva Forma infinitivo. xb’aan naq nanawman ru ani nab’aanunk re li na’leb’. lix Maria. Forma Infinitivo modo subjuntivo: Chi kawunk. Kawun. La gallina colorada puso el huevo Li saqi kaxlan xmolb’enk re li saqi blanco. 86 . Ut sa’ li eetalil wankeb’ sa’ xb’een ink’’a’. jo’kan naq ink’a’ naxk’am sa’ roso’jik. ab’in. ch’oolanin. Q’eqchi’: vos activa Laj Roberto x’elq’ank re xxaab’ lix Maria. ut sa’ junpaat naqak’e reetal naq najala ut laj jalol ru aatin wan naq junaqik li xtz’iib’ankil naraj naxb’aanu. arin nawan xtz’iib’ankil sa’ xraqik li xch’ool aatin junjunq li xyaab’ tz’iib’ (k). modo imperativo Nak’ulman. yal sa’ xk’ab’a’ naq ink’a’ ch’olch’o chi ru b’ar wan xyaalalil. kikawun. modo indicativo: Xinkawun. Forma Infinitivo. Wi’ naqak’e reetal. chi k’utunk. A saber qué gallina pone el huevo K’a’ ta wi’ chi kaxlanil namolb’en re li blanco. qayehaq jo’ nak’ulman sa’ eb’ li eetalil: Español: vos pasiva Q’eqchi’: vos pasiva No se sabe quien se robo el zapato a Ink’a’ ch’olch’o ani x’elq’an re xxaab’ Maria. na’ab’in. ut aran na’ok chi xpo’b’al li raatineb’ li komon. mol. nakawun. saqi mol.Wankeb’ li aatin nayeeman chi jun paayil ru sa’ junaq li seeraq’ik. nak’utun. Español: vos activa Roberto robó el zapato a Maria.

Aajel ru rilb’al chi us k’a’ re ru li jwal aajel ru xb’aanunkil re naq ch’olch’o re ru tb’aanumanq li k’anjel. oxib’ raqal tz’aqal li xb’ehil. Ha’in naraj naxye naq ink’a’ naru xtikib’ankil junaq li k’anjel chi rix jalok ru aatin yal chi kama’an. maraj k’a’ re ru chi huhil tento rilb’al xsa’ re xkuutunkil li k’anjel. Anaqwan nanawman chik naq ha’aneb’ ha’in: 1) Li xkawresinkil. nawan naab’al paay li k’anjel aajel ru xb’ aanunkil re xkawresinkil li jalok ru aatin. re naq ch’olch’ooq chi ru laj jalol ru aatin k’a’ ru li na’ajman xyeeb’al. xb’aan naq k’a’aj wi’ naq ak xtawmank ru. ut 3) Xsaab’esinkil chi rek’. ha’in naraj naxye naq aajel ru xnumsinkil rilb’al xsa’ chi chaab’il chaab’il. 87 . aajel ru “xtawb’al xyaalal li esilal”. k’a’ ru chi aatinul naru roksinkil. wankeb’ laj jalol ru aatin nake’ok chi xjalb’al ru li aatin chi tikto. maraj li na’leb’ yeeb’il sa’ li jalanil aatinob’aal. naru nak’eeman reetal chan ru traj. wi’ ink’a’ natawman ru moko ok ta re chi ruuk chi chaab’il junaq li na’leb’. Re xtikib’ankil aajel ru xb’een wa xtz’ilb’al rix li na’leb’ maraj li esilal wan chi sa’ li k’anjel na’ajman xjalb’al ru sa’ q’eqchi’. wi’ ink’a’ nanawman k’a’ ru li xkomon li na’leb’ wan chi sa’. Li xkawresinkil li k’anjel Sa’ li jun raqal ha’in. 2) li xnumsinkil li esil. anaqwan ka’aj chik li na’ajman sa’ li raqal ha’in ha’an xch’olob’ankil wiib’ oxib’aq li aatin chi rix chan ru naq wan li xtusulal xb’eeresinkil junaq li k’anjel re jalok ru aatin. jo’ nak’ulman rik’in li kaxlan aatin naq na’ajman xnumsinkil sa’ li aatinob’aal Q’eqchi’. Naq ak x’ilman chi xjunil xsa’. ut toj maji’aq nake’xnumsi ru sa’ xb’een chi xjunil li hu.Chan ru xb’eeresinkil li Jalok ru aatin Ak xyeeman chikan naab’al li na’leb’ chi rix chan ru li jalok ru aatin sa’ jalanil aatinob’aal. b’ar wi’ natikla li aatin. ut li junjunq chi yokb’ ak ch’olch’o aj wi’. Aajel ru xk’eeb’al reetal naq junaq li k’anjel chi rix li jalok ru aatin.

li tasal hu maraj li perel hu ak jalb’il sa’ q’eqchi’ maraj sa’ jalanil aatinob’aal. us xsik’inkil sa’atqeb’ li k’ila hu. Naq ak xtawman ru k’a’ re ru li na’leb’ na’ajman xjalb’al ru sa’ q’eqchi’. aajel ru xk’uub’ankil junaq ak re wi’ li k’anjel yooh chi uxk. maraj li na’leb’. jo’eb’ li raatinob’aal aj q’an is. Aajel aj wi’ ru naq laj jalol ru aatin. 88 . wan tasal hu chi rix xchaq’rab’il li aatinob’aal. Wi’ jwal aajel ru maraj tiik ink’a’ natawman ru li na’leb’. Mare ak wankeb’ li hu. wan naq ak wankeb’ li hu nake’oksin ak’ aatin. ut li junjunq chi na’leb’. jo’eb’ li k’ab’a’ej.Wi’ wan li aatin ink’a’ natawman ru. re naq ink’a’ toj jalan chik yooq xtikib’ankil. rajlal xamaan maraj rajlal po. re naq tch’olaaq xyaalal li junjunq chi aatin. us aj wi xsik’b’al junaq li komon wan chi us li xtzolb’al chi rix li na’leb’ naxye sa’ li hu jale’k naraj. maraj tasal hu chi rix li aatinob’aal. wanq junaq li xtusulal ru xk’anjel re naq ch’olch’ooq chi ru k’a ru yooq chi xb’aanunkil rajlal kutan. Ha’in jwal aajel ru naq naab’aleb’ chi xb’aanunkil junaq li k’anjel chi rix jalok ru aatin. maraj jalanil aatin wan maraj sihanb’il chaq sa’ jalanil aatinob’aal. aajel ru xb’aanunkil jun li k’anjel re xtz’ilb’al rix li junjunq chi aatin. re naru natenq’ank re li k’anjel nab’aanuman. Chi kama’in naru aj wi xnawb’al jarub’ kutan maraj jarub’ po kb’aanu re junaq li k’anjel. li kutan. Tento aj wi’ naq laj jalol ru aatin. (kaxlan aatin ut q’eqchi’ maraj jalan chik chi aatinob’aal aj ralch’och’). ut ha’an naru roksinkil. Xtusub’ankil li aajel ru. jo’ wi’ chi rix li junjunq chi aatin. wanq li xk’ila hu. tento xsik’b’al li xtusulal ruheb’ aatin wi’ wan. ut sa’ li xtusulal ru sik’leb’aal aatin. ma wankeb’ li aatin ink’a’ naru xjalb’al sa’ q’eqchi’. Aajel aj wi’ ru naq ilb’ilaq maraj tk’e reetal laj jalol ru aatin. re naq tch’olaaq ru li k’anjel ut ink’a’ yal nimal jalok twanq xb’aanunkil. Wi’ ut ink’a’. jo’eb’: li tasal hu chi rix Xk’ub’lal li aatinob’aal.

maraj li ulul ch’iich’. re naq chi kama’in ink’a’ tjal li raatin maraj li xyeeb’al li junjunq chi aatin sa’ chi xjunil li xk’anjel. Jo’kan naq tento li junjunq raqal. Wankeb’ nake’xye junaq li aatin. ma chi aatin tb’aanumanq li jalol ru aatin. re naq sahaq li rilb’al ut li xtawb’al ru. ut tento naq ak xb’aanuman li xkawresinkil re naq ch’olch’o ru li k’anjel tb’aanumanq. ink’a’ us naq yal ninqal jalok li tb’aanumanq. arin nawan xb’eeresinkil chi xjunil li na’leb’ ak xjultikaman chaq xb’een wa. xb’aan naq li ani t-iloq re tento naq ttaw ru li na’leb’ numsinb’il. Li jun chik chi na’leb’ ha’an naq wanq li xtusulal ru aatin chi xk’atq maraj letzlooq sa’ li xna’aj re naq kok’aj xsa’ yooq chi rilb’al. Mare wankeb’ li nake’xb’aanu li k’anjel chi ru junaq li perel hu yal re xb’een ruq. Us rilb’al aj wi’ naq ak re li junjunq chi aj jalol ru aatin chan ru li k’anjelak.Li xb’aanunkil jalok ru aatin Ha’in tz’aqal li k’anjel jwal aajel ru. ha’in maak’a’ naxye. maraj li ak’ aatin sa’ xtikib’ankil li k’anjel. hab’an aajel ru naq li k’anjel tz’aqal re ru naq tk’ub’laaq. ma chi perel. wanq xyaalal chi rib’il rib’. Jo’kan aj wi’ naq aajel ru wan junaq xna’aj ak re wi’ b’ar wi’ maak’a’aq li choqink. maraj li junjunq raqal li na’leb’ te’xk’ul rib’ chi us ut chi ch’olch’o ru. maraj li k’a’ re ru naru nach’iich’i’ink re naq yooq chi k’anjelak. chan ru jo’ k’a’uxlanb’il chaq sa’ li aatinob’aal yob’tesinb’il wi’ chaq. jo’kan aj wi’ naq aajel ru xmolb’al chi xjunil li k’anjelob’aal ut rilb’al naq chi wanq ch i tustu ru li xk’anjelob’aal laj jalol ru aatin. ut mare sa’ xyi maraj sa’ xchoyb’al jalan chik li nayeeman. ut ha’in moko us ta cho’q re laj jalol ru aatin. ut toj moqon chik nake’ok chi xnunsinkil sa’ li tz’iib’leb’ hu. 89 . Ka’aj wi’ aajel ru naq tnawmanq chan ru li k’anjel tb’aanumaq. ma chi raqal. Jun li k’anjel tento rilb’al chi us ha’an naq li junjunq chi aatin.

wa’ ma’. Wan aj wi’ naq jalan chik li naxye maraj ink’a’ tz’aqal ru li natawman ru. maraj ma naxnunsi li esil yeeb’il chaq sa’ li aatinob’aal nasiha wi chaq. aajel ru rilb’al naq ink’a’ yooq chi xmuxb’al li na’leb’. wan naq sa’ li xnumsinkil sa’ li tz’iib’leb’ nawan xkolb’al junaq li tz’iib’ maraj nak’eeman xb’een. Aajel ru rilb’al naq li xtz’iib’ankil chaab’ilaq. re rib’al ma tz’aqal naxye. maajun ta naru naxye naq ink’a’ nasach. Jun chik li xyaalal ha’an naq aajel ru rilb’al ma maak’a’ li sachk xb’aanuman chi sa’ rik’in li xtz’iib’ankil li junjunq chi aatin. jo’kan naq aajel ru rilb’al naq relik chi yaal naq ha’an tz’aqal li naxye li wan sa’ kaxlan aatin li nanumsiman sa’ li aatinob’aal q’eqchi’. jo’kan naq aajel ru xb’aanunkil sa’ xraqik li k’anjel ha’in. Ink’a’ naru xmimb’al junaq li aatin wi’ yal raatin junaq laj jalol ru aatin. tento roksinkil li chaab’il ut chi tz’aqal re ru. li raatineb’ maraj li xk’a’uxleb’ li qakomonil. jo’kan naq aajel ru rilb’al naq wan chi tz’aqal ut chi ch’olch’o ru li xchaq’rab’il li tz’iib’ maraj li xchaq’rab’il l aatinob’aal q’eqchi’. Re xsaab’esinkil li k’anjel tento naq twanq xnumsinkil junsutaq chik li rilb’al. ut nawb’il naq wan jalan chik xyeeb’al. mama’. naraj naxye naq maak’a’ aj e li k’anjel nab’aanuman. jo’ wi’ li roksinkil li aatin junjunq. li qacheekelal. qaawa’. qayehaq jo’ naq na’oksiman li aatin: Kiib’ sa’ xna’aj wiib’. ink’a’ naru naq yal tkanaaq chi kama’an xb’aan naq chi xjunil li poyanam li nab’aanunk re junaq li jalok ru aatin. naxk’ul li sachk.Li xsaab’esinkil Ha’in li raqik li k’anjel tento xb’aanunkil naq nab’aanuman junaq li jalok ru aatin. Qayehaq jo’ eb’ li aatin. Wan aj wi’ naq yal nach’otoximan li na’leb’. li xsaab’esinkil. ma ha’ta chik naq li hu rehaqeb’ li kok’al. 90 .

maraj li aatin twanq xjalb’al ru. Tento raj naq wanq maraj tustuuq rik’in junaq li reetalil jo’k’ihaleb’ li nake’jalok ru aatin. te’ril raj aj wi’ wiib’ oxib’aq li komon tz’aqal aj q’eqchi’. Jo’kan naq aajel ru nawb’ilaq xtz’aq li k’anjel chi rix jalok ru aatin sa’ q’eqchi’. Wi’ ink’a’ naru. us raj us ta yal jun li tnumsi rilb’al xsa’. re naq ttawmanq xyaalal ma us li k’anjel. re naq ink’a’ yal te’xch’ik rib’ chi xb’aanunkil li k’anjel. li nawom. wan ink’a nake’xnaw xk’eeb’al xtz’aq li k’anjel. ut jwal us raj naq ch’olch’ooq raj k’a’ ru li xtzolb’aleb’ maraj li xkawresinkileb’ li junjunq laj jalol ru aatin. xb’aan naq wan naq jalan chik chi aatin na’oksiman ut eb’ li komon ink’a’ chik nake’xnaw maraj ink’a’ nake’xtaw ru naq nake’ril sa’ li hu chi tz’iib’anb’il. aajel ru naq wanq junaq li Xhuhil K’anjel b’ar wi’ jultikanb’ilaq jo’nimal li xtojb’al ut jo’kihal li hoonal kanab’anb’il re xb’aanunkil junaq li k’anjel. xb’aan naq wan naq laj jalol ru aatin naxik xch’ool chi rilb’al ma us li xtz’iib’ankil ut ink’a’ naxk’e reetal ma ch’olch’o maraj ma natawman ru li yooh chi yeemank chi sa’. ut wan yal re jultikank esilal. Jo’kan naq ak nawno jo’q’e naru 91 . Us raj aj wi’ naq tustuuq chi ru li molam naq wan li ja lok ru aatin re tzolok.Ut re xraqb’al li na’leb’ ha’in. hab’an aajel ru naq tb’aanumanq re naq t-ilmanq ma natawman ru li numsinb’il sa’ q’eqchi’. Ut li jun chik aajel ru ha’an naq wi’ rik’in junaq li molam tsumemanq xb’aanunkil junaq li k’anjel chi rix jalok ru aatin. wan re chaq’rab’. maraj wan aj wi’ li komon yal nake’xch’ik rib’eb’ ut nake’xsihi li xk’anjel. aajel ru naq wanq raj jun ch’uutaq li komon wankeb’ xna’leb’ chi rix li esil. Us raj naq li k’anjel ha’in. Chan ru xb’aanunkil junaq li k’anjel chi rix jalok ru aatin Xb’een wa aajel ru rilb’al naq li k’anjel wanq xtz’aq maraj xtojb’al chi chaab’il. K’a’ ru xk’anjel li Xmolamil Aatinob’aal Q’eqchi’ -ALMGLi Xmolamil Aatinob’aal tento naq wan sa’ aatin rik’ineb’ chi xjunil li poyanam nake’b’aanunk re li k’anjel chi rix jalok ru aatin.

Us raj aj wi’ naq li Xmolamil aatinob’aal Q’eqchi’ tkawresiheb’ li poyanam maraj li molam nake’xk’e xch’ool maraj nake’xsik’ rib’eb’ rik’in li jalok ru aatin. re xch’olob’ankil chi rib’il rib’eb’ chan ru xb’eeresinkil chi chaab’il li k’anjel chi rix jalok ru aatin. maraj yoob’anb’il ak’ aatin. hab’an wi’ ha’an jun li hu wan xwankil chi ru chaq’rab’ tento naq tb’eeresimanq li xk’ab’a’ jo’ ak chan ru wan (enero. ut ink’a’ yal rehaq risinkil junaq li k’anjel chi jo’maajo’. 92 . maraj li junjunq chi k’anjel li ak yooh xb’aanunkil chi rix li jalok ru aatin. ha’an xch’utub’ankil li junjunq chi tasal hu. ut jo’q’e naru roksinkil yal chi ch’olob’anb’il sa’ q’eqchi’ (xb’een po. mara j xpohil li ralankil). xwech’inkil rix. Jun chik li k’anjel aajel ru tb’aanu li Xmolamil Aatinob’aal Q’eqchi’. Jo’kan naq aajel ru naq ch’olch’ooq chi ruheb’ li k’aleb’aal ut chi ruheb’ li tz’aqal aj q’eqchi’ re naq tawb’ilaq ru li junjunq chi aatin ut li junjunq chi na’leb’ twanq xtz’iib’ankil. Tento sa’ xb’een li Xmolamil Aatinob’aal Q’eqchi’. jo’kan aj wi’ naq aajel ru li Xmolamil Aatinob’aal Q’eqchi’ tk’e xch’ool chi xch’utub’ankileb’ li junjunq chi poyanam maraj li xch’uutalileb’ li poyanam nake’b’aanunk re li k’anjel chi rix jalok ru aatin sa’ jalanil aatinob’aal. re naq junaqik li xb’eeresinkil. li junjunq chi aatin maraj li junjunq chi na’leb’ jalb’il. Jo’kan aj wi’ naq aajel ru ch’olch’ooq ch i ru li Xmolamil Aatinob’aal Q’eqchi’. diciembre). re xwotz’b’al ut xjunajinkil li na’leb’ chi rix li jalok ru aatin. xtz’ilb’al ut xch’olob’ankil rix li junjunq chi aatin. ut li xtusulal maraj li xb’aanunkil li k’anjel tb’aanumanq.roksinkil qayehaq li xk’ab’a’eb’ li po jo’ chan ru wan sa’ kaxlan aatin. Tento raj naq li Xmolamil Aatinob’aal Q’eqchi’ tk’e xch’ool chi rilb’al li junjunq chi k’anjel. re naq ink’a’ tk’ulmanq li ak xyeeman chaq chi rix li yoob’ank ak’ aatin xb’aan naq wan naq na’ok chi xmuxb’al xyaalal li aatin ut li aatinob’aal. re naq tjunajimanq li k’a’uxl chi rix chan ru xb’aanunkil li k’anjel. re naq ch’olch’ooq chi ruheb’ li xb’eeresinkil li k’anjel ha’in. re naq ink’a’ yalaq chank re ru naq yooq xpuktasinkil maraj xjultikankil.

Wan chik. maraj li na’leb’. wi’ laa’o naqanaw naq rahob’tesinb’ileb’ li qakomon. (Código de ética) Yal re xchoyb’al xjultikankil li k’anjel. wan naq nake’ok chi xb’aanunkil junaq li k’anjel ut mare li na’leb’ wan chi sa’ ha’an re xjot’b’aleb’ laj q’eqchi’. yal te’rab’i maraj yal us te’xye re li k’a’ ru naru nachal sa’ xb’eeneb’. chootz’aq b’a’yaq li xxutaan. wan chik yal re xq’umb’esinkileb’ li k’aleb’aal re naq maak’a’ te’xye. ut jo’kan naq toj tento raj naq tnaw xpatz’inkil rib’ chi rib’il rib’ sa’ xyaalal chi kama’in: ma ink’ulub’ ta wi’ xb’aanunkil li k’anjel ha’in chi rix xb’aanunkil li jalok ru aatin ha’in. ak naraj maraj na’ok chi xb’aanunkil li k’anjel chi rix xjalb’al ru li aatin sa’ q’eqchi’. wan naq re loq’ok k’a’ re ru terto maraj ink’a’ us. ut mare re xb’alaq’inkileb’ laj q’eqchi’. arin na’ajman xch’olob’ankil li na’k’ulman: wan naq junaq li poyanam. Jun chik li patz’om maraj li aatin tento xyeeb’al chi rib’il rib’ junaq ha’an: ma ink’a’ ta wi’ xuutaanal li tinb’aanu chi ruheb’ linkomon aj q’eqchi’.Li eek’aj ib’ maraj li xutaanalil. re naq yal te’xk’ul. Wan nake’ok chi xjalb’al li esil wan sa’ jalanil aatinob’aal. tento sa’ xb’een reek’ankil rib’ re naq moko yal tkutb’e ta rib’ chi xb’aanunkil li k’anjel t’patz’eq’ re. ut ink’a’ nake’xk’e reetal naq li k’a’ ru li yookeb’ chi xb’aanunkil. 93 . Ma wan tz’aqal chi us ut chi tz’aqal re ru linkawresinkil chi rix li na’leb’ te’raj xnumsinkil reheb’ li komon. yal xb’aan naq naxnaw aatinak sa’ q’eqchi’ maraj wan b’a’yaq li xtzolb’al chi rix junaq li na’leb’. Jo’kan naq li ani junaq aj jalol ru aatin. nake’ok chi xjalb’al ru li tasal hu. “sa’ raam. wan naq re xyeechi’inkil junaq li ak’ na’leb’ mare ink’a’ raj us cho’q reheb’ li qakomon. ma ink’a’ ta wi’ ra teb’ink’e wi’ li waswiitz’in rik’in li tinye. maraj li esilal yal sa’ xk’ab’a’ naq wankeb’ sa’ xmajelal junaq li tumin. sa’ xch’ool li junjunq wan li xb’eeresinkil chi chaab’il ut sa’ xyaalal junaq li k’anjel. wan naq re maq’ok ch’och’. ink’a’ naru naqachoy xtawasinkileb’ yal rik’in xk’ulb’al wiib’aq oxib’aq li qak’ajk’amuunkil.

1988. ----------------------. ALMG. España.(1992) Autonomía de los Idiomas Mayas: Historia e Identidad. ALMG. Guatemala. Introducción a la Morfosintaxis del Idioma Q’eqchi’. 8. Delta Ediciones. Cuc Caal. 1996.(1998) Introducción a la lingüística: Idiomas mayas. La Normalización Lingüística de los Idiomas Mayas.(2000) Sobre los diferentes metodos de Traducir Ed. Francisco. 17. Introducción a la lingüística de los idiomas Mayas. 7. Diccionario de Neologismos. 94 . Guatemala. Guatemala. Guatemala. ----------------------. ALMG. 15. Ed. Madrid. Comisión de Oficialización de los Idiomas Mayas de Guatemala. Madrid España. Gredos. ----------------------. (inédito) Guatemala 2003 6.Bibliografía 1. Guatemala 10. 5. Valentin (1997) Teoría y Practica de la Traducción Ed. Gredos Tomo 2. 13. Guatemala. Guatemala. Manual de Comunicación Lingüística. Ana Esther. Alfonso. Universidad Rafael Landivar/ PRODIPMA. Albizúrez Palma. Nora. Editorial Cholsamaj 11.. ---------------. Carlos Humberto Cu Cab. Escobar de Del Cid. 2001. PLFM. Guatemala 1999. Madrid. 16. 3. Gredos.1998. 14. (1998). 9. Propuesta de Modalidad de Oficialización de los Idiomas Mayas. Propuesta de Modalidad de oficialización de los Idiomas Indígenas de Guatemala.(1997) Teoría y Practica de la Traducción Ed. 12. Ch’olsamaj. Diccionario Q’eqchi’. Editorial Universitaria-USAC2. ALMG. Gramática y Comunicación. Editorial Nojib’sa 4. Guatemala 2004. Gramática Descriptiva del Idioma Q’eqchi’. ALMG. (fotocopias) Dirección Lingüística y Cultural. Guatemala. Guatemala. ---------------.(2001) Traducción y enriquecimiento de la lengua. Madrid. Gramática del Idioma Q’eqchi’. England. Garcia Y. Gredos Tomo 1.

G.1992. J. 24. (1980). Guatemala. Instituto de lingüística URL. 27. Guatemala. 95 . ALMG. EDITA. y Alvarez A. (2003) Atlas lingüístico de Guatemala. Ortuño Martínez. & Alvarez. 30. 21. Aproximación a la Sociolingüística. J. A. Anabella. Oxlajuj Kej Maya’ Ajtz’iib’. (2000) Manual de Traducción. Enrique. Ley de Idiomas Nacionales. Michael. Editorial Cholsamaj. Teoría y Práctica de la Lingüística Moderna. Anaya. Guatemala.. Proyecto Lingüístico Francisco Marroquín. Ed. Guatemala. Tzoc. Lopez. Guatemala 2001. ALMG. Hun C. Montanillo Merino. Manual para aprender el Idioma Q’eqchi’. (1993) Maya Chii’. Giracca. Guatemala. México 1995. Ch’olsamaj. Seminario de Integración Social. 29. Editorial Sophos. Editorial Cholsamaj. Madrid. S. MINEDUC. J. 26. Maya’ Chii’ Los Idiomas Mayas de Guatemala. Diccionario de Lingüística. Guatemala. Stewart. 23. Guatemala. Mexico. OKMA. 20. DIGEBI. (2005) Gramática Normativa del Idioma Q’eqchi’. Richards. Terrence (1974) Idiomas de Mesoamerica. 28. S. 25. (2004) Gramática Descriptiva del Idioma Q’eqchi’. E. 1986.18. URL PROFASR Guatemala. A. Gramática del Idioma Q’eqchi’. 19. Tzoc. 31. Los Idiomas Mayas de Guatemala. Decreto 19-2003. Guatemala 2001(reimpresión). (1998). Gramatica Kekchi. Tzul y Tzimaj. 22. Editorial Trillas. Kaufman..

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful