P. 1
konstrukcija spiralnog stepenista

konstrukcija spiralnog stepenista

|Views: 67|Likes:
Published by Vladimir Stojanovic

More info:

Published by: Vladimir Stojanovic on Aug 24, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/30/2014

pdf

text

original

SPIRALNA STEPENI[TA - KONSTRUKTIVNE KARAKTERISTIKE I ARHITEKTURA (Deo I

)*
Svetlana Janićijević
UDK: 630*833.18 Stru~ni rad

Izvod. U uvodnom delu obrađen je istorijski razvoj spiralnih stepeništa i njihove geometrijske karakteristike. U drugom delu obrađena su drvena spiralna stepeništa, preko osnovnih elemenata za različite vtste stepeništa. U okviru ovog dela dat je projekat i konstruktivna razrada jednog konkretnog spiralnog stepeništa. U trećem delu dat je proračun spiralnog stepeništa. Ključne reči: drvo, spiralno stepenište, stepenik, centralni nosač, platforma, ograda, proračun. SPIRAL STAIRWAY - CONSTRUCTIVE CHARACTERISTICS AND ARCHITECTURE (PART I) Abstract.- The historical development of spiral stairs and their geometrical characteristic are presented in this study. Second part of this study consists basic elements for various types of wooden spiral stairs. The project and technical documentation of one type of wooden spiral stairs have been analyzed and presented in the second part of this study. The third part of the study consist mathematical analysis of spiral stairs. Key words: wood, spiral stair, stair, central bearer, platform, stair fence, analysis.

1. UVOD Spiralna stepeništa se mogu izrađivati od čelika, livenog gvožđa, aluminijuma, betona, kompozitnih materijala, stakla i drveta. Noseći elementi spiralnih stepeništa mogu biti različitog oblika i konstrukcije. Najčešći su primeri stepeništa koja imaju stub postavljen u osi spirale koju opasuje ograda. Stub se vezuje za pod donjeg sprata a stepenici se za njega vezuju konzolno, tako da je svaki naredni stepenik rotiran za konstantan ugao u odnosu na prethodni. Visina stepenika, takođe, mora biti konstantna. Gazišta stepenika obično imaju oblik kružnog isečka mada ivica stepenika na širem kraju može biti i prava. Na vrhu stepeništa nalazi se platforma koja se vezuje za podnu konstrukciju gornjeg sprata. Mogući oblici platformi prikazani su na slici 1.1. U poglavlju 2. ovog seminarskog rada biće dat kratak pregled istorijskog razvoja spiralnih stepe-

ništa. Geometrijske karakteristike spiralnih stepeništa biće obrađene u poglavlju 3. Podaci dati u tom poglavlju odnose se na sva spiralna stepeništa bez obzira na materijal i tehnologiju izrade. Konstruktivne karakteristike drvenih spiralnih stepeništa biće prezentirane u okviru poglavlja 4. U istom poglavlju biće dat projekat jednog konkretnog

stepeništa, njegovo konstruktivno rešenje i mehanički proračun. 2. ISTORIJSKI RAZVOJ SPIRALNIH STEPENIŠTA Najstarije građevine za koje se pouzdano zna da su imale spiralne stepenice su: 1. Solomonov hram Jevreji ovaj hram nazivaju “Prvi Hram”. Sagrađen je u Jerusalimu, 970. p.n.e. a uništen je 586. p.n.e. u napadu Nabukodonosora i vavilonske vojske. Spiralno stepenište ovog hrama se spominje u Starom Zavetu1.
Svetlana Janićijević, dipl. inž., student poslediplomac studija na katedri Finalna prerada drveta Šumarskog fakulteta u Beograd., vanredni profesor, Šumarski fakultet u Beogradu. * Seminarski rad iz Drvnih konstrukcija na poslediplomskim studijama.

90° kvadrat

60° trapez

60° kružni isečak

90° kružni

90° trougao

Slika 1.1 Oblici platforme

OKTOBAR-DECEMBAR, 2005.

53

2. Trajanov stub Trajanov stub je podignut u Rimu, 113. n.e. Sagrađen je od devetnaest mermernih blokova a poznat je po spiralnom reljefu koji prikazuje Trajanove ratove protiv Dačana. Spiralno stepenište nalazi se unutar stuba. Izrađeno je od punih blokova od belog mermera a vodi do vrha stuba odakle su stranci u prošlosti posmatrali Koloseum.2 3. Stub Marka Aurelija Ovaj stub je podignut između 180. i 196. n.e. u Rimu. Unutar stuba nalazi se spiralno stepenište sa 190 stepenika, koje vodi do vrha stuba gde se nalazila statua Marka Aurelija. Danas se umesto nje na vrhu stuba nalazi statua Svetog Pavla koju je 1589. godine postavio Domeniko Fontana na zahtev Pape Sikstusa V Peretija3. 4. Dioklecijanova palata Dioklecijanova palata je sagrađena 300 n.e. u Splitu, kao rezidencija imperatora Dioklecijana. 1979. UNESCO ju je uvrstio u Svetsko kulturno blago. Konstrukcija spiralnih stepenica zahteva razvijene tehničke veštine, što je uslovilo njihovu relativno kasnu pojavu u široj upotrebi. Popularnost ovog tipa stepeništa počela je da raste tek sa razvojem esnafa u Srednjem veku. 1142. godine završeno je stepenište „Vis de Saint Gilles”, jedan od najznačajnijih primera srednjovekovnih spiralnih stepeništa. Ovo stepenište se nalazilo u crkvi Saint Gilles du Gard, u blizini Arla u Provansi. Bilo je izrađeno od kamena, postavljeno između dva zida sa tavanicom u vidu svoda. Njegove geometrijske karakteristike postale su standard za spiralna stepeništa i mladi zidari iz cele Evrope su dolazili da ga vide. U srednjovekovnim tvrđavama i zamkovima spiralne stepenice su osim svoje glavne uloge da omo-

gućavaju pristup višim spratovima imale i ulogu da otežavaju napredovanje neprijatelja tokom napada. Put kojim se kretalo kroz zamak bio je veoma komplikovan. Česta je bila pojava da se stepenište pruža samo do prvog narednog sprata a da se njegov nastavak nalazi u nekom drugom delu zamka. Osim toga, stepeništa su bila uska, strma i mračna i mogla su se lako blokirati. Po jednoj teoriji stepeništa u srednjovekovnim zamkovima su uvek bila sa levom spiralom, odn. smer penjanja se poklapao sa smerom kazaljke na satu da bi napadač koji se kretao prema vrhu bio sprečen da se bori mačem pošto se desnom

tora. Stepeništa su građena ili unutar kula ili unutar masivnih zidova zamka4. U XIII veku, sa razvojem vojne arhitekture, prestaju da se grade prepreke unutar zamka pa stepeništa gube odbrambenu ulogu a sve veća pažnja se posvećuje njihovoj udobnosti i lepoti. 1364. godine Raymond de Tample, glavni majstor koji je radio za Karla V, transformisao je stari Luvr u Parizu iz srednjovekovnog zamka u palatu i podigao čuveno stepenište5 prečnika 8,22 m. Ovako velika stepeništa u glavnom su imala kružnu osnovu, mada postoje i primeri kvadratne i poligonalne osnove6.

Slika 2.1 3D-model stepeništa Vis de Saint Gilles, u blizini Arla

rukom morao pridržavati za stub. U većini zamkova stepenici su bili kraći od 1 m pa se dubina stepenika naglo povećavala od centra spirale ka njenom obodu i branitelj zamka je mogao da silazi sredinom stepenika a da mu stub ipak bude dovoljno blizu da se za njega može pridržavati levom rukom. Prema jednoj drugačijoj teoriji smer spiralnog stepeništa se određivao prema tome da li je vlasnik zamka bio desnoruk ili levoruk. Srednjovekovnim vojnim arhitektama bile su poznate i druge prednosti spiralnih stepeništa. Prostor unutar zamka bio je dragocen. Svaki dodatni kvadratni metar zahtevao je velika ulaganja u spoljašnje zidove, a bilo je poznato da spiralna stepeništa zauzimaju malo pros-

U kasnom Srednjem veku kule i zvonici, preuzeti iz arhitekture tvrđava i crkvi, uvedeni su u arhitekturu palata i plemićkih kuća a spiralna stepeništa su dobila ulogu statusnog simbola. U nekim italijanskim gradovima, kao što su Piza, Bolonja i San Điminjano, bogate i moćne porodice podigle su na stotine kula. Kule sa stepeništem mogle su se videti i na mnogim zgradama gradske uprave. Na primer, gradska većnica u Rotenburgu, imala je kulu koja se nalazila u centru simetrične fasade te zgrade. Tokom Renesanse, razvoj spiralnih stepeništa kretao se ka otvaranju zida oko stepeništa a kasnije i ka njegovom uklanjanju. Stepenište izgrađeno za Fransisa I (1515– 1525) u njegovom zamku u Bloa
“PRERADA DRVETA” Br.12

54

(Blois) je jedan od prvih primera otvorenog spiralnog stepeništa7. Pretpostavlja se da je ovo stepenište dizajnirao Leonardo da Vinči. Ono je imalo revolucionarni značaj jer je, za razliku od ostalih stepeništa tog vremena, imalo pogled napolje a ne na unutrašnji prostor zgrade. Preteča ovog stepeništa je verovatno bilo stepenište Krive Kule u Pizi sagrađene još 1174.godine. Stub je kod srednjovekovnih spiralnih stepeništa bio pun i morao je imati relativno veliki prečnik da unutrašnja strana stepenika ne bi bila preuska. Ovaj problem je kod stepeništa u crkvi „Kilianskirche” (XV vek) u Hajlbronu rešen na zanimljiv način. Uži kraj svakog gazišta ovog stepeništa ima klinast oblik, tako da je jedan njegov deo vezan za stub, a drugi deo je slobodan pa prednja ivica gazišta nema radijalan pravac. Na ovaj način, bez povećanja prečnika stuba je postignuta udobna širina gazišta na užoj strani. Tokom XV veka propovedaonica je postala veoma važan funkcionalni element u crkvi. Do nje se pristupalo spiralnim stepeništem koje se konzolno obavijalo oko stuba. Zid oko stepeništa u potpunosti je uklonjen i na spoljašnjoj strani spirale se nalazila samo lepo oblikovana ograda. Jedan od poznatijih primera ovakvih stepeništa je stepenište propovedaonice u crkvi Georgenkirche u Nordlingenu (1499). Slobodna stepeništa sa centralnim stubom kao jedinim nosećim elementom postala su popularna kasnije, sa razvojem proizvodnje livenog gvožđa i tehnika prefabrikacije. Tokom 19. veka izgrađen je veliki broj gvozdenih stepeništa, a jedno od najpoznatijih se nalazi u Džon Nešovom Kraljevskom Paviljonu u Brajtonu (1815). U XVI veku istraživanja prostornih mogućnosti spiralnih stepeništa kretala su se ka modifikaciji centralnog nosećeg elementa. U „Frauenhaus”-u (1578–1582, Strazbur), pun stub je zamenjen sa tri vitka stuba, koja se elegantno pružaju u visinu do tavanice, naglašavajući vertikalnost prostora. Ovaj efekat
OKTOBAR-DECEMBAR, 2005.

Tabela 1. Prosečna širina prstenova prirasta (mm) Table 1. Average growth- ring width (mm) Širina prstena prirasta STATISTIKA Broj merenja Aritmetička sredina Standardna devijacija Minimum Maksimum Koeficijent varijacije (%) Standardna greška 1 60 6,098 2,009 2,900 11,300 32,942 0,259 OZNAKA TRUPCA 2 3 4 81 81 62 3,894 3,522 6,395 1,683 2,100 2,546 1,200 1,000 2,500 7,500 11,000 16,800 43,234 59,623 39,804 0,187 0,233 0,323 5 74 4,166 2,258 1,000 10,500 54,203 0,263

Tabela 2. Radijalno utezanje topolovog drveta (%) Table 2. Radial shrinkage of poplar wood (%) STATISTIKA Broj merenja Aritmetička sredina Standardna devijacija Minimum Maksimum Koeficijent varijacije (%) Standardna greška Radijalno 1 12 3,75 0,77 2,64 5,13 20,40 0,22 OZNAKA TRUPCA 2 3 4 12 12 11 4,186 4,789 3,907 0,349 0,348 0,348 3,595 4,376 3,268 4,685 5,466 4,362 8,347 7,262 8,895 0,101 0,100 0,105 5 10 3,931 0,441 3,268 4,670 11,226 0,140

Tabela 3. Tangencijalno utezanje topolovog drveta (%) Table 3. Tangential shrinkage of poplar wood (%) Tangencijalno utezanje STATISTIKA Broj merenja Aritmetička sredina Standardna devijacija Minimum Maksimum Koeficijent varijacije (%) Standardna greška 1 12 8,378 0,624 7,547 9,472 7,453 0,180 OZNAKA TRUPCA 2 3 4 12 12 11 8,010 8,122 7,981 0,594 1,273 0,261 6,858 5,049 7,425 9,020 10,154 8,320 7,420 15,678 3,272 0,172 0,368 0,079 5 10 7,584 0,436 7,166 8,544 5,745 0,138

Tabela 4. Gustina topolovog drveta (g/cm3) Table 4. Density of poplar wood (g/cm3) STATISTIKA Broj merenja Aritmetička sredina Standardna devijacija Minimum Maksimum Koeficijent varijacije (%) Standardna greška Gustina drveta 1 12 0,435 0,012 0,417 0,451 2,679 0,003 OZNAKA TRUPCA 2 3 4 12 12 11 0,430 0,412 0,434 0,013 0,008 0,010 0,414 0,405 0,416 0,451 0,428 0,448 2,957 1,887 2,225 0,004 0,002 0,003 5 10 0,413 0,015 0,390 0,445 3,546 0,005

55

je pojačan svetlošću koja dopire iz otvora u sredini tavanice i koja osvetljava celo stepenište sve do njegovog podnožja. Otvaranje centralnog dela spiralnog stepeništa predstavljalo je izuzetno značajnu novinu. Pre svega, stvorena je mogućnost boljeg osvetljenja. Povećanjem unutrašnjeg prečnika stepeništa uži deo stepenika je proširen i postao je dovoljno širok da se po njemu može hodati. Napredak u dizajnu spiralnih stepeništa predstavlja jedno od

Slika 3.1: Označavanje visine i dubine stepenika

Slika 3.2: Dimenzije gazišta

glavnih arhitektonskih dostignuća Renesanse. Tek tada, spiralna stepeništa su konačno oslobođena prostornih ograničenja koja su ih vekovima pratila. Jedan primer stepeništa iz perioda kasne Renesanse nalazi se u zvoniku bazilike “San Nicola” u Pizi. Zvonik ima oktagonalnu osnovu a stepenište unutar njega je kružno. Stepenište (zapravo spiralna rampa) koje je izgradio Bramante za Papu Julija II, u tornju pored ”Belvedere”-a, imalo je veliki uticaj na dalji razvoj stepeništa. Posle njega sledilo je Vinjolino veličanstveno spiralno stepenište u Palati Farneze u Kapraroli (1547–1549). Ovo stepenište imalo je unutrašnji prečnik od 3 m. U kasnoj Renesansi stepeništa su počela da dobijaju centralno mesto u prostoru. Ovo je naročito došlo do izražaja kasnije, u Baroku i Rokokou. Alberti je smatrao da stepeništa treba izbegavati, odn. da njihov broj u zgradi i njihovu veličinu treba svesti na minimum. Ipak, i on je priznavao da veličina stepeništa treba da bude “u skladu sa dostojanstvom mesta”. S druge strane, Paladio je stepeništima posvetio celo poglavlje sa naslovom “O stepeništima, njihovim vrstama; i o broju i veličini stepenika”. On pozdravlja upotrebu zavojnih stepeništa ”naročito u uskom prostoru, jer ona zauzimaju manje prostora od pravih, mada su nešto teža

za penjanje...mogu biti osvetljena odozgo, a oni koji se nalaze na njihovom vrhu vide one koji se penju,...8 On sa entuzijazmom opisuje ovalne spiralne stepenice i daje nekoliko ilustrovanih primera. Borominijevo ovalno spiralno stepenište u Palati Barberini (Rim, 1628) direktno sledi Paladiova uputstva. Međutim, njegovi stepenici imaju blagi nagib a ritam penjanja stepeništem je nepravilan, jer se pri penjanju veličina stepenika menja. U Francuskoj i Nemačkoj bile su popularne duple spiralne stepenice. Dva stepeništa jednakog prečnika imala su zajedničku osu i međusobno su zaklapala ugao od 180. Poreklo duplog spiralnog stepeništa je nepoznato. Postoje teorije da je ono bilo primenjivano još u staroj islamskoj arhitekturi. 1527. godine Antonio da Sangalo je za Papu Klementa VII izgradio duplu spiralnu rampu u dubokom bunaru u Orvietu. Dvostruka rampa je služila za snabdevanje Orvieta vodom u slučaju napada. Dva kraka rampe su bila fizički odvojena da bi se sprečilo sudaranje životinja koje su se kretale naviše noseći vodu i životinja koje su silazile ka bunaru. Najpoznatije duplo spiralno stepenište nalazi se u palati Chambord u blizini Bloa (Blois). Pretpostavlja se da je ovo stepenište dizajnirao Leonardo da Vinči.

Slika 3.3: Leve i desne spiralne stepenice

Slika 3.4: Visina za prolaz ispod platforme

56

“PRERADA DRVETA” Br.12

Verovatno najinteresantnije spiralne stepenice su drvene stepenice koje su mogle da rotiraju, u doslovnom smislu. Okretanjem stepeništa za 180 u jednom ili drugom smeru mogao se otvoriti ili zatvoriti ulaz u neke prostorije. Otkrića novih materijala tokom XX veka dovela su do velikog napretka u projektovanju spiralnih stepeništa. Savremene arhitekte težile su da ostvare magi č no stepenište bez ikakvog očiglednog oslonca. Rihard Nojtra u svom projektu “Gemological Institute Building” (u Los Anđelesu) rešio je ovaj problem, tako što je umesto nosećeg stuba uveo po jedan spiralni nosač sa obe strane stepeništa. Danas spiralne stepenice imaju širok dijapazon oblikovnih mogućnosti. Male stepenice sa punim centralnim stubom upotrebljavaju se naročito u stambenim objektima, u fabrikama i na brodovima, odn. svuda gde postoji problem ograničenog prostora. 3. GEOMETRIJSKE KARAKTERISTIKE SPIRALNOG STEPENIŠTA Spiralne stepenice mogu da se prilagode bilo kojoj spratnoj visini. Pod visinom stepeništa se podrazumeva visinska razlika između linije gotovog poda donjeg sprata i linije gotovog poda9 gornjeg sprata. Prečnik spiralnog stepeništa10 se kreće od 1065 mm (= 3’–6”) do 1830 mm (= 6’–0”). Za stepeništa opšte namene minimalni prečnik je 1220 mm (= 4’–0”)11 a prečnik od 1525 mm (= 5’–0”) se smatra dovoljno udobnim za penjanje. Veći prečnici se koriste radi ostvarenja određenih estetskih efekata. Prečnik otvora u podu gornjeg sprata treba da bude najmanje za 50 mm veći od prečnika stepeništa12. Prema smeru penjanja stepenice mogu biti sa levom spiralom i sa desnom spiralom. Kod stepenica sa levom spiralom13 penjanje se obavlja u smeru kazaljke na satu, a ograda se nalazi sa leve strane.

Tabela 3.1 Izbor broja stepenika za različite visine stepeništa Visina stepeništa Britanske mm jedinice mere I II 7’-0” 2134 7’-4” 2235 7’-8” 2337 8’-0” 2438 8’-2” 2489 8’-4” 2540 8’-6” 2591 8’-8” 2642 8’-10” 2692 9’-0” 2743 9’-2” 2794 9’-4” 2845 9’-6” 2896 9’-8” 2946 9’-10” 2997 10’-0” 3048 10’-2” 3099 10’-4” 3150 10’-6” 3200 10’-8” 3251 10’-10” 3302 11’-0” 3353 11’-2” 3404 11’-4” 3454 11’-6” 3505 11’-8” 3556 12’-0” 3658 Ukupan broj čela stepenika 10 III      11 IV         12 V             13 VI                14 15 16 17 X 18 XI VII VIII IX

                

                  

                  

              

           

Kod stepenica sa desnom spiralom penjanje se obavlja u smeru suprotnom od kretanja kazaljke na satu a ograda se nalazi sa desne strane (slika 3.3). 3.1 Određivanje broja i dimenzija stepenika kod spiralnog stepeništa Za spiralno stepenište, bilo kog zadatog prečnika i bilo koje spratne visine, mogu se odrediti optimalne dimenzije stepenika. Pri određivanju dubine i visine stepenika (slika 3.1) polazi se od formule: a + 2s = 623 cm (optimalno 63 cm)14 Nagib spiralnog stepeništa15 ne bi trebalo da bude veći od 45 da bi bilo zadovoljeno pravilo: a≥s

Za stepeništa čija je dužina gazišta manja od 900 mm za merodavnu dubinu gazišta uzima se dubina na sredini dužine gazišta16. Maksimalna visina stepenika data je na slici 3.117 a minimalne dimenzije gazišta na slici 3.2.18 Spiralna stepeništa se najčešće izrađuju tako da opisuju pun krug ili 3/4 kruga, a broj stepenika je najčešće 12 ili 16. (videti sliku 3.3). Ukoliko stepenište opisuje pun krug, platforma se nalazi direktno iznad nekoliko najnižih stepenika pa treba voditi računa o visini prolaza ispod platforme. Visinsko rastojanje između donje površine platforme i gornje površine gazišta onog stepenika čija se prednja ivica nalazi tačno ispod zadnje ivice platforme (slika 3.4.) ne sme biti manje od 1980 mm (= 6’–6”) prema američkim standardima20, odn. 2100 mm prema nemačkim standardimau. Ovo se može ostva57

OKTOBAR-DECEMBAR, 2005.

riti povećanjem visine stepenika ili usvajanjem manjeg ugla platforme (60° umesto 90°).21 Preporuke za izbor broja stepenika date su u tabeli 3.1.22
Fusnote:
“6:8 Vrata od srednjeg hodnika behu na desnoj strani doma i izlazaše se na zavojnicu na srednji hodnik, i iz srednjeg na treći.”, Stari Zavet, Prva Knjiga o Carevima, Glava 6, www.istocnik.com U engleskom prevodu Starog Zaveta, tekst je ovakav:“6:8 The door for the middle chamber was in the right side of the house: and they went up with winding stairs into the middle chamber, and out of the middle into the third”, Old Testament, 1st Kings, Chapter6, www. rhymezone.com 2 http://bbs.keyhole.com
1

www.christianism.com Kao na primer u zamku Dover Castle u Engleskoj 5 La Grande Viz Neuve; stepenište je srušeno oko 1624. 6 Penshurst Place u Kentu ima stepenište sa poligonalnom osnovom koja se po obliku uklapa u osnovu kule. 7 Napomena: pod ovim se ne podrazumeva potpuno uklanjanje nosećih elemenata na spoljašnjoj strani stepeništa već samo otvaranje stepeništa tako da ono ima pogled na okolni prostor. 8 Ovaj citat je uzet iz dela “The Staircase. History and Theories”, John Templer; prevod citata sa engleskog jezika: Svetlana Janićijević 9 Pod linijom gotovog poda podrazumeva se nivo gornje površine završnog materijala kojim je pod obložen 10 Time-Saver Standards for Interior Design and Space Planning

3 4

Prema Rob Thallon-u,Graphic Guide to Interior Details, minimalna dužina samog gazišta bez centralnog stuba je 26” odn. 660 mm, videti sliku 3.2. 12 Time-Saver Standards for Interior Design and Space Planning 13 Time-Saver Standards for Interior Design and Space Planning 14 reppen 15 Building Stairs 16 Building Stairs 17 Graphic Guide to Interior Details 18 Graphic Guide to Interior Details
19 Prema sledećim američkim standar-

11

dima: IRC©2000, UBC©1997, UPC©1997, UMC©1997, NEC© 1999. Izvor: www.codecheck.com
Treppen Prva projekcija ovog stepeništa data je na Slici 3.3.a) 22 Time-Saver Standards for Interior Design and Space Planning
21 20

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->