I.

Mahahalagang tauhan at ang mga katangian nito  Kapitan Tiyago - Ang pinaguusapan dahil sa pagkamatay nito.  Padre Irene – Ang pinagkalooban ng huling habilin ni Kapitan Tiyago.  Basilio – Ang binawian ng pamana ni Kapitan Tiyago.  Donya Patrocinio - Matandang kaagaw ni Kapitan Tiyago sa pagpapataasan ng ihi sa pagkabanal ay nagnais mamatay na kinabukasan upang malibing siya ng lalong dakila at kahanga-hanga paraan.  Kapitan Tinong – Ang matalik na kaibigan ni Kapitan Tiyago na nagmamalapati na ipagkaloob ang kanyang Abito.  Quiroga – Ang naghandog ng tabako kay Don Primitivo at nagtanong kung maaari ba siyang makapagtayo ng sabungan sa langit kapag siya ay namatay na.

II.

Mahahalagang Pangyayari  Marangal ang libing ni Kapitan Tiyago. Si Padre Irene ang hinirang na tagapamahala at tagapagpatupad ng testamento ng kapitan. Paghahati-hatiin ang kanyang kayaman sa Sta. Clara, sa Papa, sa Arsobispo, at sa mga orden. P20.00 ay itinira para pangmatrikula ng mga estudyanteng mahihirap.  . Iminungkahi ito ni Padre Irene para masabing tagatangkilik siya ng mga estudyante. Inalis ni Kapitan Tiyago ang P25.00 pamana kay Basilio dahil sa kawalang-utang na loob ngunit isinauli ni Padre Irene at siya raw ang magpapaluwal sa sariling bulsa.  Nang nakaburol si Kapitan Tiyago ay marami ang usap-usapan ukol sa kanya. Nakita raw ng mga mongha ang nagliliwag na kaluluwa ni Kapitan Tiyago. Iyon daw ang utang sa maraming pamisang nagawa ni Kapitan.  Tatlong prayle ang dapit sa libing ni Kapitan. Maraming kamanyang nang sinunog at gayundin ang iwinisik na agua bendita.  Si Donya Patrocinio na matandang kaagaw ni Kapitan Tiyago sa pagpapataasan ng ihi sa pagkabanal ay nagnais mamatay na kinabukasan upang malibing siya ng lalong dakila at kahanga-hanga paraan.

20 pesos ay mapupunta sa matrikula ng mga dukhang mag-aaral. . at kung sino ang mananalo. Si Donya Patrocino naman inggit na inggit sa libing ni Kapitan Tiyago at tila nagnanais na mamatay na rin at magkaroon ng libing na higit pa sa naging libing para kay Kapitan Tiyago. Papa. Bahagi ay mapupunta sa Sta Clara. Buod Si Padre Irene ang namahala sa mga pamana ni Kapitan Tiyago. Ngunit nanaig pa rin ang desisyon ni Padre Irene na damitan si Kapitan Tiyago ng kahit alin sa kanyang mga dating suot. Arsobispo at Korporasyong relihiyoso. o isang abito ng Pransiskano na mungkahi ni Kapitan Tinong. IV. Napag-usapan din dito kung magsasabong ba si San Pedro at Kapitan Tiyago. Ang pagbibigay-pugay sa lahat ng mga nagawa ng tao kahit ito ay pumanaw na.III. Pinagtalunan kung ang susuotin ba ay prak na sinasabing suot ni Kapitan Tiyago nang magpakita siya sa mga mongha. at ang 25 pesos na binawi ni Kapitan Tiyago na para sana kay Basilio ay ibinalik ni Padre Irene at sasabihin sa kanya ito galing. Kahalagahang Pangmoral   Ang paguusap para sa paghahanda sa pagsalubong ng taong sumakabilang buhay na sa kanyang katahimikan o ang pagrespeto para sa kanyang katahimikan. V. Puna o reaksyon  Sana ay hindi na nila pinagtalunan ang dapat na maging kahinatnan ng paglibing kay Kapitan Tiyago kundi ay binigyan na lamang nila ito ng kapayapaan at sana hindi nalang pinagmalupitan o hinigpitan ni Padre Irene ang pagpapamura ng mga kagamitan sa pagpapalibing kay kapitan Tiyago.

Siya ay binabangungot sa kakaisip kay Basilio. Mahahalagang Pangyayari  Naging malaking balita ang pagkakahuli kay Basilio at labis itong pinagalala ni Juli. Hinanap niya ang gobernadorsilyo. kinahapunan ay may balita silang natanggap. Isang salita lamang ni Padre Camorra ay makakalabas ng kulungan si Basilio. Hermana Bali . Juan de Paz at tinyente ngunit wala ang mga ito. Mahahalagang tao at ang mga katangian nito Huli – Ang kasintahan ni Basilio Hermana Penchang – ang nagagalit kay Basilio dahil nawalan na siya ng tagpagdasal at tagapag-ayuno sa kanya.  Sa pagnanais niyang makalaya si Basilio ay naisip niya si Padre Camorra.  Siya na lamang ang natira sa bilangguan dahil wala siyang tagapagtanggol at wala rin naman kamag-anak. .  Nang makapasok na sila sa kumbento. May babaeng tumalon sa bintana at namatay at may babaeng nagtatakbong lumabas ng kumbento na tila wala na sa katinuan. Padre Camorra –tinawag na Kabayo dahil malikot siya sa mga babae Tata Selo – pumunta sa kumbento ngunit pinagtabuyan lamang siya kaya ninais niyang sumapi sa mga tulisan I.Ang nagbalita kay Huli ng tungkol sa sinapit ni Basilio.I.  Ayaw pumunta ni Juli sa kumbento dahil natatakot siya kay Padre Camorra ngunit pinilit siya ni Hermana Bali. Pinuntahan ni Tata Selo ang kumbento at hinahanap si Juli ngunit hind siya pinapasok at sa halip ay pinagtabuyan pa.

Siya na lamang ang natira sa bilangguan dahil wala siyang tagapagtanggol at wala rin naman kamag-anak. .  Ang pagpapahalaga sa isang tao. Juan de Paz at tinyente ngunit wala ang mga ito. Sa pagnanais niyang makalaya si Basilio ay naisip niya si Padre Camorra. Siya ay binabangungot sa kakaisip kay Basilio. May babaeng tumalon sa bintana at namatay at may babaeng nagtatakbong lumabas ng kumbento na tila wala na sa katinuan. Hinanap niya ang gobernadorsilyo. Reaksyon o Pananaw  Kailangan ay inisip lamang ni Huli ang kalagayan ni Basilio kung kaya’t kung nararapat ay ginawa ni Huli lahat mailigtas lamang si Basilio. Buod Naging malaking balita ang pagkakahuli kay Basilio at labis itong pinagalala ni Juli. Pinuntahan ni Tata Selo ang kumbento at hinahanap si Juli ngunit hind siya pinapasok at sa halip ay pinagtabuyan pa. Kahalagahang Pangmoral  Ang pagiisip ng ikabubuti sa kapwa. Nang makapasok na sila sa kumbento. Ayaw pumunta ni Juli sa kumbento dahil natatakot siya kay Padre Camorra ngunit pinilit siya ni Hermana Bali. Pero hindi lang ‘yun.  Ang pagpapakita ng malasakit sa taong mahal mo.II. kinahapunan ay may nangyaring hindi maganda. IV. Isang salita lamang ni Padre Camorra ay makakalabas ng kulungan si Basilio. Kailangan pati sarili ni Huli ay inisip niya para rin sa ikabubuti niya.Narinig sa bayan ang panaghoy ni Tata Selo at kinabukasan ay dinala niya ang kanyang itak at nilisan ang lungsod III.

Ipinaglaban ng Kapitan Heneral na hindi nararapat na makalaya si Basilio dahil sa kanyang paniniwala na wala ng saysay ang estudyanteng iyon. Mataas na empleyado – Ang tanging nagpupuri kay Basilio. Dito nagsimula ang pagtatalo ng Kapitan Heneral at ng mataas na empleyado. Nagbitiw ang Mataas na Empleado sa tungkulin. Ang may gustong ipagtanggol ito at maipalabas sa kulungan. Ipinagtanggol ng isang mataas na empleyado sa Basilio dahil sa ipinaglalaban niyang mahusay. Naiwan si Basilio upang maisalba ang prestige at authority ng gobyerno. Makaraig – Ang unang pinalaya sa mga estudyanteng nabilanggo. Ang tanging katiyakan sa mga balita ay ang pag-alis ni Padre Camorra sa kumbento at panandaliang pagtuloy sa Maynila. Nagkakaroon lang ng emphasis ang mga lalawigan kapag ang sinalakay ay isang kumbento o isang espanyol. mabait at matalino ang estudyanteng iyon na malapit ng magtapos sa kursong medisina. at hindi masabi ng iba na sobra-sobra ang pagpaparaya at ginawang ingaysa walang kuwentang bagay at dahil ito ay utusan at ulilang lubos na. . Napalaya na ang mga estudyante maliban kay Basilio. Dahil pinagkakatiwalaang siya ay isang alipin lamang at ulilang lubos na na tiyakang wala ng maghahabol pa.I. Ipinahayag niya ang pag-alis. Isagani – Ang huling nakalaya sa mga estudyanteng nabilanggo sa kadahilanang isang linggo pa bago nakaluwas ang amain nitong si Padre Florentino. Mahahalagang Pangyayari. Umabot sila sa usapin tungkol sa Espanya. Basilio – Ang tanging naiwan sa piitan upang maisalba ang prestige at authority ng gobyerno. bulongbulongan lamang ang nagkalat at hindi nila matukoy kung sino talaga ang babaeng nahulog sa tuktok ng kumbento. at tiyakna walang maghahabol – ani ni Padre Cammora. Kapitan Heneral –Ang may-ayaw na makalabas sa piitan si Basilio dahil ito ay pinupuri ng karamihan at dahil naniniwala siyang isang hamaps-lupa lamang si Basilio. Mahalagang tauhan at ang mga katangian nito Kabesang Tales – Ang tinaguriang Matanglawin dahil napakatalas ng kanyang mata sa likod ng kanyang baril.      II. na nangako ng hustisya at sisikaping idulot ang kagalingan sa Pilipinas. napatatamaan. Hindi napansin ang nangyari sa bayan ng Tiani. Nagpatuloy ang pagtatalo ng dalawa.Bawat matingnan. Padre Camorra – Ang umalis sa baying yaon at panandaliang tumira sa Maynila. sakay sa susunod na Koreo.

katarungan at kalayaan ituturing ng bayan na magnanakaw ang nagtanggi ng mga ito. Kapag itinanggi sa isang bayan ang liwanag. Nang nasa kanyang sasakyan na ang Mataas na Kawani ay nasabi niya sa kanyang kutserong katutubo: “Kapag dumating ang araw ng inyong pagsasarili ay alalahanin mong sa Espanya’y hindi nawalan ng mga pusong tumitibok dahil sa inyo”. Ito ay kahanga-hanga na kinaya rin niyang magbitiw sa kanyang tungkulin para sa ipinaglalaban niyang pangangatwiran. Ang tanging di nakalaya ay si Basilio.III. tahanan. Pananaw o Reaksyon Ang pagtatanggol ng Mataas na kawani at ang nagpakita ng kagandahang loob na taglay ni Basilio. Sinabi ng Kawani na dapat matakot ang Heneral sa bayan. Nangakalaya ang mga estudyanye. Natawa ang Heneral wala raw siyang pakialam sa bayan dahil ang naghalan sa kanya ay ang bayang Espanya hindi ang bansang Pilipinas. Mabuting bata raw at matatapos na ng panggagamot.   V. Ang pagiging isang mabuti at karapatdapat na mamamayan ng isang bansa. Kahalagahang Pangmoral Ang paniniwala at pagtatanggol sa sariling pangangatwiran dahil sa kaalamang ito ang mas nakakabuti. Ang pagiging makasarili ng Kapitan Heneral na pati iba nadadamay sa kanyang pinagkakagawa na sana inisip niya ang makakabuti sa iba.Pinakahuli si Isagani.Ipinagtanggol ng Mataas na Kawani si Basilio. Si Basilio ay pinagbintangan ng Heneral na gumamit ng bawal na aklat sa medisina. . Nabalita sa tulong ni Ben Zayb.Una’y si Makaraig. At kailangan daw magkaroon ng halimbawang di dapat tularan ang mga mahilig sa pagbabago. Makaraan ang dalawang oras ay nagbitiw sa tungkulin ang Kawani at nagsabing siya’y uuwi sa Espanya lulan ng kasunod na koreo. Lalong napahamak si Basilio dahil lahat ng sabihin ng Kawani ay tinututulan ng Heneral. Buod Hindi man lamang nabalita sa mga pahayagan ang nangyari kay Huli.    IV. ang pagiging mahabagin ng Heneral. Ang pagpapanindigan ng Mataas na kawani ay kahangahanga para palagay na may malasakit siya para sa iba.

Juanito Pelaez – Ang tanging papakasalan ni Paulita. Isagani – Siya ay pumasa sa asignatura ni Padre Fernandez at bumagsak naman sa iba. Ang magsisilbing ninong sa kasalang Paulita at Juanito. Napasa-Europa si Makaraig. Ang tanging napabalita sa mga panahong iyon ay ang pag-aalsa ng mga artilyero na hindi pinaalam ang dahilan. Mahalagang tauhan at ang mga katangian nito. Marami ang di nakasulit sa eksaming ibinigay ng serbisyo sibil. Buod Dahil sa mga nangyayari sa mga estudyante ang maraming magulang ang dina nagpaaral ng mga anak.Hinilo ang tribunal sa kanyang mga talumpati. Buti pa ang maglimayom o kaya’y masaka. at mga seremonya. Matapos ang mga nangyari. mga prusisyon.  Ang paggugol ni Simoun ng isang pagdiriwang dahil sa kanyang paggaling. Tadeo – Ang paglalakwatsa niya ay nagwakas at pinrangalan ang sarili sa pamamagitan ng pagsunog ng mga aklat.Kab 32: I. III. II. Si Salvador ay nakapasa dahil sa kahusayang magtalumpati. Juanito Pelaez – Ang binigyan ng almasen at pinamahala na sa negosyo ng ama. Simoun – Ang naghain ng pagdiriwang dahil sa kanyang paggaling. Mahahalagang Pangyayari  Mga Bunga ng Paskin pinauwi na ng mga ina ang kanilang mga anak na nag-aaral.Ang napatawang bobo na lamang at papasok nalang na kawani sa kahit sang hukuman. Si Pelaez ay napatali sa negosyo ng ama. para sa madibdibang bakasyon o pagsasaka sa kanilang lupain upang maiwas sa gulo na nangyari. Si Isagani’y sa aklat lamang ni Padre Fernandez nakasulit. Sandoval . Paulita Gomez – Ang magpapakasal kay Juanito at naging praktikal dahil mas iniisip niya kung saan siya magiging masaya. dahil ito ay namalagi pa rin sa piitan.  Pinagusapan ang mga nangyari sa mga estudyante matapos ang kanilang pagkakabilanggo maliban kay Basilio na nanatili parin sa piitan.  Ang paguusapang pagpapakasal nina Paulita Gomez at Juanito Pelaez at kung saan naging praktikal si Paulita sa pagpili ng mapapangasawa kung kaya’t mas pinili niya si Juanito kaysa kay Isagani dahil alam niyang mas mautak at mayaman si Juanito. maimit na lamang siya makipagugnayan sa ibang tao. Sinong – Ang tanging bumibisita kay Basilio sa piitan. Basilio – Siya ay hindi bumagsak at hindi pumasa. Si Basilio lamng ang di nakakuha ng . Don Timoteo – Ama ni Juanito Pelaez na sinasabi ng karamihang napakaswerte dahil naging kasosyo niya si Simoun.  Lumipas na ang kuwaresma. Pecson . semana santa. ang tanging nasa isip ng mga tao ay ang malaking pagdiriwang na mangyayari at iyon ang pagpapakasal nina Paulita at Juanito. Natuwa pa si Tadeo. Buwan na ng Abril at nalimot na ang mga pangamba. Makaraig – Siya ay naglakbay patungong Europa. Giniba ang mga bahay na yari sa mahinang materyales. sinigan ang kanyang mga aklat.

 Ang pagsasawalang bahala ni Paulita sa nararamdaman ni Isagani at tuluyan niyang iniwan ang kanyang katapatan sa kanya na hindi kanaisnais at kainis-inis. Hinintay-hintay ng buong Maynila ang piging sa kasal ng dalawa.  Ang hindi pagiging tapat ng mga kaibigan ni Basilio na iniwan nila ito at hinayaang makulong sa piitan na nagpapakitang hindi sila tunay na kaibigan.Ito’y ganapin dalawang araw bago umalis ang Heneral. Si Simoun daw ang mamamahala. Si Simoun ay mabuti na’t ayon kay Ben Zayb ay di mag-uusig at sa halip ay madaraos ng isang pistang walang katulad bago umalis sa bayan. Naipayo ni Ben Zayb na bilin ni Simoun ang bahay ni Kapitan Tiago na nabili ng ama ni Pelaez. Ang mga taga-Maynila ay nakipag-agawan sa pakikipagkilalakay Simoun upang sila’y anyayahan sa piging. Kapuwa walang isip at muning lampas sa pansariling kaligayahan kapwa anak-Maynila. Doon niya nabatid ang pagkawalani Tandang Selo sa tulong ni Sinong na kutsero na tanging dumadalaw sa bilanggong kanayon. At tumagal ang ilang linggo ay nabalitang ikakasal si Juanito kay Paulita.  Ang padadanas ng malupit na tadhana ni Basilio na kaawang-awa.  Ang pagpapasya ni Paulita na magpapakasal siya kay Juanito ay kabigla-bigla na hindi kaasaasa.pagsusulit. Higit na magkabagay si Juanito at Paulita. V. Mula noo’y madalas si Simoun sa tindahan ng mga Pelaez na wika ng iba’y pinakisamahan na niya. Pananaw o Reaksyon  Pumunta na talaga si Macaraig sa Espanya at iniwan si Basilio na napapakitang hindi siya kabutihang kaibigan. . IV.Nasa bilangguan pa siya. Kahalagahang Pangmoral  Ang pagkakaroon ng panindigan t pagtitiwala sa sarili at hindi pagsuko sa kahit na anong palagay pa ang dumaan.