Stvaranje znanja na poluperiferiji: Rodna perspektiva

 Olivera Simić

o~i pisanja prikaza nove knjige Marine Blagojević “Stvaranje znanja na polu periferiji: Rodna perspektiva” bila sam u prilici da razgovaram sa autorkom koja je se u to vrijeme nalazila u [vedskoj dok sam ja sjedila na drugom kraju svijeta, u Australiji, Brizbenu. Iako na drugom kraju svijeta u geografskom smislu, Australija je zapravo ‘centar’ kao sto je i [vedska kada je u pitanju stvaranje znanja. Kontakti sa autorkom u vezi njene nove knjige kao i prethodnih njenih stru~nih radova koji se bave sli~nom problematikom, znanjem i njegovim stvaranjem, su me dodatno obogatili i upotpunili ovaj prikaz. Ova virtualna komunikacija i razmjena ideja između dvije akademkinje porijeklom iz poluperfirije, koje žive i rade i na poluperiferiji i u centru, i nose neizbježno s tim sve prednosti i nedostatke takvog rada, odvijala se glatko i ekspeditivno uprkos geografskoj i vremenskoj distanci. Ovakav nau~ni ‘virtualni’ život, kako ga ja ~esto nazivam, i bivstvovanje između centra i poluperiferije, otvara, kako sama autorka tvrdi, “gotovo treću dimenziju poluperiferije, jednu vrstu nerazumljivog i haoti~nog stanja” (35) koje može da ima “nesagledivi broj lokalnih tuma~enja i zna~enja” (38). Naša prepiska u potpunosti slijedi i potvrđuje poruku koju autorka šalje ~itaocima, a to je da znanje treba da postane “interaktivno” i da omogući “stalnu komunikaciju, osnaživanje, transnacionalizaciju i društveno uklju~ivanje” (63). 

U

Marina Blagojević, “Knowledge production at the Semiperiphery“, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd 2009. 

Pod terminom ‘centar’ autorka podrazumjeva lokalitet na kojem se stvaraju znanje i dominantni teorijski okviri, a koji se u geografskom smislu odnosi prije svega na zapadnu Evropu, i ostale ‘razvijene zemlje’ svijeta; ‘poluperiferija’ se odnosi na bivše komunisti~ke zemlje, zemlje isto~ne, centralne i južne Evrope, kao i Balkana (‘zemlje u razvoju’), dok se ‘periferija’ odnosi na bivše kolonije (‘nerazvijene’ zemlje). ‘nerazvijene’ nerazvijene’ 64

Zeni~ke sveske

Živeći i radeći već dugi niz godina na engleskom govornom podru~ju, moram da priznam da je pisanje ovog prikaza za mene bio izazov. Naime, u jednom momentu sam se našla u dilemi da li ću ‘znati’ da napišem prikaz ove sjajne knjige koja je objavljena na engleskom jeziku, na ‘našem’ jeziku. Nakon nekoliko godina pisanja, ~itanja i predavanja skoro isklju~ivo na engleskom jeziku, naš stru~ni, akademski rije~nik gotovo da sam potpuno ‘izgubila’ ako sam ga zapravo ikada i stekla, jer sam dobrim dijelom obrazovana u ‘centru’. Osjećajući se pomalo nelagodno morala sam da priznam autorki da se bojim da neću ‘znati’ prevesti stru~ne termine i kanone koje ona koristi u svojoj novoj knjizi. Stoga, iako sam već dobila od nje knjigu u elektronskom formatu na engleskom jeziku, pitala sam je da mi pošalje istu na ‘našem’ jer ce mi biti lakše da pišem prikaz. Autorka mi se javila i rekla da “prevoda knjige na našem jeziku nema” i da je jedna od “osnovnih prepreka u komunikaciji ka spolja i unutra upravo to što su referentni okviri toliko druga~iji da je nemoguće pisati isti tekst na dva jezika”. Složila sam se s njom da njen odogovor na moj ‘problem’ kako je i sama rekla, i “nije neka pomoć, ali jeste objašnjenje”. Ova komunikacija oko pripreme za pisanje prikaza kao i moja nesigurnost oko prevoda autorkinih ideja je zapravo vrlo relevantna za problematiku kojom se knjiga bavi. Naime, problem komunikacije i prenosa znanja koje se dešava ‘od spolja ka iznutra’ i od ‘centra ka poluperiferiji’, kao i specifi~na ženska iskustva, jedna je od vodećih diskusija koja se prelama kroz knjigu. Ovakav uvod za prikaz knjige autorke Blagojević nije ni malo slu~ajan, jer kao i autorka, i ja, kao žena s poluperiferije i feministkinja, osjećam potrebu da kažem ‘odakle dolazim’. Objavljena tek prije neki mjesec, knjiga obiluje svakodnevnim teškoćama sa kojima se akademkinje na polju rodnih studija suo~avaju radeći i stvarajući znanja na ‘poluperiferiji’. Knjiga je podijeljena je na sedam poglavlja koja u biti predstavljaju kompilaciju autorkinih stru~nih radova od kojih je većina u sli~nim verzijama do sada objavljena u samom centru ili će to biti u skoroj budućnosti. Prvo poglavlje se bavi problemom “neevropskih Evropljana” (Evropljana koji žive na poluperiferiji i koji, iako geografski pripadaju Evropi, nisu baš viđeni kao takvi od strane centra) i mogućnostima razvoja epistemoloških strategija koje će da se kreću od poluperiferije ka Evropi i na taj na~in promjene već ustaljene pravce znanja koji se kreću od centra ka poluperiferiji. To je moguće, prema autorki, samo ako poluperiferija razvije svoj teorijski okvir, prevaziđe oslanjanje na onaj stvoren u centru, na koji samo “dodaje” svoje lokalne primjere (39). Ono što
65

^asopis za dru{tvenu fenomenologiju i kulturnu dijalogiku

posebno brine je, kako autorka tvrdi, nedostatak interesa i teorijskih diskusija o znanju koje postoji na poluperifieriji, a koje se ~ini nevidljivo i teško dostupno globalnom kontekstu. Ono je, kako autorka kaže, “strateški ućutkano” (32) kao poseban kontekst, a ekonomska i politi~ka speficifi~nost poluperiferije se izgubila njenim integrisanjem u “globalni kontekst” ili EU-kontekst. Poluperifirija tako ostaje bez imena, bez teorijskog izu~avanja i bez pokušaja i volje da se sagleda kao specifi~ni kontekst koji ima svoje fundamentalne osobnosti. U odnosu na centar, poluperiferija je “druga~ija, ali ne dovoljno”, dok iz perspektive perfierije, poluperiferija je “druga~ija, i nedovoljno sli~na” periferiji (37,74). Ovakve percepcije rezultiraju iz odnosa centra prema poluperiferiji koji se ogleda u stalnim naporima da se poluperiferija “unaprijedi” kroz neku vrstu paternalisti~kog ponašanja s primjesama kolonijalnog i neokolonijalnog odnosa i porukama tipa “mi znamo šta je dobro za vas” (37). S druge strane, iz perspektive periferije, poluperiferija je “previše bijela”, previše industrijalizovana i razvijena i ne dijeli kolonijalno iskustvo, barem ne u smislu u kojem se koncept koristi kad se govori o “jugu”. Upravo iz ovih razloga, autorka poru~uje, moguća saradnja između feministi~kih aktivisti~kih grupa koje dolaze sa periferije i poluperiferiji ne uspijeva jer je “hijerarhija žrtve” (u kojoj periferija uvijek ima prednost u odnosu na poluperiferiju) još uvijek veoma prisutna (38). Ono što predstavlja poseban izazov je razumjevanje kako centar ‘zamišlja’ poluperiferiju i kako poluperiferija ‘zamišlja’ centar i periferiju, a što je moguće samo kroz razmjenu znanja i njihovu međusobnu povezanost. Drugo poglavlje predo~ava teškoće sa kojima se žene stru~njakinje sa poluperiferije suo~avaju u svom radu. Ko su stvaraoci znanja, ko njegovi prenosioci, a ko korisnici, glavna su pitanja na koje ovo poglavlje pokušava da pronađe odgovor. Ono analizira sistem isklju~ivanja i strukturalnih barijera koji po~inju na globalnom nivou i prodiru do individualnog nivoa žene koja se bavi nau~nim radom na poluperiferiji, a koji neminovno uti~u na uslove ‘proizvodnje znanja’ na istoj. ‘Proizvodnja znanja’ od strane žena je obi~no uslovljena prevodom tog znanja od strane ‘centra’ kroz koji se neposredno uti~e i uslovljava rad na poluperiferiji. Jedna od osnovnih karakteristika poluperiferije u odnosu na globalno tržište znanja je da ona “izvozi nau~nike”, one koji su već prepoznati kao takvi ili buduće nau~ne radnike (brain-drain), što ima za posljedicu stalnu oslabljenu poziciju koje ova društva imaju na globalnom tržištu (67) kao i tretiranje znanja sa poluperiferije “poluznanjem” (68). Ovo znanje je takođe
66

Zeni~ke sveske

tretirano kao polovi~no, ograni~eno, kao nedovoljno “objektivno”, suženo na “iskustvo bez teorije” (68). Za vrijeme ~itanja ovih redova, a i u razgovoru sa autorkom, nisam mogla, a da se ne prisjetim svojih direktnih iskustava vezanih za autorkine navode o tretiranju znanja s poluperiferije kao “poluznanja”. Naime, prošle godine mi se desilo da moj rad bude odbijen zato što je previše ‘subjektivan’ (jer sam pisala o iskustvu s poluperiferije) i jer moji navodi nisu podržani ‘(zapadnim) teorijama’, teorijama centra. Sli~an primjer autorka pominje na po~etku ovog poglavlja o studentici iz Mađarske ~iji je rad isto odbijen zbog “nedostataka zapadnih teorija” (65). Za razliku od nje, ja sam odbila da ‘dodajem teorije’ svom li~nom iskustvu i na kraju sam ga objavila u feministi~kom ~asopisu, iako je tematika bila vezana za ratne zlo~ine i genocid i ja sam prvenstveno slala tekst stru~nim akademskim ~asopisima koji se bave ovom problematikom. Moje dosadašnje iskustvo mi govori da radovi koje pišem, kao žena sa poluperiferije, a koji se oslanjaju prije svega na vlastito iskustvo, o rodu i ratu, ne nailaze na prihvatanje od stane zapadnih ‘mainstream’ ~asopisa, jer su suviše ‘subjektivni’, po ocjeni njihovih uređiva~a, a koji uglavnom poti~u iz centra. Time je znatno umanjena je mogućnost stvaranja znanja od strane poluperiferije koje neće da bude ovisno od “agende centra” i koje neće da prihvati dominantne pardigme i “politi~ku korektnost” koje centar forsira (71,72). Znanju sa poluperiferije se na taj na~in stalno pori~e kredibillitet. Dakle, postoje mnoge strukturalne barijere na putu prepoznavanja nau~ne kvalitete od strane žena akademikinja s poluperiferije, posebno onih koje se bave rodnim studijama (77). Treće poglavlje se bavi rodom i znanjem na balkanskoj poluperiferiji gdje se problem žena stru~njakinja posmatra kroz prizmu ‘višestrukih tranzicija’ koje se paralelno dešavaju i koje istovremeno predstavljaju ‘višestruke poteškoće’ sa kojima se one suo~avaju. Ovo ima za posljedicu neadekvatno korištenje njihovih potencijala kao i umanjenu mogućnost za njihovo stru~no napredovanje u okruženju koje potcjenjuje zna~aj nauke. Teškoće sa kojima se žene suo~avaju su nebrojene i poti~u od već uspostavljenih rodnih hijerarhija u privatnoj i javnoj sferi života, ali isto tako iz novih nepogodnih društvenih prilika. Žene ne samo što se stalno bore sa “ekonomskim preživljavanjem”, one isto tako iscrpljuju svoju energiju i vrijeme na porodicu (107). Ono što je poznato kao “dupla smjena” za žene, a koja je postojala u komunizmu, u postkomunizmu je postala najmanje “trostruka”, jer uklju~uje ne samo rad u domaćinstvu i redovni posao, nego i dodatni, honorarni (107). Ono što je osnovna razlika između žena akademi~arki sa Istoka i žena sa Zapada je da one sa Istoka nisu ni približno isto nagrađene za svoj
67

^asopis za dru{tvenu fenomenologiju i kulturnu dijalogiku

rad kao one sa Zapada. Takođe, žene s poluperiferije teško da su prepoznate izvan svoj malih lokalnih nau~nih zajednica i neke od barijera su jezik kao i smanjene mogućnosti za objavljivanje nau~nih radova (111). Jednom kada steknu porodice i postanu majke žene po~inju da “zaostaju” za svojim muškim kolegama što doprinosi održavanju negativinih stereotipa poput onog da je žena “manje sposobna i manje vrijedna” (113). Najzad, žene odlaze s poluperiferije u centar da rade i stvaraju karijere što predstavlja zna~ajnu poteškoću za dalji razvoj nauke na poluperiferiji. Iako gotovo da nema istraživanja rodnog aspekta brain drain koje bi posmatralo koje su to razlike između muškaraca i žena u pogledu njihovih strategija i iskustava (116), pokazalo se da su žene mnogo “fleksibilnije” na tržištu i da spremnije prihvataju radne uslove koje su ispod njihovih kvalifikacija, i ~esto izvan polja nauke za koje one imaju ekspertizu (117). Autorka završava ovo poglavlje tvrdeći da “ekonomija ženske požrtvovanosti” na Balkanu treba da bude zamjenjena “ekonomijom užitka i nagrada, kreativnosti i otkrića” i da im ne samo društveno, nego i ekonomsko i emotivno priznanje treba da bude odato “za ono što žene rade i za ono što one jesu” (118). ^etvrto poglavlje govori o ženama stru~njakinjama koje radi profesionalnog osposobljavanja provedu neko vrijeme na stru~nom radu izvan svoje zemlje. Ova ‘međunarodna profesionalna migracija’, iako vrlo relevantna za profesionalno osposobljavnje, zapravo kreira dodatne tenzije između zemalja porijekla i institucija na kojima su žene uposlene. Ovo poglavlje se takođe bavim problematikom migriranja žena nau~nica s poluperiferije u centar koje se umnogome razlikuje od migracija žena iz zemalja centra. Osnovna pitanja kojima se autorka bavi su vezana za komplikovan proces integracije u “nau~nu elitu” s jedne strane i “poprimanja statusa manjine u okviru te iste elite” (123). Ono što autorka predo~ava jeste da lokacija sa koje žene dolaze uti~e na kvalitet njihovog rada kao i kvalitet rodne kulture u njihovim organizacijama. U poređenjenu sa zemljama centra, žene s poluperiferije obavljaju posao više “tradicionalno, manje kompetativno, i manje hijerarhijski struktuirano” (123). [to se ti~e rodne kulutre, odnosi pretenduju da budu više patrijarhalni, konzervativni, i oni koji potcjenjuju ženski autoritet. Ovi odnosi takođe mogu da budu više tolerantni od strane žene sa poluperiferije, jer koncept seksualnog uznemiravanja je prili~no nov u zemljama poluperiferije. Žene koje se nakon međunarodnog iskustva vrate na poluperiferiju suo~avaju se s mnogobrojnim problemima postajući “kulturalna manjina” i ~esto doživljavaju “otuđenje, nepripadanje, odbacivanje, potcjenjivanje, marginalizaciju, diskriminaciju” (124).
68

Zeni~ke sveske

Na primjeru Mađarske, autorka nam ukazuje na rezultate empirijske studije u kojoj su sve ispitanice potrvrdile koliko je zna~ajna mobilnost u nau~noj profesiji za njihov rad i kvalitet istraživanja (155). Mobilnost im je omogućila bolje materijalne uslove rada, uvećala im je znanje kao i aktivno u~estvovanje u stvaranju znanja u zemlji u kojoj su boravile na stru~nom usavršavanju. Iz rodne perspektive, mobilnost je vrlo zna~ajna, posebno za žene, jer povećava njihovu kompetentnost, rodnu senzibilnost i profesionalu poduzimljivost. Privatan život je zna~ajan faktor koji uti~e na mobilnost i na “povratak” u zemlju porijekla (156). Porodi~ni život, kao i godine, posebno za ženu, također imaju zna~aj, jer žena koja je u srednjim godinama s porodicom manje je mobilna. Jedna od preporuka koja je proizašla iz ovog projekta je da bi “nau~nici nomadi” trebalo da kreiraju svoj network te da bi se ovaj fenomen i njegovi efekti trebali izu~avati (159). Peto poglavlje pod nazivom ‘Žene stru~njakinje s poluperiferije Evrope: novi evropski proletarijat?’ nadovezuje se na prethodno poglavlje i govori o migraciji žena stru~njanjkinja, ali ovaj put s poluperiferije prema zapadnoj Evropi. Autorka kroz ovo poglavlje govori kako žene koje su migrirale da bi se bavile nau~nim radom u ‘centru’ zapravo su postigle suprotan efekt. Dok u jednu ruku jesu doživjele materijalno obogaćenje, njihov socijani status koje su stekle na poluperiferiji je opao u ‘centru’. Diskusija u ovom poglavlju se zasniva na kombinaciji teorijske polemike i rezultata istraživanja sprovedenog u postkomunisti~kim zemljama kao i autorkinog individualnog iskustva. Glavni argument je da zbog specifi~nosti rodnih odnosa koji su se razvili u bivšim komunisti~kim zemljama koji se umnogome razlikuju od istih u centru. Međutim, pod pritiskom globalizacije ove razli~itosti su znatno umanjene. Žene iz centralne i isto~ne Evrope, te na Balkanu su vrlo obrazovane i u većoj mjeri od muškaraca nastavljaju s obrazovanjem iza 18 godine života (166). Iako se ovaj trend povećava, segregacija obrazovnih profila ostaje ista, jer žene dominiraju u drušutvenim naukama, a muškarci u tehni~kim. Okupiranje nižih pozicija na univerzitetima od strane žena se podudara s ozbiljnim finansijskim problemima koje ovaj sektor ima (169). Dok su žene na univerzitetima, autorka postavlja pitanje “gdje su muškarci?” (174). Uporedo sa naglom ekspanzijom privatnih univerziteta u isto~noj i centralnoj Evropi se dešava i trend “povla~enja” muškaraca iz obrazovnog sistema (174). Zašto se to dešava potrebno je pomnije istražiti, ali autorka nam nudi nekoliko razloga: kvalitet obrazovanja je opao (dobijanje “više obrazovanja” ne
69

^asopis za dru{tvenu fenomenologiju i kulturnu dijalogiku

zna~i dobijanje “boljeg znanja”). Isto tako, fleksibilnost i mobilnost žena izražene kroz “nomadski na~in života” u stvarnosti postaju paleta odricanja i “nedostatak opcija” radije nego romanti~na avantura za ženu (177). Ljudi s poluperiferije, muškarci i žene, koji su svojim talentima i sposobnostima, visokim obrazovanjem i uspjesima uhvaćeni u mrežu “velikih o~ekivanja” paradoksalno su viktimizirani više od drugih, iz razloga jer traže svoje osobno ispunjenje. Oni mogu da postanu, kako autorka kaže, “robovi svojih sopstvenih aspiracija” (177 ). [esto poglavlje se bavi ‘nomadizmom’ žena stru~njakinja s poluperfierije koje prihvataju svoju mobilnost kao dio njihove karijere i “životne strategije” (180). Ono analizira znanje i stvaranje znanja od strane akademi~arki u oblasti rodnih studija kroz prizmu njihovih fizi~kih, intelektualnih i emotivnih kretanja, a koje kreira “posebnu kvalitetu pripadanja i znanja” (180). Međusobno presjecanje razli~itih perspektiva kao što su one s poluperiferije, koja ima karakteristike i centra i periferije, zatim rodnih studija koje predstavljaju presjecanje razli~itih disciplina, zatim presjecanje teorija, istraživanja i strategija, aktivizma i akademizma samo su neka od onih koja autorka u ovom poglavlju doti~e i analizira. Ova analiza ima za fokus poluperiferiju iz dva razloga od kojih je prvi “lokalitet” koji je, prema autorki, vrlo relevantna dimenzija presjeka koji treba da bude dio globalnih procesa i globalne integracije i drugi je teoriziranje životnog iskustva rodnih akademi~arki s poluperiferije (183). Autorka na svom vlastitom iskustvu govori o traumi i problemima koje je prate kao bivšu građanku Jugoslavije i o novom “pripadanju” koje joj je nametnuto (189). Ona takođe govori o prevazilaženju “trostruke nemogućnosti: praznine (void), nemogućnost govora prouzrokovana nerazumijevanjem outsidera (muteness), nemogućnost izražavanja koja je prouzrokovana zbog nemoći konteksta poluperiferije da razumije jezik centra koji nomadkinja/akademki~arka s poluperiferije koristi (numbness)” (190). Autorka upotrebljava termin Epistemic Void za koji kaže da opisuje “nemogućnost teorija koje dolaze iz centra da se nose s problemima postkomunisti~kih zemalja, uklju~ujući i one u kojim se desilo nasilno rušenje bivše Jugoslavije” (192). Koncept mutness autorka koristi da objasni komunikaciju s onima koji nisu dobro upoznati s kontekstom iz kojeg autorka poti~e i s kojima ne uspijeva da “iskomunicira kontekstualno znanje” (194). Najzad, koncept numbness objašnjava problem komunikacije “iznutra”, prema “kontekstu” (194). Ovaj problem je vrlo izražen posebno u rodnim studijama koje još uvijek nisu adekvatno akademski afirmisane discipline na poluperiferiji.
70

Zeni~ke sveske

Svaki od ova tri koncepta koja autorka objašnjava mogu da identifikujem u svom privatnom i profesionalnom nomadskom/akademskom radu. U samom uvodu ovog prikaza ja govorim o problemu ‘gubitka jezika’ i teškoćama prevođenja tekstova ‘centra’ na jezike ‘poluperiferije’. Ovaj problem je vrlo zna~ajan i ima suštinski uticaj na cijelokupan moj rad. Sva tri koncepta su prisutna u istaživanjama koja radim, a posebno dolaze do izražaja kod empirijskih istraživanja. Da bih mogla da radim intervjue sa ženama koje potje~u s poluperiferije na jeziku ‘poluperiferije’, moram da prevedem termine sa engleskog (centra) na naš jezik (poluperiferije). Neki od njih i nemaju prevod ili ako ga i imaju prevod zvu~i loše, ~ak uvredljivo, ili implicira nešto što ne želim da implicira. To je upravo i razlog zbog kojeg sam izrazila bojazan pisanja prikaza autorke Blagojević na našem jeziku. Pronaći pravi izraz i smisao jezika centra na naš jezik je ozbiljan, jer ukoliko se ne prevede ta~no, rezultati istraživanja gube smisao i nisu validni. Bojazan da će da se izgubi smisao i osobenost onoga što mi je žena u povjerenju rekla je ogroman i stalno prisutan, jer osjećam odgovornost da prenesem autenti~an iskaz. To je jedna od mojih osnovnih teškoća u pisanju doktorskog rada na jeziku ‘centra’, a radeći i obavljajući istraživanje na jeziku ‘poluperiferije’. S druge strane, mislim da se ‘gubitak govora’ može manifestovati na dva dijametralno razli~ita na~ina. Naime, u prvom slu~aju ovaj gubitak se pojavljuje usljed iscrpljenosti do koje dolazi ponavljanjem i objašnjavanjem outsiderima kontekstualnih specifi~nosti vezanih za poluperiferiju. Ono što predstavlja problem nije stalno objašnjavanje, nego nemogućnost razumijevanja konteksta o kojem govorite bez obzira koliko puta ponovili ili se trudili da objasnite. Zapravo ‘gubitak govora’ dolazi kao posljedica ‘gubitka jezika’, jer na kraju vam se ~ini da vi i vaš sagovornik zaista govorite dva razli~ita jezika, upravo one koja autorka naziva jezicima centra i polueriferije. S druge strane, ‘gubitak govora’ predstavlja i ‘muk’, do kojeg dolazi ‘gubitkom daha’ i snage da bilo šta kažete ili komentirate. Naime, tuga, bol i trauma ponekad mogu da oduzmu moć govora, da vas zanijeme i dovedu u stanje ‘muka’ u kojem rije~i ostaju zakopane i neizgovorene. Najzad, pritisak od ‘pripadanja’ nekom ili ne~em, koje autorka pominje, i nametanje identiteta s kojim ne želite da imate veze je nešto od ~ega se teško može pobjeći u centru. Ja sam nebrojeno puta bila u situaciji da sam ‘ozna~ena’ kao pripadnica određene etni~ke, religiozne ili politi~ke grupe od strane i muškaraca i žena, a koji me uopšte ne poznaju. Dakle, prije nego što bih došla u
71

^asopis za dru{tvenu fenomenologiju i kulturnu dijalogiku

situaciju da se predstavim ili kažem nešto o sebi, mišljenje o meni već postoji, već je izdefinisano. Nakon takvog iskustva dolazi do void, muteness i kona~no do numbness ~ime se ovaj za~arani ciklus završava, ali i iznova po~inje i na taj na~in kreira trostruku perpetualnu ‘nemogućnost’ o kojoj autorka govori. Autorka zaklju~uje ovo poglavlje ipak s optimizmom i tvrdi da “nau~ni nomadizam” u društvenim, a posebno rodnim naukama donosi novi kvalitet znanja i kreira “transnacionalno znanje” (198). Promjena perspektive i zauzimanje pozitivnog odnosa prema istoriji je diskusija koju otvara posljednje poglavlje knjige. Ono što autorka poru~uje je da je potrebno da se udaljimo od predstavljanja žena isklju~ivo kao žrtava rata, jer žene nisu samo bile pasivni objekti rata. “Kako i zašto rodna perspektiva doprinosi pomirenju? Da li zato što su žene bile žrtve rata u rodno specifi~nom smislu, ili zato što su žene aktivistkinje te koje zagovaraju mir tokom ratova?”(202). Posmatranje pomirenja iz rodne perspektive, teorijski i prakti~no, podrazumjeva promjenu dominatnih diskursa o pomirenju kao i ženskih pitanja koja su vezana za rat. Ono ne podrazumjeva, prema autorki, neminovno rodnu perspektivu u naporima pomirenja i stvaranja mira, nego radije potpunu promjenu teorijske i epistemološke perspektive koje će da uti~e na konkretne aktivnosti koje se odigravaju u procesu pomirenja (202). Pristup “pozitivnoj istoriji” je relevantan u pitanju bivše Jugoslavije u kojoj su sli~nosti između naroda i njihovih kultura, zajedni~ka iskustva i diskursi igrali važnu ulogu prije izbijanja ratova (215). Pozitivna istorija istražuje realnosti svakodnevnog zajedni~kog života koje po~inje pretpostavkom da istorija ima dvije strane. Jedna strana je ona u kojoj se saradnja, prilagođavanje, razmjena i sli~nost zagovaraju, a druga u kojoj razdvajanja, konfrontacije i ratni sukobi naglašavaju kao dominantni. U bivšoj Jugoslaviji istorija “zajedni~kog života” je trajala duže nego istorija sukoba. Isticanje ove perspektive jeste odgovornost nau~nika i nau~nica koji se bave ratom i pomirenjem. Dakle, napori i akcije za pomirenje kao i prevenciju budućih ratova bi trebali da strijeme da interpretiraju istoriju u korist “zajedništva, razmjene i solidarnosti” (226). Ovakvi napori nisu niti naivni, niti utopijski, nego vrlo jednostavan teorijski diskurs koji može da doprinese budućem istraživanju i suživotu. S tim u skladu je i autorkin napor da svojim radom “napravi intelektualni prostor koji će da bude otvoren i nepristrasan” i koji će moći da “doprinese stvaranju znanja koje će da naglasi međusobnu povezanost i zavisnost između pojedinaca, grupa, struktura, nacija, regiona”(62).
72

Zeni~ke sveske

Na kraju, autorka poru~uje da bi veće uklju~ivanje žena u nauku dovelo do promjena u androcentri~kom znanju i do promjena koje bi išle u pravcu mira, stabilnosti, pravde i razvoja. Ono bi takođe dovelo do promjena u na~inu života koje akademkinje vode, koji bi više bio usmjeren na bolji balans između profesionalnog i privatnog života. Nema sumnje da će nova knjiga Marine Blagojević biti od interesa nau~nim radnicima, ne samo sa polju periferije, nego i centra, te da otvara mnoga kompleksna pitanja. Dok na neka autorka uspijeva da odgovori, na ostala ona poziva širu akademsku javnost da nadogradi neke od njenih inicijalnih ideja koje su zasigurno intrigantne i vrijedne naše pažnje.

73

TRIPTYCHOS POST HISTORICUS or FAR FROM THE HARBOR, NEAR THE STARS Solo exhibition at the Queensland Art Gallery Brisbane, Australia, 1989