You are on page 1of 24

11

XUNTA DE GALIC
CONSELLERA !A
E EDUCACIN
Direccin Xeral
ol1t1ca Lingstica
Texto, deseo e debuxos: Alfredo Gonzlez Ruibal.
Coa colaboracin de Milagrosa Ruibal Rodrguez, Dionisia Pereira e Lola Varela.
Fotografa de portada: Virxilio Viitez.
Esta publicacin foi subvencionada pola Consellera de Educacin e Ordenacin
Universitaria, Direccin Xeral de Poltica Lingstica.
'
Bibliografa.
Caamao, X.L. (1999): A casa popular. Museo do Pobo Galega, Santiago de Compostela.
Fernndez Prieto, L. (1 992): Labregos con ciencia. Vigo, Xerais.
Fernndez de Rota y Monter, J. A. (1994): "Cosmologa popular gallega". En Antropologa (Kottak, C. P.) ,
MacGraw Hi ll , Madrid: 408-41 O.
Fraguas y Fraguas, A. (1 996): La Galicia inslita. Tradiciones gallegas. Edicins do Castro, A Corua.
Gil de Bernab, X.M. (1 992): O lio. Ir Indo, Vigo.
Gonzlez Ruibal , A. (2003): "(Etno)arqueoloxa da emigrazn na Galiza: do Antigo Rxi me Modernidade
atravs da cultura material". Brigantium 14: 259-274.
Lisn Tolosana, C. (1979): Antropologa cultural de Galicia. Akal , Madrid.
Liste, A. (1991 ): Funcionalidad y esttica en el Museo Etnogrfico Liste. Deputacin de Pontevedra.
Llano Cabado, P. de (1996): Arquitectura popular en Galicia. Razn e Construccin. COAG, Santiago de
Compostela.
Lorenzo Fernndez, X. (1 982a): A Casa. Galaxia, Vigo.
Lorenzo Fernndez, X. (1 982b): A Terra. Galaxia, Vigo.
Lorenzo Fernndez, X. (1983): Os Oficios. Galaxia, Vigo.
Mario Ferro, X.R. (1985): Cultura popular. Museo do Pobo Galego, Santiago de Compostela.
Mario Ferro, X.R. (2000): Antropoloxa de Galicia. Edi cins Xerais, Vigo.
Nez Seixas, X. M. (1998): Emigrantes, caciques e indianos. Edicins Xerais, Vigo.
Risco, V. (1993): Unha parroquia galega nos anos 1920- 1925. Museo do Pobo Galega, Santiago de
Compostela.
Saavedra, P. (1 992): A vida coti na Galicia de 1550-1850. Universidade de Santiago de Compostela.
Sez Chas, B. e Rodrguez Calvi o, M. (2001 ): O lio. Museo do Pobo Galego, Santiago de Compostela.
Schubart, D. e Santa mari na, A. (1991 ): Escolma de cntigas do Cancioneiro Popular Galega. Fundacin
Barri, A Corua.
Solla, C. (2002): Cerdedo. Materiais para o estudio da freguesa de San Xon de Cerdedo. Inventario Xeral.
Cardeoso, Vigo.
Vzquez Pintor, X. (2004 ): Tal era vivir. Edicins Xerais, Vigo.
11
21
20
11. Orientacins bibliogrficas.
Recllense aqu algunhas lecturas tiles para que traballen profesores e alumnos antes e despois
da visita ao CETMo. O problema que ofrece a etnografa de Galicia o carcter fragmentado, especfi co e
especializado da maior parte das achegas. Hai moi poucos traballos de sntese e, en concreto, non abundan
os que traten da cultura material.
Antropoloxa de Galicia: a obra clsica de C. Lisn Tolosana (1979) densa e complicada para o non espe-
cialista. Sen embargo, segue a ser a mellar obra de sntese sobre a cultura tradicional galega. Mis til para
os docentes o manual de Mario Ferro (2000), no que se recollen de forma sucinta e con bibliografa todos
os temas da antropoloxa galega. O trabal lo de Saavedra (1992) sobre o mundo campesio galega do Antigo
Rxime resulta til para entender a sociedade rural de Galicia anda no sculo XX e est escrito con grande
claridade. Sobre a cultura material en xeral dbese consultar Liste (1991 ).
O traballo das mulleres: sobre o tecido hai numerosos traballos. Ademis da parte dedicada ao tema do libro
de Lorenzo Fernndez (1983), pdese consultar o libro de Gil de Bernab (1992) e mis o recente de
Rodrguez Calvio e Senz-Chas (2000). Estn escritos nunha linguaxe accesible.
O traballo dos homes: o libro clsico o de Lorenzo Fernndez (1983), que ten moitas reedicins. O ltimo
libro de Vzquez Pintor (2004) trata dos cereiros de Forcarei e dos canteiros de Cerdedo.
A subsistencia: compre utilizar a obra de Lorenzo Fernndez (1982a) onde se recolle de maneira por-
menorizada o mundo agropecuari o dos campesios galegas. A elaboracin dos alimentos trtase tanto no
trabal lo citado como noutro do autor (1982b ). O manual de Mario Ferro (2000) resulta especialmente ti l
neste eido. Fernndez Prieto (1992) tratou o tema das innovacins tecnolxicas no agro galega o que pode
ser interesante para comprender a desaparicin dos trebellos tradicionais, anda que se trata dun libro espe-
cializado.
Os espacios da casa: novamente a obra de sntese de Lorenzo Fernndez (1982a). moi interesante o
breve texto de Fernndez de Rota (1994 ). Sobre a casa e os seus espacios contamos coa obria divulgati-
va de Caamao (1999). Anda que non se detn moito no interior: Llano Cabado (1996).
Relixin popular: hai un nmero moi elevado de publicacins que tratan este tema, ben que moitas delas fan
referencia especfica a un rito particular ou a unha zona en concreto. O libro de Fraguas (1996), anda que
pouco sistemtico e heteroxneo, accesible e pode utilizarse para traballar sobre ste e outros temas.
Tamn curto e sinxelo o traballo de Mario Ferro (1985). Para a zona pdese utilizar o libro de Solla (2002),
que canta con moita informacin sobre capelas e santos.
A emigracin: este un dos temas que mis literatura xerou na antropoloxa e historiografa galegas. O libro
de Nez Seixas (1998) pode ser unha opcin til polo seu nfase nos procesos sociais e a sa linguaxe
sinxela. Sobre a rexin, e con nfase na cultura material : Gonzlez Ruibal (2003).
En xeral, a editorial Ir Indo pose unha serie de publicacins sobre etnografa galega que teen un
carcter sinttico e xeral e un ton divulgativo. O Museo do Pobo Galega edita libros divulgativos tamn, e
ademis canta con boas follas didcticas que poden empregarse no CETMo, dados os contidos semellantes.
11
CENTRO ETNOGRFICO DE TERRA DE MONTES.
ndice.
1. Qu o Centro Etnogrfi co? .. ................ .. ....... ... .. .. .. .. .... ... .. .. .. 2
2. A Terra de Montes ....... ... .... .... ... ............... ..... ......... ..... ..... ....... ... 3
3. A sociedade campesia ........ .... .. .. .... .. .. .... ...... .. .. .. ...... ......... .. ... .4
4. O traballo das mulleres: o tecido ........... .. .. ..... ... ............ .. .. ........ 5
5. O traballo dos homes ....... ......... .. ..... .. .. .. .. .... .... .. .. ..... .. .. .. ......... .. 8
6. A subsistencia .. ............... .......... ... .... ............ ................... ..... ..... 12
A agricultura.
A elaboracin dos alimentos.
7. Os espacios da casa ...... ......... .. ... ...... ... ..... .... ... ..... ... ...... .... ..... 15
Entre o privado e o pblico: a cocia.
A vida privada: a alcoba.
8. A relixin ..... .... ....... ...... .. ..... ............ ... ... .. ...... .... ...... ..... ........ .... . 17
9. O fin da cultura tradicional: a emigracin ...... .... .......... .. ... ........ 18
1 O. Proposta de actividades .... .. ....... .............. .......... ......... .... ... .. .... 19
11. Orientacins bibliogrficas .. ....... .............. .... .. .. .. .... .. ........ ........ . 20
01
02
Qu o Centro Etnogrfico?
O Centro Etnogrfico unha iniciativa de carcter privado que busca a preservacin da
cultura tradicional da comarca, mediante a recoll ida, documentacin e exposicin da cul-
tura material dos campesios da zona antes da chegada da modernidade. O Centro
Etnogrfico pose tamn unha coleccin de documentos do sculo XIX e XX que nos infor-
man sobre a vida da xente (partixas, testamentos, contratos de compraventa, bulas,
estampas, etc.). Pola sa fraxilidade non se expoen ao pblico. O Centro ten, asemade,
unha biblioteca especializada na Terra de Montes e na etnografa en xeral. Paralelamente,
e en conxuncin coa Asociacin Ecoloxista e Cultural "Verbo Xido", o CETMo loita activa-
mente pola proteccin do patrimonio cultural e natural da comarca.
Cmo usar esta gua.
Este caderno pose informacin bsica sobre os contidos do CETMo. Est pensado para
que os profesores canten con elementos suficientes para explicar o CETMo aos seus
alumnos e xerar actividades didcticas. Non obstante, tamn poden utilizar o texto direc-
tamente os alumnos de 14 anos en adiante.
Conceptos: Etnografa. Etnoloxa. Antropoloxa.
-A etnografa a observacin e descricin dos distintos aspectos dunha cultura (os apa-
ches, os zules ou os tuaregs, por exemplo) ou dun grupo humano (unha casta da India
ou os chamns dunha sociedade). A etnografa non estudia s grupos "primitivos", nin do
Terceiro Mundo. Os etngrafos hoxenda tamn analizan, entre outras causas, aos execu-
tivos dunha fbrica, aos hinchas dun equipo de ftbol e mesmo aos compoentes dun
grupo mafioso. Os etngrafos estudan case sempre culturas vivas. A cultura tradicional
galega esmoreceu a partir dos anos 70 do sculo XX e hoxenda bsicamente un feito
histrico. Non obstante, como os representantes desa cultura anda estn vivos e pdenos
talar de como vivan antes da chegada da modernidade, pertinente usar o termo "etno-
grafa" para referrmonos ao estudo da cultura galega premoderna. Non obstante, pdense
utilizar tamn os conceptos de "historia do mundo agrario" ou "historia das sociedades
campesinas" para talar da sociedade de Galicia antes dos anos 70.
-A etnoloxa e a antropoloxa son a mesma causa. Ambas disciplinas teen como campo
de estudo a cultura humana en todas as sas manifestacins. Ao contrario que a etno-
grafa, a antropoloxa non se basea no estudo concreto dunha cultura ou dun aspecto
desta, senn que analiza cuestins mis xerais (como a poltica, o parentesco, a relixin,
etc.). A antropoloxa ou etnoloxa fundamntanse na comparacin, para o cal recurren a
traballos monogrficos: as etnografas.
-Unha rama da antropoloxa a antropoloxa das tcnicas. Esta disciplina dedcase ao
estudo do que se chama a cultura material. A cultura material todo o tanxible dunha cul-
tura: non son simplemente obxectos ou casas, senn tamn tatuaxes, danzas ou a elabo-
racin de alimentos. A cultura material infrmanos de moitas causas: sobre a organizacin
social, a economa, a ideoloxa ou a forma que ten a xente de experimentar e construir o
mundo que a arrodea.
1
'
1 O. Pro posta de actividades.
Existen distintos tipos de actividades posibles relacionadas coa etnografa e a historia campesi a que se
poden levar a cabo no propio CETMo, na bisbarra, ou ben no lugar de procedencia dos estudiantes.
-Actividades dentro do CETMo.
Este caderno didctico contn simplemente informacin bsica sobre o CETMo e a etnografa da zona. O
profesor pode profundizar nalgns dos temas propostos coa axuda bibliogrfica que se fornece no seguinte
apartado ou se atopa nos fondos da biblioteca do Centro. Por exemplo, pode pedi r s alumnos que, partin-
do dos datos recollidos nestas pxinas, acaden informacin por grupos sobre cada unha das ss do Centro:
un grupo pode estudar o tecido, outro a agricultura, etc. de modo que sexan os propios estudiantes quenes
se expliquen o CETMo os uns aos outros, baixo a supervisin do profesor.
Existen follas didcticas na pxina web do CETMo (www.cetmo.trazantes.com) con preguntas e
actividades para distintos niveis.
Antes de ir ao CETMo sera interesante ler poemas, captulos de novelas ou cantos onde se recolla
a vida tradicional dos campesios galegas, de xeito que se podan vencellar obxectos e vivencias de maneira
mis doada: Curros Enrquez, Neira Vilas, Blanco Amor, Castelao e tantos outros poden ser unha boa intro-
duccin vida no campo galega antes da sa modernizacin.
No caso dos alumnos maiores, tamn se lles pode facer ler obras de antroplogos e etngrafos.
Obras sintticas e curtas son as de Risco (1993) e Fernndez de Rota (1994).
As fotografas de Virxilio Viitez (publicadas nun catlogo de 1999), poden usarse como recurso
didctico, para que os rapaces lle poan cara s trebellos do CETMo e para que traten de imaxinar as his-
torias de vida da xente representada (utilizando os fondos que vern no CETMo e os datos que se albiscan
na propia foto). As , pdeselles pedir aos alumnos que inventen unha biografa posible para algn dos
retratados por Viitez. O catlogo pdese usar antes ou despis da visita ao CETMo.
-Actividades para realizar despis da visita ao CETMo.
Pode ser interesante combinar a visita ao Centro cunha aliada a algns lugares da comarca onde anda
posible albiscar o que foi a paisaxe e a vida tradicional. A zona de Trasdomonte (Forcarei ), Garfin, Al vite
(Beariz) ou as eiras de hrreos conservadas en Cerdedo (na propia cabecei ra do concello e mis en Fi lgueira
e Pedre) son lugares axeitados. No caso das eiras, pdese relacionar cos contidos do CETMo respecto a
agricultura -o proceso agrcola desde o arado at a malla-. Polo que respecta a Trasdomonte e Garfin, a
arquitectura tradicional aqu chase en relativo bo estado de conservaci n, sen edificios modernos que
alteren a paisaxe. Canto a Alvite, unha visita de grande interese porque pode servir para concienciar aos
alumnos na necesidade de preservar o patrimonio etnogrfico, dado que a maior parte da aldea foi rehabili-
tada con bo gusto e respectando os materiais orixinais por parte de particulares.
Pdeselles pedir aos alumnos que pregunten aos seus avs se lembran algunhas das causas que
aparecen no CETMo: os traballos colectivos no campo, os carros de vacas, os oficios tradicionais. intere-
sante que comproben, con xente coecida, que o que se recolle no CETMo realmente estivo vi vo e foi real
at hai non moito tempo.
Hai trebellos do CETMo que estn vivos hoxenda: en certas partes anda pdese ver grades, ara-
dos e, por suposto, foucios: pdeselles pedir aos al umnos que enumeren qu elementos anda estn en
uso no seu entorno. lsto pdese facer no propio Centro, ou ben pdeselles encargar aos estudiantes que
investiguen sobre o tema na sa casa.
til a lectura de escolmas de refrns, cantigas e cantos populares (como Schubart e Santamari na
1982) onde se fale dos obxectos e actividades recollidas no CETMo, como as actividades agrarias, a fa ou
os oficios. Tamn poden recoller eles mesmos refrns entre os seus famil iares. Os al umnos teen que rela-
cionar os obxectos vistos no Centro co que se d na literatura popular.
10
19
9. O fin da cultura tradicional: a emigracin.
A emigracin de millns de galegos tora dos seus fogares dende finais do sculo XIX o
fenmeno histrico mis importante da ldade Contempornea en Galicia. A dispora
comezou nos anos 80 do sculo XIX cunha primeira emigracin ultramaria, cara Cuba e
Arxentina maiormente. O proceso continuar at os anos 60, dcada na que se produce a
derradeira migracin masiva, esta vez a Europa e zonas mis desenvolvidas do Estado
Espaol. Paralelamente, vaise producindo un xodo constante cara as cidades, na procu-
ra de maiores posibilidades de traballo. Este ltimo xodo anda non rematou: a
poboacin rural de Terra de Montes unha poboacin envellecida, que perdeu dous ter-
cios do seu contin- xente demogrfico en cen anos. Un bo nmero de casas s teen uso
durante o periodo de vacacins ou o fin de semana, e boa parte dos habitantes viven de
pensins ou das rendas.
A Terra de Montes foi unha das comarcas galegas mis castigadas pola emi-
gracin. difcil atopar unha famlia na
que non marchase algn membro. As
zonas mis montaosas e menos
axeitadas para a agricultura foron as que
mis xente perderon. O resultado, hoxe,
unha paisaxe de edificios de pedra
abandonados, aldeas en ruinas e un
monte que vai devorando o que foron
eidos cultivados.
Outros elementos aparecen na
paisaxe: unha nova cultura material foi
xurdindo ao longo de case un sculo de
galegos no estranxeiro. O emigrante que
regresa con dieiro o primeiro que fai
unha casa, un chal, canto mis grande
e ostentoso mellor, para que todos os Un arado de pau apodrece en Vi/ar de Fgueroa
vecios coezan o seu triunfo en ultra- (Cerdedo).
mar. Os carros van deixando paso aos autombiles, xunto aos que pousan para Virxil io
18
Viitez uns vecios abraiados. O coche un dos smbolos do triunfador en Amrica ou
Europa. Os emigrantes traen ou envan obxectos caractersticos do mundo industrial e
capitalista: reloxos e traxes de algodn nun primeiro momento, mis adiante rdios; pero
tamn revistas, sombreiros, unha cafeteira ou calquera outro producto dunha fbrica que
poda mercarse. O dieiro dos que partiron permite, ademis, comprar arados de ver-
tedeira, escampeladeiras de ferro, vestidos: vanse abandonando os arados de pau, os tre-
bellos do tecido. Amrica convrtese nun lugar de promisin, terra de esperanza e de
futuro. Pola contra, Galicia vese, cada vez mis, coma un lugar miserable, unha terra de
escravitude. O retorno dos emigrantes a partir dos anos setenta, a diminucin da
poboacin rural, o triunfo dos modos urbanos acaban coa vella cultura tradicional. A cul -
tura material precapitalista, a vella tecnoloxia, perde a sa utilidade e vai para o lume ou
deixa-se apodrecer nos faiados ou en casas abandonadas.
.,
1,
A Terra de Montes.
Galicia est dividida en comarcas desde polo menos a Alta ldade Media. A comarca de
Terra de Montes aparece menzoada por primeira vez no sculo VI d.C. , na poca dos
suevos. O seu nome explcase pola sa ubicacin no medio da Dorsal Galega -unha serie
de serras que atravesan Galicia desde o sur at o norte.
A Terra de Montes ocupa unha superficie duns 200 quilmetros cadrados. Frmana
sobre todo os concellos de Forcarei e Cerdedo (Pontevedra) e o de Beariz (Ourense).
Ademis, colle parte dos concellos
de Cotobade, Laln, A Estrada e A
Lama (Pontevedra) e do lrixo
(Ourense).
As caractersticas xeogrfi-
cas, naturais e histricas das comar-
cas determinan a sa identidade cul-
tural ao longo dos sculos. Este o
caso tamn de Terra de Montes. A
spera xeografa non facilitou nunca
cultivos intensivos e rendibles, frente
a outras terras vecias, como as
Ras Baixas ou o val do Ulla. Os te-
rrenos da zona son mis aptos para
a gandeira (vacas e ovellas). Os ros
na Terra de Montes son ademis
pequenos e pouco caudalosos,
como corresponde a unha zona
montaosa: non obstante, nacen
aqu algns dos ros mis impor-
tantes da provincia de Pontevedra: o
Umia, o Lrez e o Oitavn. O carcter Ubicacin da Terra de Montes en Galca.
afastado e abrupto da rexin favore-
ceu a preservacin de fragas de rbores autctonas (sobre todo carballos) at hai ben
pouco, mentres neutras reas os eucaliptos e os pieiros destruan a paisaxe tradicional.
As actividades desenvolvidas polos habitantes da Terra de Montes colaboraron a
crear unha identidade moi particular na zona. As sucede, por exemplo, coa enorme rele-
vancia que tiveron, mis al incluso de Galicia, os artesns da pedra: os cantei ros. Outras
artesanas, como a elaboracin da cera, dronlle tamn un carcter diferencial comarca.
Certos fenmenos histricos contribuiron a crear unha peculiar cohesin cultural.
As sucedeu co papel do mosteiro de Acibeiro (Forcarei), desde o sculo XII , por exem-
plo, ou os xuces merinos, que rexi ron a comarca pri mei ro desde o Castelo de Montes
(Presqueiras) e, tras a sa destruccin polos lrmandios, a fins do sculo XV, dende
Soutelo. Igualmente importantes para a integracin comarcal foron as feiras: Soutelo
(Forcarei) e Doade (Beariz) cntanse entre as mis importantes. A xente de lugares as
veces distantes tian nestes eventos a oportunidade de se coecer, intercambiar informa-
cin e mesmo emparentarse.
03
A sociedade campesia.
As sociedades campesias frmanas comunidades rurais, cun forte vencello terra, que
viven dentro de formacins estatais. Nestas comunidades existe unha forte tica colectiva
e igualitaria, que queda de manifesto na importancia que teen as festas, os traballos
comunitarios ou os lazos de parentesco. Festas, feiras e traballos favorecen o reforza-
mento da identidade colectiva da aldea, que primeiro elemento de referencia da xente,
seguido pala parroquia e mis a comarca. En Galicia existen determinadas propiedades,
ademis, que non posen unha titularidade individual: os camios, algns muos e
minadas parcelas de monte pertencen a todos os vecios dun determinado lugar. Estes
podense beneficiar da propiedade colectiva -poden apaar lea ou toxo, moer, usar os
camios-, pero a cambio deben colaborar na sa mantenza. Na Terra de Montes, como
Nas sociedades campesias son frecuentes os
espacios de uso colectivo: eira e hrreos de Pedre
(Cerdedo)
neutros sitios de Galicia, exista mesmo gando
comunitario, que deba vixiar unha familia da
aldea por quendas. A tica comunitaria, entre
outras causas, impn unha arquitectura iguali-
taria: ben que haxa diferencias econmicas
entre os vecios, as casas teen todas unha
apariencia mis ou menos igual. As diferen-
cias sociais dentro da aldea non son tan mar-
cadas como nas vilas ou cidades. Nas aldeas
atopamos a un extremo da pirmide social aos
labregos ricos, con moitas terras, gando e o
que se chama unha casa grande ou forte, e ao
outro extremo estaran os cambotes e
caseiros, sen terras nin gando. Estes viven
adoito a xornal doutros campesios mis ricos
e do comunal.
A base econom1ca das sociedades campesias , naturalmente, de tipo
agropecuario, dicir, gandeira e agrcola. En moitos sentidos, os labregos e a paisaxe
campesia agraria de Galicia non mudaron abando desde a Baixa ldade Media at os
anos 50 do sculo XX. Na paisaxe galega en xeral predomina o minifundio, dicer, os
04 campos de pequenas dimensins. lsto especialmente claro na Terra de Montes, onde a
media da superficie dos campos de 0,3 hectreas. Polo xeral , a xente tia das ou tres
vacas, cinco ou seis ovellas, un par de parcos e unha ducia de galias. Ben que se intro-
duciron novas cultivos, como a pataca e o millo, a economa foi de subsistencia at hai moi
pouco tempo: cada familia cultivaba o que lle era necesario para sobrevivir. A maior parte
dos productos -desde os alimentos, at a roupa ou as ferramentas- obtanse dentro do
mbito da aldea, a parroquia ou a comarca. Poucas causas vian de fara, como o sal , o
aceite ou o azcar. Na Terra de Montes tamn se importaba a cermica para cociar,
porque non existan oleiros na zona.
Desde o punto de vista relixioso, na Terra de Montes como noutras bisbarras gale-
gas, a fe cristi vase claramente mesturada con elementos de carcter pagn.
precristins son a Santa Compaa, ritos mediciais como a espinela, e as protecc1ons sim-
blicas contra meigas e mal de olio.
3
8. A relixin.
A relixin dos campesios da Terra de Montes, como a dos demais labregos galegas,
incorpora elementos propiamente cri stins con outros pagns. Entre estes atpanse a
crenza nas meigas, a Santa Compaa, o mal de olio, doenzas mxicas como a espinela,
etc. Outros ritos estn a medio camio entre o catlico e o pagn: eis o caso dos exvotos
ou o culto s nimas. En realidade, case todos os ritos rel ixiosos que se celebraban no
campo tian, e anda teen, elementos precristi ns. Un caso tpico o do funeral. Cando
Un velatorio na Terra de Montes, cara 1960.
Fotografa de Virxilo Viitez.
algun morra na comarca, expase o fi na-
do no cadaleito arrodeado de estampas
relixiosas e cunha cruz de latn aos ps e
outra xunto a cabeza. Tratbase dunha
especie de proteccin da alma do difunto.
De facto, os campesios de Montes, como
os do resto de Galicia, estaban moi preocu-
pados pola proteccin mxica das sas
familias, as sas casas, os animais e os
campos. por isa que xunto s vaos das
fi estras e as portas das vivendas aparecen a
coto cruces gravadas: a sa funcin
defender s habitantes do mal de olla, das
pestes e das bruxas.
Dentro da relixin popular ten espe-
cial importancia o culto aos santos. Na Terra
de Montes non exi sten grandes santuarios
como San Andrs de Teixido, pero si al-
gunhas capelas de moita sana, s que acu-
den xentes da comarca e de mis al cando
a festa do santo titular. Entre os cultos
mis sobranceiros na zona pdese sinalar o
de Santo Domingo, en Beariz, e o San Bieito
de Pardesoa (Forcarei). San Bieito ten recoecidos na comarca importantes poderes te-
raputicos.
.a
Durante o sculo XVII xeralizronse en Galicia as capelas ou santos. lsto ponse en
17
relacin coas epidemias e pestes dese sculo. Non obstante,
capelias hainas desde os albores do Cristianismo, moitas
delas usadas para cristianizar lugares sacros pagns. No
concello de Cerdedo, estas pequenas edificacins relixiosas
de carcter rural son especialmente frecuentes.
No CETMo expense algns obxectos propios da
rel ixin popular: estampas de santos, petos das nimas -onde
se botaba esmola para li berar as nimas do purgatori o-, recl i-
natorios e confesionari os feitos polos labregos, exvotos e
cruces.
San Miguel nunha tpica capelia rural, do sculo XVIII
(Arn, Cerdedo) .
como simblico, era a lareira. No CETMo
pdese ver a reconstruccin dunha lareira 7
tradicional: a lareira propiamente dita era
unha laxe grande de xisto ou granito, sobre a
que se acenda o lume para cociar e quen-
tarse. s veces, unha cambota de pallabarro,
que como unha especie de grande funil,
dirixa o fume cara a chimenea. Ao redor do
fogo panse bancos, escanos e tallos nos
que se sentaba a xente a quentarse, comer,
traballar (fiar, apeirar algn trebello) e contar
historias. Sobre a lareira podase poer un
canizo no que se torraban as castaas. Case
sempre se penduran chourizos e outros pro-
ductos da matanza, para que se fosen afu-
mando a modio. En ocasins empregbase
un tornarratos para evitar, como o seu nome
indica, que os ratos poidesen chegar s ali-
mentos. O tornarratos un pau de madeira
longo, chantado nunha laxe que vai engan-
chada do teito, do que saen outros paus mis
Plano dunha tpica cocia da Terra de Montes. curtos, a modo de perchas. Destas perchas
van pendurados os chourizos. Perto da lareira
achbase s veces o forno de facer o pan.
A cocia estaba chea de obxectos: sobre a lareira podanse ver as trepias, nas que
se colocaban as potas e os potes de tres ps, e a gramalleira, unha cadea da que se
penduraban as olas que an ao lume. Perto da lareira panse tamn a filloeira -que xeral-
mente era de ferro- , as vasillas de barro para cociar e as tixolas. Nas lacenas, uns
buratos abertos nas paredes para meter causas, amorebase a cermica e outros trebe-
llos de cocia, como as nateiras e as manteigueiras. Estes soan ser cazolas de barro ou
madeira, dotados dunha manivela ou mango co que se bata o leite para obter os seus
derivados.
A vida privada: a alcoba.
O espacio para durmir, ao contrario do que acontece moitas veces nas casas modernas,
16 era un espacio sobrio, case nu de obxectos. lsto lxico, porque na alcoba apenas se
pasaba tempo, a non ser que se estivese enfermo. Polo tanto, o elemento fundamental da
alcoba era a cama, case sempre de grandes dimensins, cos cabezais de ferro forxado ou
madeira. As mantas de l cubranse con cobertores de lio ou farrapos, s veces decora-
dos con motivos xeomtricos, vexetais ou clices. Na habitacin haba unha arca na que
se gardaba a roupa. A decoracin limitbase a un crucifixo, algunha estampa relixiosa e
unha fotografa familiar. A coto dentro da alcoba atopbanse elementos que tian que ver
coa hixiene, como a almofia -que era como un lavabo, cunha baca de porcelana e un
espello- e os bacns nos que a xente faca as necesidades. Os inodoros son de introduc-
cin moi recente nas aldeas galegas. Pola ma tirbase o contido do bacn corte, onde
se mesturaba coa palla e o esterco. lsto serva despois para abonar as hartas. As alcobas
adoitaban estar todas encaladas, ao contrario que a cocia ou a corte.
O traballo das mulleres: o tecido.
As mulleres eran probablemente quenes mis traballaban dentro da familia campesia
galega: non s participaban nas tarefas agrarias como os homes, senn que ademis tian
que se encargar da casa das tarefas vencelladas ao mbito domstico (o coidado dos
nenos, a preparacin do alimento, etc.). Se ben a maior parte das artesanas estaban nas
mans dos homes, a fabricacin de tecidos e roupa entraba no eido feminino. O proceso do
tecido, como veremos, moi complexo.
Na Terra de Montes tecase sobre todo lio, e en menor medida l. Algunhas ferra-
mentas taas todo o mundo na sa casa e outras atopbanse s en determinados
lugares: en todas as familias fibase, pero s nalgunhas haba unha tecedeira que
soubese manexar o tear para fabricar tecidos -camisas, lenzos ou farrapos-. Na Terra de
Montes tian moita sona as tecedeiras da zona de Zobra e A Trigueira, na marxe entre os
concellos de Laln e Forcarei. As mulleres de Trasdomonte
(Forcarei), camiaban varios quilmetros atravs do
monte para chegar Trigueira cos meados de lio para
tecer.
O lio prntase aos comezos de maio e recllese
en agosto. Unha vez seiturado psase polo ripo para
desprender a semente da fibra. Coa semente elabrase
aceite de liaza. O ripado faise nun banco de madeira
cunha especie de peite no medio. Esta era a nica parte
do proceso na que participaban os
homes.
Despis do ripado lvase a fibra a
empozar nun regato. Aqu se separa a
fibra da parte leosa da pranta.
O trabal/o co ripo.
Pasado un tempo scase da auga e psase maza. sta consiste en
golpear o lio cun mazo de madeira contra unha pedra plana (o
mazadoiro do lio), que adoitaba estar s portas das casas. Tamn
pdese empregar a gramadeira, chamada na nosa zona setespadelas.
Moitas veces preciso meter outra volta
o lio no ro porque non ficou branca
dabondo. Tras isto, frgase ben forte
para que perda a parte dura que anda
lle quedou tras a maza e grdase no
palleiro at finais de ano.
Chgalle entn o intre do espadelado.
Maza do lio feta Esta actividade faise cunha espadela,
cun eixo de carro. unha especie de coitela de madeira de
carballo, que se golpea contra unha peza con forma de T
-o espadeleiro. Os espadeleiros son unha das poucas
pezas da cultura material galega que se atopan en
ocasins decoradas. No espadelado sepranse as fibras
boas das malas ("tomentos"). Coas malas fanse teas bas-
tas. A porcin de lio espadelado chmase "estriga".
+
05
A aseda o paso seguinte. A finalidade
separar o lio da estopa. Para isto compre pasar
as estrigas por unha especie de peite de pas de
ferro chamado restrelo. Despois disto, o lio xa
est preparado para transformarse en fo. A por-
cin de lio listo para a fa chmase "meada".
No fiado emprgase a roca e o fuso: col-
case a meada na roca e vanse collendo e
retorcendo as fibras que se prenden do fusa, que
se fai xirar. A porcin de lio fiado que queda no
fusa chmase "maza roca". Para fiar a l uti-
lizbanse fusas mis grandes e pesados. A fa
podase facer en calquera momento ou lugar. Sen
embargo, as mozas adoitaban reunirse palas
noites a fiar xuntas (fiadeiras), o que daba ocasin
festa. lstas fiadeiras, ben que nelas participasen
homes, permitan o reforzamento da solidariedade
entre as mulleres.
O material fiado ponse no sarillo para facer
madeixas ("maraas"). O sarillo unha aspa verti-
cal que se move cunha manivela (veo). As
maraas hainas que lavar, secar e cocer con
xabrn e cinzas para que queden de cor branca.
Xa brancas lvanse a debandoira, para facer
nobeles. A debandoira asemllase moito ao sari-
llo, pero ten a
aspa horizontal.
Algns trebellos
eran ao mesmo
tempo deban-
doira e sarillo:
chegaba con
mover a parte
superior do pau e
poelo vertical
ou horizontal.
06 Cos nobeles,
A aseda. ao cabo, pdese
pasar ao tecido.
Hai que empezar por colocar os fas nunha
urdime, para o cal pense os nobeles no caixn
dos nobeles e lvase o seu fo cunha espalladeira
(unha sorte de culler con buratos) urdideira, que
un marco grande de madeira no que se vai
enrolando o fo. O fo urdido lvase ao tear a xeito
de cadea.
O tear un artefacto moi complexo, com-
posto de diferentes partes: o argo do lio, que
O urdido segundo Xaqun Lorenzo.
O espadelado.
O fiado.
--- ::.=--
C.aiY.n dos
nobe\os
~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~
rizos, morcelas, toucio, xamns e lacns, entre outras causas. Estes productos, unha vez
elaborados, panse a salgar na salgadeira, que era unha especie de armario empotrado /
de pedra, e despois pendurbanse da lareira para que fi casen ben afumados. Para picar D
a carne -ben para facer zarza ou chourizos- recurrase a unhas tboas de madeira que
tian un pau groso cravado, que actuaba a modo de zafra. Sobre este pau colocbase o
cacho de carne que se quera picar e golpebase cun mazo. Para gardar a graxa e
preparar a zarza (a carne do parco con ourego, sal e outras especias) usbanse senllas
vasilllas, chamadas graxador e barren.
As vacas non se sacrificaban para comer, porque eran necesari as nas tarefas agr-
colas e mis para dar leite. Para evitar que os terneiros tomasen o leite da vaca,
panselles uns bozais con puntas de ferro, chamadas betillos. O mesmo nome teen
uns bozais de aramio ou febra vexetal que se lles coloca s vacas no morro para que non
coman polo camio ou cando estn traballando. O leite transportbase nuns contenedores
feitos de tboas de madeira, suxeitos con arandelas metlicas, chamados sellas. A carne
de vacn comprbase ao carniceiro, e sementes nas festas ou ocasins especiais. Para
pesar a carne, igual que o queixo e outros productos, empregbanse romanas, que un
tipo de bscula ben antigo, como indica o seu nome.
7. Os espacios da casa.
No CETMo hai reconstrui dos dous ambientes tpicos da casa labrega: a alcoba e a cocia.
A primeira case sempre estaba no primeiro andar nas vivencias de Terra de Montes, men-
tres que a cocia, un espacio amplo, ocupaba boa parte do baixo, a carn da corte.
Entre o privado e o pblico: a cocia.
Cando pensamos
nunha cocia tradicional
ternos que decatarnos que
o termo expresaba moito
mis que o das nasas mo-
dernas cocias: non era
simplemente o sitio onde se
preparaban e consuman os
alimentos, era o lugar cen-
tral da vivencia onde disco-
rra boa parte da existencia
dos seus habitantes. Na
cocia traballbase, des-
cansbase, xogbase e
mesmo durmase. Era un
lugar aberto, onde podan
entrar os vecios a charlar
ou botar unha man nal-
gunha tarefa domstica.
O elemento central
da cocia, tanto desde un
punto de vista funcional
Unha familia labrega ao redor da lareira nunha casa lucense, en torno a
1930. Sobre o fume hai unha ola de ferro, pendurada da gramalleira
que vai, neste caso, enganchada nun burro. Do feto penduran unhas
mazarocas. Fotografa do antroplogo alemn Ebeling.
7
15
14
a carga, chmase chedeiro. Os
paus verticais que se clavan no
chedeiro son os fumeiros. O pau no
que se suxeita o xugo que cingue
s vacas, coecese como timn. As
rodas, que son macizas, van xun-
guidas ao eixo. Ao contrario que
neutros tipos de carro, no galega en
troques de moverse as rodas,
mvese o eixo. Os buratos das
rodas chmanse ollais e as tboas
de madeira que as compoen,
cambas, que unha palabra celta
que significa "curvo".
O xugo unha ferramenta
bsica na agricultura: para turrar do
arado, da grade, da sementadeira
Das mulleres mallando no millo. Fotografa dos anos
20 de Ruth Anderson.
ou do carro. Os xugos mis correntes na comarca son os de chancs, que son uns paus
que pasan a travs do xugo e suxeitan o pescozo da vaca. Tamn hai xugos de brigueiros:
os brigueiros son unhas madeiras curvadas (de vimbio ou bidueiro) que se agarran ao
pescozo da vaca facendo un anel. O nico xugo que non hai na Terra de Montes o de
molida, tpico da zona de Ourense. Este xnguese s reses cunhas cordas. Os xugos s
veces van decorados con motivos xeomtricos ou vexetais, feitos cunha gubia. s veces
tamn se cravan puntas de cobre, moedas ou medallas que, como os deseos de cruces,
teen un significado mxico e protector.
A elaboracin dos alimentos.
A semente do cereal necesario moela para obter faria. A moega facase nos muos
hidrulicos ou, mis raramente, nos muos de man. Os primeiros apareceron na ldade
Media, os segundos no Neoltico -hai sete mil anos-. Os muos son case sempre com-
partidos. Os vecios repartanse as quendas para moer. A espera da tanda convertase
nun momento importante de socializacin entre os vecios. Os muos hidrulicos teen
das grandes rodas de pedra que van desfacendo o gran. A faria resultante cae nunha
artesa ou tremiado, que era un caixn de madeira que se coloca ao p da roda. No
CETMo expense unha maqueta dun tpico muo da zona.
A faria xa moda levbase para casa onde tamn se gardaba nunha artesa. Este
moble serva igualmente para amasar o pan antes de ir para o forno. Na Terra de Montes
case todos os tornos son individuais: cada un faca o pan na sa casa. O bolo de pan intro-
ducase no forno cunha p do pan, cando o forno estaba xa ben quente. Cando os bolos
estaban dentro, pechbase hermticamente o forno cunha tboa ou unha laxe selada con
esterco ou xabre. Unha vez cocidos, scabanse os pans e retirbanse as cinzas cun rodo.
Ben que os cereais eran a base da alimentacin, os campesinos tamn coman
carne de cando en vez. A carne ordinaria era a do parco: o toucio e o unto eran comple-
mento diario das comidas, ben sexa do caldo, o cocido ou como compango. Todo o mundo
tia un ou mis parcos na casa, nun espacio das cortes dedicados a eles -os cortellos-. A
matanza dos parcos era, e anda , unha ocasin de celebracin festiva comunitaria, que
se celebra a primeiros de Nadal. O parco colcase nun banco de madeira -o banco da
matanza- e mtase cun coitelo alongado especial , que se lle cravaba na gorxa at o
corazn. De seguido, afumse cun tachn para queimar as cerdas. Co parco fanse chou-
'
onde se enrola o fo, o
argo do pano, onde vai a
tea que se vai tecendo, o
pente, que a peza
que move a tecedeira,
adiante e atrs, para
facer a trama da tea, etc.
O tear que se expn no
Centro Etnogrfi co de
meados do scul o XIX.
As distintas pezas se
desbastaron cunha aixo-
la, en troques de con
cepillos de carpinteiro.
Unha peza moi impor-
tante a lanzadei ra,
onde se engancha o fo
que se vai tecer. O fo
colcase nas lanza-
deiras por medio dun
O sarillo (esquerda) e a debandoira (dereita) . caneleiro: trebello com-
posto por unha grande roda de madeira que enrola o fo nun trozo de cana (de a o nome),
que vai suxeito nunha peza de ferro.
Dos teares saan distintos ti pos de teas. Os tecidos lisos utilizbanse para facer
roupa (camisas, calzns, enaguas,
saias ). Coa tea mis basta fa-
bri cbanse sacos. Os tecidos decora-
dos, bastante mi s complexos,
facanse cos sistemas chamados de
repaso ou levante. Con estas tcnicas
elaborbanse mis que nada cober-
tores, de l, lio ou farrapos.
s veces as teas decorbanse con
fl acos, que se facan por separado
nos teares dos fl ocos, que eran
pequenos caixns de madeira, dota-
+
dos dunha tboa vertical con rauras 07
e ocas e un pequeno argo para enro-
lar o fo.
O tear e as sas partes. Ilustracin de finais do
, sculo XIX recollida por Rodrguez Calvio e
i Senz-Chas.
08
O traballo dos homes.
Os homes desempeaban traballos mis variados que as mulleres e, polo xeral, dotados
dun maior prestixio na comunidade. En todas as comarcas haba un nmero suficinte de
artesns como para permitir a sa independencia econmica: todas contaban con carpin-
teiros, zoqueiros, ferreiros e ferradores, por exemplo. Non obstante, existan artesns
especializados (oleiros, picheleiros ou cereiros, por exemplo) que s se atopaban en deter-
minadas zonas. Por outra banda, oficios mis extendidos podan contar con artfices de
especial sana en determinada comarca: este o caso dos canteiros de Terra de Montes.
A maior parte dos campesios eran capaces de desempear distintos traballos (carpin-
tera, cantera) e poucos eran os artesns que dedicaban todo ou a maior parte do seu
tempo a un oficio. No CETMo pdense ver distintos tipos de artesanas comns na bis-
barra at os anos 70 do sculo XX.
Os serranchns.
Nunha comarca tan abondosa en fragas mestas como a Terra de Montes, o traballo de se-
rranchn estaba ben extendido. Como outros oficios, o de preparar a madeira (para lea ou
Serrn
para elaborar artesanas) practicbase mis que
por xente especializada, por todo aquel que tia
necesidade da materia prima en cuestin -os can-
tei ros para facer casas, os carpinteiros ou
zoqueiros para facer soles e zocos-, anda que, por .serrn de punta
suposto, haba quen gaaba a vida con l, polo
xeral de xeito itinerante. Os trebellos caractersti-
cos deste oficio son as serras e os machados. O
machado empregbase para descascar o tronco
da rbore, antes de proceder a laminalo. Serras


1 - _- -:::=::-:--= =
Galropn
hainas de distinto tamao e funcin: a serra de
aire a de maiores dimensins. Se utilizaba para Cepillo
tarar grandes rbores e facer tboas de gran
tamao, como as travesas da va do tren ou os
pavimentos das casas. O tronzador era a serra
que se utilizaba para cortar as rbores, unha vez
que se marcara o sitio co machado. A serra por-
tuguesa, que a enganchada nun marco de
madeira, empregbase para facer tboas.
Os carpinteiros.
Eran uns dos artesns mis habituais nas aldeas.
Podanse atopar distintas especialidades: os
fragueiros facan carros; os cubeiros, bocois; os de
armar, teitos, etc. Nalgns sitios haba artesns
especializados en facer exclusivamente arados de
pau. O mis normal , sen embargo, era que o
carpinteiro da aldea fixese un pouco de todo.
@f'!'!J,:iJ. Acanelador
Rebaixador
.

Gubia

As principais ferramentas dos carpinteiros,
segundo as deixou debuxadas o grande
etngrafo galego Xaqun Lorenzo.
,,
en deseos baixomedievais (s. XIV-XV), o
que indica que a tecnoloxa agrcola non
cambiou moito en medio milenio. Cando o
campo non se cultivou nunca antes, compre
cortar a maleza con fouces, fouzas e
podns. s veces cvase aterra cun legn
antes do arado, para quitar a capa superficial
mis dura.
A seitura un traballo case sempre
colectivo, contrario que o sementado.
Renense todos os homes da aldea e cada
quen con cadansa gadaa van cortando o
cereal. Tamn se poden empregar foucios
de cereal, que teen unha folla estreita e moi
Gadaando en Soutelo de Montes, cara 1958.
Fotografa de Virxilio Viitez.
l a r ga.
A gadaa afase de cando en vez cunha pedra de
afiar que se garda no corno da pedra e que os
homes levan ao cinto. Tamn se emprega a zafra de
crabuar. Despois que est todo o cereal cortado,
lvase eira para mallar. A partir dos anos 30 aproxi-
madamente a mal la mecnica xeralizouse por case
toda a Terra de Montes. Antes, e s veces tamn
despois, usbanse mallos: unha especie de paus
longos de madeira dos que caiga un pau mis groso
suxeito cunha bixagra de coiro. Os homes eran
quenes mallaban, dispostos nunha ringlei ra. Batan
todos vez o mallo contra o cereal , de xeito que se
fose desprendendo a palla da semente. Na malla
colaboraban homes e mulleres. As mulleres facan
feixes ou mol/os coa palla. Para darlle forma, s
veces util izaban unha especie de paletas de madeira.
Para acabar de separar a palla utilizbanse os cri-
bos, peneiras e pandeiros, uns trebellos circulares
de madeira cunha malla finia de metal ou coiro que
Mallando na eira, cara
1932
. Fotografa se golpeaban, como se fosen pandeiros (de a o
nome dun deles) para que saltasen as pal las e
de Jos Surez.
quedasen s os grans. Este proceso levbase a 13
cabo no caso do trigo, o centeo, a avea e o millo mido. O millo require doutra elaboracin.
Primeiro recllense as mazarocas e despois colcanse nun malladoiro do millo -unha
especie de caixn grande cunhas rauras palas
que cae o gran- e btense cuns mazos de
madeira. O millo gardbase nunhas arcas grandes
de madeira chamadas uchas.
A palla e o cereal transportbanse no carro,
un dos elementos mis significativos da cultura
material galega. Os carros galegas comezaron a
usarse, moi probablemente, durante a ldade do
Ferro, hai case tres mil
anos. A plataforma do
carro, sobre a que vai
Peneirando, cara 1905.
Fotografa de Pedro Ferrer.
12
6. A subsistencia.
A agricultura.
Como a todos os campesios do mundo, aos labregos da nosa terra as tarefas agrcolas
ocpanlle a meirande parte do tempo. A economa agraria galega, at hai ben pouco, era
de subsistencia, quer dicer, producase dabondo para poder alimentar familia, mis un
cativo excedente que se dedicaba a adquirir os produtos que non se podan fabricar na
esfera domstica.
O principal cultivo era o do cereal, pois o pan era a base da alimentacin labrega.
Partes do arado de pau. Arado de Portomartio
(Latn).
Terra de Montes.
Os principais cereais panificables que se
empregaban na Terra de Montes eran o
trigo, o millo e o centeo. Tamn cultivbase
millo mido. As mesmo tian e teen moita
importancia as patacas. As patacas e o millo
empezaron a ser comns durante o sculo
XVIII. O centeo cultivbase desde poca
romana, pero a sa popularizacin da
ldade Media. O millo mido cocese desde
o Bronce Final (hai tres mil anos) e permite
obter das colleitas de cereal ao ano (unha
de inverno e outra de vern: trigo e millo
mido ). Por ltimo, o trigo o cereal mis
vello, cunhas orixes en Galicia que se
remontan at hai uns sete mil anos. O trigo,
sen embargo, palas condicins que require,
non foi moi abondoso tradicionalmente na
Os apeiros que se usaban para cultivar eran, en primeiro lugar, o arado, que abre
os sulcos nos que se botar a semente. O arado mis habitual at os anos 50 do sculo
XX era o de pau, que se chama entre os especialistas cuadrangular ou xermnico. Na
comarca cocense arados mis raros, como o radial ou lusitano -que mis lixeiro- e
mis o besadoiro, un arado pesado con tres rabelas (os mangos que guan o trebello), o
cal utilizbase para abrir o monte que nunca
tora cultivado antes. A partir dos anos 50
empezan a ser comns os arados asimtri-
cos de ferro, que cavan mis fondo. Ao
arado de pau dbaselle a volta para abrir
novo sulco con moita dificultade. por iso
que os campos tradicionalmente son moi
longos e pouco anchos. Despois de arar e
botar a semente nos sulcos -para o que s
veces emprgase unha sementadeira-
psase a grade, que un instrumento con
dentes de ferro ou madeira que achanza a
terra. A grade suxeitbase xugo do que
turraban as vacas cun solio, un pau longo
de madeira. Grades e arados moi seme- Unha familia arando cun arado de ferro en Cerdedo.
llantes s expostos no CETMo, pdense ver Fotografa de Virxlio Viitez (1959) .
'
Ademis, moita xente ti a un banco de carpinteiro e
ferramentas na sa casa para pequenos traballos. O
banco era a peza bsica do equipo de carpinteiro:
sobre o banco levbanse a cabo todas as tarefas da
madeira. Para cortar os blocas de madeira e as
tboas, o carpinteiro empregaba o serrn e o serrn
de punta, este ltimo para causas mis delicadas. As
tboas endereitbanse coa galropa, e despois
arranxbanse as beiras co galropn. Para os detalles
de adornos empregbase o cepillo, o acanelador e o
rebaixador. Para facer molduras empregbanse os
cepillos de moldurar. A trencha, a gubia e o berbiqu
permitan facer buratos e incisins na madeira. Os
carpinteiros facan, entre outras causas, camas,
berces, leitos, escanos, xugos e arados.
Os zoqueiros e zapateiros.
Os zoqueiros estaban especializados no calzado de
madeira: as zocas. Para facer zocas usbanse blocas
de madeira axeitados que se desbastaban cun macha-
do pequeno e se cortaban coas coitelas. Despois
dbaselles forma coa aixola. O interior da peza
baleirbase con gubias e llergas. Para isto, o bloca
Neno con zocos a medio facer.
Fotografa de Ruth Anderson (cara
1920).
xa con forma suxeitbase nun cabalete de madeira coecido como burro. s veces as
zocas an decoradas con incisins feitas coa gubia,
xeralmente con motivos vexetais e xeomtricos.
Os zapateiros eran os encargados de facer
zocos, un tipo de calzado que ten a base de
madeira (o pau) e o resto de coiro. Para facer o pau
utilizbase tamn o machado e a aixola, mis unha
ferramenta con dentes chamada ferro de cavar o
pau. O coiro haba que rebrandecelo: para isto
empregbase un grande seixo rolado e pequenas
Unha muller con zocas, nunha fotografa da pedrias pul idas coas que se bata o pedazo de
estadounidense Ruth Anderson. coiro que se a empregar no calzado. Os buratos
facanse con pequenos trados ou coa troquesa, 09
unha sorte de alicates. O coiro csese coas sube-
las, compostas por un mango de pau e un ferro afiado, como un punzn. Para traballar nos
zocos, stes colcanse nunha especie de trpode de ferro chamado bigornia.
Os cereiros.
Este un oficio que ven de vello na Terra de Montes. No sculo XVII I xa se sinala a sa
enorme relevancia na comarca, especialmente na freguesa de Das lgrexas. Anda hoxe,
nos arredores de Forcarei contina a traballar un cereiro. Existen dous ti pos fundamentais
de cereiros: os que fabri can exvotos e os que elaboran velas. Os exvotos son unhas fi-
gurias que se prometen aos santos a cambio dunha curacin. Representan polo tanto
partes do carpo humano, pero tamn animais (un ha vaca, un parco). As figurias fanse cun
molde no que se verque a cera quente. Os cerei ros que fabrican velas adican a sa pro-
10
duccin tanto aos usos litrxicos como
domsticos. Para os primeiros son as
velas de maiores dimensins, que se
soan facer enteiramente a man. Para as
pequenas velas que se utilizan na casa
empregbanse formas metlicas: unhas
plaquias de ferro con buratos a medida.
Os cereiros fundan a cera nun caldeiro
de cobre, despis pasaban a cera quente
a un recipiente grande e cnico, chama-
do paila. A mergullbanse os pbilos
das velas mis grandes e dbaselles
forma, despois deixbanse colgando da
roda para secar. A cera podase verquer
tamn nun nocle, para facer as velas
mis pequenas, de uso domstico.
Os canteiros e outros oficios da cons-
truccin.
Sen dbida esta a artesana que deu
O obradoro do cerero.
mis sona Terra de Montes aln das sas fronteiras. Os artesns da pedra viaxaron por
boa parte de Europa desde a ldade Media ofrecendo as sas habilidades e, a partir de
finais do sculo XIX, tamn por Amrica. Aos canteiros dbeselles a fabricacin de casas,
pontes, igrexas e pazos. En realidade, poderamos talar de todo un grupo de artesns que
teen como tarefa a construccin do espacio habitado: albaneis, telladores, colmeiros,
camieiros, pedreiros e carpinteiros de armar son oficios moi relacionados co de canteiro.
Dous canteros galegos en torno a 1950. Fotografa de
Blanco.
Os telladores e colmeiros son espe-
cialistas en facer a cubricin das
estruturas, sexan casas, muos ou
igrexas. Os primeiros fan cobertas de
tella ou laxe e os segundos de palla.
Na Terra de Montes as cubricins de
palla nunca foron abundantes: o pre-
dominio foi de cobertas de tella na
zona dos vales e de lousa nas partes
montaosas. Antes da cubricin era
necesario colocar a estrutura do te-
llado, tarefa da que se encargaban
os carpinteiros de armar. Os albaneis
encargbanse de enlucir, encintar,
pintar e facer paredes de pallabarro.
A sa ferramenta fundamental era a
llana coa que alisaban a masa. Os
camieiros facan e arranxaban
camios: escavaban cunetas, talla-
ban a rocha e botaban lousas en
determinados treitos. Os pedreiros
desempeaban o oficio mis estrei-
tamente vencellado ao dos canteiros
'/
Un ha ferrera na T erra de Montes: a fragua do
Ptrro (Cachafero, Forcare) . 1: fragua; 2: pa; 3:
zafra.
e, de facto, adoitan confundirse: os pedreiros
en realidade eran os que sacaban a pedra da ~
canteira e a rompan en blocos para que os :J
canteiros poidesen facer o seu traballo. Para
iso empregaban picos, barrenas e
martelns. A partir de finais do sculo XIX
xeralizouse o uso da dinamita para rebentar a
rocha, pois antes facase mediante cuas de
madeira introducidas en buratos feitos na
rocha. Os blocos de pedra baixbanse das
canteiras que estaban no monte cunha
especie de trineos de madeira, chamados
rastros. Para carregar a pedra no rastro ou
no carro usbanse os pauferros (unha
especie de palanca).
O traballo dos canteiros mis variado: a
eles corresponde a colocacin da pedra en
muros de casas ou valados, pero tamn a
preparacin da pedra de cantera ou a elabo-
racin de estatuas de santos, decoracins
arquitectnicas (remates de hrreos, portadas
de igrexas, mausoleos) e pezas especiais,
como zcalos ou columnas. O seu equipo
mis variado: escodas (para rachar e tallar os
blocos ), buxardos (para carear as pedras ),
ciceis, limas e punteiros, que se golpean con mazas e macetas, etc. Para facer as pezas
mis elaboradas, como balaustradas ou penais, empregbanse formas de cartn ou
madeira. Os canteiros soan viaxar en cuadrillas, estacionalmente (de marzo a decembro),
para procurar traballo noutras partes de Galicia ou mesmo fora dela. Por exemplo, no
sculo XVIII, o ilustrado Frei Martn Sarmiento naceu en Villafranca del Bierzo (Len),
porque o seu pai -canteiro de Cerdedo- estaba al traballando na construccin dunha
igrexa. Os canteiros tian unha xerga gremial, chamada o verbo dos arghinas.
Os ferreiros e ferradores.
Entre os oficios do ferro, a diferencia entre estes dous artesns ben clara: os ferreiros
fan e reparan todo tipo de apeiros e uteis metlicos. Os ferradores somentes fabrican e 11
colocan as ferraduras de cabalerias e vacas. Por isa o instrumental dos primeiros mais
abondoso, complexo e variado. Os ferreiros traballan na ferrera, que conta cunha fragua
para quentar o metal; un grande fol de coiro, s veces accionado pala forza hidrulica,
como o d'A Cavadosa (Cerdedo ), para manter viva a chama; un ha pa de pedra con auga,
para enfriar o metal despois de pasar polo fogo e, sobre todo, unha zafra de ferro onde se
amartelan as pezas co pesado mazo de ferro e as tenaces. Existen distintos tipos de
mazos, martelos e tenaces para afeizoar as ferramentas que se estn a fabricar, depen-
dendo do tamao e a feitura destas. Os ferreiros tamn usan limas para pulir as pezas. Os
ferreiros fabricaban sobre todo trebellos para a agricultura (foucios, fouces, legns, ai-
xadas, rellas de arado), pero tamn elementos para a casa, sobre todo bixagras e fe-
rrad u ras.
10
duccin tanto aos usos litrxicos como
domsticos. Para os primeiros son as
velas de maiores dimensins, que se
soan facer enteiramente a man. Para as
pequenas velas que se utilizan na casa
empregbanse formas metlicas: unhas
plaquias de ferro con buratos a medida.
Os cereiros fundan a cera nun caldeiro
de cobre, despis pasaban a cera quente
a un recipiente grande e cnico, chama-
do paila. A mergullbanse os pbilos
das velas mis grandes e dbaselles
forma, despois deixbanse colgando da
roda para secar. A cera podase verquer
tamn nun nocle, para facer as velas
mis pequenas, de uso domstico.
Os canteiros e outros oficios da cons-
truccin.
Sen dbida esta a artesana que deu
O obradoro do cerero.
mis sona Terra de Montes aln das sas fronteiras. Os artesns da pedra viaxaron por
boa parte de Europa desde a ldade Media ofrecendo as sas habilidades e, a partir de
finais do sculo XIX, tamn por Amrica. Aos canteiros dbeselles a fabricacin de casas,
pontes, igrexas e pazos. En realidade, poderamos talar de todo un grupo de artesns que
teen como tarefa a construccin do espacio habitado: albaneis, telladores, colmeiros,
camieiros, pedreiros e carpinteiros de armar son oficios moi relacionados co de canteiro.
Dous canteros galegos en torno a 1950. Fotografa de
Blanco.
Os telladores e colmeiros son espe-
cialistas en facer a cubricin das
estruturas, sexan casas, muos ou
igrexas. Os primeiros fan cobertas de
tella ou laxe e os segundos de palla.
Na Terra de Montes as cubricins de
palla nunca foron abundantes: o pre-
dominio foi de cobertas de tella na
zona dos vales e de lousa nas partes
montaosas. Antes da cubricin era
necesario colocar a estrutura do te-
llado, tarefa da que se encargaban
os carpinteiros de armar. Os albaneis
encargbanse de enlucir, encintar,
pintar e facer paredes de pallabarro.
A sa ferramenta fundamental era a
llana coa que alisaban a masa. Os
camieiros facan e arranxaban
camios: escavaban cunetas, talla-
ban a rocha e botaban lousas en
determinados treitos. Os pedreiros
desempeaban o oficio mis estrei-
tamente vencellado ao dos canteiros
'/
Un ha ferrera na T erra de Montes: a fragua do
Ptrro (Cachafero, Forcare) . 1: fragua; 2: pa; 3:
zafra.
e, de facto, adoitan confundirse: os pedreiros
en realidade eran os que sacaban a pedra da ~
canteira e a rompan en blocos para que os :J
canteiros poidesen facer o seu traballo. Para
iso empregaban picos, barrenas e
martelns. A partir de finais do sculo XIX
xeralizouse o uso da dinamita para rebentar a
rocha, pois antes facase mediante cuas de
madeira introducidas en buratos feitos na
rocha. Os blocos de pedra baixbanse das
canteiras que estaban no monte cunha
especie de trineos de madeira, chamados
rastros. Para carregar a pedra no rastro ou
no carro usbanse os pauferros (unha
especie de palanca).
O traballo dos canteiros mis variado: a
eles corresponde a colocacin da pedra en
muros de casas ou valados, pero tamn a
preparacin da pedra de cantera ou a elabo-
racin de estatuas de santos, decoracins
arquitectnicas (remates de hrreos, portadas
de igrexas, mausoleos) e pezas especiais,
como zcalos ou columnas. O seu equipo
mis variado: escodas (para rachar e tallar os
blocos ), buxardos (para carear as pedras ),
ciceis, limas e punteiros, que se golpean con mazas e macetas, etc. Para facer as pezas
mis elaboradas, como balaustradas ou penais, empregbanse formas de cartn ou
madeira. Os canteiros soan viaxar en cuadrillas, estacionalmente (de marzo a decembro),
para procurar traballo noutras partes de Galicia ou mesmo fora dela. Por exemplo, no
sculo XVIII, o ilustrado Frei Martn Sarmiento naceu en Villafranca del Bierzo (Len),
porque o seu pai -canteiro de Cerdedo- estaba al traballando na construccin dunha
igrexa. Os canteiros tian unha xerga gremial, chamada o verbo dos arghinas.
Os ferreiros e ferradores.
Entre os oficios do ferro, a diferencia entre estes dous artesns ben clara: os ferreiros
fan e reparan todo tipo de apeiros e uteis metlicos. Os ferradores somentes fabrican e 11
colocan as ferraduras de cabalerias e vacas. Por isa o instrumental dos primeiros mais
abondoso, complexo e variado. Os ferreiros traballan na ferrera, que conta cunha fragua
para quentar o metal; un grande fol de coiro, s veces accionado pala forza hidrulica,
como o d'A Cavadosa (Cerdedo ), para manter viva a chama; un ha pa de pedra con auga,
para enfriar o metal despois de pasar polo fogo e, sobre todo, unha zafra de ferro onde se
amartelan as pezas co pesado mazo de ferro e as tenaces. Existen distintos tipos de
mazos, martelos e tenaces para afeizoar as ferramentas que se estn a fabricar, depen-
dendo do tamao e a feitura destas. Os ferreiros tamn usan limas para pulir as pezas. Os
ferreiros fabricaban sobre todo trebellos para a agricultura (foucios, fouces, legns, ai-
xadas, rellas de arado), pero tamn elementos para a casa, sobre todo bixagras e fe-
rrad u ras.
12
6. A subsistencia.
A agricultura.
Como a todos os campesios do mundo, aos labregos da nosa terra as tarefas agrcolas
ocpanlle a meirande parte do tempo. A economa agraria galega, at hai ben pouco, era
de subsistencia, quer dicer, producase dabondo para poder alimentar familia, mis un
cativo excedente que se dedicaba a adquirir os produtos que non se podan fabricar na
esfera domstica.
O principal cultivo era o do cereal, pois o pan era a base da alimentacin labrega.
Partes do arado de pau. Arado de Portomartio
(Latn).
Terra de Montes.
Os principais cereais panificables que se
empregaban na Terra de Montes eran o
trigo, o millo e o centeo. Tamn cultivbase
millo mido. As mesmo tian e teen moita
importancia as patacas. As patacas e o millo
empezaron a ser comns durante o sculo
XVIII. O centeo cultivbase desde poca
romana, pero a sa popularizacin da
ldade Media. O millo mido cocese desde
o Bronce Final (hai tres mil anos) e permite
obter das colleitas de cereal ao ano (unha
de inverno e outra de vern: trigo e millo
mido ). Por ltimo, o trigo o cereal mis
vello, cunhas orixes en Galicia que se
remontan at hai uns sete mil anos. O trigo,
sen embargo, palas condicins que require,
non foi moi abondoso tradicionalmente na
Os apeiros que se usaban para cultivar eran, en primeiro lugar, o arado, que abre
os sulcos nos que se botar a semente. O arado mis habitual at os anos 50 do sculo
XX era o de pau, que se chama entre os especialistas cuadrangular ou xermnico. Na
comarca cocense arados mis raros, como o radial ou lusitano -que mis lixeiro- e
mis o besadoiro, un arado pesado con tres rabelas (os mangos que guan o trebello), o
cal utilizbase para abrir o monte que nunca
tora cultivado antes. A partir dos anos 50
empezan a ser comns os arados asimtri-
cos de ferro, que cavan mis fondo. Ao
arado de pau dbaselle a volta para abrir
novo sulco con moita dificultade. por iso
que os campos tradicionalmente son moi
longos e pouco anchos. Despois de arar e
botar a semente nos sulcos -para o que s
veces emprgase unha sementadeira-
psase a grade, que un instrumento con
dentes de ferro ou madeira que achanza a
terra. A grade suxeitbase xugo do que
turraban as vacas cun solio, un pau longo
de madeira. Grades e arados moi seme- Unha familia arando cun arado de ferro en Cerdedo.
llantes s expostos no CETMo, pdense ver Fotografa de Virxlio Viitez (1959) .
'
Ademis, moita xente ti a un banco de carpinteiro e
ferramentas na sa casa para pequenos traballos. O
banco era a peza bsica do equipo de carpinteiro:
sobre o banco levbanse a cabo todas as tarefas da
madeira. Para cortar os blocas de madeira e as
tboas, o carpinteiro empregaba o serrn e o serrn
de punta, este ltimo para causas mis delicadas. As
tboas endereitbanse coa galropa, e despois
arranxbanse as beiras co galropn. Para os detalles
de adornos empregbase o cepillo, o acanelador e o
rebaixador. Para facer molduras empregbanse os
cepillos de moldurar. A trencha, a gubia e o berbiqu
permitan facer buratos e incisins na madeira. Os
carpinteiros facan, entre outras causas, camas,
berces, leitos, escanos, xugos e arados.
Os zoqueiros e zapateiros.
Os zoqueiros estaban especializados no calzado de
madeira: as zocas. Para facer zocas usbanse blocas
de madeira axeitados que se desbastaban cun macha-
do pequeno e se cortaban coas coitelas. Despois
dbaselles forma coa aixola. O interior da peza
baleirbase con gubias e llergas. Para isto, o bloca
Neno con zocos a medio facer.
Fotografa de Ruth Anderson (cara
1920).
xa con forma suxeitbase nun cabalete de madeira coecido como burro. s veces as
zocas an decoradas con incisins feitas coa gubia,
xeralmente con motivos vexetais e xeomtricos.
Os zapateiros eran os encargados de facer
zocos, un tipo de calzado que ten a base de
madeira (o pau) e o resto de coiro. Para facer o pau
utilizbase tamn o machado e a aixola, mis unha
ferramenta con dentes chamada ferro de cavar o
pau. O coiro haba que rebrandecelo: para isto
empregbase un grande seixo rolado e pequenas
Unha muller con zocas, nunha fotografa da pedrias pul idas coas que se bata o pedazo de
estadounidense Ruth Anderson. coiro que se a empregar no calzado. Os buratos
facanse con pequenos trados ou coa troquesa, 09
unha sorte de alicates. O coiro csese coas sube-
las, compostas por un mango de pau e un ferro afiado, como un punzn. Para traballar nos
zocos, stes colcanse nunha especie de trpode de ferro chamado bigornia.
Os cereiros.
Este un oficio que ven de vello na Terra de Montes. No sculo XVII I xa se sinala a sa
enorme relevancia na comarca, especialmente na freguesa de Das lgrexas. Anda hoxe,
nos arredores de Forcarei contina a traballar un cereiro. Existen dous ti pos fundamentais
de cereiros: os que fabri can exvotos e os que elaboran velas. Os exvotos son unhas fi-
gurias que se prometen aos santos a cambio dunha curacin. Representan polo tanto
partes do carpo humano, pero tamn animais (un ha vaca, un parco). As figurias fanse cun
molde no que se verque a cera quente. Os cerei ros que fabrican velas adican a sa pro-
08
O traballo dos homes.
Os homes desempeaban traballos mis variados que as mulleres e, polo xeral, dotados
dun maior prestixio na comunidade. En todas as comarcas haba un nmero suficinte de
artesns como para permitir a sa independencia econmica: todas contaban con carpin-
teiros, zoqueiros, ferreiros e ferradores, por exemplo. Non obstante, existan artesns
especializados (oleiros, picheleiros ou cereiros, por exemplo) que s se atopaban en deter-
minadas zonas. Por outra banda, oficios mis extendidos podan contar con artfices de
especial sana en determinada comarca: este o caso dos canteiros de Terra de Montes.
A maior parte dos campesios eran capaces de desempear distintos traballos (carpin-
tera, cantera) e poucos eran os artesns que dedicaban todo ou a maior parte do seu
tempo a un oficio. No CETMo pdense ver distintos tipos de artesanas comns na bis-
barra at os anos 70 do sculo XX.
Os serranchns.
Nunha comarca tan abondosa en fragas mestas como a Terra de Montes, o traballo de se-
rranchn estaba ben extendido. Como outros oficios, o de preparar a madeira (para lea ou
Serrn
para elaborar artesanas) practicbase mis que
por xente especializada, por todo aquel que tia
necesidade da materia prima en cuestin -os can-
tei ros para facer casas, os carpinteiros ou
zoqueiros para facer soles e zocos-, anda que, por .serrn de punta
suposto, haba quen gaaba a vida con l, polo
xeral de xeito itinerante. Os trebellos caractersti-
cos deste oficio son as serras e os machados. O
machado empregbase para descascar o tronco
da rbore, antes de proceder a laminalo. Serras


1 - _- -:::=::-:--= =
Galropn
hainas de distinto tamao e funcin: a serra de
aire a de maiores dimensins. Se utilizaba para Cepillo
tarar grandes rbores e facer tboas de gran
tamao, como as travesas da va do tren ou os
pavimentos das casas. O tronzador era a serra
que se utilizaba para cortar as rbores, unha vez
que se marcara o sitio co machado. A serra por-
tuguesa, que a enganchada nun marco de
madeira, empregbase para facer tboas.
Os carpinteiros.
Eran uns dos artesns mis habituais nas aldeas.
Podanse atopar distintas especialidades: os
fragueiros facan carros; os cubeiros, bocois; os de
armar, teitos, etc. Nalgns sitios haba artesns
especializados en facer exclusivamente arados de
pau. O mis normal , sen embargo, era que o
carpinteiro da aldea fixese un pouco de todo.
@f'!'!J,:iJ. Acanelador
Rebaixador
.

Gubia

As principais ferramentas dos carpinteiros,
segundo as deixou debuxadas o grande
etngrafo galego Xaqun Lorenzo.
,,
en deseos baixomedievais (s. XIV-XV), o
que indica que a tecnoloxa agrcola non
cambiou moito en medio milenio. Cando o
campo non se cultivou nunca antes, compre
cortar a maleza con fouces, fouzas e
podns. s veces cvase aterra cun legn
antes do arado, para quitar a capa superficial
mis dura.
A seitura un traballo case sempre
colectivo, contrario que o sementado.
Renense todos os homes da aldea e cada
quen con cadansa gadaa van cortando o
cereal. Tamn se poden empregar foucios
de cereal, que teen unha folla estreita e moi
Gadaando en Soutelo de Montes, cara 1958.
Fotografa de Virxilio Viitez.
l a r ga.
A gadaa afase de cando en vez cunha pedra de
afiar que se garda no corno da pedra e que os
homes levan ao cinto. Tamn se emprega a zafra de
crabuar. Despois que est todo o cereal cortado,
lvase eira para mallar. A partir dos anos 30 aproxi-
madamente a mal la mecnica xeralizouse por case
toda a Terra de Montes. Antes, e s veces tamn
despois, usbanse mallos: unha especie de paus
longos de madeira dos que caiga un pau mis groso
suxeito cunha bixagra de coiro. Os homes eran
quenes mallaban, dispostos nunha ringlei ra. Batan
todos vez o mallo contra o cereal , de xeito que se
fose desprendendo a palla da semente. Na malla
colaboraban homes e mulleres. As mulleres facan
feixes ou mol/os coa palla. Para darlle forma, s
veces util izaban unha especie de paletas de madeira.
Para acabar de separar a palla utilizbanse os cri-
bos, peneiras e pandeiros, uns trebellos circulares
de madeira cunha malla finia de metal ou coiro que
Mallando na eira, cara
1932
. Fotografa se golpeaban, como se fosen pandeiros (de a o
nome dun deles) para que saltasen as pal las e
de Jos Surez.
quedasen s os grans. Este proceso levbase a 13
cabo no caso do trigo, o centeo, a avea e o millo mido. O millo require doutra elaboracin.
Primeiro recllense as mazarocas e despois colcanse nun malladoiro do millo -unha
especie de caixn grande cunhas rauras palas
que cae o gran- e btense cuns mazos de
madeira. O millo gardbase nunhas arcas grandes
de madeira chamadas uchas.
A palla e o cereal transportbanse no carro,
un dos elementos mis significativos da cultura
material galega. Os carros galegas comezaron a
usarse, moi probablemente, durante a ldade do
Ferro, hai case tres mil
anos. A plataforma do
carro, sobre a que vai
Peneirando, cara 1905.
Fotografa de Pedro Ferrer.
14
a carga, chmase chedeiro. Os
paus verticais que se clavan no
chedeiro son os fumeiros. O pau no
que se suxeita o xugo que cingue
s vacas, coecese como timn. As
rodas, que son macizas, van xun-
guidas ao eixo. Ao contrario que
neutros tipos de carro, no galega en
troques de moverse as rodas,
mvese o eixo. Os buratos das
rodas chmanse ollais e as tboas
de madeira que as compoen,
cambas, que unha palabra celta
que significa "curvo".
O xugo unha ferramenta
bsica na agricultura: para turrar do
arado, da grade, da sementadeira
Das mulleres mallando no millo. Fotografa dos anos
20 de Ruth Anderson.
ou do carro. Os xugos mis correntes na comarca son os de chancs, que son uns paus
que pasan a travs do xugo e suxeitan o pescozo da vaca. Tamn hai xugos de brigueiros:
os brigueiros son unhas madeiras curvadas (de vimbio ou bidueiro) que se agarran ao
pescozo da vaca facendo un anel. O nico xugo que non hai na Terra de Montes o de
molida, tpico da zona de Ourense. Este xnguese s reses cunhas cordas. Os xugos s
veces van decorados con motivos xeomtricos ou vexetais, feitos cunha gubia. s veces
tamn se cravan puntas de cobre, moedas ou medallas que, como os deseos de cruces,
teen un significado mxico e protector.
A elaboracin dos alimentos.
A semente do cereal necesario moela para obter faria. A moega facase nos muos
hidrulicos ou, mis raramente, nos muos de man. Os primeiros apareceron na ldade
Media, os segundos no Neoltico -hai sete mil anos-. Os muos son case sempre com-
partidos. Os vecios repartanse as quendas para moer. A espera da tanda convertase
nun momento importante de socializacin entre os vecios. Os muos hidrulicos teen
das grandes rodas de pedra que van desfacendo o gran. A faria resultante cae nunha
artesa ou tremiado, que era un caixn de madeira que se coloca ao p da roda. No
CETMo expense unha maqueta dun tpico muo da zona.
A faria xa moda levbase para casa onde tamn se gardaba nunha artesa. Este
moble serva igualmente para amasar o pan antes de ir para o forno. Na Terra de Montes
case todos os tornos son individuais: cada un faca o pan na sa casa. O bolo de pan intro-
ducase no forno cunha p do pan, cando o forno estaba xa ben quente. Cando os bolos
estaban dentro, pechbase hermticamente o forno cunha tboa ou unha laxe selada con
esterco ou xabre. Unha vez cocidos, scabanse os pans e retirbanse as cinzas cun rodo.
Ben que os cereais eran a base da alimentacin, os campesinos tamn coman
carne de cando en vez. A carne ordinaria era a do parco: o toucio e o unto eran comple-
mento diario das comidas, ben sexa do caldo, o cocido ou como compango. Todo o mundo
tia un ou mis parcos na casa, nun espacio das cortes dedicados a eles -os cortellos-. A
matanza dos parcos era, e anda , unha ocasin de celebracin festiva comunitaria, que
se celebra a primeiros de Nadal. O parco colcase nun banco de madeira -o banco da
matanza- e mtase cun coitelo alongado especial , que se lle cravaba na gorxa at o
corazn. De seguido, afumse cun tachn para queimar as cerdas. Co parco fanse chou-
'
onde se enrola o fo, o
argo do pano, onde vai a
tea que se vai tecendo, o
pente, que a peza
que move a tecedeira,
adiante e atrs, para
facer a trama da tea, etc.
O tear que se expn no
Centro Etnogrfi co de
meados do scul o XIX.
As distintas pezas se
desbastaron cunha aixo-
la, en troques de con
cepillos de carpinteiro.
Unha peza moi impor-
tante a lanzadei ra,
onde se engancha o fo
que se vai tecer. O fo
colcase nas lanza-
deiras por medio dun
O sarillo (esquerda) e a debandoira (dereita) . caneleiro: trebello com-
posto por unha grande roda de madeira que enrola o fo nun trozo de cana (de a o nome),
que vai suxeito nunha peza de ferro.
Dos teares saan distintos ti pos de teas. Os tecidos lisos utilizbanse para facer
roupa (camisas, calzns, enaguas,
saias ). Coa tea mis basta fa-
bri cbanse sacos. Os tecidos decora-
dos, bastante mi s complexos,
facanse cos sistemas chamados de
repaso ou levante. Con estas tcnicas
elaborbanse mis que nada cober-
tores, de l, lio ou farrapos.
s veces as teas decorbanse con
fl acos, que se facan por separado
nos teares dos fl ocos, que eran
pequenos caixns de madeira, dota-
+
dos dunha tboa vertical con rauras 07
e ocas e un pequeno argo para enro-
lar o fo.
O tear e as sas partes. Ilustracin de finais do
, sculo XIX recollida por Rodrguez Calvio e
i Senz-Chas.
A aseda o paso seguinte. A finalidade
separar o lio da estopa. Para isto compre pasar
as estrigas por unha especie de peite de pas de
ferro chamado restrelo. Despois disto, o lio xa
est preparado para transformarse en fo. A por-
cin de lio listo para a fa chmase "meada".
No fiado emprgase a roca e o fuso: col-
case a meada na roca e vanse collendo e
retorcendo as fibras que se prenden do fusa, que
se fai xirar. A porcin de lio fiado que queda no
fusa chmase "maza roca". Para fiar a l uti-
lizbanse fusas mis grandes e pesados. A fa
podase facer en calquera momento ou lugar. Sen
embargo, as mozas adoitaban reunirse palas
noites a fiar xuntas (fiadeiras), o que daba ocasin
festa. lstas fiadeiras, ben que nelas participasen
homes, permitan o reforzamento da solidariedade
entre as mulleres.
O material fiado ponse no sarillo para facer
madeixas ("maraas"). O sarillo unha aspa verti-
cal que se move cunha manivela (veo). As
maraas hainas que lavar, secar e cocer con
xabrn e cinzas para que queden de cor branca.
Xa brancas lvanse a debandoira, para facer
nobeles. A debandoira asemllase moito ao sari-
llo, pero ten a
aspa horizontal.
Algns trebellos
eran ao mesmo
tempo deban-
doira e sarillo:
chegaba con
mover a parte
superior do pau e
poelo vertical
ou horizontal.
06 Cos nobeles,
A aseda. ao cabo, pdese
pasar ao tecido.
Hai que empezar por colocar os fas nunha
urdime, para o cal pense os nobeles no caixn
dos nobeles e lvase o seu fo cunha espalladeira
(unha sorte de culler con buratos) urdideira, que
un marco grande de madeira no que se vai
enrolando o fo. O fo urdido lvase ao tear a xeito
de cadea.
O tear un artefacto moi complexo, com-
posto de diferentes partes: o argo do lio, que
O urdido segundo Xaqun Lorenzo.
O espadelado.
O fiado.
--- ::.=--
C.aiY.n dos
nobe\os
~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~
rizos, morcelas, toucio, xamns e lacns, entre outras causas. Estes productos, unha vez
elaborados, panse a salgar na salgadeira, que era unha especie de armario empotrado /
de pedra, e despois pendurbanse da lareira para que fi casen ben afumados. Para picar D
a carne -ben para facer zarza ou chourizos- recurrase a unhas tboas de madeira que
tian un pau groso cravado, que actuaba a modo de zafra. Sobre este pau colocbase o
cacho de carne que se quera picar e golpebase cun mazo. Para gardar a graxa e
preparar a zarza (a carne do parco con ourego, sal e outras especias) usbanse senllas
vasilllas, chamadas graxador e barren.
As vacas non se sacrificaban para comer, porque eran necesari as nas tarefas agr-
colas e mis para dar leite. Para evitar que os terneiros tomasen o leite da vaca,
panselles uns bozais con puntas de ferro, chamadas betillos. O mesmo nome teen
uns bozais de aramio ou febra vexetal que se lles coloca s vacas no morro para que non
coman polo camio ou cando estn traballando. O leite transportbase nuns contenedores
feitos de tboas de madeira, suxeitos con arandelas metlicas, chamados sellas. A carne
de vacn comprbase ao carniceiro, e sementes nas festas ou ocasins especiais. Para
pesar a carne, igual que o queixo e outros productos, empregbanse romanas, que un
tipo de bscula ben antigo, como indica o seu nome.
7. Os espacios da casa.
No CETMo hai reconstrui dos dous ambientes tpicos da casa labrega: a alcoba e a cocia.
A primeira case sempre estaba no primeiro andar nas vivencias de Terra de Montes, men-
tres que a cocia, un espacio amplo, ocupaba boa parte do baixo, a carn da corte.
Entre o privado e o pblico: a cocia.
Cando pensamos
nunha cocia tradicional
ternos que decatarnos que
o termo expresaba moito
mis que o das nasas mo-
dernas cocias: non era
simplemente o sitio onde se
preparaban e consuman os
alimentos, era o lugar cen-
tral da vivencia onde disco-
rra boa parte da existencia
dos seus habitantes. Na
cocia traballbase, des-
cansbase, xogbase e
mesmo durmase. Era un
lugar aberto, onde podan
entrar os vecios a charlar
ou botar unha man nal-
gunha tarefa domstica.
O elemento central
da cocia, tanto desde un
punto de vista funcional
Unha familia labrega ao redor da lareira nunha casa lucense, en torno a
1930. Sobre o fume hai unha ola de ferro, pendurada da gramalleira
que vai, neste caso, enganchada nun burro. Do feto penduran unhas
mazarocas. Fotografa do antroplogo alemn Ebeling.
7
15
como simblico, era a lareira. No CETMo
pdese ver a reconstruccin dunha lareira 7
tradicional: a lareira propiamente dita era
unha laxe grande de xisto ou granito, sobre a
que se acenda o lume para cociar e quen-
tarse. s veces, unha cambota de pallabarro,
que como unha especie de grande funil,
dirixa o fume cara a chimenea. Ao redor do
fogo panse bancos, escanos e tallos nos
que se sentaba a xente a quentarse, comer,
traballar (fiar, apeirar algn trebello) e contar
historias. Sobre a lareira podase poer un
canizo no que se torraban as castaas. Case
sempre se penduran chourizos e outros pro-
ductos da matanza, para que se fosen afu-
mando a modio. En ocasins empregbase
un tornarratos para evitar, como o seu nome
indica, que os ratos poidesen chegar s ali-
mentos. O tornarratos un pau de madeira
longo, chantado nunha laxe que vai engan-
chada do teito, do que saen outros paus mis
Plano dunha tpica cocia da Terra de Montes. curtos, a modo de perchas. Destas perchas
van pendurados os chourizos. Perto da lareira
achbase s veces o forno de facer o pan.
A cocia estaba chea de obxectos: sobre a lareira podanse ver as trepias, nas que
se colocaban as potas e os potes de tres ps, e a gramalleira, unha cadea da que se
penduraban as olas que an ao lume. Perto da lareira panse tamn a filloeira -que xeral-
mente era de ferro- , as vasillas de barro para cociar e as tixolas. Nas lacenas, uns
buratos abertos nas paredes para meter causas, amorebase a cermica e outros trebe-
llos de cocia, como as nateiras e as manteigueiras. Estes soan ser cazolas de barro ou
madeira, dotados dunha manivela ou mango co que se bata o leite para obter os seus
derivados.
A vida privada: a alcoba.
O espacio para durmir, ao contrario do que acontece moitas veces nas casas modernas,
16 era un espacio sobrio, case nu de obxectos. lsto lxico, porque na alcoba apenas se
pasaba tempo, a non ser que se estivese enfermo. Polo tanto, o elemento fundamental da
alcoba era a cama, case sempre de grandes dimensins, cos cabezais de ferro forxado ou
madeira. As mantas de l cubranse con cobertores de lio ou farrapos, s veces decora-
dos con motivos xeomtricos, vexetais ou clices. Na habitacin haba unha arca na que
se gardaba a roupa. A decoracin limitbase a un crucifixo, algunha estampa relixiosa e
unha fotografa familiar. A coto dentro da alcoba atopbanse elementos que tian que ver
coa hixiene, como a almofia -que era como un lavabo, cunha baca de porcelana e un
espello- e os bacns nos que a xente faca as necesidades. Os inodoros son de introduc-
cin moi recente nas aldeas galegas. Pola ma tirbase o contido do bacn corte, onde
se mesturaba coa palla e o esterco. lsto serva despois para abonar as hartas. As alcobas
adoitaban estar todas encaladas, ao contrario que a cocia ou a corte.
O traballo das mulleres: o tecido.
As mulleres eran probablemente quenes mis traballaban dentro da familia campesia
galega: non s participaban nas tarefas agrarias como os homes, senn que ademis tian
que se encargar da casa das tarefas vencelladas ao mbito domstico (o coidado dos
nenos, a preparacin do alimento, etc.). Se ben a maior parte das artesanas estaban nas
mans dos homes, a fabricacin de tecidos e roupa entraba no eido feminino. O proceso do
tecido, como veremos, moi complexo.
Na Terra de Montes tecase sobre todo lio, e en menor medida l. Algunhas ferra-
mentas taas todo o mundo na sa casa e outras atopbanse s en determinados
lugares: en todas as familias fibase, pero s nalgunhas haba unha tecedeira que
soubese manexar o tear para fabricar tecidos -camisas, lenzos ou farrapos-. Na Terra de
Montes tian moita sona as tecedeiras da zona de Zobra e A Trigueira, na marxe entre os
concellos de Laln e Forcarei. As mulleres de Trasdomonte
(Forcarei), camiaban varios quilmetros atravs do
monte para chegar Trigueira cos meados de lio para
tecer.
O lio prntase aos comezos de maio e recllese
en agosto. Unha vez seiturado psase polo ripo para
desprender a semente da fibra. Coa semente elabrase
aceite de liaza. O ripado faise nun banco de madeira
cunha especie de peite no medio. Esta era a nica parte
do proceso na que participaban os
homes.
Despis do ripado lvase a fibra a
empozar nun regato. Aqu se separa a
fibra da parte leosa da pranta.
O trabal/o co ripo.
Pasado un tempo scase da auga e psase maza. sta consiste en
golpear o lio cun mazo de madeira contra unha pedra plana (o
mazadoiro do lio), que adoitaba estar s portas das casas. Tamn
pdese empregar a gramadeira, chamada na nosa zona setespadelas.
Moitas veces preciso meter outra volta
o lio no ro porque non ficou branca
dabondo. Tras isto, frgase ben forte
para que perda a parte dura que anda
lle quedou tras a maza e grdase no
palleiro at finais de ano.
Chgalle entn o intre do espadelado.
Maza do lio feta Esta actividade faise cunha espadela,
cun eixo de carro. unha especie de coitela de madeira de
carballo, que se golpea contra unha peza con forma de T
-o espadeleiro. Os espadeleiros son unha das poucas
pezas da cultura material galega que se atopan en
ocasins decoradas. No espadelado sepranse as fibras
boas das malas ("tomentos"). Coas malas fanse teas bas-
tas. A porcin de lio espadelado chmase "estriga".
+
05
A sociedade campesia.
As sociedades campesias frmanas comunidades rurais, cun forte vencello terra, que
viven dentro de formacins estatais. Nestas comunidades existe unha forte tica colectiva
e igualitaria, que queda de manifesto na importancia que teen as festas, os traballos
comunitarios ou os lazos de parentesco. Festas, feiras e traballos favorecen o reforza-
mento da identidade colectiva da aldea, que primeiro elemento de referencia da xente,
seguido pala parroquia e mis a comarca. En Galicia existen determinadas propiedades,
ademis, que non posen unha titularidade individual: os camios, algns muos e
minadas parcelas de monte pertencen a todos os vecios dun determinado lugar. Estes
podense beneficiar da propiedade colectiva -poden apaar lea ou toxo, moer, usar os
camios-, pero a cambio deben colaborar na sa mantenza. Na Terra de Montes, como
Nas sociedades campesias son frecuentes os
espacios de uso colectivo: eira e hrreos de Pedre
(Cerdedo)
neutros sitios de Galicia, exista mesmo gando
comunitario, que deba vixiar unha familia da
aldea por quendas. A tica comunitaria, entre
outras causas, impn unha arquitectura iguali-
taria: ben que haxa diferencias econmicas
entre os vecios, as casas teen todas unha
apariencia mis ou menos igual. As diferen-
cias sociais dentro da aldea non son tan mar-
cadas como nas vilas ou cidades. Nas aldeas
atopamos a un extremo da pirmide social aos
labregos ricos, con moitas terras, gando e o
que se chama unha casa grande ou forte, e ao
outro extremo estaran os cambotes e
caseiros, sen terras nin gando. Estes viven
adoito a xornal doutros campesios mis ricos
e do comunal.
A base econom1ca das sociedades campesias , naturalmente, de tipo
agropecuario, dicir, gandeira e agrcola. En moitos sentidos, os labregos e a paisaxe
campesia agraria de Galicia non mudaron abando desde a Baixa ldade Media at os
anos 50 do sculo XX. Na paisaxe galega en xeral predomina o minifundio, dicer, os
04 campos de pequenas dimensins. lsto especialmente claro na Terra de Montes, onde a
media da superficie dos campos de 0,3 hectreas. Polo xeral , a xente tia das ou tres
vacas, cinco ou seis ovellas, un par de parcos e unha ducia de galias. Ben que se intro-
duciron novas cultivos, como a pataca e o millo, a economa foi de subsistencia at hai moi
pouco tempo: cada familia cultivaba o que lle era necesario para sobrevivir. A maior parte
dos productos -desde os alimentos, at a roupa ou as ferramentas- obtanse dentro do
mbito da aldea, a parroquia ou a comarca. Poucas causas vian de fara, como o sal , o
aceite ou o azcar. Na Terra de Montes tamn se importaba a cermica para cociar,
porque non existan oleiros na zona.
Desde o punto de vista relixioso, na Terra de Montes como noutras bisbarras gale-
gas, a fe cristi vase claramente mesturada con elementos de carcter pagn.
precristins son a Santa Compaa, ritos mediciais como a espinela, e as protecc1ons sim-
blicas contra meigas e mal de olio.
3
8. A relixin.
A relixin dos campesios da Terra de Montes, como a dos demais labregos galegas,
incorpora elementos propiamente cri stins con outros pagns. Entre estes atpanse a
crenza nas meigas, a Santa Compaa, o mal de olio, doenzas mxicas como a espinela,
etc. Outros ritos estn a medio camio entre o catlico e o pagn: eis o caso dos exvotos
ou o culto s nimas. En realidade, case todos os ritos rel ixiosos que se celebraban no
campo tian, e anda teen, elementos precristi ns. Un caso tpico o do funeral. Cando
Un velatorio na Terra de Montes, cara 1960.
Fotografa de Virxilo Viitez.
algun morra na comarca, expase o fi na-
do no cadaleito arrodeado de estampas
relixiosas e cunha cruz de latn aos ps e
outra xunto a cabeza. Tratbase dunha
especie de proteccin da alma do difunto.
De facto, os campesios de Montes, como
os do resto de Galicia, estaban moi preocu-
pados pola proteccin mxica das sas
familias, as sas casas, os animais e os
campos. por isa que xunto s vaos das
fi estras e as portas das vivendas aparecen a
coto cruces gravadas: a sa funcin
defender s habitantes do mal de olla, das
pestes e das bruxas.
Dentro da relixin popular ten espe-
cial importancia o culto aos santos. Na Terra
de Montes non exi sten grandes santuarios
como San Andrs de Teixido, pero si al-
gunhas capelas de moita sana, s que acu-
den xentes da comarca e de mis al cando
a festa do santo titular. Entre os cultos
mis sobranceiros na zona pdese sinalar o
de Santo Domingo, en Beariz, e o San Bieito
de Pardesoa (Forcarei). San Bieito ten recoecidos na comarca importantes poderes te-
raputicos.
.a
Durante o sculo XVII xeralizronse en Galicia as capelas ou santos. lsto ponse en
17
relacin coas epidemias e pestes dese sculo. Non obstante,
capelias hainas desde os albores do Cristianismo, moitas
delas usadas para cristianizar lugares sacros pagns. No
concello de Cerdedo, estas pequenas edificacins relixiosas
de carcter rural son especialmente frecuentes.
No CETMo expense algns obxectos propios da
rel ixin popular: estampas de santos, petos das nimas -onde
se botaba esmola para li berar as nimas do purgatori o-, recl i-
natorios e confesionari os feitos polos labregos, exvotos e
cruces.
San Miguel nunha tpica capelia rural, do sculo XVIII
(Arn, Cerdedo) .
9. O fin da cultura tradicional: a emigracin.
A emigracin de millns de galegos tora dos seus fogares dende finais do sculo XIX o
fenmeno histrico mis importante da ldade Contempornea en Galicia. A dispora
comezou nos anos 80 do sculo XIX cunha primeira emigracin ultramaria, cara Cuba e
Arxentina maiormente. O proceso continuar at os anos 60, dcada na que se produce a
derradeira migracin masiva, esta vez a Europa e zonas mis desenvolvidas do Estado
Espaol. Paralelamente, vaise producindo un xodo constante cara as cidades, na procu-
ra de maiores posibilidades de traballo. Este ltimo xodo anda non rematou: a
poboacin rural de Terra de Montes unha poboacin envellecida, que perdeu dous ter-
cios do seu contin- xente demogrfico en cen anos. Un bo nmero de casas s teen uso
durante o periodo de vacacins ou o fin de semana, e boa parte dos habitantes viven de
pensins ou das rendas.
A Terra de Montes foi unha das comarcas galegas mis castigadas pola emi-
gracin. difcil atopar unha famlia na
que non marchase algn membro. As
zonas mis montaosas e menos
axeitadas para a agricultura foron as que
mis xente perderon. O resultado, hoxe,
unha paisaxe de edificios de pedra
abandonados, aldeas en ruinas e un
monte que vai devorando o que foron
eidos cultivados.
Outros elementos aparecen na
paisaxe: unha nova cultura material foi
xurdindo ao longo de case un sculo de
galegos no estranxeiro. O emigrante que
regresa con dieiro o primeiro que fai
unha casa, un chal, canto mis grande
e ostentoso mellor, para que todos os Un arado de pau apodrece en Vi/ar de Fgueroa
vecios coezan o seu triunfo en ultra- (Cerdedo).
mar. Os carros van deixando paso aos autombiles, xunto aos que pousan para Virxil io
18
Viitez uns vecios abraiados. O coche un dos smbolos do triunfador en Amrica ou
Europa. Os emigrantes traen ou envan obxectos caractersticos do mundo industrial e
capitalista: reloxos e traxes de algodn nun primeiro momento, mis adiante rdios; pero
tamn revistas, sombreiros, unha cafeteira ou calquera outro producto dunha fbrica que
poda mercarse. O dieiro dos que partiron permite, ademis, comprar arados de ver-
tedeira, escampeladeiras de ferro, vestidos: vanse abandonando os arados de pau, os tre-
bellos do tecido. Amrica convrtese nun lugar de promisin, terra de esperanza e de
futuro. Pola contra, Galicia vese, cada vez mis, coma un lugar miserable, unha terra de
escravitude. O retorno dos emigrantes a partir dos anos setenta, a diminucin da
poboacin rural, o triunfo dos modos urbanos acaban coa vella cultura tradicional. A cul -
tura material precapitalista, a vella tecnoloxia, perde a sa utilidade e vai para o lume ou
deixa-se apodrecer nos faiados ou en casas abandonadas.
.,
1,
A Terra de Montes.
Galicia est dividida en comarcas desde polo menos a Alta ldade Media. A comarca de
Terra de Montes aparece menzoada por primeira vez no sculo VI d.C. , na poca dos
suevos. O seu nome explcase pola sa ubicacin no medio da Dorsal Galega -unha serie
de serras que atravesan Galicia desde o sur at o norte.
A Terra de Montes ocupa unha superficie duns 200 quilmetros cadrados. Frmana
sobre todo os concellos de Forcarei e Cerdedo (Pontevedra) e o de Beariz (Ourense).
Ademis, colle parte dos concellos
de Cotobade, Laln, A Estrada e A
Lama (Pontevedra) e do lrixo
(Ourense).
As caractersticas xeogrfi-
cas, naturais e histricas das comar-
cas determinan a sa identidade cul-
tural ao longo dos sculos. Este o
caso tamn de Terra de Montes. A
spera xeografa non facilitou nunca
cultivos intensivos e rendibles, frente
a outras terras vecias, como as
Ras Baixas ou o val do Ulla. Os te-
rrenos da zona son mis aptos para
a gandeira (vacas e ovellas). Os ros
na Terra de Montes son ademis
pequenos e pouco caudalosos,
como corresponde a unha zona
montaosa: non obstante, nacen
aqu algns dos ros mis impor-
tantes da provincia de Pontevedra: o
Umia, o Lrez e o Oitavn. O carcter Ubicacin da Terra de Montes en Galca.
afastado e abrupto da rexin favore-
ceu a preservacin de fragas de rbores autctonas (sobre todo carballos) at hai ben
pouco, mentres neutras reas os eucaliptos e os pieiros destruan a paisaxe tradicional.
As actividades desenvolvidas polos habitantes da Terra de Montes colaboraron a
crear unha identidade moi particular na zona. As sucede, por exemplo, coa enorme rele-
vancia que tiveron, mis al incluso de Galicia, os artesns da pedra: os cantei ros. Outras
artesanas, como a elaboracin da cera, dronlle tamn un carcter diferencial comarca.
Certos fenmenos histricos contribuiron a crear unha peculiar cohesin cultural.
As sucedeu co papel do mosteiro de Acibeiro (Forcarei), desde o sculo XII , por exem-
plo, ou os xuces merinos, que rexi ron a comarca pri mei ro desde o Castelo de Montes
(Presqueiras) e, tras a sa destruccin polos lrmandios, a fins do sculo XV, dende
Soutelo. Igualmente importantes para a integracin comarcal foron as feiras: Soutelo
(Forcarei) e Doade (Beariz) cntanse entre as mis importantes. A xente de lugares as
veces distantes tian nestes eventos a oportunidade de se coecer, intercambiar informa-
cin e mesmo emparentarse.
03
02
Qu o Centro Etnogrfico?
O Centro Etnogrfico unha iniciativa de carcter privado que busca a preservacin da
cultura tradicional da comarca, mediante a recoll ida, documentacin e exposicin da cul-
tura material dos campesios da zona antes da chegada da modernidade. O Centro
Etnogrfico pose tamn unha coleccin de documentos do sculo XIX e XX que nos infor-
man sobre a vida da xente (partixas, testamentos, contratos de compraventa, bulas,
estampas, etc.). Pola sa fraxilidade non se expoen ao pblico. O Centro ten, asemade,
unha biblioteca especializada na Terra de Montes e na etnografa en xeral. Paralelamente,
e en conxuncin coa Asociacin Ecoloxista e Cultural "Verbo Xido", o CETMo loita activa-
mente pola proteccin do patrimonio cultural e natural da comarca.
Cmo usar esta gua.
Este caderno pose informacin bsica sobre os contidos do CETMo. Est pensado para
que os profesores canten con elementos suficientes para explicar o CETMo aos seus
alumnos e xerar actividades didcticas. Non obstante, tamn poden utilizar o texto direc-
tamente os alumnos de 14 anos en adiante.
Conceptos: Etnografa. Etnoloxa. Antropoloxa.
-A etnografa a observacin e descricin dos distintos aspectos dunha cultura (os apa-
ches, os zules ou os tuaregs, por exemplo) ou dun grupo humano (unha casta da India
ou os chamns dunha sociedade). A etnografa non estudia s grupos "primitivos", nin do
Terceiro Mundo. Os etngrafos hoxenda tamn analizan, entre outras causas, aos execu-
tivos dunha fbrica, aos hinchas dun equipo de ftbol e mesmo aos compoentes dun
grupo mafioso. Os etngrafos estudan case sempre culturas vivas. A cultura tradicional
galega esmoreceu a partir dos anos 70 do sculo XX e hoxenda bsicamente un feito
histrico. Non obstante, como os representantes desa cultura anda estn vivos e pdenos
talar de como vivan antes da chegada da modernidade, pertinente usar o termo "etno-
grafa" para referrmonos ao estudo da cultura galega premoderna. Non obstante, pdense
utilizar tamn os conceptos de "historia do mundo agrario" ou "historia das sociedades
campesinas" para talar da sociedade de Galicia antes dos anos 70.
-A etnoloxa e a antropoloxa son a mesma causa. Ambas disciplinas teen como campo
de estudo a cultura humana en todas as sas manifestacins. Ao contrario que a etno-
grafa, a antropoloxa non se basea no estudo concreto dunha cultura ou dun aspecto
desta, senn que analiza cuestins mis xerais (como a poltica, o parentesco, a relixin,
etc.). A antropoloxa ou etnoloxa fundamntanse na comparacin, para o cal recurren a
traballos monogrficos: as etnografas.
-Unha rama da antropoloxa a antropoloxa das tcnicas. Esta disciplina dedcase ao
estudo do que se chama a cultura material. A cultura material todo o tanxible dunha cul-
tura: non son simplemente obxectos ou casas, senn tamn tatuaxes, danzas ou a elabo-
racin de alimentos. A cultura material infrmanos de moitas causas: sobre a organizacin
social, a economa, a ideoloxa ou a forma que ten a xente de experimentar e construir o
mundo que a arrodea.
1
'
1 O. Pro posta de actividades.
Existen distintos tipos de actividades posibles relacionadas coa etnografa e a historia campesi a que se
poden levar a cabo no propio CETMo, na bisbarra, ou ben no lugar de procedencia dos estudiantes.
-Actividades dentro do CETMo.
Este caderno didctico contn simplemente informacin bsica sobre o CETMo e a etnografa da zona. O
profesor pode profundizar nalgns dos temas propostos coa axuda bibliogrfica que se fornece no seguinte
apartado ou se atopa nos fondos da biblioteca do Centro. Por exemplo, pode pedi r s alumnos que, partin-
do dos datos recollidos nestas pxinas, acaden informacin por grupos sobre cada unha das ss do Centro:
un grupo pode estudar o tecido, outro a agricultura, etc. de modo que sexan os propios estudiantes quenes
se expliquen o CETMo os uns aos outros, baixo a supervisin do profesor.
Existen follas didcticas na pxina web do CETMo (www.cetmo.trazantes.com) con preguntas e
actividades para distintos niveis.
Antes de ir ao CETMo sera interesante ler poemas, captulos de novelas ou cantos onde se recolla
a vida tradicional dos campesios galegas, de xeito que se podan vencellar obxectos e vivencias de maneira
mis doada: Curros Enrquez, Neira Vilas, Blanco Amor, Castelao e tantos outros poden ser unha boa intro-
duccin vida no campo galega antes da sa modernizacin.
No caso dos alumnos maiores, tamn se lles pode facer ler obras de antroplogos e etngrafos.
Obras sintticas e curtas son as de Risco (1993) e Fernndez de Rota (1994).
As fotografas de Virxilio Viitez (publicadas nun catlogo de 1999), poden usarse como recurso
didctico, para que os rapaces lle poan cara s trebellos do CETMo e para que traten de imaxinar as his-
torias de vida da xente representada (utilizando os fondos que vern no CETMo e os datos que se albiscan
na propia foto). As , pdeselles pedir aos alumnos que inventen unha biografa posible para algn dos
retratados por Viitez. O catlogo pdese usar antes ou despis da visita ao CETMo.
-Actividades para realizar despis da visita ao CETMo.
Pode ser interesante combinar a visita ao Centro cunha aliada a algns lugares da comarca onde anda
posible albiscar o que foi a paisaxe e a vida tradicional. A zona de Trasdomonte (Forcarei ), Garfin, Al vite
(Beariz) ou as eiras de hrreos conservadas en Cerdedo (na propia cabecei ra do concello e mis en Fi lgueira
e Pedre) son lugares axeitados. No caso das eiras, pdese relacionar cos contidos do CETMo respecto a
agricultura -o proceso agrcola desde o arado at a malla-. Polo que respecta a Trasdomonte e Garfin, a
arquitectura tradicional aqu chase en relativo bo estado de conservaci n, sen edificios modernos que
alteren a paisaxe. Canto a Alvite, unha visita de grande interese porque pode servir para concienciar aos
alumnos na necesidade de preservar o patrimonio etnogrfico, dado que a maior parte da aldea foi rehabili-
tada con bo gusto e respectando os materiais orixinais por parte de particulares.
Pdeselles pedir aos alumnos que pregunten aos seus avs se lembran algunhas das causas que
aparecen no CETMo: os traballos colectivos no campo, os carros de vacas, os oficios tradicionais. intere-
sante que comproben, con xente coecida, que o que se recolle no CETMo realmente estivo vi vo e foi real
at hai non moito tempo.
Hai trebellos do CETMo que estn vivos hoxenda: en certas partes anda pdese ver grades, ara-
dos e, por suposto, foucios: pdeselles pedir aos al umnos que enumeren qu elementos anda estn en
uso no seu entorno. lsto pdese facer no propio Centro, ou ben pdeselles encargar aos estudiantes que
investiguen sobre o tema na sa casa.
til a lectura de escolmas de refrns, cantigas e cantos populares (como Schubart e Santamari na
1982) onde se fale dos obxectos e actividades recollidas no CETMo, como as actividades agrarias, a fa ou
os oficios. Tamn poden recoller eles mesmos refrns entre os seus famil iares. Os al umnos teen que rela-
cionar os obxectos vistos no Centro co que se d na literatura popular.
10
19
20
11. Orientacins bibliogrficas.
Recllense aqu algunhas lecturas tiles para que traballen profesores e alumnos antes e despois
da visita ao CETMo. O problema que ofrece a etnografa de Galicia o carcter fragmentado, especfi co e
especializado da maior parte das achegas. Hai moi poucos traballos de sntese e, en concreto, non abundan
os que traten da cultura material.
Antropoloxa de Galicia: a obra clsica de C. Lisn Tolosana (1979) densa e complicada para o non espe-
cialista. Sen embargo, segue a ser a mellar obra de sntese sobre a cultura tradicional galega. Mis til para
os docentes o manual de Mario Ferro (2000), no que se recollen de forma sucinta e con bibliografa todos
os temas da antropoloxa galega. O trabal lo de Saavedra (1992) sobre o mundo campesio galega do Antigo
Rxime resulta til para entender a sociedade rural de Galicia anda no sculo XX e est escrito con grande
claridade. Sobre a cultura material en xeral dbese consultar Liste (1991 ).
O traballo das mulleres: sobre o tecido hai numerosos traballos. Ademis da parte dedicada ao tema do libro
de Lorenzo Fernndez (1983), pdese consultar o libro de Gil de Bernab (1992) e mis o recente de
Rodrguez Calvio e Senz-Chas (2000). Estn escritos nunha linguaxe accesible.
O traballo dos homes: o libro clsico o de Lorenzo Fernndez (1983), que ten moitas reedicins. O ltimo
libro de Vzquez Pintor (2004) trata dos cereiros de Forcarei e dos canteiros de Cerdedo.
A subsistencia: compre utilizar a obra de Lorenzo Fernndez (1982a) onde se recolle de maneira por-
menorizada o mundo agropecuari o dos campesios galegas. A elaboracin dos alimentos trtase tanto no
trabal lo citado como noutro do autor (1982b ). O manual de Mario Ferro (2000) resulta especialmente ti l
neste eido. Fernndez Prieto (1992) tratou o tema das innovacins tecnolxicas no agro galega o que pode
ser interesante para comprender a desaparicin dos trebellos tradicionais, anda que se trata dun libro espe-
cializado.
Os espacios da casa: novamente a obra de sntese de Lorenzo Fernndez (1982a). moi interesante o
breve texto de Fernndez de Rota (1994 ). Sobre a casa e os seus espacios contamos coa obria divulgati-
va de Caamao (1999). Anda que non se detn moito no interior: Llano Cabado (1996).
Relixin popular: hai un nmero moi elevado de publicacins que tratan este tema, ben que moitas delas fan
referencia especfica a un rito particular ou a unha zona en concreto. O libro de Fraguas (1996), anda que
pouco sistemtico e heteroxneo, accesible e pode utilizarse para traballar sobre ste e outros temas.
Tamn curto e sinxelo o traballo de Mario Ferro (1985). Para a zona pdese utilizar o libro de Solla (2002),
que canta con moita informacin sobre capelas e santos.
A emigracin: este un dos temas que mis literatura xerou na antropoloxa e historiografa galegas. O libro
de Nez Seixas (1998) pode ser unha opcin til polo seu nfase nos procesos sociais e a sa linguaxe
sinxela. Sobre a rexin, e con nfase na cultura material : Gonzlez Ruibal (2003).
En xeral, a editorial Ir Indo pose unha serie de publicacins sobre etnografa galega que teen un
carcter sinttico e xeral e un ton divulgativo. O Museo do Pobo Galega edita libros divulgativos tamn, e
ademis canta con boas follas didcticas que poden empregarse no CETMo, dados os contidos semellantes.
11
CENTRO ETNOGRFICO DE TERRA DE MONTES.
ndice.
1. Qu o Centro Etnogrfi co? .. ................ .. ....... ... .. .. .. .. .... ... .. .. .. 2
2. A Terra de Montes ....... ... .... .... ... ............... ..... ......... ..... ..... ....... ... 3
3. A sociedade campesia ........ .... .. .. .... .. .. .... ...... .. .. .. ...... ......... .. ... .4
4. O traballo das mulleres: o tecido ........... .. .. ..... ... ............ .. .. ........ 5
5. O traballo dos homes ....... ......... .. ..... .. .. .. .. .... .... .. .. ..... .. .. .. ......... .. 8
6. A subsistencia .. ............... .......... ... .... ............ ................... ..... ..... 12
A agricultura.
A elaboracin dos alimentos.
7. Os espacios da casa ...... ......... .. ... ...... ... ..... .... ... ..... ... ...... .... ..... 15
Entre o privado e o pblico: a cocia.
A vida privada: a alcoba.
8. A relixin ..... .... ....... ...... .. ..... ............ ... ... .. ...... .... ...... ..... ........ .... . 17
9. O fin da cultura tradicional: a emigracin ...... .... .......... .. ... ........ 18
1 O. Proposta de actividades .... .. ....... .............. .......... ......... .... ... .. .... 19
11. Orientacins bibliogrficas .. ....... .............. .... .. .. .. .... .. ........ ........ . 20
01
Texto, deseo e debuxos: Alfredo Gonzlez Ruibal.
Coa colaboracin de Milagrosa Ruibal Rodrguez, Dionisia Pereira e Lola Varela.
Fotografa de portada: Virxilio Viitez.
Esta publicacin foi subvencionada pola Consellera de Educacin e Ordenacin
Universitaria, Direccin Xeral de Poltica Lingstica.
'
Bibliografa.
Caamao, X.L. (1999): A casa popular. Museo do Pobo Galega, Santiago de Compostela.
Fernndez Prieto, L. (1 992): Labregos con ciencia. Vigo, Xerais.
Fernndez de Rota y Monter, J. A. (1994): "Cosmologa popular gallega". En Antropologa (Kottak, C. P.) ,
MacGraw Hi ll , Madrid: 408-41 O.
Fraguas y Fraguas, A. (1 996): La Galicia inslita. Tradiciones gallegas. Edicins do Castro, A Corua.
Gil de Bernab, X.M. (1 992): O lio. Ir Indo, Vigo.
Gonzlez Ruibal , A. (2003): "(Etno)arqueoloxa da emigrazn na Galiza: do Antigo Rxi me Modernidade
atravs da cultura material". Brigantium 14: 259-274.
Lisn Tolosana, C. (1979): Antropologa cultural de Galicia. Akal , Madrid.
Liste, A. (1991 ): Funcionalidad y esttica en el Museo Etnogrfico Liste. Deputacin de Pontevedra.
Llano Cabado, P. de (1996): Arquitectura popular en Galicia. Razn e Construccin. COAG, Santiago de
Compostela.
Lorenzo Fernndez, X. (1 982a): A Casa. Galaxia, Vigo.
Lorenzo Fernndez, X. (1 982b): A Terra. Galaxia, Vigo.
Lorenzo Fernndez, X. (1983): Os Oficios. Galaxia, Vigo.
Mario Ferro, X.R. (1985): Cultura popular. Museo do Pobo Galego, Santiago de Compostela.
Mario Ferro, X.R. (2000): Antropoloxa de Galicia. Edi cins Xerais, Vigo.
Nez Seixas, X. M. (1998): Emigrantes, caciques e indianos. Edicins Xerais, Vigo.
Risco, V. (1993): Unha parroquia galega nos anos 1920- 1925. Museo do Pobo Galega, Santiago de
Compostela.
Saavedra, P. (1 992): A vida coti na Galicia de 1550-1850. Universidade de Santiago de Compostela.
Sez Chas, B. e Rodrguez Calvi o, M. (2001 ): O lio. Museo do Pobo Galego, Santiago de Compostela.
Schubart, D. e Santa mari na, A. (1991 ): Escolma de cntigas do Cancioneiro Popular Galega. Fundacin
Barri, A Corua.
Solla, C. (2002): Cerdedo. Materiais para o estudio da freguesa de San Xon de Cerdedo. Inventario Xeral.
Cardeoso, Vigo.
Vzquez Pintor, X. (2004 ): Tal era vivir. Edicins Xerais, Vigo.
11
21
11
XUNTA DE GALIC
CONSELLERA !A
E EDUCACIN
Direccin Xeral
ol1t1ca Lingstica